Wikisource lawikisource https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicifons Disputatio Vicifontis Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Scriptor Disputatio Scriptoris Pagina Disputatio Paginae Liber Disputatio Libri TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 62785 275128 209203 2026-08-07T16:29:44Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275128 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/1|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/1|adresseLA=1}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=123 to=123 fromsection=1 tosection=1 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../Titre|Capitulum]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../2|§ 2]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=123 to=123 fromsection=1 tosection=1 /></includeonly> 4veoq5gwdnp1w7fshfpw6asp34iigjt 0 62786 275130 209202 2026-08-07T17:34:32Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275130 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/2|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/2|adresseLA=2}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=123 to=123 fromsection=2 tosection=2 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../1|§ 1]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../3|§ 3]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=123 to=123 fromsection=2 tosection=2 /></includeonly> d5vmjny59uq6hocislejgnevkcakdv5 0 62787 275141 209204 2026-08-07T18:35:05Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275141 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/3|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/3|adresseLA=3}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=123 to=124 fromsection=3 tosection=3 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../2|§ 2]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../4|§ 4]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=123 to=124 fromsection=3 tosection=3 /></includeonly> kumatz5ra44hbszon6rfs6lcgwb4xkb 0 62788 275144 209205 2026-08-07T18:38:29Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275144 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/4|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/4|adresseLA=4}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=124 to=125 fromsection=4 tosection=4 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../3|§ 3]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../5|§ 5]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=124 to=125 fromsection=4 tosection=4 /></includeonly> 3z28khfzm6c8pbcfvu0h0yrh9x79sbx 0 62789 275145 209206 2026-08-07T18:39:38Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275145 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/5|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/5|adresseLA=5}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=125 to=127 fromsection=5 tosection=5 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../4|§ 4]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../6|§ 6]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=125 to=127 fromsection=5 tosection=5 /></includeonly> pzp293wqpc8dn9z27l958zopv5q0a11 0 62790 275146 209207 2026-08-07T18:40:40Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275146 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/6|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/6|adresseLA=6}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=127 to=129 fromsection=6 tosection=6 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../5|§ 5]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../7|§ 7]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=127 to=129 fromsection=6 tosection=6 /></includeonly> j0xiamgxl534v0g8smobzfs4l2rr90p 0 62791 275147 209208 2026-08-07T18:41:40Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275147 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/7|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/7|adresseLA=7}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=129 to=130 fromsection=7 tosection=7 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../6|§ 6]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../8|§ 8]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=129 to=130 fromsection=7 tosection=7 /></includeonly> npppnqdsz2fcbyizydg29i705idoiz6 0 62792 275148 209209 2026-08-07T18:42:32Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275148 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/8|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/8|adresseLA=8}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=130 to=130 fromsection=8 tosection=8 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../7|§ 7]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../9|§ 9]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=130 to=130 fromsection=8 tosection=8 /></includeonly> fiwi3lfiwpbuy2xc3ej4680scasbhsg 0 62794 275129 209070 2026-08-07T17:07:42Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275129 wikitext text/x-wiki <noinclude><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=123 to=123 fromsection=Titre tosection=Titre header=1 prev="" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../1|§ 1]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=123 to=123 fromsection=Titre tosection=Titre /></includeonly> tc8cv65ql1tx3t9ib4aj633zpr40rhn 0 62944 275149 209210 2026-08-07T18:43:35Z Denis Gagne52 19996 275149 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/9|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/9|adresseLA=9}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=130 to=131 fromsection=9 tosection=9 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../8|§ 8]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../10|§ 10]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=130 to=131 fromsection=9 tosection=9 /></includeonly> ntkx9xmfv13ggw42nxsn15aeauanw5f 0 62948 275150 209211 2026-08-07T18:45:49Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275150 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/10|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/10|adresseLA=10}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=131 to=131 fromsection=10 tosection=10 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../9|§ 9]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../11|§ 11]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=131 to=131 fromsection=10 tosection=10 /></includeonly> qstujg550gzfvd3xkazux6wzj1xibx7 0 62949 275151 209212 2026-08-07T18:54:16Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275151 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/11|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/11|adresseLA=11}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=131 to=132 fromsection=11 tosection=11 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../10|§ 10]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../12|§ 12]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=131 to=132 fromsection=11 tosection=11 /></includeonly> mywemoslipok56y5e3d5rm1flq2xj0c 0 62950 275152 209213 2026-08-07T18:55:13Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275152 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/12|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/12|adresseLA=12}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=132 to=132 fromsection=12 tosection=12 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../11|§ 11]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../13|§ 13]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=132 to=132 fromsection=12 tosection=12 /></includeonly> 862oi8gdsoqbirjhaw0zbpb6v172w21 0 62958 275153 209214 2026-08-07T18:56:13Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275153 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/13|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/13|adresseLA=13}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=132 to=134 fromsection=13 tosection=13 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../12|§ 12]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../14|§ 14]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=132 to=134 fromsection=13 tosection=13 /></includeonly> 44kxwhllbmb70yf75rdywy9gmn3uhi4 0 62961 275154 209215 2026-08-07T18:57:21Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275154 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/14|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/14|adresseLA=14}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=134 to=135 fromsection=14 tosection=14 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../13|§ 13]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../15|§ 15]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=134 to=135 fromsection=14 tosection=14 /></includeonly> q4lu197gcsgkzasbl47bd2o2zfb3ni7 0 62962 275155 209216 2026-08-07T18:59:44Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275155 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/15|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/15|adresseLA=15}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=135 to=135 fromsection=15 tosection=15 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../14|§ 14]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../16|§ 16]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=135 to=135 fromsection=15 tosection=15 /></includeonly> 0htp6loaaza7sn219d8a239d0edr7l3 0 62963 275156 209217 2026-08-07T19:00:33Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275156 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/16|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/16|adresseLA=16}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=135 to=136 fromsection=16 tosection=16 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../15|§ 15]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../17|§ 17]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=135 to=136 fromsection=16 tosection=16 /></includeonly> 5y8vazvrh150ppgqofa6v4ti09z5php 0 62964 275157 209218 2026-08-07T19:08:01Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275157 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/17|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/17|adresseLA=17}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=136 to=136 fromsection=17 tosection=17 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../16|§ 16]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../18|§ 18]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=136 to=136 fromsection=17 tosection=17 /></includeonly> rsbquk5utd62fc18a3zgxxlssflgkkx 0 62965 275158 209219 2026-08-07T19:09:40Z Denis Gagne52 19996 275158 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/18|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/18|adresseLA=18}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=136 to=136 fromsection=18 tosection=18 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../17|§ 17]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../19|§ 19]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=136 to=136 fromsection=18 tosection=18 /></includeonly> bs4xl18mcka5353q9bknajd6yfqss60 0 63002 275159 209220 2026-08-07T19:11:44Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275159 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/19|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/19|adresseLA=19}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=136 to=137 fromsection=19 tosection=19 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../18|§ 18]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../20|§ 20]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=136 to=137 fromsection=19 tosection=19 /></includeonly> m3lt1m6nj5y0rvbi6jcs7j4y1q595no 0 63003 275160 209221 2026-08-07T19:13:47Z Denis Gagne52 19996 275160 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/20|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/20|adresseLA=20}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=137 to=137 fromsection=20 tosection=20 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../19|§ 19]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../21|§ 21]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=137 to=137 fromsection=20 tosection=20 /></includeonly> eg35b1vo38plrihetznd9v9zsk0me2t 0 63004 275161 209222 2026-08-07T19:15:05Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275161 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/21|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/21|adresseLA=21}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=137 to=138 fromsection=21 tosection=21 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../20|§ 20]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../22|§ 22]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=137 to=138 fromsection=21 tosection=21 /></includeonly> i0qdg0xpa0ilcu52nzvm1yfh2tr9w04 0 63005 275162 209223 2026-08-07T19:21:46Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275162 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/22|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/22|adresseLA=22}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=138 to=138 fromsection=22 tosection=22 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../21|§ 21]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../23|§ 23]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=138 to=138 fromsection=22 tosection=22 /></includeonly> 1jnq7xo2665psd60ti1r93014iz96qr 0 63006 275163 209224 2026-08-07T19:22:46Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275163 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/23|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/23|adresseLA=23}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=138 to=139 fromsection=23 tosection=23 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../22|§ 22]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../24|§ 24]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=138 to=139 fromsection=23 tosection=23 /></includeonly> qb28y5k9ik4z6pkt9zxrcb2vzljo4re 0 63007 275164 209225 2026-08-07T19:23:43Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275164 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/24|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/24|adresseLA=24}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=139 to=139 fromsection=24 tosection=24 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../23|§ 23]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../25|§ 25]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=139 to=139 fromsection=24 tosection=24 /></includeonly> bd820o4r0pnpizkodmive5taqs7kzxw 0 63008 275165 209226 2026-08-07T19:24:41Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275165 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/25|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/25|adresseLA=25}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=139 to=140 fromsection=25 tosection=25 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../24|§ 24]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../26|§ 26]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=139 to=140 fromsection=25 tosection=25 /></includeonly> lazw7ghkojk6pqtasdjjq1gztt31grw 0 63009 275189 209227 2026-08-07T20:47:32Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../25|§ 25]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275189 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/26|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/26|adresseLA=26}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=140 fromsection=26 tosection=26 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../25|§ 25]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../27|§ 27]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=140 fromsection=26 tosection=26 /></includeonly> d98yrj0qmoztx1x1tbi2quhy1xiuibq 0 63010 275166 209228 2026-08-07T19:28:15Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275166 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/27|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/27|adresseLA=27}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=140 fromsection=27 tosection=27 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../26|§ 26]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../28|§ 28]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=140 fromsection=27 tosection=27 /></includeonly> qiz9e934lixiovqv6cbq0r3h1n8yp2x 0 63011 275167 209229 2026-08-07T19:29:15Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275167 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/28|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/28|adresseLA=28}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=140 fromsection=28 tosection=28 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../27|§ 27]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../29|§ 29]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=140 fromsection=28 tosection=28 /></includeonly> 6kjm4ycyjogksclwoj8rgmmp40txf03 0 63012 275169 209230 2026-08-07T19:37:24Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275169 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/29|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/29|adresseLA=29}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=140 fromsection=29 tosection=29 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../28|§ 28]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../30|§ 30]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=140 fromsection=29 tosection=29 /></includeonly> 0e7l6v0zyo5u1kkkovmiuksz0dj8aiu 0 63013 275170 209231 2026-08-07T19:38:24Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275170 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/30|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/30|adresseLA=30}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=140 fromsection=30 tosection=30 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../29|§ 29]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../31|§ 31]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=140 fromsection=30 tosection=30 /></includeonly> b1ez6lu9c3wqrag4efasif9fykk6929 0 63014 275171 209232 2026-08-07T19:39:21Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275171 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/31|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/31|adresseLA=31}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=140 fromsection=31 tosection=31 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../30|§ 30]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../32|§ 32]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=140 fromsection=31 tosection=31 /></includeonly> tgnu0mlh509z8mudj9qacl9abuedosy 0 63015 275172 209395 2026-08-07T19:40:16Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275172 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/32|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/32|adresseLA=32}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=141 fromsection=32 tosection=32 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../31|§ 31]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../33|§ 33]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=140 to=141 fromsection=32 tosection=32 /></includeonly> 066e2dbvw8pqa7tg5vh3cfnt6j6qcsz 0 63016 275173 209234 2026-08-07T19:41:08Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275173 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/33|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/33|adresseLA=33}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=141 to=141 fromsection=33 tosection=33 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../32|§ 32]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../34|§ 34]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=141 to=141 fromsection=33 tosection=33 /></includeonly> i8apt6f79dzhmucsswxgp5dnu1r44fk 0 63017 275177 209235 2026-08-07T19:55:17Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275177 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/34|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/34|adresseLA=34}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=141 to=141 fromsection=34 tosection=34 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../33|§ 33]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../35|§ 35]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=141 to=141 fromsection=34 tosection=34 /></includeonly> ppmifrkfsnxl7uy3aqhnp6uqzpcwyn4 0 63018 275178 209236 2026-08-07T19:56:26Z Denis Gagne52 19996 275178 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/35|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/35|adresseLA=35}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=141 to=141 fromsection=35 tosection=35 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../34|§ 34]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../36|§ 36]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=141 to=141 fromsection=35 tosection=35 /></includeonly> tnjce4d9bgmawl0csi6doib36u8a21j 0 63019 275179 209237 2026-08-07T19:57:31Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275179 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/36|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/36|adresseLA=36}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=141 to=141 fromsection=36 tosection=36 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../35|§ 35]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../37|§ 37]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=141 to=141 fromsection=36 tosection=36 /></includeonly> m9mnxc1yet4h049j1znqrsa14jbaihb 0 63020 275180 209238 2026-08-07T19:58:15Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275180 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/37|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/37|adresseLA=37}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=141 to=141 fromsection=37 tosection=37 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../36|§ 36]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../38|§ 38]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=141 to=141 fromsection=37 tosection=37 /></includeonly> 4g07nw82btnam8yizxff76kv0rpu6j7 0 63021 275181 209239 2026-08-07T19:58:58Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275181 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/38|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/38|adresseLA=38}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=141 to=142 fromsection=38 tosection=38 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../37|§ 37]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../39|§ 39]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=141 to=142 fromsection=38 tosection=38 /></includeonly> n3ht5qtrhk41pm8vmymutlguqnw6pxc 0 63022 275182 209240 2026-08-07T20:08:20Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275182 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/39|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/39|adresseLA=39}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=142 to=142 fromsection=39 tosection=39 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../38|§ 38]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../40|§ 40]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=142 to=142 fromsection=39 tosection=39 /></includeonly> 17q895spgvfidqy05au4ikaeaf8ovkm 0 63023 275183 209241 2026-08-07T20:09:20Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275183 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/40|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/40|adresseLA=40}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=142 to=142 fromsection=40 tosection=40 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../39|§ 39]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../41|§ 41]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=142 to=142 fromsection=40 tosection=40 /></includeonly> 2hgh706ufrhqxttxbcl7gglq1ht1m2j 0 63409 275184 209242 2026-08-07T20:10:19Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275184 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/41|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/41|adresseLA=41}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=142 to=143 fromsection=41 tosection=41 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../40|§ 40]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../42|§ 42]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=142 to=143 fromsection=41 tosection=41 /></includeonly> 49gu9jf1i71bfz0q0vsx0l231o68yiy 0 63410 275186 209243 2026-08-07T20:11:18Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275186 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/42|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/42|adresseLA=42}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=143 to=143 fromsection=42 tosection=42 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../41|§ 41]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../43|§ 43]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=143 to=143 fromsection=42 tosection=42 /></includeonly> 9slmke37ssu072mq270eduo8kg3cqd7 0 63411 275187 209244 2026-08-07T20:12:47Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275187 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/43|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/43|adresseLA=43}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=143 to=144 fromsection=43 tosection=43 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../42|§ 42]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../44|§ 44]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=143 to=144 fromsection=43 tosection=43 /></includeonly> 6p21hbyl3a6uxwvw4gn3p4o1gilfow5 0 63412 275188 209246 2026-08-07T20:18:24Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275188 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/44|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/44|adresseLA=44}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=144 to=144 fromsection=44 tosection=44 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../43|§ 43]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../45|§ 45]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=144 to=144 fromsection=44 tosection=44 /></includeonly> 8t3lispx58klx10zioy57rc3j7zre37 0 63413 275190 209247 2026-08-07T20:49:16Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../44|§ 44]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275190 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/45|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/45|adresseLA=45}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=144 to=145 fromsection=45 tosection=45 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../44|§ 44]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../46|§ 46]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=144 to=145 fromsection=45 tosection=45 /></includeonly> 2nbkodtflgkzr51dkeq482bnsn9pisz 0 63414 275191 209248 2026-08-07T20:49:50Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../45|§ 45]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275191 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/46|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/46|adresseLA=46}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=145 to=146 fromsection=46 tosection=46 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../45|§ 45]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../47|§ 47]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=145 to=146 fromsection=46 tosection=46 /></includeonly> 3mlscg3bxbzflpyqyp669kwowqsys49 0 63415 275192 209249 2026-08-07T20:49:53Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../46|§ 46]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275192 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/47|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/47|adresseLA=47}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=146 to=146 fromsection=47 tosection=47 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../46|§ 46]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../48|§ 48]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=146 to=146 fromsection=47 tosection=47 /></includeonly> s0jr8oq08pd580pqxebtazk4cdqpx54 0 63416 275193 209250 2026-08-07T20:49:55Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../47|§ 47]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275193 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/48|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/48|adresseLA=48}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=146 to=147 fromsection=48 tosection=48 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../47|§ 47]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../49|§ 49]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=146 to=147 fromsection=48 tosection=48 /></includeonly> fapm1njyywe5s35x2nugwdcphm6lolq 0 63417 275194 209252 2026-08-07T20:49:56Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../48|§ 48]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275194 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/49|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/49|adresseLA=49}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=147 to=148 fromsection=49 tosection=49 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../48|§ 48]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../50|§ 50]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=147 to=148 fromsection=49 tosection=49 /></includeonly> b45j0rojlajs3psyuq6at4r3caxjcy4 0 63423 275195 209253 2026-08-07T20:49:58Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../49|§ 49]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275195 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/50|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/50|adresseLA=50}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=148 to=148 fromsection=50 tosection=50 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../49|§ 49]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../51|§ 51]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=148 to=148 fromsection=50 tosection=50 /></includeonly> t5mgopkdtyvowlqgq0m6ilghcus6xe3 0 63424 275196 209254 2026-08-07T20:49:59Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../50|§ 50]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275196 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/51|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/51|adresseLA=51}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=148 to=148 fromsection=51 tosection=51 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../50|§ 50]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../52|§ 52]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=148 to=148 fromsection=51 tosection=51 /></includeonly> gr0jkxq6qpslk081x0pvlsakd67v2vi 0 63425 275197 209255 2026-08-07T20:50:00Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../51|§ 51]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275197 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/52|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/52|adresseLA=52}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=148 to=149 fromsection=52 tosection=52 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../51|§ 51]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../53|§ 53]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=148 to=149 fromsection=52 tosection=52 /></includeonly> js9e046qb17jesnoxonu1bhnfrpdg93 0 63426 275198 209256 2026-08-07T20:50:02Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../52|§ 52]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275198 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/53|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/53|adresseLA=53}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=149 to=149 fromsection=53 tosection=53 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../52|§ 52]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../54|§ 54]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=149 to=149 fromsection=53 tosection=53 /></includeonly> bwbdcwiwx8x23qz2hxyc85lwbjysuvt 0 63427 275199 209257 2026-08-07T20:50:03Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../53|§ 53]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275199 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/54|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/54|adresseLA=54}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=149 to=150 fromsection=54 tosection=54 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../53|§ 53]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../55|§ 55]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=149 to=150 fromsection=54 tosection=54 /></includeonly> jdwz924dicfyl68hi01e9drgtxgzjlu 0 63428 275200 209258 2026-08-07T20:50:04Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../54|§ 54]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275200 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/55|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/55|adresseLA=55}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=150 to=150 fromsection=55 tosection=55 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../54|§ 54]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../56|§ 56]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=150 to=150 fromsection=55 tosection=55 /></includeonly> 693wkyh87knkgrg7z47gm4vksbhuk64 0 63429 275201 209259 2026-08-07T20:50:06Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../55|§ 55]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275201 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/56|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/56|adresseLA=56}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=150 to=151 fromsection=56 tosection=56 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../55|§ 55]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../57|§ 57]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=150 to=151 fromsection=56 tosection=56 /></includeonly> 764w6kxdjgmy0fjn8zmwoedx2oppkts 0 63430 275202 209260 2026-08-07T20:50:07Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../56|§ 56]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275202 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/57|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/57|adresseLA=57}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=151 to=151 fromsection=57 tosection=57 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../56|§ 56]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../58|§ 58]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=151 to=151 fromsection=57 tosection=57 /></includeonly> 6iicpe7et3xowmher018wqepv611d6c 0 63431 275203 209261 2026-08-07T20:50:09Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../57|§ 57]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275203 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/58|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/58|adresseLA=58}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=151 to=151 fromsection=58 tosection=58 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../57|§ 57]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../59|§ 59]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=151 to=151 fromsection=58 tosection=58 /></includeonly> awgpacyuauxb39jw9m7c2wbzynz968y 0 63432 275204 209262 2026-08-07T20:50:10Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../58|§ 58]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275204 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/59|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/59|adresseLA=59}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=151 to=151 fromsection=59 tosection=59 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../58|§ 58]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../60|§ 60]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=151 to=151 fromsection=59 tosection=59 /></includeonly> 4oom43jbi5kfinbkr8ltn5dpp2ynenj 0 63433 275205 209263 2026-08-07T20:50:12Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../59|§ 59]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275205 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/60|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/60|adresseLA=60}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=151 to=152 fromsection=60 tosection=60 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../59|§ 59]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../61|§ 61]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=151 to=152 fromsection=60 tosection=60 /></includeonly> c72ilz7oae6ouhxwllv5kgn2tyvzg80 0 63434 275206 209264 2026-08-07T20:50:13Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../60|§ 60]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275206 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/61|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/61|adresseLA=61}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=152 to=152 fromsection=61 tosection=61 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../60|§ 60]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../62|§ 62]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=152 to=152 fromsection=61 tosection=61 /></includeonly> 8tsednfminouh74ruulwm07yof2pz7u 0 63435 275207 209265 2026-08-07T20:50:15Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../61|§ 61]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275207 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/62|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/62|adresseLA=62}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=152 to=152 fromsection=62 tosection=62 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../61|§ 61]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../63|§ 63]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=152 to=152 fromsection=62 tosection=62 /></includeonly> 1p5phfv43e22voimxdvgf625wsbe02h 0 63710 275208 209268 2026-08-07T20:50:30Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../62|§ 62]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275208 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/63|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/63|adresseLA=63}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=152 to=153 fromsection=63 tosection=63 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../62|§ 62]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../64|§ 64]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=152 to=153 fromsection=63 tosection=63 /></includeonly> k5ddq8tavcdilushqzox6z58m3s3o5z 0 63712 275209 209270 2026-08-07T20:50:32Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../63|§ 63]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275209 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/64|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/64|adresseLA=64}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=154 to=154 fromsection=64 tosection=64 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../63|§ 63]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../65|§ 65]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=154 to=154 fromsection=64 tosection=64 /></includeonly> mlv6a430gxjxypiit1fhsbxlgn5bqo4 0 63713 275210 209271 2026-08-07T20:50:33Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../64|§ 64]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275210 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/65|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/65|adresseLA=65}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=154 to=155 fromsection=65 tosection=65 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../64|§ 64]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../66|§ 66]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=154 to=155 fromsection=65 tosection=65 /></includeonly> gv0fomrbi6d1mepxe6uauxvbt48p7mh 0 63714 275211 209272 2026-08-07T20:50:35Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../65|§ 65]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275211 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/66|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/66|adresseLA=66}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=155 to=155 fromsection=66 tosection=66 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../65|§ 65]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../67|§ 67]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=155 to=155 fromsection=66 tosection=66 /></includeonly> 60q4d8p98vi5x2xva2yfimcc5y721ar 0 63715 275212 209273 2026-08-07T20:50:36Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../66|§ 66]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275212 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/67|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/67|adresseLA=67}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=155 to=156 fromsection=67 tosection=67 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../66|§ 66]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../68|§ 68]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=155 to=156 fromsection=67 tosection=67 /></includeonly> qz3qwkb52yfpmdld2n935hyiirt1sfa 0 63716 275213 209274 2026-08-07T20:50:38Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../67|§ 67]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275213 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/68|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/68|adresseLA=68}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=156 to=157 fromsection=68 tosection=68 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../67|§ 67]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../69|§ 69]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=156 to=157 fromsection=68 tosection=68 /></includeonly> tixcjoolex0sszxnn6ap2ewj3kmx28k 0 63717 275214 209275 2026-08-07T20:50:40Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../68|§ 68]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275214 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/69|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/69|adresseLA=69}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=157 to=157 fromsection=69 tosection=69 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../68|§ 68]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../70|§ 70]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=157 to=157 fromsection=69 tosection=69 /></includeonly> 9uu98gqrgxd71gv8e02ziirytvvozu2 0 63718 275215 209276 2026-08-07T20:50:41Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../69|§ 69]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275215 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/70|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/70|adresseLA=70}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=157 to=157 fromsection=70 tosection=70 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../69|§ 69]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../71|§ 71]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=157 to=157 fromsection=70 tosection=70 /></includeonly> cfy3i6nfpuxt1rariq5abuklgfnb2rg 0 63721 275216 209280 2026-08-07T20:50:43Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../70|§ 70]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275216 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/71|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/71|adresseLA=71}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=157 to=158 fromsection=71 tosection=71 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../70|§ 70]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../72|§ 72]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=157 to=158 fromsection=71 tosection=71 /></includeonly> k3cy2muogg4qa9oa0zxxfnx987c7i3k 0 63722 275217 209285 2026-08-07T20:50:45Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../71|§ 71]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275217 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/72|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/72|adresseLA=72}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=158 to=158 fromsection=72 tosection=72 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../71|§ 71]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../73|§ 73]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=158 to=158 fromsection=72 tosection=72 /></includeonly> o7kk0a3anz75esoa7vgjmnznng2ad9m 0 63723 275218 209286 2026-08-07T20:50:46Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../72|§ 72]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275218 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/73|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/73|adresseLA=73}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=158 to=159 fromsection=73 tosection=73 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../72|§ 72]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../74|§ 74]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=158 to=159 fromsection=73 tosection=73 /></includeonly> a7iu7mao56yv2y96opcsn7hyd3crs1u 0 63724 275219 209287 2026-08-07T20:50:48Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../73|§ 73]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275219 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/74|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/74|adresseLA=74}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=159 to=159 fromsection=74 tosection=74 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../73|§ 73]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../75|§ 75]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=159 to=159 fromsection=74 tosection=74 /></includeonly> cmgy3wtwp5ltz9mzfmoo27hieim7lxw 0 63725 275220 209288 2026-08-07T20:50:50Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../74|§ 74]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275220 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/75|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/75|adresseLA=75}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=159 to=159 fromsection=75 tosection=75 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../74|§ 74]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../76|§ 76]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=159 to=159 fromsection=75 tosection=75 /></includeonly> hiunsj0p7ss7mzlq01ibs360kvq7gyq 0 63726 275221 209289 2026-08-07T20:50:51Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../75|§ 75]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275221 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/76|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/76|adresseLA=76}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=159 to=159 fromsection=76 tosection=76 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../75|§ 75]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../77|§ 77]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=159 to=159 fromsection=76 tosection=76 /></includeonly> owmew28huvugkcq1f40icnqkmhaoxwz 0 63727 275222 209290 2026-08-07T20:50:52Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../76|§ 76]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275222 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/77|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/77|adresseLA=77}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=159 to=160 fromsection=77 tosection=77 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../76|§ 76]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../78|§ 78]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=159 to=160 fromsection=77 tosection=77 /></includeonly> pwq3ikryya80nov2ncq0kb2xygxyr36 0 63728 275223 209291 2026-08-07T20:50:54Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../77|§ 77]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275223 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/78|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/78|adresseLA=78}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=160 to=160 fromsection=78 tosection=78 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../77|§ 77]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../79|§ 79]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=160 to=160 fromsection=78 tosection=78 /></includeonly> j49t1restnwoi5iu1209ej6s7dc63xr 0 63729 275224 209293 2026-08-07T20:50:56Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../78|§ 78]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275224 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/79|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/79|adresseLA=79}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=160 to=160 fromsection=79 tosection=79 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../78|§ 78]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../80|§ 80]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=160 to=160 fromsection=79 tosection=79 /></includeonly> hsbjxz7szqi7p15ah6tt7caxnqo93nh 0 63730 275225 209294 2026-08-07T20:50:57Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../79|§ 79]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275225 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/80|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/80|adresseLA=80}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=160 to=160 fromsection=80 tosection=80 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../79|§ 79]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../81|§ 81]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=160 to=160 fromsection=80 tosection=80 /></includeonly> l4zoxim9xubeqitxvw1ktt6cbofgmz8 0 63731 275226 209295 2026-08-07T20:51:01Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../80|§ 80]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275226 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/81|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/81|adresseLA=81}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=160 to=161 fromsection=81 tosection=81 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../80|§ 80]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../82|§ 82]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=160 to=161 fromsection=81 tosection=81 /></includeonly> fyo0ratuptx7605lbpsw73coxypyo64 0 63732 275227 209296 2026-08-07T20:51:03Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../81|§ 81]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275227 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/82|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/82|adresseLA=82}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=161 to=162 fromsection=82 tosection=82 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../81|§ 81]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../83|§ 83]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=161 to=162 fromsection=82 tosection=82 /></includeonly> nnywynwnpzfkj15akx4lffrd4zui4t1 0 63733 275228 209297 2026-08-07T20:51:05Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../82|§ 82]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275228 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/83|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/83|adresseLA=83}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=162 to=162 fromsection=83 tosection=83 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../82|§ 82]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../84|§ 84]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=162 to=162 fromsection=83 tosection=83 /></includeonly> cii19flrtoalbhl300lpnt8rvips9lw 0 63734 275229 209298 2026-08-07T20:51:06Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../83|§ 83]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275229 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/84|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/84|adresseLA=84}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=162 to=162 fromsection=84 tosection=84 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../83|§ 83]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../85|§ 85]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=162 to=162 fromsection=84 tosection=84 /></includeonly> n6tnf04p2vhzr95h1qunvlevmh515tj 0 63735 275230 209299 2026-08-07T20:51:08Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../84|§ 84]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275230 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/85|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/85|adresseLA=85}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=162 to=163 fromsection=85 tosection=85 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../84|§ 84]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../86|§ 86]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=162 to=163 fromsection=85 tosection=85 /></includeonly> 91fzml91lafxo0xqucifs2o6treghc3 0 63736 275231 209301 2026-08-07T20:51:09Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../85|§ 85]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275231 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/86|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/86|adresseLA=86}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=163 to=163 fromsection=86 tosection=86 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../85|§ 85]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../87|§ 87]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=163 to=163 fromsection=86 tosection=86 /></includeonly> d9hxf087l0rlh1uqli1rt55awj0ltte 0 63737 275232 209302 2026-08-07T20:51:11Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../86|§ 86]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275232 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/87|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/87|adresseLA=87}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=163 to=163 fromsection=87 tosection=87 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../86|§ 86]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../88|§ 88]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=163 to=163 fromsection=87 tosection=87 /></includeonly> pgz7to52gxyeuqzs3f0lq3cfkjdg3xi 0 63738 275233 209303 2026-08-07T20:51:12Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../87|§ 87]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275233 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/88|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/88|adresseLA=88}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=163 to=163 fromsection=88 tosection=88 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../87|§ 87]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../89|§ 89]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=163 to=163 fromsection=88 tosection=88 /></includeonly> 1slfhj4yq34g1do6jnmj859a4yf74v9 0 63739 275234 209304 2026-08-07T20:51:14Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../88|§ 88]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275234 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/89|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/89|adresseLA=89}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=163 to=164 fromsection=89 tosection=89 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../88|§ 88]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../90|§ 90]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=163 to=164 fromsection=89 tosection=89 /></includeonly> 08adplkc2z591hp6hdx19596m0r0a22 0 63740 275235 209305 2026-08-07T20:51:16Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../89|§ 89]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275235 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/90|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/90|adresseLA=90}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=164 to=164 fromsection=90 tosection=90 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../89|§ 89]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../91|§ 91]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=164 to=164 fromsection=90 tosection=90 /></includeonly> 44d2r2jdyxlm5frykhqlyeh8apaajyd 0 63741 275236 209306 2026-08-07T20:51:17Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../90|§ 90]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275236 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/91|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/91|adresseLA=91}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=164 to=164 fromsection=91 tosection=91 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../90|§ 90]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../92|§ 92]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=164 to=164 fromsection=91 tosection=91 /></includeonly> nwleapja4o2uy63n2b7pmkfmjun2aqr 0 63742 275237 209307 2026-08-07T20:51:19Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../91|§ 91]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275237 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/92|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/92|adresseLA=92}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=164 to=164 fromsection=92 tosection=92 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../91|§ 91]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../93|§ 93]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=164 to=164 fromsection=92 tosection=92 /></includeonly> eptomum47zvpnnla0plo9h8d64t7uet 0 63743 275238 209308 2026-08-07T20:51:20Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../92|§ 92]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275238 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/93|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/93|adresseLA=93}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=164 to=164 fromsection=93 tosection=93 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../92|§ 92]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../94|§ 94]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=164 to=164 fromsection=93 tosection=93 /></includeonly> 5pmmlqqwobv7lh7vc6wnd35zbzgiee6 0 63744 275239 209309 2026-08-07T20:51:22Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../93|§ 93]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275239 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/94|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/94|adresseLA=94}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=164 to=164 fromsection=94 tosection=94 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../93|§ 93]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../95|§ 95]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=164 to=164 fromsection=94 tosection=94 /></includeonly> 16bogkj1qjur0s1i61w3jjdsk4bd3t1 0 63745 275240 209310 2026-08-07T20:51:23Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../94|§ 94]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275240 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/95|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/95|adresseLA=95}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=164 to=165 fromsection=95 tosection=95 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../94|§ 94]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../96|§ 96]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=164 to=165 fromsection=95 tosection=95 /></includeonly> jdcl84a3mgemb7onbplc1ljfzrcw644 0 63746 275241 209311 2026-08-07T20:51:25Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../95|§ 95]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275241 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/96|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/96|adresseLA=96}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=165 to=165 fromsection=96 tosection=96 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../95|§ 95]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../97|§ 97]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=165 to=165 fromsection=96 tosection=96 /></includeonly> t0w2523bhd4tvr80dlh3evdh6ykw8m1 0 63747 275242 209312 2026-08-07T20:51:27Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../96|§ 96]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275242 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/97|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/97|adresseLA=97}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=165 to=165 fromsection=97 tosection=97 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../96|§ 96]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../98|§ 98]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=165 to=165 fromsection=97 tosection=97 /></includeonly> atyj98lbp03lxx7u367a7l8k2wxsura 0 63748 275243 209313 2026-08-07T20:51:28Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../97|§ 97]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275243 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/98|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/98|adresseLA=98}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=165 to=166 fromsection=98 tosection=98 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../97|§ 97]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../99|§ 99]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=165 to=166 fromsection=98 tosection=98 /></includeonly> seorv35ht4j2bh7jdxv3bbl37znknun 0 63749 275244 209314 2026-08-07T20:51:30Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../98|§ 98]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275244 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/99|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/99|adresseLA=99}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=166 to=167 fromsection=99 tosection=99 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../98|§ 98]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../100|§ 100]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=166 to=167 fromsection=99 tosection=99 /></includeonly> fnehouqpf2o5yx38z92l734rawg9nsq 0 63750 275245 209315 2026-08-07T20:51:32Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../99|§ 99]]" current="" next="[[../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275245 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/100|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/100|adresseLA=100}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=167 to=167 fromsection=100 tosection=100 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../99|§ 99]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../101|§ 101]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=167 to=167 fromsection=100 tosection=100 /></includeonly> 1ooydw5s6wmjcs6071voy3t03s4gs00 0 63751 275246 209316 2026-08-07T20:51:33Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../100|§ 100]]" current="" next="[[../|Liber using [[Project:AWB|AWB]] 275246 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/101|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/101|adresseLA=101}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=167 to=167 fromsection=101 tosection=101 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../100|§ 100]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../102|§ 102]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=167 to=167 fromsection=101 tosection=101 /></includeonly> kd2dmhjtskd065xrdoly2ryt42qt9f8 0 63752 275247 209317 2026-08-07T20:51:35Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../101|§ 101]]" current="" next="[[../|Liber using [[Project:AWB|AWB]] 275247 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/102|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/102|adresseLA=102}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=167 to=168 fromsection=102 tosection=102 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../101|§ 101]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../103|§ 103]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=167 to=168 fromsection=102 tosection=102 /></includeonly> h68d74orsubtvzhzvzcy4eh51h2seeg 0 63753 275248 209318 2026-08-07T20:51:36Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../102|§ 102]]" current="" next="[[../|Liber using [[Project:AWB|AWB]] 275248 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/103|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/103|adresseLA=103}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=168 to=168 fromsection=103 tosection=103 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../102|§ 102]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../104|§ 104]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=168 to=168 fromsection=103 tosection=103 /></includeonly> t51kjo9f5zhvsq7zc73qxi339w961nv 0 63754 275249 209319 2026-08-07T20:51:38Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../103|§ 103]]" current="" next="[[../|Liber using [[Project:AWB|AWB]] 275249 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/104|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/104|adresseLA=104}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=168 to=168 fromsection=104 tosection=104 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../103|§ 103]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../105|§ 105]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=168 to=168 fromsection=104 tosection=104 /></includeonly> d2n3i22f2oh3x5jprixmb9ak8628jwr 0 63755 275250 209320 2026-08-07T20:51:39Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../104|§ 104]]" current="" next="[[../|Liber using [[Project:AWB|AWB]] 275250 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/105|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/105|adresseLA=105}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=168 to=168 fromsection=105 tosection=105 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../104|§ 104]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../106|§ 106]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=168 to=168 fromsection=105 tosection=105 /></includeonly> 243u3kqkxdcrvm4syfscuz46hcmxnpb 0 63756 275251 209321 2026-08-07T20:51:41Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../105|§ 105]]" current="" next="[[../|Liber using [[Project:AWB|AWB]] 275251 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/106|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/106|adresseLA=106}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=168 to=170 fromsection=106 tosection=106 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../105|§ 105]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../107|§ 107]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=168 to=170 fromsection=106 tosection=106 /></includeonly> 4zwutcltkzfo49z8smraynhtz5xw8w0 0 63757 275252 209322 2026-08-07T20:51:42Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../106|§ 106]]" current="" next="[[../|Liber using [[Project:AWB|AWB]] 275252 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/107|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/107|adresseLA=107}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=170 to=170 fromsection=107 tosection=107 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../106|§ 106]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../108|§ 108]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=170 to=170 fromsection=107 tosection=107 /></includeonly> fr5axs6e4xaf5axz8hahgqq0yidkb0g 0 63758 275253 209323 2026-08-07T20:51:44Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../107|§ 107]]" current="" next="[[../|Liber using [[Project:AWB|AWB]] 275253 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/108|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/108|adresseLA=108}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=171 to=171 fromsection=108 tosection=108 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../107|§ 107]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../109|§ 109]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=171 to=171 fromsection=108 tosection=108 /></includeonly> c3aje67ey69nbmk5la1a2e1q50wxb9j 0 63759 275254 209324 2026-08-07T20:51:45Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../108|§ 108]]" current="" next="[[../|Liber using [[Project:AWB|AWB]] 275254 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/109|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/109|adresseLA=109}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=171 to=171 fromsection=109 tosection=109 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../108|§ 108]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../110|§ 110]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=171 to=171 fromsection=109 tosection=109 /></includeonly> 9ro152pgjspl6bs9zmpq0u96m12l8el 0 63760 275255 209325 2026-08-07T20:51:46Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../109|§ 109]]" current="" next="[[../|Liber using [[Project:AWB|AWB]] 275255 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/110|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/110|adresseLA=110}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=171 to=171 fromsection=110 tosection=110 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../109|§ 109]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../111|§ 111]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=171 to=171 fromsection=110 tosection=110 /></includeonly> 3z3iowmyte1icij6vm4g5aoi0sa6fuf 0 63761 275256 209326 2026-08-07T20:51:48Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../110|§ 110]]" current="" next="[[../|Liber using [[Project:AWB|AWB]] 275256 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/111|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/111|adresseLA=111}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=171 to=172 fromsection=111 tosection=111 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../110|§ 110]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../112|§ 112]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=171 to=172 fromsection=111 tosection=111 /></includeonly> ai6k85w44y1pic4rgk1nfvr85857c56 0 63762 275257 209327 2026-08-07T20:51:49Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../111|§ 111]]" current="" next="[[../|Liber using [[Project:AWB|AWB]] 275257 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/112|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/112|adresseLA=112}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=172 to=174 fromsection=112 tosection=112 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../111|§ 111]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[../113|§ 113]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=172 to=174 fromsection=112 tosection=112 /></includeonly> ku0x1asjr200cld1nq1bfrir1ngiirm 0 63763 275258 209465 2026-08-07T20:51:53Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Liber II]] — [[../112|§ 112]]" current="" next="[[../|Liber using [[Project:AWB|AWB]] 275258 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/113|adresseBI=s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Bilingue/113|adresseLA=113}}<pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=174 to=174 fromsection=113 tosection=113 header=1 prev="[[../|Liber II]] — [[../112|§ 112]]" current="" next="[[../|Liber II]] — [[s:fr:Histoire naturelle (trad. Littré)/II/Notes|Notes]]"/></noinclude> <includeonly><pages index="Pline l'ancien - Histoire naturelle, Littré, T1 - 1848.djvu" from=174 to=174 fromsection=113 tosection=113 /></includeonly> 7wgwgizwx0l59c28c97qs26935ojrpn 0 71503 275260 233928 2026-08-07T21:04:31Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Livre II]] — [[../Titre|Titre]]" current="'''[[../|Livre I]] using [[Project:AWB|AWB]] 275260 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/Bilingue/1|adresseLA=1}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=73 to=76 fromsection=§1 tosection=§12 header=1 prev="[[../|Livre I]] — [[/Titre|Titre]]" current="'''[[../|Livre I]] — Titulus Primus'''" next="[[../|Livre I]] — [[../2|Titulus 2]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=73 to=76 fromsection=s1 tosection=s1 /></includeonly> pfv7ory87yz61rygtmm00d1i8s8gn0t 0 71505 275174 233941 2026-08-07T19:50:49Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275174 wikitext text/x-wiki <noinclude><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=73 to=73 fromsection=Titre tosection=Titre header=1 prev="[[../../|Liber I]]" current="" next="[[../|Liber I]] — [[../../2|Titulus II]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=73 to=73 fromsection=Titre tosection=Titre /></includeonly> mxzb5uy1kflooknvwikai17gqdo3n8a 0 71506 275175 233890 2026-08-07T19:54:05Z Denis Gagne52 19996 pour éviter que la page se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes sur ws.fr 275175 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Formula:NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/§1|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/Bilingue/§1|adresseLA=§1}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=73 to=74 fromsection=§1 tosection=§1 header=1 prev="[[../|Liber I]] — [[../Titre|Titulus]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — § 1'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§2|§ 2]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=73 to=74 fromsection=§1 tosection=§1 /></includeonly> k8r750abrp8oslz5wamhrfr0518pkcc 0 71507 275261 233897 2026-08-07T21:05:26Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§1|§ 1]]" curren using [[Project:AWB|AWB]] 275261 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/§2|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/Bilingue/§2|adresseLA=§2}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=74 to=74 fromsection=§2 tosection=§2 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§1|§ 1]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — § 1'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§3|§ 3]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=74 to=74 fromsection=§2 tosection=§2 /></includeonly> 9nmyhucplbow9ryt0coft7onx5qk221 0 71509 275262 233899 2026-08-07T21:06:14Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§2|§ 2]]" curren using [[Project:AWB|AWB]] 275262 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/§3|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/Bilingue/§3|adresseLA=§3}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=74 to=74 fromsection=§3 tosection=§3 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§2|§ 2]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — § 3'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§4|§ 4]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=74 to=74 fromsection=§3 tosection=§3 /></includeonly> lcn93ukw77grcmfxk18yxar4nz1psry 0 71510 275263 233906 2026-08-07T21:06:20Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§3|§ 3]]" curren using [[Project:AWB|AWB]] 275263 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/§3|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/Bilingue/§3|adresseLA=§3}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=74 to=74 fromsection=§4 tosection=§4 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§3|§ 3]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — § 4'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§5|§ 5]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=74 to=74 fromsection=§4 tosection=§4 /></includeonly> 8rvqe33yof4fds1n9rw63w2ibsv1qlg 0 71515 275264 233911 2026-08-07T21:06:22Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§4|§ 4]]" curren using [[Project:AWB|AWB]] 275264 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/§5|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/Bilingue/§5|adresseLA=§5}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=74 to=74 fromsection=§5 tosection=§5 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§4|§ 4]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — § 5'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§6|§ 6]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=74 to=74 fromsection=§5 tosection=§5 /></includeonly> hdsaissngfc39mgwh9n0g3xyr2uch06 0 71517 275265 233916 2026-08-07T21:06:24Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§5|§ 5]]" curren using [[Project:AWB|AWB]] 275265 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/§6|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/Bilingue/§6|adresseLA=§6}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=75 to=75 fromsection=§6 tosection=§6 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§5|§ 5]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — § 6'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§7|§ 7]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=75 to=75 fromsection=§6 tosection=§6 /></includeonly> iqljt3kqdub0j96dfrwizkiibfqxon8 0 71518 275266 233933 2026-08-07T21:06:25Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§6|§ 6]]" curren using [[Project:AWB|AWB]] 275266 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/§7|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/Bilingue/§7|adresseLA=§7}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=75 to=75 fromsection=§7 tosection=§7 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§6|§ 6]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — § 7'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§8|§ 8]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=75 to=75 fromsection=§7 tosection=§7 /></includeonly> cvtqru9e0aqjlz6heujzrk2lnp7lbu5 0 71519 275267 233919 2026-08-07T21:06:27Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§7|§ 7]]" curren using [[Project:AWB|AWB]] 275267 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/§8|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/Bilingue/§8|adresseLA=§8}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=75 to=75 fromsection=§8 tosection=§8 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§7|§ 7]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — § 8'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§9|§ 9]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=75 to=75 fromsection=§8 tosection=§8 /></includeonly> 3omiq2q8v4epn3hahu85apro4se3vmq 0 71520 275268 233921 2026-08-07T21:06:30Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§8|§ 8]]" curren using [[Project:AWB|AWB]] 275268 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/§9|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/Bilingue/§9|adresseLA=§9}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=75 to=75 fromsection=§9 tosection=§9 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§8|§ 8]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — § 9'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§10|§ 10]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=75 to=75 fromsection=§9 tosection=§9 /></includeonly> airz6uki7987iu33wtl9da8pj7w9vsq 0 71521 275269 233922 2026-08-07T21:06:32Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§9|§ 9]]" curren using [[Project:AWB|AWB]] 275269 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/§10|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/Bilingue/§10|adresseLA=§10}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=75 to=75 fromsection=§10 tosection=§10 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§9|§ 9]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — § 10'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§11|§ 11]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=75 to=75 fromsection=§10 tosection=§10 /></includeonly> k48ei31ooum0pty804upc7y9qwls24c 0 71522 275270 233925 2026-08-07T21:06:34Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§10|§ 10]]" curr using [[Project:AWB|AWB]] 275270 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/§11|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/Bilingue/§11|adresseLA=§11}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=75 to=76 fromsection=§11 tosection=§11 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§10|§ 10]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — § 11'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§12|§ 12]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=75 to=76 fromsection=§11 tosection=§11 /></includeonly> myaff0qyprum5uv8dd5wjgjo4pnn8u2 0 71523 275271 233927 2026-08-07T21:06:37Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§11|§ 11]]" curr using [[Project:AWB|AWB]] 275271 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/§12|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1/Bilingue/§12|adresseLA=§12}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=76 to=76 fromsection=§12 tosection=§12 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — [[../§11|§ 11]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus I]] — § 12'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../../2|Titulus II]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=76 to=76 fromsection=§12 tosection=§12 /></includeonly> jsydsikn1a8clfq3niey8bcklwfvr9h 0 71526 275272 233939 2026-08-07T21:06:58Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Livre I]] — [[/Titre|Titulus]]" current="'''[[../|Liber I]] using [[Project:AWB|AWB]] 275272 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Titre|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/Titre|adresseLA=Titre}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=76 to=76 fromsection=tit2 tosection=tit2 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../../1|Titulus 1]]" current="'''[[../|Liber I]] — Titulus'''" next="[[../|Liber I]] — [[../../2|Titulus 2]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=76 to=76 fromsection=tit2 tosection=tit2 /></includeonly> r9dek764jyvdjnyi6tj88la1l6yyh6s 0 71527 275273 254567 2026-08-07T21:07:15Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Livre II]] — [[/Titre|Titre]]" current="'''[[../|Livre I]] using [[Project:AWB|AWB]] 275273 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/1|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/Bilingue/1|adresseLA=1}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=76 to=88 fromsection=§1 tosection="§2-47" header=1 prev="[[../|Livre I]] — [[/Titre|Titre]]" current="'''[[../|Livre I]] — Titulus II'''" next="[[../|Livre I]] — [[../3|Titulus III]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=76 to=88 fromsection=§1 tosection="§2-47" /></includeonly> chay28bvawk5ltlrfp2vt53t7htlimg 0 78533 275274 254362 2026-08-07T21:07:25Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§1|§ 1]]" current="'''[[../../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275274 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2|adresseLA=§2}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=77 to=88 tosection=§47 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§1|§ 1]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../../3|Titulus III]] — " /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=77 to=77 fromsection=§2 tosection=§2 /></includeonly> 72swh33gqwtyd1cjh5jnmojffgcm089 0 78534 275275 254317 2026-08-07T21:07:29Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Livre I]] — [[/Titre|Titulus]]" current="'''[[../|Liber I]] using [[Project:AWB|AWB]] 275275 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Titre|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/Titre|adresseLA=Titre}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=88 to=88 fromsection=tit3 tosection=tit3 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../../2|Titulus 2]]" current="'''[[../|Liber I]] — Titulus'''" next="[[../|Liber I]] — [[../../4|Titulus 4]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=88 to=88 fromsection=tit3 tosection=tit3 /></includeonly> llsdh1wv9qqs5so7vdswjhec7n22r2o 0 78536 275276 254339 2026-08-07T21:07:42Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../Titre|Titulus]]" using [[Project:AWB|AWB]] 275276 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§1|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§1|adresseLA=§1}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=88 to=89 fromsection=§1 tosection=§1 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../Titre|Titulus]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 1'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§2|§ 2]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=88 to=89 fromsection=§1 tosection=§1 /></includeonly> dmlge9kluf8uxcpkyagsupaf8mvwllm 0 78544 275277 254341 2026-08-07T21:07:45Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§1|§ 1]]" curr using [[Project:AWB|AWB]] 275277 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§2|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§2|adresseLA=§2}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=89 to=89 fromsection=§2 tosection=§2 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§1|§ 1]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 2'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§3|§ 3]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=89 to=89 fromsection=§2 tosection=§2 /></includeonly> a65wapa0zcg3u82sxy5jqms2c3gg9k2 0 78546 275278 254343 2026-08-07T21:07:47Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§2|§ 2]]" curr using [[Project:AWB|AWB]] 275278 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§3|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§3|adresseLA=§3}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=89 to=89 fromsection=§3 tosection=§3 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§2|§ 2]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 3'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§4|§ 4]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=89 to=89 fromsection=§3 tosection=§3 /></includeonly> 77iiy0zzywnugpsvigvezgxmkdcrt1m 0 78548 275279 254346 2026-08-07T21:07:49Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§3|§ 3]]" curr using [[Project:AWB|AWB]] 275279 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§4|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§4|adresseLA=§4}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=89 to=89 fromsection=§4 tosection=§4 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§3|§ 3]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 4'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§5|§ 5]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=89 to=89 fromsection=§4 tosection=§4 /></includeonly> 6vfeztksvkvc02yl5q8dt625erjhd4y 0 78549 275280 254348 2026-08-07T21:07:52Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§4|§ 4]]" curr using [[Project:AWB|AWB]] 275280 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§4|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§4|adresseLA=§4}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=89 to=89 fromsection=§5 tosection=§5 header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§4|§ 4]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 5'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§6|§ 6]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=89 to=89 fromsection=§5 tosection=§5 /></includeonly> jchfr9qzvc9rn1isq8xwqrk4v6l34th 0 78551 275281 254357 2026-08-07T21:07:54Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2|§ 2]]" current="'''[[../../|Liber I using [[Project:AWB|AWB]] 275281 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-1|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-1|adresseLA=§2-1}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=77 to=77 fromsection=§2-1 tosection="§2-1" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2|§ 2]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-1'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-2|§ 2-2]] — " /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=77 to=77 fromsection=§2-1 tosection="§2-1" /></includeonly> r3kdobqhbu42wdamc3aje7ubwb6xsow 0 78552 275282 254358 2026-08-07T21:07:56Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-1|§ 2-1]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275282 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-1|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-1|adresseLA=§2-1}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=77 to=77 fromsection=§2-2 tosection="§2-2" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-1|§ 2-1]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-2'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-3|§ 2-3]] — " /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=77 to=77 fromsection=§2-2 tosection="§2-2" /></includeonly> rjnsym29tmxurw4ivx20ra2uwy159mv 0 78553 275283 254360 2026-08-07T21:07:57Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275283 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-3|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-3|adresseLA=§2-3}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=77 to=77 fromsection=§2-3 tosection="§2-3" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-3'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-4|§ 2-4]] — " /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=77 to=77 fromsection=§2-3 tosection="§2-3" /></includeonly> ka5l0rrvcbggtu0xlhop6ennqmsulu2 0 78554 275284 254363 2026-08-07T21:07:59Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275284 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-4|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-4|adresseLA=§2-4}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=77 to=77 fromsection=§2-4 tosection="§2-4" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-3|§ 2-3]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-4'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-5|§ 2-5]] — " /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=77 to=77 fromsection=§2-4 tosection="§2-4" /></includeonly> 2drcblachnsudzxkjhd5jku7d3hk8q6 0 78555 275285 254367 2026-08-07T21:08:00Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275285 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-5|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-5|adresseLA=§2-5}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=77 to=78 fromsection=§2-5 tosection="§2-5" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-4|§ 2-4]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-5'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-6|§ 2-6]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=77 to=78 fromsection=§2-5 tosection="§2-5" /></includeonly> 5b3nw66byy3r7ohdrxmomovhfcaywnr 0 78556 275286 254368 2026-08-07T21:08:01Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275286 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-6|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-6|adresseLA=§2-6}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=78 to=78 fromsection=§2-6 tosection="§2-6" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-4|§ 2-4]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-6'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-7|§ 2-7]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=78 to=78 fromsection=§2-6 tosection="§2-6" /></includeonly> jybd37pdnu2k7du7vwbhcxe0xldh44b 0 78557 275287 254369 2026-08-07T21:08:03Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275287 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-7|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-7|adresseLA=§2-7}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=78 to=78 onlysection="§2-7" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-6|§ 2-6]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-7'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-8|§ 2-8]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=78 to=78 onlysection="§2-7" /></includeonly> 6rqg3359p4k84imxmiinbdp02n8wyn4 0 78558 275288 254370 2026-08-07T21:08:05Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275288 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-8|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-8|adresseLA=§2-8}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=78 to=78 onlysection="§2-8" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-7|§ 2-7]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-8'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-9|§ 2-9]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=78 to=78 onlysection="§2-8" /></includeonly> nmaj815j097hra3hq1gwkfg1joteihp 0 78559 275289 254373 2026-08-07T21:08:06Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275289 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-9|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-9|adresseLA=§2-9}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=78 to=79 onlysection="§2-9" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-8|§ 2-8]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-9'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-10|§ 2-10]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=78 to=79 onlysection="§2-9" /></includeonly> bcia6rj43n2nl1jg6sgfc3fl8ja2bo0 0 78560 275290 254374 2026-08-07T21:08:08Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275290 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-10|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-10|adresseLA=§2-10}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=79 to=79 onlysection="§2-10" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-9|§ 2-9]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-10'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-11|§ 2-11]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=79 to=79 onlysection="§2-10" /></includeonly> o1gxbyzrfckilsivx6j2ftpdle814gr 0 78561 275291 254375 2026-08-07T21:08:57Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275291 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-11|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-11|adresseLA=§2-11}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=79 to=79 onlysection="§2-11" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-10|§ 2-10]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-11'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-12|§ 2-12]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=79 to=79 onlysection="§2-11" /></includeonly> nuk2upr9pdx87mu37q9q93l2hkqbrdh 0 78602 275292 254444 2026-08-07T21:09:15Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275292 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-12|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-12|adresseLA=§2-12}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=79 to=79 onlysection="§2-12" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-10|§ 2-11]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-12'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-13|§ 2-13]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=79 to=79 onlysection="§2-12" /></includeonly> ozww1d80pp28ybwhvd9qb61upy7ly70 0 78603 275293 254445 2026-08-07T21:09:17Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275293 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-13|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-13|adresseLA=§2-13}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=79 to=79 onlysection="§2-13" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-12|§ 2-12]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-13'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-14|§ 2-14]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=79 to=79 onlysection="§2-13" /></includeonly> bz2k8xwlp8ck1ah73jc3ngpjqtkt95f 0 78604 275294 254446 2026-08-07T21:09:19Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275294 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-12|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-12|adresseLA=§2-12}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=79 to=79 onlysection="§2-14" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-13|§ 2-13]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-14'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-15|§ 2-15]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=79 to=79 onlysection="§2-14" /></includeonly> shkymecm8z8funx0kprjz98c6d5qm7t 0 78605 275295 254447 2026-08-07T21:09:20Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275295 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-15|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-15|adresseLA=§2-15}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=79 to=79 onlysection="§2-15" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-14|§ 2-14]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-15'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-16|§ 2-16]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=79 to=79 onlysection="§2-15" /></includeonly> f5d72dycdw12av55uvrrlar3bs0fx17 0 78606 275296 254453 2026-08-07T21:09:21Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275296 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-16|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-16|adresseLA=§2-16}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-16" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-15|§ 2-15]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-16'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-17|§ 2-17]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-16" /></includeonly> 93snowu17f3k2gyl879ktakpb2zmf8o 0 78607 275297 254452 2026-08-07T21:09:22Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-2|§ 2-2]]" current="'''[[../../|Lib using [[Project:AWB|AWB]] 275297 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-16|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-16|adresseLA=§2-16}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-16" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-16|§ 2-16]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-17'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-18|§ 2-18]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-17" /></includeonly> 16u56v2xf18wt76etwy9nf2oaqflnmk 0 78608 275298 254451 2026-08-07T21:09:23Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-17|§ 2-17]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275298 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-18|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-18|adresseLA=§2-18}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-18" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-17|§ 2-17]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-18'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-19|§ 2-19]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-18" /></includeonly> e50rzgr07skp6vmssvq58g4gre39m3e 0 78609 275299 254454 2026-08-07T21:09:24Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-18|§ 2-18]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275299 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-19|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-19|adresseLA=§2-19}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-19" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-18|§ 2-18]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-19'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-20|§ 2-20]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-19" /></includeonly> t56w3mgzqc8g2m25ep9heom3itjolld 0 78610 275300 254455 2026-08-07T21:09:25Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-19|§ 2-19]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275300 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-20|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-20|adresseLA=§2-20}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-20" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-19|§ 2-19]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-20'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-21|§ 2-21]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-20" /></includeonly> 6znvfm8xqtwabb7vakg5ppoibx8tfdm 0 78611 275301 254456 2026-08-07T21:09:26Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-20|§ 2-20]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275301 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-21|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-21|adresseLA=§2-21}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-21" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-20|§ 2-20]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-21'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-22|§ 2-22]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-21" /></includeonly> 3gdx8gjlwzi4ye0ctmslctwdpn15bd7 0 78612 275302 254458 2026-08-07T21:09:27Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-21|§ 2-21]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275302 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-22|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-22|adresseLA=§2-22}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-22" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-21|§ 2-21]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-22'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-23|§ 2-23]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=80 to=80 onlysection="§2-22" /></includeonly> eiy1ibbt3qem761a8os1dc3ufnk6q23 0 78613 275303 254459 2026-08-07T21:09:28Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-22|§ 2-22]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275303 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-23|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-23|adresseLA=§2-23}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=81 to=81 onlysection="§2-23" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-22|§ 2-22]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-23'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-24|§ 2-24]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=81 to=81 onlysection="§2-23" /></includeonly> 8yqqh7m1beafltgfl7mc2rsk3004z0z 0 78614 275304 254470 2026-08-07T21:09:30Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-23|§ 2-23]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275304 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-24|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-24|adresseLA=§2-24}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=81 to=81 onlysection="§2-24" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-23|§ 2-23]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-24'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-25|§ 2-25]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=81 to=81 onlysection="§2-24" /></includeonly> mdaq677ltoumyd9cw4p6z5wkb1u18ly 0 78615 275305 254471 2026-08-07T21:09:31Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-24|§ 2-24]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275305 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-25|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-25|adresseLA=§2-25}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=81 to=82 onlysection="§2-25" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-24|§ 2-24]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-25'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-26|§ 2-26]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=81 to=82 onlysection="§2-25" /></includeonly> 8mghlyguy9et9v2n4crvtkdgx41ybbj 0 78616 275306 254472 2026-08-07T21:09:32Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-25|§ 2-25]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275306 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-26|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-26|adresseLA=§2-26}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=82 onlysection="§2-26" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-25|§ 2-25]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-26'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-27|§ 2-27]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=82 onlysection="§2-26" /></includeonly> qm0pw5hnp5ie8tdgbe013q57d1aldjn 0 78617 275307 254473 2026-08-07T21:09:33Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-26|§ 2-26]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275307 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-27|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-27|adresseLA=§2-27}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=82 onlysection="§2-27" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-26|§ 2-26]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-27'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-28|§ 2-28]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=82 onlysection="§2-27" /></includeonly> 72urng4hr9eknoz3lf0bc9kvjgywhho 0 78618 275308 254474 2026-08-07T21:09:34Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-27|§ 2-27]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275308 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-28|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-28|adresseLA=§2-28}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=82 onlysection="§2-28" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-27|§ 2-27]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-28'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-29|§ 2-29]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=82 onlysection="§2-28" /></includeonly> atjp9dyqcvh211rnxcg6q2llb42hsr6 0 78619 275309 254475 2026-08-07T21:09:35Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-28|§ 2-28]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275309 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-29|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-29|adresseLA=§2-29}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=82 onlysection="§2-29" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-28|§ 2-28]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-29'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-30|§ 2-30]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=82 onlysection="§2-29" /></includeonly> isz1bwiau9r7r7wcddgqug60tfoio8f 0 78620 275310 254476 2026-08-07T21:09:36Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-29|§ 2-29]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275310 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-30|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-30|adresseLA=§2-30}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=82 onlysection="§2-30" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-29|§ 2-29]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-30'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-31|§ 2-31]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=82 onlysection="§2-30" /></includeonly> 6lldx7iww8fwflp9j7lcj23pp4un9m2 0 78621 275311 254477 2026-08-07T21:09:37Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-30|§ 2-30]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275311 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-31|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-31|adresseLA=§2-31}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=82 onlysection="§2-31" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-30|§ 2-30]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-31'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-32|§ 2-32]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=82 onlysection="§2-31" /></includeonly> qxtlcj6okpce5koqvco6t6bsqmfo8ab 0 78622 275312 254478 2026-08-07T21:09:38Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-31|§ 2-31]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275312 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-32|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-32|adresseLA=§2-32}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=83 onlysection="§2-32" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-31|§ 2-31]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-32'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-33|§ 2-33]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=82 to=83 onlysection="§2-32" /></includeonly> dd7edlsx4kc6tizpp45xc7bdmgt8nxt 0 78623 275313 254480 2026-08-07T21:09:39Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-32|§ 2-32]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275313 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-33|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-33|adresseLA=§2-33}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=83 to=83 onlysection="§2-33" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-32|§ 2-32]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-33'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-34|§ 2-34]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=83 to=83 onlysection="§2-33" /></includeonly> ibxg4ud60he212v88l68wbcp1xs617m 0 78624 275314 254481 2026-08-07T21:09:40Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-33|§ 2-33]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275314 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-34|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-34|adresseLA=§2-34}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=83 to=83 onlysection="§2-34" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-33|§ 2-33]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-34'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-35|§ 2-35]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=83 to=83 onlysection="§2-34" /></includeonly> nn3eby0w0jv6xk8l7x1ys4e57orzs38 0 78625 275315 254482 2026-08-07T21:09:41Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-34|§ 2-34]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275315 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-35|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-35|adresseLA=§2-35}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=83 to=83 onlysection="§2-35" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-34|§ 2-34]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-35'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-36|§ 2-36]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=83 to=83 onlysection="§2-35" /></includeonly> bko6czvnub06695h2d37c3e82dbs5pv 0 78626 275316 254483 2026-08-07T21:09:42Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-35|§ 2-35]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275316 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-36|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-36|adresseLA=§2-36}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=83 to=84 onlysection="§2-36" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-35|§ 2-35]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-36'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-37|§ 2-37]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=83 to=84 onlysection="§2-36" /></includeonly> ad3ym157rekauyr9vgkgbtz6e3rwmc0 0 78627 275317 254484 2026-08-07T21:09:43Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-36|§ 2-36]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275317 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-37|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-37|adresseLA=§2-37}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=84 to=84 onlysection="§2-37" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-36|§ 2-36]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-37'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-38|§ 2-38]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=84 to=84 onlysection="§2-37" /></includeonly> 6ozskuk4xlbp5kalj7xx1dk9dudfoo4 0 78628 275318 254485 2026-08-07T21:09:44Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-37|§ 2-37]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275318 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-38|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-38|adresseLA=§2-38}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=84 to=84 onlysection="§2-38" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-37|§ 2-37]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-38'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-39|§ 2-39]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=84 to=84 onlysection="§2-38" /></includeonly> es5tjpkpflyq607o3cn2r6xmfwcou94 0 78629 275319 254486 2026-08-07T21:09:46Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-38|§ 2-38]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275319 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-39|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-39|adresseLA=§2-39}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=84 to=85 onlysection="§2-39" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-38|§ 2-38]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-39'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-40|§ 2-40]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=84 to=85 onlysection="§2-39" /></includeonly> 7qb2fk8m66952aoq3xcsvfbqgd9735g 0 78630 275320 254487 2026-08-07T21:09:47Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-39|§ 2-39]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275320 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-40|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-40|adresseLA=§2-40}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=85 to=85 onlysection="§2-40" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-39|§ 2-39]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-40'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-41|§ 2-41]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=85 to=85 onlysection="§2-40" /></includeonly> 56imkwmjg0pv7tqof8762npmgao407i 0 78631 275321 254488 2026-08-07T21:09:48Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-40|§ 2-40]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275321 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-41|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-41|adresseLA=§2-41}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=85 to=85 onlysection="§2-41" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-40|§ 2-40]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-41'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-42|§ 2-42]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=85 to=85 onlysection="§2-41" /></includeonly> hp5df3w46kc5hr58atvgxt61lwaa9g1 0 78632 275322 254489 2026-08-07T21:09:52Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-41|§ 2-41]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275322 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-42|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-42|adresseLA=§2-42}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=85 to=85 onlysection="§2-42" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-41|§ 2-41]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-42'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-43|§ 2-43]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=85 to=85 onlysection="§2-42" /></includeonly> qhuex9ql54s6lv5lj1410ynaqu5dp3k 0 78633 275323 254490 2026-08-07T21:09:54Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-42|§ 2-42]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275323 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-43|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-43|adresseLA=§2-43}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=85 to=86 onlysection="§2-43" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-42|§ 2-42]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-43'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-44|§ 2-44]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=85 to=86 onlysection="§2-43" /></includeonly> ht83vl1h2v609bchqn8jcrhysh041df 0 78634 275324 254491 2026-08-07T21:09:56Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-43|§ 2-43]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275324 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-44|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-44|adresseLA=§2-44}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=86 to=86 onlysection="§2-44" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-43|§ 2-43]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-44'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-45|§ 2-45]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=86 to=86 onlysection="§2-44" /></includeonly> mprx2m88j367tcws84u1gchc95aky55 0 78635 275325 254492 2026-08-07T21:11:09Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-44|§ 2-44]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275325 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-45|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-45|adresseLA=§2-45}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=86 to=86 onlysection="§2-45" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-44|§ 2-44]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-45'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-46|§ 2-46]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=86 to=86 onlysection="§2-45" /></includeonly> iqn56e9dkg886idc40utqh0r5rwdzux 0 78636 275326 254493 2026-08-07T21:11:11Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-45|§ 2-45]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275326 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-46|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-46|adresseLA=§2-46}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=86 to=87 onlysection="§2-46" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-45|§ 2-45]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-46'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — [[../§2-47|§ 2-47]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=86 to=87 onlysection="§2-46" /></includeonly> bji390m1ye5iuibsuxsipwsjbj1fs4o 0 78637 275327 254494 2026-08-07T21:11:13Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-46|§ 2-46]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275327 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/§2-47|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/2/Bilingue/§2-47|adresseLA=§2-47}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=87 to=88 onlysection="§2-47" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-46|§ 2-46]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus II]] — § 2-47'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=87 to=88 onlysection="§2-47" /></includeonly> 1ae3z2cnkndt72cc8mu4ktfqqcedwx6 0 78647 275328 254510 2026-08-07T21:11:19Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-46|§ 2-46]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275328 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§7|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§7|adresseLA=§7}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§7" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§6|§ 6]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 7'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§8|§ 8]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§7" /></includeonly> 8vri3ql1sqc2bw9l4tjn4fjvmatms8s 0 78648 275329 254511 2026-08-07T21:11:20Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../§2-46|§ 2-46]]" current="'''[[../../|L using [[Project:AWB|AWB]] 275329 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§6|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§6|adresseLA=§6}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§6" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§5|§ 5]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § <6'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§7|§ 7]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§6" /></includeonly> gka9tsv593vyyiv028t6f921wnhd07v 0 78677 275330 254561 2026-08-07T21:11:29Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../|Livre II]] — [[../2|Titulus II]]" current="'''[[../|Livre I] using [[Project:AWB|AWB]] 275330 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/Bilingue/3|adresseLA=3}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=88 to=94 fromsection=§1 tosection=§41 header=1 prev="[[../|Livre I]] — [[../2|Titulus II]]" current="'''[[../|Livre I]] — Titulus III'''" next="[[../|Livre I]] — [[../4|Titulus IV]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=88 to=94 fromsection=§1 tosection=§41 /></includeonly> n0i7p9zk7g2sls9h4ydnkqbguhg4n1u 0 79420 275331 256749 2026-08-07T21:11:31Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§7|§ 7]]" curr using [[Project:AWB|AWB]] 275331 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§8|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§8|adresseLA=§8}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§8" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§7|§ 7]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 8'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§9|§ 9]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§8" /></includeonly> nvx4t15tjjt8q9h1u59a17jsgmlm8vo 0 79421 275332 256750 2026-08-07T21:11:33Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§8|§ 8]]" curr using [[Project:AWB|AWB]] 275332 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§9|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§9|adresseLA=§9}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§9" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§8|§ 8]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 9'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§10|§ 10]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§9" /></includeonly> 5rkdkt98do40u1dym1cj7ozon5alr3p 0 79422 275333 256751 2026-08-07T21:11:35Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§9|§ 9]]" curr using [[Project:AWB|AWB]] 275333 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§10|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§10|adresseLA=§10}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§10" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§9|§ 9]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 10'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§11|§ 11]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§10" /></includeonly> bao4dc45yf96ta0ktd24oj516h8vq3h 0 79423 275334 256752 2026-08-07T21:11:36Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§10|§ 10]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275334 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§11|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§11|adresseLA=§11}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§11" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§10|§ 10]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 11'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§12|§ 12]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§11" /></includeonly> 60n3c5klt38ngt5hi1cfjrdfwxe01wz 0 79424 275335 256753 2026-08-07T21:11:38Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§11|§ 11]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275335 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§12|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§12|adresseLA=§12}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§12" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§11|§ 11]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 12'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§13|§ 13]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§12" /></includeonly> 45zf4oyus3yptjb8thaapirh59dnc0q 0 79425 275336 256754 2026-08-07T21:11:39Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§12|§ 12]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275336 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§13|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§13|adresseLA=§13}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§13" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§12|§ 12]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 13'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§14|§ 14]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§13" /></includeonly> qs9fcchoc1kpxu0scb77roqsa6k0cr3 0 79426 275337 256755 2026-08-07T21:19:15Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§13|§ 13]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275337 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§14|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§14|adresseLA=§14}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§14" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§13|§ 13]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 14'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§15|§ 15]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§14" /></includeonly> fvp35bgr2sxdfh5p5yi7bkprl0dy8da 0 79427 275338 256756 2026-08-07T21:20:11Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§14|§ 14]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275338 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§15|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§15|adresseLA=§15}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§15" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§14|§ 14]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 15'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§16|§ 16]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=90 to=90 onlysection="§15" /></includeonly> qlis5y85ofycs8m3d6vm3cmz5kp5t6g 0 79428 275339 256757 2026-08-07T21:20:15Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§15|§ 15]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275339 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§16|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§16|adresseLA=§16}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§16" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§15|§ 15]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 16'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§17|§ 17]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§16" /></includeonly> lrsygjwg7or926ohb7ox9brhuvlavsy 0 79429 275340 256758 2026-08-07T21:20:19Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§16|§ 16]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275340 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§17|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§17|adresseLA=§17}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§17" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§16|§ 16]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 17'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§18|§ 18]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§17" /></includeonly> 21ltov9t0ix58fw1usxoa8xrt95y0yi 0 79430 275341 256759 2026-08-07T21:20:22Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§17|§ 17]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275341 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§18|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§18|adresseLA=§18}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§18" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§17|§ 17]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 18'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§19|§ 19]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§18" /></includeonly> sz9mp7j7b2r5fgfodf7je20mxqjomcp 0 79431 275342 256760 2026-08-07T21:20:27Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§18|§ 18]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275342 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§19|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§19|adresseLA=§19}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§19" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§18|§ 18]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 19'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§20|§ 20]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§19" /></includeonly> hl08n4c3s9welto4yefkils0wzr6ti8 0 79432 275343 256761 2026-08-07T21:20:30Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§19|§ 19]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275343 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§20|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§20|adresseLA=§20}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§20" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§19|§ 19]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 20'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§21|§ 21]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§20" /></includeonly> deueyo9nxl5a380ggav5jrpgzczdzsz 0 79433 275344 256762 2026-08-07T21:20:34Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§20|§ 20]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275344 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§21|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§21|adresseLA=§21}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§21" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§20|§ 20]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 21'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§22|§ 22]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§21" /></includeonly> ke5ze22msiy1bceg24q143h7r7f9iqx 0 79434 275345 256763 2026-08-07T21:20:36Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§21|§ 21]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275345 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§22|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§22|adresseLA=§22}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§22" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§21|§ 21]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 22'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§23|§ 23]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§22" /></includeonly> 3fmajytx5ff2ic6hh9dic7sr2dowz3q 0 79435 275346 256764 2026-08-07T21:20:37Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§22|§ 22]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275346 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§23|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§23|adresseLA=§23}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§23" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§22|§ 22]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 23'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§24|§ 24]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§23" /></includeonly> s4a9nsj8eck3z2hkgovuwxkrvbmode8 0 79436 275347 256765 2026-08-07T21:20:39Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§23|§ 23]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275347 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§24|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§24|adresseLA=§24}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§24" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§23|§ 23]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 24'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§25|§ 25]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§24" /></includeonly> mpncxtm25uw52gp9e27elk848u8yqnl 0 79437 275348 256766 2026-08-07T21:20:40Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§24|§ 24]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275348 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§25|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§25|adresseLA=§25}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§25" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§24|§ 24]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 25'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§26|§ 26]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§25" /></includeonly> rs2xh9v8035ekf2pljypixkee0zq6c6 0 79438 275349 256767 2026-08-07T21:20:42Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§25|§ 25]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275349 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§26|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§26|adresseLA=§26}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§26" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§25|§ 25]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 26'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§27|§ 27]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=91 to=91 onlysection="§26" /></includeonly> 4xtggx7lebnp88t6et4m1je4tahk58i 0 79439 275350 256768 2026-08-07T21:20:43Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§26|§ 26]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275350 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§27|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§27|adresseLA=§27}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=92 onlysection="§27" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§26|§ 26]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 27'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§28|§ 28]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=92 onlysection="§27" /></includeonly> 6ks23cq28hh4f1ichpwwi2fac1rs9jh 0 79440 275351 256769 2026-08-07T21:20:45Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§27|§ 27]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275351 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§28|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§28|adresseLA=§28}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=92 onlysection="§28" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§27|§ 27]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 28'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§29|§ 29]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=92 onlysection="§28" /></includeonly> i4dolvqotbwi208atvmasl53jexnc9r 0 79441 275352 256770 2026-08-07T21:20:46Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§28|§ 28]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275352 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§29|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§29|adresseLA=§29}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=92 onlysection="§29" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§28|§ 28]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 29'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§30|§ 30]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=92 onlysection="§29" /></includeonly> 5jtt1q4r5u14v7bvpryw42bjtoqkvan 0 79442 275353 256771 2026-08-07T21:20:48Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§29|§ 29]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275353 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§30|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§30|adresseLA=§30}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=92 onlysection="§30" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§29|§ 29]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 30'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§31|§ 31]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=92 onlysection="§30" /></includeonly> ot54ruvijidpucs14vi4tqkdon2taje 0 79443 275354 256772 2026-08-07T21:20:50Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§30|§ 30]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275354 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§31|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§31|adresseLA=§31}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=92 onlysection="§31" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§30|§ 30]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 31'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§32|§ 32]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=92 onlysection="§31" /></includeonly> jb34j5nw7csnb0da9r8imm8lvg7hjcp 0 79444 275355 256774 2026-08-07T21:20:51Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§31|§ 31]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275355 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§32|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§32|adresseLA=§32}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=93 fromsection="§32" tosection="§32-1" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§31|§ 31]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 32'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§32-1|§ 32-1]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=93 onlysection="§32" /></includeonly> snq44fuk3tjqun6bfgu92dw8z8x1f12 0 79445 275356 256787 2026-08-07T21:20:52Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§31|§ 31]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275356 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§32|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§32|adresseLA=§32}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=93 fromsection="§32-1" tosection="§32-1" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§32|§ 32]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 32-1'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§33|§ 33]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=92 to=93 fromsection="§32-1" tosection="§32-1" /></includeonly> 60vcfdwk32d44uyzh88pgt0iau2hxp5 0 79446 275357 256776 2026-08-07T21:20:54Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§32|§ 32]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275357 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§33|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§33|adresseLA=§33}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§33" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§32-1|§ 32-1]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 33'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§34|§ 34]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§33" /></includeonly> swa3q4zw51h6j45alc06odmr2lxuxjd 0 79447 275358 256777 2026-08-07T21:20:55Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§33|§ 33]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275358 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§34|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§34|adresseLA=§34}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§34" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§33|§ 33]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 34'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§35|§ 35]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§34" /></includeonly> 32ubvzamlrhc5xg87icmjehvoi79ply 0 79448 275359 256778 2026-08-07T21:20:57Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§34|§ 34]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275359 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§35|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§35|adresseLA=§35}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§35" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§34|§ 34]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 35'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§36|§ 36]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§35" /></includeonly> 663gj4stog6nyiv186vr7nbnsp8ml8a 0 79449 275360 256779 2026-08-07T21:20:58Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§35|§ 35]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275360 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§36|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§36|adresseLA=§36}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§36" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§35|§ 35]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 36'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§37|§ 37]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§36" /></includeonly> m90k6h8bndnqsrdmtq53282nutlmj9t 0 79450 275361 256780 2026-08-07T21:20:59Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§36|§ 36]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275361 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§37|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§37|adresseLA=§37}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§37" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§36|§ 36]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 37'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§38|§ 38]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§37" /></includeonly> n2tqn7ms3dyqr0uz8dvftkbfdeha9ob 0 79451 275362 256781 2026-08-07T21:21:00Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§37|§ 37]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275362 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§38|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§38|adresseLA=§38}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§38" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§37|§ 37]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 38'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§39|§ 39]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§38" /></includeonly> 3mmsze2j34ls64bjbeaywda7eunjfrc 0 79452 275363 256782 2026-08-07T21:21:02Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§38|§ 38]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275363 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§39|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§39|adresseLA=§39}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§39" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§38|§ 38]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 39'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§40|§ 40]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§39" /></includeonly> p5m0v43xa3xurmiklnu5kmsbgdufyir 0 79453 275364 256783 2026-08-07T21:21:03Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§39|§ 39]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275364 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§40|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§40|adresseLA=§40}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§40" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§39|§ 39]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 40'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§41|§ 41]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=93 to=93 onlysection="§40" /></includeonly> f2jhsqzdycfte6q4gurp24iyxdal9ei 0 79454 275365 256786 2026-08-07T21:21:05Z Denis Gagne52 19996 /* top */ pour éviter que la page bilingue se retrouve dans la catégorie : Page transclusions with invalid attributes, replaced: header_type=empty prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§40|§ 40]]" cu using [[Project:AWB|AWB]] 275365 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{NavigatioBilinguis|bleuLA=bleu|adresseFR=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/§41|adresseBI=s:fr:Le Digeste (Hulot)/I/3/Bilingue/§41|adresseLA=§41}}<pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=94 to=94 onlysection="§41" header=1 prev="[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — [[../§40|§ 40]]" current="'''[[../../|Liber I]] — [[../|Titulus III]] — § 41'''" next="[[../../|Liber I]] — [[../../4|Titulus IV]]" /></noinclude> <includeonly><pages index="Les cinquante livres du Digeste ou des Pandectes de l'Empereur Justinien, Tome 1, trad Hulot, 1805.pdf" from=94 to=94 onlysection="§41" /></includeonly> d65rbarcmikyw3tfrrymyhit16n8msi 106 84471 275125 274409 2026-08-07T14:05:35Z Vladis13 10700 275125 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Acta Sanctorum, v. 3, lt. 578—660 |Language=la, grc |Volume=3 |Author=Société des Bollandistes |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher= |Address= |Year=1723, 07 Julii |Source= |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 1=524/> |Remarks={{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}} |Header= |Footer= }} rzdzramuha5f4umeqa73rbh5yfdwmil 104 84479 275121 274653 2026-08-07T14:05:22Z Vladis13 10700 to fast delete 275121 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />{{rh|587|DIE DECIMA TERTIA JULII.|}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{left sidenote|'''A'''}} {{graeca|παρὰ ⊠ Θεοῦ σωτηρίαν ⊠ καὶ ἴασιν ἀπεδεχόμεθα, οὐδὲν μᾶλλον ἤνυσαν, τὸ νόσημα μανιωδέστερον, ἢ ἐπ τὸ χερον ἀεὶ ⊠ πεπεισμένης, ⊠ θεϊκῆς δηλαδὴ προνοίας ⊠ συνφερομένως βραβευούσης. Ἐκεῖνη τοίνυν ἰδοσα ἡ ἐμὴ θεία ἡμέρᾳ τῇ ἡμέρᾳ βαρυνομένην ⊠ καὶ τρυχομένην, καὶ τὴν νόσον ἀκμάζουσαν, καὶ πρὸς τὸ θανάτου θύρας ἐγγιζοῦσαν, ὡς ᾤετο, μεταπέμπεταί με μετὰ τινὸς τῶν πιστέρων.}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} falutem à Deo & valetudinem expectantes, nihil proficere, protracta in longum ægritudine, ac vertente ſemper in deterius; quod divinâ videlicet in rem noſtram providentiâ factum eſt. Amita ergo mea gravari in dies ſe ac deſcere; morbum vero invaleſcere ſentiens, ac prope jam abeſſe, ut putabat, à mortis limine; accerſi me cum aliquo de patribus jubet. |- |134 {{graeca|Ἐγὼ δὲ μαθν, ⊠ παρὰ ⊠ Ἐπισκόπου ⊠ λαβὼν ⊠, κατέλαβον πρὸς αὐτήν. Ἡ δέ με κατιδοῦσα ἔφη· Πίευσέ μοι, τέκνον, ⊠ ⊠, ⊠ ὡς ἔτυχεν, ⊠ σε ἐνταῦθα ⊠· ἀλλὰ διὰ Θεόν, καὶ καλὸν καὶ σωτήριον ἔργον· μὴ ⊠ λοιπόν, ⊠ ⊠ πρὸς μικρὸν ἔκτος λαύρας, καὶ ⊠ ὑπομείνας· ⊠ σκοπὸς πρὸς τὸ σύμφορον ⊠ πράγματος πέρας. Ἀκούω δὲ, τι τῶν ὧδε ⊠ ἐξουσία ⊠ καὶ ⊠ καὶ ἀδίκως ⊠ καὶ τὰ τῶν ἀνθρώπων ⊠ καὶ ⊠, μάλιστα τῶν ἀσθενῶν καὶ παροίκων καὶ ξένων ⊠, κα παρ' οἷς ἀφορμὴν {{left sidenote|'''B'''}} ἵνα ἕυροι⊠· πρὸ ἡμερν γὰρ ξένος τις προσκλυτ⊠, σπερ ⊠ μοι, ἐν αὐλ τινος τῶν ἐνταῦθα Χριστιανῶν ἐτελεύτησε, πολλὰς ἐγκαταλελίφας⊠ κληρονόμους⊠ τ⊠ ατοῦ περιουσίας, καὶ τούτων ⊠ τινος μὴ παρενθεθέντος⊠, ⊠ ἐυρὼν⊠ ὁ ⊠, περ ἐγκατέλιπε ⊠ χρήματα, ἢ ἐν ταύτ μόνον τῇ κακίᾳ⊠ ἠρκεῖτο⊠, ⊠ ἕως λθε⊠ ⊠ τὼ ἐαυτῷ ⊠ , ἀλλ' ἄνευ δέους ἢ συστολῆς⊠ ⊠ τν φιλοχρίστων ⊠ χρήματα, περ' οἷς⊠ δῆλον⊠ ὁ τελευτήσας ξένος, ⊠ ⊠· πρὸς⊠ δὲ τούτοις ἔξω αὐτοὺς⊠ ἢ ἐν φυλακῇ⊠; τοῖς ποσὶν αὐτῶν ἐπιβαλὼν⊠ πέδας. Ἐγὼ τοίνυν ἐνταῦθα τῶν ἐμῶν συγγενῶν⊠ μεμονωμένην⊠ ⊠ ⊠ κληρονόμον⊠, εἴπερ⊠ Θεὸς ἐπινεύσειε⊠ τῇ νόσῳ ταύτῃ⊠ ⊠ πὼ⊠ ⊠ ἢ ἀθλίαν⊠ ψυχήν⊠ μοι. Οὐδενὸς⊠ δὲ ἕνεκεν ὑμᾶς {{left sidenote|'''C'''}} λυπῶμαι⊠, ἀλλ' ὑπὲρ πάντων⊠ τὸ ταπεινῆς⊠ κόρης⊠· φοβοῦμαι⊠ δὲ, μήπως⊠ ἀδίκως ληφθῇ⊠ χάριν ⊠ ἐμῆς ⊠ ⊠ μοι, ἢ⊠ περὶ τούτων⊠ πάλιν τῶν φιλοχρίστων⊠ παρὰ ⊠ ⊠. Διὸ ⊠, τέκνον, ⊠ μοι ⊠ λογίους ἄνδρας, ἢ , ἵνα μαρτυρωμένη αὐτοῖς, ὅτι οὐδὲν ἐνταῦθα τὸ ⊠ κέκτημαι, ἢ ὅτι ἡ κόρη⊠ αὐτὴ ἐλευθέρα⊠ ἀδέσποτος ὑπάρχει, ἢ⊠ παραμένουσιν⊠ ἡμῖν, ἄχρις⊠ ν ἴδῃς⊠ τὸ ἐπι⊠ νοσήματος τούτου, ὁ ⊠ ⊠ κατέχοντος, ⊠ γνωρίσῃς, ὅτι ⊠ ⊠ ἐμ ἀδελφός.}} | 134 Ego ſtatim ut reſcii, accepta à Magiſtro facultate, ad illam me confero.{{right sidenote|''ad quam se confert:''}} Ut me vidit: Crede mihi, ait, fili, nec levi de cauſa; neque temere hunc ad me veniendi laborem ſuſcipere te volui; ſed Dei, operiſque præclari ac ſalutiferi causâ: ceterum ne te macera, ſi relicta tantiſper Laurâ tuâ, aliquod incommodi ſenſeris; ſed utilem negotii finem ante oculos habe. Audio enim dominantem hîc magiſtratum tyrannicè, perversè, injuſteque adminiſtrare rem ſuam, fortunis homines evertere, ac maximè imbecillos, accolas, hoſpites, tum apud quos occaſionem opportunè quamdam invenerit, ſpoliare facultatibus ſuis.{{right sidenote|'''E'''}} Nam ante dies aliquot, ut relatum eſt mihi, peregrinus quidam in atrio alicujus hîc Chriſtiani mortuus eſt, inſtitutis opum ſuarum hæredibus multis; eorum autem nemine coram hîc per id tempus comparente, occaſione arrepta, tyrannus quidquid reliquerat diripuit, involavit ipſe; neque verò hoc flagitio contentus fuit; neque hîc ſtetit inſatiabilis ejus avaritia; ſed palam, abſque ullo metu aut modo, Chriſtianorum, apud quos defunctus hoſpes perhumaniter habitus egerat, bona diripuit: atque ipſos inſuper ferrea compede adſtrictos conjecit in cuſtodiam. Et ego igitur, cognatis hîc meis deſtituta, hæredem aliquem, ſiquidem Deo viſum fuerit ad ſeſe ex hac infirmitate evocare miſeram atque afflictam hanc animam, nuncupabo. Nihil enim ita me cruciat, uti miſera hæc puella: quippe quam vereor ne ob exhibitum mihi in comitatu obſequium contra jus faſque comprehendant; deinde etiam Chriſtiani, qui me exceperunt hoſpitio. Quamobrem dato te precibus meis, fili, & Arabes mihi viros delectos atque authoritate præditos adducito, ut eos teſtes adhibeam, nihil hîc omnino me poſſidere, virginemque hanc liberam eſſe ac nulli domino ſubjectam;{{right sidenote|'''F'''}} tum apud nos mane; donec morbi hujus, qui me graviter vehementerque exercet, eventum videris; atque ita genuinum te fratris mei filium exhibueris. |- | 135 {{graeca|Ἀκούσας ἐν⊠ τατα παρὰ ⊠ ἐμῆς θείας, συμφέρον εἶναι ⊠ ⊠ αὐτῇ· ⊠ ἡμέρας ἱκανὰς ⊠, ⊠ τὸ ⊠ ἐξελθεῖν ἐπεθύμησα, ⊠ ἐπ τὴν Λαύραν ὑποστρέψαι· ἀλλ' ἐμαυτὸν κατακρίνας ⊠, ⊠ παρέμεινα ⊠, ⊠ χρονίως ⊠ ⊠ ⊠, ⊠ ἀναχωρῆσαι ἠθέλησα διὰ ⊠ ἐμοῦ συνειδότος σκανδάλου πάλιν, ⊠ ⊠ διὰ ⊠ ἐπὶ τῶν λογισμῶν ⊠ ⊠. Τελευταίως δὲ ⊠ ⊠ πρὸς τὸν ἐμὸν Ἐπιστάτην ἀπελθεῖν, ⊠ ⊠ αὐτόν, εἰς τί μέλει λήξειν τὸ πρᾶγμα, εἴτε ἐς ὑγείαν, ⊠ εἰς θάνατον. Ἀλλ' εἴθε ⊠ τοῦτο ἐξ ἀρχῆς ποιήσασθαι, ⊠ μὴ ⊠ ἐν μέσῳ κοσμικῶν ἐν ἀμελείᾳ ⊠ βισαι ἐπὶ τοσόν καιρόν.}} | 135 Poſtquam iſta ex amita intellexeram, conſultius eſſe duxi ab ea non diſcedere;{{right sidenote|''hic diuturnioris apud caros moræ pertæſus,''}} at exactis iſtic diebus non paucis pænitere me facti cœpit, jamque è civitate cogitabam abire & reverti in Lauram: ſed damnato mox conſilio, cohibui memet, & permanſi: ac poſt tempus ſatis longum, otium iterum ſubrepſit ac tædium, placebatque proficiſci: ſed mea me denuo conſcientia inhibuit. Idemque mihi, cogitationibus preſſo impugnatoque, iterum ac tertio accidit. Tandem inquietus animi adire Magiſtrum tatui, atque ex eo quærere, quod res demum eſſet evaſura, ad ſanitatem, an ad mortem. Sed utinam iſtud eciſſem ab initio, neque vitam in medio ſecularium otioſam tam diu ſegnemque duxiſſem!<noinclude><!-- --> |} {{rh|{{indent|''Julii Tomus III.''|4}}|{{spatium|0.2em|Eeee}} 2.|136 Erat}}</noinclude> endt0tu8qlg29djgan0bfzm04ekar1k 104 84480 275073 274478 2026-08-07T14:01:28Z Vladis13 10700 to fast delete 275073 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" /></noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{left sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''consilio Thomæ Patriarchæ, recurrit in Lauram;'' '''d'''}} '''136''' Erat tum diaconus, qui modo Theadelphici throni gubernacula ſuſcepit, domnus Thomas d, in quem ægrotantium in urbe cura incumbebat: quippe qui medicus eſet dexterrimus, eruditione pariter & experientiâ clarus, vitamque ſanctorum Coſmæ ac Damiani diſciplinæ æmulam intituens. Huic igitur beatissimo præſtantiſſimoque viro confiſus, quæ habebam conſilia expoſui, amitamque meâ in extremis relicta periculis, noctu Lauram repetii. Cum iſtuc horâ circiter diei ſecundâ adveniſſem, recto curſu ad Magiſtrum meum contendi, amitæ causâ admodum feſtinus. Heſychaterium ut attigi, ac ignum, ut moris erat, exiguo lapillo ter dedi, aperit mihi Senex, & manu januam tenens, antequam omnino quidquam locutus ego eſſem, ait mihi: Optimè veneris, ô fili mi, optimè veneris: noli te cruciare; non enim ex hac infirmitate morietur amita tua. Ego verò: Hoc ipſum, dicebam, ut ex te intelligam modo adveni, ô pater. Subjecit ille: Scio enimvero, ſcio ea cauſa te adveniſſe. Itaque pro certo noveris, fili, hoc morbo nequaquam illam extinctum iri. Vide ergo, animos ne deſpondeas, neque te aut luctu, aut ſollicitudine, aut ſtulta anxietate divexes. Quod cum tertiò dixiſet, priuſquam eciſſem ego verbum unum, orus et recitare Pater Noſter, & precatione completa, benigne atque amice me admiſit.{{right sidenote|'''B'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|136 ν τότε ὁ νυν ⊠ χειράδελφου⊠ θρόνου ἐπιλημμένος⊠ τοῦ διακόν, κυριεωνυμς ἐν τῇ πόλει τν νοσούντων ἐπιμελημένος⊠, ὡς χρησιμώτατος ὢν ἰατρὸς, λόγῳ τε πείρᾳ κεκοσμημένος, ⊠ κατὰ Θεὸν βιοτῶν τν τῶν γίων Κοσμ ⊠ Δαμιανο πολιτείαν ἐκμιμούμενος⊠, διάκονος⊠ ὑπάρχων. Τούτ δὴ τῷ μακαριωτάτῳ ⊠ θαυμασιωτάτῳ ἀνδρὶ ῥήσας, ⊠ εἶχον λογισμοὺς, ἀνεξήμην, τὴν ἐμν θείαν ἐν ἐσχάτοις ἐάσας κινδύνοις, ἐννὺ τὴν Λαύραν νυκτὸς ἐπανῆλθον. Ἔκεισε δὲ περ τὴν δευτέραν ὥραν τὸ ἡμέρας ἐφθασκὼς, ἀπευθύμην⊠ πρὸς τὸν ἐμὸν πιστάτην, λίαν ἐσπευσμένως⊠ διὰ τὴν ἐμὴν θείαν. Τὸ ἡσυχαστήριον δὴ κατανοήσαντός⊠ με, καὶ τῷ τ συνήθει τς κωνωνίας με διὰ μικρν λίθον, ἀνέῳξέ μοι ὁ Γέρων, καὶ πρίν τι τὸ σύνολον φθέγξασθαι, φη πρὸς με, ⊠ τὴν θύραν τῇ χειρ κατέχων· Εὖ χεις, ὦ ἐμὸν τέκνον, εὖ ἔχεις· μὴ ἀθύμει· ἐκ ⊠ θανάτου⊠ γὰρ ἡ θεία σου ἐν τῇ ἀῥωστί ταύτῃ. Ἐγὼ δὲ πρὸς αὐτὸν εἶπον· Τοῦτο καταμαθεῖν παρὰ σοῦ λθον, ὦ πάτερ. Ὁ δὲ ⊠ ὑπολαβὼν ἔφη· Ναὶ οδα, οἶδα, τι τοῦτο χάριν ἐληλύθας. Οὐκν πεπληροφόρημέν⊧ ἐσο, τέκνον, ὅτι ἐν τῇ νόσ ταύτ ὁ τελευτήσει. Μὴ ἐξ ἀθυμίας, μηδ λυπηθῇς, μηδὲ σαυτὸν ⊠ φροντίσι καταπονήσῃς, καὶ ματαίαις ἀθυμίαις. Καὶ τατα τρὶς εἰπών, πρίν τι με τὸ παράπαν λαλῆσαι πρὸς ατόν, ἤρξατο λέγειν τὸ Πάτερ ἡμῶν, καὶ πληρώσας τὴν ἐντυχὴν, εὐμενῶς καὶ φιλοφρόνως ἀπεδέξατο.}} {{right sidenote|'''E'''}} |- | {{left sidenote|'''C'''}} '''137''' Poſtquam conſcediſſemus, rogavi eum denuò, omni aviditate diligentiaque id ſcire manifeſtò expetens, quò amitæ meæ deſtitura demum eſſet ægritudo: quandoquidem urebantur oppidò mihi præcordia: vix enim ad Lauram pertingere me poſſe exiſtimabam, quin illa exſpiraret. Unde, cum jam ter audiſſem è Sene non eſſe morituram, non acquievi tamen; ſed, ut certitudinem ſummam ſolidamque nanciſcerer, iterum ſciſcitatus um, dicens: Ne graveris, mi pater, id mihi apertè pronunciare, morbum hunc amitæ meæ non eſſe fatalem: nam non ego dumtaxat illam depoſitam dixi, & ſenſi; ſed alii complures. Tum verò ille: Etiam hoc rogitas, modicæ fidei? Non id aſſerui tibi ſatis, ut fidem habeas? Non ſæpe, adductis Doctorum exemplis, tecum egi vel maxime de incredulitate; quæ ex his duobus exiſtat, ex rerum videlicet inſcitia, atque ex ſegnitiæ, cogitationes ſuggerente perpetuo hoſte nequiſſimo, & puro ſemini impura interſerente zizania? Quapropter ut remedium tardæ tuæ fidei afferatur, abi ad piſtorem, eumque roga, ut hoſtiam tibi unam conficiat; quia nullam habet paratam; cum dies hæc it quarta hebdomadæ e.{{right sidenote|''ibique ex S. Stephano intelligit non morituram hoc morbo amitam; hatenusque,'' '''e'''}} | {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|137 Ἡμν δὲ καθεσθέντων, ἠρώτησα αὐτὸν πάλιν, πολυπραγμονῶν κα ἀκριβευόμενος σαφῶς εἰδέναι, ες τί ἂν λήξει ἐμῆς θείας τ νόσημα· ἐπειδὴ καρδία μου λίαν ἦν καιομένη ἐν ἐμοί· οὐ γὰρ ᾤμην, ὅτι καταλαμβάνω⊠ τὴν Λαύραν, ἄχρις ἂν τελευτήσῃ. Ὅθεν τρὶς ἀκούσας παρὰ τοῦ Γέροντος, ὅτι ἐκ ⊠ θανάτου⊠, ἐκ ἐπινοήσεων, ἀλλ' ἠρώτησα αὐτν ἔτι, λέγων ἄκριβε καὶ βεβαίως πυχεῖν⊠ πληροφορίας· ξίωσόν με, πάτερ, τι ἐκ ἀποθανῇ⊠ σοι ἡ θεία μου ἐν τῇ νόσ ταύτ· ἐγὼ γὰρ αὐτὴν ⊠ μόνον ἀπειπομένην⊠ κα ἀπόπληκτον, ἀλλὰ καὶ λλοι πολλοί. Ὁ δὲ ἔφη πρὸς με· Ἔτι ἐρωτς περὶ τοῦτο, ὀλίγιστε; Οὐκ ἐπιρροφόρησά σε; Οὐ πολλάκις εἶπόν σοι, διδασκαλικοὺς ὑποδείγματα⊠ τέτοιοι, μάλιστα περὶ τῆς ἀπιστίας, ἥτις ἐκ δύο τινῶν συμβαίνει, κ τε τῶν πραγμάτων ἀπειρίας, καὶ ἐκ τῆς ἀπροσεξίας, τοῦ κακοῦ πολεμητοῦ διαπαντὸς ὑποβάλλοντος⊠ ἐνθυμήσεις, καὶ ἐν τῷ καθαρ σπόρ ζιζάνια υπαρὰ ἐπισπείροντος⊠; Διὸ παραυτὰ πρὸς θεραπείαν τῆς ἀντιπείσας⊠ περὶ τῆς σῆς το ἀρτοπότου, καὶ ατησαι παρ' ατοῦ μίαν προσφορὰν ποιήσασθαί σοι· οὐ γὰρ ἔχει σήμερον ἐν ἑτοίμ· ἐπειδὴ τετάρτη τῆς ἑβδομάδος ἐστὶν ἡ παροσα ἡμέρα.}} {{right sidenote|'''F'''}} |- | {{left sidenote|'''C'''}} '''138''' Cumque abiissem, atque hoſtiam accepissem eâdem horâ coctam, obtulit eam ſanctus Senex, abſolutoque Miſſæ ſacrificio, acceſsit ad me vultu ad lætitiam compoſito, omnique pleno venutate, atque ita rutilanti, ut ad ignis luculenti ſplendorem accederet: & ic inſit: Numquid non dixi tibi, modicæ fidei, amitam tuam ex hac infirmitate interituram non eſſe? Excute igitur aliquando ex animo obtinatam omnem in credendo duritiem, & opinionem, affectumque perverſum, neque me de hac re poſthac umquam interrogaveris. Itaque ſermonibus ejus divinâ inſpiratis gratiâ perſuaſus, pedes ei manuſque exoſculatus ſum,{{right sidenote|''per Miſſæ Sacrificium confirmatur in fide.''}} | {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|138 Ἀπελθόντος⊠ ἐν με, κα ἀπεκλαβόντος⊠ τν προσφορὰν ἀνώριμον, ὁ θεοφόρος⊠ Γέρων προσενέγκων αὐτὴν, καὶ πᾶσαν τελέσας τὴν μυστηριακὴν λειτουργίαν προσῆλθέ⊠ με γεγανωμένην χων ψιν καὶ χάριν πεπληρωμένην καὶ ἐκλαμψεν, λάμποντι πυρὶ παρεμφερῆ⊠, καὶ εἶπε πρὸς με· Οὐκ επόν σοι, ὀλιγόπιστε, ὅτι ἐκ ἀποθνήσκει ἡ θεία σου ἐν τῇ ἀῥωστίᾳ ταύτῃ; Ἀπόσθησον⊠ ἀπὸ σοῦ πᾶσαν δυσπιστίαν, καὶ κακόβολον γνώμην ἢ διάθεσιν, καὶ μηκέτι ποθοῦσ⊠ ἐπερωτν με περὶ τοῦ πράγματος. Πειστικὼς τοίνυν τοῖς χαριτωμένοις αὐτοῦ λόγοις, τοὺς πόδας αὐτο κατεφίλησα, καὶ τὰς παλάμας, με-}}<noinclude></noinclude> omx7f1eqde9grv733yl2ca8q237ehh0 275122 275073 2026-08-07T14:05:23Z Vladis13 10700 to fast delete 275122 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" /></noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{left sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''consilio Thomæ Patriarchæ, recurrit in Lauram;'' '''d'''}} '''136''' Erat tum diaconus, qui modo Theadelphici throni gubernacula ſuſcepit, domnus Thomas d, in quem ægrotantium in urbe cura incumbebat: quippe qui medicus eſet dexterrimus, eruditione pariter & experientiâ clarus, vitamque ſanctorum Coſmæ ac Damiani diſciplinæ æmulam intituens. Huic igitur beatissimo præſtantiſſimoque viro confiſus, quæ habebam conſilia expoſui, amitamque meâ in extremis relicta periculis, noctu Lauram repetii. Cum iſtuc horâ circiter diei ſecundâ adveniſſem, recto curſu ad Magiſtrum meum contendi, amitæ causâ admodum feſtinus. Heſychaterium ut attigi, ac ignum, ut moris erat, exiguo lapillo ter dedi, aperit mihi Senex, & manu januam tenens, antequam omnino quidquam locutus ego eſſem, ait mihi: Optimè veneris, ô fili mi, optimè veneris: noli te cruciare; non enim ex hac infirmitate morietur amita tua. Ego verò: Hoc ipſum, dicebam, ut ex te intelligam modo adveni, ô pater. Subjecit ille: Scio enimvero, ſcio ea cauſa te adveniſſe. Itaque pro certo noveris, fili, hoc morbo nequaquam illam extinctum iri. Vide ergo, animos ne deſpondeas, neque te aut luctu, aut ſollicitudine, aut ſtulta anxietate divexes. Quod cum tertiò dixiſet, priuſquam eciſſem ego verbum unum, orus et recitare Pater Noſter, & precatione completa, benigne atque amice me admiſit.{{right sidenote|'''B'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|136 ν τότε ὁ νυν ⊠ χειράδελφου⊠ θρόνου ἐπιλημμένος⊠ τοῦ διακόν, κυριεωνυμς ἐν τῇ πόλει τν νοσούντων ἐπιμελημένος⊠, ὡς χρησιμώτατος ὢν ἰατρὸς, λόγῳ τε πείρᾳ κεκοσμημένος, ⊠ κατὰ Θεὸν βιοτῶν τν τῶν γίων Κοσμ ⊠ Δαμιανο πολιτείαν ἐκμιμούμενος⊠, διάκονος⊠ ὑπάρχων. Τούτ δὴ τῷ μακαριωτάτῳ ⊠ θαυμασιωτάτῳ ἀνδρὶ ῥήσας, ⊠ εἶχον λογισμοὺς, ἀνεξήμην, τὴν ἐμν θείαν ἐν ἐσχάτοις ἐάσας κινδύνοις, ἐννὺ τὴν Λαύραν νυκτὸς ἐπανῆλθον. Ἔκεισε δὲ περ τὴν δευτέραν ὥραν τὸ ἡμέρας ἐφθασκὼς, ἀπευθύμην⊠ πρὸς τὸν ἐμὸν πιστάτην, λίαν ἐσπευσμένως⊠ διὰ τὴν ἐμὴν θείαν. Τὸ ἡσυχαστήριον δὴ κατανοήσαντός⊠ με, καὶ τῷ τ συνήθει τς κωνωνίας με διὰ μικρν λίθον, ἀνέῳξέ μοι ὁ Γέρων, καὶ πρίν τι τὸ σύνολον φθέγξασθαι, φη πρὸς με, ⊠ τὴν θύραν τῇ χειρ κατέχων· Εὖ χεις, ὦ ἐμὸν τέκνον, εὖ ἔχεις· μὴ ἀθύμει· ἐκ ⊠ θανάτου⊠ γὰρ ἡ θεία σου ἐν τῇ ἀῥωστί ταύτῃ. Ἐγὼ δὲ πρὸς αὐτὸν εἶπον· Τοῦτο καταμαθεῖν παρὰ σοῦ λθον, ὦ πάτερ. Ὁ δὲ ⊠ ὑπολαβὼν ἔφη· Ναὶ οδα, οἶδα, τι τοῦτο χάριν ἐληλύθας. Οὐκν πεπληροφόρημέν⊧ ἐσο, τέκνον, ὅτι ἐν τῇ νόσ ταύτ ὁ τελευτήσει. Μὴ ἐξ ἀθυμίας, μηδ λυπηθῇς, μηδὲ σαυτὸν ⊠ φροντίσι καταπονήσῃς, καὶ ματαίαις ἀθυμίαις. Καὶ τατα τρὶς εἰπών, πρίν τι με τὸ παράπαν λαλῆσαι πρὸς ατόν, ἤρξατο λέγειν τὸ Πάτερ ἡμῶν, καὶ πληρώσας τὴν ἐντυχὴν, εὐμενῶς καὶ φιλοφρόνως ἀπεδέξατο.}} {{right sidenote|'''E'''}} |- | {{left sidenote|'''C'''}} '''137''' Poſtquam conſcediſſemus, rogavi eum denuò, omni aviditate diligentiaque id ſcire manifeſtò expetens, quò amitæ meæ deſtitura demum eſſet ægritudo: quandoquidem urebantur oppidò mihi præcordia: vix enim ad Lauram pertingere me poſſe exiſtimabam, quin illa exſpiraret. Unde, cum jam ter audiſſem è Sene non eſſe morituram, non acquievi tamen; ſed, ut certitudinem ſummam ſolidamque nanciſcerer, iterum ſciſcitatus um, dicens: Ne graveris, mi pater, id mihi apertè pronunciare, morbum hunc amitæ meæ non eſſe fatalem: nam non ego dumtaxat illam depoſitam dixi, & ſenſi; ſed alii complures. Tum verò ille: Etiam hoc rogitas, modicæ fidei? Non id aſſerui tibi ſatis, ut fidem habeas? Non ſæpe, adductis Doctorum exemplis, tecum egi vel maxime de incredulitate; quæ ex his duobus exiſtat, ex rerum videlicet inſcitia, atque ex ſegnitiæ, cogitationes ſuggerente perpetuo hoſte nequiſſimo, & puro ſemini impura interſerente zizania? Quapropter ut remedium tardæ tuæ fidei afferatur, abi ad piſtorem, eumque roga, ut hoſtiam tibi unam conficiat; quia nullam habet paratam; cum dies hæc it quarta hebdomadæ e.{{right sidenote|''ibique ex S. Stephano intelligit non morituram hoc morbo amitam; hatenusque,'' '''e'''}} | {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|137 Ἡμν δὲ καθεσθέντων, ἠρώτησα αὐτὸν πάλιν, πολυπραγμονῶν κα ἀκριβευόμενος σαφῶς εἰδέναι, ες τί ἂν λήξει ἐμῆς θείας τ νόσημα· ἐπειδὴ καρδία μου λίαν ἦν καιομένη ἐν ἐμοί· οὐ γὰρ ᾤμην, ὅτι καταλαμβάνω⊠ τὴν Λαύραν, ἄχρις ἂν τελευτήσῃ. Ὅθεν τρὶς ἀκούσας παρὰ τοῦ Γέροντος, ὅτι ἐκ ⊠ θανάτου⊠, ἐκ ἐπινοήσεων, ἀλλ' ἠρώτησα αὐτν ἔτι, λέγων ἄκριβε καὶ βεβαίως πυχεῖν⊠ πληροφορίας· ξίωσόν με, πάτερ, τι ἐκ ἀποθανῇ⊠ σοι ἡ θεία μου ἐν τῇ νόσ ταύτ· ἐγὼ γὰρ αὐτὴν ⊠ μόνον ἀπειπομένην⊠ κα ἀπόπληκτον, ἀλλὰ καὶ λλοι πολλοί. Ὁ δὲ ἔφη πρὸς με· Ἔτι ἐρωτς περὶ τοῦτο, ὀλίγιστε; Οὐκ ἐπιρροφόρησά σε; Οὐ πολλάκις εἶπόν σοι, διδασκαλικοὺς ὑποδείγματα⊠ τέτοιοι, μάλιστα περὶ τῆς ἀπιστίας, ἥτις ἐκ δύο τινῶν συμβαίνει, κ τε τῶν πραγμάτων ἀπειρίας, καὶ ἐκ τῆς ἀπροσεξίας, τοῦ κακοῦ πολεμητοῦ διαπαντὸς ὑποβάλλοντος⊠ ἐνθυμήσεις, καὶ ἐν τῷ καθαρ σπόρ ζιζάνια υπαρὰ ἐπισπείροντος⊠; Διὸ παραυτὰ πρὸς θεραπείαν τῆς ἀντιπείσας⊠ περὶ τῆς σῆς το ἀρτοπότου, καὶ ατησαι παρ' ατοῦ μίαν προσφορὰν ποιήσασθαί σοι· οὐ γὰρ ἔχει σήμερον ἐν ἑτοίμ· ἐπειδὴ τετάρτη τῆς ἑβδομάδος ἐστὶν ἡ παροσα ἡμέρα.}} {{right sidenote|'''F'''}} |- | {{left sidenote|'''C'''}} '''138''' Cumque abiissem, atque hoſtiam accepissem eâdem horâ coctam, obtulit eam ſanctus Senex, abſolutoque Miſſæ ſacrificio, acceſsit ad me vultu ad lætitiam compoſito, omnique pleno venutate, atque ita rutilanti, ut ad ignis luculenti ſplendorem accederet: & ic inſit: Numquid non dixi tibi, modicæ fidei, amitam tuam ex hac infirmitate interituram non eſſe? Excute igitur aliquando ex animo obtinatam omnem in credendo duritiem, & opinionem, affectumque perverſum, neque me de hac re poſthac umquam interrogaveris. Itaque ſermonibus ejus divinâ inſpiratis gratiâ perſuaſus, pedes ei manuſque exoſculatus ſum,{{right sidenote|''per Miſſæ Sacrificium confirmatur in fide.''}} | {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|138 Ἀπελθόντος⊠ ἐν με, κα ἀπεκλαβόντος⊠ τν προσφορὰν ἀνώριμον, ὁ θεοφόρος⊠ Γέρων προσενέγκων αὐτὴν, καὶ πᾶσαν τελέσας τὴν μυστηριακὴν λειτουργίαν προσῆλθέ⊠ με γεγανωμένην χων ψιν καὶ χάριν πεπληρωμένην καὶ ἐκλαμψεν, λάμποντι πυρὶ παρεμφερῆ⊠, καὶ εἶπε πρὸς με· Οὐκ επόν σοι, ὀλιγόπιστε, ὅτι ἐκ ἀποθνήσκει ἡ θεία σου ἐν τῇ ἀῥωστίᾳ ταύτῃ; Ἀπόσθησον⊠ ἀπὸ σοῦ πᾶσαν δυσπιστίαν, καὶ κακόβολον γνώμην ἢ διάθεσιν, καὶ μηκέτι ποθοῦσ⊠ ἐπερωτν με περὶ τοῦ πράγματος. Πειστικὼς τοίνυν τοῖς χαριτωμένοις αὐτοῦ λόγοις, τοὺς πόδας αὐτο κατεφίλησα, καὶ τὰς παλάμας, με-}}<noinclude></noinclude> 74l2hv02ny7ldvi70widtssn5i14ycy 104 84481 275074 274426 2026-08-07T14:01:52Z Vladis13 10700 to fast delete 275074 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" /></noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}{{ActaSanctorumHeader|pag=589|tit=DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="wikitable" style="width:100%; border:none; background:transparent;" |- | style="width:50%; vertical-align:top; border:none;" | {{margin|'''A'''}} {{margin|''* deest cre- τὸ προφηλεῖαν, aut quid simile.''}} {{margin|''* Fortè θεοῤῥήτων.''}} {{lang|grc|μεγάλως εὐχαριστῶν τῷ Θε ὑπὲρ τούτου, ἢ ἀν- τῷ θεοφόρῳ Γέροντι· Διαπτήσας δὲ ἀκατα- πύκτως ἢ ἀταράχως τὸ ὑπόλοιπον τῆς μέρας ἐκείνης, τῇ ἐξῆς ἐπερεύθην τῷ Θεν διὰ * ⊠ προβαίνων⊠ φυματ⊙ γνωριθεῖσαν * ⊠ Γέ- ροντος τῇ προφιλείσῃ με θείᾳ ἐναγγελισα- μένῃ⊠ αὐτῇ, καταλαβν αὐτὴν ἐν τοῖς τελευταίοις κινδύνοις οὐκ ἐδυσφόρησα, ἀλλ' αὐ- τν παρηγόρησα, μεθ' ἡμέραν, ἢ τάχα ἢ δύο, εἰς τὴν Λαύραν ὑπέστρεψα τῇ καλῇ ἐλπίδι τῶν θεοῤῥήτων * λόγων Γέροντος πείθων τε ἢ καταῤῥωπίζων τὴν διάνοιαν. Ἡ δὲ θεία με μετ' οὐ πολλὰς ἡμέρας ἀνακτησαμένη, ἐπὶ τὴν ἰδίαν ἦλθε πόλιν, ἢ χαίρειν Χριστῷ χρι τὸ σήμερον ἐν εὐρωστίᾳ ἢ δόξῃ διηκεῖται, τῷ Θε χαριστήριον ἀναπέμπουσα ὕμνον.}} '''139''' {{lang|grc|Ἠκολούθησά ποτε τούτῳ τ Γέροντι ἐπὶ τὰ σπήλαια ⊠ Δυκὰ σὺν ἑτέροις ποτὲ τῶν πα- τέρων τῇ τε μεγίστῃ μῶν Λαύρᾳ ἢ τῇ Συκᾶ ⊠ τὸν καιρὸν τῇ Τεσσαρακοστῆς ⊠ ὑπὸ πατρὸς ἡμῶν Σάββα. Ἔχον δὲ πλησίον ⊠ σπη- λαίου Γέροντος μικρὸν σπήλαιον, ἐν ᾧ διά- γων, ἐώρων καθ' ἑκάστην ἡμέραν τὸν Γέροντα ἐκ τῆς δίας σπηλαίας ἐκβαίνοντα, ἢ ἐπὶ τὴν ἀκρωρίαν ⊠ ὄρος βλέποντα, ἢ βυαθὸν⊠ τὸ καρδίας⊠ κρυ- νικῶς στενάζοντα ἢ ἀπάτως τὸν Θεὸν δοξο- λογοῦντα. Οὐδὲν ἕνεκα τούτου πρὸς αὐτὸν ἐπεση- μαίην⊠ ῥῆμα. Τῆς Τεσσαρακοστῆς ἐν πληρωθείσης, δυσωπηθεὶς Γέρων, ἥνικα ἐπὶ τὴν κορυφὴν τοῦ ὄρους ἀνελθεῖν ἠθέλησεν, παρέλαβεν τοὺς πατέ- ρας, ἐδέους με σὺν αὐτῷ ἀπὸ τῶν πατέρων ἐν τοῖς σπηλαίοις κάτω. Ὡς ἐν ἐγόμενον ὅμως εὗρον σπήλαιον, ἔχον ξηρὸν χόρτον ἢ τόπον ἐπι- κάθησθαι⊠ ἢ ἴχνη ἰνὸς ἀνθρώπου, ὃν ἀνηγεύοντο οἱ πατέρες περιεφοῖτον ἐκ ἄνευ τοῦ Γέροντος, ἢ πολλὰ ἐζητήσαντες, ἐδένα εὑρεῖν ἐδύναντο. Ὁ δὲ Ἐπιστάτης, σχοπατήσατο ἑαυτὸν ἐπὶ ἵνα χρείαν ἰδιαζόντως πορεύεσθαι, εἰπὼν αὐτοῖς· Προλάβετε μικρὸν, πατέρες· δὲ γὰρ φθό- νω ὑμᾶς.}} {{margin|'''B'''}} '''140''' {{lang|grc|Οἱ δ προπορευθέντες, ἐφ' ἱκανὸν ἄ- χρι ἐξεδίξαντο αὐτὸν, ἢ θαῤῥήσαντα διήγη- σιν τῷ ἀναχωρητῇ προσομιληκέναι· διὸ ἀ- ναζητοῦντες αὐτὸν ἐπετέρεψαν, ὀνόματι καλοῦν- τες, τὸ ἀναχωρητῇ τυχεῖν προσδοκῶντες. Τῶν δὲ φωνῶν αὐτῶν ἢ τν κραυγῶν ἀκούσας ὁ Ἐπιστάτης, ἀνέδραμεν εἰς ἀπάντησιν αὐτῶν, φοβούμενος, μήπως μάθωσι τὸ αὐτὸ μυστήριον. Οἱ δὲ ἰδόντες αὐτὸν, παρεκάλουν λέγοντες· Διὰ ποίαν αἰτίαν ἐβράδυνας, Πάτερ; Τάχα τῷ ἀναχωρητῇ συνέτυχες; Εἰπὲ ἡμῖν. Ὁ δὲ πρὸς αὐτοὺς ἔφη· Συγχωρήσατέ μοι, πατέρες, καὶ λοι- πὸν μὴ πυστήσητε πρὸς με περὶ τούτου πύσιν. Οἱ δὲ φιλοσοφήσαντες τὸ σιγᾶν ἤσκησαν, εἰκάσαντες, ὅτι πτοστοτάχη⊠ ὑπὸ ⊠ ἀναχωρητοῦ μὴ φανερωθῇ⊠ ατοῖς τὰ περὶ αὐτο.}} {{margin|'''C'''}} '''141''' {{lang|grc|Καταβάντος δ' ἐν ἐκ ⊠ ὄρους, ἀξίωσαν τὴν ἐμετέραν ζπείσασιν⊠ περὶ ἴδις ἐρωτῆσαι τὸν Γέροντα. Ἐγὼ δὲ πεισθεὶς ἐρώτησα αὐ- τὸν, πολλὰ γονυπετήσας ἢ ἀντιβολήσας. Ὁ δὲ ἔφη πρὸς με. Τέκνον, ἐπειδὴ σε πόθον ἔ- χοντα διαπυρίγνυτε⊠ θερμὸν ρῶ, συ- χνῶς ἐνοχλοῦντά με περὶ τοῦτο μαθεῖν, ἄκου- σον· πολὺν διεπέρασα καιρὸν ὑπὸ λογισμῶν ἀκοιμήτων ἐκδιαζέτως σφυζόμενος⊠, κελεύον- των με ἢ λεγόντων, ὅτι ἀναχωρητής τις ἐν ταῖς τοῦ ὄρους κορυφαῖς σπήλαιον οἰκεῖ ⊠ γνήσιος τὸ Θεὸν λάτρης ἢ ἅγιος· ἀλλ' ἀνάβηθι εἰς τὸ ὄρος, ἢ ζήτησον, ὅτι ἐν- θεοῤῥήσεσθαι⊠ μέλλεις συνομιλήσας αὐτῷ. Ἐντεῦθεν γὰρ ἐν τῇ Τεσσαρακοστῇ, ὅτε}} | style="width:50%; vertical-align:top; border:none;" | {{margin|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} Deo ac deifero Seni impensè de hac re gratias agens. Et cum reliquum diem illum ferena atque imperturbata illic mente manſissem, poſtridie revelatam divinitus per os illud Senis ſapientiâ cæleſti ſcaturiens (prophetiam) ipſimet amitæ meæ dilectiſsimæ nunciaturus abscessi. Neque id me turbavit, quod eam offenderem in ultimo verſantem diſcrimine; ſed illam conſolatæ, poſt unum alterumve fortè diem, concepta de Senis oraculis optima ſpe mentem paſcens ac ſerenans, in Lauram reverti. Amita verò mea poſt dies non multos valetudini reſtituta, diſceſsit in civitatem ſuam, & ad hunc uſque diem per Dei gratiam perpetua ſanitate ac viribus pollens hymnum Deo gratiarum actionis exſolvit. '''139''' Secutus aliquando ſum hunc Senem cum aliis quiſbuſdam patribus cum ex maxima Laura noſtra, tum ex illa, quæ Sucæ f dicitur, circa tempus Quadrageſimæ ſancti Patris noſtri Sabæ, ad Duca ſpeluncas.{{margin|'''f'''}} Habebam autem antrum anguſtum, ſpelæo Senis vicinum, in quo degens, Senem per dies ſingulos è ſpelunca ſua egredientem, & in montis verticem intendens oculos, ex imocorde mœstos promentem gemitus, ac Deum omni modo glorificantem videbam. Verbum ei de hac re nullum feci.{{margin|'''E'''}} Peraſta ergo Quadrageſimâ, rogatus Senex, cum in montis cumen vellet aſcendere, patres aſſumpſit ſecum, me cum uno ex patribus infra in ſpeluncis relicto. Dum ergo circumirent ſimul, incidunt in ſpeluncam arenti fœno inſtructam, locumque ad ſedendum idoneum, & hominis cujuſdam veſtigia, quem requirentes Patres circumcurrebant non ſine Sene; cumque multum ac ſedulo investigaſſent, invenire neminem potuerunt. Tum Magiſter finxit, quaſi neceſſitatis alicujus causâ, ſecedere ſeſe, &: Præcedite aliquantulum, inquit, ô patres: jam, ecce, apud vos ero. '''140''' Illi vero progreſsi, ad horam facile eum operti ſunt, ac tardantem putarunt cum illo anachoreta miſcere colloquia.{{margin|'''F'''}} Quamobrem regreſsi ſunt, ut illum inquirerent, compellantes eum nomine, falsâ ſpe ducti, fore ut anachoretam unâ invenirent. Verùm, auditis eorum vocibus & clamoribus, obviam eis accurrit Magiſter, veritus, ne arcanum ejus negotium forte aſſequerentur. Quem illi ut viderunt, orare cœperunt, dicentes: Quam ob cauſam moratus nos tandiu es, Pater? Num forte cum anachoreta eras? Dic ſanè id nobis. Ad quos ille: Ignoſcite mihi, patres; neque mihi de hac re in poſterum quæſtionem movete. Illi vero ſedulo ilentium tenuerunt, uſpicati cautum ab anachoreta fuiſse, ne ſibi de illo quidquam indicaret. '''141''' Ubi ergo è monte deſcenderant, rogant humilitatem meam, ut Senem ego illud interrogem.{{margin|''fatetur tamen Leontio, se de eo requiriendo divinitus monitum,''}} Morem geſsi, & multa ſupplicatione, atque obteſtatione id ab eo extulſcere conatus ſum. Reſpondit mihi in hunc modum: Quoniam aviditate, fili, te ferri video & importuna & fervida, ac moleſtum aſsidue mihi eſſe, ut iſtud intelligas; auſculta: Diu jam factum eſt, cum nocturnis agitor cogitationibus magno affectu impellentibus me atque ita monentibus: Anachoreta quidam in ſummo monte ſpeluncam incolit, verus Dei cultor ac ſanctus; aſcende adeo in montem, atque eum require; gaudebis enim, ubi cum illo egeris. Atque inde eſt, quod in Quadrageſima, cum |} {{small|'''Eee e 3'''}} &nbsp; in<noinclude></noinclude> lweusizdbkd2phjegabs9mmuft7fmpb 275123 275074 2026-08-07T14:05:24Z Vladis13 10700 to fast delete 275123 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" /></noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}{{ActaSanctorumHeader|pag=589|tit=DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="wikitable" style="width:100%; border:none; background:transparent;" |- | style="width:50%; vertical-align:top; border:none;" | {{margin|'''A'''}} {{margin|''* deest cre- τὸ προφηλεῖαν, aut quid simile.''}} {{margin|''* Fortè θεοῤῥήτων.''}} {{lang|grc|μεγάλως εὐχαριστῶν τῷ Θε ὑπὲρ τούτου, ἢ ἀν- τῷ θεοφόρῳ Γέροντι· Διαπτήσας δὲ ἀκατα- πύκτως ἢ ἀταράχως τὸ ὑπόλοιπον τῆς μέρας ἐκείνης, τῇ ἐξῆς ἐπερεύθην τῷ Θεν διὰ * ⊠ προβαίνων⊠ φυματ⊙ γνωριθεῖσαν * ⊠ Γέ- ροντος τῇ προφιλείσῃ με θείᾳ ἐναγγελισα- μένῃ⊠ αὐτῇ, καταλαβν αὐτὴν ἐν τοῖς τελευταίοις κινδύνοις οὐκ ἐδυσφόρησα, ἀλλ' αὐ- τν παρηγόρησα, μεθ' ἡμέραν, ἢ τάχα ἢ δύο, εἰς τὴν Λαύραν ὑπέστρεψα τῇ καλῇ ἐλπίδι τῶν θεοῤῥήτων * λόγων Γέροντος πείθων τε ἢ καταῤῥωπίζων τὴν διάνοιαν. Ἡ δὲ θεία με μετ' οὐ πολλὰς ἡμέρας ἀνακτησαμένη, ἐπὶ τὴν ἰδίαν ἦλθε πόλιν, ἢ χαίρειν Χριστῷ χρι τὸ σήμερον ἐν εὐρωστίᾳ ἢ δόξῃ διηκεῖται, τῷ Θε χαριστήριον ἀναπέμπουσα ὕμνον.}} '''139''' {{lang|grc|Ἠκολούθησά ποτε τούτῳ τ Γέροντι ἐπὶ τὰ σπήλαια ⊠ Δυκὰ σὺν ἑτέροις ποτὲ τῶν πα- τέρων τῇ τε μεγίστῃ μῶν Λαύρᾳ ἢ τῇ Συκᾶ ⊠ τὸν καιρὸν τῇ Τεσσαρακοστῆς ⊠ ὑπὸ πατρὸς ἡμῶν Σάββα. Ἔχον δὲ πλησίον ⊠ σπη- λαίου Γέροντος μικρὸν σπήλαιον, ἐν ᾧ διά- γων, ἐώρων καθ' ἑκάστην ἡμέραν τὸν Γέροντα ἐκ τῆς δίας σπηλαίας ἐκβαίνοντα, ἢ ἐπὶ τὴν ἀκρωρίαν ⊠ ὄρος βλέποντα, ἢ βυαθὸν⊠ τὸ καρδίας⊠ κρυ- νικῶς στενάζοντα ἢ ἀπάτως τὸν Θεὸν δοξο- λογοῦντα. Οὐδὲν ἕνεκα τούτου πρὸς αὐτὸν ἐπεση- μαίην⊠ ῥῆμα. Τῆς Τεσσαρακοστῆς ἐν πληρωθείσης, δυσωπηθεὶς Γέρων, ἥνικα ἐπὶ τὴν κορυφὴν τοῦ ὄρους ἀνελθεῖν ἠθέλησεν, παρέλαβεν τοὺς πατέ- ρας, ἐδέους με σὺν αὐτῷ ἀπὸ τῶν πατέρων ἐν τοῖς σπηλαίοις κάτω. Ὡς ἐν ἐγόμενον ὅμως εὗρον σπήλαιον, ἔχον ξηρὸν χόρτον ἢ τόπον ἐπι- κάθησθαι⊠ ἢ ἴχνη ἰνὸς ἀνθρώπου, ὃν ἀνηγεύοντο οἱ πατέρες περιεφοῖτον ἐκ ἄνευ τοῦ Γέροντος, ἢ πολλὰ ἐζητήσαντες, ἐδένα εὑρεῖν ἐδύναντο. Ὁ δὲ Ἐπιστάτης, σχοπατήσατο ἑαυτὸν ἐπὶ ἵνα χρείαν ἰδιαζόντως πορεύεσθαι, εἰπὼν αὐτοῖς· Προλάβετε μικρὸν, πατέρες· δὲ γὰρ φθό- νω ὑμᾶς.}} {{margin|'''B'''}} '''140''' {{lang|grc|Οἱ δ προπορευθέντες, ἐφ' ἱκανὸν ἄ- χρι ἐξεδίξαντο αὐτὸν, ἢ θαῤῥήσαντα διήγη- σιν τῷ ἀναχωρητῇ προσομιληκέναι· διὸ ἀ- ναζητοῦντες αὐτὸν ἐπετέρεψαν, ὀνόματι καλοῦν- τες, τὸ ἀναχωρητῇ τυχεῖν προσδοκῶντες. Τῶν δὲ φωνῶν αὐτῶν ἢ τν κραυγῶν ἀκούσας ὁ Ἐπιστάτης, ἀνέδραμεν εἰς ἀπάντησιν αὐτῶν, φοβούμενος, μήπως μάθωσι τὸ αὐτὸ μυστήριον. Οἱ δὲ ἰδόντες αὐτὸν, παρεκάλουν λέγοντες· Διὰ ποίαν αἰτίαν ἐβράδυνας, Πάτερ; Τάχα τῷ ἀναχωρητῇ συνέτυχες; Εἰπὲ ἡμῖν. Ὁ δὲ πρὸς αὐτοὺς ἔφη· Συγχωρήσατέ μοι, πατέρες, καὶ λοι- πὸν μὴ πυστήσητε πρὸς με περὶ τούτου πύσιν. Οἱ δὲ φιλοσοφήσαντες τὸ σιγᾶν ἤσκησαν, εἰκάσαντες, ὅτι πτοστοτάχη⊠ ὑπὸ ⊠ ἀναχωρητοῦ μὴ φανερωθῇ⊠ ατοῖς τὰ περὶ αὐτο.}} {{margin|'''C'''}} '''141''' {{lang|grc|Καταβάντος δ' ἐν ἐκ ⊠ ὄρους, ἀξίωσαν τὴν ἐμετέραν ζπείσασιν⊠ περὶ ἴδις ἐρωτῆσαι τὸν Γέροντα. Ἐγὼ δὲ πεισθεὶς ἐρώτησα αὐ- τὸν, πολλὰ γονυπετήσας ἢ ἀντιβολήσας. Ὁ δὲ ἔφη πρὸς με. Τέκνον, ἐπειδὴ σε πόθον ἔ- χοντα διαπυρίγνυτε⊠ θερμὸν ρῶ, συ- χνῶς ἐνοχλοῦντά με περὶ τοῦτο μαθεῖν, ἄκου- σον· πολὺν διεπέρασα καιρὸν ὑπὸ λογισμῶν ἀκοιμήτων ἐκδιαζέτως σφυζόμενος⊠, κελεύον- των με ἢ λεγόντων, ὅτι ἀναχωρητής τις ἐν ταῖς τοῦ ὄρους κορυφαῖς σπήλαιον οἰκεῖ ⊠ γνήσιος τὸ Θεὸν λάτρης ἢ ἅγιος· ἀλλ' ἀνάβηθι εἰς τὸ ὄρος, ἢ ζήτησον, ὅτι ἐν- θεοῤῥήσεσθαι⊠ μέλλεις συνομιλήσας αὐτῷ. Ἐντεῦθεν γὰρ ἐν τῇ Τεσσαρακοστῇ, ὅτε}} | style="width:50%; vertical-align:top; border:none;" | {{margin|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} Deo ac deifero Seni impensè de hac re gratias agens. Et cum reliquum diem illum ferena atque imperturbata illic mente manſissem, poſtridie revelatam divinitus per os illud Senis ſapientiâ cæleſti ſcaturiens (prophetiam) ipſimet amitæ meæ dilectiſsimæ nunciaturus abscessi. Neque id me turbavit, quod eam offenderem in ultimo verſantem diſcrimine; ſed illam conſolatæ, poſt unum alterumve fortè diem, concepta de Senis oraculis optima ſpe mentem paſcens ac ſerenans, in Lauram reverti. Amita verò mea poſt dies non multos valetudini reſtituta, diſceſsit in civitatem ſuam, & ad hunc uſque diem per Dei gratiam perpetua ſanitate ac viribus pollens hymnum Deo gratiarum actionis exſolvit. '''139''' Secutus aliquando ſum hunc Senem cum aliis quiſbuſdam patribus cum ex maxima Laura noſtra, tum ex illa, quæ Sucæ f dicitur, circa tempus Quadrageſimæ ſancti Patris noſtri Sabæ, ad Duca ſpeluncas.{{margin|'''f'''}} Habebam autem antrum anguſtum, ſpelæo Senis vicinum, in quo degens, Senem per dies ſingulos è ſpelunca ſua egredientem, & in montis verticem intendens oculos, ex imocorde mœstos promentem gemitus, ac Deum omni modo glorificantem videbam. Verbum ei de hac re nullum feci.{{margin|'''E'''}} Peraſta ergo Quadrageſimâ, rogatus Senex, cum in montis cumen vellet aſcendere, patres aſſumpſit ſecum, me cum uno ex patribus infra in ſpeluncis relicto. Dum ergo circumirent ſimul, incidunt in ſpeluncam arenti fœno inſtructam, locumque ad ſedendum idoneum, & hominis cujuſdam veſtigia, quem requirentes Patres circumcurrebant non ſine Sene; cumque multum ac ſedulo investigaſſent, invenire neminem potuerunt. Tum Magiſter finxit, quaſi neceſſitatis alicujus causâ, ſecedere ſeſe, &: Præcedite aliquantulum, inquit, ô patres: jam, ecce, apud vos ero. '''140''' Illi vero progreſsi, ad horam facile eum operti ſunt, ac tardantem putarunt cum illo anachoreta miſcere colloquia.{{margin|'''F'''}} Quamobrem regreſsi ſunt, ut illum inquirerent, compellantes eum nomine, falsâ ſpe ducti, fore ut anachoretam unâ invenirent. Verùm, auditis eorum vocibus & clamoribus, obviam eis accurrit Magiſter, veritus, ne arcanum ejus negotium forte aſſequerentur. Quem illi ut viderunt, orare cœperunt, dicentes: Quam ob cauſam moratus nos tandiu es, Pater? Num forte cum anachoreta eras? Dic ſanè id nobis. Ad quos ille: Ignoſcite mihi, patres; neque mihi de hac re in poſterum quæſtionem movete. Illi vero ſedulo ilentium tenuerunt, uſpicati cautum ab anachoreta fuiſse, ne ſibi de illo quidquam indicaret. '''141''' Ubi ergo è monte deſcenderant, rogant humilitatem meam, ut Senem ego illud interrogem.{{margin|''fatetur tamen Leontio, se de eo requiriendo divinitus monitum,''}} Morem geſsi, & multa ſupplicatione, atque obteſtatione id ab eo extulſcere conatus ſum. Reſpondit mihi in hunc modum: Quoniam aviditate, fili, te ferri video & importuna & fervida, ac moleſtum aſsidue mihi eſſe, ut iſtud intelligas; auſculta: Diu jam factum eſt, cum nocturnis agitor cogitationibus magno affectu impellentibus me atque ita monentibus: Anachoreta quidam in ſummo monte ſpeluncam incolit, verus Dei cultor ac ſanctus; aſcende adeo in montem, atque eum require; gaudebis enim, ubi cum illo egeris. Atque inde eſt, quod in Quadrageſima, cum |} {{small|'''Eee e 3'''}} &nbsp; in<noinclude></noinclude> awe7oruc3m212ahj2whq9vl2mmihgqy 104 84482 275075 274427 2026-08-07T14:01:52Z Vladis13 10700 to fast delete 275075 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" /></noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}{{ActaSanctorumHeader|pag=590|tit=VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="wikitable" style="width:100%; border:none; background:transparent;" |- | style="width:50%; vertical-align:top; border:none;" | {{margin|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} in montis faſtigio conſiſterem, multum ingemuerim, ex intimo corde deſiderans atque orans, ut obtingere mihi poſſet ſpirituale cum Anachoreta colloquium. {{margin|''tandem cum eo congreſsum; & qualem eum invenerit, exponit.''}} '''142''' Exactâ verò Quadrageſimâ, libuit cum duobus tantummodo aut tribus patribus, in montis iterum altiora conſcendere, meumque cum anachoreta explere deſiderium: ſed cum Patres omnes comitari velle adverterem, mecum eos aſſumpſi; dumque aſcendimus, ac luſtramus montem, ſpeluncam offendimus & viri cujuſdam veſtigia; procurrimus continuo veſtigia perſequentes; & ubi multum ſimul ab omnibus indagatum eſſet, repertus eſt nemo. Ibi ego, quaſi ob neceſſarium aliquid abire tantillum me ſimulavi; ſtatimque ad quærendum ſolus anachoretam aliquantiſper intentus, inveni hominem, atque intellexi ſtatim, Sanctum apparere nolentem multis, aut ab illis turbari, ſubduxiſſe mihi prius, cum unâ adeſſent patres, jucundiſſimum conſpectum ſuum. Tum poſt orationem ſalutato eo, inſtitutoque colloquio, mirifice adeo delectatus ſum, ut vix me continerem, cæleſtibus ejus de re ſpirituali ſermonibus.{{margin|'''B'''}} At ego, homo exilis, interrogavi denuo ſuperiorem meum, ac dixi: Et qualis eſt, ô Pater, ille anachoreta; qua forma, qua ſtatura, qua ætate? ad ſeneſtutem, inquit ille, accedit, non admodum imbecillis; tametſi crebra maceratione attenuatum eſt corpus: oſſa enim dura illi ac vaſta; ſtatura vero procera admodum, & forma præſtans; ad ſola corporis verenda pelliceâ zonâ g incinctus eſt, cætera nudus; at homo villoſus, crinitus & hirſutus: anachoretam autem egit annos omnino triginta. Ad hæc attonitus ego, ac longa defixus admiratione, decantato hymno, Deo gratias egi.{{margin|'''C'''}} | style="width:50%; vertical-align:top; border:none;" | {{margin|'''D'''}} {{lang|grc|ἐν τοῖς τοῦ ρους ἀκρωτηρίοις ἱστάμην, πολλὰ ἀνεστέναζον κάτωθεν ἐκ τῆς καρδίας εὐχόμενος⊠ τυχεν τῷ ἀναχωρητ πνευματικῶς ὁμι- λίας.}} '''142''' {{lang|grc|Καὶ δὲ Τεσσαρακοστῆς πληρωθείσης, ἐβουλήθην σὺν δυσὶν καὶ τρισὶν τῶν πατέρων μόνον ἀνελθεῖν ἐπὶ τὸ ὄρος νω, καὶ τὴν ὄρεξίν με ἐν τῷ ἀ- ναχωρητῇ ἀναπληρῶσαι. Ἀλλ' ἰδὼν τοὺς πα- τέρας ἅπαντας ἀδίως ἔχοντας συμπαραγενέσθαι ἐμοί, συμπαραλαβὼν αὐτοὺς, καὶ ἀναβάντες ἐ- ξηλαφρήσαμεν⊠ τὸ ὄρος, καὶ ὠφθησάντες⊠ σπή- λαιον καὶ ἴχνη ἰνὸς ἀνδρὸς, ἐξεδραμόμεθα ἀκο- λυθῶντες τοῖς ἴχνεσι, καὶ πολλὰ ἀνηχνεύσαντες ἅμα, ἐδενὸς ἐπετύχομεν. Τότε δὲ σχοπατη- σάμην⊠ ἐμαυτὸν ἀπιέναι χρείας ἕνεκεν ἀναγ- καίας, καὶ παρεγενόμην σμικρὸν ἰδιαζόντως ἀνα- ζητήσας τὸν ἀναχωρητῶν, εὗρον αὐτὸν κα ἔγνων ἀζέως⊠, ὅτι μὴ βελόμην⊠ ὁ Ἅγιος⊠ φθῆναι πολλοῖς, καὶ νν αὐτὸν ἐχλύθην⊠, ὡς ἀξιοφράγ- με⊠ τὸ πρότερον σὺν τος πατέρασιν ποχωρῶς, καὶ μὴ τὴν ἀξίαν ἀποκαλύψω⊠ αὐτὸν, καὶ συνομιλήσας αὐτῷ, λίαν ἐνετρύφησα καὶ ἠγαλ- λιάμην ἐπὶ τὸ θεοῥηθέντι⊠ αὐτοῦ πνευματι- καῖς διαλέξεσι.}} {{margin|'''E'''}} {{lang|grc|Πάλιν δὲ ἐγὼ ὁ μέτ⊙ ἀ- ἐπιπλοῖ⊠ ρώτησα, λέγων· Καὶ ποδαπὸς τυγχάνει, ὦ πάτερ, ὁ ἀναχωρητὴς ὄντως τῷ τε εἴδει ἢ μεγέθει ἢ ἡλικίᾳ; δὲ φη, μεσολιός⊠ ὑπάρχει, ⊠ πολὺ ἀσθενὴς, εἰ καὶ ὑπὸ τὸ πολλῆς ἀσκήσεως ἢ σεσὲ ἐξέλειπται⊠ ὅλα τὸ ἔχει χονδρὰ ἢ μεγάλα. Ἔστι δὲ ἡ λία ἀμεγέθης, ἢ ἀειδὴς, γυμνός⊠, μόνως τὼ τὸ σῶματ⊙ αἰδὼ περιεζωσμένος⊠ δερμα- τινῷ λεντῷ· λαχνιώδης⊠, πεξικόμας⊠ ἀνὴρ ἢ ἀναύς⊠ ἔχει δὲ ἢ τριάκοντα χρόνους ἀναχωρήσεως. Κατα- πλαγεὶς ἐν ἐπὶ τούτοις, ἢ πολὺ θαυμάσας, χαριστήριον ὕμνον Θεῷ ἀνέπεμψα.}} {{margin|'''F'''}} |} == ANNOTATA D. P. == * '''a''' ''De hac urbe, qua & Dioſpolis, vicina Joppe, parique propemodum intervallo diſtat ab Aſcalone & Cæſarea, actum ad 22 Januarii in Actis S. Anaſtaſii M. De Concilio verò ibidem contra Pelagium celebrato, vide dicta ad 26 Februarii ad Acta S. Porphyrii Ep. Gazenſis.'' * '''b''' ''Hora ſcilicet Veſperarum, quas utraque Eccleſia à ſuſſitu thuris auſpicatur, inquit Goar in Euchologio ad ordinem miniſterii à Theophilo Patriarcha compoſitum; in cujus principio tota ratio extra atque intra templum incenſandi tam Sacerdoti quam diacono ſervanda declaratur. Hac de cauſa etiam in monaſteria feminarum, monacho ad id deſtinato quotidie patuiſſe ingreſſum, habuimus ad 1 Martii in Vita S. Endociæ, num. 32.'' * '''c''' ''Trinum ut minimum itinere dierum diſtat Hieroſolymis Sinai etiam expedito viatori: conficienda enim ſunt nonaginta circiter paſſuum millia, via ut per deſertum difficili.'' * '''d''' ''In Actis Martyrum Sabaitarum medicum hoc nomine inſignem, eumdemque Veteris poſtea Lauræ Hegumenum legimus num. 24; qui ex eo munere potius ad patriarchatum fuiſſe aſſumptus; ſiquidem annis aliquot poſterius edita ſunt hæc Acta, quam dictorum Martyrum; ut patet ex num. 177: atque ex ſucceſſione duorum Patriarcharum poſt Heliam, tempore prædictæ paſſionis adhuc ſuperſtitem. Vide eorum Hiſtoriam Chronologicam. Obſerva tamen dicta in prolegomenis hujus Vitæ num. 24 & 25.'' * '''e''' ''Illius, quam Græci à ſubſequenti Quinquageſima Dominicam τῆς τυροφάγου nominant, ſic dictæ, quod exhinc finito carnium uſu, caſeo tamen lacticiniíſque veſcantur, ita ſeſe ad Quadrageſimam paulatim diſponentes: quò etiam facit præcedentis feriæ quarta & ſexta jejunium. His autem ſicut & totà Quadrageſimâ (ſabbatis Dominicíſque, quibus non jejunabatur, dumtaxat exceptis) ex uſu eccleſiæ Orientalis variorum Conciliorum canonibus confirmato ſolam Præſanctificatorum Miſſam fieri, in ſua de eadem Miſſa Diſſertatione oſtendit Allatius: ſacrificii autem perfecti celebrationem ideo abſtinuiſſe, quod ea res lætitiæ atque feſtivitatis ſit. Præſanctificata tamen ad horam nonam circa veſperam ſumi ſolita, quomodo milites reverſuri ad pralium, tantum de præparatis cibariis ſumunt, quantum ſuſtinenda vitæ ſatis eſt, feſtivis epulis abſtinentes. Quia itaque eo die nulla hoſtia conſecrari conſueverat; ideo oblationem, qua tempore conſecrationis debebat eſſe recens, ut panes Propoſitionis in veteri Teſtamento, nullam habebat piſtor eo die paratam. Simeonem quoque Theſſalonicenſem inducit Allatius docentem ex Hieroſolymitano Typico (quod proprium eſt monachorum, & aliud à magnæ eccleſiæ Typico, quodque univerſa eccleſia ſequebantur; continuis verò gentium irruptionibus ordinum ejus pervertentibus, nunc in Theſſalonicenſium eccleſia tantummodo eſt reliquum) eumdem Præſanctificatorum dictis Quadrageſimæ feriis dumtaxat ſumendorum uſum. De quibus tamen feriis hic locus nequit intelligi: iis''<noinclude></noinclude> p23nv1kx2259lpuom3k1rumdlzeid5l 275124 275075 2026-08-07T14:05:25Z Vladis13 10700 to fast delete 275124 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" /></noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}{{ActaSanctorumHeader|pag=590|tit=VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="wikitable" style="width:100%; border:none; background:transparent;" |- | style="width:50%; vertical-align:top; border:none;" | {{margin|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} in montis faſtigio conſiſterem, multum ingemuerim, ex intimo corde deſiderans atque orans, ut obtingere mihi poſſet ſpirituale cum Anachoreta colloquium. {{margin|''tandem cum eo congreſsum; & qualem eum invenerit, exponit.''}} '''142''' Exactâ verò Quadrageſimâ, libuit cum duobus tantummodo aut tribus patribus, in montis iterum altiora conſcendere, meumque cum anachoreta explere deſiderium: ſed cum Patres omnes comitari velle adverterem, mecum eos aſſumpſi; dumque aſcendimus, ac luſtramus montem, ſpeluncam offendimus & viri cujuſdam veſtigia; procurrimus continuo veſtigia perſequentes; & ubi multum ſimul ab omnibus indagatum eſſet, repertus eſt nemo. Ibi ego, quaſi ob neceſſarium aliquid abire tantillum me ſimulavi; ſtatimque ad quærendum ſolus anachoretam aliquantiſper intentus, inveni hominem, atque intellexi ſtatim, Sanctum apparere nolentem multis, aut ab illis turbari, ſubduxiſſe mihi prius, cum unâ adeſſent patres, jucundiſſimum conſpectum ſuum. Tum poſt orationem ſalutato eo, inſtitutoque colloquio, mirifice adeo delectatus ſum, ut vix me continerem, cæleſtibus ejus de re ſpirituali ſermonibus.{{margin|'''B'''}} At ego, homo exilis, interrogavi denuo ſuperiorem meum, ac dixi: Et qualis eſt, ô Pater, ille anachoreta; qua forma, qua ſtatura, qua ætate? ad ſeneſtutem, inquit ille, accedit, non admodum imbecillis; tametſi crebra maceratione attenuatum eſt corpus: oſſa enim dura illi ac vaſta; ſtatura vero procera admodum, & forma præſtans; ad ſola corporis verenda pelliceâ zonâ g incinctus eſt, cætera nudus; at homo villoſus, crinitus & hirſutus: anachoretam autem egit annos omnino triginta. Ad hæc attonitus ego, ac longa defixus admiratione, decantato hymno, Deo gratias egi.{{margin|'''C'''}} | style="width:50%; vertical-align:top; border:none;" | {{margin|'''D'''}} {{lang|grc|ἐν τοῖς τοῦ ρους ἀκρωτηρίοις ἱστάμην, πολλὰ ἀνεστέναζον κάτωθεν ἐκ τῆς καρδίας εὐχόμενος⊠ τυχεν τῷ ἀναχωρητ πνευματικῶς ὁμι- λίας.}} '''142''' {{lang|grc|Καὶ δὲ Τεσσαρακοστῆς πληρωθείσης, ἐβουλήθην σὺν δυσὶν καὶ τρισὶν τῶν πατέρων μόνον ἀνελθεῖν ἐπὶ τὸ ὄρος νω, καὶ τὴν ὄρεξίν με ἐν τῷ ἀ- ναχωρητῇ ἀναπληρῶσαι. Ἀλλ' ἰδὼν τοὺς πα- τέρας ἅπαντας ἀδίως ἔχοντας συμπαραγενέσθαι ἐμοί, συμπαραλαβὼν αὐτοὺς, καὶ ἀναβάντες ἐ- ξηλαφρήσαμεν⊠ τὸ ὄρος, καὶ ὠφθησάντες⊠ σπή- λαιον καὶ ἴχνη ἰνὸς ἀνδρὸς, ἐξεδραμόμεθα ἀκο- λυθῶντες τοῖς ἴχνεσι, καὶ πολλὰ ἀνηχνεύσαντες ἅμα, ἐδενὸς ἐπετύχομεν. Τότε δὲ σχοπατη- σάμην⊠ ἐμαυτὸν ἀπιέναι χρείας ἕνεκεν ἀναγ- καίας, καὶ παρεγενόμην σμικρὸν ἰδιαζόντως ἀνα- ζητήσας τὸν ἀναχωρητῶν, εὗρον αὐτὸν κα ἔγνων ἀζέως⊠, ὅτι μὴ βελόμην⊠ ὁ Ἅγιος⊠ φθῆναι πολλοῖς, καὶ νν αὐτὸν ἐχλύθην⊠, ὡς ἀξιοφράγ- με⊠ τὸ πρότερον σὺν τος πατέρασιν ποχωρῶς, καὶ μὴ τὴν ἀξίαν ἀποκαλύψω⊠ αὐτὸν, καὶ συνομιλήσας αὐτῷ, λίαν ἐνετρύφησα καὶ ἠγαλ- λιάμην ἐπὶ τὸ θεοῥηθέντι⊠ αὐτοῦ πνευματι- καῖς διαλέξεσι.}} {{margin|'''E'''}} {{lang|grc|Πάλιν δὲ ἐγὼ ὁ μέτ⊙ ἀ- ἐπιπλοῖ⊠ ρώτησα, λέγων· Καὶ ποδαπὸς τυγχάνει, ὦ πάτερ, ὁ ἀναχωρητὴς ὄντως τῷ τε εἴδει ἢ μεγέθει ἢ ἡλικίᾳ; δὲ φη, μεσολιός⊠ ὑπάρχει, ⊠ πολὺ ἀσθενὴς, εἰ καὶ ὑπὸ τὸ πολλῆς ἀσκήσεως ἢ σεσὲ ἐξέλειπται⊠ ὅλα τὸ ἔχει χονδρὰ ἢ μεγάλα. Ἔστι δὲ ἡ λία ἀμεγέθης, ἢ ἀειδὴς, γυμνός⊠, μόνως τὼ τὸ σῶματ⊙ αἰδὼ περιεζωσμένος⊠ δερμα- τινῷ λεντῷ· λαχνιώδης⊠, πεξικόμας⊠ ἀνὴρ ἢ ἀναύς⊠ ἔχει δὲ ἢ τριάκοντα χρόνους ἀναχωρήσεως. Κατα- πλαγεὶς ἐν ἐπὶ τούτοις, ἢ πολὺ θαυμάσας, χαριστήριον ὕμνον Θεῷ ἀνέπεμψα.}} {{margin|'''F'''}} |} == ANNOTATA D. P. == * '''a''' ''De hac urbe, qua & Dioſpolis, vicina Joppe, parique propemodum intervallo diſtat ab Aſcalone & Cæſarea, actum ad 22 Januarii in Actis S. Anaſtaſii M. De Concilio verò ibidem contra Pelagium celebrato, vide dicta ad 26 Februarii ad Acta S. Porphyrii Ep. Gazenſis.'' * '''b''' ''Hora ſcilicet Veſperarum, quas utraque Eccleſia à ſuſſitu thuris auſpicatur, inquit Goar in Euchologio ad ordinem miniſterii à Theophilo Patriarcha compoſitum; in cujus principio tota ratio extra atque intra templum incenſandi tam Sacerdoti quam diacono ſervanda declaratur. Hac de cauſa etiam in monaſteria feminarum, monacho ad id deſtinato quotidie patuiſſe ingreſſum, habuimus ad 1 Martii in Vita S. Endociæ, num. 32.'' * '''c''' ''Trinum ut minimum itinere dierum diſtat Hieroſolymis Sinai etiam expedito viatori: conficienda enim ſunt nonaginta circiter paſſuum millia, via ut per deſertum difficili.'' * '''d''' ''In Actis Martyrum Sabaitarum medicum hoc nomine inſignem, eumdemque Veteris poſtea Lauræ Hegumenum legimus num. 24; qui ex eo munere potius ad patriarchatum fuiſſe aſſumptus; ſiquidem annis aliquot poſterius edita ſunt hæc Acta, quam dictorum Martyrum; ut patet ex num. 177: atque ex ſucceſſione duorum Patriarcharum poſt Heliam, tempore prædictæ paſſionis adhuc ſuperſtitem. Vide eorum Hiſtoriam Chronologicam. Obſerva tamen dicta in prolegomenis hujus Vitæ num. 24 & 25.'' * '''e''' ''Illius, quam Græci à ſubſequenti Quinquageſima Dominicam τῆς τυροφάγου nominant, ſic dictæ, quod exhinc finito carnium uſu, caſeo tamen lacticiniíſque veſcantur, ita ſeſe ad Quadrageſimam paulatim diſponentes: quò etiam facit præcedentis feriæ quarta & ſexta jejunium. His autem ſicut & totà Quadrageſimâ (ſabbatis Dominicíſque, quibus non jejunabatur, dumtaxat exceptis) ex uſu eccleſiæ Orientalis variorum Conciliorum canonibus confirmato ſolam Præſanctificatorum Miſſam fieri, in ſua de eadem Miſſa Diſſertatione oſtendit Allatius: ſacrificii autem perfecti celebrationem ideo abſtinuiſſe, quod ea res lætitiæ atque feſtivitatis ſit. Præſanctificata tamen ad horam nonam circa veſperam ſumi ſolita, quomodo milites reverſuri ad pralium, tantum de præparatis cibariis ſumunt, quantum ſuſtinenda vitæ ſatis eſt, feſtivis epulis abſtinentes. Quia itaque eo die nulla hoſtia conſecrari conſueverat; ideo oblationem, qua tempore conſecrationis debebat eſſe recens, ut panes Propoſitionis in veteri Teſtamento, nullam habebat piſtor eo die paratam. Simeonem quoque Theſſalonicenſem inducit Allatius docentem ex Hieroſolymitano Typico (quod proprium eſt monachorum, & aliud à magnæ eccleſiæ Typico, quodque univerſa eccleſia ſequebantur; continuis verò gentium irruptionibus ordinum ejus pervertentibus, nunc in Theſſalonicenſium eccleſia tantummodo eſt reliquum) eumdem Præſanctificatorum dictis Quadrageſimæ feriis dumtaxat ſumendorum uſum. De quibus tamen feriis hic locus nequit intelligi: iis''<noinclude></noinclude> 6154ap0dpua8vrx9hx1i2fwid8smzla 275126 275124 2026-08-07T14:06:32Z Vladis13 10700 Abrogans recensionem [[Special:Diff/275124|275124]] ab usore [[Special:Contributions/Vladis13|Vladis13]] ([[User talk:Vladis13|Disputatio]]) 275126 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" /></noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}{{ActaSanctorumHeader|pag=590|tit=VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="wikitable" style="width:100%; border:none; background:transparent;" |- | style="width:50%; vertical-align:top; border:none;" | {{margin|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} in montis faſtigio conſiſterem, multum ingemuerim, ex intimo corde deſiderans atque orans, ut obtingere mihi poſſet ſpirituale cum Anachoreta colloquium. {{margin|''tandem cum eo congreſsum; & qualem eum invenerit, exponit.''}} '''142''' Exactâ verò Quadrageſimâ, libuit cum duobus tantummodo aut tribus patribus, in montis iterum altiora conſcendere, meumque cum anachoreta explere deſiderium: ſed cum Patres omnes comitari velle adverterem, mecum eos aſſumpſi; dumque aſcendimus, ac luſtramus montem, ſpeluncam offendimus & viri cujuſdam veſtigia; procurrimus continuo veſtigia perſequentes; & ubi multum ſimul ab omnibus indagatum eſſet, repertus eſt nemo. Ibi ego, quaſi ob neceſſarium aliquid abire tantillum me ſimulavi; ſtatimque ad quærendum ſolus anachoretam aliquantiſper intentus, inveni hominem, atque intellexi ſtatim, Sanctum apparere nolentem multis, aut ab illis turbari, ſubduxiſſe mihi prius, cum unâ adeſſent patres, jucundiſſimum conſpectum ſuum. Tum poſt orationem ſalutato eo, inſtitutoque colloquio, mirifice adeo delectatus ſum, ut vix me continerem, cæleſtibus ejus de re ſpirituali ſermonibus.{{margin|'''B'''}} At ego, homo exilis, interrogavi denuo ſuperiorem meum, ac dixi: Et qualis eſt, ô Pater, ille anachoreta; qua forma, qua ſtatura, qua ætate? ad ſeneſtutem, inquit ille, accedit, non admodum imbecillis; tametſi crebra maceratione attenuatum eſt corpus: oſſa enim dura illi ac vaſta; ſtatura vero procera admodum, & forma præſtans; ad ſola corporis verenda pelliceâ zonâ g incinctus eſt, cætera nudus; at homo villoſus, crinitus & hirſutus: anachoretam autem egit annos omnino triginta. Ad hæc attonitus ego, ac longa defixus admiratione, decantato hymno, Deo gratias egi.{{margin|'''C'''}} | style="width:50%; vertical-align:top; border:none;" | {{margin|'''D'''}} {{lang|grc|ἐν τοῖς τοῦ ρους ἀκρωτηρίοις ἱστάμην, πολλὰ ἀνεστέναζον κάτωθεν ἐκ τῆς καρδίας εὐχόμενος⊠ τυχεν τῷ ἀναχωρητ πνευματικῶς ὁμι- λίας.}} '''142''' {{lang|grc|Καὶ δὲ Τεσσαρακοστῆς πληρωθείσης, ἐβουλήθην σὺν δυσὶν καὶ τρισὶν τῶν πατέρων μόνον ἀνελθεῖν ἐπὶ τὸ ὄρος νω, καὶ τὴν ὄρεξίν με ἐν τῷ ἀ- ναχωρητῇ ἀναπληρῶσαι. Ἀλλ' ἰδὼν τοὺς πα- τέρας ἅπαντας ἀδίως ἔχοντας συμπαραγενέσθαι ἐμοί, συμπαραλαβὼν αὐτοὺς, καὶ ἀναβάντες ἐ- ξηλαφρήσαμεν⊠ τὸ ὄρος, καὶ ὠφθησάντες⊠ σπή- λαιον καὶ ἴχνη ἰνὸς ἀνδρὸς, ἐξεδραμόμεθα ἀκο- λυθῶντες τοῖς ἴχνεσι, καὶ πολλὰ ἀνηχνεύσαντες ἅμα, ἐδενὸς ἐπετύχομεν. Τότε δὲ σχοπατη- σάμην⊠ ἐμαυτὸν ἀπιέναι χρείας ἕνεκεν ἀναγ- καίας, καὶ παρεγενόμην σμικρὸν ἰδιαζόντως ἀνα- ζητήσας τὸν ἀναχωρητῶν, εὗρον αὐτὸν κα ἔγνων ἀζέως⊠, ὅτι μὴ βελόμην⊠ ὁ Ἅγιος⊠ φθῆναι πολλοῖς, καὶ νν αὐτὸν ἐχλύθην⊠, ὡς ἀξιοφράγ- με⊠ τὸ πρότερον σὺν τος πατέρασιν ποχωρῶς, καὶ μὴ τὴν ἀξίαν ἀποκαλύψω⊠ αὐτὸν, καὶ συνομιλήσας αὐτῷ, λίαν ἐνετρύφησα καὶ ἠγαλ- λιάμην ἐπὶ τὸ θεοῥηθέντι⊠ αὐτοῦ πνευματι- καῖς διαλέξεσι.}} {{margin|'''E'''}} {{lang|grc|Πάλιν δὲ ἐγὼ ὁ μέτ⊙ ἀ- ἐπιπλοῖ⊠ ρώτησα, λέγων· Καὶ ποδαπὸς τυγχάνει, ὦ πάτερ, ὁ ἀναχωρητὴς ὄντως τῷ τε εἴδει ἢ μεγέθει ἢ ἡλικίᾳ; δὲ φη, μεσολιός⊠ ὑπάρχει, ⊠ πολὺ ἀσθενὴς, εἰ καὶ ὑπὸ τὸ πολλῆς ἀσκήσεως ἢ σεσὲ ἐξέλειπται⊠ ὅλα τὸ ἔχει χονδρὰ ἢ μεγάλα. Ἔστι δὲ ἡ λία ἀμεγέθης, ἢ ἀειδὴς, γυμνός⊠, μόνως τὼ τὸ σῶματ⊙ αἰδὼ περιεζωσμένος⊠ δερμα- τινῷ λεντῷ· λαχνιώδης⊠, πεξικόμας⊠ ἀνὴρ ἢ ἀναύς⊠ ἔχει δὲ ἢ τριάκοντα χρόνους ἀναχωρήσεως. Κατα- πλαγεὶς ἐν ἐπὶ τούτοις, ἢ πολὺ θαυμάσας, χαριστήριον ὕμνον Θεῷ ἀνέπεμψα.}} {{margin|'''F'''}} |} == ANNOTATA D. P. == * '''a''' ''De hac urbe, qua & Dioſpolis, vicina Joppe, parique propemodum intervallo diſtat ab Aſcalone & Cæſarea, actum ad 22 Januarii in Actis S. Anaſtaſii M. De Concilio verò ibidem contra Pelagium celebrato, vide dicta ad 26 Februarii ad Acta S. Porphyrii Ep. Gazenſis.'' * '''b''' ''Hora ſcilicet Veſperarum, quas utraque Eccleſia à ſuſſitu thuris auſpicatur, inquit Goar in Euchologio ad ordinem miniſterii à Theophilo Patriarcha compoſitum; in cujus principio tota ratio extra atque intra templum incenſandi tam Sacerdoti quam diacono ſervanda declaratur. Hac de cauſa etiam in monaſteria feminarum, monacho ad id deſtinato quotidie patuiſſe ingreſſum, habuimus ad 1 Martii in Vita S. Endociæ, num. 32.'' * '''c''' ''Trinum ut minimum itinere dierum diſtat Hieroſolymis Sinai etiam expedito viatori: conficienda enim ſunt nonaginta circiter paſſuum millia, via ut per deſertum difficili.'' * '''d''' ''In Actis Martyrum Sabaitarum medicum hoc nomine inſignem, eumdemque Veteris poſtea Lauræ Hegumenum legimus num. 24; qui ex eo munere potius ad patriarchatum fuiſſe aſſumptus; ſiquidem annis aliquot poſterius edita ſunt hæc Acta, quam dictorum Martyrum; ut patet ex num. 177: atque ex ſucceſſione duorum Patriarcharum poſt Heliam, tempore prædictæ paſſionis adhuc ſuperſtitem. Vide eorum Hiſtoriam Chronologicam. Obſerva tamen dicta in prolegomenis hujus Vitæ num. 24 & 25.'' * '''e''' ''Illius, quam Græci à ſubſequenti Quinquageſima Dominicam τῆς τυροφάγου nominant, ſic dictæ, quod exhinc finito carnium uſu, caſeo tamen lacticiniíſque veſcantur, ita ſeſe ad Quadrageſimam paulatim diſponentes: quò etiam facit præcedentis feriæ quarta & ſexta jejunium. His autem ſicut & totà Quadrageſimâ (ſabbatis Dominicíſque, quibus non jejunabatur, dumtaxat exceptis) ex uſu eccleſiæ Orientalis variorum Conciliorum canonibus confirmato ſolam Præſanctificatorum Miſſam fieri, in ſua de eadem Miſſa Diſſertatione oſtendit Allatius: ſacrificii autem perfecti celebrationem ideo abſtinuiſſe, quod ea res lætitiæ atque feſtivitatis ſit. Præſanctificata tamen ad horam nonam circa veſperam ſumi ſolita, quomodo milites reverſuri ad pralium, tantum de præparatis cibariis ſumunt, quantum ſuſtinenda vitæ ſatis eſt, feſtivis epulis abſtinentes. Quia itaque eo die nulla hoſtia conſecrari conſueverat; ideo oblationem, qua tempore conſecrationis debebat eſſe recens, ut panes Propoſitionis in veteri Teſtamento, nullam habebat piſtor eo die paratam. Simeonem quoque Theſſalonicenſem inducit Allatius docentem ex Hieroſolymitano Typico (quod proprium eſt monachorum, & aliud à magnæ eccleſiæ Typico, quodque univerſa eccleſia ſequebantur; continuis verò gentium irruptionibus ordinum ejus pervertentibus, nunc in Theſſalonicenſium eccleſia tantummodo eſt reliquum) eumdem Præſanctificatorum dictis Quadrageſimæ feriis dumtaxat ſumendorum uſum. De quibus tamen feriis hic locus nequit intelligi: iis''<noinclude></noinclude> p23nv1kx2259lpuom3k1rumdlzeid5l 106 84496 275127 274475 2026-08-07T14:13:04Z Vladis13 10700 275127 sanitized-css text/css /* {{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}} */ .table-text td { vertical-align: top; } .table-text td:nth-child(1) { width:47%; padding-right: 1em; } 7voyix7nafzylc21ht8xin24vry2cos 0 84666 275135 274928 2026-08-07T18:10:03Z Demetrius Talpa 13304 275135 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber I }} {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=Saturnalia/II|Liber II }} [p3] ===Praefatio.=== (1) Multas variasque res in hac vita nobis, Eustachi fili, natura conciliavit: sed nulla nos magis quam eorum qui e nobis essent procreati caritate devinxit, eamque nostram in his educandis atque erudiendis curam esse voluit, ut parentes neque, si id quod cuperent ex sententia cederet, tantum ulla alia ex re voluptatis, neque, si contra eveniret, tantum maeroris capere possent. (2) Hinc est quod mihi quoque institutione tua nihil antiquius aestimatur, ad cuius perfectionem compendia longis amfractibus anteponenda ducens moraeque omnis inpatiens non opperior [p4]ut per haec sola promoveas quibus ediscendis naviter ipse invigilas, sed ago ut ego quoque tibi legerim, et quicquid mihi, vel te iam in lucem edito vel antequam nascereris, in diversis seu Graecae seu Romanae linguae voluminibus elaboratum est, id totum sit tibi scientiae supellex, et quasi de quodam litterarum peno, si quando usus venerit aut historiae quae in librorum strue latens clam vulgo est aut dicti factive memorabilis reminiscendi, facile id tibi inventu atque depromptu sit. (3) Nec indigeste tamquam in acervum congessimus digna memoratu: sed variarum rerum disparilitas, auctoribus diversa confusa temporibus, ita in quoddam digesta corpus est, ut quae indistincte atque promiscue ad subsidium memoriae annotaveramus in ordinem instar membrorum cohaerentia convenirent. (4) Nec mihi vitio vertas, si res quas ex lectione varia mutuabor ipsis saepe verbis quibus ab ipsis auctoribus enarratae sunt explicabo, quia praesens opus non eloquentiae ostentationem sed noscendorum congeriem pollicetur: et boni consulas oportet, si notitiam vetustatis modo nostris non obscure modo ipsis antiquorum fideliter verbis recognoscas, prout quaeque se vel enarranda vel transferenda suggesserint. (5) Apes enim quodammodo debemus imitari, quae vagantur et flores carpunt, deinde quicquid attulere disponunt ac per favos dividunt et [p5]sucum varium in unum saporem mixtura quadam et proprietate spiritus sui mutant. (6) Nos quoque quicquid diversa lectione quaesivimus committemus stilo, ut in ordinem eodem digerente coalescat. Nam et in animo melius distincta servantur, et ipsa distinctio non sine quodam fermento quo conditur universitas in unius saporis usum varia libamenta confundit, ut, etiamsi quid apparuerit unde sumptum sit, aliud tamen esse quam unde sumptum noscetur appareat: quod in corpore nostro videmus sine ulla opera nostra facere naturam. (7) Alimenta quae accipimus, quamdiu in sua qualitate perseverant et solida innatant, male stomacho oneri sunt: at cum ex eo quod erant mutata sunt, tum demum in vires et sanguinem transeunt. Idem in his quibus aluntur ingenia praestemus, ut quaecumque hausimus non patiamur integra esse, ne aliena sint, sed in quandam digeriem concoquantur: alioquin in memoriam ire possunt, non in ingenium. (8) Ex omnibus colligamus unde unum fiat ex omnibus, sicut unus numerus fit ex singulis. Hoc faciat noster animus: omnia quibus est adiutus abscondat, ipsum tamen ostendat quod effecit: ut qui odora pigmenta conficiunt ante omnia curant ut nullius sint odoris propria quae condientur, confusura videlicet omnium sucos [p6]odoraminum in spiramentum unum. (9) Vides quam multorum vocibus chorus constet: una tamen ex omnibus reddetur. Aliqua est illic acuta aliqua gravis aliqua media, accedunt viris feminae, interponitur fistula: ita singulorum illic latent voces, omnium apparent, et fit concentus ex dissonis. (10) Tale hoc praesens opus volo: multae in illo artes, multa praecepta sint, multarum aetatum exempla, sed in unum conspirata: in quibus si neque ea quae iam tibi sunt cognita asperneris, nec quae ignota sunt vites, invenies plurima quae sit aut voluptati legere aut cultui legisse aut usui meminisse. (11) Nihil enim huic operi insertum puto aut [p7]cognitu inutile aut difficile perceptu, sed omnia quibus sit ingenium tuum vegetius, memoria adminiculatior, oratio sollertior, sermo incorruptior, nisi sicubi nos sub alio ortos caelo Latinae linguae vena non adiuvet. (12) Quod ab his, si tamen quibusdam forte nonnumquam tempus voluntasque erit ista cognoscere, petitum impetratumque volumus ut aequi bonique consulant, si in nostro sermone nativa Romani oris elegantia desideretur. (13) Sed ne ego incautus sum, qui venustatem reprehensionis incurri a M. quondam Catone profectae in A. Albinum qui cum L. Lucullo consul fuit. (14) Is Albinus res Romanas oratione Graeca scriptitavit. In eius historiae primo scriptum est ad hanc sententiam neminem [p8]succensere sibi convenire, si quid in illis libris parum conposite aut minus eleganter scriptum foret. ''Nam sum'', inquit, ''homo Romanus, natus in Latio; et eloquium Graecum a nobis alienissimum est.'' Ideoque veniam gratiamque malae existimationis, si quid esset erratum, postulavit. (15) Ea cum legisset M. Cato: ''Ne tu'', inquit, ''Aule, nimium nugator es, cum maluisti culpam deprecari quam culpa vacare: nam petere veniam solemus aut cum inprudentes erravimus aut cum noxam imperio conpellentis admisimus. Te'', inquit, ''oro, quis perpulit ut id committeres quod, priusquam faceres, peteres ut ignosceretur?'' (16) Nunc argumentum quod huic operi dedimus velut sub quodam prologi habitu dicemus. ===I.=== (1) Saturnalibus apud Vettium Praetextatum Romanae nobilitatis proceres doctique alii congregantur, et tempus sollemniter feriatum deputant colloquio liberali, convivia quoque sibi mutua comitate praebentes, nec discedentes a se nisi ad nocturnam quietem. (2) Nam per omne spatium feriarum meliorem diei partem seriis disputationibus occupantes coenae tempore sermones conviviales agitant, ita ut nullum diei tempus docte aliquid vel lepide proferendi vacuum relinquatur: sed erit in mensa sermo iocundior, ut habeat voluptatis amplius, severitatis minus. (3) Nam cum apud alios quibus sunt descripta convivia tum in illo Platonis symposio non austeriore aliqua de re conviviarum sermo, sed Cupidinis varia et lepida descriptio est, in quo quidem Socrates non artioribus, ut solet, nodis urget atque inplicat adversarium, sed eludendi magis quam decertandi modo adprehensis dat elabendi [p9]prope atque effugiendi locum. (4) Oportet enim versari in convivio sermones ut castitate integris ita adpetibiles venustate: matutina vero erit robustior disputatio, quae viros et doctos et praeclarissimos deceat. Neque enim Cottae Laelii Scipiones amplissimis de rebus, quoad Romanae litterae erunt, in veterum libris disputabunt: Praetextatos vero Flavianos Albinos Symmachos et Eustathios, quorum splendor similis et non inferior virtus est, eodem modo loqui aliquid licitum non erit. (5) Nec mihi fraudi sit, si uni aut alteri ex his quos coetus coegit matura aetas posterior seculo Praetextati fuit: quod licito fieri Platonis dialogi testimonio sunt, quippe Socrate ita Parmenides antiquior, ut huius pueritia vix illius adprehenderit senectutem, et tamen inter illos de rebus arduis disputatur: inclytum Socrates habita cum Timaeo disputatione consumit, quos constat eodem seculo non fuisse: (6) Paralus [p10]vero et Xanthippus, quibus Pericles pater fuit, cum Protagora apud Platonem disserunt secundo adventu Athenis morante, quos multo ante infamis illa pestilentia Atheniensis absumpserat. Annos ergo coeuntium mitti in digitos exemplo Platonis nobis suffragante non convenit. (7) Quo autem facilius quae ab omnibus dicta sunt apparere ac secerni possent, Decium de Postumiano, quinam ille sermo aut inter quos fuisset, sciscitantem fecimus. Et ne diutius lectoris desideria moremur, iam Decii et Postumiani sermo palam faciet quae huius colloquii vel origo fuerit vel ordo processerit. [p11] ===II.=== (1) Decius: Temptanti mihi, Postumiane, aditus tuos et mollissima consultandi tempora commodo adsunt feriae quas indulget magna pars mensis Iano dicati. Ceteris enim ferme diebus qui perorandis causis oportuni sunt, hora omnino repperiri nulla potest, quin tuorum clientium negotia vel defendas in foro vel domi discas. Nunc autem, scio te enim non ludo sed serio feriari, si est commodum respondere id quod rogatum venio, tibi ipsi, quantum arbitror, non iniocundum, mihi vero gratissimum feceris. (2) Requiro autem abs te id primum, interfuerisne convivio per conplusculos dies continua comitate renovato, eique sermoni quem praedicare in primis quemque apud omnes maximis ornare laudibus diceris? quem quidem ego ex patre audissem, nisi post illa convivia Roma profectus Neapoli moraretur: aliis vero nuper interfui ammirantibus memoriae tuae vires, universa quae tunc dicta sunt per ordinem saepe referentis. (3) Postumianus: Hoc [p12]unum, Deci, nobis (ut et ipse, quantum tua sinit adolescentia, videre et ex patre Albino audire potuisti) in omni vitae cursu optimum visum est, ut, quantum cessare a causarum defensione licuisset, tantum ad eruditorum hominum tuique similium congressum aliquem sermonemque conferrem. (4) Neque enim recte institutus animus requiescere aut utilius aut honestius usquam potest, quam in aliqua oportunitate docte ac liberaliter colloquendi, interrogandique et respondendi comitate. Sed quodnam istud convivium? (5) An vero dubitandum non est, quin id dicas quod doctissimis procerum ceterisque nuper apud Vettium Praetextatum fuit et discurrens post inter reliquos grata vicissitudo variavit? Decius: De hoc ipso quaesitum venio, et explices velim, quale illud convivium fuerit, a quo te abfuisse propter singularem omnium in te amicitiam non opinor. (6) Postumianus: Voluissem equidem, neque id illis, ut aestimo, ingratum fuisset: sed, cum essent amicorum conplures mihi causae illis diebus pernoscendae, ad coenam tum rogatus meditandi non edendi illud mihi tempus esse respondi, hortatusque sum ut alium potius nullo involutum negotio atque a cura liberum quaererent. (7) Itaque factum est. Nam [p13]facundum et eruditum virum, Eusebium rhetorem inter Graecos praestantem omnibus idem nostra aetate professis, doctrinae Latiaris haud inscium, Praetextatis meum in locum invitari imperavit. (8) Decius: Unde igitur illa tibi nota sunt, quae tam iocunde et comiter ad instituendam vitam exemplis, ut audio, rerum copiosissimis et variae doctrinae ubertate prolata digestaque sunt? (9) Postumianus: Cum solstitiali die, qui Saturnaliorum festa quibus illa convivia celebrata sunt consecutus est, forensi cura vacuus laetiore animo essem domi, eo Eusebius cum paucis e sectatoribus suis venit, statimque vultu renidens: (10) Permagna me, inquit, abs te, Postumiane, cum ex aliis tum hoc maxime gratia fateor obstrictum, quod a Praetextato veniam postulando mihi in coenam vacuefecisti locum: itaque intellego non studium tantum tuum sed ipsam quoque, ut aliquid abs te mihi fiat commodi, consentire atque aspirare fortunam. (11) Visne, inquam, restituere id nobis quod debitum tam benigne ac tam libenter fateris, nostrumque hoc otium, quo perfrui raro admodum licet, eo ducere ut his quibus tunc tu interfueris nunc nos interesse videamur? (12) Faciam, inquit, ut vis. Narrabo autem tibi non cibum aut potum, tametsi ea quoque ubertim casteque adfuerint: sed et quae vel in conviviis vel maxime extra mensam ab isdem per tot dies dicta sunt, in quantum potero, animo repetam. (13) Quae quidem ego cum audirem, [p14]ad eorum mihi vitam qui beati a sapientibus dicerentur accedere videbar: nam et quae pridie quam adessem inter eos dicta sunt Avieno mihi insinuante comperta sunt, et omnia scripto mandavi, ne quid subtraheret oblivio: quae si ex me audire gestis, cave aestimes diem unum referendis quae per tot dies sunt dicta sufficere. (14) Decius: Quemnam igitur et inter quos aut unde ortum sermonem, Postumiane, fuisse dicebat? Ita praesto sum indefessus auditor. (15) Tum ille: Declinante, inquit, in vesperum die quem Saturnale festum erat insecuturum, cum Vettius Praetextatus domi convenire se gestientibus copiam faceret, eo venerunt Aurelius Symmachus et Caecina Albinus, cum aetate tum etiam moribus ac studiis inter se coniunctissimi. Hos Servius inter grammaticos doctorem recens professus, iuxta doctrina mirabilis et amabilis verecundia, terram intuens et velut latenti similis sequebatur. (16) Quos cum aspexisset obviamque processisset ac perblande salutavisset, conversus ad Furium Albinum, qui tum forte cum Avieno aderat: Visne, ait, mi Albine, cum his quos advenisse peroportune vides quosque iure civitatis nostrae lumina dixerimus eam rem de qua inter nos nasci coeperat sermo communicemus? Quidni maxime velim? (17) Albinus inquit, nec enim ulla alia de re quam de doctis quaestionibus colloqui aut nobis aut [p15]his potest esse iocundius. (18) Cumque consedissent, tum Caecina: Quidnam id sit, mi Praetextate, tametsi adhuc nescio, dubitare tamen non debeo esse scitu optimum, cum et vobis ad colloquendum causam attulerit et nos eius esse expertis non sinatis. (19) Atqui scias oportet eum inter nos sermonem fuisse, ait, quoniam dies crastinus festis Saturno dicatis initium dabit, quando Saturnalia incipere dicamus, id est quando crastinum diem initium sumere existimemus. (20) Et inter nos quidem parva quaedam de hac disputatione libavimus: verum quia te quicquid in libris latet investigare notius est quam ut per verecundiam negare possis, pergas volo in medium proferre quicquid de hoc quod quaerimus edoctum tibi conprehensumque est. ===III.=== (1) Tum Caecina: Cum vobis qui me in hunc sermonem adducitis nihil ex omnibus quae veteribus elaborata sunt aut ignoratio neget aut oblivio subtrahat, superfluum video inter scientes nota proferre. Sed ne quis me aestimet dignatione consultationis gravari, quicquid de hoc mihi tenuis memoria suggesserit paucis revolvam. Post haec, cum omnes paratos ad audiendum erectosque vidisset, ita exorsus est. (2) M. Varro in libro Rerum [p16]humanarum quem de diebus scripsit: ''Homines'', inquit, ''qui ex media nocte ad proximam mediam noctem his horis viginti quattuor nati sunt uno die nati dicuntur.'' (3) Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solis occasum ante mediam noctem natus sit illo quem nox secuta est, contra vero qui in sex noctis horis posterioribus nascitur eo die videatur natus qui post eam noctem diluxerit. (4) '' Athenienses autem aliter observare'' idem Varro in eodem libro scripsit, ''eosque a solis occasu ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere: Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem id spatium unius diei nomine vocare: Umbros vero unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem. (5) Quod quidem'', inquit Varro, ''nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Umbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiatus et qui post Kalendas [p17]erit usque ad horum eius diei sextam.'' (6) Populum autem Romanum ita uti Varro dixit dies singulos annumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. Sacra sunt enim Romana partim diurna, alia nocturna, et ea quae diurna sunt ** ab hora sexta noctis sequentis nocturnis sacris tempus inpenditur. (7) Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet. Nam magistratus, quando uno die eis et auspicandum est et id agendum super quo processit auspicium, [p18]post mediam noctem auspicantur et post exortum solem agunt, auspicatique et egisse eodem die dicuntur. (8) Praeterea tribuni plebis, quos nullum diem integrum abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam noctem sequentem revertuntur, non videntur abfuisse diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi partem aliquam illius in urbe consumunt. (9) Quintum quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, a. d. IV. Kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse inpleri trinoctium quo abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent qui inciperet ex Kalendis. (10) Virgilius quoque [p19]id ipsum ostendit, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita atque operta veteris ritus significatione: <poem> ''Torquet'', inquit, ''medios nox humida cursus: ''Et me saevus equis oriens adflavit anhelis.'' </poem> His enim verbis diem quem Romani civilem appellaverunt a sexta noctis hora oriri ammonet. (11) Idem poeta quando nox quoque incipiat expressit in sexto. Cum enim dixisset: <poem> Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis Iam medium aetherio cursu traiecerat axem,'' </poem> mox suggessit vates: <poem> Nox ruit, Aenea: nos flendo ducimus horas. </poem> Ita observantissimus civilium definitionum diei et noctis initia descripsit. Qui dies ita dividitur. (12) Primum tempus diei dicitur ''mediae noctis inclinatio'': deinde ''gallicinium'', inde ''conticuum'', cum et galli conticescunt et homines etiam tum quiescunt: deinde ''diluculum'', id es cum incipit dinosci dies: inde ''mane'', cum dies clarus est. (13) ''Mane'' autem dictum, aut quod ab inferioribus locis, id [p20]est a Manibus, exordium lucis emergat, aut, quod verius mihi videtur, ab omine boni nominis. Nam et Lanubini ''mane'' pro bono dicunt: sicut apud nos quoque contrarium est ''inmane'', ut ''inmanis belua'' vel ''inmane facinus'' et hoc genus cetera pro non bono. (14) Deinde ''a mane ad meridiem'', hoc est ad medium diei: inde iam supra vocatur ''tempus occiduum'', et mox ''suprema tempestas'', hoc est diei novissimum tempus, sicut expressum est in duodecim tabulis: SOLIS OCCASUS SUPREMA TEMPESTAS ESTO: (15) deinde [p21]''vespera'', quod a Graecis tractum est. Illi enim ἑσπέραν a stella Hespero dicunt: unde et Hesperia Italia, quod occasui subiecta sit, nominatur. Ab hoc tempora ''prima fax'' dicitur, deinde ''concubia'', et inde ''intempesta'', quae non habet idoneum tempus rebus gerendis. (16) Haec est diei civilis a Romanis observata divisio. Ergo noctu futura, cum media esse coeperit, auspicium Saturnaliorum erit, quibus die crastini most inchoandi est. ===IV.=== (1) Hic, cum omnes quasi vetustatis promptuarium Albini memoriam laudavissent, Praetextatus Avienum videns Furio insursurrantem: Quidnam hoc est, mi Aviene, inquit, quod uni Albino [p22]indicatum clam ceteris esse velis? (2) Tum ille: Moveor quidem auctoritate Caecinae, nec ignoro errorem in tantam non cadere doctrinam: aures tamen meas ista verborum novitas perculit, cum ''noctu futura'' et ''die crastini'' magis quam ''futura nocte'' et ''die crastino'' dicere, ut regulis placet, maluit. (3) Nam ''noctu'' non appellatio sed adverbium est: porro ''futura'', quod nomen est, non potest cum adverbio convenire: nec dubium est hoc inter se esse ''noctu'' et ''nocte'' quod ''diu'' et ''die'': et rursus ''die'' et ''crastini'' non de eodem casu sunt, et nisi casus idem nomina in eiusmodi elocutione non iungit. ''Saturnaliorum'' deinde cur malimus quam ''Saturnalium'' dicere, opto dinoscere. (4) Ad haec cum Caecina renidens taceret, et Servius a Symmacho rogatus esset, quidnam de his existimaret: Licet, inquit, in hoc coetu non minus doctrina quam nobilitate reverendo magis mihi discendum sit quam docendum, famulabor tamen arbitrio iubentis, et insinuabo primum de Saturnalibus, post de ceteris, unde sit sic eloquendi non novitas sed vetustas. (5) Qui ''Saturnalium'' dicit regula innititur: nomina enim quae dativum pluralem in ''bus'' mittunt numquam genitivum eiusdem numeri syllaba crevisse patiuntur, sed aut totidem habet, ut ''monilibus monilium'', ''sedilibus sedilium'', aut una syllaba minus est, ut ''carminibus carminum'', [p23]''liminibus liminum'': sic ergo ''Saturnalibus'' rectius ''Saturnalium'' quam ''Saturnaliorum''. (6) Sed qui ''Saturnaliorum'' dicunt auctoritate magnorum muniuntur virorum. Nam et Salustius in tertia ''Bacchanaliorum'' ait, et Masurius Fastorum secundo: ''Vinaliorum dies'', inquit, ''Iovi sacer est, non, ut quidam putant, Veneri''. (7) Et, ut ipsos quoque grammaticos in testimonium citem, Verrius Flaccus in eo libello qui ''Saturnus'' inscribitur: ''Saturnaliorum'', inquit, ''dies apud Graecos quoque festi habentur'', et in eodem libro: ''Dilucide me'', inquit, ''de constitutione Saturnaliorum scripsisse arbitror''. Item Iulius Modestus de feriis: ''Saturnaliorum'', inquit, ''feriae'', et in eodem libro: ''Antias'', inquit, ''Agonaliorum repertorem Numam Pompilium refert''. (8) Haec tamen, inquies, auctoritas quaero an possit aliqua ratione defendi. Plane, quatenus alienum non est committi grammaticum cum sua analogia, temptabo suspicionibus eruere, quid sit quod eos a solita enuntiatione detorserit, ut mallent ''Saturnaliorum'' quam ''Saturnalium'' dicere. (9) Ac primum aestimo, quod haec nomina, quae sunt festorum dierum neutralia carentque numero singulari, diversae conditionis esse voluerunt ab his nominibus quae utroque numero figurantur. ''Compitalia'' enim et ''Bacchanalia'' [p24]et ''Agonalia Vinalia''que et reliqua his similia festorum dierum nomina sunt, nec singulariter nominantur, aut, si singulari numero dixeris, non idem significabis, nisi adieceris festum, ut ''Bacchanale festum'', ''Agonale festum'' et reliqua, ut iam non positivum sit, sed adiectivum, quod Graeci ἐπίθετον vocant. (10) Animati sunt ergo ad faciendam discretionem in genitivo casu, ut ex hac declinatione exprimerent nomen sollemnis diei, scientes in nonnullis saepe nominibus dativo in ''bus'' exeunte nihilominus genitivum in ''rum'' finiri, ut ''domibus domorum'', ''duobus duorum'', ''ambobus amborum''. (11) Ita et ''viridia'', dum ἀντὶ ἐπιθέτου accipiuntur, genitivum in ''um'' faciunt, ut ''viridia prata'', ''viridium pratorum'': cum vero ipsam loci viriditatem significare volumus, ''viridiorum'' dicimus, ut cum dicitur: ''formosa facies viridiorum'': tunc enim ''viridia'' quasi positivum ponitur, non accidens. (12) Tanta autem apud veteres fuit licentia huius genitivi, ut Asinius Pollio ''vectigaliorum'' frequenter usurpet, quod ''vectigal'' non minus dicatur quam ''vectigalia''. Sed et cum legamus: ''Laevaque ancile gerebat'', tamen et ''anciliorum'' relatum est. (13) Videndum [p25]ergo, ne magis varietas veteres delectaverit, quam ut ad amussim verum sit festorum dierum nomina sic vocata. Ecce enim et praeter sollemnium dierum vocabula alia quoque sic declinata repperimus, ut praecedens sermo patefecit, ''viridiorum'' et ''vectigaliorum'' et ''anciliorum'': (14) sed et ipsa festorum nomina secundum regulam declinata apud veteres repperio, siquidem Varro ''Feralium diem'' ait ''a ferendis in sepulchra epulis'' dici. Non dixit ''Feraliorum'': et alibit ''Floralium'', non ''Floraliorum'', ait, cum idem non ludos Florales illic, sed ipsum festum Floralia significaret. (15) Masurius etiam secundo Fastorum: ''Liberalium dies'', inquit, ''a pontificibus agonium Martiale appellatur'', et in eodem libro: ''Eam noctem deincepsque insequentem diem, qui est Lucarium'', non dixit ''Lucariorum'': itemque ''Liberalium'' multi dixerunt, non ''Liberaliorum''. (16) Unde pronuntiandum est veteres indulsisse copiae per varietatem, [p26]ut dicebant ''exanimos'' et ''exanimes'', ''inermos'' et ''inermes'', tum ''hilaros'' atque ''hilares'': et ideo certum est licito et ''Saturnalium'' et ''Saturnaliorum'' dici, cum alterum regula cum auctoritate, alterum, etsi sola sed multorum, defendit auctoritas. (17) Reliqua autem verba quae Avieno nostro nova visa sunt veterum nobis sunt testimoniis adferenda. Ennius enim, nisi cui videtur inter nostrae aetatis politiores munditias respuendus, ''noctu concubia'' dixit his versibus: <poem> Qua Galli furtim noctu summa arcis adorti Moenia concubia, vigilesque repente cruentant. </poem> (18) Quo in loco animadvertendum est non solum quod ''noctu concubia'', sed quod etiam ''qua noctu'' dixerit. Et hoc posuit in Annalium septimo, in quorum tertio clarius idem dixit: <poem> Hac noctu filo pendebit Etruria tota. </poem> Claudius etiam Quadrigarius Annali tertio: ''Senatus autem de nocte convenire, noctu multa domum dimitti.'' (19) Non esse ab re puto hoc in loco id quoque ammonere, quod decemviri in duodecim tabulis inusitatissime ''nox'' pro ''noctu'' dixerunt. Verba haec sunt: SI NOX FURTUM FACTUM SIT. SI IM OCCISIT IURE CAESUS ESTO: [p27]in quibus verbis id etiam notandum, quod ab eo quod est ''is'' non ''eum'' casu accusativo sed ''im'' dixerunt. (20) Sed nec ''die crastini'' a doctissimo viro sine veterum auctoritate prolatum est, quibus mos erat modo ''diequinti'' modo ''diequinte'' pro adverbio copulate dicere: cuius indicium est quod syllaba secunda corripitur, quae natura producitur, cum solum dicitur ''die''. (21) Quod autem diximus extremam istius vocis syllabam tum per ''e'' tum per ''i'' scribi, consuetum id veteribus fuit, ut his litteris plerumque in fine indifferenter uterentur, sicut ''praefiscine'' et ''praefiscini'', ''proclive'' et ''proclivi''. (22) Venit ecce illius versus Pomponiani in mentem, qui est ex Atellanita quae Maebia inscribitur: <poem> Dies hic sextus, cum nihil egi: die quarte moriar fame.'' </poem> (23) [p28]''Die pristine'' eodem modo dicebatur, quod significabat ''die pristino'', id est priore: quod nunc ''pridie'' dicitur converso conpositionis ordine, quasi ''pristino die''. (24) Nec infitias eo lectum apud veteres ''die quarto'': sed invenitur hoc de transacto, non de futuro, positum. Nam Cn. Mattius homo inpense doctus in Mimiambis pro eo dicit quod ''nudius quartus'' nos dicimus in his versibus: <poem> Nuper die quarto, ut recordor, et certe Aquarium urceum unicum domi fregit.'' </poem> Hoc igitur intererit, ut ''die quarto'' quidem de praeterito dicamus, ''die quarte'' autem de futuro. (25) Verum ne de ''die crastini'' nihil retulisse videamur, suppetit Coelianum illud ex libro Historiarum secundo: ''Si vis mihi equitatum dare et ipse cum cetero exercitu me sequi, die quinti Romae in Capitolio curabo tibi coenam coctam.'' (26) Hic Symmachus Coelius tuus, inquit, et historiam et verbum ex Originibus M. Catonis accepit, apud quem ita scriptum est: ''Igitur [p29]dictatorem Carthaginiensium magister equitum monuit: Mitte mecum Romam equitatum, die quinti in Capitolio tibi coena cocta erit.'' Et Praetextatus: (27) Aestimo nonnihil ad demonstrandum consuetudinem veterum etiam praetoris verba conferre quibus more maiorum ferias concipere solet quae appellantur Compitalia. Ea verba haec sunt: DIE NONI POPOLO ROMANO QUIRITIBUS COMPITALIA ERUNT. ===V.=== (1) Tum Avienus aspiciens Servium: Curius, inquit, et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, vel etiam his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt: neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi [p30]coluisse in Italia dicuntur, sed aetatis suae verbis loquebantur: tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, vis nobis verba multis iam seculis oblitterata revocare, ad quorum congeriem praestantes quoque viros, quorum memoriam continuus legendi usus instruit, incitasti. (2) Sed antiquitatum vobis placere iactatis, quod honesta et sobria et modesta sit: vivamus ergo moribus praeteritis, praesentibus verbis loquamur. Ego enim id quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est habeo semper in memoria atque in pectore, ut, tamquam scopulum, sic fugiam infrequens atque insolens verbum. (3) Mille denique verborum talium est quae, cum in ore priscae auctoritatis crebro fuerint, exauctorata tamen a sequenti aetate repudiataque sunt. Horum copiam proferre nunc possem, ni tempus noctis iam propinquantis necessariae discessionis nos ammoneret. (4) Bona verba quaeso, Praetextatus morali, ut adsolet, gravitate subiecit, nec insolenter parentis artium antiquitatis [p31]reverentiam verberemus, cuius amorem tu quoque dum dissimulas magis prodis. Cum enim dicis: ''mille verborum est'', quid aliud sermo tuus nisi ipsam redolet vetustatem? (5) Nam licet M. Cicero in oratione quam pro Milone concepit ita scriptum reliquerit: ''Ante fundum Clodii, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium'', non ''versabantur'', quod in libris minus accurate scriptis repperiri solet, et in sexta in Antonium: ''Qui umquam in illo Iano inventus est qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?'': licet Varro quoque, eiusdem seculi homo, in septimo decimo Humanarum dixerit: ''Plus mille et centum annorum est'': tamen fiduciam sic conponendi non nisi ex antecedentium auctoritate sumpserunt. (6) Nam Quadrigarius in tertio Annalium ita scripsit: ''Ibi occiditur mille hominum'', et Lucilius in tertio Satirarum: <poem> Ad portum mille a porta est, sex inde Salernum. </poem> Alibi vero etiam declinationem huius nominis executus est. (7) Nam in libro quinto decimo ita dicit: [p32]<poem> Hunc milli passum qui vicerit atque duobus Campanus sonipes subcursor nullus sequetur Maiore spatio, ac diversus videbitur ire.'' </poem> Item in libro nono: <poem> Tu milli nummum potes uno quaerere centum. </poem> (8) ''Milli passum'' dixit pro ''mille passibus'' et ''milli nummum'' pro ''mille nummis'', aperteque ostendit ''mille'' et vocabulum esse et singulari numero dici et casum etiam capere ablativum, eiusque plurativum esse ''milia''. (9) ''Mille'' enim non ex eo ponitur quod Graece χίλια dicuntur, sed quod χιλιάς, et sicut una χιλιὰςet duae χιλιάδες, ita ''unum mille'' et ''duo milia'' veteres certa atque directa ratione dicebant. (10) Et heus tu hisne tam doctis viris, quorum M. Cicero et Varro imitatores se gloriantur, adimere vis in verborum comitiis ius suffragandi, et tamquam sexagenarios maiores de [p33]ponte deicies? (11) Plura de hoc dissereremus, ni vos invitos ab invito discedere hora cogeret. Sed vultisne diem sequentem, quem plerique omnes abaco et latrunculis conterunt, nos istis sobriis fabulis a primo lucis in coenae tempus, ipsam quoque coenam non obrutam poculis, non lascivientem ferculis, sed quaestionibus doctis pudicam et mutuis ex lecto relationibus exigamus? (12) Sic enim ferias prae omni negotio fetas commodi senserimus, non animum, ut dicitur, remittentes (nam remittere, inquit Musonius, animum quasi amittere est) sed demulcentes eum paulum, atque laxantes iocundis honestisque sermonum inlectationibus. Quod si ita decernitis, dis Penatibus meis huc conveniendo gratissimum feceritis. (13) Tum Symmachus: Nullus, qui quidem se dignum hoc conventu meminerit, sodalitatem hanc vel ipsum conventus regem repudiabit: sed, ne quid ad perfectionem coetus desideretur, invitandos [p34]ad eundem congressum convictumque censeo Flavianum qui, quantum sit mirando viro Venusto patre praestantior, non minus ornatu morum gravitateque vitae quam copia profundae eruditionis adseruit: simulque Postumianum, qui forum defensionum dignatione nobilitat: et Eustathium, qui tantus in omni genere philosophiae est, ut solus nobis repraesentet ingenia trium philosophorum de quibus nostra antiquitas gloriata est. (14) Illos dico quos Athenienses quondam ad senatum legaverant impetratum uti multam remitteret quam civitati eorum fecerat propter Oropi vastationem. [p35]Ea multa fuerat talentum fere quingentum. (15) Erant isti philosophi Carneades ex Academia, Diogenes Stoicus, Critolaus Peripateticus: quos ferunt seorsum quemque ostentandi gratia per celeberrima urbis loca magno conventu hominum dissertavisse. (16) Fuit, ut relatum est, facundia Carneades violenta et rapida, scita et tereti Critolaus, modesta Diogenes et sobria; sed in senatum introducti interprete usi sunt Coelio senatore. At hic noster cum sectas omnes adsecutus sed probabiliorem secutus sit, omniaque haec inter Graecos genera dicendi solus inpleat, inter nos tamen ita sui locuples interpres est, ut nescias qua lingua facilius vel ornatius expleat operam disserendi. (17) Probavere omnes Q. Aurelii iudicium quo edecumatos elegit sodales: atque his ita constitutis primum a Praetextato simul deinde a se discedentes domum quisque suam regressi sunt. [p36] ===VI.=== (1) Postero die ad aedes Vettii matutini omnes inter quos pridie convenerat adfuerunt, quibus Praetextatus in bibliothecam receptis, in qua eos opperiebatur: (2) Praeclarum, inquit, diem mihi fore video, cum et vos adestis et adfuturos se illi quos ad conventus nostri societatem rogari placuit spoponderunt. Soli Postumiano antiquior visa est instruendarum cura defensionum, in cuius abnuentis locum Eusebium Graia et doctrina et facundia clarum rhetorem subrogavi, insinuatumque omnibus, ut ab exorto die se nobis indulgerent, quandoquidem nullis hodie officiis publicis occupari fas esset: togatus certe vel trabeatus paludatusve seu praetextatus hac die videtur nullus. (3) Tum Avienus (ut ei interpellandi [p37]mos erat): Cum sacrum mihi, ait, ac reipublicae nomen, Praetextate, tuum inter vocabula diversi habitus refers, ammoneor non ludicrae, ut aestimo, quaestionis. Cum enim vestitus togae vel trabeae seu paludamenti nullum de se proprii nominis usum fecerit, quaero abs te, cur hoc de solo praetextae habitu usurpaverit vetustas, aut huic nomini quae origo contigerit? (4) Inter haec Avieni dicta Flavianus et Eustathius, par insigne amicitiae, ac minimo post Eusebius ingressi alacriorem fecere coetum, acceptaque ac reddita salutatione consederunt percontantes quidnam offenderint sermocinationis. (5) Tum Vettius: Peroportune adfuistis, inquit, adsertorem quaerenti. Movet enim mihi Avienus noster nominis quaestionem, et ita originem eius efflagitat, tamquam fides ab eo generis exigenda sit. Nam cum nullus sit qui appelletur suo nomine vel togatus vel trabeatus vel paludatus, cur Praetextatus nomen habeatur postulat in medium proferri. (6) Sed et cum posti inscriptum sit Delphici templi, et unius e numero septem sapientum [p38]eadem sit ista sententia, γνῶθι σεαυτὸν, quid in me scire aestimandus sim, si nomen ignoro? Cuius mihi nunc et origo et causa dicenda est. (7) Tullus Hostilius, rex Romanorum tertius, debellatis Etruscis sellam curulem lictoresque et togam pictam atque praetextam, quae insignia magistratuum Etruscorum erant, primus ut Romae haberentur instituit. Sed praetextam illo seculo puerilis non usurpabat aetas: erat enim, ut cetera quae enumeravi, honoris habitus. (8) Sed postea Tarquinius Demarati exulis [p39]Corinthii filius Priscus, quem quidam Lucumonem vocitatum ferunt, rex tertius ab Hostilio, quintus a Romulo, de Sabinis egit triumphum: quo bello filium suum annos quattuordecim natum, quod hostem manu percusserat, et pro contione laudavit et bulla aurea praetextaque donavit, insigniens puerum ultra annos fortem praemiis virilitatis et honoris. (9) Nam sicut praetexta magistratuum, ita bulla gestamen erat triumphantium, quam in triumpho prae se gerebant inclusis intra eam remediis quae crederent adversus invidiam valentissima. (10) Hinc deductus mos ut praetexta et bulla in usum puerorum nobilium usurparentur ad omen ac vota conciliandae virtutis ei similis cui primis in annis munera ista cesserunt. (11) Alii putant eundem Priscum, cum is statum civium sollertia providi principis ordinaret, cultum quoque ingenuorum puerorum inter praecipua duxisse, instituisseque ut patricii bulla aurea cum toga cui purpura praetexitur uterentur, dumtaxat illi quorum patres curulem gesserant magistratum: (12) ceteris autem ut praetexta tantum uterentur indultum, sed usque ad eos quorum parentes equo stipendia iusta meruissent: libertinis vero nullo iure uti praetextis licebat, ac multo minus peregrinis, quibus nulla esset cum Romanis necessitudo. (13) Sed postea libertinorum quoque filiis praetexta concessa est ex causa tali, quam M. Laelius [p40]augur refert, qui bello Punico secundo duumviros dicit ex senatus consulto propter multa prodigia libros Sibyllinos adisse et inspectis his nuntiasse in Capitolio supplicandum lectisterniumque ex conlata stirpe faciendum, ita ut libertinae quoque quae longa veste uterentur in eam rem pecuniam subministrarent. (14) Acta igitur obsecratio est pueris ingenuis itemque libertinis sed et virginibus patrimis matrimisque pronuntiantibus carmen: ex quo concessum ut libertinorum quoque filii, qui ex iusta dumtaxat matrefamilias nati fuissent, togam praetextam et lorum in collo pro bullae decore gestarent. (15) Verrius Flaccus ait, cum populus Romanus pestilentia laboraret, essetque responsum id accidere, [p41]quod di despicerentur, anxiam urbem fuisse, quia non intellegeretur oraculum, evenisseque ut Circensium die puer de coenaculo pompam superne despiceret et patri referret quo ordine secreta sacrorum in archa pilenti conposita vidisset: qui cum rem gestam senatui nuntiasset, placuisse velari loca ea qua pompa veheretur, atque ita peste sedata puerum qui ambiguitatem sortis absolverat togae praetextae usum munus impetravisse. (16) Vetustatis peritissimi referunt in raptu Sabinarum unam mulierem nomine Hersiliam, dum adhaeret filiae, simul raptam: quam cum Romulus Hosto cuiusdam ex agro Latino qui in asylum eius confugerat virtute conspicuo uxorem dedisset, natum ex ea puerum, antequam alia ulla Sabinarum partum ederet: eum, quod primus esset in hostico procreatus, Hostum Hostilium a matre vocitatum et eundem a Romulo bulla aurea ac praetextae insignibus honoratum. Is enim [p42]cum raptas ad consolandum vocasset, spopondisse fertur se eius infanti quae prima sibi civem Romanum esset enixa, illustre munus daturum. (17) Nonnulli credunt ingenuis pueris attributum, ut cordis figuram in bulla ante pectus annecterent, quam inspicientes ita demum se homines cogitarent, si corde praestarent, togamque praetextam his additam, ut ex purpurae rubore ingenuitatis pudore regerentur. (18) Diximus unde ''praetexta'' adiecimus et causas quibus aestimatur concessa pueritiae: nunc idem habitus quo argumento transierit in usum nominis paucis explicandum est. (19) Mos antea senatoribus fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. Cum in senatu res maior quaepiam consultabatur eaque in posterum diem prolata est, placuit ut hanc rem super qua tractavissent ne quis enuntiaret priusquam decreta esset. (20) Mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontatur filium quidnam in senatu egissent Patres. Puer respondit tacendum esse, neque id dici licere. Mulier fit audiendi cupidior: secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: [p43]quaerit igitur conpressius violentiusque. (21) Tum puer urgente matre lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius magisque e re publica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. (22) Hoc illa ubi audivit, animo conpavescit: domo trepidans egreditur: ad ceteras matronas adfert: postridieque ad senatum copiosae matrumfamilias catervae confluunt. Lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret quam ut uni duae. (23) Senatores ingredientes curiam quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio isthaec vellet mirabantur, et ut non parvae rei prodigium illam verecundi sexus inpudicam insaniam pavescebant. Puer Papirius publicum metum demit. (24) Nam in medium curiae progressus, quid ipsi mater audire institisset, quid matri ipse simulasset, sicuti fuerat, enarrat. (25) Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultumque facit uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant praeter illum unum Papirium. Eique puero postea cognomentum honoris gratia decreto [p44]inditum ''Praetextatus'', ob tacendi loquendique in praetextata aetate prudentiam. (26) Hoc cognomentum postea familiae nostrae in nomen haesit. Non aliter dicti Scipiones, nisi quod Cornelius qui cognominem patrem luminibus carentem pro baculo regebat Scipio cognominatus nomen ex cognomine posteris dedit: sic Messala tuus, Aviene, dictus a cognomento Valerii Maximi qui, postquam Messanam urbem Siciliae nobilissimam cepit, Messala cognominatus est. (27) Nec mirum si ex cognominibus nata sunt nomina, cum contra et cognomina ex propriis sint tracta nominibus, ut ab Aemilio Aemilianus, a Servilio Servilianus. (28) Hic subiecit Eusebius: Messala et Scipio, alter de pietate, de virtute alter, ut refers, cognomina reppererunt. Sed Scropha et Asina, quae viris non mediocribus cognomenta sunt, volo dicas unde contigerint, cum contumeliae quam honori propiora videantur. (29) Tum ille: Nec honor nec iniuria sed casus fecit haec nomina. Nam Asinae cognomentum Corneliis datum est, quoniam princeps Corneliae gentis empto fundo seu filia data marito, cum sponsores ab eo sollemniter poscerentur, asinam cum pecuniae onere produxit in forum, quasi pro sponsoribus praesens pignus. Tremellius vero Scropha cognominatus est eventu tali. Is Tremellius cum familia [p45]atque liberis in villa erat. Servi eius, cum de vicino scropha erraret, subreptam conficiunt: vicinus advocatis custodibus omnia circumvenit, ne qua ecferri possit: isque ad dominum appellat restitui sibi pecudem. Tremellius, qui ex vilico rem conperisset, scrophae cadaver sub centonibus conlocat super quos uxor cubabat: quaestionem vicino permittit. Cum ventum est ad cubiculum, verba iurationis concipit: nullam esse in villa sua scropham nisi istam, inquit, quae in centonibus iacet: lectulum monstrat. Ea facetissima iuratio Tremellio Scrophae cognomentum dedit. ===VII.=== (1) Dum ista narrantur, unus e famulitio, cui provincia erat admittere volentes dominum convenire, Evangelum adesse nuntiat cum Disario, qui tunc Romae praestare videbatur ceteris medendi artem professis. (2) Conrugato indicavere vultu plerique de considentibus Evangeli interventum otio suo inamoenum minusque [p46]placido conventui congruentem. Erat enim amarulenta dicacitate et lingua proterve mordaci, procax ac securus offensarum quas sine delectu cari vel non amici in se passim verbis odia serentibus provocabat. Sed Praetextatus, ut erat in omnes aeque placidus ac mitis, ut admitterentur missis obviis imperavit. (3) Quos Horus ingredientes commodum consecutus comitabatur, vir corpore atque animo iuxta validus, qui post inter pugiles palmas ad philosophiae studia migravit, sectamque Antisthenis et Cratetis atque ipsius Diogenis secutus inter Cynicos non incelebris habebatur. (4) Sed Evangelus, postquam tantum coetum adsurgentem sibi ingressus offendit: Casusne, inquit, hos omnes ad te, Praetextate, contraxit, an altius quiddam cui remotis arbitris opus sit cogitaturi ex disposito convenistis? Quod si ita est, ut aestimo, abibo potius quam me vestris miscebo secretis, a quibus me amovebit voluntas, licet fortuna fecisset inruere. (5) Tunc Vettius, quamvis ad omnem patientiam constanter animi tranquillitate firmus, nonnihil tamen consultatione tam proterva motus: (6) Si aut me, [p47]inquit, Evangele, aut haec innocentiae lumina cogitasses, nullum inter nos tale secretum opinarere, quod non vel tibi vel etiam vulgo fieri dilucidum posset, quia neque ego sum inmemor nec horum quemquam inscium credo sancti illius praecepti philosophiae, ''sic loquendum esse cum hominibus, tamquam dii audiant; sic loquendum cum diis, tamquam homines audiant'': cuius secunda pars sancit ne quid a dis petamus quod velle nos indecorum sit hominibus confiteri. (7) Nos vero, ut et honorem sacris feriis haberemus et vitaremus tamen torporem feriandi atque otium in negotium utile verteremus, convenimus diem totum doctis fabulis velut ex symbola conferendis daturi. (8) Nam si per sacra sollemnia ''rivos deducere religio nulla prohibet'', si ''salubri fluvio mersare oves'' fas et iura permittunt: cur non religionis honor putetur dicare sacris diebus sacrum studium litterarum? (9) Sed quia vos quoque deorum aliquis nobis additos voluit, facite, si volentibus vobis erit, diem communibus et fabulis et epulis exigamus, quibus ut omnes hodie qui praesentes sunt acquiescant impetratum teneo. (10) Tunc ille: Supervenire fabulis non evocatos haud equidem turpe existimatur: verum sponte inruere in convivium aliis praeparatum nec Homero sine nota vel in fratre memoratum est, et vide ne [p48]nimium arroganter tres tibi velis Menelaos contigisse, cum illi tanto regi unus evenerit. (11) Tum omnes Praetextatum iuvantes orare blandeque ad commune invitare consortium, Evangelum quidem saepius et maxime, sed nonnumquam et cum eo pariter ingressos. (12) Inter haec Evangelus petitu omnium temperatus: M. Varronis, inquit, librum vobis arbitror non ignotum ex saturis Menippeis qui inscribitur: ''Nescis quid vesper vehat'', in quo convivarum numerum hac lege definit, ut neque minor quam Gratiarum sit, neque quam Musarum numerosior. Hic video excepto rege convivii tot vos esse quot Musae sunt: quid ergo perfecto numero quaeritis adiciendos? (13) Et Vettius: Hoc, inquit, nobis praesentia vestra praestabit, ut et Musas inpleamus et Gratias, quas ad festum deorum omnium principis aequum est convenire. Cum igitur consedissent, Horus Avienum intuens, quem familiarius frequentare solitus erat: (14) In hoc, inquit, Saturni cultu, quem [p49]deorum principem dicitis, ritus vester ab Aegyptiorum religiosissima gente [dissentit. Nam illi neque Saturnum nec ipsum Sarapim receperant] in archana templorum usque ad Alexandri Macedonis occasum: post quem tyrannide Ptolemaeorum pressi hos quoque deos in cultum recipere Alexandrinorum more, apud quos praecipue colebantur, coacti sunt. (15) Ita tamen imperio paruerunt, ut non omnino religionis suae observata confunderent. Nam quia numquam fas fuit Aegyptiis pecudibus aut sanguine sed precibus et ture solo placare deos, his autem duobus advenis hostiae erant ex more mactandae: fana eorum extra pomerium locaverunt, ut et illi sacrificii sollemnis sibi cruore colerentur nec tamen urbana templa morte pecudum polluerentur: nullum itaque Aegypti oppidum intra muros suos aut Saturni aut Sarapis fanum recepit. (16) Horum alterum vix aegreque a vobis admissum audio: Saturnum [p50]vero vel maximo inter ceteros honore celebratis. Si ergo nihil est quod me hoc scire prohibeat, volo in medium proferatur. (17) Hic Avienus in Praetextatum expectationem consulentis remittens: Licet omnes, ait, qui adsunt pari doctrina polleant, sacrorum tamen Vettius unice conscius potest tibi et originem cultus qui huic deo penditur et causam festi sollemnis aperire. Quod cum Praetextatus in alios refundere temptasset, omnes ab eo impetraverunt ut ipse dissereret. (18) Tunc silentio facto ita exorsus est. Saturnaliorum originem illam mihi in medium proferre fas est, non quae ad archanam divinitatis naturam refertur, sed quae aut fabulosis admixta disseritur aut a physicis in vulgus aperitur. Nam occultas et manantes ex meri veri fonte rationes ne in ipsis quidem [p51]sacris enarrari permittitur: sed si quis illas adsequitur, continere intra conscientiam tectas iubetur. Unde quae sciri fas est Horus noster licebit mecum recognoscat. (19) Regionem istam, quae nunc vocatur Italia, regno Ianus optinuit, qui, ut Hyginus Protarchum Trallianum secutus tradit, cum Camese aeque indigena terram hanc ita participata potentia possidebant, ut regio Camesene, oppidum vocitaretur. (20) Post ad Ianum solum regnum redactum est, qui creditur geminam faciem praetulisse, ut quae ante quaeque post tergum essent intueretur: quod procul dubio [p52]ad prudentiam regis sollertiamque referendum est, qui et praeterita nosset et futura prospiceret, sicut Antevorta et Postvorta, divinitatis scilicet aptissimae comites, apud Romanos coluntur. (21) Hic igitur Ianus, cum Saturnum classe pervectum excepisset hospitio et ab eo edoctus peritiam ruris ferum illum et rudem ante fruges cognitas victum in melius redegisset, regni eum societate muneravit. (22) Cum primus quoque aera signaret, servavit et in hoc [p53]Saturni reverentiam, ut, quoniam ille navi fuerat advectus, ex una quidem parte sui capitis effigies, ex altera vero navis exprimeretur, quo Saturni memoriam in posteros propagaret. Aes ita fuisse signatum hodieque intellegitur in aleae lusum, cum pueri denarios in sublime iactantes ''capita aut navia'' lusu teste vetustatis exclamant. (23) Hos una concordesque regnasse vicinaque oppida communi opera condidisse praeter Maronem, qui refert: <poem> Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen, </poem> etiam illud in promptu est, quod posteri quoque duos eis continuos menses dicarunt, ut December sacrum Saturni, Ianuarius alterius vocabulum possideret. (24) Cum inter haec subito Saturnus [p54]non conparuisset, excogitavit Ianus honorum eius augmenta. Ac primum terram omnem ditioni suae parentem Saturniam nominavit: aram deinde cum sacris tamquam deo condidit, quae Saturnalia nominavit. Tot seculis Saturnalia praecedunt Romanae urbis aetatem. Observari igitur eum iussit maiestate religionis quasi vitae melioris auctorem: simulacrum eius indicio est, cui falcem, insigne messis, adiecit. (25) Huic deo insertiones surculorum pomorumque educationes et omnium huiuscemodi fertilium tribuunt disciplinas. Cyrenenses etiam, cum rem divinam ei faciunt, ficis recentibus coronantur placentasque mutuo missitant, mellis et fructuum repertorem Saturnum aestimantes. Hunc Romani etiam [p55]Stercutum vocant, quod primus stercore fecunditatem agris conparaverit. (26) Regni eius tempora felicissima feruntur, cum propter rerum copiam tum quod nondum quisquam servitio vel libertate discriminabatur: quae res intellegi potest, quod Saturnalibus tota servis licentia permittitur. (27) Alia Saturnaliorum causa sic traditur. Qui erant ab Hercule in Italia relicti, ut quidam ferunt, irato, quod incustoditum fuisset armentum, ut nonnulli aestimant, consulto eos reliquente, ut aram suam atque aedem ab incursionibus tuerentur: hi ergo cum a latronibus infestarentur, occupato [p56]edito colle Saturnios se nominaverunt, quo ante nomine etiam idem collis vocabatur: et quia se huius dei senserunt nomine ac religione tutos, instituisse Saturnalia feruntur, ut agrestes vicinorum animos ad maiorem sacri reverentiam ipsa indicti festi observatio vocaret. (28) Nec illam causam quae Saturnalibus adsignatur ignoro, quod Pelasgi, sicut Varro memorat, cum sedibus suis pulsi diversas terras petissent, confluxerunt plerique Dodonam et incerti, quibus haererent locis, eiusmodi accepere responsum: <poem> Στείχετε μαιόμενοι Σικελῶν Σατούρνιον αἶαν Ἡδ’ Ἀβορειγενέων, Κοτύλην, οὗ νᾶσος ὀχεῖται, Οἷς ἀναμιχθέντες δεκάτην ἐκπέμπετε Φοίβῳ Καὶ κεφαλὰς ἅιδῆ καὶ τῷ πατρὶ πέμπετε φῶτα </poem> acceptaque sorte, cum Latium post errores plurimos adpulissent, in lacu Cutiliensi enatam insulam deprehenderunt. (29) Amplissimus [p57]enim cespes, sive ille continens limus seu paludis fuit coacta compage virgultis et arboribus in silvae licentiam comptus, iactantibus per omnem fluctibus vagabatur, ut fides ex hoc etiam Delo facta sit, quae celsa montibus, vasta campis, tamen per maria migrabat. (30) Hoc igitur miraculo deprehenso has sibi sedes praedictas esse didicerunt, vastatisque Siciliensibus incolis occupavere regionem decima praedae secundum responsum Apollini consecrata erectisque [p58]Diti sacello et Saturni ara, cuius festum Saturnalia nominarunt. (31) Cumque diu humanis capitibus Ditem et virorum victimis Saturnum placare se crederent propter oraculum in quo erat: <poem> Καί κεφαλὰς Ἅιδῃ, καὶ τῷ πατρὶ πέμπετε φῶτα, </poem> Herculem ferunt postea cum Geryonis pecore per Italiam revertentem suasisse illorum posteris, ut faustis sacrificiis infausta mutarent inferentes Diti non hominum capita sed oscilla ad humanam effigiem arte simulata, et aras Saturnias non mactando viro [p59]sed accensis luminibus excolentes, quia non solum virum sed et lumina φῶτα significat. (32) Inde mos per Saturnalia missitandis cereis coepit. Alii cereos non ob aliud mitti putant quam quod hoc principe ab incomi et tenebrosa vita quasi ad lucem et bonarum artium scientiam editi sumus. (33) Illud quoque in litteris invenio, quod, cum multi occasione Saturnaliorum per avaritiam a clientibus ambitiose munera exigerent idque onus tenuiores gravaret, Publicius tribunus plebi tulit, non nisi cerei ditioribus missitarentur. (34) Hic Albinus Caecina subiecit: Qualem nunc permutationem sacrificii, Praetextate, memorasti, invenio postea Compitalibus celebratam, cum ludi per urbem in compitis agitabantur, restituti scilicet a Tarquinio Superbo Laribus ac Maniae ex responso [p60]Apollinis, quo praeceptum est ut pro capitibus supplicaretur. (35) Idque aliquamdiu observatum, ut pro familiarium sospitate pueri mactarentur Maniae deae, matri Larum. Quod sacrificii genus Iunius Brutus consul pulso Tarquinio aliter constituit celebrandum. Nam capitibus alii et papaveris supplicari iussit, ut responso Apollinis satisfieret de nomine capitum, remoto scilicet scelere infaustae sacrificationis: factumque est ut effigies Maniae suspensae pro singulorum foribus periculum, si quod immineret [p61]familiis, expiarent: ludosque ipsos ex viis compitorum in quibus agitabantur Compitalia appellitaverunt. Sed perge cetera. (36) Et Praetextatus: Bene et oportune similis emendatio sacrificiorum relata est: sed ex his causis, quae de origine huius festi relatae sunt, apparet Saturnalia vetustiora esse urbe Romana, adeo ut ante Romam in Graecia hoc sollemne coepisse L. Accius in Annalibus suis referat his versibus: <poem> Maxima pars Graium Saturno et maxime Athenae Conficiunt sacra, quae Cronia esse iterantur ab illis, Eumque diem celebrant: per agros urbesque fere omnes Exercent epulis laeti: famulosque procurant Quisque suos, nostrique itidem: et mos traditus illinc Iste, ut cum dominis famuli epulentur ibidem. </poem> ===VIII.=== (1) Nunc de ipso dei templo pauca referenda sunt. Tullum Hostilium, cum bis de Albanis, de Sabinis tertio triumphasset, [p62]invenio fanum Saturno ex voto consecravisse et Saturnalia tunc primum Romae instituta: quamvis Varro libro sexto, qui est de sacris aedibus, scribat aedem Saturni ad forum faciendam locasse L. Tarquinium regem, Titum vero Larcium dictatorem Saturnalibus eam dedicasse. Nec me fugit Gellium scribere senatum decresse ut aedes Saturni fieret, eique rei L. Furium tribunum militum praefuisse. Habet aram et ante Senaculum. (2) Illic Graeco [p63]ritu capite aperto res divina fit, quia primum a Pelasgis post ab Hercule ita eam a principio factitatam putant. (3) Aedem vero Saturni aerarium Romani esse voluerunt, quod tempore quo incoluit Italiam fertur nullum in eius finibus furtum esse commissum, aut quia sub illo nihil erat cuiusquam privatum: <poem> [p64] Nec signare solum aut partiri limite campum Fas erat: in medium quaerebant </poem> ideo apud eum locaretur populi pecunia communis, sub quo fuissent cunctis universa communia. (4) Illud non omiserim, Tritonas cum bucinis fastigio Saturni aedis superpositos, quoniam ab eius commemoratione ad nostram aetatem historia clara et quasi vocalis est, ante vero muta et obscura et incognita: quod testantur caudae Tritonum humi mersae et absconditae. (5) Cur autem Saturnus ipse in compedibus visatur, Verrius Flaccus causam se ignorare dicit: verum mihi Apollodori lectio sic suggerit. Saturnum Apollodorus alligari ait per annum laneo vinculo, et solvi ad diem sibi festum, id est mense hoc Decembri: atque inde proverbium ductum, deos laneos pedes habere: significari vero decimo mense semen in utero animatum in vitam grandescere, quod, donec erumpat in lucem, mollibus naturae vinculis detinetur. (6) Est porro idem Κρόνος καὶ χρόνος. Saturnum enim in quantum mythici [p65]fictionibus distrahunt, in tantum physici ad quandam verisimilitudinem revocant. Hunc aiunt abscidisse Caeli patris pudenda: quibus in mare deiectis Venerem procreatam, quae a spuma unde coaluit ἀφροδίτη nomen accepit. (7) Ex quo intellegi volunt, cum chaos esset, tempora non fuisse: siquidem tempus est certa dimensio quae ex caeli conversione colligitur. Tempus coepit inde: ab ipso natus putatur Κρόνος qui, ut diximus, χρόνος est. (8) Cumque semina rerum omnium post caelum gignendarum de caelo fluerent, et elementa universa quae mundo plenitudinem facerent ex illis seminibus fundarentur: ubi mundus omnibus suis partibus membrisque perfectus est, certo iam tempore finis factus est procedendi [p66]de caelo semina ad elementorum conceptionem, quippe iam plena fuerant procreata. Animalium vero aeternam propagationem ad Venerem generandi facultas ex humore translata est: ut per coitum maris feminaeque cuncta deinceps gignerentur. (9) Propter abscisorum pudendorum fabulam etiam nostri eum Saturnum vocitaverunt, παρὰ τὴν σάθη, quae membrum virile declarat, veluti Sathunnum: inde etiam Satyros veluti Sathunos, quod sint in libidinem proni, appellatos opinantur. Falcem ei quidam aestimant attributam, quod tempus omnia metat exsecet et incidat. (10) Hunc aiunt filios suos solitum devorare, eosdemque rursus evomere: per quod similiter significatur eum tempus esse a quo vicibus cuncta gignantur absumanturque et ex eo denuo renascantur. (11) Eundem a filio pulsum quid aliud est quam tempora senescentia ab his quae post sunt nata depelli? Vinctum autem, [p67]quod certa lege naturae conexa sint tempora, vel quod omnes fruges quibusdam vinculis nodisque alternentur. (12) Nam et falcem volunt fabulae in Siciliam decidisse, quod sit terra ista vel maxime fertilis. ===IX.=== (1) Et quia Ianum cum Saturno regnasse memoravimus, de Saturno autem quid mythici, quid physici aestiment, iam relatum est: de Iano quoque quid ab utrisque iactetur in medium proferemus. (2) Mythici referunt regnante Iano omnium domos religione ac sanctitate fuisse munitas: idcircoque ei divinos honores esse decretos, et ob merita introitus et exitus aedium eidem consecratos. (3) Xenon quoque primo Italicon tradit Ianum in Italia primum dis templa fecisse et ritus instituisse sacrorum: ideo eum in sacrificiis praefationem meruisse perpetuam. (4) Quidam ideo eum dici bifrontem putant, quod et praeterita sciverit et futura providerit. (5) Sed physici eum magnis consecrant argumentis divinitatis. Nam sunt qui Ianum eundem esse atque Apollinem et Dianam dicant, et in hoc uno utrumque exprimi numen affirment. (6) Etenim, sicut Nigidius quoque refert, apud Graecos Apollo colitur qui Θυραῖος vocatur, eiusque aras ante fores suas celebrant, [p68]ipsum exitus et introitus demonstrantes potentem: idem Apollo apud illos et ἀγυιεὺς nuncupatur, quasi viis praepositus urbanis: illi enim vias quae intra pomeria sunt ἀγυιὰς appellant: Dianae vero ut Triviae viarum omnium tribuunt potestatem. (7) Sed apud nos Ianum omnibus praeesse ianuis nomen ostendit, quod est simile Θυραίῳ. Nam et cum clavi ac virga figuratur, quasi omnium et portarum custos et rector viarum. (8) Pronuntiavit Nigidius Apollinem Ianum esse Dianamque Ianam, adposita ''d'' littera quae [p69]saepe ''i'' litterae causa decoris adponitur, ''reditur redhibetur redintegratur'' et similia. (9) Ianum quidam solem demonstrari volunt, et ideo geminum, quasi utriusque ianuae caelestis potentem, qui exoriens aperiat diem, occidens claudat: invocarique primum, cum alicui deo res divina celebratur, ut per eum pateat ad illum cui immolatur accessus, quasi preces supplicum per portas suas ad deos ipse transmittat. (10) Inde et simulachrum eius plerumque fingitur manu dextera trecentorum et sinistra sexaginta et quinque numerum tenens ad demonstrandum anni dimensionem, quae praecipua est solis potestas. (11) Alii mundum, id est caelum, esse [p70]voluerunt; Ianumque ab eundo dictum, quod mundus semper eat, dum in orbem volvitur et ex se initium faciens in se refertur: unde et Cornificius Etymorum libro tertio: ''Cicero'', inquit, ''non Ianum sed Eanum nominat, ab eundo''. (12) Hinc et Phoenices in sacris imaginem eius exprimentes draconem finxerunt in orbem redactum caudamque suam devorantem, ut appareat mundum et ex se ipso ali et in se revolvi. (13) Ideo et apud nos in quattuor partes spectat, ut demonstrat simulachrum eius Faleris advectum. Gavius Bassus in eo libro quem de dis conposuit Ianum bifrontem fingi ait, quasi superum atque inferum ianitorem: eundem quadriformem, quasi universa climata maiestate conplexum. (14) Saliorum [p71]quoque antiquissimis carminibus deorum deus canitur. Marcus etiam Messala, Cn. Domitii in consulatu collega idemque per annos quinquaginta et quinque augur, de Iano ita incipit: ''Qui cuncta fingit eademque regit, aquae terraeque vim ac naturam gravem atque pronam in profundum dilabentem, ignis atque animae levem, in inmensum in sublime fugientem, copulavit circumdato caelo: quae vis caeli maxima duas vis dispares conligavit''. (15) In sacris quoque invocamus Ianum Geminum, Ianum Patrem, Ianum Iunonium, Ianum Consivium, Ianum Quirinum, Ianum Patultium et Clusivium. (16) Cur Geminum invocemus, supra iam diximus: Patrem, quasi deorum deum: Iunonium, quasi non solum mensis Ianuarii sed mensium omnium ingressus tenentem; in ditione autem Iunonis sunt omnes Kalendae, unde et Varro libro quinto Rerum divinarum scribit Iano duodecim aras pro totidem mensibus dedicatas: Consivium a conserendo, id est a propagine generis [p72]humani quae Iano auctore conseritur: Quirinum, quasi bellorum potentem, ab hasta quam Sabini curin vocant: Patultium et Clusivium, quia bello caulae eius patent, pace clauduntur. (17) Huius autem rei haec causa narratur. Cum bello Sabino quod virginum raptarum gratia commissum est Romani portam quae sub radicibus collis Viminalis erat, quae postea ex eventu Ianualis [p73]vocata est, claudere festinarent, quia in ipsam hostes ruebant: postquam est clausa, mox sponte patefacta est: cumque iterum ac tertio idem contigisset, armati plurimi pro limine, quia claudere nequibant, custodes steterunt: cumque ex alia parte accerimo praelio certaretur, subito fama pertulit fusos a Tatio nostros. (18) Quam ob causam Romani qui aditum tuebantur territi profugerunt: cumque Sabini per portam patentem irrupturi essent, fertur ex aede Iani per hanc portam magnam vim torrentium undis scatentibus erupisse, multasque perduellium catervas aut exustas ferventi aqua aut devoratas rapida voragine deperisse. Ea re placitum, ut belli tempore, velut ad urbis auxilium profecto deo, fores reserarentur. Haec de Iano. ===X.=== (1) Sed, ut ad Saturnalia revertamur, bellum Saturnalibus sumere nefas habitum, poenas a nocente isdem diebus exigere piaculare est. (2) Apud maiores nostros Saturnalia die uno finiebantur, qui erat a. d. quartum decimum Kalendas Ianuarias: sed [p74]postquam C. Caesar huic mensi duos addixit dies, sexto decimo coepta celebrari. Ea re factum est ut, cum vulgus ignoraret certum Saturnaliorum diem, nonnullique a C. Caesare inserto die et alii vetere more celebrarent, plures dies Saturnalia numerarentur: licet et apud veteres opinio fuerit septem diebus peragi Saturnalia, si opinio vocanda est quae idoneis firmatur auctoribus. (3) Novius enim, Atellanarum probatissimus scriptor, ait: <poem> Olim expectata veniunt septem Saturnalia </poem> Mummius quoque, qui post Novium et Pomponium diu iacentem artem Atellaniam suscitavit: ''Nostri'', inquit, ''maiores, velut bene multa instituere, hoc optime. A frigore fecere summo dies septem Saturnalia''. (4) Sed Mallius ait eos qui se, ut supra diximus, Saturni nomine et religione defenderant per triduum festos instituisse dies et Saturnalia vocavisse: ''unde et Augustus huius'', inquit, ''rei opinionem secutus in legibus iudiciariis triduo servari ferias iussit''. (5) Masurius et alii uno die, id est quarto decimo Kalendas Ianuarias fuisse Saturnalia crediderunt: quorum sententiam Fenestella confirmat, dicens Aemiliam virginem XV. Kal. Ianuar. [p75]esse damnatam. Quo die si Saturnalia gererentur, nec causam omnino dixisset. (6) Deinde adicit: ''Sequebantur eum diem Saturnalia''. Mox ait: ''Postero autem die, qui fuit tertius decimus Kalendarum Ianuariarum, Liciniam virginem ut causam diceret iussam'': ex quo ostendit XIII . Kal. Ianuar. profestum esse. (7) Duodecimo vero feriae sunt divae Angeroniae, cui pontifices in sacello Volupiae sacrum faciunt: quam Verrius Flaccus Angeroniam dici ait, quod angores ac sollicitudines animorum propitiata depellat. (8) Masurius [p76]adicit simulachrum huius deae ore obligato atque signato in ara Volupiae propterea collocatum, quod qui suos dolores anxietatesque dissimulant perveniant patientiae beneficio ad maximam voluptatem. (9) Iulius Modestus ideo sacrificari huic deae dicit, quod populus Romanus morbo qui angina dicitur praemisso voto sit liberatus. (10) Undecimo autem Kalendas feriae sunt Laribus dedicatae, quibus aedem bello Antiochi Aemilius Regillus praetor in campo Martio curandam vovit. (11) Decimo Kalendas feriae sunt Iovis quae appellantur Larentinalia: de quibus, quia fabulari libet, hae fere opiniones sunt. (12) Ferunt enim regnante Anco aedituum Herculis per ferias otiantem deum tesseris provocasse ipso utriusque manum tuente, adiecta conditione, ut victus coena scortoque [p77]multaretur. (13) Victore itaque Hercule illam Accam Larentiam, nobilissimum id temporis scortum, intra aedem inclusisse cum coena, eamque postero die distulisse rumorem, quod post concubitum dei accepisset munus, ne commodum primae occasionis, cum se domum reciperet, offerendae aspernaretur. (14) Evenisse itaque, ut egressa templo mox a Carutio capto eius pulchritudine conpellaretur: cuius voluntatem secuta adsumptaque nuptiis post obitum viri omnium bonorum eius facta compos, cum decederet, populum Romanum nuncupavit heredem. (15) Et ideo ab Anco in loco celeberrimo urbis sepulta est, ac sollemne sacrificium [p78]eidem constitutum, quo dis Manibus eius per flaminem sacrificaretur, Iovique feriae consecratae, quod aestimaverunt antiqui animas a Iove dari et rursus post mortem eidem reddi. (16) Cato ait Larentiam meretricio quaestu locupletatam post excessum suum populo Romano agros Turacem Semurium Lintirium et Solinium reliquisse, et ideo sepulchri magnificentia et annuae parentationis honore dignatam. (17) Macer Historiarum libro primo Faustuli coniugem Accam Larentiam Romuli et Remi nutricem fuisse confirmat. Hanc regnante Romulo Carutio cuidam Tusco diviti denuptam auctamque hereditate viri: quam post Romulo, quem educasset, reliquit: et ab eo parentalia diemque festum causa pietatis statutum. (18) Ex his ergo omnibus colligi potest et uno die Saturnalia fuisse et non nisi quarto decimo Kalendarum Ianuariarum celebrata: quo solo die apud aedem Saturni convivio dissoluto Saturnalia clamitabantur: qui dies nunc Opalibus inter Saturnalia [p79]deputatur, cum primum Saturno pariter et Opi fuerit ascriptus. (19) Hanc autem deam Opem Saturni coniugem crediderunt, et ideo hoc mense Saturnalia itemque Opalia celebrari, quod Saturnus eiusque uxor tam frugum quam fructuum repertores esse credantur: itaque omni iam fetu agrorum coacto ab hominibus hos deos coli quasi vitae cultioris auctores: (20) quos etiam nonnullis caelum ac terram esse persuasum est, Saturnumque a satu dictum, cuius causa de caelo est, et terram Opem, cuius ope humanae vitae alimenta quaeruntur, vel ab opere per quod fructus frugesque nascuntur. (21) Huic deae sedentes vota concipiunt, terramque de industria tangunt, demonstrantes ipsam matrem terram esse mortalibus adpetendam. (22) Philochorus Saturno et Opi primum in Attica statuisse aram Cecropem dicit, eosque deos pro Iove terraque coluisse, instituisseque ut patres familiarum et frugibus et fructibus iam coactis passim cum servis vescerentur cum quibus patientiam laboris in colendo rure toleraverant: delectari enim deum honore servorum contemplatu laboris. Hinc est quod ex instituto peregrino huic deo sacrum aperto capite [p80]facimus. (23) Abunde iam probasse nos aestimo Saturnalia uno tantum die, id est quarto decimo Kalendas, solita celebrari: sed post in triduum propagata, primum ex adiectis a Caesare huic mensi diebus, deinde ex edicto Augusti quo trium dierum ferias Saturnalibus addixit: a sexto decimo igitur coepta in quartum decimum desinunt, quo solo fieri ante consueverant. (24) Sed Sigillariorum adiecta celebritas in septem dies discursum publicum et laetitiam religionis extendit. ===XI.=== (1) Tunc Evangelus: Hoc quidem, inquit, iam ferre non possum, quod Praetextatus noster in ingenii sui pompam et ostentationem loquendi vel paulo ante honori alicuius dei adsignari voluit quod servi cum dominis vescerentur, quasi vero curent divina de servis aut sapiens quisquam domi suae contumeliam tam foedae societatis admittat, vel nunc Sigillaria, quae lusum reptanti adhuc infantiae oscillis fictilibus praebent, temptat officio religionis ascribere, et quia princeps religiosorum putatur, nonnulla iam et superstitionis admiscet, quasi vero nobis fas non sit Praetextato [p81]aliquando non credere. (2) Hic cum omnes exhorruissent, Praetextatus renidens: Superstitiosum me, Evangele, nec dignum cui credatur existimes volo, nisi utriusque tibi rei fidem ratio adserta monstraverit. Et, ut primum de servis loquamur, iocone an serio putas esse hominum genus quod di inmortales nec cura sua nec providentia dignentur? An forte servos in hominum numero esse non pateris? Audi igitur, quanta indignatio de servi supplicio caelum penetraverit. (3) Anno enim post Romam conditam quadringentesimo septuagesimo quarto Autronius quidam Maximus servum suum verberatum patibuloque constrictum ante spectaculi commissionem per circum egit: ob quam causam indignatus [p82]Iuppiter Annio cuidam per quietem imperavit, ut senatui nuntiaret non sibi placuisse plenum crudelitatis admissum. (4) Quo dissimulante filium ipsius mors repentina consumpsit, ac post secundam denuntiationem ob eandem negligentiam ipse quoque in subitam corporis debilitatem solutus est. Sic demum ex consilio amicorum lectica delatus senatui retulit, et vix consummato sermone sine mora recuperata bona valitudine curia pedibus egressus est. (5) Ex senatus itaque consulto et Maenia lege ad propitiandum Iovem additus est illis Circensibus dies, isque instauratitius dictus est, non a patibulo, ut quidam putant, Graeco nomine ἀπὸ τοῦ σταυροῦ, sed a redintegratione, ut Varroni placet, qui ''instaurare'' ait esse instar novare. (6) Vides, quanta de servo ad deorum summum cura pervenerit. Tibi autem unde in servos tantum et tam inane fastidium, quasi non ex isdem tibi et constent et alantur elementis eundemque spiritum ab eodem principio carpant? [p83]''">''> Vis tu cogitare eos quos ius tuum vocas isdem seminibus ortos eodem frui caelo, aeque vivere aeque mori? Servi sunt? immo homines. Servi sunt? immo conservi, si cogitaveris tantundem in utrosque licere fortunae. Tam tu illum videre liberum potes, quam ille te servum. Nescis, qua aetate Hecuba servire coeperit, qua Croesus, qua Darei mater, qua Diogenes, qua Plato ipse? (8) Postremo quid ita nomen servitutis horremus? Servus est quidem: sed necessitate, sed fortasse libero animo servus est. Hoc illi nocebit, si ostenderis quis non sit. Alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Et certe nulla servitus turpior quam voluntaria. (9) At nos iugo a fortuna inposito subiacentem tamquam miserum vilemque calcamus: quod vero nos nostris cervicibus inserimus non patimur reprehendi. (10) Invenies inter servos aliquem pecunia fortiorem: invenies dominum spe lucri oscula alienorum servorum manibus infigentem: non ergo fortuna homines aestimabo sed moribus. Sibi quisque dat mores: conditionem casus adsignat. Quemadmodum [p84]stultus est qui empturus equum non inpsum inspicit sed stratum eius ac frenos, sic stultissimus est qui hominem aut ex veste aut ex conditione, quae nobis vestis modo circumdata est, aestimandum putat. (11) Non est, mi Evangele, quod amicum tantum in foro et in curia quaeras. Si diligenter adtenderis, invenies et domi. Tu modo vive cum servo clementer: comiter quoque et in sermonem illum et nonnumquam in necessarium admitte consilium. Nam et maiores nostri omnem dominis invidiam, omnem servis contumeliam detrahentes, dominum ''patremfamilias'', servos ''familiares'' appellaverunt. (12) Colant ergo te potius servi tui, mihi crede, quam timeant. Dicet aliquis nunc me dominos de fastigio suo deicere, et quodammodo ad pileum servos vocare, quos debere dixi magis colere quam timere. Hoc qui senserit obliviscetur id dominis parum non esse quod dis satis est. (13) Deinde qui colitur etiam amatur: non potest amor cum timore misceri. Unde putas adrogantissimum illud manasse proverbium quo iactatur ''totidem hostes nobis esse quot servos''? Non habemus illos hostes sed facimus, cum in illos superbissimi contumeliosissimi crudelissimi sumus, et ad rabiem nos cogunt pervenire deliciae, ut quicquid non ex voluntate respondit iram furoremque evocet. (14) Domi enim nobis animos induimus tyrannorum, et non quantum decet, sed quantum licet, exercere volumus in servos. Nam, ut cetera crudelitatis [p85]genera praeteream, sunt qui, dum se mensae copiis et aviditate distendunt, circumstantibus servis movere labra nec in hoc quidem, ut loquantur, licere permittunt: virga murmur omne conpescitur, et ne fortuita quidem verberibus excepta sunt: tussis sternutamentum singultus magno malo luitur. (15) Sic fit ut isti de domino loquantur quibus coram domino loqui non licet. At illi quibus non tantum praesentibus dominis sed cum ipsis erat sermo, quorum os non consuebatur, parati erant pro domino porrigere cervicem et periculum inminens in caput suum vertere: in conviviis loquebantur, sed in tormentis tacebant. (16) Vis exercitas in servili pectore virtutes recenseamus? Primus tibi Urbinus occurrat: qui cum iussus occidi in Reatino lateret, latebris proditis unus ex servis anulo eius et veste insignitus in cubiculo ad quod inruebant qui persequebantur pro domino iacuit, militibusque ingredientibus cervicem praebuit et ictum tamquam Urbinus excepit. Urbinus postea restitutus monumentum ei fecit titulo scriptionis [p86]qui tantum meritum loqueretur adiecto. (17) Aesopus libertus Demosthenis conscius adulterii quod cum Iulia patronus admiserat tortus diutissime perseveravit non prodere patronum, donec aliis coarguentibus consciis Demosthenes ipse fateretur. (18) Et ne aestimes ab uno facile celari posse secretum, Labienum ope libertorum latentem ut indicarent liberti nullo tormentorum genere conpulsi sunt. Ac, ne quis libertos dicat hanc fidem beneficio potius libertatis acceptae quam ingenio debuisse, accipe servi in dominum benignitatem, cum ipse a domino puniretur. (19) Antium enim Restionem proscriptum solumque nocte fugientem diripientibus bona eius aliis servus conpeditus inscripta fronte, cum post damnationem domini aliena esset misericordia solutus, fugientem persecutus est, hortatusque ne se timeret scientem contumeliam suam fortunae inputandam esse non domino, abditumque ministerio suo aluit. (20) Cum deinde persequentes adesse sensisset, senem quem casus obtulit iugulavit et in constructam pyram coniecit: qua accensa occurrit eis qui Restionem quaerebant dicens damnatum sibi poenas luisse multo acrius a se vexatum quam ipse vexarat: et fide habita Restio liberatus est. (21) Caepionem quoque qui in Augusti necem fuerat animatus, postquam detecto scelere damnatus est, servus ad Tiberim in cista detulit, pervectumque Hostiam inde in agrum Laurentem ad patris villam nocturno itinere [p87]perduxit. Cumis deinde navigationis naufragio una expulsum dominum Neapoli dissimulanter occuluit: exceptusque a centurione nec pretio nec minis ut dominum proderet potuit adduci. (22) Asinio enim Pollione acerbe cogente Patavinos ut pecuniam et arma conferrent, dominisque ob hoc latentibus, praemio servis cum libertate proposito qui dominos suos proderent, constat servorum nullum victum praemio dominum prodidisse. (23) Audi in servis non fidem tantum sed et facundum bonae inventionis ingenium. Cum premeret obsidio Grumentum, servi relicta domina ad hostes transfugerunt. Capto deinde oppido impetum in domum habita conspiratione fecerunt et extraxerunt dominam vultu poenam minante ac voce obviis adserente, quod tandem sibi data esset copia crudelem dominam puniendi: raptamque quasi ad supplicium obsequiis plenis pietate tutati sunt. (24) Vide in hac fortuna etiam magnanimitatem exitum mortis ludibrio praeferentem. C. 8">[p88]Vettium Pelignum Italicensem conprehensum a cohortibus suis, ut Pompeio traderetur, servus eius occidit, ac se, ne domino superstes fieret, interemit. (25) C. Gracchum ex Aventino fugientem Euporus servus vel, ut quidam tradunt, Philocrates, dum aliqua spes salutis erat indivulsus comes, qua potuit ratione tutatus est: super occisum deinde animam scissis proprio vulnere visceribus effudit. (26) Ipsum P. Scipionem Africani patrem, postquam cum Hannibale conflixerat, saucium in equum servus inposuit et ceteris deserentibus solus in castra perduxit. (27) Parum fuerit dominis praestitisse viventibus: quid, quod in his quoque exigendae vindictae repperitur animositas? Nam Seleuci regis servus, cum serviret amico eius a quo dominus fuerat interemptus, coenantem in ultionem domini confodit. (28) Quid, quod duas virtutes quae inter nobiles quoque unice clarae sunt in uno video fuisse mancipio, imperium regendi peritiam et imperium contempnendi magnanimitatem? (29) Anaxilaus enim Messenius, qui Messanam in Sicilia condidit, fuit Rheginorum tyrannus. Is cum parvos relinqueret liberos, Micytho servo suo commendasse contentus est. Is tutelam sancte gessit, imperiumque tam clementer optinuit, ut Rhegini a servo regi non dedignarentur. Perductis deinde in aetatem pueris et bona et imperium tradidit: ipse parvo viatico [p89]sumpto profectus est et Olympiae cum summa tranquillitate consenuit. (30) Quid etiam in commune servilis fortuna profuerit, non paucis docetur. Bello Punico cum deessent qui scriberentur, servi pro dominis pugnaturos se polliciti in civitatem recepti sunt, et Volones, qui sponte hoc voluerunt, appellati. (31) Ad Cannas quoque victis Romanis octo milia servorum empta militaverunt: cumque minoris captivi redimi possent, maluit se res publica servis in tanta tempestate committere: sed et post calamitatem apud Thrasimenum notae cladis acceptam libertini quoque in sacramentum vocati sunt. (32) Bello sociali cohortium duodecim ex libertinis conscriptarum opera memorabilis virtutis apparuit. Caesarem, cum milites in amissorum locum substitueret, servos quoque ab amicis accepisse et eorum forti opera usum esse conperimus. Caesar Augustus in Germania et Illyrico cohortes libertinorum conplures legit, quas voluntarias appellavit. (33) Ac, ne putes haec in nostra tantum contigisse re publica, Borysthenitae obpugnante [p90]Zopyrione servis liberatis dataque civitate peregrinis et factis tabulis novis hostem sustinere potuerunt. (34) Cleomenes Lacedaemonius, cum mille et quingenti soli Lacedaemonii qui arma ferre possent superfuissent, ex servis manu missis bellatorum novem milia conscripsit. Athenienses quoque consumptis publicis opibus servis libertatem dederunt. (35) Ac, ne in solo virili sexu aestimes inter servos extitisse virtutes, accipe ancillarum factum non minus memorabile, nec quo utilius rei publicae in ulla nobilitate repperias. (36) Nonis Iuliis diem festum esse ancillarum tam vulgo notum est, ut nec origo et causa celebritatis ignota sit. Iunoni enim Caprotinae die illo libero pariter ancillaeque sacrificant sub arbore caprifico in memoriam benignae virtutis quae in ancillarum animis pro conservatione publicae dignitatis apparuit. (37) Nam post urbem captam cum sedatus esset Gallicus motus, res publica vero esset ad tenue deducta, finitimi oportunitatem invadendi Romani nominis aucupati praefecerunt sibi Postumium Livium Fidenatium dictatorem, qui mandatis ad senatum missis postulavit ut, si vellent reliquias suae civitatis manere, matres familiae sibi et virgines dederentur. (38) Cumque patres essent in ancipiti deliberatione suspensi, ancilla nomine Tutela seu Philotis pollicita est [p91]se cum ceteris ancillis sub nomine dominarum ad hostes ituram: habituque matrumfamilias et virginum sumpto hostibus cum prosequentium lacrimis ad fidem doloris ingestae sunt. (39) Quae cum a Livio in castris distributae fuissent, viros plurimo vino provocaverunt diem festum apud se esse simulantes: quibus soporatis ex arbore caprifico quae castris erat proxima signum Romanis dederunt. (40) Qui cum repentina incursione superassent, memor beneficii senatus omnes ancillas manu iussit emitti dotemque his ex publico fecit et ornatum quo tunc erant usae gestare concessit, diemque ipsum Nonas Caprotinas nuncupavit ab illa caprifico ex qua signum victoriae ceperunt, sacrificiumque statuit annua sollemnitate celebrandum, cui lac quod ex caprifico manat propter memoriam facti procedentis adhibetur. (41) Sed nec ad philosophandum ineptum vel inpar servile ingenium fuit. Phaedon ex cohorte Socratica Socratique et Platoni perfamiliaris adeo, ut Plato eius nomini librum illum divinum de inmortalitate animae dicaret, servus fuit forma atque ingenio liberali. Hunc Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis: atque is postea philosophus inlustris emersit: sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. (42) Alii quoque non pauci servi fuerunt qui post philosophi clari extiterunt: ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii Cynicas, ipse appellat Menippeas. Sed et Philostrati Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici [p92]servus qui Perseus vocatus est et Epicuri cui Mys nomen fuit philosophi non incelebres illa aetate vixerunt: Diogenes etiam Cynicus, licet ex libertate in servitutem venum ierat. (43) Quem cum emere vellet Xeniades Corinthius et, quid artificii novisset, percontatus esset: Novi, inquit Diogenes, hominibus liberis imperare. Tunc Xeniades responsum eius demiratus emisit manu, filiosque suos ei tradens: (44) Accipe, inquit, liberos meos quibus imperes. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria quam ut possit inter oblitterata nesciri. (45) Cuius etiam de se scripti duo versus feruntur, ex quibus aliud latenter intellegas, non omni modo dis exosos esse qui in hac vita cum aerumnarum varietate luctantur, sed esse archanas causas ad quas paucorum potuit pervenire curiositas: <poem> Δοῦλος Ἐπίκτητος γενόμην, καὶ σῶμ’ ἀνάπηρος, Καὶ πενίην Ἶρος, καὶ φίλος ἀθανάτοις. </poem> (46) [p93]Habes, ut opinor, adsertum non esse fastidio despiciendum servile nomen, cum et Iovem tetigerit cura de servo et multos ex his fideles providos fortes, philosophos etiam, extitisse constiterit: nunc de Sigillaribus, ne ridenda me potius aestimes quam sancta dixisse, paucis recensendum est. (47) Epicadus refert Herculem occiso Geryone, cum victor per Italiam armenta duxisset, ponte qui nunc sublicius dicitur ad tempus instructo hominum simulachra pro numero sociorum quos casu peregrinationis amiserat in fluvium demisisse, ut aqua secunda in mare advecta pro corporibus defunctorum veluti patriis sedibus redderentur, et inde usum talia simulachra fingendi inter sacra mansisse. (48) Sed mihi huius rei illa origo verior aestimatur quam paulo ante memini retulisse: Pelasgos, postquam felicior interpretatio capita non viventium sed fictilia, et φωτὸς aestimationem non solum hominem sed etiam lumen significare docuisset, coepisse Saturno cereos potius accendere [p94]et in sacellum Ditis arae Saturni cohaerens oscilla quaedam pro suis capitibus ferre. (49) Ex illo traditum ut cerei Saturnalibus missitarentur, et sigilla arte fictili fingerentur ac venalia pararentur quae homines pro se atque suis piaculum pro Dite Saturno facerent. (50) Ideo Saturnalibus talium commerciorum coepta celebritas septem occupat dies, quos tantum feriatos facit esse, non festos omnes: nam medio, id est tertio decimo Kalendas, fastum probavimus: et aliis hoc adsertionibus ab his probatum est qui rationem anni mensium dierumque et ordinationem a Caesare digestam plenius retulerunt. ===XII.=== (1) Cumque hic facere vellet finem loquendi, subiecit Aurelius Symmachus: Pergin, Praetextate, eloquio tam dulci de anno quoque edissertare, antequam experiaris molestiam consulentis, si quis forte de praesentibus ignorat quo ordine vel apud priscos fuerit vel certioribus postea regulis innovatus sit? Ad quod discendum ipse mihi videris audientium animos incitasse de dierus mensi additis disserendo. Tum ille eodem ductu orandi reliqua contexuit. (2) Anni certus modus apud solos semper Aegyptios [p95]fuit. Aliarum gentium dispari numero pari errore nutabat: et, ut contentus sim referendo paucarum morem regionum, Arcades annum suum tribus mensibus explicabant, Acarnanes sex, Graeci reliqui trecentis quinquaginta quattuor diebus annum proprium conputabant. (3) Non igitur mirum in hac varietate Romanos quoque olim auctore Romulo annum suum decem habuisse mensibus ordinatum, qui annus incipiebat a Martio et conficiebatur diebus trecentis quattuor, ut sex quidem menses, id est Aprilis Iunius Sextilis September November December, tricenum essent dierum, quattuor vero, Martius Maius Quintilis October, tricenis et singulis expedirentur: qui hodieque septimanas habent Nonas, ceteri quintanas. (4) Septimanas autem habentibus ab Idibus revertebantur [p96]Kalendae ad diem septimum decimum, verum habentibus quintanas ad octavum decimum remeabat initium Kalendarum. (5) Haec fuit Romuli ordinatio, qui primum anni mensem genitori suo Marti dicavit: quem mensem anni primum fuisse vel ex hoc maxime probatur, quod ab ipso Quintilis quintus est, et deinceps pro numero nominabantur. (6) Huius etiam prima die ignem novum Vestae aris accendebant, ut incipiente anno cura denuo servandi novati ignis inciperet: eodem quoque ingrediente mense tam in regia curiisque atque flaminum domibus laureae veteres novis laureis mutabantur: eodem quoque mense et publice et privatim ad Annam Perennam sacrificatum itur, ut annare perennareque commode liceat. (7) Hoc mense mercedes exolvebant magistris quas conpletus annus deberi fecit, comitia auspicabantur, vectigalia locabant, et servis coenas adponebant matronae, ut domini [p97]Saturnalibus: illae, ut principio anni ad promptum obsequium honore servos invitarent, hi, quia gratiam perfecti operis exolverent. (8) Secundum mensem nominavit Aprilem, ut quidam putant, cum aspiratione quasi Aphrilem, a spuma quam Graeci ἀφρὸν vocant, unde orta Venus creditur. Et hanc Romuli adserunt fuisse rationem, ut primum quidem mensem a patre suo Marte, secundum ab Aeneae matre Venere nominaret, et hi potissimum anni principia servarent a quibus esset Romani nominis origo, cum hodieque in sacris Martem patrem Venerem genetricem vocemus. (9) Alii putant Romulum vel altiore prudentia vel certi numinis providentia ita primos ordinasse menses, ut, cum praecedens Marti esset dicatus, deo plerumque hominum necatori, ut Homerus naturae conscius ait: <poem> ἆρες ἄρες βροτολοιγὲ, μιαιφόνε, τειχεσιβλῆτα· </poem> [p98]secundus Veneri dicaretur, quae vim eius quasi benefica leniret. (10) Nam et in duodecim zodiaci signis, quorum certa certorum numinum domicilia creduntur, cum primum signum Aries Marti adsignatus sit, sequens mox Venerem, id est Taurus, accepit. (11) Et rursus e regione Scorpius ita divisus est, ut deo esset utrique communis. Nec aestimatur ratione caelesti carere ipsa divisio: siquidem aculeo velut potentissimo telo pars armata posterior domicilium Martis est, priorem vero partem, cui Ζυγὸς apud Graecos nomen est, nos Libram vocamus, Venus accepit, quae velut iugo concordi iungit matrimonia amicitiasque conponit. (12) Sed Cingius in eo libro quem de fastis reliquit ait inperite quosdam opinari Aprilem mensem antiquos a Venere dixisse, cum nullus dies festus nullumque sacrificium insigne Veneri per hunc mensem a maioribus institutum sit, sed ne in carminibus quidem Saliorum Veneris ulla, ut ceterorum caelestium, laus celebretur. (12) Cingio etiam Varro consentit adfirmans nomen Veneris ne sub regibus [p99]quidem apud Romanos vel Latinum vel Graecum fuisse, et ideo non potuisse mensem a Venere nominari. (14) Sed cum fere ante aequinoctium vernum triste sit caelum et nubibus obductum, sed et mare navigantibus clausum, terrae etiam ipsae aut aqua aut pruina aut nivibus contegantur, eaque omnia verno id est hoc mense aperiantur, arbores quoque nec minus cetera quae continet terra aperire se in germen incipiant: ab his omnibus mensem Aprilem dici merito credendum est, quasi Aperilem, sicut apud Athenienses ἀνθεστηριών idem mensis vocatur ab eo quod hoc tempore cuncta florescant. (15) Non tamen negat Verrius Flaccus hoc die postea constitutum ut matronae Veneri sacrum facerent: cuius rei causam, qui huic loco non convenit, praetereundum est. (16) Maium Romulus tertium posuit, de cuius nomine inter auctores lata dissensio est. Nam Fulvius Nobilior in fastis quos in aede [p100]Herculis Musarum posuit Romulum dicit, postquam populum in maiores iunioresque divisit, ut altera pars consilio altera armis rempublicam tueretur, in honorem utriusque partis hunc Maium sequentem Iunium mensem vocasse. (17) Sunt qui hunc mensem ad nostros fastos a Tusculanis transisse commemorent, apud quos nunc quoque vocatur deus Maius qui est Iuppiter, a magnitudine scilicet ac maiestate dictus. (18) Cingius mensem nominatum putat a Maia, quam Vulcani dicit uxorem, argumentoque utitur, quod flamen [p101]Vulcanalis Kalendis Maiis huic deae rem divinam facit: sed Piso uxorem Vulcani Maiestam, non Maiam, dicit vocari. (19) Contendunt alii Maiam Mercurii matrem mensi nomen dedisse, hinc maxime probantes, quod hoc mense mercatores omnes Maiae pariter Mercurioque sacrificant. (20) Adfirmant quidem, quibus Cornelius Labeo consentit, hanc Maiam cui mense Maio res divina celebratur terram esse hoc adeptam nomen a magnitudine, sicut et Mater Magna in sacris vocatur: adsertionemque aestimationis suae etiam hinc colligunt quod sus praegnans ei mactatur, quae hostia propria est terrae: et Mercurium ideo illi in sacris adiungi dicunt, quia vox nascenti homini terrae contactu datur, scimus autem Mercurium vocis et sermonis potentem. (21) Auctor est Cornelius Labeo huic Maiae, id est terrae, aedem Kalendis Maiis dedicatam [p102]sub nomine Bonae Deae: et eandem esse Bonam Deam et terram ex ipso ritu occultiore sacrorum doceri posse confirmat: hanc eandem Bonam Faunamque et Opem et Fatuam pontificum libris indigitari: (22) Bonam, quod omnium nobis ad victum bonorum causa est; Faunam, quod omni usui animantium favet; Opem, quod ipsius auxilio vita constat; Fatuam a fando, quod, ut supra diximus, infantes partu editi non prius vocem edunt quam attigerint terram. (23) Sunt qui dicant hanc deam potentiam habere Iunonis, ideoque regale sceptrum in sinistra manu ei additum. Eandem alii Proserpinam credunt, porcaque ei rem divinam fieri, qui segetem quam Ceres mortalibus tribuit porca depasta est: alii Χθονίαν Ἑκάτην, Boeoti Semelam credunt. (24) Nec non eandem [p103]Fauni filiam dicunt, obsititisseque voluntati patris in amorem suum lapsi, ut et virga myrtea ab eo verberaretur, cum desiderio patris nec vino ab eodem pressa cessisset: transfigurasse se tamen in serpentem pater creditur et coisse cum filia. (25) Horum omnium haec proferuntur indicia, quod virgam myrteam in templo haberi nefas sit, quod super caput eius extendatur vitis qua maxime eam pater decipere temptavit, quod vinum in templum eius non suo nomine soleat inferri, sed vas in quo vinum inditum est mellarium nominetur et vinum lac nuncupetur, serpentesque in [p104]templo eius nec terrentes nec timentes indifferenter appareant. (26) Quidam Medeam putant, quod in aedem eius omne genus herbarum sit ex quibus antistites dant plerumque medicinas, et quod templum eius virum introire non liceat propter iniuriam quam ab ingrato viro Iasone perpessa est. (27) Haec apud Graecos ἡ Θεὸς Γυναικεία dicitur, quam Varro Fauni filiam tradit adeo pudicam, ut extra γυναικωνῖτιν numquam sit egressa nec nomen eius in publico fuerit auditum nec virum umquam viderit vel a viro visa sit, propter quod nec vir templum eius ingreditur. (28) Unde et mulieres in Italia sacro Herculis non licet interesse, quod Herculi, [p105]cum boves Geryonis per agros Italiae duceret, sitienti respondit mulier aquam se non posse praestare, quod feminarum deae celebraretur dies nec ex eo apparatu viris gustare fas esset: propter quod Hercules facturus sacrum detestatus est praesentiam feminarum, et Potitio ac Pinario sacrorum custodibus iussit ne mulierem interesse permitterent. (29) Ecce occasio nominis, quoniam Maiam eandem esse et terram et Bonam Deam diximus, coegit nos de Bona Dea quaecumque conperimus protulisse. (30) Iunius Maium sequitur, aut ex parte populi, ut supra diximus, nominatus, aut, ut Cingius arbitratur, quod Iunonius apud Latinos ante vocitatus diuque apud Aricinos Praenestinosque hac appellatione in fastos relatus sit, adeo ut, sicut Nisus in Commentariis fastorum dicit, apud maiores quoque nostros haec appellatio mensis diu manserit, sed post detritis quibusdam litteris ex Iunonio Iunius dictus sit. Nam et aedes Iunoni Monetae Kalend. Iuniis dedicata est. (31) Nonnulli putaverunt Iunium mensem a Iunio Bruto qui primus [p106]Romae consul factus est nominatum, quod hoc mense, id est Kalendis Iuniis, pulso Tarquinio sacrum Carnae deae in Caelio monte voti reus fecerit. (32) Hanc deam vitalibus humanis praeesse credunt. Ab ea denique petitur ut iecinora et corda quaeque sunt intrinsecus viscera salva conservet: et quia cordis beneficio, cuius dissimulatione brutus habebatur, idoneus emendationi publici status extitit, hanc deam quae vitalibus praeest templo sacravit. (33) Cui pulte fabacia et larido sacrificatur, quod his maxime rebus vires corporis roborentur. Nam et Kalendae Iuniae fabariae vulgo vocantur, quia hoc mense adultae fabae divinis rebus adhibentur. (34) Sequitur Iulius qui, cum secundum Romuli ordinationem Martio anni tenente principium Quintilis a numero vocaretur, nihilominus tamen etiam post praepositos a Numa Ianuarium ac Februarium retinuit nomen, cum non videretur iam quintus esse, sed septimus: sed postea in honorem Iulii Caesaris Dictatoris legem ferente M. Antonio M. filio consule Iulius appellatus [p107]est, quod hoc mense a.d. quartum Idus Quintiles Iulius procreatus sit. (35) Augustus deinde est qui Sextilis antea vocabatur, donec honori Augusti daretur ex senatusconsulto cuius verba subieci: CUM IMPERATOR CAESAR AUGUSTUS MENSE SEXTILI ET PRIMUM CONSULATUM INIERIT. ET TRIUMPHOS TRES IN URBEM INTULERIT. ET EX IANICULO LEGIONES DEDUCTAE SECUTAEQUE SINT EIUS AUSPICIA AC FIDEM. SED ET AEGYPTUS HOC MENSE IN POTESTATEM POPULI ROMANI REDACTA SIT. FINISQUE HOC MENSE BELLIS CIVILIBUS INPOSITUS SIT. ATQUE OB HAS CAUSAS HIC MENSIS HUIC IMPERIO FELICISSIMUS SIT AC FUERIT. PLACERE SENATUI UT HIC MENSIS AUGUSTUS APPELLETUR. Item plebiscitum factum ob eandem rem Sexto Pacubio tribuno plebem rogante. (36) Mensis September principalem sui retinet appellationem: quem Germanici appellatione, [p108]Octobrem vero suo nomine Domitianus invaserat. (37) Sed ubi infaustum vocabulum ex omni aere vel saxo placuit eradi, menses quoque usurpatione tyrannicae appellationis exuti sunt: cautio postea principum ceterorum diri ominis infausta vitantium mensibus a Septembri usque ad Decembrem prisca nomina reservavit. (38) Haec fuit a Romulo annua ordinata dimensio, qui, sicut supra iam diximus, annum decem mensium dierum vero quattuor et trecentorum habendum esse constituit, mensesque ita disposuit, ut quattuor ex his tricenos singulos, sex vero tricenos haberent dies. (39) Sed cum is numerus neque solis cursui neque lunae rationibus conveniret, nonnumquam usu veniebat ut frigus anni aestivis mensibus et contra calor hiemalibus proveniret: quod ubi contigisset, tantum dierum sine ullo mensis nomine patiebantur absumi quantum ad id anni tempus adduceret quo caeli habitus instanti mensi aptus inveniretur. ===XIII.=== (1) Sed secutus Numa, quantum sub caelo rudi et seculo adhuc inpolito solo ingenio magistro conprehendere potuit, vel [p109]quia Graecorum observatione forsan instructus est, quinquaginta dies addidit, ut in trecentos quinquaginta quattuor dies, quibus duodecim lunae cursus confici credidit, annus extenderetur. (2) Atque his quinquaginta a se additis adiecit alios sex retractos illis sex mensibus qui triginta habebant dies, id est de singulis singulos, factosque quinquaginta et sex dies in duos novos menses pari ratione divisit: (3) ac de duobus priorem Ianuarium nuncupavit primumque anni esse voluit, tamquam bicipitis dei mensem respicientem dicavit Februo deo, qui lustrationum potens creditur: lustrari autem eo mense civitatem necesse erat, quo statuit ut [p110]iusta dis Manibus solverentur. (4) Numae ordinationem finitimi mox secuti totidem diebus totidemque mensibus, ut Pompilio placuit, annum suum conputare coeperunt: sed hoc solo discrepabant, quod menses undetricenum tricenumque numero alternaverunt. (5) Paulo post Numa in honorem inparis numeri, secretum hoc et ante Pythagoram parturiente natura, unum adiecit diem quem Ianuario dedit, ut tam in anno quam in mensibus singulis praeter unum Februarium inpar numerus servaretur. Nam quia duodecim menses, si singuli aut pari aut inpari numero putarentur, consummationem parem facerent, unus pari numero institutus universam putationem inparem fecit. (6) Ianuarius igitur Aprilis Iunius Sextilis September November December undetricenis censebantur diebus et quintanas Nonas habebant, ac post Idus in omnibus a. d. septimum decimum Kalendas conputabatur. (7) Martius vero Maius Quintilis et October dies tricenos singulos possidebant. Nonae in his septimanae erant: similiterque post Idus decem et septem dies in singulis usque ad sequentes Kalendas putabantur: sed solus Februarius viginti et octo retinuit dies, quasi inferis et deminutio et par numerus conveniret. (8) Cum ergo Romani ex hac distributione Pompilii ad lunae cursum sicut Graeci annum proprium conputarent, necessario et intercalarem mensem instituerunt more [p111]Graecorum. (9) Nam et Graeci, cum animadverterent temere se trecentis quinquaginta quattuor diebus ordinasse annum (quoniam appareret de solis cursu, qui trecentis sexaginta quinque diebus et quadrante zodiacum conficit, deesse anno suo undecim dies et quadrantem), intercalares stata ratione commenti sunt, ita ut octavo quoque anno nonaginta dies, ex quibus tres menses tricenum dierum conposuerunt, intercalarent. (10) Id Graeci fecerunt, quoniam erat operosum atque difficile omnibus annis undecim dies et quadrantem intercalare. Itaque maluerunt hunc numerum octies multiplicare, et nonaginta dies, qui nascuntur si quadrans cum diebus undecim octies conponatur, inserere in tres menses, ut diximus, distribuendos: hos dies ὑπερβαίνοντας, menses vero ἐμβολίμους appellitabant. (11) Hunc ergo ordinem Romanis quoque imitari placuit: sed frustra, quippe fugit eos diem unum, sicut supra ammonuimus, additum a se ad Graecum numerum in honorem [p112]inparis numeri. Ea re per octennium convenire numeri . . . que ordo non poterat. (11) Sed nondum hoc errore conperto . . . octo annos nonaginta quasi superfundendos Graecorum exemplo, conputabant dies, alternisque annis binos et vicenos, alternis ternos vicenosque intercalantes expensabant intercalationibus quattuor. Sed octavo quoque anno intercalares octo affluebant dies ex singulis quibus vertentis anni numerum apud Romanos super Graecum abundasse iam diximus. (13) Hoc quoque errore iam cognito haec species emendationis inducta est. Tertio quoque octennio ita intercalandos dispensabant dies, ut non nonaginta sed sexaginta sex intercalarent, conpensatis viginti et quattuor diebus pro illis qui per totidem annos supra Graecorum numerum creverant. (14) Omni autem intercalationi mensis Februarius deputatus est, quoniam is ultimus anni erat: quod etiam ipsum de Graecorum imitatione faciebant. Nam et illi ultimo anni sui mensi superfluos interserebant dies, ut refert Glaucippus qui de sacris Atheniensium scripsit. (15) Verum una re a Graecis differebant. Nam illi confecto ultimo mense, Romani non confecto Februario sed post [p113]vicesimum et tertium diem eius intercalabant, Terminalibus scilicet iam peractis: deinde reliquos Februarii mensis dies, qui erant quinque, post intercalationem subiungebant: credo vetere religionis suae more, ut Februarium omni modo Martius consequeretur. (16) Sed cum saepe eveniret ut nundinae modo in anni principem diem modo in Nonas caderent (utrumque autem perniciosum rei publicae putabatur), remedium quo hoc averteretur excogitatum est: quod aperiemus, si prius ostenderimus cur nundinae vel primis Kalendis vel Nonis omnibus cavebantur. (17) Nam quotiens incipiente anno dies coepit qui addictus est nundinis, omnis ille annus infaustus casibus luctuosus fuit: maximeque Lepidiano tumultu opinio ista firmata est. (18) Nonis autem conventus universae multitudinis vitandus existimabatur, quoniam populus Romanus exactis etiam regibus diem hunc Nonarum maxime celebrabat, quem natalem Servii Tullii existimabat: quia, cum incertum esset quo [p114]mense Servius Tullius natus fuisset, Nonis tamen natum esse constaret, omnes Nonas celebri notitia frequentabant: veritos . . . qui diebus praeerant, ne quid nundinis collecta universitas ob desiderium regis novaret, cavisse ut Nonae a nundinis segregarentur. (19) Unde dies ille, quo abundare annum diximus, eorum est permissus arbitrio qui fastis praeerant, uti, cum vellent, intercalaretur, dummodo eum in medio Terminaliorum vel mensis intercalaris ita locarent, ut a suspecto die celebritatem averteret nundinarum. Atque hoc est quod quidam veterum retulerunt non solum mensem apud Romanos verum etiam diem intercalarem fuisse. (20) Quando autem primum intercalatum sit, varie refertur, et Macer quidem Licinius eius rei originem Romulo adsignat. Antias libro secundo Numam Pompilium sacrorum causa id invenisse contendit. Iunius Servium Tullium regem primum intercalasse commemorat, a quo et nundinas institutas Varroni placet. [p115]''">''> Tuditanus refert libro tertio Magistratuum Decemviros, qui decem tabulis duas addiderunt, de intercalando populum rogasse: Cassius easdem scribit auctores: Fulvius autem id egisse M'. Acilium consulem dicit ab urbe condita anno quingentesimo sexagesimo secundo, inito mox bello Aetolico. Sed hoc arguit Varro scribendo antiquissimam legem fuisse incisam in columna aerea a L. Pinario et Furio consulibus, cui mentio intercalaris ascribitur. Haec de intercalandi principio satis relata sunt. ===XIV.=== (1) Verum fuit tempus cum propter superstitionem intercalatio omnis omissa est: nonnumquam vero per gratiam sacerdotum, qui publicanis proferri vel inminui consulto anni dies volebant, modo auctio modo retractio dierum proveniebat: et sub specie observationis emergebat maior confusionis occasio. (2) Sed postea C. Caesar omnem hanc inconstantiam temporum vagam adhuc et incertam in ordinem state definitionis coegit adnitente sibi M. Flavio scriba, qui scriptos dies singulos ita ad dictatorem retulit, [p116]ut et ordo eorum inveniri facillime posset et invento certus status perseveraret. (3) Ergo C. Caesar exordium novae ordinationis initurus dies omnes qui adhuc confusionem poterant facere consumpsit: eaque re factum est ut annus confusionis ultimus in quadringentos quadraginta tres dies protenderetur. Post hoc imitatus Aegyptios solos divinarum rerum omnium conscios ad numerum solis, qui diebus tricenis sexaginta quinque et quadrante cursum conficit, annum dirigere contendit. (4) Nam sicut lunaris annus mensis est, quia luna paulo minus quam mensem in zodiaci circumitione consumit, ita solis annus hoc dierum numero colligendus est quem peragit dum ad id signum se denuo vertit ex quo digressus est: unde annus vertens vocatur, et habetur [p117]magnus, cum lunae annus brevis putetur. (5) Horum Virgilius utrumque conplexus est: <poem> Interea magnum sol circumvolvitur annum. </poem> Hinc et Ateius Capito annum a circuitu temporis putat dictum, quia veteres ''an'' pro ''circum'' ponere consuerunt, ut Cato in Originibus: ''Arator an terminum'', id est ''circum terminum'', et ''ambire'' dicitur pro ''circumire''. (6) Iulius ergo Caesar decem dies observationi veteri superadiecit, ut annum trecenti sexaginta quinque dies, quibus sol lustrat zodiacum, efficerent: et, ne quadrans esset, statuit ut quarto quoque anno sacerdotes, qui curabant mensibus ac [p118]diebus, unum intercalarent diem, eo scilicet mense ac loco quo etiam apud veteres mensis intercalabatur, id est ante quinque ultimos Februarii mensis dies, idque bissextum censuit nominandum. (7) Dies autem decem, quos ab eo additos diximus, hac ordinatione distribuit: in Ianuarium et Sextilem et Decembrem binos dies inseruit, in Aprilem autem Iunium Septembrem Novembrem singulos: sed neque mensi Februario addidit diem, ne deum inferum religio inmutaretur, et Martio Maio Quintili Octobri servavit pristinum statum, quod satis pleno erant numero, id est dierum singulorum tricenorumque. (8) Ideo et septimanas habent Nonas, sicut Numa constituit, quia nihil in his Iulius mutavit: sed Ianuarius Sextilis December, quibus Caesar binos dies addidit, licet tricenos singulos habere post Caesarem coeperint, quintanas tamen habent Nonas, et ab Idibus illis sequentes Kalendae in undevicesimum revertuntur, quia Caesar quos addidit dies neque ante Nonas neque ante Idus inserere voluit, ne Nonarum aut Iduum religionem, quae stato erat die, novella conperendinatione [p119]corrumperet. (9) Sed nec post Idus mox voluit inserere, ne feriarum quarumque violaretur indictio: sed peractis cuiusque mensis feriis locum diebus advenis fecit: et Ianuario quidem dies quos dicimus quartum et tertium Kalendas Februarias dedit, Aprili sextum Kalendas Maias, Iunio tertium Kalendas Iulias, Augusto quartum et tertium Kalendas Septembres, Septembri tertium Kalendas Octobres, Novembri tertium Kalendas Decembres, Decembri vero quartum et tertium Kalendas Ianuarias. (10) Ita factum est ut, cum omnes hi menses quibus dies addidit ante hanc ordinationem habuissent mensis sequentis Kalendas ad septimum decimum revertentes, postea ex augmento additorum dierum hi qui duos acceperunt ad nonum decimum, qui vero unum, ad octavum decimum haberent reditum Kalendarum. (11) Feriarum tamen cuiusque mensis ordo servatus est. Nam si cui fere tertius ab Idibus dies festus aut feriatus fuit et tunc a. d. sextum decimum dicebatur, etiam post augmentum dierum eadem religio servata est, ut tertio ab Idibus die celebraretur, licet ab incremento non iam a. d. sextum decimum Kalendas sed a. d. septimum decimum, [p120]si unus, a. d. octavum decimum, si duo sunt additi, diceretur. (12) Nam ideo novos dies circa finem cuiusque mensis inseruit, ubi finem omnium quae in mense erant repperit feriarum, adiectosque omnes a se dies fastos notavit, ut maiorem daret actionibus libertatem: et non solum nullum nefastum sed nec comitialem quemquam de adiectis diebus instituit, ne ambitionem magistratuum augeret adiectio. (13) Sic annum civilem Caesar habitis ad lunam dimensionibus constitutum edicto palam posito publicavit. Et error hucusque stare potuisset, ni sacerdotes sibi errorem novum ex ipsa emendatione fecissent. Nam cum oporteret diem qui ex quadrantibus confit quarto quoque anno confecto, antequam quintus inciperet, intercalare: illi quarto non peracto sed incipiente intercalabant. (14) Hic error sex et triginta annis permansit: quibus annis intercalati sunt dies duodecim, cum debuerint intercalari novem. Sed hunc quoque errorem sero deprehensum correxit Augustus, qui annos duodecim sine intercalari die transigi iussit, ut illi tres dies qui per annos triginta et sex vitio sacerdotalis festinationis excreverant sequentibus annis duodecim nullo die intercalato devorarentur. (15) Post hoc unum diem secundum ordinationem Caesaris quinto quoque incipiente anno intercalari [p121]iussit, et omnem hunc ordinem aereae tabulae ad aeternam custodiam incisione mandavit. ===XV.=== (1) Tunc Horus: Die quidem hic, inquit, intercalaris, antequam quintus annus incipiat, inserendus cum Aegypti matris artium ratione consentit: sed nihil in illorum mensibus explicandis videtur operosum, quos tricenum dierum omnes habent: eoque explicitis duodecim mensibus, id est trecentis sexaginta diebus exactis, tunc inter Augustum atque Septembrem reliquos quinque dies anno suo reddunt, annectentes quarto quoque anno exacto intercalarem, qui ex quadrantibus confit. (2) At hic non a primo in ultimum mensis diem ad incrementum continuum numerus accedit, sed post Kalendas dirigitur in Nonas: inde ad quasdam Idus deflecti audio: post rursus, ni fallor, immo ut nunc quoque retulisti, in sequentes Kalendas. (3) Quae omnia quid sibi velint, scire equidem vellem. Nam illud nec consequi posse me spero, ut vocabula conprehendam quae singulis apud vos diebus adduntur, dum alios fastos variisque alios nominibus nuncupatis. Nundinas quoque vestras nescire me fateor: de quibus observatio tam diligens tam cauta narratur. Haec nec mihi erubescendum est ignorare peregrino: a te vero, Praetextate, discere nec civem puderet. (4) Tunc Praetextatus: Non solum tibi, inquit, Hore, cum sis Aegypto oriundus, sed ne nobis quidem, quibus origo Romana est, erubescendum puto quaerere quod quaesitu dignum omnes veteres [p122]putaverunt. Nam de Kalendis Nonis et Idibus deque feriarum variis observationibus innumeros auctores cura quaestionis exercuit: et ideo nos quae de his ab omnibus dicta sunt in unum breviter colligimus. (5) Romulus, cum ingenio acri quidem sed agresti statum proprii ordinaret imperii, initium cuiusque mensis ex illo sumebat die quo novam lunam contigisset videri. (6) Quia non continuo evenit ut eodem die semper appareat, sed modo tardius modo celerius ex certis causis videri solet, contigit ut, cum tardius apparuit, praecedenti mensi plures dies, aut cum celerius, pauciores darentur: et singulis quibusque mensibus perpetuam numeri legem primus casus addixit. Sic factum est ut alii triginta et unum alii undetriginta sortirentur dies. (7) Omnibus tamen mensibus ex die Nonarum Idus nono die repraesentari placuit: et inter Idus ac sequentes Kalendas constitutum est sedecim dies esse numerandos. Ideo mensis uberior duos illos quibus augebatur dies inter Kalendas suas et Nonas habebat. Hinc aliis quintus a Kalendis dies aliis septimus Nonas facit. (8) Caesar tamen, ut supra diximus, stata sacra custodiens, nec in illis mensibus quibus binos adiecit dies ordinem voluit mutare Nonarum, quia peractis totius mensis feriis dies suos rei divinae cautus inseruit. (9) Priscis ergo temporibus, antequam fasti a Cn. Flavio scriba invitis [p123]Patribus in omnium notitiam proderentur, pontifici minori haec provincia delegabatur, ut novae lunae primum observaret aspectum visamque regi sacrificulo nuntiaret. (10) Itaque sacrificio a rege et minore pontifice celebrato idem pontifex calata, id est vocata, in Capitolium plebe iuxta curiam Calabram, quae casae Romuli [p124]proxima est, quot numero dies a Kalendis ad Nonas superessent pronuntiabat: et quintanas quidem dicto quinquies verbo καλῶ, septimanas repetito septies praedicabat. (11) Verbum autem καλῶ Graecum est, id est ''voco'': et hunc diem, qui ex his diebus qui calarentur primus esset, placuit Kalendas vocari. Hinc et ipsi curiae ad quam vocabantur Calabrae nomen datum est, et classi, quod omnis in eam populus vocaretur. (12) Ideo autem minor pontifex numerum dierum qui ad Nonas superessent calando prodebat, quod post novam lunam oportebat Nonarum die populares qui in agris essent confluere in urbem accepturos causas feriarum a rege [p125]sacrorum sciturosque, quid esset eo mense faciendum. (13) Unde quidam hinc Nonas aestimant dictas, quasi novae initium observationis, vel quod ab eo die semper ad Idus novem dies putantur: sicut apud Tuscos Nonae plures habebantur, quod hi nono quoque die regem suum salutabant et de propriis negotiis consulebant. (14) Iduum porro nomen a Tuscis, apud quos is dies ''Itis'' vocatur, sumptum est. ''Item'' autem illi interpretantur Iovis fiduciam. Nam cum Iovem accipiamus lucis auctorem, unde et Lucetium [p126]Salii in carminibus canunt et Cretenses Δία τὴν ἡμέραν vocant, ipsi quoque Romani Diespitrem appellant, ut diei patrem. (15) Iure hic dies Iovis fiducia vocatur, cuius lux non finitur cum solis occasu, sed splendorem diei et noctem continuat inlustrante luna: quod semper in plenilunio, id est medio mense, fieri solet: diem igitur, qui vel nocturnis caret tenebris, Iovis fiduciam Tusco nomine vocaverunt: unde et omnes Idus Iovis ferias observandas sanxit antiquitas. (16) Alii putant Idus, quod ea die plena luna videatur, a videndo ''vidus'' appellatas, mox litteram ''v'' detractam: sicut contra, quod Graeci ἰδεῖν dicunt, nos ''v'' littera addita ''videre'' dicimus. Nonnullis placet Idus dictas vocabulo Graeco, οἷον ἀπὸ τοῦ εἴδους, quod eo die plenam speciem luna demonstret. Sunt qui aestimant Idus ab ove Iduli dictas, quam hoc nomine vocant Tusci, et omnibus Idibus Iovi immolatur a flamine. (17) Nobis illa [p127]ratio nominis vero propior aestimatur, ut Idus vocemus diem qui dividit mensem. ''Iduare'' enim Etrusca lingua ''dividere'' est: unde ''vidua'', quasi ''valde idua'', id est ''valde divisa'': aut ''vidua'', id est ''a viro divisa''. (18) Ut autem Idus omnes Iovi ita omnes Kalendas Iunoni tributas et Varronis et pontificalis adfirmat auctoritas. Quod etiam Laurentes patriis religionibus servant, qui et cognomen deae ex cerimoniis addiderunt, Kalendarem Iunonem vocantes, sed et omnibus Kalendis a mense Martio ad Decembrem huic deae Kalendarum die supplicant. (19) Romae quoque Kalendis omnibus, praeter quod pontifex minor in curia Calabra rem divinam Iunoni facit, etiam regina sacrorum, id est regis uxor, porcam vel agnam in regia Iunoni immolat: a qua etiam Ianum Iunonium cognominatum [p128]diximus, quod illi deo omnis ingressus, huic deae cuncti Kalendarum dies videntur adscripti. (20) Cum enim initia mensium maiores nostri ab exortu lunae servaverint, iure Iunoni addixerunt Kalendas, lunam ac Iunonem eandem putantes: vel quia luna per aerem meat, unde et Graeci lunam ἄρτεμιν nuncuparunt, id est ἀερότομιν, quod aera secat, Iuno autem aeris arbitra est, merito initia mensium, id est Kalendas, huic deae consecraverunt. (21) Nec hoc praetermiserim, quod nuptiis copulandis Kalendas Nonas et Idus religiosas, id est devitandas, censuerunt. Hi enim dies praeter Nonas feriati sunt: feriis autem vim cuiquam fieri piaculare est: ideo tunc vitantur nuptiae, in quibus vis fieri virgini [p129]videtur. Sed Verrium Flaccum iuris pontificii peritissimum dicere solitum refert Varro, quia feriis tergere veteres fossas liceret, novas facere ius non esset, ideo magis viduis quam virginibus idoneas esse ferias ad nubendum. (22) Subiciet aliquis: Cur ergo Nonis, si feriatus dies non est, prohibetur celebritas nuptiarum? Huius quoque rei in aperto causa est. Nam quia primus nuptiarum dies verecundiae datur, postridie autem nuptam in domo viri dominium incipere oportet adipisci et rem facere divinam, omnes autem postriduani dies seu post Kalendas sive post Nonas Idusve ex aequo atri sunt, ideo et Nonas inhabiles nuptiis esse dixerunt, ne nupta aut postero die libertatem auspicaretur uxoriam aut atro immolaret quo nefas est sacra celebrari. ===XVI.=== (1) Sed quia nos ad commemorationem dierum ordo deduxit, [p130]de hoc quoque quod Hori nostri consultatio continet pauca dicenda sunt. (2) Numa ut in menses annum, ita in dies mensem quemque distribuit, diesque omnes aut festos aut profestos aut intercisos vocavit. Festi dis dicati sunt: profesti hominibus ob administrandam rem privatam publicamque concessi: intercisi deorum hominumque communes sunt. (3) Festis insunt sacrificia epulae ludi feriae: profestis fasti comitiales conperendini stati praeliares: intercisi in se non in alia dividuntur: illorum enim dierum quibusdam horis fas est, quibusdam fas non est ius dicere. Nam, cum hostia caeditur, fari nefas est: inter caesa et porrecta fari licet: rursus, cum adoletur, non licet. Ergo de divisione festorum et profestorum dierum latius disserendum est. (4) Sacra celebritas est vel cum sacrificia dis offeruntur vel cum dies divinis [p131]epulationibus celebratur vel cum ludi in honorem aguntur deorum vel cum feriae observantur. (5) Feriarum autem publicarum genera sunt quattuor. Aut enim stativae sunt aut conceptivae aut imperativae aut nundinae. (6) Et sunt stativae universi populi communes certis et constitutis diebus ac mensibus et in fastis statis observationibus annotatae, in quibus praecipue servantur Agonalia, Carmentalia, Lupercalia: conceptivae sunt quae quotannis a magistratibus vel sacerdotibus concipiuntur in dies vel certos vel etiam incertos, ut sunt Latinae Sementivae, Paganalia, Compitalia: [p132]imperativae sunt quas consules vel praetores pro arbitrio potestatis indicunt: nundinae sunt paganorum itemque rusticorum, quibus conveniunt negotiis propriis vel mercibus provisuri. (7) Sunt praeterea feriae propriae familiarum, ut familiae Claudiae vel Aemiliae seu Iuliae sive Corneliae, et si quas ferias proprias quaeque familia ex usu domesticae celebritatis observat. (8) Sunt singulorum, uti natalium fulgurumque susceptiones, item funerum atque expiationum: apud veteres quoque qui nominasset Salutem Semoniam Seiam Segetiam Tutilinam ferias observabat: item flaminica [p133]quotiens tonitrua audisset feriata erat, donec placasset deos. (9) Adfirmabat autem sacerdotes pollui ferias, si indictis conceptisque opus aliquod fieret. Praeterea regem sacrorum flaminesque non licebat videre feriis opus fieri: et ideo per praeconem denuntiabant, ne quid tale ageretur, et praecepti neglegens multabatur. (10) Praeter multam vero addfirmabatur eum qui talibus diebus inprudens aliquid egisset porco piaculum dare debere: prudentem expiare non posse Scaevola pontifex adseverabat: sed Umbro negat eum pollui qui opus vel ad deos pertinens sacrorumve causa fecisset vel aliquid urgentem vitae utilitatem respiciens actitasset. (11) Scaevola denique consultus, quid feriis agi liceret, respondit: [p134]quod praetermissum noceret. Quapropter si bos in specum decidisset eumque paterfamilias adhibitis operis liberasset, non est visus ferias polluisse: nec ille qui trabem tecti fractam fulciendo ab inminenti vindicavit ruina. (12) Unde et Maro omnium disciplinarum peritus, sciens lavari ovem aut lanae purgandae aut scabiei curandae gratia, pronuntiavit tunc ovem per ferias licere mersari, si hoc remedii causa fieret: <poem> Balantumque gregem fluvio mersare salubri. </poem> Adiciendo enim ''salubri'' ostendit avertendi morbi gratia tantummodo, non etiam ob lucrum purgandae lanae causa, fieri concessum. (13) Haec de festis et qui inde nascuntur, qui etiam nefasti vocantur. Nunc de profestis et qui ex his procedunt loquamur, id est fastis comitialibus conperendinis statis praeliaribus. (14) Fasti sunt quibus licet fari praetori tria verba sollemnia, ''do dico addico''; his contrarii sunt nefasti: comitiales sunt quibus cum populo agi licet; et fastis quidem lege agi potest, cum populo non potest, comitialibus utrumque potest: conperendini quibus vadimonium licet dicere: stati qui iudicii causa cum peregrino instituuntur, ut Plautus in Gurgulione: <poem>[p135] — Status condictus cum hoste intercessit dies. </poem> (15) ''Hostem'' nunc more vetere significat peregrinum. Praeliares ab iustis non segregaverim, siquidem iusti sunt continui triginta dies quibus exercitui imperato vexillum russi coloris in arce positum [p136]est, praeliares autem omnes quibus fas est res repetere vel hostem lacessere. (16) Nam cum Latiar, hoc est Latinarum sollemne, concipitur, item diebus Saturnaliorum, sed et cum Mundus patet, nefas est praelium sumere: (17) quia nec Latinarum tempore, quo publice quondam induciae inter populum Romanum Latinosque firmatae sunt, inchoari bellum decebat, nec Saturni festo, qui sine ullo tumultu bellico creditur imperasse, nec patente Mundo, quod sacrum Diti patri et Proserpinae dicatum est: meliusque occlusa Plutonis fauce eundum ad praelium putaverunt. (18) Unde et Varro ita scribit: ''Mundus cum patet, deorum tristium atque inferum [p137]quasi ianua patet: propterea non modo praelium committi, verum etiam dilectum rei militaris causa habere, ac militem proficisci, navem solvere, uxorem liberum quaerendorum causa ducere, religiosum est.'' (19) Vitabant veteres ad viros vocandos etiam dies qui essent notati rebus adversis: vitabant etiam feriis, sicut Varro in Augurum libris scribit in haec verba: ''Viros vocare feriis non oportet: si vocavit, piaculum esto.'' (20) Sciendum est tamen eligendi ad pugnandum diem Romanis tunc fuisse licentiam, si ipsi inferrent bellum: at cum exciperent, nullum obstitisse diem, quo minus vel salutem suam vel publicam defenderent dignitatem. Quis enim observationi locus, cum eligendi facultas non supersit? (21) Dies autem postriduanos ad omnia maiores nostri cavendos putarunt, quos etiam atros velut infausta appellatione damnarunt: eosdem tamen nonnulli communes velut ad emendationem nominis vocitaverunt. Horum causam Gellius Annalium libro quinto decimo et Cassius Hemina Historiarum libro secundo referunt. [p138]''">''> Anno ab urbe condita trecentesimo sexagesimo tertio a tribunis militum Virgilio Mallio Aemilio Postumio collegisque eorum in senatu tractatum, quid esset propter quod toties intra paucos annos male esset afflicta res publica; et ex praecepto Patrum L. Aquinium haruspicem in senatum venire iussum religionum requirendarum gratia dixisse: (23) Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia fecisse postridie Idus Quintiles, item apud Cremeram multisque aliis temporibus et locis post sacrificium die postero celebratum male cessisse conflictum. (24) Tunc Patres iussisse ut ad collegium pontificum de his religionibus referretur, pontificesque statuisse postridie omnes Kalendas Nonas Idus atros dies habendos, ut hi dies neque praeliares neque puri neque comitiales essent. (25) Sed et [p139]Fabius Maximus Servilianus pontifex in libro XII. negat oportere atro die parentare; quia tunc quoque Ianum Iovemque praefari necesse est, quos nominari atro die non oportet. (26) Ante diem quoque quartum Kalendas vel Nonas vel Idus tamquam nominalem diem plerique vitant. Eius observationis an religio ulla sit tradita quaeri solet: sed nos nihil super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius Annalium quinto cladem illam vastissimam pugnae Cannensis factam refert ante diem quartum Nonas Sextiles. (27) Ad rem sane militarem nihil attinere notat Varro, utrum fastus vel nefastus dies sit, sed ad solas hoc actiones respicere privatas. (28) Quod autem nundinas ferias dixi potest argui, quia Titus de feriis scribens nundinarum dies non inter ferias retulit sed tantum sollemnes vocavit: et quod Iulius Modestus adfirmat Messala augure consulente pontifices, an nundinarum Romanarum Nonarumque dies feriis tenerentur, respondisse eos nundinas sibi ferias non videri: et quod Trebatius in libro primo Religionum ait nundinis magistratum posse manu mittere iudiciaque [p140]addicere. (29) Sed contra Iulius Caesar sexto decimo Auspiciorum libro negat nundinis concionem advocari posse, id est cum populo agi: ideoque nundinis Romanorum haberi comitia non posse. Cornelius etiam Labeo primo Fastorum libro nundinis ferias esse pronuntiat. (30) Causam vero huius varietatis apud Granium Licinianum libro secundo diligens lector inveniet. Ait enim nundinas Iovis ferias esse, siquidem flaminica omnibus nundinis in regia Iovi arietem soleat immolare: sed lege Hortensia effectum ut fastae essent, uti rustici, qui nundinandi causa in urbem veniebant, lites conponerent: nefasto enim die praetori fari non licebat. (31) Ergo qui ferias dicunt a mendacio vindicantur patrocinio vetustatis: qui contra sentiunt aestimatu aetatis quae legem secuta est vera depromunt. (32) Harum originem quidam Romulo adsignant, quem communicato regno cum T. Tatio sacrificiis et sodalitatibus institutis nundinas quoque adiecisse commemorant, sicut Tuditanus adfirmat. (33) Sed Cassius Servium Tullium fecisse nundinas dicit, ut in urbem ex agris convenirent urbanas rusticasque res ordinaturi. Geminus ait diem nundinarum exactis iam regibus coepisse celebrari, quia plerique de plebe repetita Servii Tullii memoria parentarent ei nundinis: cui rei etiam Varro consentit. [p141]''">''> Rutilius scribit Romanos instituisse nundinas, ut octo quidem diebus in agris rustici opus facerent, nono autem die intermisso rure ad mercatum legesque accipiendas Romam venirent, et ut scita atque consulta frequentiore populo referrentur, quae trinundino die proposita a singulis atque universis facile noscebantur. Unde etiam mos tractus ut leges trinundino die promulgarentur. (35) Ea re etiam candidatis usus fuit in comitium nundinis venire et in colle consistere unde coram possent ab universis videri: sed haec omnia neglegentius haberi coepta et post abolita, postquam internundino etiam ob multitudinem plebis frequentes adesse coeperunt. [p142]''">''> Est etiam Nundina Romanorum dea a nono die nascentium nuncupata, qui lustricus dicitur. Est autem dies lustricus quo infantes lustrantur et nomen accipiunt: sed is maribus nonus, octavus est feminis. (37) Plene, ut arbitror, anni ac mensium constitutione digesta habet Horus quoque noster quod de dierum vocabulis et observatione consuluit. Et scire equidem velim, numquid sit quod argutus Niligena et gentis accola numerorum potentis ex hoc ordine Romanae dispensationis inrideat, an Tuscum quoque Tiberim aliquid ex disciplinis suis hausisse consentiat. (38) Subiecit Eustathius: Non solum Horus noster, gravis vir et ornatus, sed nec quisquam alius, ut aestimo, tam futilis posset esse iudicii, qui Romani anni sic ad unguem, ut aiunt, emendatum ordinem non probaret, cui maiorem gratiam et tenax memoria et luculenta oratio referentis adiecit. Nec mirum, si haec digeries morsum reprehensionis evasit, cui accersita est ab Aegypto postremae correctionis auctoritas. (39) Nam Iulius Caesar ut siderum motus, de quibus non indoctos libros reliquit, ab Aegyptiis disciplinis hausit, ita hoc quoque ex eadem institutione mutuatus est, ut ad solis cursum finiendi anni tempus extenderet. (40) Latii vero veteres incolae, quia nihil iam tum discere ab Aegypto licebat, ad quam nullus illis commeatus patebat, morem Graeciae in numerandis [p143]diebus secuti sunt, ut retroversum cedente numero ab augmento in diminutionem conputatio resoluta desineret. (41) Ita enim nos decimum diem deinde nonum et postea octavum dicimus, ut Athenienses δεκάτην καὶ ἐννάτην φθίνοντος soliti sunt dicere. (42) Homerus quoque, cum ait: <poem> Τοῦ μὲν φθίνοντος μηνὸς, τοῦ δ’ ἰσταμένοιο, </poem> quid aliud nisi illum φθίνοντα dicit cuius paulatim deficientis supputatio in nomen desinit secuturi, et ἱστάμενον illum qui praecedit numerum successurus priori in defectum meanti? (43) Quod et Homerus vester Mantuanus intellegens, illud stare dici ad quod acceditur, ait: <poem> Stat sua cuique dies </poem> extremum diem stare dicens, quasi ad quem per omnes eatur. (44) Idem poeta doctrina ac verecundia iuxta nobilis, sciens Romanos veteres ad lunae cursum et sequentes ad solis anni tempora digessisse, utriusque seculi opinioni reverentiam servans: ''Vos'', quoque inquit, [p144]<poem> — labentem caelo qui ducitis annum Liber et alma Ceres'', </poem> tam lunam quam solem duces anni hac invocatione designans. ===XVII.=== (1) Hic Avienus: Hoc equidem mecum multum ac frequenter agitavi, quid sit quod solem modo Apollinem modo Liberum modo sub aliarum appellationum varietate veneremur. Et quia sacrorum omnium praesulem esse te, Vetti Praetextate, divina voluerunt, perge, quaeso, rationem mihi tantae sub uno nomine in nominibus diversitatis aperire. (2) Tum Vettius: Cave aestimes, mi Aviene, poetarum gregem, cum de dis fabulantur, non ab adytis plerumque philosophiae semina mutuari. Nam quod omnes paene deos, dumtaxat qui sub caelo sunt, ad solem referunt, [p145]non vana superstitio sed ratio divina commendat. (3) Si enim sol, ut veteribus placuit, ''dux et moderator'' est ''luminum reliquorum'', et solus stellis errantibus praestat, ipsarum vero stellarum cursus ordinem rerum humanarum, ut quibusdam videtur, pro potestate disponunt, ut Plotino constat placuisse, significant: necesse est ut solem, qui moderatur nostra moderantes, omnium quae circa nos geruntur fateamur auctorem. (4) Et sicut Maro, cum de una Iunone diceret: ''Quo numine laeso'', ostendit unius dei effectus varios pro variis censendos esse numinibus, ita diversae virtutes solis nomina dis dederunt: unde ἓν τὸ πᾶν sapientum principes prodiderunt. (5) Virtutem igitur solis quae divinationi curationique praeest Apollinem vocaverunt: quae sermonis auctor est Mercurii nomen accepit. Nam quia sermo interpretatur cogitationes latentes, Ἑρμῆς ἀπὸ τοῦ ἑρμηνεύειν propria appellatione vocitatus est. (6) Virtus solis est quae fructibus, effectus eiusdem est qui frugibus praeest. Et hinc natae sunt appellationes deorum sicut ceterorum qui ad solem certa et archana ratione referuntur: et, ne tanto secreto nuda praestetur adsertio, auctoritates veterum de singulis consulamus. (7) Apollinis nomen multiplici interpretatione ad solem refertur, [p146]cuius rei ordinem pergam. Plato solem ἀπόλλωνα cognominatum scribit ἀπὸ τοῦ ἀποπάλλειν τὰς ἀκτϊνας, id est a iactu radiorum: Chrysippus [Apollinem], ὡς οὐχὶ τῶν πολλῶν καὶ φαύλων οὐσιῶν τοῦ πυρὸς ὄντα, primam enim nominis litteram retinere significationem negandi: ἢ ὅτι μόνος ἐστὶ καὶ οὐχὶ πολλοί, nam et Latinitas eum, quia tantam claritudinem solus optinuit, [p147]solem vocavit: (8) Speusippus, quod ex multis ignibus constet vis eius, ὡς ἀπὸ πολλῶν οὐσιῶν πυρὸς αὐτοῦ συνεστῶτος: Cleanthes, ὡς ἀπ’ ἄλλων καὶ ἄλλων τόπων τὰς ἀνατολὰς ποιουμένου, quod ab aliis atque aliis locorum declinationibus faciat ortus: (9) Cornificius arbitratur Apollinem nominatum ἀπὸ τοῦ ἀναπολεῖν, id est quia intra circuitum mundi quem Graeci πόλον appellant impetu latus ad ortus refertur: alii cognominatum Apollinem putant ὡς ἀπολλύντα τὰ ζῶα: exanimat enim et perimit animantes, cum pestem intemperie caloris inmittit, (10) ut Euripides in Phaethonte: <poem> Ὦ χρυσοφεγγές ἥλι’ ὡς μ’ ἀπώλεσας, ὅθεν σ’ Ἀπόλλων’ ἐμφανῶς κλῄζει βροτός </poem> item Archilochus: <poem> ἄναξ Ἄπολλον, καὶ σὺ τοὺς μὲν αἰτίους σήμαινε, καὶ σφᾶς ὄλλυ’ ὥσπερ ὀλλύεις, </poem> (11) Denique inustos morbo ἀπολλωνοβλήτους καὶ ἡλιοβλήτους appellant: et quia similes sunt solis effectibus effectus lunae in iuvando [p148]nocendoque, ideo feminas certis adflictas morbis σεληνοβλήτους et ἀρτεμιδοβλήτους vocant. (12) Hinc est quod arcu et sagittis Apollinis simulachra decorantur, ut per sagittas intellegatur vis emissa radiorum: <poem> Αὐτὰρ ἔπειτ’ αὐτοῖσι βέλος ἐχεπευκὲς ἐφιεὶς βάλλ'. </poem> (13) Idem auctor est et publicae sospitatis, quam creditur sol animantibus praestare temperie: sed quia perpetuam praestat salubritatem et pestilens ab ipso casus rarior est, ideo Apollinis simulachra manu dextra Gratias gestant, arcum cum sagittis sinistra: quod ad noxam sit pigrior, et salutem manus promptior largiatur. (14) Hinc est quod eidem attribuitur medendi potestas, quia temperatus solis calor morborum omnium fuga est. Nam ὡς ἀπελαύνοντα τὰς νόσους ἀπόλλωνα tamquam ἀπέλλωνα cognominatum putant. (15) Quae sententia Latinae quoque nominis enuntiationi congruens fecit, ne huius dei nomen verteremus, ut Apollinem apellentem mala intellegas, quem Athenienses ἀλεξίκακον appellant. [p149]Sed et Lindii colunt Apollinem Λοίμιον, hoc cognomine finita pestilentia nuncupatum. Eadem opinio sospitalis et medici dei in nostris quoque sacris fovetur. Namque virgines Vestales ita indigitant: ''Apollo Medice, Apollo Paean''. (16) Cum ergo sint huiusce sideris, id est solis, duo maximi effectus, alter quo calore temperato iuvat mortalium vitam, alter quo iactu radiorum nonnumquam pestiferum virus inmittit, duo eademque cognomina circa singulos effectus propriis enuntiationibus signant, appellantes deum Ἰήϊον atque Παιᾶνα: quae cognomina utrique effectui apta sunt, ut sit Ἰήϊος ἀπὸ τοῦ ἰᾶσθαι, id est a sanando, et Παιὰν ἀπὸ τοῦ παύειν τὰς ἀνίας, et rursus Ἰήϊος ἀπὸ τοῦ ἱέναι, ab inmittendo, [p150]<poem> — βέλος ἐχεπευκὲς ἐφιεὶς, </poem> et Παιὰν ἀπὸ τοῦ παίειν, a feriendo. (17) Optinuit tamen ut, cum sanitatem dari sibi precantur, ἰὴ Παιὰν per η litteram enuntient, id est ''medere Paean'': cum autem ἵε Παιὰν per ε litteram dicunt cum aspiratione prioris litterae, significant hoc dici in aliquem adversa precatione, βάλε Παιὰν, id est ''inmitte feriendo'': qua voce ferunt Latonam usam, cum Apollinem hortaretur impetum Pythonis incessere sagittis, cuius rei naturalem rationem suo loco reddam. (18) Hanc vocem, id est ἵε Παιὰν, confirmasse fertur oraculum Delphicum Atheniensibus petentibus opem dei adversus Amazonas Theseo regnante. Namque inituros bellum iussit his ipsis verbis semet ipsum auxiliatorem invocare hortarique. (19) Apollodorus in libro quarto decimo περὶ θεών Ἰήϊον [solem] scribit [ita] [p151]appellari Apollinem ἀπὸ τοῦ κατὰ τὸν κόσμον ἵεσθαι καὶ ἰέναι, quod sol per orbem impetu fertur. (20) Sed Timotheus ita: <poem> Σύ τε, ὦ τὸν ἀεὶ πόλον οὐράνιον λαμπραῖς ἀκτῖσ’ ἥλιε βάλλων, πέμψον ἑκαβόλον ἐχθροῖσι βέλος σᾶς ἀπὸ νεύρας, ὢ ἵε Παιάν. </poem> (21) Eundem deum praestantem salubribus causis Οὔλιον appellant, id est sanitatis auctorem, ut ait Homerus: <poem> Οὖλέ τε καὶ μάλα χαῖρε. </poem> Meandrius scribit Milesios ἀπόλλωνι Οὐλίῳ pro salute sua immolare. Pherecydes refert Thesea, cum in Cretam ad Minotaurum [p152]duceretur, vovisse pro salute atque reditu suo ἀπόλλωνι Οὐλίῳ καὶ ἀρτέμιδι Οὐλίᾳ. (22) Nec mirum, si gemini effectus variis nominibus celebrantur, cum alios quoque deos ex contrario in eadem re duplici censeri et potestate accipiamus et nomine, ut Neptunum quem alias Ἐνοσίχθονα, id est terram moventem, alias ἀσφαλίωνα, id est stabilientem, vocant: item Mercurius hominum mentes vel oculos et excitat et sopit, ut ait poeta: <poem> Εἴλετο δὲ ῥάβδον, τῇτ’ ἀνδρῶν ὄμματα θέλγει. </poem> (23) Unde et Apollinem, id est solem, modo sospitalem modo pestem significantibus cognominibus adoramus, cum tamen pestis quae ab eo noxiis inmittitur aperte hunc deum bonis propugnare significet. (24) Hinc est quod apud Pachynum Siciliae promuntorium Apollo Libystinus eximia religione celebratur. Nam cum Libyes invasuri Siciliam classem adpulissent ad id promuntorium, Apollo, qui ibi colitur, invocatus ab incolis inmissa hostibus peste et paene cunctis subita morte interceptis Libystinus cognominatus est. (25) Nostris quoque continetur annalibus similis eiusdem dei praesentiae maiestas. Nam cum ludi Romae Apollini celebrarentur ex vaticinio Marcii vatis carmineque Sibyllino, repentino hostis adventu plebs ad arma excitata occurrit hosti, eoque tempore nubes sagittarum in adversos visa ferri et hostem fugavit et victores Romanos ad spectacula dei sospitalis reduxit: hinc [p153]intellegitur praelii causa, non pestilentiae, sicut quidam aestimant, ludos institutos. (26) Haec est autem huius aestimationis ratio, quod tunc sol super ipsum nostrae habitationis verticem fulget. Nam Cancer in aestivo tropico est, in quo meante sole radii temperatam nostram non eminus sed superne demissi rectis fulgoribus lustrant: unde aestimatum est a nonnullis ad propitiandum tunc maxime deum caloris Apollinaribus litari. (27) Sed invenio in litteris hos ludos victoriae, non valitudinis causa, ut quidam annalium scriptores memorant, institutos. Bello enim Punico hi ludi ex libris Sibyllinis primum sunt instituti, suadente Cornelio Rufo decemviro, qui propterea Sibylla cognominatus est, et postea corrupto nomine primus coepit Sylla vocitari. (28) Fertur autem in carminibus Marcii vatis, cuius duo volumina inlata sunt in senatum, inventum esse ita scriptum: ''Hostem, Romani, si ex agro expellere vultis, vomicam quae gentium venit longe, Apollini censeo [p154]vovendos ludos qui quotannis comiter Apollini fiant. His ludis faciendis praesit is praetor qui ius populo plebique dabit summum: decemviri Graeco ritu hostiis sacra faciant. Hoc si recte facietis, gaudebitis semper fietque res publica melior: nam is divus extinguet perduelles vestros qui vestros campos pascunt placide.'' (29) Ex hoc carmine cum procurandi gratia dies unus rebus divinis impensus esset, postea senatus consultum factum: ''uti decemviri, quo magis instruerentur de ludis Apollini agundis reque divina recte facienda, libros Sibyllinos adirent.'' In quibus cum eadem reperta nuntiatum esset, censuerunt Patres: ''Apollini ludos vovendos faciendosque, inque eam rem duodecim milia aeris praetori et duas hostias maiores dari'', decemvirisque praeceptum: ''ut Graeco ritu hisce hostiis sacrum facerent, Apollini bove aurato et capris duabus albis auratis, Latonae bove femina aurata''. Ludos in circo populus coronatus spectare iussus. (30) Haec praecipue traditur origo ludorum Apollinarium. Nunc ex aliis quoque huius dei nominibus eundem esse Apollinem et solem probemus. (31) Λοξίας cognominatur, [p155]ut ait Oenopides: ὅτι ἐκπορεύεται τὸν λοξὸν κύκλον ἀπὸ δυσμῶν ἐπ’ ἀνατολὰς κινούμενος, id est quod obliquum circulum ab occasu ad orientem pergit: aut, ut Cleanthes scribit: ἐπειδὴ καθ’ ἕλικας κινεῖται· λοξαὶ γάρ εἰσιν καὶ αὗται, quod flexuosum iter pergit: ἢ ὅτι λοξὰς τὰς ἀκτῖνας ἵησιν ἐφ’ ἡμᾶς βορείους ὅντας νότειος ὢν, vel quod transversos in nos a meridie inmittit radios, cum simus ad ipsum septentrionales. (32) Delius cognominatur ἀπὸ τοῦ δῆλα καὶ φανερὰ πάντα ποιεῖν τῷ φωτὶ, quod inluminando omnia clara demonstret. (33) Φοῖβος appellatur, ut ait Cornificius, ἀπὸ τοῦ φοιτᾶν βίᾳ, quod vi fertur: plerique autem a specie et nitore Φοῖβον, id est καθαρὸν καὶ λαμπρὸν, dictum putant. (34) Item Φάνητα appellant ἀπὸ τοῦ φαίνειν: et Φανεὸν, ἐπειδὴ φαίνεται νέος, quia sol cotidie renovat sese: unde Virgilius: ''Mane novum''. (35) Camerienses, qui sacram Soli [p156]incolunt insulam, ἀειγενέτῆ Apollini immolant, τῷ τὸν ἥλιον ἀεὶ γίγνεσθαι καὶ ἀεὶ γεννᾶν, id est quod semper exoriens gignitur, quodque ipse generat universa inseminando fovendo producendo alendo augendoque. (36) Apollinis Lycii plures accipimus cognominis causas. Antipater Stoicus Lycium Apollinem nuncupatum scribit ἀπὸ τοῦ λευκαίνεσθαι πάντα φωτίζοντος ἡλίου. Cleanthes Lycium Apollinem appellatum notat, quod, veluti lupi pecora rapiunt, ita ipse quoque humorem eripit radiis. (37) Prisci Graecorum primam lucem, quae praecedit solis exortus, λύκην appellaverunt ἀπὸ τοῦ λευκοῦ. Id temporis hodieque λυκόφως cognominant. (38) De quo tempore ita poeta scribit: <poem> [p157] Ἦμος δ’ οὔτ’ ἄρ πω ἠὼς, ἔτι δ’ ἀμφιλύκη νύξ. </poem> idem Homerus: <poem> Εὒχεο δ’ Ἀπόλλωνι Λυκηγενει κλυτοτόχῳ, </poem> quod significat τῷ γεννῶντι τὴν λύκην, id est qui generat exortu suo lucem: radiorum enim splendor propinquantem solem longe lateque praecedens, atque caliginem paulatim extenuans tenebrarum, parit lucem. (39) Neque minus Romani, ut pleraque alia ex Graeco, ita et lucem videntur a λύκῆ figurasse. Annum quoque vetustissimi Graecorum λυκάβαντα appellabant, τὸν ἀπὸ τοῦ λύκου, [p158]id est sole, βαινόμενον καὶ μετρούμενον. (40) Λύκον autem solem vocari etiam Lycopolitana Thebaidos civitas testimonio est: quae pari religione Apollinem itemque lupum, hoc est λύκον, colit, in utroque solem venerans, quod hoc animal rapit et consumit omnia in modum solis ac plurimum oculorum acie cernens tenebras noctis evincit. (41) Ipsos quoque λύκους a λύκῆ, id est a prima luce, appellatos quidem putant, quia hae ferae maxime id tempus aptum rapiendo pecori observant, quod antelucanum post nocturnam famem ad pastum stabulis expellitur. (42) Apollinem Πατρῷον cognominaverunt, non propria gentis unius aut civitatis religione, sed ut auctorem progenerandarum omnium rerum, quod sol humoribus exiccatis ad progenerandum omnibus praebuit causam, ut ait Orpheus: <poem> Πατρὸς ἔχοντα νόον καὶ ἐπίφρονα βουλήν· </poem> unde nos quoque Ianum patrem vocamus, solem sub hac appellatione venerantes. (43) Νόμιον ἀπόλλωνα cognominaverunt, non ex [p159]officio pastorali et fabula per quam fingitur Admeti regis pecora pavisse, sed quia sol pascit omnia quae terra progenerat. (44) Unde non unius generis sed omnium pecorum pastor canitur, ut apud Homerum Neptuno dicente: <poem> Φοῖβε, σὺ δ’ εἰλίποδας ἕλικας βοὺς βουκολέεσκες. </poem> Atque idem apud eundem poetam equarum pastor significatur, ut ait: <poem> Τὰς ἐν Φηρίῆ θρέψ’ ἀργυρότοχος Ἀπόλλων, ἄμφω θηλείας, φόβον ἄρηος φορεούσας. </poem> (45) Praeterea aedes, ut ovium pastoris, sunt apud Camirenses Ἐπιμηλίου, apud Naxios Ποιμνίου· itemque deus ἀρνοκόμης colitur, et apud Lesbios Ναπαῖος: et multa sunt cognomina per diversas civitates ad dei pastoris officium tendentia. Quapropter universi pecoris antistes et vere pastor agnoscitur. (46) Apollo Ἐλελεὺς appellatur ἀπὸ τοῦ ἐλίττεσθαι περὶ τὴν γῆν, quod aeterno circa terram meatu veluti volvi videtur, ut ait Euripides: [p160] <poem> Ἥλιε θοαῖς ἵπποισιν ἐλίσσων φλόγα, </poem> ἢ ὅτι συναλισθέντος πολλοῦ πυρὸς περιπολεῖ, ut ait Empedocles: <poem> Οὒνεκ’ ἀναλισθεὶς μέγαν οὐρανὸν ἀμφιπολεύει. </poem> Platon: ἀπὸ τοῦ συναλίζειν καὶ συναθροίζειν τοὺς ἀνθρώπους, ὅταν ἀανατείλῆ, quod exoriens homines conducit in coetum. (47) Apollo Χρυσοκόμας cognominatur a fulgore radiorum, quas vocant comas aureas solis: unde et ἀκερσικόμης, quod numquam radii possunt a fonte lucis avelli: item ἀργυρότοξος, quod enascens [p161]per summum orbis ambitum velut arcus quidam figuratur alba et argentea specie, ex quo arcu radii in modum emicant sagittarum. (48) Σμινθεὺς cognominatur, ὅτι ζέων θεῖ, quia fervens currit: Καρνεῖος, ἐπεὶ καιόμενος ὁρᾶται νέος: vel quod, cum omnia ardentia consumantur, hic suo calore candens semper novus constat: item Ἀπόλλων Κιλλαῖος, ὅτι τὰς κινήσεις λαιὰς [p162]ποιεῖ, semper nobis ab austro currens. (49) Θυμβραῖος ἀπόλλων, ὁ τοὺς ὄμβρους θεὶς, quod est deus imbricitor. ἀπόλλων Φιλήσιος, quod lumen eius exoriens amabile amicissima veneratione consalutamus. (50) ἀπόλλων Πύθιος οὐκ ἀπὸ τῆς πεύσεως, id est non a consultatione oraculorum, dictus a physicis aestimatur, sed ἀπὸ τοῦ πύθειν, id est σήπειν, quod numquam sine vi caloris efficitur. (51) Hinc ergo Πύθιον dictum aestimant: licet hoc nomen ex nece draconis inditum deo Graeci fabulentur, quae tamen fabula non abhorret ab intellectu naturalis archani: quod apparebit, si percurratur ordo qui de Apolline nascente narratur, sicut paulo [p163]superius enarraturum me esse promisi. (52) Latonae Apollinem Dianamque pariturae Iuno dicitur obstitisse, sed, ubi quandoque partus effusus est, draconem ferunt, qui Πύθων vocitabatur, invasisse cunas deorum, Apollinemque in prima infantia sagittis beluam confecisse. (53) Quod ita intellegendum naturalis ratio demonstrat. Namque post chaos, ubi primum coepit confusa deformitas in rerum formas et in elementa enitescere, terraque adhuc humida substantia in molli atque instabili sede nutaret, convalescente paulatim aetherio calore atque inde seminibus in eam igneis defluentibus haec sidera edita esse creduntur: et solem quidem maxima vi caloris in superna raptum, lunam vero humidiore et velut femineo sexu naturali quodam pressam tepore inferiora tenuisse, tamquam ille magis substantia patris constet, haec matris: (54) siquidem Latonam physici volunt terram videri, cui diu intervenit Iuno, ne numina quae diximus ederentur: hoc est aer, qui tunc humidus adhuc gravisque obstabat aetheri ne fulgor luminum per humoris aerii densitatem tamquam e cuiusdam [p164]partus progressione fulgeret. (55) Sed divinae providentiae vicit instantia, quae creditur iuvisse partum: ideo in insula Delo ad confirmandam fidem fabulae aedes Providentiae, quam ναὸν Προνοίας ἀθηνᾶς appellant, apta religione celebratur. (56) Propterea in insula dicuntur nati, quod ex mari nobis oriri videntur. Haec insula ideo Delos vocatur, quia ortus et quasi partus luminum omnia facit δῆλα, id est aperta clarescere. (57) Haec est autem de nece draconis ratio naturalis, ut scribit Antipater Stoicus. Nam terrae adhuc humidae exhalatio meando in supera volubili impetu atque inde sese, postquam calefacta est, instar serpentis mortiferi in infera revolvendo corrumpebat omnia vi putredinis, quae non nisi ex calore et humore generatur, ipsumque solem densitate caliginis obtegendo videbatur quodammodo lumen eius eximere: sed divino fervore radiorum tandem velut sagittis incidentibus extenuata exiccata enecta interempti draconis ab Apolline fabulam fecit. (58) Est et alia ratio draconis perempti. Nam solis meatus, licet ab ecliptica linea numquam recedat, sursum [p165]tamen ac deorsum ventorum vices certa deflexione variando iter suum velut flexum draconis involvit. (59) Unde Euripides: <poem> — Πυριγενὴς δὲ δράκων ὁδὸν ἡγεῖται ταῖς τετραμόρφοις ὥραισι ζευγνὺς ἁρμονίᾳ πλούτου πολύκαρπον ὄχημα. </poem> Sub hac ergo appellatione caelestis itineris sol, cum confecisset suum cursum, draconem confecisse dicebatur: inde fabula exorta est de serpentis nece. (60) Sagittarum autem nomine non nisi radiorum iactus ostenditur, qui tunc longissimi intelleguntur, quo tempore altissimus sol diebus longissimis solstitio aestivo conficit annuum cursum, inde Ἑκηβόλος et Ἑκατηβόλος dictus, ἕκαθεν τὰς ἀκτῖνας βάλλων, e longissimo altissimoque radios in terram usque demittens. (61) De Pythii cognomine sufficere ista potuissent, ni haec [p166]quoque ratio eiusdem appellationis ingereret. Cum enim sol in signo Cancri aestivum solstitium facit, in quo est longissimi diei terminus, et inde retrogressum agit ad diminutionem dierum, Pythius eo tempore appellatur, ὡς πύματον θέων, ὅ ἐστι τὸν τελευταῖον δρόμον τρέχων. (62) Idem ei nomen convenit et cum Capricornum rursus ingrediens ultimum brevissimi diei cursum intellegitur peregisse, et ideo in alterutro signorum peracto annuo spatio draconem Apollo, id est flexuosum iter suum, ibi confecisse memoratur. Hanc opinionem Cornificius in Etymis retulit. (63) Ideo autem his duobus signis quae portae solis vocantur, Cancro et Capricorno, haec nomina contigerunt, quod Cancer animal retro atque oblique cedit, eademque ratione sol in eo signo obliquum, ut solet, incipit agere retrogressum: caprae vero consuetudo haec in pastu videtur, ut semper altum pascendo petat, sed et sol in Capricorno incipit ab imis in alta remeare. (64) ἀπόλλωνα Διδυμαῖον vocant, quod geminam speciem sui numinis praefert ipse inluminando formandoque lunam: etenim ex uno fonte lucis gemino sidere spatia diei et noctis inlustrat: unde et Romani solem sub nomine et specie Iani Didymaei Apollinis appellatione venerantur. (65) ἀπόλλωνα Δέλφιον vocant, quod quae obscura sunt claritudine lucis ostendit, ἐκ τοῦ δηλοῦν ἀφάνῆ, aut, ut Numenio [p167]placet, quasi unum et solum. Ait enim prisca Graecorum lingua δέλφον unum vocari: ''unde et frater'', inquit, ''ἀδελφὸς dicitur, quasi iam non unus''. (66) Hieropolitani praeterea, qui sunt gentis Assyriorum, omnes solis effectus atque virtutes ad unius simulachri barbati speciem redigunt, eumque Apollinem appellant. (67) Huius facies prolixa in acutum barba figurata est, eminente super caput calatho: simulachrum thorace munitum est, dextera erectam tenet hastam superstante Victoriae parvulo signo, sinistra floris porrigit speciem, summisque ab humeris Gorgoneum velamentum redimitum anguibus tegit scapulas. Aquilae propter exprimunt instar [p168]volatus: ante pedes imago feminea est, cuius dextera laevaque sunt signa feminarum: ea cingit flexuoso volumine draco. (68) Radios in terram superne iaci barba demissa significat: calathus aureus surgens in altum monstrat aetheris summam, unde solis creditur esse substantia: hastae atque loricae argumento imago adiungitur Martis, quem eundem ac solem esse procedens sermo patefaciet: Victoria testatur cuncta submitti huius sideris potestati: floris species florem rerum protestatur quas hic deus inseminat progenerat fovet nutrit maturatque. (69) Species feminea terrae imago est, quam sol desuper inlustrat: signa duo aeque feminea quibus ambitur hylen naturamque significant confamulantes: et draconis effigies flexuosum iter sideris monstrat: aquilae propter altissimam velocitatem volatus altitudinem solis ostendunt. (70) Addita est Gorgonea vestis, quod Minerva, quam huius praesidem accepimus, solis virtus sit: sicut et Porphyrius testatur Minervam esse virtutem solis quae humanis mentibus prudentiam subministrat. Nam ideam haec dea Iovis capite prognata memoratur, id est de summa aetheris parte edita, unde origo solis est. ===XVIII.=== (1) Haec quae de Apolline diximus possunt etiam de Libero dicta existimari. Nam Aristoteles, qui Theologumena scripsit, Apollinem et Liberum patrem unum eundemque deum [p169]esse cum multis aliis argumentis adserat, etiam apud Ligyreos ait in Thracia esse adytum Libero consecratum ex quo redduntur oracula: sed in hoc adyto vaticinaturi plurimo mero sumpto, uti apud Clarium aqua pota, effantur oracula. (2) Apud Lacedaemonios etiam in sacris quae Apollini celebrant, Hyacinthia vocantes, hedera coronantur Bacchico ritu. (3) Item Boeotii Parnasum montem Apollini sacratum esse memorantes simul tamen in eodem et oraculum Delphicum et speluncas Bacchicas uni deo consecratas colunt: [p170]et Apollini et Libero patri in eodem monte res divina celebratur. (4) Quod cum et Varro et Granius Flaccus adfirment, etiam Euripides his docet: <poem> Διόνυσος ὃς θύρσοισι καὶ νεβρῶν δοραῖς καθαπτὸς ἐν πεύκαισι Παρνασσὸν κάτα πηδᾷ χορεύων </poem> (5) In hoc monte Parnaso Bacchanalia alternis annis aguntur: ubi et Satyrorum, ut adfirmant, frequens cernitur coetus et plerumque voces propriae exaudiuntur, itemque cymbalorum crepitus ad aures hominum saepe perveniunt. (6) Et, ne quis opinetur diversis dis Parnasum montem dicatum, idem Euripides in Licymnio Apollinem Liberumque unum eundemque deum esse significans scribit: <poem> Δέσποτα φιλόδαφνε Βάκχε, Παιὰν ἄπολλων εὔλυρε. </poem> Ad eandem sententiam Aeschylus: <poem> [p171] Ὁ Κισσεὺς ἀπόλλων, ὁ Βακχεῖος, ὁ μάντις. </poem> (7) Sed licet illo prius adserto, eundem esse Apollinem ac solem, edoctoque postea ipsum esse Liberum patrem qui Apollo est, nulla ex his dubitatio sit Solem ac Liberum patrem eiusdem numinis habendum: absolute tamen hoc argumentis liquidioribus astruetur. (8) In sacris enim haec religiosi archani observatio tenetur, ut sol, cum in supero, id est in diurno, hemisphaerio est, Apollo vocitetur: cum in infero, id est nocturno, Dionysus, qui est Liber pater, habeatur. (9) Item Liberi patris simulachra partim puerili aetate partim iuvenis fingunt: praeterea barbata [p172]specie, senili quoque, uti Graeci eius quem βασσαρέα, item quem Βρισέα appellant, et ut in Campania Neapolitani celebrant Ἥβωνα cognominantes. (10) Hae autem aetatum diversitates ad solem referuntur, ut parvulus videatur hiemali solstitio, qualem Aegyptii proferunt ex adyto die certa, quod tunc brevissimo die veluti parvus et infans videatur: exinde autem procedentibus augmentis aequinoctio vernali similiter atque adolescentis adipiscitur vires, figuraque iuvenis ornatur: postea statuitur eius aetas plenissima effigie barbae solstitio aestivo, quo tempore summum sui consequitur augmentum: exinde per diminutiones veluti senescenti quarta forma deus figuratur. (11) Item in Thracia eundem haberi [p173]solem atque Liberum accipimus, quem illi Sebadium nuncupantes magnifica religione celebrant, ut Alexander scribit: eique deo in colle Zilmisso aedes dicata est specie rotunda, cuius medium interpatet tectum. Rotunditas aedis monstrat huiusce sideris speciem: summoque tecto lumen admittitur, ut appareat solem cuncta vertice summo lustrare lucis inmissu, et quia oriente eo universa patefiunt. (12) Orpheus quoque solem volens intellegi ait inter cetera: <poem> Τήκων αἰυέρα δι’ ὃν, άκίνητον πρὶν ἐοντα, [p174]ἐξανέφηνε θεοῖσιν ὁρᾶν κάλλιστον ίδέσθαι, ὃν δὴ νῦν καλέουσι Φάνητά τε καὶ Διόνυσον Εὐβουλῆα τ’ ἄνακτα καὶ Ἀνταύγην ἀρίδηλον· ἄλλοι δ’ ἄλλο καλοῦσιν ἐπιχθονίων ἀνθρώπων. Πρῶτος δ’ ἐς φάος ἤλθε, Διόνυσος δ’ ἐπεκλήθη, οὗνεκα δινεῖται κατ’ ἀπείρονα μακρὸν Ὄλυμπον· ἀλλαχθεὶς δ’ ὄνομ’ ἔσχε, προσωνυμίας πρὸς ἕκαστον παντοδαπὰς κατὰ καιρὸν, ἀμειβομένοιο χρόνοιο. </poem> (13) Φάνητα dixit solem ἀπὸ τοῦ φῶτὸς καὶ φανεροῦ, id est a lumine atque inluminatione, quia cunctis visitur cuncta conspiciens: Διόνυσον, ut ipse vates ait, ἀπὸ τοῦ δινεῖσθαι καὶ περιφέρεσθαι, id est quod circumferatur in ambitum. (14) Unde Cleanthes ita cognominatum scribit ἀπὸ τοῦ διανύσαι, quia cotidiano impetu ab oriente ad occasum diem noctemque faciendo caeli conficit cursum. (15) Physici Διόνυσον Διὸς νοῦν, qui solem mundi mentem esse dixerunt: mundus autem vocatur caelum, quod appellant Iovem: unde Aratus de caelo dicturus ait: <poem> [p175] Ἐκ Διὸς ἀρχώμεσθα. </poem> (16) Liber a Romanis appellatur, quod liber et vagus est, ut ait Naevius: <poem> Hac qua sol vagus igneas habenas Inmittit propius iugatque terrae.'' </poem> (17) Idem versus Orpheici Εὐβουλῆα vocantes boni consilii hunc deum praestitem monstrant. Nam si conceptu mentis consilia nascuntur, mundi autem mentem solem esse opinantur auctores, a quo in homines manat intellegendi principium: merito boni consilii solem antistitem crediderunt. (18) Solem Liberum esse manifeste pronuntiat Orpheus hoc versu: <poem> Ἥλιος ὃν Διόνυσον ἐπίκλησιν καλέουσιν. </poem> Et is quidem versus absolutior: ille vero eiusdem vatis operosior: <poem> Εἷς Ζεὺς, εἷς Ἅιδης, εἷς Ἥλιος, εἷς Διόνυσος. </poem> (19) Huius versus auctoritas fundatur oraculo Apollinis Clarii, in quo aliud quoque nomen soli adicitur, qui in isdem sacris versibus inter cetera vocatur Ἰαώ: nam consultus Apollo Clarius, quis deorum habendus sit qui vocatur Ἰαὼ, ita effatus est: <poem> [p176] (20) Ὄργια μὲν δεδαῶτας ἐχρῆν νηπευθέα κεύθειν, εἰ δ’ ἄρα τοι παύρη σύνεσις καὶ νοῦς ἀλαπαδνός, φράζεο τὸν πάντων ὕπατον θεὸν ἔμμεν Ἰαὼ, χείματι μέν τ’ ἀΐδην, Δία δ’ εἴαρος ἀρχομένοιο, Ἠέλιον δὲ θέρευς, μετοπώρου δ’ ἁβρὸν Ἰαώ. </poem> [p177] (21) Huius oraculi vim, numeris nominisque interpretationem, qua Liber pater et sol Ἰαὼ significatur, executus est Cornelius Labeo in libro cui titulus est: ''De oraculo Apollinis Clarii''. (22) Item Orpheus Liberum atque Solem unum esse deum eundemque demonstrans de ornatu vestituque eius in sacris Liberalibus ita scribit: <poem> Ταῦτά τε πάντα τελεῖη, ἦρι σκευῇ πυκάσαντα σῶμα θεοῦ, μίμημα περικλύτου ἠελινοιο· πρῶτα μὲν οὖν φλογέαις ἐναλίγκιον ἀκτίνεσσιν πέπλον φοινίκεον πυρὶ εἴκελον ἀμφιβαλέσθαι· αὐτὰρ ὗπερθε νεβροῖο παναίολον εὐρὺ καθάψαι [p178] δέρμα πολύστικτον θηρὸς κατὰ δεξιὸν ὦμον, ἄστρων δαιδαλέων μίμημ’ ἱεροῦ τε πόλοιο. Εὶτα δ’ ὕπερθε νεβρῆς χρύσεον ζωστῆρα βαλέσθαι, παμφανόωντα, πέριξ στέρνων φορέειν, μέγα σῆμα, εὐθὺς ὅτ’ ἐκ περάτων γαίης φαέθων ἀνορούων χρυσείαις ἀκτῖσι βάλῆ ῥόον ὠκεανοῖο, αὐγὴ δ’ ἄσπετος ᾖ, ἀνὰ δὲ δρόσῳ ἀμφιμιγεῖσα μαρμαίρῆ δίνῆσιν ἑλισσομένη κατὰ κύκλον, πρόσθε θεοῦ· ζωστὴρ δ’ ἄρ’ ὑπὸ στέρνων ἀμετρήτων φαίνεται ὠκεανοῦ κύκλος, μέγα θαῦμα ἰδέσθαι. </poem> (23) Hinc et Virgilius, sciens Liberum patrem solem esse et Cererem lunam, qui pariter fertilitatibus glebae et maturandis frugibus vel nocturno temperamento vel diurno calore moderantur, <poem> — ''Vestro'', ait, ''si munere tellus Chaoniam pingui glandem mutavit arista.'' </poem> (24) Solem vero terrenae esse fecunditatis auctorem idem poeta profano mox docuit exemplo, cum ait: <poem> Saepe etiam steriles incendere profuit agros </poem> et reliqua. Si enim hominum commento ignis adhibitus multiplex praestat auxilium, quid ascribendum est aetherio solis calori? ===XIX.=== (1) Quae de Libero patre dicta sunt, haec Martem eundem [p179]ac solem esse demonstrant: siquidem plerique Liberum cum Marte coniungunt, unum deum esse monstrantes: unde Bacchus Ἐνυάλιος cognominatur, quod est inter propria Martis nomina. (2) Colitur etiam apud Lacedaemonios simulachrum Liberi patris hasta insigne, non thyrso: sed cum thyrsum tenet, quid aliud quam latens telum gerit, cuius mucro hedera lambente protegitur? Quod ostendit vinculo quodam patientiae obligandos impetus belli. Habet enim hedera vinciendi obligandi naturam: nec non et calor vini, cuius Liber pater auctor est, saepe homines ad furorem bellicum usque propellit. (3) Igitur propter cognatum utriusque effectus calorem Martem ac Liberum unum eundemque deum esse voluerunt: certe Romani utrumque patris appellatione venerantur, alterum Liberum patrem, alterum Marspitrem, id est Martem patrem, cognominantes. (4) Hinc etiam Liber pater bellorum potens probatur, quod eum primum ediderunt auctorem triumphi. Cum igitur Liber pater idem ac sol sit, Mars vero idem ac Liber pater: Martem solem esse quis dubitet? (5) Accitani etiam, Hispana gens, simulachrum Martis radiis ornatum maxima religione celebrant, Neton [p180]vocantes. (6) Et certe ratio naturalis exigit ut di caloris caelestis parentes magis nominibus quam re substantiaque divisi sint: fervorem autem quo animus excandescit excitaturque alias ad iram alias ad virtutes nonnumquam ad temporalis furoris excessum, per quas res etiam bella nascuntur, Martem cognominaverunt, cuius vim poeta exprimendo et similitudini ignis adplicando ait: <poem> Μαίνετο δ’ ὡς ὅτ’ ἄρης ἐγχέσπαλος ἢ ὀλοὸν πῦρ. </poem> In summa pronuntiandum est effectum solis, de quo fervor animorum, de quo calor sanguinis excitatur, Martem vocari. (7) Ut vero Mercurius sol probetur, superius edocta suffragio sunt. Eundem enim esse Apollinem atque Mercurium vel hinc apparet quod apud multas gentes stella Mercurii ad Apollinis nomen refertur, et quod Apollo Musis praesidet, Mercurius sermonem, quod est Musarum munus, inpertit. (8) Praeter hoc quoque simulachra Mercurii pennatis alis adornantur, quae res monstrat solis velocitatem. (9) Nam quia mentis potentem Mercurium credimus, appellatumque ita intellegimus ἀπὸ τοῦ ἑρμηνεύειν, et sol mundi mens est, summa autem est velocitas mentis, ut ait Homerus: <poem> [p181] — ὡσεὶ πτερὸν ἠὲ νόημα· </poem> ideo pennis Mercurius quasi ipsa natura solis ornatur. (9) Hoc argumentum Aegyptii lucidius absolvunt ipsius solis simulachra pennata fingentes, quibus color apud illos non unus est. Alterum enim caerulea specie alterum clara fingunt. Ex his clarum superum et caeruleum inferum vocant: inferi autem nomen soli datur, cum in inferiore hemisphaerio, id est hiemalibus signis, cursum suum peragit: superi, cum partem zodiaci ambit aestivam. (11) Eadem circa Mercurium sub alia fabula fictio est, cum inter superos et inferos deos administer ac nuntius aestimatur. (12) Argiphontes praeterea cognominatur, non quod Argum peremerit, quem ferunt per ambitum capitis multorum oculorum luminibus ornatum, custodisse Iunonis imperio Inachi filiam, eius deae pellicem, conversam in bovis formam: sed sub huiusmodi fabula Argus est caelum stellarum luce distinctum, quibus inesse quaedam [p182]species caelestium videtur oculorum. (13) Caelum autem Argum vocari placuit a candore et velocitate, παρὰ τὸ λευκὸν καὶ ταχύ. Et videtur terram desuper observare: quam Aegyptii hieroglyphicis litteris cum significare volunt, ponunt bovis figuram. Is ergo ambitus caeli stellarum luminibus ornatus tunc aestimatur enectus a Mercurio, cum sol diurno tempore obscurando sidera veluti enecat, vi luminis sui conspectum eorum auferendo mortalibus. (14) Pleraque etiam simulachra Mercurii quadrato statu figurantur solo capite insignita et virilibus erectis: quae figura significat solem [p183]mundi esse caput et rerum satorem, omnemque vim eius non in quodam divisorum ministerio membrorum, sed in sola mente consistere, cuius sedes in capite est. (15) Quattuor latera eadem ratione finguntur qua et tetrachordum Mercurio creditur attributum. Quippe significat hic numerus vel totidem plagas mundi vel quattuor vices temporum quibus annus includitur, vel quod duobus aequinoctiis duobusque solstitiis zodiaci ratio distincta est: ut lyra Apollini chordarum septem tot caelestium sphaerarum motus praestat intellegi, quibus solem moderatorem natura constituit. (16) In Mercurio solem coli etiam ex caduceo claret, quod Aegyptii in specie draconum maris et feminae coniunctorum figuraverunt [p184]Mercurio consecrandum. Hi dracones parte media voluminis sui invicem nodo quem vocant Herculis obligantur, primaeque partes eorum reflexae in circulum pressis osculis ambitum circuli iungunt: et post nodum caudae revocantur ad capulum caducei ornanturque alis ex eadem capuli parte nascentibus. (17) Argumentum caducei ad genituram quoque hominum, quae γένεσις appellatur, Aegyptii protendunt, deos praestites homini nascenti quattuor adesse memorantes, Δαίμονα Τύχην Ἔρωτα ἀνάγκην: et duos priores solem ac lunam intellegi volunt, quod sol auctor spiritus caloris ac luminis humanae vitae genitor et custos est, et ideo nascentis δαίμων, id est deus, creditur: luna τύχη, quia corporum praesul est quae fortuitorum varietate iactantur: amor osculo significatur: necessitas nodo. (18) Cur pennae adiciantur, iam superius absolutum est. Ad huiusmodi argumenta draconum [p185]praecipue volumen electum est propter iter utriusque sideris flexuosum. ===XX.=== (1) Hinc est quod simulachris et Aesculapii et Salutis draco subiungitur, quod hi ad solis naturam lunaeque referuntur. Et est Aesculapius vis salubris de substantia solis subveniens animis corporibusque mortalium: Salus autem naturae lunaris effectus est quo corpora animantium iuvantur salutifero firmata temperamento. (2) Ideo ergo simulachris eorum iunguntur figurae draconum, quia praestant ut humana corpora velut infirmitatis pelle deposita ad pristinum revirescant vigorem, ut revirescunt dracones per annos singulos pelle senectutis exuta: propterea et ad ipsum solem species draconis refertur, quia sol semper velut a quadam imae depressionis senecta in altitudinem suam ut in robur revertitur iuventutis. (3) Esse autem draconem inter praecipua solis argumenta etiam nominis fictione monstratur, quod sit nuncupatus ἀπὸ τοῦ δέρκειν, id est ''videre''. Nam ferunt hunc serpentem [p186]acie acutissima et pervigili naturam sideris huius imitari, atque ideo aedium adytorum oraculorum thesaurorum custodiam draconibus adsignari. (4) Aesculapium vero eundem esse atque Apollinem non solum hinc probatur, quod ex illo natus creditur, sed quod ei et vis divinationis adiungitur. Nam Apollodorus in libris quibus titulus est περὶ θεῶν scribit quod Aesculapius divinationibus et auguriis praesit. (5) Nec mirum: siquidem medicinae atque divinationum consociatae sunt disciplinae. Nam medicus vel commoda vel incommoda in corpore futura praenoscit, sicut ait Hippocrates oportere medicum dicere de aegroto τά τε παρεόντα καὶ τὰ προγεγονότα καὶ τὰ μέλλοντα ἔσεσθαι, id est <poem> Quae sint, quae fuerint, quae mox ventura sequentur </poem> quod congruit divinationibus quae sciunt <poem> τά τ’ ἔοντα τά τ’ ἐσσόμενα πρό τ’ ἐόντα. </poem> (6) Sed nec Hercules a substantia solis alienus est: quippe Hercules ea est solis potestas quae humano generi virtutem ad similitudinem praestat deorum. Nec aestimes Alcmena apud Thebas Boeotias [p187]natum solum vel primum Herculem nuncupatum: immo post multos atque postremus ille hac appellatione dignatus est honoratusque hoc nomine, quia nimia fortitudine meruit nomen dei virtutem regentis. (7) Ceterum deus Hercules religiose quidem et apud Tyron colitur: verum sacratissima et augustissima Aegyptii cum religione venerantur, ultraque memoriam, quae apud illos retro longissima est, ut carentem initio colunt. (8) Ipse creditur et Gigantas interemisse, cum caelo propugnaret quasi virtus deorum. [p188]Gigantas autem quid aliud fuisse credendum est quam hominum quandam inpiam gentem deos negantem et ideo aestimatam deos pellere de caelesti sede voluisse? (9) Horum pedes in draconum volumina desinebant: quod significat nihil eos rectum nihil superum cogitasse totius vitae eorum gressu atque processu in inferna mergente. Ab hac gente sol poenas debitas vi pestiferi caloris exegit. (10) Et revera Herculem solem esse vel ex nomine claret. Ἡρακλῆς enim quid aliud est nisi Ἥρας, id est aeris, κλέος? Quae porro alia aeris gloria est nisi solis inluminatio, cuius recessu profunditate occulitur tenebrarum? (11) Praeterea sacrorum administrationes apud Aegyptios multiplici actu multiplicem dei adserunt potestatem, significantes Herculem hunc esse τὸν ἐν πᾶσι καὶ διὰ πάντων ἥλιον. (12) Ex re quoque alibi terrarum gesta argumentum non vile colligitur. Nam Theron rex Hispaniae citerioris cum ad expugnandum Herculis templum ageretur furore instructus exercitu navium, Gaditani ex adverso venerunt provecti navibus longis, commissoque praelio adhuc aequo Marte consistente pugna subito in fugam versae sunt regiae naves, simulque [p189]inproviso igne correptae conflagraverunt. Paucissimi qui superfuerant hostium capti indicaverunt apparuisse sibi leones proris Gaditanae classis superstantes ac subito suas naves inmissis radiis, quales in Solis capite pinguntur, exustas. (13) Eidem Aegypto adiacens civitas, quae conditorem Alexandrum Macedonem gloriatur, Sarapin atque Isin cultu paene attonitae venerationis observat. Omnem tamen illam venerationem soli se sub illius nomine testatur inpendere, vel dum calathum capiti eius infigunt, vel dum simulachro signum tricipitis animantis adiungunt quod exprimit medio eodemque maximo capite leonis effigiem: (14) dextra parte caput canis exoritur, mansueta specie blandientis: pars vero laeva cervicis rapacis lupi capite finitur, easque formas animalium draco conectit volumine suo, capite redeunte ad dei dexteram qua conpescitur monstrum. (15) Ergo leonis capite monstratur praesens tempus, quia conditio eius inter praeteritum futurumque actu praesenti valida fervensque est: sed et praeteritum tempus lupi capite signatur, quod memoria rerum transactarum rapitur et aufertur: item canis blandientis effigies futuri temporis designat eventum, de quo nobis spes, licet incerta, [p190]blanditur: tempora autem cui nisi proprio famularentur auctori? cuius vertex insignitus calatho et altitudinem sideris monstrat et potentiam capacitatis ostendit, quia in eum omnia terrena redeunt, dum inmisso calore rapiuntur. (16) Accipe nunc quod de sole vel Sarapi pronuntietur oraculo. Nam Sarapis, quem Aegyptii deum maximum prodiderunt, oratus a Nicocreonte Cypriorum rege, quis deorum haberetur, his versibus sollicitam religionem regis instruxit: <poem> (17) Εἰμὶ θεὸς τοιόσδε μαθεῖν, οἷόν κ’ ἐγὼ εἴπω· οὐράνιος κόσμος κεφαλὴ, γαστὴρ δὲ θάλασσα, γαῖα δέ μοι πόδες εἰσὶ, τὰ δ’ ουἄτ’ ἐν αἰθέρι κεῖται, ὄμμα τε τηλαυγὲς λαμπρὸν φάος ἠελίοιο. </poem> (18) Ex his apparet Sarapis et solis unam et individuam esse naturam. Isis iuncta religione celebratur, quae est vel terra vel natura rerum subiacens soli. Hinc est quod continuatis uberibus corpus deae omne densetur, quia vel terrae vel rerum naturae altu nutritur universitas. ===XXI.=== [p191] (1) Adonin quoque solem esse non dubitabitur inspecta religione Assyriorum, apud quos Veneris Architidis et Adonis maxima olim veneratio viguit, quam nunc Phoenices tenent. Nam physici terrae superius hemisphaerium, cuius partem incolimus, Veneris appellatione coluerunt: inferius vero hemisphaerium terrae Proserpinam vocaverunt. (2) Ergo apud Assyrios sive Phoenicas lugens inducitur dea, quod sol annuo gressu per duodecim signorum ordinem pergens partem quoque hemisphaerii inferioris ingreditur, quia de duodecim signis zodiaci sex superiora sex inferiora censentur. (3) Et cum est in inferioribus et ideo dies breviores facit, lugere creditur dea, tamquam sole raptu mortis temporalis amisso et a Proserpina retento, quam numen terrae inferioris circuli et antipodum diximus: rursumque Adonin redditum Veneri credi volunt, cum sol evictis sex signis inferioris ordinis incipit [p192]nostri circuli lustrare hemisphaerium cum incremento luminis et dierum. (4) Ab apro autem tradunt interemptum Adonin, hiemis imaginem in hoc animali fingentes, quod aper hispidus et asper gaudet locis humidis lutosis pruinaque contectis, proprieque hiemali fructu pascitur, glande: ergo hiems veluti vulnus est solis, quae et lucem eius nobis minuit et calorem: quod utrumque animantibus accidit morte. (5) Simulachrum huius deae in monte Libano fingitur capite obnupto, specie tristi, faciem manu laeva intra amictum sustinens, lacrimae visione conspicientium manare creduntur: quae imago, praeter quod lugentis est, ut diximus, deae, terrae quoque hiemalis est, quo tempore obnupta nubibus sole viduata stupet, fontesque veluti terrae oculi uberius manant, agrique interim suo cultu vidui maestam faciem sui monstrant. (6) Sed cum sol emersit ab inferioribus partibus terrae, vernalisque aequinoctii transgreditur fines augendo diem: tunc est Venus laeta, et pulchra virent arva segetibus, prata herbis, arbores foliis. Ideo maiores nostri Aprilem mensem Veneri dicaverunt. (7) Similiter Phryges fabulis et sacrorum administrationibus inmutatis circa Matrem Deum et Attinem eadem intellegi praestant. (8) Quis enim ambigat Matrem Deum terram haberi? Haec dea leonibus vehitur, validis impetu atque fervore animalibus, quae [p193]natura caeli est cuius ambitu aer continetur qui vehit terram. Solem vero sub nomine Attinis ornant fistula et virga. (9) Fistula ordinem spiritus inaequalis ostendit, quia venti, in quibus nulla aequalitas est, propriam sumunt de sole substantiam: virga potestatem solis adserit qui cuncta moderatur. (10) Praecipuam autem solis in his cerimoniis verti rationem hinc etiam potest colligi, quod ritu eorum catabasi finita simulationeque luctus peracta celebratur laetitiae exordium a. d. octavum Kalendas Aprilis: quem diem Hilaria appellant, quo primum tempore sol diem longiorem nocte protendit. (11) Idem sub diversis nominibus religionis effectus est apud Aegyptios, cum Isis Osirin luget. Nec in occulto est neque aliud [p194]esse Osirin quam solem, nec Isin aliud esse quam terram, ut diximus, naturamve rerum: eademque ratio, quae circa Adonin et Attinem vertitur, in Aegyptia quoque religione luctum et laetitiam vicibus annuae administrationis alternat. (12) Hunc Osirin Aegyptii ut solem esse adserant, quotiens hieroglyphicis litteris suis exprimere volunt, insculpunt sceptrum inque eo speciem oculi exprimunt, et hoc signo Osirin monstrant, significantes hunc deum solem esse regalique potestate sublimem cuncta despicere, quia solem Iovis oculum appellat antiquitas. (13) Apud eosdem [p195]Apollo, qui est sol, Horus vocatur: ex quo et horae viginti quattuor quibus dies noxque conficitur nomen acceperunt, et quattuor tempora quibus annuus orbis impletur horae vocantur. (14) Idem Aegyptii volentes ipsius solis nomine dicare simulachrum figuravere raso capite, sed dextra parte crine remanente. Servatus crinis docet solem naturae rerum numquam esse in operto: dempti autem capilli residenti radice monstrant hoc sidus etiam tempore quo non visitur a nobis rursum emergendi, uti capillos, habere substantiam. (15) Eodem argumento significatur et tempus quo angusta lux est, cum velut abrasis incrementis angustaque manente extantia ad minimum diei sol pervenit spatium, quod veteres appellavere brumale solstitium, brumam a brevitate dierum cognominantes, id est βραχὺ ἦμαρ: ex quibus latebris vel angustiis rursus emergens ad aestivum hemisphaerium, tamquam enascens, in augmenta porrigitur, et tunc ad regnum suum pervenisse iam creditur. (16) Propterea Aegyptii animal in zodiaco consecravere ea caeli parte qua maxime annuo cursu sol valido effervet calore, Leonisque inibi signum domicilium solis appellant, quia id animal videtur ex natura solis substantiam ducere: (17) primum quia impetu et calore praestat animalia, uti praestat sol sidera: validusque est leo pectore et priore corporis parte ac degenerat posterioribus membris, aeque solis vis prima parte diei ad [p196]meridiem increscit, vel prima parte anni a vere in aestatem, mox elanguescens deducitur vel ad occasum qui diei, vel ad hiemem quae anni pars videtur esse posterior: idemque oculis patentibus atque igneis cernitur semper, ut sol patenti igneoque oculo terram conspectu perpetuo atque infatigabili cernit. (18) Nec solus Leo sed signa quoque universa zodiaci ad naturam solis iure referuntur: et, ut ab Ariete incipiam, magna illi concordia est. Nam is per menses sex hibernos sinistro incubat lateri, ab aequinoctio verno supra dextrum latus: sicut et sol ab eodem tempore dextrum hemisphaerium, reliquo ambit sinistrum. (19) Ideo et Ammonem, quem deum solem occidentem Libyes existimant, arietinis cornibus fingunt, quibus maxime id animal valet, sicut sol radiis. Nam et apud Graecos ἀπὸ τοῦ κάρα κρίος appellatur. (20) Taurum vero ad solem referri multiplici ratione Aegyptius cultus ostendit: vel quia apud Heliopolim taurum soli consecratum, [p197]quem Neuton cognominant, maxime colunt, vel quia bos Apis in civitate Memphi solis instar excipitur, vel quia in oppido Hermunthi magnifico Apollinis templo consecratum soli colunt taurum, Bacin cognominantes, insignem miraculis convenientibus naturae [p198]solis. (21) Nam et per singulas horas mutare colores adfirmatur et hirsutus setis dicitur in adversum nascentibus contra naturam omnium animalium: unde habetur velut imago solis in adversam mundi partem nitentis. (22) Gemini autem, qui alternis mortibus vivere creduntur, quid aliud nisi solem unum eundemque significant modo descendentem in ima mundi modo mundi in summam altitudinem resurgentem? (23) Cancer obliquo gressu quid aliud nisi iter solis ostendit, qui viam numquam rectam sed per illam semper meare sortitus est <poem> Obliquus qua se signorum verteret ordo </poem> maximeque in illo signo sol in cursu supero incipit obliquus inferiora iam petere. (24) De Leone iam supra dictum est. Virgo autem, quae manu aristam refert, quid aliud quam δύναμις ἡλιακὴ quae fructibus curat? Et ideo Iustitia creditur, quae sola facit [p199]nascentes fructus ad usus hominum pervenire. (25) Scorpius totus, in quo Libra est, naturam solis imaginatur, qui hieme torpescit et transacta hac aculeum rursus erigit vi sua, nullum natura damnum ex hiberno torpore perpessa. (26) Sagittarius, qui omnium zodiaci domiciliorum imus atque postremus est, ideo ex homine in feram per membra posteriora degenerat, quasi postremis partibus suis a superis in inferna detrusus: sagitta tamen iacit, quod indicat tunc quoque universorum constare vitam radio solis vel ab ima parte venientis. Capricornus ab infernis partibus ad supera solem reducens caprae naturam videtur imitari; quae, dum pascitur ab imis partibus, semper prominentium scopulorum alta deposcit. (27) [p200]Aquarius nonne ipsam vim solis ostendit? Unde enim imber caderet in terras, nisi solis calor ad supera traheret humorem cuius refusio pluvialis est copia? In ultimo ordine zodiaci Pisces locati sunt: quos consecravit soli non aliqua naturae suae imaginatio, ut cetera, sed ostentatio potentiae sideris, a quo vita non solum aeriis terrenisque animalibus datur, sed illis quoque quorum conversatio aquis mersa velut a conspectu solis exulat: tanta est vis solis, ut abstrusa quoque penetrando vivificet. ===XXII.=== (1) Et, ut ad solis multiplicem potestatem revolvatur oratio, Nemesis quae contra superbiam colitur quid aliud est quam solis potestas, cuius ista natura est ut fulgentia obscuret et conspectui auferat quaeque sunt in obscuro inluminet offerat conspectui? (2) Pan ipse, quem vocant Inuum, sub hoc habitu quo cernitur solem se esse prudentioribus permittit intellegi. (3) Hunc deum Arcades colunt appellantes τὸν τῆς ὕλης κύριον, non silvarum dominum sed universae substantiae materialis dominatorem significari volentes, cuius materiae vis universorum corporum, seu illa divina sive terrena sint, conponit essentiam. (4) Ergo Inui cornua [p201]barbaeque prolixa demissio naturam lucis ostendunt, qua sol et ambitum caeli superioris inluminat et inferiora conlustrat: unde Homerus de eo ait: <poem> Ὤρνυθ’ ἵν’ ἀθανάτοισι φόως φέροι, ἠδὲ βροτοῖσιν. </poem> Quid fistula vel virga significent superius in habitu Attinis expressimus. (5) Quod in caprae pedes desinit, haec argumenti ratio est, quia materia, quae in omnem substantiam sole dispensante porrigitur, divinis de se corporibus effectis in terrae finitur elementum. (6) Ad huius igitur extremitatis signum pedes huius animalis electi sunt, quod et terrenum esset et tamen semper peteret alta pascendo, sicut sol, vel cum radios superne demittit in terras vel cum se recolligit, in montibus visitur. (7) Huius Inui amor et deliciae Ἠχὼ creditur nullius oculis obnoxia: quod significat harmoniam caeli, quae soli amica est quasi sphaerarum omnium de quibus nascitur moderatori, nec tamen potest nostris umquam sensibus deprehendi. (8) Saturnus ipse, qui auctor est temporum et ideo a Graecis inmutata littera Κρόνος quasi χρόνος vocatur, quid aliud nisi sol intellegendus est, cum tradatur ordo elementorum temporum numerositate [p202]distinctus, luce patefactus, nexus aeternitate conductus, visione discretus, quae omnia actum solis ostendunt? ===XXIII.=== (1) Nec ipse Iuppiter, rex deorum, naturam solis videtur excedere: sed eundem esse Iovem ac solem claris docetur indiciis. Nam cum ait Homerus: <poem> Ζεὺς γὰρ ἐς ὠκεανὸν μετ’ ἀμύμονας Αἰθιοπῆας χθιζὸς ἔβη μετὰ δαῖτα, θεοὶ δ’ ἅμα πάντες ἕποντο, δωδεκάτῆ δέ τοι αὖθις ἐλεύσεται Οὐλυμπόνδε, </poem> (2) Iovis appellatione solem intellegi Cornificius scribit, cui unda oceani velut dapes ministrat. Ideo enim, sicut et Posidonius et Cleanthes adfirmant, solis meatus a plaga quae usta dicitur non recedit, quia sub ipsa currit oceanus qui terram et ambit et dividit, omnium autem physicorum adsertione constat calorem humore nutriri. (3) Nam quod ait: θεοὶ δ’ ἅμα πάντες ἕποντο, sidera intelleguntur, quae cum eo ad occasus ortusque cotidiano impetu caeli feruntur eodemque aluntur humore. Θεοὺς enim dicunt sidera et stellas, ἀπὸ τοῦ θέειν, id est τρέχειν, quod semper in cursu sint, ἢ ἀπὸ τοῦ θεωρεῖσθαι. (4) Addit poeta: δωδεκάτῆ δέ τοι αὖθις, non dierum sed horarum significans numerum, quibus referuntur ad hemisphaerii superioris exortum. (5) Intellectum nostrum in eandem sententiam ducunt, etiam de etymo, Platonis [p203]haec verba: Ὁ μὲν δὴ μέγας ἡγεμὼν ἐν οὐρανῷ Ζεὺς ἐλαύνων πτηνὸν ἅρμα πρῶτος πορεύεται διακοσμῶν πάντα καὶ ἐπιμελούμενος· τῷ δὲ ἕπεται στρατιὰ θεὼν καὶ δαιμόνων κατὰ ἕνδεκα μέρη κεκοσμημένη, μένει δὲ Ἑστία ἐν θεῶν οἴκῳ μόνη. His enim verbis magnum in caelo ducem solem vult sub appellatione Iovis intellegi, alato curru velocitatem sideris monstrans. (6) Nam quia, in quocunque signo fuerit, praestat omnia signa et sidera signorumque praestites deos, videtur cunctos deos ducatu praeire ordinando cuncta ornandoque, atque ideo velut exercitum eius ceteros deos haberi per XI signorum partes distributos, quia ipse duodecimi signi, in quocunque signo fuerit, locum occupat. (7) Nomen autem daemonum cum deorum appellatione coniungit, aut quia di sunt δαήμονες, id est scientes futuri, aut, ut Posidonius scribit in libris quibus titulus est περὶ ἡρώων καὶ [p204]δαιμόνων, quia ex aetheria substantia parta atque divisa qualitas illis est, sive ἀπὸ τοῦ δαιομένου, id est καιομέου, seu ἀπὸ τοῦ δαιομένου, hoc est μεριζομένου. (8) Quod autem addit: μένει δὲ Ἑστία ἐν θεῶν οἴκῳ μόνη, significat quia haec sola, quam terram esse accipimus, manet inmobilis intra domum deorum, id est intra mundum, ut ait Euripides: <poem> Καὶ Γαῖα μῆτερ, Ἑστίαν δέ σ’ οἱ σοφοὶ Βροτῶν καλοῦσιν ἡμένην ἐν αἰθέρι. </poem> [p205] (9) Hinc quoque ostenditur quid de sole et Iove sit sentiendum, cum alibi dicatur: <poem> Πάντα ἰδὼν Διὸς ὀφθαλμὸς καὶ πάντα νοήσας, </poem> et alibi: <poem> Ἠέλιος θ’ ὃς πάντ’ ἐφορᾷς καὶ πάντ’ ἐπακούεις, </poem> unde utrumque constat una potestate censendum. (10) Assyrii quoque solem sub nomine Iovis, quem Δία Ἡλιουπολίτην cognominant, maximis cerimoniis celebrant in civitate quae Heliopolis nuncupatur. Eius dei simulachrum sumptum est de oppido Aegypti quod et ipsum Heliopolis appellatur, regnante apud Aegyptios Senemure, seu idem Senepos nomine fuit: perlatumque est primum in eam per Opiam legatum Deleboris regis Assyriorum sacerdotesque Aegyptios quorum princeps fuit Partemetis, diuque habitum apud Assyrios postea Heliopolim commigravit. (11) Cur ita factum quaque ratione Aegypto profectum in haec loca ubi nunc est postea venerit, rituque Assyrio magis quam Aegyptio colatur, dicere supersedi, quia ad praesentem non attinet causam. (12) Hunc vero eundem Iovem solemque esse cum ex ipso sacrorum ritu tum ex habitu dinoscitur: simulachrum enim aureum specie inberbi instat dextera elevata cum flagro in aurigae modum, laeva tenet [p206]fulmen et spicas, quae cuncta Iovis solisque consociatam potentiam monstrant. (13) Huius templi religio etiam divinatione praepollet, quae ad Apollinis potestatem refertur, qui idem atque sol est. Vehitur enim simulachrum dei Heliopolitani ferculo, uti vehuntur in pompa ludorum Circensium deorum simulachra: et subeunt plerumque provinciae proceres, raso capite, longi temporis castimonia puri, ferunturque divino spiritu, non suo arbitrio sed quo deus propellit vehentes: ut videmus apud Antium promoveri simulachra Fortunarum ad danda responsa. (14) Consulunt hunc deum et absentes missis diplomatibus consignatis: rescribitque ordine ad ea quae consultatione addita continentur. Sic et imperator Traianus initurus ex ea provincia Parthiam cum exercitu constantissimae religionis hortantibus amicis, qui maxima huiusce numinis ceperant experimenta, ut de eventu consuleret rei coeptae, egit Romano consilio prius explorando fidem religionis, ne forte fraus subesset humana: et primum misit signatos codicillos ad quos sibi rescribi vellet. (15) Deus iussit afferri chartam eamque signari puram et mitti, stupentibus sacerdotibus ad eiusmodi factum: ignorabant quippe conditionem codicillorum. Hos cum maxima admiratione Traianus excepit, quod ipse quoque puris [p207]tabellis cum deo egisset. (16) Tunc aliis codicillis conscriptis signatisque consuluit, an Romam perpetuo bello rediturus esset? Vitem centurialem deus ex muneribus in aede dedicatis deferri iussit, divisamque in partes sudario condi ac proinde ferri. Exitus rei obitu Traiana apparuit ossibus Romam relatis. Nam fragmentis species reliquiarum, vitis argumento casus futuri tempus ostensum est. (17) Et, ne sermo per singulorum nomina deorum vagetur, accipe, quid Assyrii de potentia solis opinentur. Deo enim, quem summum maximumque venerantur, ''Adad'' nomen dederunt. Eius nominis interpretatio significat ''unus unus''. (18) Hunc ergo ut potentissimum adorant deum: sed subiungunt eidem deam nomine Adargatin, omnemque potestatem cunctarum rerum [p208]his duobus attribuunt solem terramque intellegentes, nec multitudine nominum enuntiantes divisam eorum per omnes species potestatem, sed argumentis quibus ornantur significantes multiplicem praestantiam duplicis numinis. (19) Ipsa autem argumenta solis rationem locuntur. Namque simulachrum Adad insigne cernitur radiis inclinatis, quibus monstratur vim caeli in radiis esse solis qui demittuntur in terram. Adargatidis simulachrum sursum versum reclinatis radiis insigne est monstrando radiorum vi superne missorum enasci quaecunque terra progenerat. (20) Sub eodem simulachro species leonum sunt, eadem ratione terram esse monstrantes qua Phryges finxere Matrem Deum, id est terram, leonibus vehi. (21) Postremo potentiam solis ad omnium potestatum summitatem referri indicant theologi, qui in sacris hoc brevissima precatione demonstrant dicentes: Ἥλιε παντοκράτορ, κόσμου πνεῦμα, κόσμου δύναμις, κόσμου φῶς. (22) Solem esse omnia et Orpheus testatur his versibus: <poem> Κέκλυθι τηλεπόρου δίνης ἑλικαύγεα κύκλον οὐρανίαις στροφάλιγξι περίδρομον αἰὲν ἑλίσσων, ἄγλαε Ζεῦ Διόνυσε, πάτερ ποντου, πάτερ αἴης, Ἥλιε παγγενέτορ πανταίολε χρυσεοφεγγές. </poem> ===XXIV.=== (1) Hic cum Praetextatus fecisset loquendi finem, omnes in eum adfixis vultibus ammirationem stupore prodebant: dein laudare hic memoriam, ille doctrinam, cuncti religionem, adfirmantes, hunc esse unum archanae deorum naturae conscium, qui [p209]solus divina et adsequi animo et eloqui posset ingenio. (2) Inter haec Evangelus: Equidem, inquit, miror potuisse tantorum potestatem numinum conprehendi: verum, quod Mantuanum nostrum ad singula, cum de divinis sermo est, testem citatis, gratiosius est quam ut iudicio fieri putetur. (3) An ego credam, quod ille, cum diceret: ''Liber et alma Ceres'' pro sole ac luna, non hoc in alterius poetae imitationem posuit, ita dici audiens, cur tamen diceretur ignorans? (4) Nisi forte, ut Graeci omnia sua in inmensum tollunt, nos quoque etiam poetas nostros volumus philosophari: cum ipse Tullius, qui non minus professus est philosophandi studium quam loquendi, quotiens aut de natura deorum aut de fato aut de divinatione disputat, gloriam quam oratione conflavit incondita rerum relatione minuat. (5) Tum Symmachus: De Cicerone, Evangele, qui conviciis inpenetrabilis est, post videbimus: nunc, quia cum Marone nobis negotium est, respondeas volo, utrum poetae huius opera instituendis tantum pueris idonea iudices an alia illis altiora inesse fatearis? Videris enim mihi ita adhuc Virgilianos habere versus qualiter eos pueri magistris praelegentibus canebamus. (6) Immo pueri cum essemus, Symmache, sine iudicio mirabamur, inspicere autem vitia nec per magistros nec per aetatem licebat: quae tamen non pudenter quisquam negabit, cum ipse confessus sit. Qui enim moriens poema suum legavit igni quid nisi famae suae posteritati subtrahendo curavit? (7) [p210]Nec inmerito: eruuit quippe de se futura iudicia, si legeretur petitio deae precantis filio arma a marito cui soli nupserat nec ex eo prolem suscepisse se noverat, vel si mille alia multum pudenda seu in verbis modo Graecis modo barbaris seu in ipsa dispositione operis deprehenderentur. (8) Cumque adhuc dicentem omnes exhorruissent, subtexuit Symmachus: Haec est quidem, Evangele, Maronis gloria, ut nullius laudibus crescat, nullius vituperatione minuatur: verum ista quae proscindis defendere quilibet potest ex plebeia grammaticorum cohorte, ne Servio nostro, qui priscos, ut mea fert opinio, praeceptores doctrina praestat, in excusandis talibus quaeratur iniuria: sed quaero, utrum, cum poetica tibi in tanto poeta displicuerit, nervi tamen oratorii, qui in eodem validissimi sunt, placere videantur? (9) Haec verba primum Evangeli risus excepit. Deinde subiecit: Id hercle restat denique, ut et oratorem Virgilium renuntietis: nec mirum, cum et ad philosophos ambitus vester paulo ante provexerit. (10) Si in hac opinione es, inquit Symmachus, ut Maro tibi nihil nisi poeticum sensisse aestimetur, licet hoc quoque eidem nomen invideris: audi, quid de operis sui multiplici doctrina ipse pronuntiet. Ipsius enim Maronis epistola, qua conpellat Augustum, ita incipit: (11) ''Ego vero frequentes a te litteras accipio'', et infra: ''De Aenea quidem meo, si mehercle iam dignum auribus haberem tuis, libenter mitterem: sed tanta inchoata res est, ut paene vitio mentis tantum opus ingressus mihi videar, cum praesertim, ut scis, alia quoque studia ad id opus multoque potiora inpertiar.'' (12) Nec his Virgilii verbis copia rerum dissonat, quam plerique omnes litteratores [p211]pedibus inlotis praetereunt, tamquam nihil ultra verborum explanationem liceat nosse grammatico. Ita sibi belli isti homines certos scientiae fines et velut quaedam pomeria et effata posuerunt, ultra quae si quis egredi audeat, introspexisse in aedem deae a qua mares absterrentur existimandus sit. (13) Sed nos, quos crassa Minerva dedecet, non patiamur abstrusa esse adyta sacri poematis, sed archanorum sensuum investigato aditu doctorum cultu celebranda praebeamus reclusa penetralia. (14) Et ne videar velle omnia unus amplecti, spondeo violentissima inventa vel sensa rhetoricae in Virgiliano me opere demonstraturum: Eusebio autem, oratorum eloquentissimo, non praeripio de oratoria apud Maronem arte tractatum, quem et doctrina et docendi usu melius exequetur: reliquos omnes qui adestis impense precatus sim, ut quid vestrum quisque praecipuum sibi annotaverit de Maronis ingenio velut ex symbola conferamus. (15) Mirum in modum alacritatem omnibus qui aderant haec verba pepererunt, et adsurgens quisque in desiderium alios audiendi non vidit et se in idem munus vocandum. Itaque hortatu mutuo concitati in adsensum facile [p212]ac libenter animati sunt, intuentesque omnes Praetextatum orabant ut iudicium suum primus aperiret, ceteris per ordinem quem casus sedendi fecerat secuturis. (16) Et Vettius: Equidem inter omnia quibus eminet laus Maronis hoc assiduus lector ammiror, quia doctissime ius pontificium, tamquam hoc professus, in multa et varia operis sui parte servavit: et, si tantae dissertationi sermo non cesserit, promitto fore ut Virgilius noster pontifex maximus adseratur. (17) Post hunc Flavianus: Apud poetam nostrum, inquit, tantam scientiam iuris auguralis invenio, ut, si aliarum disciplinarum doctrina destitueretur, haec illum vel sola professio sublimaret. (18) Eustathius deinde: Maxime, inquit, praedicarem, quanta de Graecis cautus et tamquam aliud agens modo artifici dissimulatione modo professa imitatione transtulerit, ni me maior ammiratio de astrologia totaque philosophia teneret, quam parcus et sobrius operi suo nusquam reprehendendus aspersit. (19) Furius Albinus alterum fovens Praetextati latus, iuxtaque eum Caecina Albinus, ambo vetustatis adfectationem in Virgilio praedicabant, alter [p213]in versibus, Caecina in verbis. (20) Avienus: Non adsumam mihi, ait, ut unam aliquam de Virgilianis virtutibus audeam praedicare, sed audiendo quaecunque dicetis, si quid vel de his mihi videbitur vel iamdudum legenti annotandum visum est, oportunius proferam: modo memineritis a Servio nostro exigendum ut quicquid obscurum videbitur quasi litteratorum omnium longe maximus palam faciat. (21) His dictis et universo coetui conplacitis Praetextatus, cum in se conversa omnium ora vidisset: Philosophia, inquit, quod unicum est munus deorum et disciplina disciplinarum, honoranda est anteloquio: unde meminerit Eustathius primum sibi locum ad disserendum omni alia professione cedente concessum. Huic tu, mi Flaviane, succedes, ut et auditu vestro recreer et aliquanto silentio instaurem vires loquendi. (22) Inter haec servilis moderator obsequii, cui cura vel adolendi Penates vel struendi penum et domesticorum actuum ministros regendi, ammonet dominum familiam pro sollemnitate annui moris epulatam. (23) Hoc enim festo religiosae domus prius famulos instructis tamquam ad usum domini dapibus honorant: et ita demum [p214]patribus familias mensae apparatus novatur. Insinuat igitur praesul famulitii coenae tempus et dominos iam vocare. (24) Tum Praetextatus: Reservandus igitur est Virgilius noster ad meliorem partem diei, ut mane novum inspiciendo per ordinem carmini destinemus. Nunc hora nos ammonet ut honore vestro haec mensa dignetur. Sed et Eustathius et post hunc Nicomachus meminerint crastina dissertatione servari sibi anteloquii functionem. (25) Et Flavianus: Ex placita iam vos lege convenio, ut sequenti die Penates mei beari se tanti coetus hospitio glorientur. His cum omnes assensi esent, ad coenam, alio aliud de his quae inter se contulerant reminiscente adprobanteque, cum magna alacritate animi concesserunt. {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=Saturnalia/II|Liber II }} bb0njrifpf8rn0c0gjzzt4adqe4tybg 0 84667 275136 274927 2026-08-07T18:16:55Z Demetrius Talpa 13304 275136 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber II }} {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen= Saturnalia/I|Liber I |Post=Liber III |PostNomen=Saturnalia/III|Liber III }} [p215] ===I.=== (1) Hic ubi modestus edendi modus cessare fecit castimoniam ferculorum et convivalis laetitia minusculis poculis oriebatur, Avienus ait: Bene ac sapienter Maro noster tumultuosum et sobrium uno eodemque versu descripsit sub paucorum verborum inmutatione convivium. Nam ubi sub adparatu regio procedere solet luxus ad strepitum, <poem> Postquam prima, inquit, quies epulis </poem> at, cum heroes castigatis dapibus adsidunt, non reducit quietem, quia nec praecessit tumultus, sed: [p216] <poem> Postquam exempta fames epulis. </poem> (2) Nostrum hoc convivium, quod et heroici seculi pudicitiam et nostri conduxit elegantiam, in quo splendor sobrius et diligens parsimonia, Agathonis convivio vel post magniloquentiam Platonis non conponere tantum sed nec praeferre dubitaverim. (3) Nam ipse rex mensae nec in moribus Socrate minor et in re publica philosopho efficacior: ceteri qui adestis eminentiores estis ad studia virtutum quam ut poetis comicis et Alcibiadi, qui tantum fuit fortis ad crimina, aliisque quibus frequens illud convivium fuit vos quisquam aestimet conparandos. (4) Bona verba quaeso, Praetextatus ait, circa reverentiam tantum Socraticae maiestatis: nam reliquis qui in illo fuere symposio haec lumina quis non praeponenda consentiat? Sed quorsum tibi, Aviene, hoc tendit exemplum? (5) Quia sub illorum, inquit, supercilio non defuit qui psaltriam intromitti peteret, ut puella ex industria supra naturam mollior canora dulcedine et saltationis lubrico exerceret inlecebris philosophantes. (6) Illic hoc fieri temptatum est, ut Agathonis victoria celebraretur: nos honorem dei cuius hoc festum est nullo admixtu voluptatis augemus. Neque ego sum nescius vos nec tristitiam [p217]nec nubilum vultum in bonis ducere, nec Crassum illum quem Cicero auctore Lucilio semel in vita risisse scribit magnopere mirari. (7) Ad haec cum Praetextatus diceret ludicras voluptates nec suis Penatibus adsuetas nec ante coetum tam serium producendas, excepit Symmachus: (8) Quia <poem> Saturnalibus optimo dierum, </poem> ut ait Veronensis poeta, nec voluptas nobis ut Stoicis tamquam hostis repudianda est, nec ut Epicureis summum bonum in voluptate ponendum, excogitemus alacritatem lascivia carentem: et, ni fallor, inveni, ut iocos veterum ac nobilium virorum edecumatos ex multiiugis libris relatione mutua proferamus. (9) Haec nobis sit litterata laetitia et docta cavillatio vicem planipedis et sabulonis [p218]inpudica et praetextata verba iacientis ad pudorem ac modestiam versus imitata. (10) Haec res et cura et studio digna veteribus visa est: et iam primum animadverto duos quos eloquentissimos antiqua aetas tulit, comicum Plautum et oratorem Tullium, eos ambos etiam ad iocorum venustatem ceteris praestitisse. (11) Plautus quidem ea re clarus fuit, ut post mortem eius comoediae, quae incertae ferebantur, Plautinae tamen esse de iocorum copia noscerentur. (12) Cicero autem quantum in ea re valuerit quis ignorat qui vel liberti eius libros quos is de iocis patroni conposuit, quos [p219]quidam ipsius putant esse, legere curavit? Quis item nescit consularem eum scurram ab inimicis appellari solitum? quod in oratione etiam sua Vatinius posuit. (13) Atque ego, ni longum esset, referrem, in quibus causis, cum nocentissimos reos tueretur, victoriam iocis adeptus sit: ut ecce pro L. Flacco, quem repetundarum reum ioci oportunitate de manifestissimis criminibus exemit. Is iocus in oratione non extat: mihi ex libro Fusii Vivaculi notus est, et inter alia eius dicta celebratur. (14) Sed in hoc verbum non casu incidi: volens feci. Iocos enim hoc genus veteres nostri ''dicta'' dicebant. Testis idem Cicero, qui in libro epistolarum ad Cornelium Nepotem secundo sic ait: ''Itaque nostri, cum omnia quae dixissemus dicta essent, quae facete et breviter et acute locuti essemus, ea proprio nomine appellari dicta voluerunt.'' Haec Cicero. Novius vero Pomponiusque iocos non raro ''dicteria'' [p220]nominant. (15) Marcus etiam Cato ille Censorius argute iocari solitus est. Horum nos ab invidia muniret auctoritas, etiamsi nostris cavillaremur: at cum veteribus dicta referamus, ipsa utique auctorum dignitate defendimur. Si ergo probatis inventum, agite quod cuique de dictis talibus in mentem veniet vicissim memoriam nostram excitando referamus. (16) Placuit universis laetitiae excogitata sobrietas: et ut Praetextatus incipiendo auctoritatem de exemplo praeberet hortati sunt. ===II.=== (1) Tum ille: Dictum volo hostis referre, sed victi et cuius memoria instaurat Romanorum triumphos. Hannibal Carthaginiensis apud regem Antiochum profugus facetissime cavillatus est. (2) Ea cavillatio huiuscemodi fuit. Ostendebat Antiochus in campo copias ingentes quas bellum populo Romano facturus conparaverat, convertebatque exercitum insignibus argenteis et aureis florentem: inducebat etiam currus cum falcibus et elephantos cum turribus equitatumque frenis et ephippiis, monilibus ac faleris praefulgentem. Atque ibi rex contemplatione tanti et tam ornati exercitus gloriabundus Hannibalem aspicit et: ''Putasne'', inquit, ''satis esse Romanis haec omnia?'' (3) Tunc Poenus eludens ignaviam inbelliamque militum eius pretiose armatorum: ''Plane'', inquit, ''satis [p221]esse credo Romanis haec, etsi avarissimi sunt.'' Nihil prorsum neque tam lepide neque tam acerbe dici potest. Rex de numero exercitus sui ac de aestimanda aequiperatione quaesiverat: respondit Hannibal de praeda. (4) Flavianus subiecit: Sacrificium apud veteres fuit quod vocabatur ''propter viam''. In eo mos erat ut, si quid ex epulis superfuisset, igne consumeretur. Hinc Catonis iocus est. Namque Albidium quendam, qui bona sua comedisset et novissime domum quae ei reliqua erat incendio perdidisset, propter viam fecisse dicebat: quod comesse non potuerit, id combussisse. (5) Symmachus deinde: Mater M. Bruti, Servilia, cum pretiosum aere parvo fundum abstulisset a Caesare subiciente hastae bona civium, non effugit dictum tale Ciceronis: ''Equidem, quo melius emptum sciatis, conparavit Servilia hunc fundum tertia deducta.'' [p222]Filia autem Serviliae erat Iunia Tertia eademque C. Cassii uxor, lasciviente dictatore tam in matrem quam in puellam. Tunc luxuriam senis adulteri civitas subinde rumoribus iocisque carpebat, ut mala non tantum seria forent. (6) Post hunc Caecina Albinus: Plancus in iudicio forte amici cum molestum testem destruere vellet, interrogavit, quia sutorem sciebat, quo artificio se tueretur. Ille urbane respondit: ''Gallam subigo''. Sutorium hoc habetur instrumentum, quod non infacete in adulterii exprobrationem ambiguitate convertit. Nam Plancus in Maevia Galla nupta male audiebat. (7) Secutus est Furius Albinus: Post Mutinensem fugam quaerentibus, quid ageret Antonius, respondisse familiaris eius ferebatur: ''Quod canis in Aegypto: bibit et fugit'': quando in illis regionibus constat canes raptu crocodilorum exterritos currere et bibere. (8) Eustathius deinde: Publius Mucium inprimis malivolum cum vidisset solito tristiorem: ''Aut Mucio'', inquit, ''nescio quid incommodi accessit, aut nescio cui aliquid boni''. (9) Inde Avienus: [p223]Faustus Syllae filius, cum soror eius eodem tempore duos moechos haberet, Fulvium fullonis filium et Pompeium cognomine Maculam: ''Miror'', inquit, ''sororem meam habere maculam, cum fullonem habeat.'' (10) Hic Evangelus: Apud L. Mallium, qui optimus pictor Romae habebatur, Servilius Geminus forte coenabat: cumque filios eius deformes vidisset: ''Non similiter'', inquit, ''Malli, fingis et pingis.'' Et Mallius: ''In tenebris enim fingo'', inquit, ''luce pingo.'' (11) Eusebius deinde: Demosthenes, inquit, excitatus ad Laidis famam, cuius formam tunc Graecia mirabatur, accessit, ut et ipse famoso amore potiretur. Qui ubi dimidium talentum unius pretium noctis audivit, discessit hoc dicto: Οὐκ ἀγοράζω τοσούτου μετανοῆσαι. (12) Inter haec cum Servius ordine se vocante per verecundiam sileret: Omnes nos, inquit Evangelus, inpudentes grammatice pronuntias, si tacere talia vis videri tuitionem pudoris: unde neque tuum nec Disarii aut Hori supercilium liberum erit a superbiae nota, ni Praetextatum et nos velitis imitari. (13) Tunc Servius, postquam magis silentium erubescendum vidit, ad libertatem se similis relationis animavit. Marcus, inquit, [p224]Otacilius Pitholaus, cum Caninius Revilus uno tantum die consul fuisset, dixit: ''Ante flamines, nunc consules diales fiunt.'' (14) Nec Disarius ultra exprobrationem taciturnitatis expectans ait: <poem> - - - - - - - </poem> (15) Post hunc Horus quoque: Adfero ad vos, inquit, δίστιχον Platonis, quo ille adulescens luserit, cum tragoediis quoque eadem aetate praeluderet: <poem> [p225] Τὴν ψυχὴν Ἀγάθωνα φιλῶν ἐπὶ χείλεσιν ἔσχον· ἦλθε γὰρ ἡ τλήμων ὡς διαβησομύνη. </poem> (16) Orta ex his laetitia et omnibus in censorium risum remissis ac retractantibus quae a singulis antiquae festivitatis sapore prolata sunt, Symmachus ait: Hos Platonis versiculos, quorum magis venustatem an brevitatem mireris incertum est, legisse me memini in Latinum tanto latius versos quanto solet nostra quam Graecorum lingua brevior et angustior aestimari: (17) et, ut opinor, haec verba sunt: <poem> Dum semiulco savio [p226]Meum puellum savior, Dulcemque florem spiritus Duco ex aperto tramite: Anima aegra et saucia Cucurrit ad labias mihi Rictumque in oris pervium, Et labra pueri mollia Rimata itiner transitus Ut transire nititur! Tum si morae quid plusculae Fuisset in coetu osculi, Amoris igne percita Transisset et me linqueret: Et mira prosum res fieret, Ut ad me fierem mortuus, Ad puerum intus viverem. </poem> [p227] ===III.=== (1) Sed miror omnes vos ioca tacuisse Ciceronis, in quibus facundissimus, ut in omnibus, fuit: et, si videtur, ut aedituus responsa numinis sui praedicat ita ego quae memoria suggesserit refero dicta Ciceronis. Tum omnibus ad audiendum erectis ille sic incipit: (2) M. Cicero, cum apud Damasippum coenaret et ille mediocri vino posito diceret: ''Bibite Falernum hoc, annorum quadraginta est: Bene'', inquit, ''aetatem fert''. (3) Idem cum Lentulum generum suum, exiguae naturae hominem, longo gladio adcinctum vidisset: ''Quis'', inquit, ''generum meum ad gladium alligavit?'' (4) Nec Q. Ciceroni fratri circa similem mordacitatem pepercit. Nam cum in ea provincia quam ille rexerat vidisset clypeatam imaginem eius ingentibus lineamentis usque ad pectus ex more pictam (erat autem Quintus ipse staturae parvae), ait: ''Frater meus dimidius maior est quam totus.'' (5) In consulatu Vatinii, quem paucis diebus gessit, notabilis Ciceronis urbanitas circumferebatur. ''Magnum ostentum'', inquit, ''anno Vatinii factum est, quod illo consule nec bruma nec ver nec aestas nec autumnus fuit.'' Querenti deinde Vatinio, quod gravatus esset domum ad se infirmatum venire, [p228]respondit: ''Volui in consulatu tuo venire, sed nox me conprehendit.'' Ulcisci autem se Cicero videbatur, ut qui respondisse sibi Vatinium meminerat, cum humeris se rei publicae de exilio reportatum gloriaretur: ''Unde ergo tibi varices?'' (6) Caninius quoque Revilus, qui uno die, ut iam Servius retulit, consul fuit, rostra cum ascendisset, pariter honorem iniit consulatus et eieravit: quod Cicero omni gaudens occasione urbanitatis increpuit: Λογοθεώρητος ''est Caninius consul'', et deinde: ''Hoc consecutus est Revilus, ut quaereretur quibus consulibus consul fuerit.'' Dicere praeterea non destitit: ''Vigilantem habemus consulem Caninium, qui in [p229]consulatu suo somnum non vidit.'' (7) Pompeius Ciceronis facetiarum inpatiens fuit: cuius haec dicta ferebantur: ''Ego vero quem fugiam habeo, quem sequar non habeo.'' Sed et cum ad Pompeium venisset, dicentibus sero eum venisse respondit: ''Minime sero veni: nam nihil hic paratum video.'' (8) Deinde interroganti Pompeio, ubi gener eius Dolabella esset, respondit: ''Cum socero tuo.'' Et cum donasset Pompeius transfugam civitate Romana: ''Hominem bellum'', inquit; ''Gallis civitatem promittit alienam, qui nobis nostram non potest reddere.'' Propter quae merito videbatur dixisse Pompeius: ''Cupio ad hostes Cicero transeat, ut nos timeat.'' (9) In Caesarem quoque mordacitas Ciceronis dentes suos strinxit. Nam primum post victoriam Caesaris interrogatus, cur in electione partis errasset, respondit: ''Praecinctura me decepit'', iocatus in Caesarem, qui ita toga praecingebatur ut trahendo laciniam velut mollis incederet, adeo ut Sylla tamquam providus dixerit Pompeio: ''Cave tibi illum puerum male praecinctum.'' (10) Deinde cum [p230]Laberius in fine ludorum anulo aureo honoratus a Caesare e vestigio in quattuordecim ad spectandum transiit violato ordine, et cum detrectatus est eques Romanus et comminus remensus, ait Cicero praetereunti Laberio et sedile quaerenti: ''Recepissem te, nisi anguste sederem'', simul et illum respuens et in novum senatum iocatus, cuius numerum Caesar supra fas auxerat. Nec inpune. Respondit enim Laberius: ''Mirum, si anguste sedes, qui soles duabus sellis sedere'', exprobrata levitate Ciceronis qua inmerito optimus civis male audiebat. (11) Idem Cicero alias facilitatem Caesaris in adlegendo senatu inrisit palam. Nam, cum ab hospite [p231]suo P. Mallio rogaretur ut decurionatum privigno eius expediret, adsistente frequentia disict: ''Romae, si vis, habebit: Pompeis difficile est.'' (12) Nec intra haec eius mordacitas stetit: quippe ab Androne quodam Laodiceno salutatus cum causam adventus requisisset comperissetque, nam ille se legatum de libertate patriae ad Caesarem venisse respondit, ita expressit publicam servitutem: Ἐὰν ἐπιτύχῃς, καὶ περὶ ἡμῶν πρέσβευσον. (13) Vigebat in eo excedens iocos et seria mordacitas, ut hoc est ex epistola ad C. Cassium dictatoris violatorem: ''Vellem Idibus Martiis me ad coenam invitasses, profecto reliquiarum nihil fuisset: nunc me reliquiae vestrae exercent.'' Idem Cicero de Pisone genero et M. Lepido lepidissime cavillatus est. [p232] (14) Dicente adhuc Symmacho et, ut videbatur, plura dicturo intercedens Avienus, ut fieri in sermonibus convivalibus solet: Nec Augustus, inquit, Caesar in huiusmodi dicacitate quoquam minor, et fortasse nec Tullio: et, si volentibus vobis erit, aliqua eius quae memoria suggesserit relaturus sum. (15) Et Horus: Permitte, Aviene, Symmachus explicet de his quos iam nominaverat dicta Ciceronis: et oportunius quae de Augusto vis referre succedent. (16) Reticente Avieno Symmachus: Cicero, inquam, cum Piso gener eius mollius incederet, filia autem concitatius, ait filiae: ''Ambula tamquam vir.'' Et cum M. Lepidus in senatu dixisset, patribus conscriptis Tullius ait: ''Ego non tanti fecissem'' ὁμοιοποίητον. Sed perge, Aviene: ne ultra te dicturientem retardem. [p233] ===IV.=== (1) Et ille: Augustus, inquam, Caesar adfectavit iocos, salvo tamen maiestatis pudorisque respectu, nec ut caderet in scurram. (2) Aiacem tragoediam scripserat, eandemque, quod sibi displicuisset, deleverat. Postea L. Varius tragoediarum scriptor interrogabat eum, quid ageret Aiax suus. Et ille: ''In spongiam'', inquit, ''incubuit''. (3) Idem Augustus, cum ei quidam libellum trepidus [p234]offerret, et modo proferret manum modo retraheret: ''Putas'', inquit, ''te assem elephanto dare?'' (4) Idem cum ab eo Pacubius Taurus congiarium peteret, diceretque iam hoc homines vulgo loqui, non parvam sibi ab illo pecuniam datam: ''Sed tu'', inquit, ''noli credere.'' (5) Alium praefectura equitum submotum et insuper salarium postulantem dicentemque: ''Non lucri causa dari hoc mihi rogo, sed ut iudicio tuo munus videar impetrasse, et ita officium deposuisse'', hoc dicto repercussit: ''Tu te accepisse apud omnes affirma, et ego dedisse me non negabo.'' (6) Urbanitas eiusdem innotuit circa Herennium deditum vitiis iuvenem. Quem cum castris excedere iussisset, et ille supplex hac deprecatione uteretur: ''Quomodo ad patrias sedes revertar? quid patri meo dicam?'' respondit: ''Dic me tibi displicuisse.'' (7) Saxo in expeditione percussum ac notabili cicatrice in fronte deformem, nimium tamen sua opera iactantem, sic leniter castigavit: ''At tu, cum fugies'', inquit, ''numquam post te respexeris.'' (8) Galbae, cuius informe gibbo erat corpus, agenti apud se cauam et frequenter dicenti: ''Corrige, in me si quid reprehendis'', respondit: ''Ego te monere possum, corrigere non possum.'' (9) Cum multi Severo Cassio accusante absolverentur, et architectus fori Augusti expectationem operis diu traheret, ita iocatus est: ''Vellem Cassius et meum forum accuset.'' (10) Vettius cum monumentum [p235]patris exarasset, ait Augustus: ''Hoc est vere monumentum patris colere.'' (11) Cum audisset inter pueros quos in Syria Herodes rex Iudaeorum intra bimatum iussit interfici filium quoque eius occisum, ait: ''Melius est Herodis porcum esse quam filium.'' (12) Idem Augustus, quia Maecenatem suum noverat stilo esse remisso molli et dissoluto, talem se in epistolis quas ad eum scribebat saepius exhibebat, et contra castigationem loquendi quam alias ille scribendo servabat in epistola ad Maecenatem familiari plura in iocos effusa subtexuit: ''Vale, mel gentium'' * ''meculle, ebur ex [p236]Etruria, lasar Arretinum, adamas supernas, Tiberinum margaritum, [p237]Cilniorum smaragde, iaspi figulorum, berylle Porsenae, carbunculum'' [p238]* habeas, ἵνα συντέμω πάντα, μάλαγμα ''moecharum.'' [p239]''">''> Exceptus est a quodam coena satis parca et quasi cotidiana. Nam paene nulli se invitanti negabat. Post epulum igitur inops ac sine ullo apparatu discedens vale dicenti hoc tantum insusurravit: ''Non putabam me tibi tam familiarem.'' (14) Cum de Tyriae purpurae quam emi iusserat obscuritate quereretur, dicente venditore: ''Erige altius et suspice'', his usus est salibus: ''Quid? ego, ut me populus Romanus dicat bene cultum, in solario ambulaturus [p240]sum?'' (15) Nomenculatori suo, de cuius oblivione querebatur, dicenti: ''Numquid ad forum mandas? Accipe'', inquit, ''commendatitias, quia illic neminem nosti.'' (16) Vatinio in prima sua aetate eleganter insultavit. Contusus ille podagra volebat tamen videri discussisse iam vitium, et mille passus ambulare se gloriabatur. Cui Caesar: ''Non miror'', inquit: ''dies aliquanto sunt longiores.'' (17) Relata ad se magnitudine aeris alieni, quam quidam eques Romanus dum vixit excedentem ducenties celaverat, culcitam emi cubicularem in eius auctione sibi iussit, et praeceptum mirantibus hanc rationem reddidit: ''Habenda est ad somnum culcita in qua ille, cum tantum deberet, dormire potuit.'' (18) Non est intermittendus sermo eius quem Catonis honori dedit. Venit forte in domum in qua Cato habitaverat. Dein Strabone in adulationem Caesaris male existimante de pervicacia Catonis, ait: ''Quisquis praesentem statum civitatis conmutari non volet, et civis et vir bonus est.'' Satis serio et Catonem laudavit et sibi, ne quis adfectaret res novare, consuluit. [p241] (19) Soleo in Augusto magis mirari quos pertulit iocos quam ipse quos protulit, qui maior est patientiae quam facundiae laus, maxime cum aequanimiter aliqua etiam iocis mordaciora pertulerit. (20) Cuiusdam provincialis iocus asper innotuit. Intraverat Romam simillimus Caesari et in se omnium ora converterat. Augustus perduci ad se hominem iussit, visumque hoc modo interrogavit: ''Dic mihi, adolescens, fuit aliquando mater tua Romae?'' Negavit ille, nec contentus adiecit: ''Sed pater meus saepe.'' (21) Temporibus triumviralibus Pollio, cum Fescenninos in eum Augustus scripsisset, ait: ''At ego taceo. Non est enim facile in eum scribere qui potest proscribere.'' (22) Curtius eques Romanus deliciis diffluens, cum macrum turdum sumpsisset in convivio Caesaris, interrogavit, ''an mittere licet''. Responderat princeps: ''Quidni liceat?'' Ille per fenestram statim missit. (23) Aes alienum Augustus cuiusdam senator is [p242]cari sibi non rogatus exolverat numerato quadragies. At ille pro gratiarum actione hoc solum ei scripsit: ''Mihi nihil.'' (24) Solebat Licinius libertus eius inchoanti opera patrono magnas pecunias conferre: quem morem secutus centum promisit per libellum in quo virgulae superductae pars ultra pecuniae defectionem protendebatur vacante infra loco. Caesar occasione usus priori alterum centies sua manu iunxit spatio diligenter expleto et adfectata litterae similitudine: geminatamque accepit summam dissimulante liberto, qui postea coepto alio opere leniter factum suum Caesari obiecit libello tali dato: ''Confero tibi, domine, ad novi operis impensam quod videbitur.'' (25) Mira etiam censoris Augusti et laudata patientia. Corripiebatur eques Romanus a principe, tamquam minuisset facultates suas. At ille se multiplicasse coram probavit. Mox eidem obiecit quod ad contrahendum matrimonium legibus non paruisset. Ille uxorem sibi et tres esse liberos dixit. Tum adiecit: ''Posthac, Caesar, cum de honestis hominibus inquiris, honestis mandato.'' (26) Etiam militis non libertatem tantum sed et temeritatem tulit. In quadam villa inquietas noctes agebat rumpente somnum eius crebro noctuae cantu. Prendendam curavit noctuam. Miles aucupii peritus et spe ingentis praemii pertulit. Laudato imperator mille nummos dari iussit. Ille ausus est dicere: ''Malo vivat'', avemque dimisit. Quis non miratus est non offenso Caesare abisse militem contumacem? (27) Veteranus, cum die sibi dicto periclitaretur, accessit in publico ad Caesarem, rogavitque ut sibi adesset. Ille advocatum quem ex comitatu suo elegerat sine mora dedit, commendavitque ei litigatorem. Exclamavit ingenti [p243]voce veteranus: ''At non ego, Caesar, periclitante te Actiaco bello vicarium quaesivi, sed pro te ipse pugnavi'', detexitque inpressas cicatrices. Erubuit Caesar, venitque in advocationem, ut qui vereretur non superbus tantum sed etiam ingratus videri. (28) Delectatus inter coenam erat symphoniacis Toronii Flacci mangonis, atque eos frumento donaverat, cum in alia acroamata fuisset nummis liberalis: eosdemque postea Toronius aeque inter coenam quaerenti Caesari sic excusavit: ''Ad molas sunt''. (29) Sublimis Actiaca victoria revertebatur. Occurrit ei inter gratulantes corvum tenens, quem instituerat haec dicere: ''Ave, Caesar victor imperator.'' Miratus Caesar officiosam avem viginti milibus nummum emit. Socius opificis, ad quem nihil ex illa liberalitate pervenerat, adfirmavit Caesari habere illum et alium corvum, quem ut adferre cogeretur rogavit. Adlatus verba quae didicerat expressit: ''Ave, victor imperator Antoni.'' Nihil exasperatus satis duxit iubere illum dividere donativum cum contubernali. (30) Salutatus similiter a psittaco emi eum iussit. Idem miratus in pica hanc quoque redemit. Exemplum sutorem pauperem sollicitavit ut corvum insititueret ad parem salutationem: qui impendio exhaustus saepe ad avem non respondentem dicere solebat: ''Opera et impensa periit.'' Aliquando tamen corvus coepit dicere dictatam salutationem. Hac audita dum transit Augustus, respondit: ''Satis domi salutatorum talium habeo.'' Superfuit corvo memoria, ut et illa quibus dominum querentem solebat audire subtexeret: ''Opera et impensa periit.'' Ad quod Caesar risit, emique avem iussit quanti nullam adhuc emerat. (31) Solebat descendenti a Palatio Caesari honorificum [p244]aliquod epigramma porrigere Graeculus. Id cum frustra saepe fecisset, rursumque cum idem facturum vidisset Augustus, breve sua manu in charta exaravit Graecum epigramma: pergenti deinde ad se obviam misit. Ille legendo laudare, mirari tam voce quam vultu: cumque accessisset ad sellam, demissa in fundam pauperem manu paucos denarios protulit quos principi daret: adiectus hic sermo: Ηὴ τὴν σὴν τύχην, Σεβαστέ· εἰ πλέον εἶχον, πλέον ἐδίδουν. Secuto omnium risu dispensatorem Caesar vocavit et sestertia centum milia numerare Graeculo iussit. [p245] ===V.=== (1) Vultis aliqua et filiae eius Iuliae dicta referamus? Sed si garrulus non putabor, volo de moribus feminae pauca praemittere, ni quisquam vestrum habeat seria et discenda quae proferat. Hortantibusque omnibus, ut coepto insisteret, ita de Iulia orsus est. (2) Annum agebat tricesimum et octavum, tempus aetatis, si mens sana superesset, vergentis in senium: sed indulgentia tam fortunae quam patris abutebatur, cum alioquin litterarum amor multaque eruditio, quod in illa domo facile erat, praeterea mitis humanitas minimeque saevus animus ingentem feminae gratiam conciliarent, mirantibus qui vitia noscebant tantam pariter diversitatem. (3) Non semel praeceperat pater, temperato tamen inter indulgentiam gravitatemque sermone, moderaretur profusos cultus perspicuosque comitatus. Idem cum ad nepotum turbam similitudinemque respexerat qua repraesentabatur Agrippa, dubitare de pudicitia filiae erubescebat. (4) Inde blandiebatur sibi Augustus laetum [p246]in filia animum usque ad speciem procacitatis, sed reatu liberum: et talem fuisse apud maiores Claudiam credere audebat. Itaque inter amicos dixit duas habere se filias delicatas, quas necesse haberet ferre, rem publicam et Iuliam. (5) Venerat ad eum licentiore vestitu, et oculos offenderat patris tacentis. Mutavit cultus sui postera die morem, et laetum patrem adfectata severitate conplexa est. At ille, qui pridie dolorem suum continuerat, gaudium continere non potuit, et ''Quantum hic'', ait, ''in filia Augusti probabilior est cultus?'' Non defuit patrocinio suo Iulia his verbis: ''Hodie enim me patris oculis ornavi, heri viri.'' (6) Notum et illud. Adverterant in se populum in spectaculo gladiatorum Livia et Iulia comitatus dissimilitudine, quippe cingentibus Liviam gravibus viris, haec iuventutis et quidem luxuriosae grege circumsidebatur. [p247]Ammonuit pater scripto: ''Videret, quantum inter duas principes feminas interesset.'' Eleganter illa rescripsit: ''Et hi mecum senes fient.'' (7) Eadem Iulia mature habere coeperat canos, quos legere secrete solebat. Subitus interventus patris aliquando oppressit ornatrices. Dissimulavit Augustus deprehensis super vestem earum canis: et aliis sermonibus tempore extracto induxit aetatis mentionem, interrogavitque filiam, utrum post aliquot annos cana esse mallet an calva: et cum illa respondisset: ''Ego, pater, cana esse malo'', sic illi mendacium obiecit: ''Quid ergo istae te calvam tam cito faciunt?'' (8) Item cum gravem amicum audisset Iulia suadentem melius facturam si se conposuisset ad exemplar paternae frugalitatis, ait: ''Ille obliviscitur Caesarem se esse: ego memini me Caesaris filiam.'' (9) Cumque conscii flagitiorum mirarentur quomodo similes Agrippae filios pareret quae tam vulgo potestatem corporis sui faceret, ait: ''Numquam enim nisi navi plena tollo vectorem.'' (10) Simile dictum Populiae Marci filiae, quae miranti cuidam, quid esset quapropter aliae bestiae numquam marem desiderabant nisi cum praegnantes vellent fieri, respondit: ''Bestiae enim sunt.'' [p248] ===VI.=== (1) Sed, ut a feminis ad viros et a lascivis iocis ad honestos revertar, Cascellius iuris consultus urbanitatis mirae libertatisque habebatur, praecipue tamen is iocus eius innotuit. Lapidatus a populo Vatinius, cum gladiatorium munus ederet, optinuerat ut aediles edicerent, ne quis in arenam nisi pomum misisse vellet. Forte his diebus Cascellius consultus a quodam, an nux pinea pomum esset, respondit: ''Si in Vatinium missurus es, pomum est.'' (2) Mercatori deinde, quemadmodum cum socio navem divideret, interroganti, respondisse traditur: ''Navem si dividis, nec tu nec socius habebitis.'' (3) In Galbam eloquentia clarum, sed quem habitus, ut supra dixi, corporis destruebat, M. Lollii vox circumferebatur: [p249]''Ingenium Galbae male habitat.'' (4) In eundem Galbam Orbilius grammaticus acerbius inrisit. Prodierat Orbilius in reum testis. Quem Galba ut confunderet, dissimulata professione eius interrogavit: ''Quid artium facis?'' Respondit: ''In sole gibbos soleo fricare.'' (5) L. Caecilius, cum C. Caesar aliis qui secum pila lusitabant centena sestertia, illi uni quinquaginta dari iussisset: ''Quid? ego'', inquit, ''una manu ludo?'' (6) Cum iratus esse P. Clodius D. Laberio diceretur, quod ei mimum petenti non dedisset: ''Quid amplius'', inquit, ''mihi facturus es, nisi ut Dyrrhachium eam et redeam?'' ludens ad Ciceronis exilium. ===VII.=== (1) Sed quia et paulo ante Aurelius Symmachus et ego nunc Laberii fecimus mentionem, si aliqua huius atque Publii dicta referemus, videbimur et adhibendi convivio mimos vitasse lasciviam et tamen celebritatem, quam, cum adsunt, illi excitare pollicentur, imitari. (2) Laberium asperae libertatis equitem Romanum Caesar quingentis milibus invitavit ut prodiret in scenam et [p250]ipse ageret mimos quos scriptitabat. Sed potestas non solum si invitet, sed etiam si supplicet, cogit: unde se et Laberius a Caesare coactum in prologo testatur his versibus: <poem> (3) Necessitas, cuius cursus transversi impetum Voluerunt multi effugere, pauci potuerunt, Quo me detrusit paene extremis sensibus? Quem nulla ambitio, nulla umquam largitio, Nullus timor, vis nulla, nulla auctoritas, Movere potuit in iuventa de statu, Ecce in senecta ut facile labefecit loco Viri excellentis mente clemente edita Summissa placide blandiloquens oratio? Etenim ipsi di negare cui nihil potuerunt, Hominem me denegare quis posset pati? Ego bis tricenis annis actis sine nota Eques Romanus e Lare egressus meo Domum revertar mimus: nimirum hoc die Uno plus vixi mihi quam vivendum fuit. Fortuna inmoderata in bono aeque atque in malo [p251]Si tibi erat libitum litterarum laudibus Floris cacumen nostrae famae frangere, Cur, cum vigebam membris praeviridantibus, Satisfacere populo et tali cum poteram viro, Non flexibilem me concurvasti ut carperes? Nuncine me deiecis? quo? Quid ad scenam adfero? Decorem formae an dignitatem corporis, Animi virtutem an vocis iocundae sonum? Ut hedera serpens vires arboreas necat, Ita me vetustas amplexu annorum enecat. Sepulchri similis nihil nisi nomen retineo. </poem> (4) In ipsa quoque actione subinde se, qua poterat, ulciscebatur inducto [p252]habitu Syri, qui velut flagris caesus praeripientique se similis exclamabat: <poem> Porro Quirites! libertatem perdimus </poem> et paulo post adiecit: <poem> Necesse est multos timeat quem multi timent. </poem> (5) Quo dicto universitas populi ad solum Caesarem oculos et ora convertit, notantes inpotentiam eius hac dicacitate lapidatam. Ob haec in Publium vertit favorem. (6) Is Publius, natione Syrus, cum puer ad patronum domini esset adductus, promeruit eum non minus salibus et ingenio quam forma. Nam forte cum ille servum suum hydropicum iacentem in area vidisset increpuissetque, ''quid in sole faceret'', respondit: ''Aquam calefacit.'' Ioculari deinde super coena exorta quaestione, ''quodnam esset molestum otium'', aliud alio opinante ille: ''Podagrici pedes'', dixit. (7) Ob haec et alia manu missus et maiore cura eruditus, cum mimos conponeret ingentique adsensu in Italiae oppidis agere coepisset, productus Romae per Caesaris ludos, omnes qui tunc scripta et operas suas in scenam locaverant provocavit, ut singuli secum posita invicem materia pro tempore contenderent. Nec ullo recusante superavit omnes, in quis et Laberium. (8) Unde Caesar adridens hoc modo pronuntiavit: <poem> [p253] Favente tibi me victus es, Laberi, a Syro </poem> statimque Publico palmam et Laberio anulum aureum cum quingentis sestertiis dedit. Tunc Publius ad Laberium recedentem ait: <poem> Quicum contendisti scriptor, hunc spectator subleva. </poem> (9) Sed et Laberius sequenti statim commissione mimo novo interiecit hos versus: <poem> Non possunt primi esse omnes omni in tempore. Summum ad gradum cum claritatis veneris, Consistes aegre, *ne me citius decidas. Cecidi ego, cadet qui sequitur: laus est publica. </poem> (10) Publii autem sententiae feruntur lepidae et ad communem usum adcommodatissimae, ex quibus has fere memini singulis versibus circumscriptas: [p254] <poem> (11) Beneficium dando accepit qui digno dedit. Feras, non culpes, quod mutari non potest. Cui plus licet quam par est plus vult quam licet. Comes facundus in via pro vehiculo est. Frugalitas miseria est rumoris boni. Heredis fletus sub persona risus est. Furor fit laesa saepius patientia. Inprobe Neptunum accusat qui iterum naufragium facit. Nimium altercando veritas amittitur. Pars beneficii est, quod petitur si cito neges. Ita amicum habeas, posse ut fieri hunc inimicum putes. Veterem ferendo iniuriam invites novam. Numquam periclum sine periclo vincitur. </poem> (12) Sed quia semel ingressus sum scenam loquendo, non Pylades histrio [p255]nobis omittendus est, qui clarus in opere suo fuit temporibus Augusti et Hylam discipulum usque ad aequalitatis contentionem eruditione provexit. (13) Populus deinde inter utriusque suffragia divisus est, et cum canticum quoddam saltaret Hylas cuius clausula erat: Τὸν μέγαν Ἀγαμέμνονα, sublimem ingentemque Hylas velut metiebatur. Non tulit Pylades, et exclamavit e cavea: Σὺ μακρὸν οὐ μέγαν ποιεῖς. (14) Tunc eum populus coegit idem saltare canticum: cumque ad locum venisset quem reprehenderat, expressit cogitantem, nihil magis ratus magno duci convenire quam pro omnibus cogitare. (15) Saltabat Hylas Oedipodem, et Pylades hac voce securitatem saltantis castigavit: Σὺ βλέπεις. (16) Cum in Herculem furentem prodisset et nonnullis incessum histrioni convenientem non servare videretur, deposita persona ridentes increpuit: Μωροὶ, μαινόμενον ὀρχοῦμαι. (17) Hac fabula et sagittas iecit in populum. Eandem personam cum iussu Augusti in triclinio ageret, et intendit arcum et spicula inmisit. Nec indignatus est Caesar eodem se loco Pyladi quo populum Romanum fuisse. (18) Hic, quia ferebatur mutasse rudis illius saltationis ritum, [p256]quae apud maiores viguit, et venustam induxisse novitatem, interrogatus ab Augusto, quae saltationi contulisset, respondit: <poem> Αὐλῶν συρίγγων τ’ ἑνοπὴν, ὁμαδόν τ’ ἀνθρώπων. </poem> (19) Idem cum propter populi seditionem pro contentione inter se Hylamque habita concitatam indignationem excepisset Augusti, respondit: Καὶ ἀχαριστεῖς βασιλεῦ· ἔασον αὐτοὺς περὶ ἡμᾶς ἀσχολεῖσθαι. ===VIII.=== (1) His dictis et excitata laetitia cum in Avieno memoria florida et amoenitas laudaretur ingenii, mensas secundas minister admovit. (2) Et Flavianus: Multi, ut aestimo, in hoc a Varrone dissentiunt, qui in illa lepidissima satira Menippea, quae inscribitur ''Nescis quid vesper vehat'', de secunda mensa placentas removit: sed quaeso dicas, Caecina, verba ipsa Varronis, si tibi beneficio memoriae tenacioris haeserunt. (3) Et Albinus: Locus, inquit, Varronis quem referri a me imperas in his fere verbis est: ''Bellaria ea maxime sunt mellita quae mellita non sunt: dulcibus enim [p257]cum πέψει societas infida.'' Significant autem ''bellaria'' omne mensae secundae genus. Nam quae πέμματα Graeci, vel τραγήματα dixerunt, ea veteres nostri appellavere ''bellaria'': vina quoque dulciora est invenire in comoediis antiquioribus hoc vocabulo, dictaque ea ''Liberi bellaria''. (4) Et Evangelus: Agite, antequam surgendum nobis sit, vino indulgeamus: quod decreti Platonici auctoritate faciemus, qui aestimavit fomitem esse quendam et ignitabulum ingenii virtutisque, si mens et corpus hominis vino flagret. (5) Tunc Eustathius: Quid agis, inquit, Evangele? an Platonem aestimas haurienda passim vina suasisse, et non magis inter minuta [p258]pocula iucundiorum liberalioremque invitationem, quae fieret sub quibusdam quasi arbitris et magistris conviviorum sobriis, non inprobasse? Et hoc est quod in primo et secundo de legibus non inutile viris esse decernit. (6) Nam et modicis honestisque inter bibendum remissionibus refici integrarique animos ad instauranda sobrietatis officia existimavit, redditosque sensim laetiores ad intentiones rursus capessendas fieri habiliores; et simul, si qui penitus in his affectionum cupiditatumque errores inessent quos celaret alioquin pudor reverens, ea omnia sine gravi periculo libertate per vinum data detegi et ad corrigendum medendumque fieri oportuniora. (7) Atque hoc etiam Pato ibidem dicit, non diffugiendas esse huiuscemodi exercitationes adversum propulsandam vini violentiam, neque ullum umquam continentem prorsum aut temperantem satis fideliter visum esse cui vita non inter ipsa errorum pericula et in mediis voluptatem inlecebris explorata sit. (8) Nam cui libentiae gratiaeque omnes conviviorum incognitae sint, quique illarum omnino expers sit, si eum forte ad participandas huiusmodi voluptates aut voluntas tulerit aut casus induxerit aut necessitas inpulerit, mox deleniri et capi, neque mentem eius animumque [p259]consistere. (9) Congrediendum igitur et tamquam in acie quadam cum voluptariis rebus cumque ista vini licentia comminus decernendum, ut adversus eas non fuga nec absentia simus tuti, sed vigore animi et constanti praesentia moderatoque usu temperantiam continentiamque tueamur, et calefacto simul refotoque animo, si quid in eo vel frigidae tristitiae vel torpentis verecundiae fuerit, diluamus. (10) Sed, quia voluptatum fecimus mentionem, docet Aristoteles a quibus voluptatibus sit cavendum. Quinque enim sunt hominum sensus, quos Graeci αἰσθήσεις appellant, per quos voluptas animo aut corpori quaeri videtur, tactus gustus odoratus visus auditus. (11) Ex his omnibus voluptas, quae inmodice capitur, ea turpis atque inproba est. Sed enim quae nimia ex gustu atque tactu est, ea igitur gemina voluptas, sicut sapientes viri censuerunt, omnium rerum foedissima est: eosque maxime qui sese duabus istis voluptatibus dediderunt gravissimi vitii vocabulis Graeci appellaverunt, vel ἀκρατεῖς vel ἀκολάστους: nos eos vel incontinentes dicimus vel intemperantes. (12) Istas autem voluptates duas, gustus atque tactus, id est cibi et Veneris, solas hominibus communes videmus esse cum beluis, et idcirco in pecudum ferorumque animalium numero habetur quisquis est his ferarum voluptatibus occupatus: ceterae ex tribus aliis sensibus proficiscentes hominum tantum propriae sunt. (13) Verba super hac re Aristotelis philosophi in medium proferam, ut quid de his infamibus voluptatibus tam clarus atque inclytus vir sentiat publicetur: (14) Διό τοι κατὰ τὴν τῆς ἁφῆς ἢ γεύσεως ἡδονὴν ἐγγινομένην ἐὰν ὑπερβάλλωσιν, [p260]ἀκρατεῖς λέγονται· οἵ τε γὰρ περὶ τὰ ἀφροδίσια ἀκόλαστοι τοιοῦτοι, οἵ τε περὶ τὰς τῆς τροφῆς ἀπολαύσεις, τῶν δὲ κατὰ τὴν τροφὴν ἀπ’ ἐνίων μὲν ἐν τῇ γλώττῃ τὸ ἡδὺ, ἀπ’ ἐνίων δὲ ἐν τῷ λάρυγγι, διὸ καὶ Φιλόξενος γεράνου λάρυγγα εὔχετο ἔχειν· οἱ δὲ κατὰ τὴν ὄψιν καὶ τὴν ἀκοὴν οὑκέτι. Ἢ διὰ τὸ τὰς ἀπὸ τούτων γινομένας ἡδονὰς κοινὰς εἶναι ἡμῖν καὶ τοῖς ἄλλοις ζώοις, ἅτε δὲ οὐσῶν κοινῶν αἰσχρὰν εἶναι τὴν ὑποταγὴν, αὐτίκα τὸν ὑπὸ τούτων ἡττώμενον ψέγομεν καὶ ἀκρατῆ καὶ ἀκόλαστον λέγομεν διὰ τὸ ὑπὸ τῶν χειρίστων ἡδονῶν ἡττᾶσθαι; [p261]Οὐσῶν δὲ τῶν αἰσθήσεων πέντε τὰ ἄλλα ζῶα ἀπὸ δύο μόνων ἥδεται, κατὰ δὲ τὰς ἄλλας ἢ ὅλως οὐχ ἥδεται ἢ κατὰ συμβεβηκὸς τοῦτο πάσχει. (15) Quis igitur habens aliquid humani pudoris voluptatibus istis duabus, coeundi atque comedendi, quae homini cum sue atque asino communes sunt, gratuletur? (16) Socrates quidem dicebat multos homines propterea velle vivere ut ederent et biberent, se bibere atque esse ut viveret. Hippocrates autem, divina vir scientia, de coitu Venerio ita existimabat, partem esse quandam morbi taeterrimi quem nostri comitialem dixerunt. Namque ipsius verba haec traduntur: τὴν συνουσίαν εἶναι μικρὰν ἐπιληψίαν. {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen= Saturnalia/I|Liber I |Post=Liber III |PostNomen=Saturnalia/III|Liber III }} b2r2bptncoz1mynl826vt83p05555dp 0 84668 275137 274926 2026-08-07T18:30:17Z Demetrius Talpa 13304 275137 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen= Saturnalia/II|Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=Saturnalia/IV|Liber IV }} [p263] ===I.=== "1" violatum cum se nosset multa caede pollutum: [p264] <poem> Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penates. Me bello e tanto digressum et caede recenti Attrectare nefas, donec me flumine vivo Abluero. </poem> (2) Post Caietae quoque nutricis sepulturam, quo potissimum navigans adpellitur quam ad eam partem per quam <poem> — fluvio Tiberinus amoeno In mare prorumpit'', </poem> ut confestim in ipso Italiae limine fluviali unda ablutus possit quam purissime <poem> — Iovem Phrygiamque ex ordine Matrem'' </poem> invocare? (3) Quid quod Evandrum aditurus per Tiberim navigat, quod eum esset reperturus Herculi sacra celebrantem, ut sic purificatus sacris possit hospitalibus interesse? (4) Hinc et Iuno ipsa conqueritur non magis quod Aeneam contigisset contra suam velle in Italiam pervenire quam quod ''optato'' potiretur ''Tibridis alveo'', quia sciret eum hoc amne purificatum posse sacra etiam sibi [p265]rite perficere: nam ne supplicare quidem sibi ab eo vellet. (5) Nunc, quoniam purificationem ad sacra superorum pertinentem deorum in Virgiliana observatione monstravimus, videamus utrum et circa inferorum deorum cultum proprietatem moris idem poeta servaverit. (6) Constat dis superis sacra facturum corporis ablutione purgari: cum vero inferis litandum est, satis actum videtur si aspersio sola contingat. De sacris igitur superorum ait Aeneas: <poem> — donec me flumine vivo Abluero. </poem> (7) At Dido, cum sacra dis inferis instituit, ait: Annam, cara mihi nutrix, huc siste sororem: Dic corpus properet fluviali spargere lympha.'' </poem> et alibi: <poem> Sparserat et latices simulatos fontis Averni. </poem> (8) Nec non, cum Misenum sepulturae mandari refert: <poem> Idem ter socios pura circumtulit unda, Spargens rore levi.'' </poem> Sic et, cum facit Aeneam apud inferos ramum Proserpinae consecraturum, ita infert: <poem> Occupat Aeneas aditum corpusque recenti Spargit aqua.'' </poem> ===II.=== (1) Verborum autem proprietas tam poetae huic familiaris est, ut talis observatio in Virgilio laus esse iam desinat: nullis tamen magis proprie usus est quam sacris vel sacrificalibus verbis. (2) Et primum illud non omiserim, in quo plerique falluntur: <poem> — Extaque salsos Porriciam in fluctus'', </poem> non, ut quidam, ''proiciam'', aestimantes dixisse Virgilium proicienda exta, quia adiecit ''in fluctus''. (3) Sed non ita est. Nam et ex disciplina [p266]haruspicum et ex praecepto pontificum verbum hoc sollemne sacrificantibus est, sicut Veranius ex primo libro Pictoris ita dissertationem huius verbi executus est: ''Exta porriciunto, dis danto, in altaria aramve focumve eove quo exta dari debebunt''. (4) ''Porricere'' ergo, non ''proicere'', proprium sacrificii verbum est: et quia dixit Veranius: ''in aram focumve eove quo exta dari debebunt'', nunc pro ara et foco mare accipiendum est, cum sacrificium dis maris dicatur. (5) Ait enim: <poem> Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro, Vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum Constituam ante aras voti reus, extaque salsos Porriciam in fluctus, et vina liquentia fundam.'' </poem> Ex his docetur in mare rite potuisse ''porrici exta'', non ''proici''. <poem> (6) Constituam ante aras voti reus. </poem> Haec vox propria sacrorum est, ut ''reus'' vocetur qui suscepto voto se numinibus obligat, ''damnatus'' autem qui promissa vota iam solvit. Sed de hoc non opus est a me plura proferri, cum vir doctissimus Eustathius paulo ante hanc partem plenius executus sit. [p267] (7) Est profundam scientiam huius poetae in uno saepe reperire verbo, quod fortuito dictum vulgus putaret. Multifariam enim legimus, quod litare sola non possit oratio nisi ut is qui deos precatur etiam aram manibus adprehendat. (8) Inde Varro Divinarum libro quinto dicit ''aras primum asas dictas, quod esset necessarium a sacrificantibus eas teneri: ansis autem teneri solere vasa quis dubitet? Conumtatione ergo litterarum aras dici coeptas, ut Valesios et Fusios dictos prius nunc Valerios et Furios dici.'' (9) Haec omnia illo versu poeta executus est: <poem> Talibus orantem dictis arasque tenentem Audiit omnipotens. </poem> Nonne eo additum credideris, non quia orabat tantum, sed quia et aras tenebat, auditum? Nec non cum ait: <poem> Talibus orabat dictis arasque tenebat. </poem> item: ''Tango aras, medios ignes ac numina testor'', eandem vim nominis ex adprehensione significat. (10) Idem poeta tam scientia profundus quam amoenus ingenio nonnulla de veteribus verbis quae ad proprietatem sacrorum noverat pertinere ita interpretatus est ut mutato verbi sono integer tellectus maneret. (11) Nam primo pontificii iuris libro apud Pictorem verbum hoc positum est, ''vitulari'', de cuius verbi significatu Titius ita retulit: ''Vitulari est voce laetari.'' Varro etiam in libro [p268]quinto decimo Rerum divinarum ita refert, ''quod pontifex in sacris quibusdam vitulari soleat, quod Graeci παιανίζειν vocant.'' (12) Has tot interpretationes ambages quam paucis verbis docta elegantia Maronis expressit: <poem> — Laetumque choro paeana canentes!'' </poem> Nam si ''vitulari'' est ''voce laetari'', quod est παιανίζειν, nonne in cantu laeti παιᾶνος enarratio verbi perfecta servata est? (13) Et, ut huic vocabulo diutius immoremur, Hyllus libro quem de dis conposuit ait ''Vitulam vocari deam quae laetitiae praeest.'' (14) Piso ait ''vitulam victoriam nominari.'' Cuius rei hoc argumentum profert, ''quod postridie Nonas Iulias re bene gesta, cum pridie populus a Tuscis in fugam versus sit'' (unde Populifugia vocantur) ''post victoriam certis sacrificiis fiat vitulatio.'' (15) Quidam nomen eius animadversum putant, quod potens sit vitae tolerandae: ideo huic deae [p269]pro frugibus fieri sacra dicuntur, quia frugibus vita humana toleratur. Unde hoc esse animadvertimus? quod ait Virgilius: <poem> Cum faciam vitulam pro frugibus, ipse venito </poem> ut ''vitulam'' dixerit pro vitulatione, quod nomen esse sacrificii ob laetitiam facti superius expressimus? (16) Meminerimus tamen sic legendum per ablativum: <poem> Cum faciam vitula pro frugibus </poem> id est: cum faciam rem divinam non ove, non capra, sed vitula, tamquam dicat: cum vitulam pro frugibus sacrificavero, quod est: cum vitula rem divinam fecero. (17) Pontificem Aeneam vel ex nomine referendorum laborum eius ostendit. Pontificibus enim permissa est potestas memoriam rerum gestarum in tabulas conferendi, et hos annales appellant equidem maximos, quasi a pontificibus maximis factos. Unde ex persona Aeneae ait: <poem> Et vacet annales tantorum audire laborum. </poem> ===III.=== (1) Et quia inter decreta pontificum hoc maxime quaeritur, quid ''sacrum'', [quid ''profanum'',] quid ''sanctum'', quid ''religiosum'', [p270]quaerendum, utrum his secundum definitionem suam Virgilius usus sit, et singulis vocabuli sui proprietatem more suo servarit. (2) ''Sacrum est'', ut Trebatius libro primo de religionibus refert, ''quicquid est quod deorum habetur''. Huius definitionis poeta memor, ubi sacrum nominavit, ammonitionem deorum paene semper adiecit: <poem> Sacra Dionaeae matri divisque ferebam </poem> Item: <poem> Sacra Iovi Stygio quae rite incepta parabam. </poem> Item: <poem> — Tibi enim, tibi, maxima Iuno, Mactat sacra ferens.'' </poem> (3) ''Profanum'' omnes paene consentiunt id esse quod extra fanaticam causam sit, quasi porro a fano et a religione secretum. Cuius significatus exemplum executus est, cum de luco et aditu inferorum sacro utroque loqueretur: <poem> — Procul, o procul este profani, Conclamat vates, totoque absistite luco.'' </poem> (4) Eo accedit quod Trebatius ''profanum id proprie dici'' ait ''quod ex religioso vel sacro in hominum usum proprietatemque conversum est'', quod apertissime poeta servavit, cum ait: <poem> Faune, precor, miserere, inquit, tuque optima ferrum Terra tene, colui vestros si semper honores: Quos contra Aeneadae bello fecere profanos.'' </poem> Dixerat enim: <poem> Sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum Sustulerant'', </poem> unde ostendit proprie profanatum, quod ex sacro promiscuum humanis actibus commodatum est. (5) ''Sanctum est'', ut idem Trebatius libro decimo Religionum refert, ''interdum idem quod sacrum idemque quod religiosum, interdum [p271]aliud, hoc est nec sacrum nec religiosum, est''. (6) Quod ad secundam speciem pertinet: <poem> Sancta ad vos anima, atque istius inscia culpae, Descendam.'' </poem> Non enim sacro aut religioso eius anima tenebatur, quam sanctam, hoc est incorruptam, voluit ostendere, ut in illo quoque: <poem> — Tuque, o sanctissima coniunx, Felix morte tua.'' </poem> In quo castitatis honorem incorruptae uxoris amplexus est: unde et ''sanctae leges'', quae non debeant poenae sanctione corrumpi. (7) Quod autem ad priorem speciei definitionem de sancto attinet, id est ut non aliud sit quam sacrum aut religiosum: <poem> Ecce levis summo de vertice visus Iuli Fundere lumen apex'', </poem> et paulo post: <poem> Nos pavidi trepidare metu crinemque flagrantem Excutere et sanctos restinguere fontibus ignes.'' </poem> Hic enim ''sanctos'' ac si ''sacros'' accipiemus, quia divinitus contigerunt. Item: <poem> — Tuque, o sanctissima vates Praescia venturi'', </poem> non aliud nisi sacram vocat, quam videlicet ''vatem'', et deo plenam et sacerdotem. [p272] (8) Superest ut quid sit ''religiosum'' cum Virgilio communicemus. Servius Sulpicius ''religionem esse dictam'' tradidit ''quae propter sanctitatem aliquam remota ac seposita a nobis sit, quasi a relinquendo dicta ut a carendo cerimonia''. (9) Hoc Virgilius servans ait: <poem> Est ingens gelidum lucus prope Caeretis amnem Religione patrum late sacer'', </poem> et adiecit, quo proprietatem religionis exprimeret: undique colles Inclusere cavi, et nigra nemus abiete cingit'', </poem> quae res utique faciebat lucum a populi communione secretum. Et ut relictum locum ostenderet non sola adeundi difficultate, adiecit et sanctitatem: <poem> Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos Agrorum pecorisque deo''. </poem> (10) Secundum Pompeium Festum ''religiosi sunt qui facienda et vitanda discernunt.'' Hinc Maro ait: <poem> — Rivos deducere nulla Religio vetuit.'' </poem> Quod autem ait ''deducere'', nihil aliud est quam detergere. Nam festis diebus rivos veteres sordidatos detergere licet, novos fodere non licet. (11) In transcursu et hoc notandum est quod et ipse velut [p273]praeteriens sub unius verbi significatione proiecit. Cavetur enim in iure pontificio ut, quoniam oves duabus ex causis lavari solent, aut ut curetur scabies aut ut lana purgetur, festis diebus purgandae lanae gratia oves lavare non liceat, liceat autem, si curatione scabies abluenda sit. (12) Ideo hoc quoque inter concessa numeravit: <poem> Balantumque gregem fluvio mersare'' —, </poem> quod si hucusque dixisset, licita et vetita confunderet: sed adiciendo ''salubri'' causam concessae ablutionis expressit. ===IV.=== (1) Nomina etiam sacrorum locorum sub congrua proprietate proferre pontificalis observatio est. Ergo ''delubrum'' quid pontifices proprie vocent, et qualiter hoc nomine Virgilius usus sit, requiramus. (2) Varro libro octavo Rerum divinarum: ''Delubrum'' ait ''alios aestimare in quo praeter aedem sit area adsumpta deum causa, ut est in Circo Flaminio Iovis Statoris: alios in quo loco dei simulachrum dedicatum sit'', et adiecit: ''sicut locum in quo figerent candelam candelabrum appellatum, ita in quo deum ponerent nominatum delubrum''. (3) His a Varrone praescriptis intellegere possumus [p274]id potissimum ab eo probatum quod ex sua consuetudine in ultimo posuit, ut a dei dedicato simulachro delubrum coeperit nuncupari. (4) Virgilius tamen utramque rationem diligenter est executus. Ut enim a postrema incipiamus, observavit delubrum nominaturus aut proprie deorum nomina aut ea quae dis accommodarentur inserere: <poem> At gemini lapsu delubra ad summa dracones Effugiunt'', </poem> et, ut mox simulachrum nominaret, subtexuit: <poem> saevaeque petunt Tritonidis arcem, Sub pedibusque deae clypeique sub orbe teguntur'', </poem> item: <poem> Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset Ille dies''. </poem> (5) Illam vero opinionem de area, quam Varro praedixerat, non omisit: <poem> Principio delubra adeunt, pacemque per aras Exquirunt'', </poem> et mox: <poem> Aut ante ora deum pingues spatiatur ad aras </poem> Quid enim est ''spatiatur'' quam spatio lati itineris obambulat? Quod adiciendo ante aras ostendit aream adsumptam deorum causa. Ita suo more velut aliud agendo inplet archana. (6) De dis quoque Romanorum propriis, id est Penatibus, [p275]aspersa est huic operi non incuriosa subtilitas. Nigidius enim de dis libro nono decimo requirit, ''num di Penates sint Troianorum Apollo et Neptunus, qui muros eis fecisse dicuntur, et num eos in Italiam Aeneas advexerit.'' Cornelius quoque Labeo de dis Penatibus eadem existimat. Hanc opinionem sequitur Maro, cum dicit: <poem> Sic fatus meritos aris mactabat honores, Taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo.'' </poem> (7) Varro Humanarum secundo ''Dardanum'' refert ''deos Penates ex Samothrace in Phrygiam, et Aeneam ex Phrygia in Italiam detulisse.'' Qui sint autem di Penates, in libro quidem memorato Varro non exprimit: (8) sed qui diligentius eruunt veritatem Penates esse dixerunt per quos penitus spiramus, per quos habemus corpus, per quos rationem animi possidemus: esse autem medium aethera Iovem, Iunonem [p276]vero imum aera cum terra, et Minervam summum aetheris cacumen: et argumento utuntur quod Tarquinius, Demarati Corinthii filius Samothracicis religionibus mystice imbutus, uno templo ac sub eodem tecto numina memorata coniunxit. (9) Cassius vero Hemina dicit ''Samothracas deos eosdemque Romanorum Penates, proprie dici θεοὺς μεγάλους, θεοὺς χρηστοὺς, θεοὺς δυνατούς.'' Noster haec sciens ait: <poem> Cum sociis natoque, Penatibus et magnis dis </poem> quod exprimit θεοὺς μεγάλους. (10) Sed et omnia haec nomina cum in uno de supradictis numinibus servat, doctrinam procul dubio suam de omni hac opinione confirmat. Cum enim ait: [p277] <poem> Iunonis magnae primum prece numen adora </poem> τὴν μεγάλην nominavit: <poem> Adsit laetitiae Bacchus dator et bona Iuno </poem> τὴν χρηστήν; ''dominamque potentem'', τὴν δυνατήν. (11) Eodem nomine appellavit et Vestam, quam de numero Penatium aut certe comitem eorum esse manifestum est, adeo ut et consules et praetores seu dictatores, cum adeunt magistratum, Lavinii rem divinam faciant Penatibus pariter et Vestae. (12) Sed et Virgilius, ubi ex persona Hectoris dixit: <poem> Sacra suosque tibi commendat Troia Penates </poem> mox adiecit: <poem> Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem, Aeternumque adytis effert penetralibus ignem. </poem> (13) Addidit Hyginus in libro quem de dis Penatibus scripsit vocari eos θεοὺς πατρῷους. Sed nec hoc Virgilius ignoratum reliquit: [p278] <poem> Di patrii, servate domum, servate nepotem </poem> et alibi: <poem> — patriique Penates''. </poem> ===V.=== (1) Nec minus de sacrificiorum usu quam de deorum scientia diligentiam suam pandit. Cum enim Trebatius libro primo de Religionibus doceat ''hostiarum genera esse duo, unum in quo voluntas dei per exta disquiritur, alterum in quo sola anima deo sacratur'', unde etiam haruspices ''animales'' has hostias vocant; utrumque hostiarum genus in carmine suo Virgilius ostendit. (2) Et primo quidem illud quo voluntas numinum per exta monstratur: <poem> — Mactat lectas de more bidentes,'' </poem> et mox: <poem> — Pecudumque reclusis Pectoribus inhians spirantia consulit exta.'' </poem> (3) Alterum illud in quo hostia animalis dicitur, quod eius tantum anima sacratur, ostendit, cum facit Entellum victorem Eryci mactare taurum. Nam ut expleret animalis hostiae causas, ipso usus est nomine: <poem> Hanc tibi Eryx meliorem animam pro morte Daretis </poem> et ut nuncupata vota signaret, ait ''persolvo'', quod de voto proprie dicitur; utque ostenderet persolutum dis, signavit dicens: <poem> Sternitur, exanimisque tremens procumbit humi bos </poem> (4) Videndum etiam ne et illam hostiam ostendat animalem: <poem> Sanguine placastis ventos et virgine caesa, Cum primum Iliacas Danai venistis ad oras: Sanguine quaerendi reditus, animaque litandum Argolica.'' </poem> Nam et ''animam'', id est hostiae nomen, posuit, et ''litare'', quod significat sacrificio facto placasse numen. [p279] (5) In his ipsis hostiis, vel animalibus vel consultatoriis, quaedam sunt quae ''iniuges'' vocantur, id est quae numquam domitae aut iugo subditae sunt. Harum quoque noster poeta sic meminit: <poem> Nunc grege de intacto septem mactare iuvencos Praestiterit, totidem lectas de more bidentes'', </poem> et ut iniuges evidentius exprimeret, adiecit: <poem> — Et intacta totidem cervice iuvencos''. </poem> (6) ''Eximii'' quoque in sacrificiis vocabulum non poeticum ἐπίθετον sed sacerdotale nomen est. Veranius enim in Pontificalibus quaestionibus docet ''eximias dictas hostias quae ad sacrificium destinatae eximantur e grege, vel quod eximia specie quasi offerendae numinibus eligantur.'' Hinc ait: <poem> Quattuor eximios praestanti corpore tauros </poem> (7) ubi quod eximuntur ''eximios'', quod eliguntur ''praestanti corpore'' dicendo monstravit. ''Ambarvalis hostia est'', ut ait Pompeius Festus, ''quae rei divinae causa circum arva ducitur ab his qui pro frugibus faciunt''. Huius sacrificii mentionem in Bucolicis habet ubi de apotheosi Daphnidis loquitur: <poem> Haec tibi semper erunt, et cum sollemnia vota Reddemus nymphis, et cum lustrabimus agros'', </poem> ubi ''lustrare'' significat circumire: hinc enim videlicet et nomen hostiae acquisitum est, ab ambiendis arvis; sed et in Georgicorum libro primo: [p280] <poem> Terque novas circum felix eat hostia fruges </poem> (8) Observatum est a sacrificantibus ut, si hostia quae ad aras duceretur fuisset vehementius reluctata ostendissetque se invitam altaribus admoveri, amoveretur, quia invito deo offerri eam putabant. Quae autem stetisset oblata, hanc volenti numini dari aestimabant. Hinc noster: <poem> Et ductus cornu stabit sacer hircus ad aras </poem> et alibi: <poem> Et statuam ante aras aurata fronte iuvencum </poem> (9) Adeo autem omnem pietatem in sacrificiis quae dis exhibenda sunt ponit, ut propter contrariam causam Mezentium vocaverit contemptorem deorum. Neque enim, ut Aspro videtur, ideo ''contemptor divum'' dictus est, quod sine respectu deorum in homines inpius fuerit: alioquin multo magis hoc de Busiride dixisset, quem longe crudeliorem ''inlaudatum'' vocasse contentus est. (10) Sed verum huius contumacissimi nominis causam in primo libro Originum Catonis diligens lector inveniet. Ait enim ''Mezentium Rutulis imperasse ut sibi offerrent quas dis primitias offerebant, et Latinos omnes similis imperii metu ita vovisse: IUPPITER, SI TIBI MAGIS CORDI EST NOS EA TIBI DARE POTIUS QUAM MEZENTIO, UTI NOS VICTORES FACIAS.'' (11) Ergo quod divinos honores sibi exegerat, merito dictus est a Virgilio contemptor deorum. Hinc pia illa insultatio sacerdotis: <poem> — Haec sunt spolia et de rege superbo Primitiae'', </poem> ut nomine contumaciae cui poenas luit raptas de eo notaret exuvias. [p281] ===VI.=== (1) Mirandum est huius poetae et circa nostra et circa externa sacra doctrinam. Neque enim de nihilo est quod, cum Delon venit Aeneas, nulla ab eo caesa est hostia, nisi, cum proficisceretur, Apollini et Neptuno res facta divina est. (2) Constat enim, sicut Cloatius Verus Ordinatorum libro secundo docet, esse Deli aram apud quem hostia non caeditur, sed tantum sollemni deum prece venerantur. Verba Cloatii haec sunt: ''Deli ara est Apollinis Γενέτορος in qua nullum animal sacrificatur, quam Pythagoram velut inviolatum adoravisse produnt''. (3) Hanc ergo esse, quae adoratur ab Aenea, Γενέτορος aram poeta demonstrat, siquidem templum ingressus pontifex nullo acto sacrificio statim inchoat precem, et ut Γενέτορα expressus nominaret: <poem> Da, pater, augurium </poem> (4) At vero cum taurum mox immolat Apollini et Neptuno, apud aliam utique aram factum intellegimus: et bene supra tantummodo ''patrem'', quod ibi proprium est, et infra, quod commune est, ''Apollinem'' nominat. (5) Meminit huius arae et Varro Cato de liberis educandis [p282]in haec verba: ''Nutrix haec omnia faciebat in verbenis ac tubis since hostia, ut Deli ad Apollinis Genitivi aram.'' (6) Eodem versu non omittendum puto cur ''saxo vetusto'' dixerit exstructum templum. Velius Longus: ''Inmutatio est'', inquit, ''epitheti: vult enim dicere vetustatem templi''. Hunc multi alii commentatores secuti sunt: sed frigidum est aedificii aetatem notare. (7) Epaphus autem, vir plurimae lectionis, libro septimo decimo ait ''Delphis quodam tempore evenisse ut templum religiosum antea et intactum spoliatum incensumque sit'', et adicit: ''multas circa Corinthum urbes insulasque proximas terrae motu haustas, Delon neque antea neque postea hoc incommodo vexatam, sed semper eodem manere saxo.'' (8) Thucydides etiam Historiarum libro tertio idem docet. Non mirum [p283]ergo, si praesidio religionis tutam insulam semper ostendens ad reverentiam sibi locorum accessisse dicit continuam saxi eiusdem, id est insulae, firmitatem. (9) Ut servavit Apollinis Genitoris proprietatem ''patrem'' vocando, idem curavit Herculem vocando ''victorem'': <poem> Haec, inquit, limina victor Alcides subiit.'' </poem> (10) Varro Divinarum libro quarto ''victorem'' Herculem putat dictum, ''quod omne genus animalium vicerit''. Romae autem Victoris Herculis aedes duae sunt, una ad portam Trigeminam, altera in foro Boario. (11) Huius commenti causam Masurius Sabinus Memorabilium libro secundo aliter exponit. ''Marcus'', inquit, ''Octavius Herrenus, prima adolescentia tibicen, postquam arti suae diffisus est, instituit mercaturam, et bene re gesta decimam Herculi profanavit. [p284]Postea, cum navigans hoc idem ageret, a praedonibus circumventus fortissime repugnavit et victor recessit. Hunc in somnis Hercules docuit sua opera servatum. Cui Octavius impetrato a magistratibus loco aedem sacravit et signum, Victoremque incisis litteris appellavit. Dedit ergo epitheton deo quo et argumentum veterum victoriarum Herculis et commemoratio novae historiae quae recenti Romano sacro causam dedit contineretur.'' (12) Nec frustra in eodem loco dixit: <poem> Et domus Herculei custos Pinaria sacri </poem> Quidam enim aram Maximam, cum vicino conflagraret incendio, liberatam a Pinariis ferunt, et ideo sacri custodem domum Pinariam dixisse Virgilium. (13) Asper: Κατὰ διαστολὴν, inquit, ''Potitiorum, qui ab Appio Claudio praemio corrupti sacra servis publicis prodiderunt.'' (14) Sed Veranius Pontificalium eo libro quem fecit de [p285]supplicationibus ita ait: ''Pinariis, qui novissimi comeso prandio venissent, cum iam manus pransores lavarent, praecepisse Herculem, ne quid postea ipsi aut progenies ipsorum ex decima gustarent sacranda sibi, sed ministrandi tantummodo causa, non ad epulas, convenirent: quasi ministros eorum sacri custodes vocari.'' (15) Ut ipse Virgilius alibi: <poem> At Triviae custos iamdudum in montibus Opis </poem> id est ministra; nisi forte ''custodem'' dixit eam quae se prohibuerit et continuerit a sacris, ut ipse alibi: <poem> Et custos furum atque avium cum falce saligna Hellespontiaci servet tutela Priapi.'' </poem> Hic utique ''custodem'' prohibitorem avium furumque significat. <poem> (16) Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi Pocula, gramineoque viros locat ipse sedili.'' </poem> Non vacat quod dixit ''sedili''. Nam propria observatio est in Herculis sacris epulari sedentes: et Cornelius Balbus Ἐξηγητικῶν libro octavo decimo ait ''apud aram Maximam observatum ne lectisternium fiat''. (17) Custoditur in eodem loco ut omnes aperto capite [p286]sacra faciant. Hoc fit, ne quis in aede dei habitum eius imitetur: nam ipse ibi operto est capite. Varro ait ''Graecum hunc esse morem, quia sive ipse sive qui ab eo relicti aram Maximam statuerunt Graeco ritu sacrificaverunt.'' Hoc amplius addit Gavius Bassus. Idcirco enim hoc fieri dicit, ''quia ara Maxima ante adventum Aeneae in Italia constituta est, qui hunc ritum velandi capitis invenit.'' ===VII.=== (1) Ea quoque quae incuriose transmittuntur a legentium plebe non carent profunditate. Nam cum loqueretur de filio Pollionis, id quod ad principem suum spectaret, adiecit: <poem> Ipse sed in pratis aries iam suave rubenti Murice, iam croceo mutabit vellera luto.'' </poem> (2) Traditur autem in libro Etruscorum, si hoc animal insolito colore fuerit inductum, portendi imperatori rerum omnium felicitatem. [p287]Est super hoc liber Tarquitii transcriptus ex Ostentario Tusco. Ibi reperitur: ''Purpureo aureove colore ovis ariesve si aspergetur, principi ordinis et generis summa cum felicitate largitatem auget, genus progeniem propagat in claritate laetioremque efficit.'' Huiusmodi igitur statum imperatori in transitu vaticinatur. (3) Verbis etiam singulis de sacro ritu quam ex alto petita significet, vel hinc licebit advertere: Iniecere manum Parcae, telisque sacrarunt Evandri.'' </poem> Nam quicquid destinatum est dis sacrum vocatur: pervenire autem ad deos non potest, nisi libera ab onere corporis fuerit, anima, quod nisi morte fieri non potest. Ita ergo oportune sacratum Halesum facit, quia erat oppetiturus. (4) Et hic proprietatem et humani et divini iuris secutus est. Nam ex manus iniectione paene mancipium designavit, et sacrationis vocaulo observantiam divini iuris inplevit. (5) Hoc loco non alienum videtur de conditione eorum hominum referre quos leges sacros esse certis dis iubent, quia non ignoro quibusdam mirum videri quod, cum cetera sacra violari nefas sit, hominem sacrum ius fuerit occidi. Cuius rei [p288]causa haec est. (6) Veteres nullum animal sacrum in finibus suis esse patiebantur, sed abigebant ad fines deorum quibus sacrum esset: animas vero sacratorum hominum, quos * zanas Graeci vocant, dis debitas aestimabant. (7) Quemadmodum igitur quod sacrum ad deos ipsos mitti non poterat a se tamen dimittere non dubitabant, sic animas, quas sacras in caelum mitti posse arbitrati sunt, viduatas corpore quam primum ire illo voluerunt. (8) Disputat de hoc more etiam Trebatius Religionum libro nono, cuius exemplum, ne sim prolixus, omisi. Cui cordi est legere, satis habeat et auctorem et voluminis ordinem esse monstratum. ===VIII.=== (1) Nonnullorum quae scientissime prolata sunt male enuntiando corrumpimus dignitatem, ut quidam legunt: <poem> Discedo ac ducente dea flammam inter et hostes Expedior'', </poem> (2) cum ille doctissime dixerit: ''ducente deo'', non ''dea''. Nam et apud Calvum Aterianus adfirmat legendum: [p289] <poem> Pollentemque deum Venerem </poem> non ''deam''. Signum etiam eius est Cypri barbatum corpore, sed veste muliebri, cum sceptro ac natura virili: et putant eandem marem ac feminam esse. (3) Aristophanes eam Ἀφρόδιτον appellat. Laevinus etiam sic ait: ''Venerem igitur almum adorans, sive femina sive mas est, ita uti alma Noctiluca est''. Philochorus quoque in Atthide eandem adfirmat ''esse lunam, et ei sacrificium facere viros cum veste muliebri, mulieres cum virili, quod eadem et mas aestimatur et femina''. [p290]''">''> Hoc quoque de prudentia religionis a Virgilio dictum est: <poem> Decidet exanimis, vitamque reliquit in astris Aereis''. </poem> Hyginus enim de proprietatibus deorum, cum de astris ac de stellis loqueretur, ait ''oportere his volucres immolari''. Docte ergo Virgilius dixit apud ea numina animam volucris remansisse quibus ad litandum data est. (5) Nec nomen apud se, quod fortuitum esse poterat, vacare permittit: <poem> — Matrisque vocavit Nomine Casmillae mutate parte Camillam''. </poem> (6) Nam Statius Tullianus de vocabulis rerum libro primo ait ''dixisse Callimachum Tuscos Camillum appellare Mercurium'', quo vocabulo significant praeministrum deorum. Unde Virgilium ait Metabum ''Camillam'' appellasse filiam, Dianae scilicet praeministram. (7) Nam et Pacubius, cum de Medea loqueretur: [p291] <poem> Caelitum camilla, expectata advenis, salve hospita </poem> Romani quoque pueros et puellas nobiles et investes ''camillos'' et ''camillas'' appellant, flaminicarum et flaminum praeministros. (8) Hanc quoque observationem eius non convenit praeterire. <poem> ''Mos erat'', inquit, ''Hesperio in Latio, quem protinus urbes ''Albanae coluere sacrum, nunc maxima rerum ''Roma colit.'' </poem> (9) Varro de moribus ''morem'' dicit ''esse in iudicio animi, quem sequi debeat consuetudo''. *Iulius Festus de verborum significationibus [p292]libro tertio decimo: ''Mos est'', inquit, ''institutum patrium, pertinens ad religiones cerimoniasque maiorum''. (10) Ergo Virgilius utrumque auctorem secutus, et primo quidem Varronem, quoniam ille dixerat morem praecedere, sequi consuetudinem, postquam dixit: ''Mos erat'', subiunxit: ''Quem protinus urbes Albanae coluere'', et: ''Nunc maxima rerum Roma colit'', (11) quo perseverantiam consuetudinis monstrat. Et quoniam Festus pertinere ad cerimonias ait, hoc idem docuit Maro adiciendo ''sacrum'': <poem> — Quem protinus urbes Albanae coluere sacrum''. </poem> (12) Mos ergo praecessit et cultus moris secutus est, quod est consuetudo: et hic definitionem Varronis inplevit. Adiciendo deinde ''sacrum'' ostendit morem cerimoniis dicatum, quod Festus adseruit. (13) Idem observavit et in duodecimo libro, cum ait: <poem> — Morem ritusque sacrorum Adiciam'', </poem> (14) in quo ostendit aperte morem esse ritus sacrorum. Sed historiae quoque fidem in his versibus secutus est: <poem> Mos erat Hesperio in Latio'', et reliqua. </poem> Servavit enim regnorum successionem: quippe primi regnaverunt Latini, deinde Albani, et inde Romani. Ideo: ''Mos erat'', primum dixit, ''Hesperio in Latio'', et postea: ''Quem protinus urbes Albanae coluere sacrum''; deinde subiecit: ''Nunc maxima rerum Roma colit''. ===IX.=== <poem> (1) Excessere omnes adytis arisque relictis Di quibus imperium hoc steterat.'' </poem> Et de vetustissimo Romanorum more et de occultissimis sacris [p293]vox ista prolata est. (2) Constat enim omnes urbes in alicuius dei esse tutela, moremque Romanorum archanum et multis ignotum fuisse ut, cum obsiderent urbem hostium eamque iam capi posse confiderent, certo carmine evocarent tutelares deos: quod aut aliter urbem capi posse non crederent, aut etiam, si posset, nefas aestimarent deos habere captivos. (3) Nam propterea ipsi Romani et deum in cuius tutela urbs Roma est et ipsius urbis Latinum nomen ignotum esse voluerunt. (4) Sed dei quidem nomen nonnullis antiquorum, licet inter se dissidentium, libris insitum: et ideo vetusta [p294]persequentibus quicquid de hoc putatur innotuit. Alii enim Iovem crediderunt, alii Lunam: sunt qui Angeronam, quae digito ad os admoto silentium denuntiat: alii autem, quorum fides mihi videtur firmior, Opem Consiviam esse dixerunt. (5) Ipsius vero urbis nomen etiam doctissimis ignoratum est, caventibus Romanis ne quod saepe adversus urbes hostium fecisse se noverant idem ipsi quoque hostili evocatione paterentur, si tutelae suae nomen divulgaretur. (6) Sed videndum ne quod nonnulli male aestimaverunt nos quoque confundat, opinantes uno carmine et evocari ex urbe aliqua deos et ipse devotam fieri civitatem. Nam repperi in libro quinto Rerum reconditarum Sammonici Sereni utrumque carmen, quod ille se in cuiusdam Furii vetustissimo libro repperisse professus est. (7) Est autem carmen huiusmodi quo di evocantur, cum oppugnatione civitas cingitur: SI DEUS SI DEA EST CUI POPULUS CIVITASQUE CARTHAGINIENSIS EST IN TUTELA, TEQUE MAXIME, ILLE QUI URBIS HUIUS POPULIQUE TUTELAM RECEPISTI, PRECOR VENERORQUE VENIAMQUE A VOBIS PETO UT VOS POPULUM CIVITATEMQUE CARTHAGINIENSEM DESERATIS, LOCA TEMPLA SACRA URBEMQUE [p295]EORUM RELINQUATIS ABSQUE HIS ABEATIS, (8) EIQUE POPULO CIVITATI METUM FORMIDINEM OBLIVIONEM INICIATIS, PRODITIQUE ROMAM AD ME MEOSQUE VENIATIS, NOSTRAQUE VOBIS LOCA TEMPLA SACRA URBS ACCEPTIOR PROBATIORQUE SIT, MIHIQUE POPULOQUE ROMANO MILITIBUSQUE MEIS PRAEPOSITI SITIS UT SCIAMUS INTELLIGAMUSQUE. SI ITA FECERITIS, VOVEO VOBIS TEMPLA LUDOSQUE FACTURUM. (9) In eadem verba hostias fieri oportet auctoritatemque videri extorum, ut ea promittant futura. Urbes vero exercitusque sic devoventur iam numinibus evocatis, sed dictatores imperatoresque soli possunt devovere his verbis: (10) DIS PATER VEIOVIS MANES, SIVE QUO ALIO NOMINE FAS EST NOMINARE, UT OMNES ILLAM URBEM CARTHAGINEM EXERCITUMQUE QUEM EGO ME SENTIO DICERE FUGA FORMIDINE TERRORE CONPLEATIS, QUIQUE ADVERSUM LEGIONES EXERCITUMQUE NOSTRUM ARMA TELAQUE FERENT, UTI VOS EUM EXERCITUM EOS HOSTES EOSQUE HOMINES URBES AGROSQUE EORUM ET QUI IN HIS LOCIS REGIONIBUSQUE AGRIS URBIBUSVE HABITANT [p296]ABDUCATIS LUMINE SUPERO PRIVETIS EXERCITUMQUE HOSTIUM URBES AGROSQUE EORUM QUOS ME, SENTIO DICERE, UTI VOS EAS URBES AGROSQUE CAPITA AETATESQUE EORUM DEVOTAS CONSECRATASQUE HABEATIS OLLIS LEGIBUS QUIBUS QUANDOQUE SUNT MAXIME HOSTES DEVOTI. (11) EOSQUE EGO VICARIOS PRO ME FIDE MAGISTRATUQUE MEO PRO POPULO ROMANO EXERCITIBUS LEGIONIBUSQUE NOSTRIS DO DEVOVEO, UT ME MEAMQUE FIDEM IMPERIUMQUE LEGIONES EXERCITUMQUE NOSTRUM QUI IN HIS REBUS GERUNDIS SUNT BENE SALVOS SIRITIS ESSE. SI HAEC ITA FAXITIS UT EGO SCIAM SENTIAM INTELLEGAMQUE, TUNC QUISQUIS HOC VOTUM FAXIT UBI FAXIT RECTE FACTUM ESTO OVIBUS ATRIS TRIBUS. TELLUS MATER TEQUE IUPPITER OBTESTOR. (12) Cum Tellurem dicit, manibus terram tangit: cum Iovem dicit, manus ad caelum tollit: cum votum recipere dicit, manibus pectus tangit. (13) In antiquitatibus autem haec oppida inveni devota; * Stonios Fregellas Gavios Veios Fidenas, haec intra Italiam, praeterea Carthaginem et Corinthum; sed et multos exercitus oppidaque hostium Gallorum Hispanorum Afrorum Maurorum aliarumque gentium quas prisci locuntur annales. (14) Hinc ergo est quod propter huiusmodi evocationem numinum discessionemque ait Virgilius: [p297]<poem> Excessere omnes adytis arisque relictis Di'', </poem> et ut tutelares designaret, adiecit: <poem> quibus imperium hoc steterat </poem> (15) Utque praeter evocationem etiam vim devotionis ostenderet, in qua praecipue Iuppiter, ut diximus, invocatur, ait: <poem> — Ferus omnia Iuppiter Argos Transtulit''. </poem> (16) Videturne vobis probatum sine divini et humani iuris scientia non posse profunditatem Maronis intellegi? ===X.=== (1) Hic cum omnes concordi testimonio doctrinam et poetae et enarrantis aequarent, exclamavit Evangelus diu se succubuisse patientiae, nec ultra dissimulandum, quin in medium detegat inscientiae Virgilianae vulnera. (2) ''Et nos'', inquit, ''manum ferulae'' aliquando ''subduximus'', et nos cepimus pontificii iuris auditum: et ex his quae nobis nota sunt Maronem huius disciplinam iuris nescisse constabit. (3) Quando enim diceret, <poem> Caelicolum regi mactabam in litore taurum </poem> [p298]si sciret taurum immolari huic deo vetitum, aut si didicisset quod Atteius Capito conprehendit? Cuius verba ex libro primo de iure sacrificiorum haec sunt: ''Itaque Iovi tauro verre ariete immolari non licet''. (4) Labeo vero sexagesimo et octavo libro intulit ''nisi Neptuno Apollini et Marti taurum non immolari''. Ecce pontifex tuus quid apud quas aras mactetur ignorat, cum vel aedituis haec nota sint et veterum non tacuerit industria. (5) Ad haec Praetextatus renidens: Quibus deorum tauro immoletur, si vis cum Virgilio communicare, ipse te docebit: <poem> Taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo </poem> (6) Vides in opere poetae verba Labeonis? Igitur ut hoc docte ita illud argute. Nam ostendit deo non litatum ideo secutum <poem> Horrendum dictu et visu mirabile monstrum </poem> (7) Ergo respiciens ad futura hostium contrariam fecit. Sed et noverat hunc errorem non esse inexpiabilem. Atteius enim Capito, quem in acie contra Maronem locasti, adiecit haec verba: ''Si quis forte tauro Iovi fecerit, piaculum dato''. Committitur ergo res non quidem inpianda, insolita tamen: et committitur non ignorantia, sed ut locum monstro faceret secuturo. [p299] ===XI.=== (1) Subiecit Evangelus: Si eventu excusantur inlicita, dic, quaeso, quod erat monstrum secuturum et cum Cereri libari vino iuberet, quod omnibus sacris vetatur? <poem> Cui tu lacte favos et miti dilue Baccho </poem> (2) Vinum autem Cereri non libari debuit illum vel Plautus docere, qui in Aulularia ait: <poem> Cererin', Strobile, hi sunt facturi nuptias? ''[''Qui?'']'' Quia temeti nihil adlatum video.'' </poem> (3) At hic vester, flamen et pontifex et omnia, tam quid immoletur quam quid libetur ignorat, et, ne non ubique in libando pari errore sit devius, in octavo ait: <poem> In mensam laeti libant, divosque precantur </poem> cum non in mensam sed in aram secundum morem libare debuerint. (4) Ut prius tibi, Praetextatus inquit, de posteriore quaestione respondeam, fateor te non inmerito de usurpata in mensam libatione quaesisse; ampliusque speciem difficultatis auxeras, si magis Didonem in mensam similiter libantem notasses: <poem> Dixit, et in mensam laticum libavit honorem </poem> (5) Nam et Tertius, cum de ritu sacrorum multa dissereret, ait sibi hunc locum in quaestionem venire, nec tamen haesitationem suam requisita ratione dissolvit. Ego autem quod mihi magistra lectione compertum est publicabo. In Papiriano enim iure evidenter relatum est arae vicem praestare posse mensam dicatam. [p300]''">''> ''Ut in templo'', inquit, ''Iunonis Populoniae augusta mensa est. Namque in fanis alia vasorum sunt et sacrae supellectilis, alia ornamentorum: quae vasorum sunt instrumenti instar habent, quibus semper sacrificia conficiuntur, quarum rerum principem locum optinet mensa in qua epulae libationisque et stipes reponuntur: ornamenta vero sunt clypei coronae et huiuscemodi donaria. Neque [p301]enim dedicantur eo tempore quo delubra sacrantur, at vero mensa arulaeque eodem die quo aedes ipsae dedicari solent, unde mensa hoc ritu dedicata in templo arae usum et religionem optinet pulvinaris.'' (7) Ergo apud Evandrum quidem fit iusta libatio, quippe apud eam mensam quae cum ara Maxima more utique religionis fuerat dedicata et in luco sacrato et inter ipsa sacra in quibus epulabantur: in convivio vero Didonis, quod tantum regium constat, non etiam sacrum, fuisse, apud humanam mensam in triclinio, non in templo, quia non erat religiosa sed usurpata libatio, solam fecit libasse reginam, in cuius persona nulla observationis necessitas et multa ad usurpandum in potestate permissio. (8) At vero hic <poem> — omnes In mensam laeti libant, divosque precantur'', </poem> quia quod recte fieri noverat ab omnibus simul in templo epulantibus et uni sacratae adsidentibus mensae factum esse memoravit. (9) De illo autem versu: <poem> Cui tu lacte favos et miti dilue Baccho </poem> paucis, quod male accusatur, absolvam. Poeta enim aeque in [p302]rebus doctrinae et in verbis sectator elegantiae, sciens Cereri mulso libari, adiecit: ''miti Baccho favos dilue'', scilicet mitescere vinum dicens, cum mulsum coeperit fieri. (10) Nam ita hic ''mite'' vinum dixit, ut alibi ait ''domitum'': <poem> — Et durum Bacchi domitura saporem''. </poem> Notum autem esse non diffitebere, quod a. d. duodecimum Kalendas Ianuarias Herculi et Cereri faciunt sue praegnate panibus mulso. ===XII.=== (1) Oportune mehercle, Praetextate, fecisti Herculis mentionem, in cuius sacra hic vester gemino errore commisit: <poem> Tum Salii ad cantus incensa altaria circum Populeis adsunt evincti tempora ramis.'' </poem> Nam et Salios Herculi dedit, quos tantum Marti dicavit antiquitas, et populeas coronas nominat, cum ad aram Maximam sola [p303]lauro capita et alia fronde non vinciant. (2) Videmus et in capite praetoris urbani lauream coronam, cum rem divinam Herculi facit. Testatur enim Terentius Varro in ea satura quae inscribitur περὶ κεραυνοῦ maiores solitos decimam Herculi vovere, nec decem dies intermittere quin pollucerent, populum ἀσύμβολον cum corona laurea dimitterent cubitum. (3) Hiccine est, Vettius ait, error geminus? At ego in neutro dico errasse Virgilium. Nam, ut primum de frondis genere dicamus, constat quidem nunc lauro sacrificantes apud aram Maximam coronari, sed multo post Romam conditam haec consuetudo sumpsit exordium, postquam in Aventino Lauretum coepit virere, quam rem docet Varro Humanarum libro secundo. (4) E monte ergo proximo decerpta laurus [p304]sumebatur operantibus, quam vicina offerebat occasio. Unde recte Maro noster ad ea tempora respexit quibus Evander ante urbem conditam apud aram Maximam sacra celebrabat et utebatur populo utique ''Alcidae gratissima''. (5) Salios autem Herculi ubertate doctrinae altioris adisgnat, quia is deus et apud pontifices idem qui et Mars habetur. (6) Et sane ita Menippea Varronis adfirmat quae inscribitur Ἄλλος οὗτος Ἡρακλῆς, in qua, cum de multo Hercule loqueretur, eundem esse ac Martem probavit. Chaldaei quoque stellam Herculis vocant quam reliqui omnes Martis appellant. (7) Est praeterea Octavii Hersennii liber qui inscribitur de sacris Saliaribus Tiburtium, in quo Salios Herculi institutos operari diebus certis et auspicato docet. (8) Item Antonius Gnipho, vir doctus cuius scholam Cicero post laborem fori frequentabat, [p305]Salios Herculi datos probat in eo volumine quo disputat quid sit ''festra'', quod est ostium minusculum in sacrario, quo verbo etiam Ennius usus est. (9) Idoneis, ut credo, auctoribus certisque rationibus error qui putabatur uterque defensus est. Si qua sunt alia quae nos commovent, in medium proferamus, ut ipsa collatio nostrum, non Maronis, absolvat errorem. (10) Tunc Evangelus: Numquamne tibi, Praetextate, venit in mentem toto, ut aiunt, caelo errasse Virgilium, cum Dido sua rem divinam pro nuptiis faceret? <poem> — Mactat'' (enim inquit) ''lectas de more bidentes Legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo'', </poem> et quasi expergefactus adiecit: <poem> Iunoni ante omnes cui vincla iugalia curae </poem> - - - [p306] ===XIII.=== (1) Accipite et M. Varronis verba de agricultura libro tertio, qui cum de pavonibus in villa nutriendis loqueretur, sic ait: ''Primus hos Q. Hortensius augurali coena posuisse dicitur, quod potius factum tum luxuriose quam severe boni viri laudabant. [p307]Quem cito secuti multi extulerunt eorum pretia, ut ova eorum denariis veneant quinis, ipsi facile quinquagenis.'' (2) Ecce res non ammiranda solum sed etiam pudenda, ut ova pavonum quinis denariis veneant, quae hodie non dicam vilius, sed omnino nec veneunt. (3) Is Hortensius platanos suas vino irrigare consuevit: adeo ut in quadam actione quam habuit cum Cicerone susceptam precario a Tullio postulasset ut locum dicendi permutaret secum: abire enim in villam necessario se velle, ut vinum platano, quam in Tusculano posuerat, ipse suffunderet. (4) Sed forte ad notam seculi sui non sufficit Hortensius, vir alioquin ex professo mollis et in praecinctu ponens omnem decorum. Fuit enim vestitu ad munditiem curioso, et ut bene amictus iret, faciem in speculo quaerebat, ubi se intuens togam corpori sic applicabat, ut [p308]rugas non forte sed industria locatas artifex nodus astringeret et sinus ex conposito defluens modum lateris ambiret. (5) Is quondam cum incederet elaboratus ad speciem, collegae de iniuriis diem dixit, quod sibi in angustiis obvius offensu fortuito structuram togae destruxerat: et capital putavit, quod in humero suo locum [p309]ruga mutasset. (6) Ergo hoc praetermisso ad viros venio triumphales quos victores gentium luxuria vicit, et, ut taceam Gurgitem a devorato patrimonio cognominatum, quia insignibus virtutis secutae vitia prioris conpensavit aetatis, Metellus Pius in quam foveam luxus et superbiae successuum continuatione pervenit? Et, ne multis morer, ipsa de eo Salustii verba subieci: (7) ''Ac Metellus in ulteriorem Hispaniam post annum regressus magna gloria, concurrentibus undique virile et muliebre secus, per vias et tecta omnium visebitur. Eum quaestor C. Urbinus aliique cognita voluntate cum ad coenam invitaverunt, ultra Romanum ac mortalium etiam morem curabant exornatis aedibus per aulaea et insignia scenisque [p310]ad ostentationem histrionum fabricatis. (8) Simul croco sparsa humus et alia in modum templi celeberrimi. Praeterea tum sedenti in transenna demissum Victoriae simulachrum cum machinato strepitu tonitruum coronam ei inponebat, tum venienti ture quasi deo supplicabatur. (9) Toga picta plerumque amiculo erat accumbenti, epulae vero quaesitissimae, neque per omnem modo provinciam sed trans maria, ex Mauritania volucrum et ferarum incognita antea plura genera. Quis rebus aliquantam partem gloriae dempserat, maximeque apud veteres et sanctos viros superba illa gravia indigna [p311]Romano imperio aestimantes.'' Haec Salustius, gravissimus alienae luxuriae obiurgator et censor. (10) Accipite inter gravissimas personas non defuisse luxuriam. Refero enim pontificis vetustissimam coenam quae scripta est in indice quarto Metelli illius pontificis maximi in haec verba: (11) ''Ante diem nonum Kalendas Septembres, quo die Lentulus flamen Martialis inauguratus est, domus ornata fuit: triclinia lectis eburneis strata fuerunt: duobus tricliniis pontifices cubuerunt, Q. Catulus, [p312]M. Aemilius Lepidus, D. Silanus, C. Caesar, rex sacrorum, P. Scaevola Sextus, Q. Cornelius, P. Volumnius, P. Albinovanus, et L. Iulius Caesar augur qui eum inauguravit: in tertio triclinio Popilia Perpennia Licinia Arruntia virgines Vestales et ipsius uxor Publicia flaminica et Sempronia socrus eius. (12) Coena haec fuit: Ante coenam echinos, ostreas crudas quantum vellent, peloridas [p313]sphondylos, turdum asparagos subtus, gallinam altilem, patinam [p314]ostrearum peloridum, balanos nigros, balanos albos: iterum sphondylos glycomaridas urticas ficedulas, lumbos capraginos aprugnos, [p315]altilia ex farina involuta, ficedulas murices et purpuras. In coena sumina, sinciput aprugnum, patinam piscium, patinam suminis, anates, querquedulas elixas, lepores, altilia assa, amulum, panes Picentes.'' (13) Ubi iam luxuria tunc accusaretur, quando tot rebus farta fuit coena pontificum? Ipsa vero edulium genera quam dictu turpia? Nam Titius in suasione legis Fanniae obicit seculo suo [p316]quod porcum Troianum mensis inferant, quem illi ideo sic vocabant, quasi aliis inclusis animalibus gravidum, ut ille Troianus equus gravidus armatis fuit. (14) Exigebat hoc quoque illa gulae intemperantia, ut et lepores saginarentur teste Varrone, qui de agricultura libro tertio, cum de leporibus loqueretur, sic ait: ''Hoc quoque nuper institutum, ut saginarentur, cum exceptos e leporario condant in caveis, et loco clauso faciant pingues.'' (15) Si cui hoc mirum videtur, quod ait Varro lepores aetate illa solitos saginari, accipiat, aliud quod maiore ammiratione sit dignum, cochleas saginatas, quod idem Varro in eodem libro refert. Verba ipsa qui volet legere, ubi quaerere debeat indicavi. (16) Neque ego nunc antiquitati nos praeferendos vel conparandos dico, sed respondi obiurganti Horo, adserens, uti res habet, maiorem illis seculis deliciarum curam fuisse quam nostro. ===XIV.=== (1) Subiecit Furius Albinus, antiquitatis non minus quam Caecina peritus: Miror te, inquit, Albine, non retulisse quanta illa affluentia marinarum procurari solita fuerit copiarum, cuius relatu [p317]maximam conviviorum nostrorum sobrietatem doceres. Et Caecina: Profer, inquit, in medium quae de hac quoque parte lectu comperisti: ultra omnes enim polles memoria vetustatis. (2) Et Furius sic ingressus est: Vetustas quidem nobis semper, si sapimus, adoranda est. Illa quippe secula sunt quae hoc imperium vel sanguine vel sudore pepererunt, quod non nisi virtutum faceret ubertas: sed, quod fatendum est, in illa virtutum abundantia vitiis quoque aetas illa non caruit, e quibus nonnulla nostro seculo morum sobrietate correcta sunt. (3) Et de luxu quidem illius temporis circa marinas copias dicere institueram: sed quia in adsertionem nostrae emendationis alia ex aliis proferenda se suggerunt, de piscibus non omitto, sed differo dum de alia lascivia qua nunc caremus ammoneo. (4) Dic enim, Hore qui antiquitatem nobis obicis, ante cuius triclinium modo saltatricem vel saltatorem te vidisse meministi? <A NAME="14.4.2"></A>At inter illos saltatio certatim vel ab honestis adpetebatur. <A NAME="14.4.3"></A>Ecce enim, ut ab illo ordiar tempore quod fuit optimis moribus, inter duo bella Punica ingenui, quid dicam ingenui, filii senatorum in ludum saltatorium commeabant et illic crotalia gestantes saltare discebant. (5) Taceo quod matronae etiam saltationem non inhonestam putabant: sed inter probas quoque earum erat saltandi cura, dummodo non curiosa usque ad artis perfectionem. Quid enim ait Salustius: ''Psallere saltare elegantius [p318]quam necesse est probae?'' adeo et ipse Semproniam reprehendit, non quod saltare sed quod optime scierit. (6) Nobilium vero filios et, quod dictu nefas est, filias quoque virgines inter studiosa numerasse saltandi meditationem testis est Scipio Africanus Aemilianus, qui in oratione contra legem iudiciariam Tib. Gracchi sic ait: (7) ''Docentur praestigias inhonestas: cum cinaedulis et sambuca [p319]psalterioque eunt in ludum histrionum, discunt cantare, quae maiores nostri ingenuis probro ducier voluerunt: eunt, inquam, in [p320]ludum saltatorium inter cinaedos virgines puerique ingenui. Haec cum mihi quisquam narrabat, non poteram animum inducere ea liberos suos homines nobiles docere: sed cum ductus sum in ludum saltatorium, plus medius fidius in eo ludo vidi pueris virginibusque quinquaginta, in his unum (quod me reipublicae maxime miseritum est) puerum bullatum, petitoris filium non minorem annis duodecim, cum crotalis saltare quam saltationem inpudicus servulus honeste saltare non posset.'' (8) Vides quemadmodum ingemuerit Africanus, quod vidisset cum crotalis saltantem filium petitoris, id est candidati, quem ne tum quidem spes et ratio adipiscendi magistratus, quo tempore se suosque ab omni probro debuit vindicare, potuerit coercere, quo minus faceret quod scilicet turpe non habebatur. Ceterum superius pleramque nobilitatem haec propudia celebrare conquestus est. (9) Sic nimirum M. Cato senatorem [p321]non ignobilem Caecilium spatiatorem et Fescenninum vocat, eumque staticulos dare his verbis ait: ''Descendit de cantherio, inde staticulos dare, ridcularia fundere'', et alibi in eundem: ''Praeterea cantat, ubi collibuit, interdum Graecos versus agit, iocos dicit, voces demutat, staticulos dat''. (10) Haec Cato, cui, ut videtis, etiam cantare non serii hominis videtur: quod apud alios adeo non inter turpia numeratum est, ut L. Sylla, vir tanti nominis, optime cantasse dicatur. (11) Ceterum histriones non inter turpes habitos Cicero testimonio est, quem nullus ignorat Roscio et Aesopo histrionibus tam familiariter usum, ut res rationesque eorum sua sollertia [p322]tueretur: quod cum aliis multis tum ex epistolis quoque eius declaratur. (12) Nam illam orationem quis est qui non legerit, in qua populum Romanum obiurgat quod Roscio gestum agente tumultuarit? Et certe satis constat contendere eum cum ipso histrione solitum, utrum ille saepius eandem sententiam variis gestibus efficeret an ipse per eloquentiae copiam sermone diverso pronuntiaret. Quae res ad hanc artis suae fiduciam Roscium abstraxit, ut librum conscriberet quo eloquentiam cum histrionia conpararet. (13) Is est Roscius qui etiam L. Syllae carissimus fuit et anulo aureo ab eodem dictatore donatus est. Tanta autem fuit gratia et gloria, ut mercedem diurnam de publico mille denarios sine [p323]gregalibus solus acceperit. (14) Aesopum vero ex pari arte ducenties sestertium reliquisse filio constat. Sed quid loquor de histrionibus, cum Appius Claudius, vir triumphalis qui Salius ad usque senectutem fuit, pro gloria optinuerit quod inter collegas optime saltitabat? (15) Ac priusquam a saltatione discedo illud adiciam, uno eodemque tempore tribus nobilissimis civibus non modo studium saltandi sed etiam, si dis placet, peritiam qua gloriarentur fuisse, Gavinio consulari, Ciceronis inimico, quod ei etiam Cicero non dissimulanter obiecit, et M. Caelio, noto in turbas viro, quem [p324]idem Cicero defendit, et Licinio Crasso, Crassi eius qui apud Parthos extinctus est filio. ===XV.=== (1) Sed de saltatione veterum ad praedae marinae transire luxum Liciniorum me nomen ammonuit: quos Murenas cognominatos, quod hoc pisce effusissime delectati sint, satis constat. (2) Huic opinioni M. Varro consentit adserens eodem modo Licinios appellatos Murenas quo Sergius Orata cognominatus est, quod ei pisces qui auratae vocantur carissimi fuerint. (3) Hic est Sergius Orata qui primus balneas pensiles habuit, primus ostrearia in Baiano locavit, primus optimum saporem ostreis Lucrinis adiudicavit. Fuit autem aetate L. Crassi illius diserti, qui quam gravis [p325]et serius habitus sit etiam Cicero docet. (4) Is tamen Crassus, vir censorius, nam cum Cn. Domitio censor fuit, cum supra ceteros disertus haberetur essetque inter clarissimos cives princeps, tamen murenam in piscina domus suae mortuam atratus tamquam filiam luxit. (5) Neque id obscurum fuit, quippe collega Domitius in senatu hoc ei quasi deforme crimen obiecit: neque id confiteri Crassus erubuit, sed ultro etiam, si dis placet, gloriatus est censor, piam affectuosamque rem fecisse se iactitans. (6) Piscinas autem quam refertas habuerint pretiosissimis piscibus Romani illi nobilissimi principes, Lucullus Philippus et Hortensius, quos Cicero ''piscinarios'' appellat, etiam illud indicium est, quod M. Varro in libro de agricultura refert M. Catonem qui post Uticae periit, cum heres testamento Luculli esset relictus, pisces de piscina eius quadraginta [p326]milibus vendidisse. (7) Accersebantur autem murenae ad piscinas nostrae urbis ab usque freto Siculo, quod Rhegium a Messana dispescit. Illic enim optimae a prodigis esse creduntur tam, Hercules, quam anguillae, et utraeque ex illo loco Graece πλωταὶ [p327]vocantur, Latine flutae, quod in summo supernantes sole torrefactae curvare se posse et in aquam mergere desinunt atque ita faciles captu fiunt. (8) Et si enumerare velim quam multi magnique auctores murenas e freto Siculo nobilitarint, longum fiat: sed dicam quid M. Varro in libro qui inscribitur ''Gallus de admirandis'' dixerit his verbis: ''In Sicilia quoque'', inquit, ''manu capi murenas flutas, quod eae in summa aqua prae pinguedine flutentur.'' Haec Varro. (9) Sed quis neget indomitam apud illos et, ut ait Caecilius, ''vallatam'' gulam fuisse, qui ex tam longinquo mari instrumenta luxuriae conpararent? (10) Nec rarus hic Romae piscis, ut peregre accitus, erat. Auctor est Plinius C. Caesarem dictatorem, cum triumphales coenas populo daret, sex milia murenarum a Gavio Hirro ad pondus accepisse. Huius Hirri villam, quamvis [p328]non amplam aut latam, constat propter vivaria quae habuit quadragies HS. venumdatam. ===XVI.=== (1) Nec accipenser, quem maria prodigis nutriunt, illius seculi delicias evasit: et, ut liqueat secundo Punico bello celebre nomen huius piscis fuisse, accipite ut meminerit eius Plautus in fabula quae inscribitur Baccharia ex persona parasiti: <poem> (2) Quis est mortalis tanta fortuna adfectus umquam Qua ego nunc sum, cuius haec ventri portatur pompa? ''-'' Vel nunc, qui mihi in mari accipenser latuit antehac, ''-'' Cuius ego latus in latebras reddam meis dentibus et manibus.'' </poem> (3) Et, ne vilior sit testis poeta, accipite adsertore Cicerone in quo [p329]honore fuit hic piscis apud P. Scipionem Africanum illum et Numantinum. Haec sunt in dialogo de fato verba Ciceronis: (4) ''Nam cum esset apud se ad Lavernium Scipio unaque Pontius, adlatus est forte Scipioni accipenser, qui admodum raro capitur, sed est piscis, ut ferunt, inprimis nobilis. Cum autem Scipio unum et alterum ex his qui eum salutatum venerant invitavisset, pluresque etiam invitaturus videretur, in aurem Pontius: Scipio, inquit, vide quid agas, accipenser iste paucorum hominum est.'' (5) Nec infitias eo temporibus Traiani hunc piscem in magno pretio non fuisse, teste Plinio Secundo qui in Naturali historia, cum de hoc pisce loqueretur, sic ait: ''Nullo nunc in honore est, quod equidem miror, cum sit perrarus inventu.'' (6) Sed non diu stetit haec parsimonia. Nam temporibus Severi principis, qui ostendabat duritiam morum, Sammonicus Serenus, vir seculo suo doctus, cum ad principem suum scriberet faceretque de hoc pisce sermonem, verba Plinii quae superius posui praemisit et ita subiecit: (7) ''Plinius, ut scitis, ad usque Traiani imperatoris venit aetatem. Nec dubium est, quod ait nullo honore hunc piscem temporibus suis fuisse, verum ab eo dici. Apud antiquos autem in pretio fuisse ego testimoniis palam facio vel eo [p330]magis quod gratiam eius video ad epulas quasi postliminio redisse, quippe qui, dignatione vestra cum intersum convivio sacro, animadvertam hunc piscem a coronatis ministris cum tibicine introferri. Sed quod ait Plinius de accipenseris squamis, id verum esse maximus rerum naturalium indagator Nigidius Figulus ostendit, in cuius libro de animalibus quarto ita positum sit: Cur alii pisces squama secunda, accipenser adversa sit.'' (8) Haec Sammonicus, qui turpitudinem convivii principis sui laudando notat, prodens venerationem qua piscis habebatur, ut a coronatis inferretur cum tibicinis cantu quasi quaedam non deliciarum sed numinis pompa. (9) Sed, ut minus miremur accipenserem gravi pretio taxari solitum, Asinius Celer, vir consularis, ut idem Sammonicus refert, mullum unum septem milibus nummum mercatus est. In qua re luxuriam [p331]illius seculi eo magis licet aestimare, quod Plinius Secundus temporibus suis negat facile mullum repertum qui duas pondo libras excederet. At nunc et maioris ponderis passim videmus et pretia haec insana nescimus. (10) Nec contenta illa ingluvies fuit maris sui copiis. Nam Optanus praefectus classis, sciens scarum adeo Italicis litoribus ignotum ut nec nomen Latinum eius piscis habeamus, incredibilem scarorum multitudinem vivariis navibus huc advectam inter Hostiam et Campaniae litus in mare sparsit, [p332]miroque ac novo exemplo pisces in mari tamquam in terra fruges aliquas seminavit: idemque, tamquam summa in hoc utilitatis publicae verteretur, quinquennio dedit operam ut, si quis inter alios pisces scarum forte cepisset, incolumem confestim et inviolatum mari redderet. (11) Quid stupemus captivam illius seculi gulam servisse mari, cum in magno vel dicam maximo apud prodigos honore fuerit etiam Tiberinus lupus et omnino omnes ex hoc amni pisces? (12) Quod equidem cur ita illis visum sit ignoro: fuisse autem etiam M. Varro ostendit, qui enumerans, quae in quibus Italiae partibus optima ad victum gignantur, pisci Tiberino palmam tribuit his verbis in libro Rerum humanarum undecimo: ''Ad victum optima fert ager Campanus frumentum, Falernus vinum, Cassinas oleum, Tusculanus ficum, mel Tarentinus, piscem Tiberis.'' (13) Haec Varro de omnibus scilicet huius fluminis piscibus: sed inter eos, ut supra dixi, praecipuum locum lupus tenuit, et quidem is qui inter duos pontes captus esset. (14) Id ostendunt cum multi alii tum etiam C. Titius, vir aetatis Lucilianae, in oratione qua legem [p333]Fanniam suasit. Cuius verba ideo pono, quia non solum de lupo inter duos pontes capto erunt testimonio, sed etiam mores quibus plerique tunc vivebant facile publicabunt. Describens enim homines prodigos in forum ad iudicandum ebrios commeantes, quaeque soleant inter se sermocinari, sic ait: (15) ''Ludunt alea studiose, delibuti unguentis, scortis stipati. Ubi horae decem sunt, iubent puerum vocari, ut comitium eat percontatum, quid in foro gestum sit, qui suaserint, qui dissuaserint, quot tribus iusserint, quot vetuerint. Inde ad comitium vadunt, ne litem suam faciant. Dum eunt, nulla est in angiporto amphora quam non inpleant, quippe qui vesicam plenam vini habeant. (16) Veniunt in comitium: tristes iubent dicere: quorum negotium est narrant: iudex testes poscit: [p334]ipsum sit minctum: ubi redit, ait se omnia audivisse: tabulas poscit, litteras inspicit: vix prae vino sustinet palpebras. Eunt in consilium: ibi haec oratio: Quid mihi negotii est cum istis nugatoribus potius quam potamus mulsum mixtum vino Graeco, edimus turdum pinguem bonumque piscem, lupum germanum qui inter duos pontes captus fuit?'' (17) Haec Titius. Sed et Lucilius, acer et violentus poeta, ostendit scire se hunc piscem egregii saporis qui inter duos pontes captus esset, eumque quasi ligurritorem ''catillonem'' appellat, scilicet qui proxime ripas stercus insectaretur. Proprie autem catillones dicebantur qui, ad polluctum Herculis ultimi cum venirent, catillos ligurribant. (18) Lucilii versus hi sunt: [p335]<poem> Fingere praeterea adferri quod quisque volebat. Illum sumina ducebant atque altilium lanx: Hunc pontes Tiberinos duo inter captus catillo.'' </poem> ===XVII.=== (1) Longum fiat, si enumerare velim quot instrumenta gulae inter illos vel ingenio excogitata sint vel studio confecta. Et hae nimirum causae fuerunt propter quas tot numero leges de coenis et sumptibus ad populum ferebantur, et imperari coepit, ut patentibus ianuis pransitaretur et coenitaretur, sic oculis civium testibus factis luxuriae modus fieret. (2) Prima autem omnium de coenis lex ad populum Orchia pervenit, quam tulit C. Orchius tribunus plebi de senatus sententia tertio anno quam Cato censor fuerat. Cuius verba, quia sunt prolixa, praetereo: summa autem eius praescribebat numerum convivarum. (3) Et haec est lex Orchia de qua Cato mox orationibus suis vociferabatur, quod plures quam praescripto eius cavebatur ad coenam vocarentur. Cumque auctoritatem novae legis aucta necessitas imploraret, post [p336]annum vicesimum secundum legis Orchiae Fannia lex data est, anno post Romam conditam secundum Gelli opinionem quingentesimo nonagesimo secundo. (4) De hac lege Sammonicus Serenus ita refert: ''Lex Fannia, sanctissimi Augusti, ingenti omnium ordinum consensu pervenit ad populum: neque eam praetores aut tribuni, ut plerasque alias, sed ex omnium bonorum consilio et sententia ipsi consules pertulerunt, cum res publica ex luxuria conviviorum maiora quam credi potest detrimenta pateretur, siquidem eo res redierat, ut gula inlecti plerique ingenui pueri pudicitiam et [p337]libertatem suam venditarent, plerique ex plebe Romana vino madidi in comitium venirent, et ebrii de rei publicae salute consulerent.'' (5) Haec Sammonicus. Fanniae autem legis severitas in eo superabat Orchiam legem, quod in superiore numerus tantummodo coenantium cohibebatur, licebatque secundum eam unicuique bona sua inter paucos consumere, Fannia autem etiam sumptibus modum fecit assibus centum: unde a Lucilio poeta festivitatis suae more ''centussis'' vocatur. (6) Fanniam legem post annos decem et octo lex Didia consecuta est. Eius ferundae duplex fuit causa: prima et potissima, ut universa Italia, non sola urbs, lege sumptuaria teneretur, Italicis existimantibus Fanniam legem non in se sed in solos urbanos cives esse conscriptam: deinde ut non soli qui prandia coenasve maiore sumptu fecissent, sed etiam qui ad ea vocitati essent atque omnino interfuissent, poenis legis tenerentur. (7) Post Didiam Licinia lex lata est a P. Licinio Crasso Divite, cuius ferundae probandaeque tantum studium ab optimatibus inpensum est, ut consulto senatus iuberetur, ut ea tantummodo promulgata, priusquam trinundino confirmaretur, ita ab omnibus observaretur quasi iam populi sententia conprobata. (8) Lex vero haec paucis mutatis in plerisque cum Fannia [p338]congruit. In ea enim ferenda quaesita est novae legis auctoritas exolescente metu legis antiquioris ita, Hercules, ut de ipsis duodecim tabulis factum est: quarum ubi contemni antiquitas coepit, eadem illa quae illius legibus cavebantur in alia latorum nomina transierunt. (9) Sed legis Liciniae summa: ''ut Kalendis Nonis nundinis Romanis cuique in dies singulos triginta dumtaxat asses edundi causa consumere liceret, ceteris vero diebus, qui excepti non essent, ne amplius daretur adponeretur quam carnis aridae pondo tria et salsamentorum pondo libra et quod ex terra vite arboreve sit natum.'' (10) Video quid remordeat. Ergo indicium sobrii seculi est ubi tali praescripto legum coercetur expensa coenarum? Non ita est. Nam leges sumptuariae a singulis ferebantur quae civitatis totius vitia corrigerent: ac nisi pessimis effusissimisque moribus viveretur, profecto opus ferundis legibus non fuisset. Vetus verbum est: ''Leges'', inquit, ''bonae ex malis moribus procreantur''. (11) Has sequitur lex Cornelia et ipsa sumptuaria, quam tulit Cornelius Sylla dictator: in qua non conviviorum magnificentia prohibita est nec gulae modus factus, verum minora pretia [p339]rebus inposita, et quibus rebus, di boni, quamque exquisitis et paene incognitis generibus deliciarum! quos ille pisces, quasque offulas nominat, et tamen pretia illis minora constituit! Ausim dicere, ut vilitas edulium animos hominum ad parandas obsoniorum copias incitaret, et gulae servire etiam qui parvis essent facultatibus possent. (12) Dicam plane quod sentio. Adprime luxuriosus mihi videtur et prodigus cui haec tanta in epulis vel gratuita ponantur. Itaque tanto hoc seculum ad omnem continentiam promptius, ut pleraque harum rerum quae Syllana lege ut vulgo nota conprehenduntur nemo nostrum vel fando compererit. (13) Sylla mortuo Lepidus consul legem tulit et ipse cibariam: Cato enim sumptuarias leges cibarias appellat. Dein paucis interiectis annis alia lex pervenit ad populum ferente Antio Restione: quam legem, quamvis esset optima, obstinatio tamen luxuriae et vitiorum firma concordia nullo abrogante inritam fecit. Illud tamen memorabile de Restione latore ipsius legis fertur, eum quoad vixit foris postea non recoenasse, ne testis fieret contemptae [p340]legis quam ipse bono publico pertulisset. (14) His legibus annumerarem edictum de sumptibus ab Antonio propositum qui postea triumvir fuit, ni indignum crederem inter cohibentes sumptum Antonio locum facere, cuius expensae in coenam solitae conferri sola unionis a Cleopatra uxore consumpti aestimatione superatae sunt. (15) Nam cum Antonius quicquid mari aut terra aut etiam caelo gigneretur ad satiandam ingluviem suam natum existimans faucibus ac dentibus suis subderet, eaque re captus de Romano imperio facere vellet Aegyptium regnum, Cleopatra uxor, quae vinci a Romanis nec luxuria dignaretur, sponsione provocavit insumere se posse in unam coenam sestertium centies. (16) Id mirum Antonio visum, nec moratus sponsione contendit, dignus sculna Munatio Planco qui tam honesti certaminis arbiter electus est. Altera die Cleopatra pertemptans Antonium pollucibilem [p341]sane coenam paravit, sed quam non miraretur Antonius, quippe qui omnia quae adponebantur ex cotidianis opibus agnosceret. (17) Tunc regina adridens fialam poposcit, cui aceti nonnihil acris infudit atque illuc unionem demptum ex aure altera festinabunda demisit, eumque mature dissolutum, uti natura est eius lapidis, absorbuit: et quamvis eo facto sponsione vicisset, quippe cum ipsa margarita centies sestertium sine contentione evaluisset, manum tamen et ad alterius unionem auris similiter admovit, nisi Munatius Plancus iudex severissimus superatum Antonium mature pronuntiasset. (18) Ipse autem unio cuius fuerit magnitudinis inde colligi poterat, quod qui superfuit postea victa regina et capta Aegypto Romam delatus dissectusque est, et factae ex una margarita duae, inpositaeque simulachro Veneris, ut monstruosae magnitudinis, in templo quod Pantheum dicitur. [p342] ===XVIII.=== (1) Adhuc dicente Furio secundae mensae inlata bellaria novo sermoni principium dederunt. Symmachus enim adtrectans manu nuces: Vellem, inquit, ex te audire, Servi, tanta nucibus nomina quae causa vel origo variaverit, aut unde, tot mala cum hac una appellatione vocitentur, fiunt tamen seorsum diversa tam vocabulo quam sapore. Ac prius de nucibus absolvas volo quae tibi memoria crebrae lectionis occurrunt. (2) Et Servius: Nux ista iuglans secundum nonnullorum opinionem a iuvando et a glande dicta existimatur. Gavius vero Bassus in libro de significatione verborum hoc refert: (3) ''Iuglans arbor proinde dicta est ac Iovis glans. Nam quia id arboris genus nuces habet quae sunt suaviore sapore quam glans est, hunc fructum antiqui illi, qui egregium glandique similem ipsamque arborem deo dignam existimabant, Iovis glandem appellaverunt, quae nunc litteris interlisis iuglans nominatur.'' (4) Cloatius autem Verus in libro a Graecis tractorum ita memorat: ''Iuglans, D'' praetermissum est, quasi Diuglans, id est Διὸς βάλανος, sicut Theophrastus ait: Ἴδια δὲ τῶν [p343]ὀρινῶν ἃ ἐν τοῖς πεδίοις οὐ φύεται, τερέβινθος πρῖνος φιλῦρη ἀφάρκη καρύα, ἣ καὶ Διὸς βάλανος. Hanc Graeci etiam basilicam vocant. (5) Nux haec Abellana seu Praenestina, quae est eadem, ex arbore est quae dicitur corylus, de qua Virgilius dicit: ''Corylum sere''. Est autem natio hominum iuxta agrum Praenestinum qui Carsitani vocantur ἀπὸ τῶν καρύων, cuius rei meminit Varro in logistorico qui inscribitur ''Marius de fortuna'': inde scilicet Praenestinae nuces. (6) Est et illud apud Naevium in fabula Ariolo: <poem> — Quis heri Apud te? Praenestini et Lanuvini hospites. Suopte utrosque decuit acceptos cibo, Alteris inanem bulbam madidam dari, [p344]Alteris nuces in proclivi profundere.'' </poem> Hanc autem nucem Graeci Ponticam vocant, dum unaquaeque natio indit huic nuci nomen ex loco in quo nascitur copiosior. (7) Nux castanea, de qua Virgilius: ''Castaneasque nuces'', vocatur et Heracleotica. Nam vir doctus Oppius in libro quem fecit de silvestribus [p345]arboribus sic ait: ''Heracleotica haec nux, quam quidam cataneam nominant, itemque Pontica nux atque etiam quae dicuntur basilicae iuglandes germina atque flores agunt similiter isdem temporibus quibus Graecae nuces.'' (8) Nunc dicendum est quae sit Graeca nux. Ac simul hoc dicens amygdalam de lance tulit et ostendit. Nux Graeca haec est quae et amygdale dicitur, sed et Thasia eadem nux vocatur. Testis est Cloatius in Ordinatorum Graecorum libro quarto, cum sic ait: ''Nux Graeca amygdale''. Atta vero in Supplicatione: <poem> Nucem Graecam, ait, favumque adde quantum libet. </poem> (9) Nucem molluscam licet hiemis nobis tempus invideat, tamen, quia de nucibus loquimur, indictam non relinquemus. Plautus in Calceolo sic eius meminit: <poem> — Molluscam nucem Super eius dixit inpendere tegulas. </poem> (10) Ecce Plautus nominat quidem, sed quae sit nux mollusca non exprimit. Est autem Persicum quod vulgo vocatur: et mollusca nux dicitur scilicet, quod ceteris omnibus nucibus mollior sit. (11) Huius rei idoneus adsertor est Suevius, vir longe doctissimus, in [p346]idyllio quod inscribitur ''Moretum''. Nam cum loquitur de hortulano faciente moretum, inter cetera quae eo mittit et hoc pomum mitti ait his verbis: <poem> (12) Admiscet ''-'' missa in cava silicis haec nunc partim, Partim Persica: quod nomen sic denique fertur Propterea quod qui quondam cum rege potenti, Nomine Alexandro Magno, fera praelia bello In Persas tetulere, suo post inde reventu Hoc genus arboris in praelatis finibus Graiis Disseruere novos fructus mortalibus dantes. [p347]Mollusca haec nux est, ne quis forte inscius erret.'' </poem> (13) Nux terentina dicitur quae ita mollis est ut vix adtrectata frangatur. De qua in libro Favorini sic reperitur: ''Item quod quidam Tarentinas oves vel nuces dicunt, quae sunt terentinae a tereno, quod est Sabinorum lingua molle: unde Terentios quoque dictos putat Varro ad Libonem primo.'' Quam in culpam etiam Horatius potest videri incidere, qui ait et: <poem> — molle Tarentum''. </poem> (14) Nux pinea hos nobis qui adpositi sunt nucleos dedit. Plautus in Cistellaria: <poem> Qui e nuce nucleos esse vult frangit nucem. </poem> ===XIX.=== (1) Et, quia mala videmus admixta bellariis, post nuces de malorum generibus disserendum est. Sunt de agricultura scriptores qui nuces et mala sic dividunt ut nuces dicant omne [p348]pomum quod foris duro tegatur et intus habeat quod esui est, malum vero quod foris habeat quod est esui et durum intus includat. Secundum hanc definitionem Persicum, quod Suevius poeta superius inter nuces numerat, magis erit inter mala numerandum. (2) His praemissis malorum enumeranda sunt genera, quae Cloatius in Ordinatorum Graecorum libro quarto ita diligenter enumerat: ''Sunt autem genera malorum: Amerinum cotonium citreum coccymelum conditivum ἐπιμηλὶς musteum Mattianum orbiculatum [p349]ogratianum praecox pannuceum Punicum Persicum Quirianum [p350]prosivum rubrum Scaudianum silvestre struthium Scantianum tibur Verianum.'' (3) Vides Persicum a Cloatio inter mala numeratum, quod nomen originis suae tenuit, licet iam dudum nostri soli germen [p351]sit. Quod autem ait idem Cloatius ''citreum'', et ipsum Persicum malum est secundum Virgilium: <poem> Felicis mali quo non praestantius ullum </poem> et reliqua. (4) Et ut nemo dubitet haec de citreo dixisse Virgilium, accipite quae Oppius in libro de silvestribus arboribus dicat: ''Citrea item malus et Persica: altera generatur in Italia, et in Media altera.'' Et paulo post de citreo loquens ait: ''Est autem odoratissimum: ex quo interiectum vesti tineas necat. Fertur etiam venenis contrarium, quod tritum cum vino purgatione virium suarum bibentes servat. Generantur autem in Perside omni tempore mala citrea: alia enim praecarpuntur, alia interim maturescunt.'' (5) Vides [p352]hic et citreum nominari et omnia signa poni quae de eo Virgilius dixit, licet nomen citrei ille non dixerit. Nam et Homerus, qui citreum θύον appellat, ostendit esse odoratum pomum: <poem> Θύου δ’ ἀπὸ καλὸν ὀδώδει, </poem> et, quod ait Oppius inter vestem poni citreum, idem significat Homerus, cum dicit: <poem> Εἵματα δ’ ἀμφιέσασα θυώδεα σιγαλόεντα. </poem> Hinc et Naevius poeta in bello Punico ait ''citrosam vestem''. (6) Pira haec quae vidimus varietas nominum numerosa discernit. Nam idem Cloatius sic eorum vocabula describit: ''Anicianum cucurbitivum cirritum cervisca calculosum Crustuminum decimanum [p353]Graeculum Lollianum Lanuvinum laureum Lateresianum myrapium Milesium murteum Naevianum orbiculatum Praecianum rubile Signinum Tullianum Titianum timosum Turranianum praecox volemum, mespilum serum, sementivum serum, Sextilianum serum, Tarentinum serum, Valerianum serum''. ===XX.=== (1) Ammonent nos et fici aridae ut enumeremus genera ficorum eodem Cloatio nos de his ut de aliis instruente. Sic enim diversas ficos diligentiae suae more dinumerat: ''Africa albula harundinea asinastra, atra palusca, Augusta bifera Carica, caldica [p355]alba nigra, Chia alba nigra, Calpurniana alba nigra, cucurbitiva duricoria Herculanea Liviana ludia leptoludia Marsica Numidica [p356]pulla Pompeiana praecox, Tellana atra.'' (2) Sciendum quod ficus alba ex felicibus sit arboribus, contra nigra ex infelicibus. Docent nos utrumque pontifices. Ait enim Veranius de verbis pontificalibus: ''Felices arbores putantur esse quercus aesculus ilex suberies fagus corylus sorbus, ficus alba, pirus malus vitis prunus cornus lotus.'' (3)T Tarquitius autem Priscus in Ostentario arborario sic ait: ''Arbores quae inferum deorum avertentiumque in tutela sunt, eas infelices nominant: alternum sanguinem filicem, ficum [p357]atram, quaeque bacam nigram nigrosque fructus ferunt, itemque acrifolium, pirum silvaticum, pruscum rubum sentesque quibus portenta prodigiaque mala comburi iubere oportet.'' (4) Quid quod [p358]ficum tamquam non pomum secerni a pomis apud idoneos repperimus? Afranius in Sella: ''Pomum holus ficum uvam.'' Sed et Cicero Œconomicon libro tertio: ''Neque serit vitem neque quae sata est diligenter colit: oleum ficos poma non habet.'' (5) Nec hoc ignorandum est, ficum solam ex omnibus arboribus non florere. Lacte proprie ficorum dicitur. Grossi appellantur fici quae non maturescunt. Hos Graeci dicunt ὀλύνθους. Mattius: [p359] <poem> In milibus tot (ficorum) non videbitis grossum </poem> et paulo post: <poem> Sumas ab alio lacte diffluos grossos </poem> Et Postumius Albinus Annali primo de Bruto: ''Ea causa sese stultum brutumque faciebat, grossulos ex melle edebat''. (6) Olearum genera haec enumerantur: ''Africana albigerus Aquilia Alexandrina Aegyptia culminea conditiva Liciniana orchas [p360]oleaster pausia paulia radius Sallentina Sergiana Termutia''; sicut uvarum ista sunt genera: (7) ''Aminea'', scilicet a regione, nam Aminei fuerunt ubi nunc Falernum est, ''asinusca atrusca albiverus [p361]albena apiana Apicia bumamma'' (aut, ut Graeci dicunt, βούμασθος) ''duracina labrusca melampsithia Maronia Mareotis Numentana precia pramnia psithia pilleolata Rhodia stephanitis venucula [p362]variola lagea.'' (8) Inter haec Praetextatus: Vellem Servium nostrum diutius audire, sed hora nos quietis ammonet, ut exorto iubare eloquio Symmachi domi suae fruamur. Atque ita facta discessio est. {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen= Saturnalia/II|Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=Saturnalia/IV|Liber IV }} 674ewv63meqrc21sycshqdqer7ff7t1 275138 275137 2026-08-07T18:31:11Z Demetrius Talpa 13304 /* I. */ 275138 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen= Saturnalia/II|Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=Saturnalia/IV|Liber IV }} [p263] ===I.=== (1) violatum cum se nosset multa caede pollutum: [p264] <poem> Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penates. Me bello e tanto digressum et caede recenti Attrectare nefas, donec me flumine vivo Abluero. </poem> (2) Post Caietae quoque nutricis sepulturam, quo potissimum navigans adpellitur quam ad eam partem per quam <poem> — fluvio Tiberinus amoeno In mare prorumpit'', </poem> ut confestim in ipso Italiae limine fluviali unda ablutus possit quam purissime <poem> — Iovem Phrygiamque ex ordine Matrem'' </poem> invocare? (3) Quid quod Evandrum aditurus per Tiberim navigat, quod eum esset reperturus Herculi sacra celebrantem, ut sic purificatus sacris possit hospitalibus interesse? (4) Hinc et Iuno ipsa conqueritur non magis quod Aeneam contigisset contra suam velle in Italiam pervenire quam quod ''optato'' potiretur ''Tibridis alveo'', quia sciret eum hoc amne purificatum posse sacra etiam sibi [p265]rite perficere: nam ne supplicare quidem sibi ab eo vellet. (5) Nunc, quoniam purificationem ad sacra superorum pertinentem deorum in Virgiliana observatione monstravimus, videamus utrum et circa inferorum deorum cultum proprietatem moris idem poeta servaverit. (6) Constat dis superis sacra facturum corporis ablutione purgari: cum vero inferis litandum est, satis actum videtur si aspersio sola contingat. De sacris igitur superorum ait Aeneas: <poem> — donec me flumine vivo Abluero. </poem> <poem> (7) At Dido, cum sacra dis inferis instituit, ait: Annam, cara mihi nutrix, huc siste sororem: Dic corpus properet fluviali spargere lympha.'' </poem> et alibi: <poem> Sparserat et latices simulatos fontis Averni. </poem> (8) Nec non, cum Misenum sepulturae mandari refert: <poem> Idem ter socios pura circumtulit unda, Spargens rore levi.'' </poem> Sic et, cum facit Aeneam apud inferos ramum Proserpinae consecraturum, ita infert: <poem> Occupat Aeneas aditum corpusque recenti Spargit aqua.'' </poem> ===II.=== (1) Verborum autem proprietas tam poetae huic familiaris est, ut talis observatio in Virgilio laus esse iam desinat: nullis tamen magis proprie usus est quam sacris vel sacrificalibus verbis. (2) Et primum illud non omiserim, in quo plerique falluntur: <poem> — Extaque salsos Porriciam in fluctus'', </poem> non, ut quidam, ''proiciam'', aestimantes dixisse Virgilium proicienda exta, quia adiecit ''in fluctus''. (3) Sed non ita est. Nam et ex disciplina [p266]haruspicum et ex praecepto pontificum verbum hoc sollemne sacrificantibus est, sicut Veranius ex primo libro Pictoris ita dissertationem huius verbi executus est: ''Exta porriciunto, dis danto, in altaria aramve focumve eove quo exta dari debebunt''. (4) ''Porricere'' ergo, non ''proicere'', proprium sacrificii verbum est: et quia dixit Veranius: ''in aram focumve eove quo exta dari debebunt'', nunc pro ara et foco mare accipiendum est, cum sacrificium dis maris dicatur. (5) Ait enim: <poem> Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro, Vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum Constituam ante aras voti reus, extaque salsos Porriciam in fluctus, et vina liquentia fundam.'' </poem> Ex his docetur in mare rite potuisse ''porrici exta'', non ''proici''. <poem> (6) Constituam ante aras voti reus. </poem> Haec vox propria sacrorum est, ut ''reus'' vocetur qui suscepto voto se numinibus obligat, ''damnatus'' autem qui promissa vota iam solvit. Sed de hoc non opus est a me plura proferri, cum vir doctissimus Eustathius paulo ante hanc partem plenius executus sit. [p267] (7) Est profundam scientiam huius poetae in uno saepe reperire verbo, quod fortuito dictum vulgus putaret. Multifariam enim legimus, quod litare sola non possit oratio nisi ut is qui deos precatur etiam aram manibus adprehendat. (8) Inde Varro Divinarum libro quinto dicit ''aras primum asas dictas, quod esset necessarium a sacrificantibus eas teneri: ansis autem teneri solere vasa quis dubitet? Conumtatione ergo litterarum aras dici coeptas, ut Valesios et Fusios dictos prius nunc Valerios et Furios dici.'' (9) Haec omnia illo versu poeta executus est: <poem> Talibus orantem dictis arasque tenentem Audiit omnipotens. </poem> Nonne eo additum credideris, non quia orabat tantum, sed quia et aras tenebat, auditum? Nec non cum ait: <poem> Talibus orabat dictis arasque tenebat. </poem> item: ''Tango aras, medios ignes ac numina testor'', eandem vim nominis ex adprehensione significat. (10) Idem poeta tam scientia profundus quam amoenus ingenio nonnulla de veteribus verbis quae ad proprietatem sacrorum noverat pertinere ita interpretatus est ut mutato verbi sono integer tellectus maneret. (11) Nam primo pontificii iuris libro apud Pictorem verbum hoc positum est, ''vitulari'', de cuius verbi significatu Titius ita retulit: ''Vitulari est voce laetari.'' Varro etiam in libro [p268]quinto decimo Rerum divinarum ita refert, ''quod pontifex in sacris quibusdam vitulari soleat, quod Graeci παιανίζειν vocant.'' (12) Has tot interpretationes ambages quam paucis verbis docta elegantia Maronis expressit: <poem> — Laetumque choro paeana canentes!'' </poem> Nam si ''vitulari'' est ''voce laetari'', quod est παιανίζειν, nonne in cantu laeti παιᾶνος enarratio verbi perfecta servata est? (13) Et, ut huic vocabulo diutius immoremur, Hyllus libro quem de dis conposuit ait ''Vitulam vocari deam quae laetitiae praeest.'' (14) Piso ait ''vitulam victoriam nominari.'' Cuius rei hoc argumentum profert, ''quod postridie Nonas Iulias re bene gesta, cum pridie populus a Tuscis in fugam versus sit'' (unde Populifugia vocantur) ''post victoriam certis sacrificiis fiat vitulatio.'' (15) Quidam nomen eius animadversum putant, quod potens sit vitae tolerandae: ideo huic deae [p269]pro frugibus fieri sacra dicuntur, quia frugibus vita humana toleratur. Unde hoc esse animadvertimus? quod ait Virgilius: <poem> Cum faciam vitulam pro frugibus, ipse venito </poem> ut ''vitulam'' dixerit pro vitulatione, quod nomen esse sacrificii ob laetitiam facti superius expressimus? (16) Meminerimus tamen sic legendum per ablativum: <poem> Cum faciam vitula pro frugibus </poem> id est: cum faciam rem divinam non ove, non capra, sed vitula, tamquam dicat: cum vitulam pro frugibus sacrificavero, quod est: cum vitula rem divinam fecero. (17) Pontificem Aeneam vel ex nomine referendorum laborum eius ostendit. Pontificibus enim permissa est potestas memoriam rerum gestarum in tabulas conferendi, et hos annales appellant equidem maximos, quasi a pontificibus maximis factos. Unde ex persona Aeneae ait: <poem> Et vacet annales tantorum audire laborum. </poem> ===III.=== (1) Et quia inter decreta pontificum hoc maxime quaeritur, quid ''sacrum'', [quid ''profanum'',] quid ''sanctum'', quid ''religiosum'', [p270]quaerendum, utrum his secundum definitionem suam Virgilius usus sit, et singulis vocabuli sui proprietatem more suo servarit. (2) ''Sacrum est'', ut Trebatius libro primo de religionibus refert, ''quicquid est quod deorum habetur''. Huius definitionis poeta memor, ubi sacrum nominavit, ammonitionem deorum paene semper adiecit: <poem> Sacra Dionaeae matri divisque ferebam </poem> Item: <poem> Sacra Iovi Stygio quae rite incepta parabam. </poem> Item: <poem> — Tibi enim, tibi, maxima Iuno, Mactat sacra ferens.'' </poem> (3) ''Profanum'' omnes paene consentiunt id esse quod extra fanaticam causam sit, quasi porro a fano et a religione secretum. Cuius significatus exemplum executus est, cum de luco et aditu inferorum sacro utroque loqueretur: <poem> — Procul, o procul este profani, Conclamat vates, totoque absistite luco.'' </poem> (4) Eo accedit quod Trebatius ''profanum id proprie dici'' ait ''quod ex religioso vel sacro in hominum usum proprietatemque conversum est'', quod apertissime poeta servavit, cum ait: <poem> Faune, precor, miserere, inquit, tuque optima ferrum Terra tene, colui vestros si semper honores: Quos contra Aeneadae bello fecere profanos.'' </poem> Dixerat enim: <poem> Sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum Sustulerant'', </poem> unde ostendit proprie profanatum, quod ex sacro promiscuum humanis actibus commodatum est. (5) ''Sanctum est'', ut idem Trebatius libro decimo Religionum refert, ''interdum idem quod sacrum idemque quod religiosum, interdum [p271]aliud, hoc est nec sacrum nec religiosum, est''. (6) Quod ad secundam speciem pertinet: <poem> Sancta ad vos anima, atque istius inscia culpae, Descendam.'' </poem> Non enim sacro aut religioso eius anima tenebatur, quam sanctam, hoc est incorruptam, voluit ostendere, ut in illo quoque: <poem> — Tuque, o sanctissima coniunx, Felix morte tua.'' </poem> In quo castitatis honorem incorruptae uxoris amplexus est: unde et ''sanctae leges'', quae non debeant poenae sanctione corrumpi. (7) Quod autem ad priorem speciei definitionem de sancto attinet, id est ut non aliud sit quam sacrum aut religiosum: <poem> Ecce levis summo de vertice visus Iuli Fundere lumen apex'', </poem> et paulo post: <poem> Nos pavidi trepidare metu crinemque flagrantem Excutere et sanctos restinguere fontibus ignes.'' </poem> Hic enim ''sanctos'' ac si ''sacros'' accipiemus, quia divinitus contigerunt. Item: <poem> — Tuque, o sanctissima vates Praescia venturi'', </poem> non aliud nisi sacram vocat, quam videlicet ''vatem'', et deo plenam et sacerdotem. [p272] (8) Superest ut quid sit ''religiosum'' cum Virgilio communicemus. Servius Sulpicius ''religionem esse dictam'' tradidit ''quae propter sanctitatem aliquam remota ac seposita a nobis sit, quasi a relinquendo dicta ut a carendo cerimonia''. (9) Hoc Virgilius servans ait: <poem> Est ingens gelidum lucus prope Caeretis amnem Religione patrum late sacer'', </poem> et adiecit, quo proprietatem religionis exprimeret: undique colles Inclusere cavi, et nigra nemus abiete cingit'', </poem> quae res utique faciebat lucum a populi communione secretum. Et ut relictum locum ostenderet non sola adeundi difficultate, adiecit et sanctitatem: <poem> Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos Agrorum pecorisque deo''. </poem> (10) Secundum Pompeium Festum ''religiosi sunt qui facienda et vitanda discernunt.'' Hinc Maro ait: <poem> — Rivos deducere nulla Religio vetuit.'' </poem> Quod autem ait ''deducere'', nihil aliud est quam detergere. Nam festis diebus rivos veteres sordidatos detergere licet, novos fodere non licet. (11) In transcursu et hoc notandum est quod et ipse velut [p273]praeteriens sub unius verbi significatione proiecit. Cavetur enim in iure pontificio ut, quoniam oves duabus ex causis lavari solent, aut ut curetur scabies aut ut lana purgetur, festis diebus purgandae lanae gratia oves lavare non liceat, liceat autem, si curatione scabies abluenda sit. (12) Ideo hoc quoque inter concessa numeravit: <poem> Balantumque gregem fluvio mersare'' —, </poem> quod si hucusque dixisset, licita et vetita confunderet: sed adiciendo ''salubri'' causam concessae ablutionis expressit. ===IV.=== (1) Nomina etiam sacrorum locorum sub congrua proprietate proferre pontificalis observatio est. Ergo ''delubrum'' quid pontifices proprie vocent, et qualiter hoc nomine Virgilius usus sit, requiramus. (2) Varro libro octavo Rerum divinarum: ''Delubrum'' ait ''alios aestimare in quo praeter aedem sit area adsumpta deum causa, ut est in Circo Flaminio Iovis Statoris: alios in quo loco dei simulachrum dedicatum sit'', et adiecit: ''sicut locum in quo figerent candelam candelabrum appellatum, ita in quo deum ponerent nominatum delubrum''. (3) His a Varrone praescriptis intellegere possumus [p274]id potissimum ab eo probatum quod ex sua consuetudine in ultimo posuit, ut a dei dedicato simulachro delubrum coeperit nuncupari. (4) Virgilius tamen utramque rationem diligenter est executus. Ut enim a postrema incipiamus, observavit delubrum nominaturus aut proprie deorum nomina aut ea quae dis accommodarentur inserere: <poem> At gemini lapsu delubra ad summa dracones Effugiunt'', </poem> et, ut mox simulachrum nominaret, subtexuit: <poem> saevaeque petunt Tritonidis arcem, Sub pedibusque deae clypeique sub orbe teguntur'', </poem> item: <poem> Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset Ille dies''. </poem> (5) Illam vero opinionem de area, quam Varro praedixerat, non omisit: <poem> Principio delubra adeunt, pacemque per aras Exquirunt'', </poem> et mox: <poem> Aut ante ora deum pingues spatiatur ad aras </poem> Quid enim est ''spatiatur'' quam spatio lati itineris obambulat? Quod adiciendo ante aras ostendit aream adsumptam deorum causa. Ita suo more velut aliud agendo inplet archana. (6) De dis quoque Romanorum propriis, id est Penatibus, [p275]aspersa est huic operi non incuriosa subtilitas. Nigidius enim de dis libro nono decimo requirit, ''num di Penates sint Troianorum Apollo et Neptunus, qui muros eis fecisse dicuntur, et num eos in Italiam Aeneas advexerit.'' Cornelius quoque Labeo de dis Penatibus eadem existimat. Hanc opinionem sequitur Maro, cum dicit: <poem> Sic fatus meritos aris mactabat honores, Taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo.'' </poem> (7) Varro Humanarum secundo ''Dardanum'' refert ''deos Penates ex Samothrace in Phrygiam, et Aeneam ex Phrygia in Italiam detulisse.'' Qui sint autem di Penates, in libro quidem memorato Varro non exprimit: (8) sed qui diligentius eruunt veritatem Penates esse dixerunt per quos penitus spiramus, per quos habemus corpus, per quos rationem animi possidemus: esse autem medium aethera Iovem, Iunonem [p276]vero imum aera cum terra, et Minervam summum aetheris cacumen: et argumento utuntur quod Tarquinius, Demarati Corinthii filius Samothracicis religionibus mystice imbutus, uno templo ac sub eodem tecto numina memorata coniunxit. (9) Cassius vero Hemina dicit ''Samothracas deos eosdemque Romanorum Penates, proprie dici θεοὺς μεγάλους, θεοὺς χρηστοὺς, θεοὺς δυνατούς.'' Noster haec sciens ait: <poem> Cum sociis natoque, Penatibus et magnis dis </poem> quod exprimit θεοὺς μεγάλους. (10) Sed et omnia haec nomina cum in uno de supradictis numinibus servat, doctrinam procul dubio suam de omni hac opinione confirmat. Cum enim ait: [p277] <poem> Iunonis magnae primum prece numen adora </poem> τὴν μεγάλην nominavit: <poem> Adsit laetitiae Bacchus dator et bona Iuno </poem> τὴν χρηστήν; ''dominamque potentem'', τὴν δυνατήν. (11) Eodem nomine appellavit et Vestam, quam de numero Penatium aut certe comitem eorum esse manifestum est, adeo ut et consules et praetores seu dictatores, cum adeunt magistratum, Lavinii rem divinam faciant Penatibus pariter et Vestae. (12) Sed et Virgilius, ubi ex persona Hectoris dixit: <poem> Sacra suosque tibi commendat Troia Penates </poem> mox adiecit: <poem> Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem, Aeternumque adytis effert penetralibus ignem. </poem> (13) Addidit Hyginus in libro quem de dis Penatibus scripsit vocari eos θεοὺς πατρῷους. Sed nec hoc Virgilius ignoratum reliquit: [p278] <poem> Di patrii, servate domum, servate nepotem </poem> et alibi: <poem> — patriique Penates''. </poem> ===V.=== (1) Nec minus de sacrificiorum usu quam de deorum scientia diligentiam suam pandit. Cum enim Trebatius libro primo de Religionibus doceat ''hostiarum genera esse duo, unum in quo voluntas dei per exta disquiritur, alterum in quo sola anima deo sacratur'', unde etiam haruspices ''animales'' has hostias vocant; utrumque hostiarum genus in carmine suo Virgilius ostendit. (2) Et primo quidem illud quo voluntas numinum per exta monstratur: <poem> — Mactat lectas de more bidentes,'' </poem> et mox: <poem> — Pecudumque reclusis Pectoribus inhians spirantia consulit exta.'' </poem> (3) Alterum illud in quo hostia animalis dicitur, quod eius tantum anima sacratur, ostendit, cum facit Entellum victorem Eryci mactare taurum. Nam ut expleret animalis hostiae causas, ipso usus est nomine: <poem> Hanc tibi Eryx meliorem animam pro morte Daretis </poem> et ut nuncupata vota signaret, ait ''persolvo'', quod de voto proprie dicitur; utque ostenderet persolutum dis, signavit dicens: <poem> Sternitur, exanimisque tremens procumbit humi bos </poem> (4) Videndum etiam ne et illam hostiam ostendat animalem: <poem> Sanguine placastis ventos et virgine caesa, Cum primum Iliacas Danai venistis ad oras: Sanguine quaerendi reditus, animaque litandum Argolica.'' </poem> Nam et ''animam'', id est hostiae nomen, posuit, et ''litare'', quod significat sacrificio facto placasse numen. [p279] (5) In his ipsis hostiis, vel animalibus vel consultatoriis, quaedam sunt quae ''iniuges'' vocantur, id est quae numquam domitae aut iugo subditae sunt. Harum quoque noster poeta sic meminit: <poem> Nunc grege de intacto septem mactare iuvencos Praestiterit, totidem lectas de more bidentes'', </poem> et ut iniuges evidentius exprimeret, adiecit: <poem> — Et intacta totidem cervice iuvencos''. </poem> (6) ''Eximii'' quoque in sacrificiis vocabulum non poeticum ἐπίθετον sed sacerdotale nomen est. Veranius enim in Pontificalibus quaestionibus docet ''eximias dictas hostias quae ad sacrificium destinatae eximantur e grege, vel quod eximia specie quasi offerendae numinibus eligantur.'' Hinc ait: <poem> Quattuor eximios praestanti corpore tauros </poem> (7) ubi quod eximuntur ''eximios'', quod eliguntur ''praestanti corpore'' dicendo monstravit. ''Ambarvalis hostia est'', ut ait Pompeius Festus, ''quae rei divinae causa circum arva ducitur ab his qui pro frugibus faciunt''. Huius sacrificii mentionem in Bucolicis habet ubi de apotheosi Daphnidis loquitur: <poem> Haec tibi semper erunt, et cum sollemnia vota Reddemus nymphis, et cum lustrabimus agros'', </poem> ubi ''lustrare'' significat circumire: hinc enim videlicet et nomen hostiae acquisitum est, ab ambiendis arvis; sed et in Georgicorum libro primo: [p280] <poem> Terque novas circum felix eat hostia fruges </poem> (8) Observatum est a sacrificantibus ut, si hostia quae ad aras duceretur fuisset vehementius reluctata ostendissetque se invitam altaribus admoveri, amoveretur, quia invito deo offerri eam putabant. Quae autem stetisset oblata, hanc volenti numini dari aestimabant. Hinc noster: <poem> Et ductus cornu stabit sacer hircus ad aras </poem> et alibi: <poem> Et statuam ante aras aurata fronte iuvencum </poem> (9) Adeo autem omnem pietatem in sacrificiis quae dis exhibenda sunt ponit, ut propter contrariam causam Mezentium vocaverit contemptorem deorum. Neque enim, ut Aspro videtur, ideo ''contemptor divum'' dictus est, quod sine respectu deorum in homines inpius fuerit: alioquin multo magis hoc de Busiride dixisset, quem longe crudeliorem ''inlaudatum'' vocasse contentus est. (10) Sed verum huius contumacissimi nominis causam in primo libro Originum Catonis diligens lector inveniet. Ait enim ''Mezentium Rutulis imperasse ut sibi offerrent quas dis primitias offerebant, et Latinos omnes similis imperii metu ita vovisse: IUPPITER, SI TIBI MAGIS CORDI EST NOS EA TIBI DARE POTIUS QUAM MEZENTIO, UTI NOS VICTORES FACIAS.'' (11) Ergo quod divinos honores sibi exegerat, merito dictus est a Virgilio contemptor deorum. Hinc pia illa insultatio sacerdotis: <poem> — Haec sunt spolia et de rege superbo Primitiae'', </poem> ut nomine contumaciae cui poenas luit raptas de eo notaret exuvias. [p281] ===VI.=== (1) Mirandum est huius poetae et circa nostra et circa externa sacra doctrinam. Neque enim de nihilo est quod, cum Delon venit Aeneas, nulla ab eo caesa est hostia, nisi, cum proficisceretur, Apollini et Neptuno res facta divina est. (2) Constat enim, sicut Cloatius Verus Ordinatorum libro secundo docet, esse Deli aram apud quem hostia non caeditur, sed tantum sollemni deum prece venerantur. Verba Cloatii haec sunt: ''Deli ara est Apollinis Γενέτορος in qua nullum animal sacrificatur, quam Pythagoram velut inviolatum adoravisse produnt''. (3) Hanc ergo esse, quae adoratur ab Aenea, Γενέτορος aram poeta demonstrat, siquidem templum ingressus pontifex nullo acto sacrificio statim inchoat precem, et ut Γενέτορα expressus nominaret: <poem> Da, pater, augurium </poem> (4) At vero cum taurum mox immolat Apollini et Neptuno, apud aliam utique aram factum intellegimus: et bene supra tantummodo ''patrem'', quod ibi proprium est, et infra, quod commune est, ''Apollinem'' nominat. (5) Meminit huius arae et Varro Cato de liberis educandis [p282]in haec verba: ''Nutrix haec omnia faciebat in verbenis ac tubis since hostia, ut Deli ad Apollinis Genitivi aram.'' (6) Eodem versu non omittendum puto cur ''saxo vetusto'' dixerit exstructum templum. Velius Longus: ''Inmutatio est'', inquit, ''epitheti: vult enim dicere vetustatem templi''. Hunc multi alii commentatores secuti sunt: sed frigidum est aedificii aetatem notare. (7) Epaphus autem, vir plurimae lectionis, libro septimo decimo ait ''Delphis quodam tempore evenisse ut templum religiosum antea et intactum spoliatum incensumque sit'', et adicit: ''multas circa Corinthum urbes insulasque proximas terrae motu haustas, Delon neque antea neque postea hoc incommodo vexatam, sed semper eodem manere saxo.'' (8) Thucydides etiam Historiarum libro tertio idem docet. Non mirum [p283]ergo, si praesidio religionis tutam insulam semper ostendens ad reverentiam sibi locorum accessisse dicit continuam saxi eiusdem, id est insulae, firmitatem. (9) Ut servavit Apollinis Genitoris proprietatem ''patrem'' vocando, idem curavit Herculem vocando ''victorem'': <poem> Haec, inquit, limina victor Alcides subiit.'' </poem> (10) Varro Divinarum libro quarto ''victorem'' Herculem putat dictum, ''quod omne genus animalium vicerit''. Romae autem Victoris Herculis aedes duae sunt, una ad portam Trigeminam, altera in foro Boario. (11) Huius commenti causam Masurius Sabinus Memorabilium libro secundo aliter exponit. ''Marcus'', inquit, ''Octavius Herrenus, prima adolescentia tibicen, postquam arti suae diffisus est, instituit mercaturam, et bene re gesta decimam Herculi profanavit. [p284]Postea, cum navigans hoc idem ageret, a praedonibus circumventus fortissime repugnavit et victor recessit. Hunc in somnis Hercules docuit sua opera servatum. Cui Octavius impetrato a magistratibus loco aedem sacravit et signum, Victoremque incisis litteris appellavit. Dedit ergo epitheton deo quo et argumentum veterum victoriarum Herculis et commemoratio novae historiae quae recenti Romano sacro causam dedit contineretur.'' (12) Nec frustra in eodem loco dixit: <poem> Et domus Herculei custos Pinaria sacri </poem> Quidam enim aram Maximam, cum vicino conflagraret incendio, liberatam a Pinariis ferunt, et ideo sacri custodem domum Pinariam dixisse Virgilium. (13) Asper: Κατὰ διαστολὴν, inquit, ''Potitiorum, qui ab Appio Claudio praemio corrupti sacra servis publicis prodiderunt.'' (14) Sed Veranius Pontificalium eo libro quem fecit de [p285]supplicationibus ita ait: ''Pinariis, qui novissimi comeso prandio venissent, cum iam manus pransores lavarent, praecepisse Herculem, ne quid postea ipsi aut progenies ipsorum ex decima gustarent sacranda sibi, sed ministrandi tantummodo causa, non ad epulas, convenirent: quasi ministros eorum sacri custodes vocari.'' (15) Ut ipse Virgilius alibi: <poem> At Triviae custos iamdudum in montibus Opis </poem> id est ministra; nisi forte ''custodem'' dixit eam quae se prohibuerit et continuerit a sacris, ut ipse alibi: <poem> Et custos furum atque avium cum falce saligna Hellespontiaci servet tutela Priapi.'' </poem> Hic utique ''custodem'' prohibitorem avium furumque significat. <poem> (16) Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi Pocula, gramineoque viros locat ipse sedili.'' </poem> Non vacat quod dixit ''sedili''. Nam propria observatio est in Herculis sacris epulari sedentes: et Cornelius Balbus Ἐξηγητικῶν libro octavo decimo ait ''apud aram Maximam observatum ne lectisternium fiat''. (17) Custoditur in eodem loco ut omnes aperto capite [p286]sacra faciant. Hoc fit, ne quis in aede dei habitum eius imitetur: nam ipse ibi operto est capite. Varro ait ''Graecum hunc esse morem, quia sive ipse sive qui ab eo relicti aram Maximam statuerunt Graeco ritu sacrificaverunt.'' Hoc amplius addit Gavius Bassus. Idcirco enim hoc fieri dicit, ''quia ara Maxima ante adventum Aeneae in Italia constituta est, qui hunc ritum velandi capitis invenit.'' ===VII.=== (1) Ea quoque quae incuriose transmittuntur a legentium plebe non carent profunditate. Nam cum loqueretur de filio Pollionis, id quod ad principem suum spectaret, adiecit: <poem> Ipse sed in pratis aries iam suave rubenti Murice, iam croceo mutabit vellera luto.'' </poem> (2) Traditur autem in libro Etruscorum, si hoc animal insolito colore fuerit inductum, portendi imperatori rerum omnium felicitatem. [p287]Est super hoc liber Tarquitii transcriptus ex Ostentario Tusco. Ibi reperitur: ''Purpureo aureove colore ovis ariesve si aspergetur, principi ordinis et generis summa cum felicitate largitatem auget, genus progeniem propagat in claritate laetioremque efficit.'' Huiusmodi igitur statum imperatori in transitu vaticinatur. (3) Verbis etiam singulis de sacro ritu quam ex alto petita significet, vel hinc licebit advertere: Iniecere manum Parcae, telisque sacrarunt Evandri.'' </poem> Nam quicquid destinatum est dis sacrum vocatur: pervenire autem ad deos non potest, nisi libera ab onere corporis fuerit, anima, quod nisi morte fieri non potest. Ita ergo oportune sacratum Halesum facit, quia erat oppetiturus. (4) Et hic proprietatem et humani et divini iuris secutus est. Nam ex manus iniectione paene mancipium designavit, et sacrationis vocaulo observantiam divini iuris inplevit. (5) Hoc loco non alienum videtur de conditione eorum hominum referre quos leges sacros esse certis dis iubent, quia non ignoro quibusdam mirum videri quod, cum cetera sacra violari nefas sit, hominem sacrum ius fuerit occidi. Cuius rei [p288]causa haec est. (6) Veteres nullum animal sacrum in finibus suis esse patiebantur, sed abigebant ad fines deorum quibus sacrum esset: animas vero sacratorum hominum, quos * zanas Graeci vocant, dis debitas aestimabant. (7) Quemadmodum igitur quod sacrum ad deos ipsos mitti non poterat a se tamen dimittere non dubitabant, sic animas, quas sacras in caelum mitti posse arbitrati sunt, viduatas corpore quam primum ire illo voluerunt. (8) Disputat de hoc more etiam Trebatius Religionum libro nono, cuius exemplum, ne sim prolixus, omisi. Cui cordi est legere, satis habeat et auctorem et voluminis ordinem esse monstratum. ===VIII.=== (1) Nonnullorum quae scientissime prolata sunt male enuntiando corrumpimus dignitatem, ut quidam legunt: <poem> Discedo ac ducente dea flammam inter et hostes Expedior'', </poem> (2) cum ille doctissime dixerit: ''ducente deo'', non ''dea''. Nam et apud Calvum Aterianus adfirmat legendum: [p289] <poem> Pollentemque deum Venerem </poem> non ''deam''. Signum etiam eius est Cypri barbatum corpore, sed veste muliebri, cum sceptro ac natura virili: et putant eandem marem ac feminam esse. (3) Aristophanes eam Ἀφρόδιτον appellat. Laevinus etiam sic ait: ''Venerem igitur almum adorans, sive femina sive mas est, ita uti alma Noctiluca est''. Philochorus quoque in Atthide eandem adfirmat ''esse lunam, et ei sacrificium facere viros cum veste muliebri, mulieres cum virili, quod eadem et mas aestimatur et femina''. [p290]''">''> Hoc quoque de prudentia religionis a Virgilio dictum est: <poem> Decidet exanimis, vitamque reliquit in astris Aereis''. </poem> Hyginus enim de proprietatibus deorum, cum de astris ac de stellis loqueretur, ait ''oportere his volucres immolari''. Docte ergo Virgilius dixit apud ea numina animam volucris remansisse quibus ad litandum data est. (5) Nec nomen apud se, quod fortuitum esse poterat, vacare permittit: <poem> — Matrisque vocavit Nomine Casmillae mutate parte Camillam''. </poem> (6) Nam Statius Tullianus de vocabulis rerum libro primo ait ''dixisse Callimachum Tuscos Camillum appellare Mercurium'', quo vocabulo significant praeministrum deorum. Unde Virgilium ait Metabum ''Camillam'' appellasse filiam, Dianae scilicet praeministram. (7) Nam et Pacubius, cum de Medea loqueretur: [p291] <poem> Caelitum camilla, expectata advenis, salve hospita </poem> Romani quoque pueros et puellas nobiles et investes ''camillos'' et ''camillas'' appellant, flaminicarum et flaminum praeministros. (8) Hanc quoque observationem eius non convenit praeterire. <poem> ''Mos erat'', inquit, ''Hesperio in Latio, quem protinus urbes ''Albanae coluere sacrum, nunc maxima rerum ''Roma colit.'' </poem> (9) Varro de moribus ''morem'' dicit ''esse in iudicio animi, quem sequi debeat consuetudo''. *Iulius Festus de verborum significationibus [p292]libro tertio decimo: ''Mos est'', inquit, ''institutum patrium, pertinens ad religiones cerimoniasque maiorum''. (10) Ergo Virgilius utrumque auctorem secutus, et primo quidem Varronem, quoniam ille dixerat morem praecedere, sequi consuetudinem, postquam dixit: ''Mos erat'', subiunxit: ''Quem protinus urbes Albanae coluere'', et: ''Nunc maxima rerum Roma colit'', (11) quo perseverantiam consuetudinis monstrat. Et quoniam Festus pertinere ad cerimonias ait, hoc idem docuit Maro adiciendo ''sacrum'': <poem> — Quem protinus urbes Albanae coluere sacrum''. </poem> (12) Mos ergo praecessit et cultus moris secutus est, quod est consuetudo: et hic definitionem Varronis inplevit. Adiciendo deinde ''sacrum'' ostendit morem cerimoniis dicatum, quod Festus adseruit. (13) Idem observavit et in duodecimo libro, cum ait: <poem> — Morem ritusque sacrorum Adiciam'', </poem> (14) in quo ostendit aperte morem esse ritus sacrorum. Sed historiae quoque fidem in his versibus secutus est: <poem> Mos erat Hesperio in Latio'', et reliqua. </poem> Servavit enim regnorum successionem: quippe primi regnaverunt Latini, deinde Albani, et inde Romani. Ideo: ''Mos erat'', primum dixit, ''Hesperio in Latio'', et postea: ''Quem protinus urbes Albanae coluere sacrum''; deinde subiecit: ''Nunc maxima rerum Roma colit''. ===IX.=== <poem> (1) Excessere omnes adytis arisque relictis Di quibus imperium hoc steterat.'' </poem> Et de vetustissimo Romanorum more et de occultissimis sacris [p293]vox ista prolata est. (2) Constat enim omnes urbes in alicuius dei esse tutela, moremque Romanorum archanum et multis ignotum fuisse ut, cum obsiderent urbem hostium eamque iam capi posse confiderent, certo carmine evocarent tutelares deos: quod aut aliter urbem capi posse non crederent, aut etiam, si posset, nefas aestimarent deos habere captivos. (3) Nam propterea ipsi Romani et deum in cuius tutela urbs Roma est et ipsius urbis Latinum nomen ignotum esse voluerunt. (4) Sed dei quidem nomen nonnullis antiquorum, licet inter se dissidentium, libris insitum: et ideo vetusta [p294]persequentibus quicquid de hoc putatur innotuit. Alii enim Iovem crediderunt, alii Lunam: sunt qui Angeronam, quae digito ad os admoto silentium denuntiat: alii autem, quorum fides mihi videtur firmior, Opem Consiviam esse dixerunt. (5) Ipsius vero urbis nomen etiam doctissimis ignoratum est, caventibus Romanis ne quod saepe adversus urbes hostium fecisse se noverant idem ipsi quoque hostili evocatione paterentur, si tutelae suae nomen divulgaretur. (6) Sed videndum ne quod nonnulli male aestimaverunt nos quoque confundat, opinantes uno carmine et evocari ex urbe aliqua deos et ipse devotam fieri civitatem. Nam repperi in libro quinto Rerum reconditarum Sammonici Sereni utrumque carmen, quod ille se in cuiusdam Furii vetustissimo libro repperisse professus est. (7) Est autem carmen huiusmodi quo di evocantur, cum oppugnatione civitas cingitur: SI DEUS SI DEA EST CUI POPULUS CIVITASQUE CARTHAGINIENSIS EST IN TUTELA, TEQUE MAXIME, ILLE QUI URBIS HUIUS POPULIQUE TUTELAM RECEPISTI, PRECOR VENERORQUE VENIAMQUE A VOBIS PETO UT VOS POPULUM CIVITATEMQUE CARTHAGINIENSEM DESERATIS, LOCA TEMPLA SACRA URBEMQUE [p295]EORUM RELINQUATIS ABSQUE HIS ABEATIS, (8) EIQUE POPULO CIVITATI METUM FORMIDINEM OBLIVIONEM INICIATIS, PRODITIQUE ROMAM AD ME MEOSQUE VENIATIS, NOSTRAQUE VOBIS LOCA TEMPLA SACRA URBS ACCEPTIOR PROBATIORQUE SIT, MIHIQUE POPULOQUE ROMANO MILITIBUSQUE MEIS PRAEPOSITI SITIS UT SCIAMUS INTELLIGAMUSQUE. SI ITA FECERITIS, VOVEO VOBIS TEMPLA LUDOSQUE FACTURUM. (9) In eadem verba hostias fieri oportet auctoritatemque videri extorum, ut ea promittant futura. Urbes vero exercitusque sic devoventur iam numinibus evocatis, sed dictatores imperatoresque soli possunt devovere his verbis: (10) DIS PATER VEIOVIS MANES, SIVE QUO ALIO NOMINE FAS EST NOMINARE, UT OMNES ILLAM URBEM CARTHAGINEM EXERCITUMQUE QUEM EGO ME SENTIO DICERE FUGA FORMIDINE TERRORE CONPLEATIS, QUIQUE ADVERSUM LEGIONES EXERCITUMQUE NOSTRUM ARMA TELAQUE FERENT, UTI VOS EUM EXERCITUM EOS HOSTES EOSQUE HOMINES URBES AGROSQUE EORUM ET QUI IN HIS LOCIS REGIONIBUSQUE AGRIS URBIBUSVE HABITANT [p296]ABDUCATIS LUMINE SUPERO PRIVETIS EXERCITUMQUE HOSTIUM URBES AGROSQUE EORUM QUOS ME, SENTIO DICERE, UTI VOS EAS URBES AGROSQUE CAPITA AETATESQUE EORUM DEVOTAS CONSECRATASQUE HABEATIS OLLIS LEGIBUS QUIBUS QUANDOQUE SUNT MAXIME HOSTES DEVOTI. (11) EOSQUE EGO VICARIOS PRO ME FIDE MAGISTRATUQUE MEO PRO POPULO ROMANO EXERCITIBUS LEGIONIBUSQUE NOSTRIS DO DEVOVEO, UT ME MEAMQUE FIDEM IMPERIUMQUE LEGIONES EXERCITUMQUE NOSTRUM QUI IN HIS REBUS GERUNDIS SUNT BENE SALVOS SIRITIS ESSE. SI HAEC ITA FAXITIS UT EGO SCIAM SENTIAM INTELLEGAMQUE, TUNC QUISQUIS HOC VOTUM FAXIT UBI FAXIT RECTE FACTUM ESTO OVIBUS ATRIS TRIBUS. TELLUS MATER TEQUE IUPPITER OBTESTOR. (12) Cum Tellurem dicit, manibus terram tangit: cum Iovem dicit, manus ad caelum tollit: cum votum recipere dicit, manibus pectus tangit. (13) In antiquitatibus autem haec oppida inveni devota; * Stonios Fregellas Gavios Veios Fidenas, haec intra Italiam, praeterea Carthaginem et Corinthum; sed et multos exercitus oppidaque hostium Gallorum Hispanorum Afrorum Maurorum aliarumque gentium quas prisci locuntur annales. (14) Hinc ergo est quod propter huiusmodi evocationem numinum discessionemque ait Virgilius: [p297]<poem> Excessere omnes adytis arisque relictis Di'', </poem> et ut tutelares designaret, adiecit: <poem> quibus imperium hoc steterat </poem> (15) Utque praeter evocationem etiam vim devotionis ostenderet, in qua praecipue Iuppiter, ut diximus, invocatur, ait: <poem> — Ferus omnia Iuppiter Argos Transtulit''. </poem> (16) Videturne vobis probatum sine divini et humani iuris scientia non posse profunditatem Maronis intellegi? ===X.=== (1) Hic cum omnes concordi testimonio doctrinam et poetae et enarrantis aequarent, exclamavit Evangelus diu se succubuisse patientiae, nec ultra dissimulandum, quin in medium detegat inscientiae Virgilianae vulnera. (2) ''Et nos'', inquit, ''manum ferulae'' aliquando ''subduximus'', et nos cepimus pontificii iuris auditum: et ex his quae nobis nota sunt Maronem huius disciplinam iuris nescisse constabit. (3) Quando enim diceret, <poem> Caelicolum regi mactabam in litore taurum </poem> [p298]si sciret taurum immolari huic deo vetitum, aut si didicisset quod Atteius Capito conprehendit? Cuius verba ex libro primo de iure sacrificiorum haec sunt: ''Itaque Iovi tauro verre ariete immolari non licet''. (4) Labeo vero sexagesimo et octavo libro intulit ''nisi Neptuno Apollini et Marti taurum non immolari''. Ecce pontifex tuus quid apud quas aras mactetur ignorat, cum vel aedituis haec nota sint et veterum non tacuerit industria. (5) Ad haec Praetextatus renidens: Quibus deorum tauro immoletur, si vis cum Virgilio communicare, ipse te docebit: <poem> Taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo </poem> (6) Vides in opere poetae verba Labeonis? Igitur ut hoc docte ita illud argute. Nam ostendit deo non litatum ideo secutum <poem> Horrendum dictu et visu mirabile monstrum </poem> (7) Ergo respiciens ad futura hostium contrariam fecit. Sed et noverat hunc errorem non esse inexpiabilem. Atteius enim Capito, quem in acie contra Maronem locasti, adiecit haec verba: ''Si quis forte tauro Iovi fecerit, piaculum dato''. Committitur ergo res non quidem inpianda, insolita tamen: et committitur non ignorantia, sed ut locum monstro faceret secuturo. [p299] ===XI.=== (1) Subiecit Evangelus: Si eventu excusantur inlicita, dic, quaeso, quod erat monstrum secuturum et cum Cereri libari vino iuberet, quod omnibus sacris vetatur? <poem> Cui tu lacte favos et miti dilue Baccho </poem> (2) Vinum autem Cereri non libari debuit illum vel Plautus docere, qui in Aulularia ait: <poem> Cererin', Strobile, hi sunt facturi nuptias? ''[''Qui?'']'' Quia temeti nihil adlatum video.'' </poem> (3) At hic vester, flamen et pontifex et omnia, tam quid immoletur quam quid libetur ignorat, et, ne non ubique in libando pari errore sit devius, in octavo ait: <poem> In mensam laeti libant, divosque precantur </poem> cum non in mensam sed in aram secundum morem libare debuerint. (4) Ut prius tibi, Praetextatus inquit, de posteriore quaestione respondeam, fateor te non inmerito de usurpata in mensam libatione quaesisse; ampliusque speciem difficultatis auxeras, si magis Didonem in mensam similiter libantem notasses: <poem> Dixit, et in mensam laticum libavit honorem </poem> (5) Nam et Tertius, cum de ritu sacrorum multa dissereret, ait sibi hunc locum in quaestionem venire, nec tamen haesitationem suam requisita ratione dissolvit. Ego autem quod mihi magistra lectione compertum est publicabo. In Papiriano enim iure evidenter relatum est arae vicem praestare posse mensam dicatam. [p300]''">''> ''Ut in templo'', inquit, ''Iunonis Populoniae augusta mensa est. Namque in fanis alia vasorum sunt et sacrae supellectilis, alia ornamentorum: quae vasorum sunt instrumenti instar habent, quibus semper sacrificia conficiuntur, quarum rerum principem locum optinet mensa in qua epulae libationisque et stipes reponuntur: ornamenta vero sunt clypei coronae et huiuscemodi donaria. Neque [p301]enim dedicantur eo tempore quo delubra sacrantur, at vero mensa arulaeque eodem die quo aedes ipsae dedicari solent, unde mensa hoc ritu dedicata in templo arae usum et religionem optinet pulvinaris.'' (7) Ergo apud Evandrum quidem fit iusta libatio, quippe apud eam mensam quae cum ara Maxima more utique religionis fuerat dedicata et in luco sacrato et inter ipsa sacra in quibus epulabantur: in convivio vero Didonis, quod tantum regium constat, non etiam sacrum, fuisse, apud humanam mensam in triclinio, non in templo, quia non erat religiosa sed usurpata libatio, solam fecit libasse reginam, in cuius persona nulla observationis necessitas et multa ad usurpandum in potestate permissio. (8) At vero hic <poem> — omnes In mensam laeti libant, divosque precantur'', </poem> quia quod recte fieri noverat ab omnibus simul in templo epulantibus et uni sacratae adsidentibus mensae factum esse memoravit. (9) De illo autem versu: <poem> Cui tu lacte favos et miti dilue Baccho </poem> paucis, quod male accusatur, absolvam. Poeta enim aeque in [p302]rebus doctrinae et in verbis sectator elegantiae, sciens Cereri mulso libari, adiecit: ''miti Baccho favos dilue'', scilicet mitescere vinum dicens, cum mulsum coeperit fieri. (10) Nam ita hic ''mite'' vinum dixit, ut alibi ait ''domitum'': <poem> — Et durum Bacchi domitura saporem''. </poem> Notum autem esse non diffitebere, quod a. d. duodecimum Kalendas Ianuarias Herculi et Cereri faciunt sue praegnate panibus mulso. ===XII.=== (1) Oportune mehercle, Praetextate, fecisti Herculis mentionem, in cuius sacra hic vester gemino errore commisit: <poem> Tum Salii ad cantus incensa altaria circum Populeis adsunt evincti tempora ramis.'' </poem> Nam et Salios Herculi dedit, quos tantum Marti dicavit antiquitas, et populeas coronas nominat, cum ad aram Maximam sola [p303]lauro capita et alia fronde non vinciant. (2) Videmus et in capite praetoris urbani lauream coronam, cum rem divinam Herculi facit. Testatur enim Terentius Varro in ea satura quae inscribitur περὶ κεραυνοῦ maiores solitos decimam Herculi vovere, nec decem dies intermittere quin pollucerent, populum ἀσύμβολον cum corona laurea dimitterent cubitum. (3) Hiccine est, Vettius ait, error geminus? At ego in neutro dico errasse Virgilium. Nam, ut primum de frondis genere dicamus, constat quidem nunc lauro sacrificantes apud aram Maximam coronari, sed multo post Romam conditam haec consuetudo sumpsit exordium, postquam in Aventino Lauretum coepit virere, quam rem docet Varro Humanarum libro secundo. (4) E monte ergo proximo decerpta laurus [p304]sumebatur operantibus, quam vicina offerebat occasio. Unde recte Maro noster ad ea tempora respexit quibus Evander ante urbem conditam apud aram Maximam sacra celebrabat et utebatur populo utique ''Alcidae gratissima''. (5) Salios autem Herculi ubertate doctrinae altioris adisgnat, quia is deus et apud pontifices idem qui et Mars habetur. (6) Et sane ita Menippea Varronis adfirmat quae inscribitur Ἄλλος οὗτος Ἡρακλῆς, in qua, cum de multo Hercule loqueretur, eundem esse ac Martem probavit. Chaldaei quoque stellam Herculis vocant quam reliqui omnes Martis appellant. (7) Est praeterea Octavii Hersennii liber qui inscribitur de sacris Saliaribus Tiburtium, in quo Salios Herculi institutos operari diebus certis et auspicato docet. (8) Item Antonius Gnipho, vir doctus cuius scholam Cicero post laborem fori frequentabat, [p305]Salios Herculi datos probat in eo volumine quo disputat quid sit ''festra'', quod est ostium minusculum in sacrario, quo verbo etiam Ennius usus est. (9) Idoneis, ut credo, auctoribus certisque rationibus error qui putabatur uterque defensus est. Si qua sunt alia quae nos commovent, in medium proferamus, ut ipsa collatio nostrum, non Maronis, absolvat errorem. (10) Tunc Evangelus: Numquamne tibi, Praetextate, venit in mentem toto, ut aiunt, caelo errasse Virgilium, cum Dido sua rem divinam pro nuptiis faceret? <poem> — Mactat'' (enim inquit) ''lectas de more bidentes Legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo'', </poem> et quasi expergefactus adiecit: <poem> Iunoni ante omnes cui vincla iugalia curae </poem> - - - [p306] ===XIII.=== (1) Accipite et M. Varronis verba de agricultura libro tertio, qui cum de pavonibus in villa nutriendis loqueretur, sic ait: ''Primus hos Q. Hortensius augurali coena posuisse dicitur, quod potius factum tum luxuriose quam severe boni viri laudabant. [p307]Quem cito secuti multi extulerunt eorum pretia, ut ova eorum denariis veneant quinis, ipsi facile quinquagenis.'' (2) Ecce res non ammiranda solum sed etiam pudenda, ut ova pavonum quinis denariis veneant, quae hodie non dicam vilius, sed omnino nec veneunt. (3) Is Hortensius platanos suas vino irrigare consuevit: adeo ut in quadam actione quam habuit cum Cicerone susceptam precario a Tullio postulasset ut locum dicendi permutaret secum: abire enim in villam necessario se velle, ut vinum platano, quam in Tusculano posuerat, ipse suffunderet. (4) Sed forte ad notam seculi sui non sufficit Hortensius, vir alioquin ex professo mollis et in praecinctu ponens omnem decorum. Fuit enim vestitu ad munditiem curioso, et ut bene amictus iret, faciem in speculo quaerebat, ubi se intuens togam corpori sic applicabat, ut [p308]rugas non forte sed industria locatas artifex nodus astringeret et sinus ex conposito defluens modum lateris ambiret. (5) Is quondam cum incederet elaboratus ad speciem, collegae de iniuriis diem dixit, quod sibi in angustiis obvius offensu fortuito structuram togae destruxerat: et capital putavit, quod in humero suo locum [p309]ruga mutasset. (6) Ergo hoc praetermisso ad viros venio triumphales quos victores gentium luxuria vicit, et, ut taceam Gurgitem a devorato patrimonio cognominatum, quia insignibus virtutis secutae vitia prioris conpensavit aetatis, Metellus Pius in quam foveam luxus et superbiae successuum continuatione pervenit? Et, ne multis morer, ipsa de eo Salustii verba subieci: (7) ''Ac Metellus in ulteriorem Hispaniam post annum regressus magna gloria, concurrentibus undique virile et muliebre secus, per vias et tecta omnium visebitur. Eum quaestor C. Urbinus aliique cognita voluntate cum ad coenam invitaverunt, ultra Romanum ac mortalium etiam morem curabant exornatis aedibus per aulaea et insignia scenisque [p310]ad ostentationem histrionum fabricatis. (8) Simul croco sparsa humus et alia in modum templi celeberrimi. Praeterea tum sedenti in transenna demissum Victoriae simulachrum cum machinato strepitu tonitruum coronam ei inponebat, tum venienti ture quasi deo supplicabatur. (9) Toga picta plerumque amiculo erat accumbenti, epulae vero quaesitissimae, neque per omnem modo provinciam sed trans maria, ex Mauritania volucrum et ferarum incognita antea plura genera. Quis rebus aliquantam partem gloriae dempserat, maximeque apud veteres et sanctos viros superba illa gravia indigna [p311]Romano imperio aestimantes.'' Haec Salustius, gravissimus alienae luxuriae obiurgator et censor. (10) Accipite inter gravissimas personas non defuisse luxuriam. Refero enim pontificis vetustissimam coenam quae scripta est in indice quarto Metelli illius pontificis maximi in haec verba: (11) ''Ante diem nonum Kalendas Septembres, quo die Lentulus flamen Martialis inauguratus est, domus ornata fuit: triclinia lectis eburneis strata fuerunt: duobus tricliniis pontifices cubuerunt, Q. Catulus, [p312]M. Aemilius Lepidus, D. Silanus, C. Caesar, rex sacrorum, P. Scaevola Sextus, Q. Cornelius, P. Volumnius, P. Albinovanus, et L. Iulius Caesar augur qui eum inauguravit: in tertio triclinio Popilia Perpennia Licinia Arruntia virgines Vestales et ipsius uxor Publicia flaminica et Sempronia socrus eius. (12) Coena haec fuit: Ante coenam echinos, ostreas crudas quantum vellent, peloridas [p313]sphondylos, turdum asparagos subtus, gallinam altilem, patinam [p314]ostrearum peloridum, balanos nigros, balanos albos: iterum sphondylos glycomaridas urticas ficedulas, lumbos capraginos aprugnos, [p315]altilia ex farina involuta, ficedulas murices et purpuras. In coena sumina, sinciput aprugnum, patinam piscium, patinam suminis, anates, querquedulas elixas, lepores, altilia assa, amulum, panes Picentes.'' (13) Ubi iam luxuria tunc accusaretur, quando tot rebus farta fuit coena pontificum? Ipsa vero edulium genera quam dictu turpia? Nam Titius in suasione legis Fanniae obicit seculo suo [p316]quod porcum Troianum mensis inferant, quem illi ideo sic vocabant, quasi aliis inclusis animalibus gravidum, ut ille Troianus equus gravidus armatis fuit. (14) Exigebat hoc quoque illa gulae intemperantia, ut et lepores saginarentur teste Varrone, qui de agricultura libro tertio, cum de leporibus loqueretur, sic ait: ''Hoc quoque nuper institutum, ut saginarentur, cum exceptos e leporario condant in caveis, et loco clauso faciant pingues.'' (15) Si cui hoc mirum videtur, quod ait Varro lepores aetate illa solitos saginari, accipiat, aliud quod maiore ammiratione sit dignum, cochleas saginatas, quod idem Varro in eodem libro refert. Verba ipsa qui volet legere, ubi quaerere debeat indicavi. (16) Neque ego nunc antiquitati nos praeferendos vel conparandos dico, sed respondi obiurganti Horo, adserens, uti res habet, maiorem illis seculis deliciarum curam fuisse quam nostro. ===XIV.=== (1) Subiecit Furius Albinus, antiquitatis non minus quam Caecina peritus: Miror te, inquit, Albine, non retulisse quanta illa affluentia marinarum procurari solita fuerit copiarum, cuius relatu [p317]maximam conviviorum nostrorum sobrietatem doceres. Et Caecina: Profer, inquit, in medium quae de hac quoque parte lectu comperisti: ultra omnes enim polles memoria vetustatis. (2) Et Furius sic ingressus est: Vetustas quidem nobis semper, si sapimus, adoranda est. Illa quippe secula sunt quae hoc imperium vel sanguine vel sudore pepererunt, quod non nisi virtutum faceret ubertas: sed, quod fatendum est, in illa virtutum abundantia vitiis quoque aetas illa non caruit, e quibus nonnulla nostro seculo morum sobrietate correcta sunt. (3) Et de luxu quidem illius temporis circa marinas copias dicere institueram: sed quia in adsertionem nostrae emendationis alia ex aliis proferenda se suggerunt, de piscibus non omitto, sed differo dum de alia lascivia qua nunc caremus ammoneo. (4) Dic enim, Hore qui antiquitatem nobis obicis, ante cuius triclinium modo saltatricem vel saltatorem te vidisse meministi? <A NAME="14.4.2"></A>At inter illos saltatio certatim vel ab honestis adpetebatur. <A NAME="14.4.3"></A>Ecce enim, ut ab illo ordiar tempore quod fuit optimis moribus, inter duo bella Punica ingenui, quid dicam ingenui, filii senatorum in ludum saltatorium commeabant et illic crotalia gestantes saltare discebant. (5) Taceo quod matronae etiam saltationem non inhonestam putabant: sed inter probas quoque earum erat saltandi cura, dummodo non curiosa usque ad artis perfectionem. Quid enim ait Salustius: ''Psallere saltare elegantius [p318]quam necesse est probae?'' adeo et ipse Semproniam reprehendit, non quod saltare sed quod optime scierit. (6) Nobilium vero filios et, quod dictu nefas est, filias quoque virgines inter studiosa numerasse saltandi meditationem testis est Scipio Africanus Aemilianus, qui in oratione contra legem iudiciariam Tib. Gracchi sic ait: (7) ''Docentur praestigias inhonestas: cum cinaedulis et sambuca [p319]psalterioque eunt in ludum histrionum, discunt cantare, quae maiores nostri ingenuis probro ducier voluerunt: eunt, inquam, in [p320]ludum saltatorium inter cinaedos virgines puerique ingenui. Haec cum mihi quisquam narrabat, non poteram animum inducere ea liberos suos homines nobiles docere: sed cum ductus sum in ludum saltatorium, plus medius fidius in eo ludo vidi pueris virginibusque quinquaginta, in his unum (quod me reipublicae maxime miseritum est) puerum bullatum, petitoris filium non minorem annis duodecim, cum crotalis saltare quam saltationem inpudicus servulus honeste saltare non posset.'' (8) Vides quemadmodum ingemuerit Africanus, quod vidisset cum crotalis saltantem filium petitoris, id est candidati, quem ne tum quidem spes et ratio adipiscendi magistratus, quo tempore se suosque ab omni probro debuit vindicare, potuerit coercere, quo minus faceret quod scilicet turpe non habebatur. Ceterum superius pleramque nobilitatem haec propudia celebrare conquestus est. (9) Sic nimirum M. Cato senatorem [p321]non ignobilem Caecilium spatiatorem et Fescenninum vocat, eumque staticulos dare his verbis ait: ''Descendit de cantherio, inde staticulos dare, ridcularia fundere'', et alibi in eundem: ''Praeterea cantat, ubi collibuit, interdum Graecos versus agit, iocos dicit, voces demutat, staticulos dat''. (10) Haec Cato, cui, ut videtis, etiam cantare non serii hominis videtur: quod apud alios adeo non inter turpia numeratum est, ut L. Sylla, vir tanti nominis, optime cantasse dicatur. (11) Ceterum histriones non inter turpes habitos Cicero testimonio est, quem nullus ignorat Roscio et Aesopo histrionibus tam familiariter usum, ut res rationesque eorum sua sollertia [p322]tueretur: quod cum aliis multis tum ex epistolis quoque eius declaratur. (12) Nam illam orationem quis est qui non legerit, in qua populum Romanum obiurgat quod Roscio gestum agente tumultuarit? Et certe satis constat contendere eum cum ipso histrione solitum, utrum ille saepius eandem sententiam variis gestibus efficeret an ipse per eloquentiae copiam sermone diverso pronuntiaret. Quae res ad hanc artis suae fiduciam Roscium abstraxit, ut librum conscriberet quo eloquentiam cum histrionia conpararet. (13) Is est Roscius qui etiam L. Syllae carissimus fuit et anulo aureo ab eodem dictatore donatus est. Tanta autem fuit gratia et gloria, ut mercedem diurnam de publico mille denarios sine [p323]gregalibus solus acceperit. (14) Aesopum vero ex pari arte ducenties sestertium reliquisse filio constat. Sed quid loquor de histrionibus, cum Appius Claudius, vir triumphalis qui Salius ad usque senectutem fuit, pro gloria optinuerit quod inter collegas optime saltitabat? (15) Ac priusquam a saltatione discedo illud adiciam, uno eodemque tempore tribus nobilissimis civibus non modo studium saltandi sed etiam, si dis placet, peritiam qua gloriarentur fuisse, Gavinio consulari, Ciceronis inimico, quod ei etiam Cicero non dissimulanter obiecit, et M. Caelio, noto in turbas viro, quem [p324]idem Cicero defendit, et Licinio Crasso, Crassi eius qui apud Parthos extinctus est filio. ===XV.=== (1) Sed de saltatione veterum ad praedae marinae transire luxum Liciniorum me nomen ammonuit: quos Murenas cognominatos, quod hoc pisce effusissime delectati sint, satis constat. (2) Huic opinioni M. Varro consentit adserens eodem modo Licinios appellatos Murenas quo Sergius Orata cognominatus est, quod ei pisces qui auratae vocantur carissimi fuerint. (3) Hic est Sergius Orata qui primus balneas pensiles habuit, primus ostrearia in Baiano locavit, primus optimum saporem ostreis Lucrinis adiudicavit. Fuit autem aetate L. Crassi illius diserti, qui quam gravis [p325]et serius habitus sit etiam Cicero docet. (4) Is tamen Crassus, vir censorius, nam cum Cn. Domitio censor fuit, cum supra ceteros disertus haberetur essetque inter clarissimos cives princeps, tamen murenam in piscina domus suae mortuam atratus tamquam filiam luxit. (5) Neque id obscurum fuit, quippe collega Domitius in senatu hoc ei quasi deforme crimen obiecit: neque id confiteri Crassus erubuit, sed ultro etiam, si dis placet, gloriatus est censor, piam affectuosamque rem fecisse se iactitans. (6) Piscinas autem quam refertas habuerint pretiosissimis piscibus Romani illi nobilissimi principes, Lucullus Philippus et Hortensius, quos Cicero ''piscinarios'' appellat, etiam illud indicium est, quod M. Varro in libro de agricultura refert M. Catonem qui post Uticae periit, cum heres testamento Luculli esset relictus, pisces de piscina eius quadraginta [p326]milibus vendidisse. (7) Accersebantur autem murenae ad piscinas nostrae urbis ab usque freto Siculo, quod Rhegium a Messana dispescit. Illic enim optimae a prodigis esse creduntur tam, Hercules, quam anguillae, et utraeque ex illo loco Graece πλωταὶ [p327]vocantur, Latine flutae, quod in summo supernantes sole torrefactae curvare se posse et in aquam mergere desinunt atque ita faciles captu fiunt. (8) Et si enumerare velim quam multi magnique auctores murenas e freto Siculo nobilitarint, longum fiat: sed dicam quid M. Varro in libro qui inscribitur ''Gallus de admirandis'' dixerit his verbis: ''In Sicilia quoque'', inquit, ''manu capi murenas flutas, quod eae in summa aqua prae pinguedine flutentur.'' Haec Varro. (9) Sed quis neget indomitam apud illos et, ut ait Caecilius, ''vallatam'' gulam fuisse, qui ex tam longinquo mari instrumenta luxuriae conpararent? (10) Nec rarus hic Romae piscis, ut peregre accitus, erat. Auctor est Plinius C. Caesarem dictatorem, cum triumphales coenas populo daret, sex milia murenarum a Gavio Hirro ad pondus accepisse. Huius Hirri villam, quamvis [p328]non amplam aut latam, constat propter vivaria quae habuit quadragies HS. venumdatam. ===XVI.=== (1) Nec accipenser, quem maria prodigis nutriunt, illius seculi delicias evasit: et, ut liqueat secundo Punico bello celebre nomen huius piscis fuisse, accipite ut meminerit eius Plautus in fabula quae inscribitur Baccharia ex persona parasiti: <poem> (2) Quis est mortalis tanta fortuna adfectus umquam Qua ego nunc sum, cuius haec ventri portatur pompa? ''-'' Vel nunc, qui mihi in mari accipenser latuit antehac, ''-'' Cuius ego latus in latebras reddam meis dentibus et manibus.'' </poem> (3) Et, ne vilior sit testis poeta, accipite adsertore Cicerone in quo [p329]honore fuit hic piscis apud P. Scipionem Africanum illum et Numantinum. Haec sunt in dialogo de fato verba Ciceronis: (4) ''Nam cum esset apud se ad Lavernium Scipio unaque Pontius, adlatus est forte Scipioni accipenser, qui admodum raro capitur, sed est piscis, ut ferunt, inprimis nobilis. Cum autem Scipio unum et alterum ex his qui eum salutatum venerant invitavisset, pluresque etiam invitaturus videretur, in aurem Pontius: Scipio, inquit, vide quid agas, accipenser iste paucorum hominum est.'' (5) Nec infitias eo temporibus Traiani hunc piscem in magno pretio non fuisse, teste Plinio Secundo qui in Naturali historia, cum de hoc pisce loqueretur, sic ait: ''Nullo nunc in honore est, quod equidem miror, cum sit perrarus inventu.'' (6) Sed non diu stetit haec parsimonia. Nam temporibus Severi principis, qui ostendabat duritiam morum, Sammonicus Serenus, vir seculo suo doctus, cum ad principem suum scriberet faceretque de hoc pisce sermonem, verba Plinii quae superius posui praemisit et ita subiecit: (7) ''Plinius, ut scitis, ad usque Traiani imperatoris venit aetatem. Nec dubium est, quod ait nullo honore hunc piscem temporibus suis fuisse, verum ab eo dici. Apud antiquos autem in pretio fuisse ego testimoniis palam facio vel eo [p330]magis quod gratiam eius video ad epulas quasi postliminio redisse, quippe qui, dignatione vestra cum intersum convivio sacro, animadvertam hunc piscem a coronatis ministris cum tibicine introferri. Sed quod ait Plinius de accipenseris squamis, id verum esse maximus rerum naturalium indagator Nigidius Figulus ostendit, in cuius libro de animalibus quarto ita positum sit: Cur alii pisces squama secunda, accipenser adversa sit.'' (8) Haec Sammonicus, qui turpitudinem convivii principis sui laudando notat, prodens venerationem qua piscis habebatur, ut a coronatis inferretur cum tibicinis cantu quasi quaedam non deliciarum sed numinis pompa. (9) Sed, ut minus miremur accipenserem gravi pretio taxari solitum, Asinius Celer, vir consularis, ut idem Sammonicus refert, mullum unum septem milibus nummum mercatus est. In qua re luxuriam [p331]illius seculi eo magis licet aestimare, quod Plinius Secundus temporibus suis negat facile mullum repertum qui duas pondo libras excederet. At nunc et maioris ponderis passim videmus et pretia haec insana nescimus. (10) Nec contenta illa ingluvies fuit maris sui copiis. Nam Optanus praefectus classis, sciens scarum adeo Italicis litoribus ignotum ut nec nomen Latinum eius piscis habeamus, incredibilem scarorum multitudinem vivariis navibus huc advectam inter Hostiam et Campaniae litus in mare sparsit, [p332]miroque ac novo exemplo pisces in mari tamquam in terra fruges aliquas seminavit: idemque, tamquam summa in hoc utilitatis publicae verteretur, quinquennio dedit operam ut, si quis inter alios pisces scarum forte cepisset, incolumem confestim et inviolatum mari redderet. (11) Quid stupemus captivam illius seculi gulam servisse mari, cum in magno vel dicam maximo apud prodigos honore fuerit etiam Tiberinus lupus et omnino omnes ex hoc amni pisces? (12) Quod equidem cur ita illis visum sit ignoro: fuisse autem etiam M. Varro ostendit, qui enumerans, quae in quibus Italiae partibus optima ad victum gignantur, pisci Tiberino palmam tribuit his verbis in libro Rerum humanarum undecimo: ''Ad victum optima fert ager Campanus frumentum, Falernus vinum, Cassinas oleum, Tusculanus ficum, mel Tarentinus, piscem Tiberis.'' (13) Haec Varro de omnibus scilicet huius fluminis piscibus: sed inter eos, ut supra dixi, praecipuum locum lupus tenuit, et quidem is qui inter duos pontes captus esset. (14) Id ostendunt cum multi alii tum etiam C. Titius, vir aetatis Lucilianae, in oratione qua legem [p333]Fanniam suasit. Cuius verba ideo pono, quia non solum de lupo inter duos pontes capto erunt testimonio, sed etiam mores quibus plerique tunc vivebant facile publicabunt. Describens enim homines prodigos in forum ad iudicandum ebrios commeantes, quaeque soleant inter se sermocinari, sic ait: (15) ''Ludunt alea studiose, delibuti unguentis, scortis stipati. Ubi horae decem sunt, iubent puerum vocari, ut comitium eat percontatum, quid in foro gestum sit, qui suaserint, qui dissuaserint, quot tribus iusserint, quot vetuerint. Inde ad comitium vadunt, ne litem suam faciant. Dum eunt, nulla est in angiporto amphora quam non inpleant, quippe qui vesicam plenam vini habeant. (16) Veniunt in comitium: tristes iubent dicere: quorum negotium est narrant: iudex testes poscit: [p334]ipsum sit minctum: ubi redit, ait se omnia audivisse: tabulas poscit, litteras inspicit: vix prae vino sustinet palpebras. Eunt in consilium: ibi haec oratio: Quid mihi negotii est cum istis nugatoribus potius quam potamus mulsum mixtum vino Graeco, edimus turdum pinguem bonumque piscem, lupum germanum qui inter duos pontes captus fuit?'' (17) Haec Titius. Sed et Lucilius, acer et violentus poeta, ostendit scire se hunc piscem egregii saporis qui inter duos pontes captus esset, eumque quasi ligurritorem ''catillonem'' appellat, scilicet qui proxime ripas stercus insectaretur. Proprie autem catillones dicebantur qui, ad polluctum Herculis ultimi cum venirent, catillos ligurribant. (18) Lucilii versus hi sunt: [p335]<poem> Fingere praeterea adferri quod quisque volebat. Illum sumina ducebant atque altilium lanx: Hunc pontes Tiberinos duo inter captus catillo.'' </poem> ===XVII.=== (1) Longum fiat, si enumerare velim quot instrumenta gulae inter illos vel ingenio excogitata sint vel studio confecta. Et hae nimirum causae fuerunt propter quas tot numero leges de coenis et sumptibus ad populum ferebantur, et imperari coepit, ut patentibus ianuis pransitaretur et coenitaretur, sic oculis civium testibus factis luxuriae modus fieret. (2) Prima autem omnium de coenis lex ad populum Orchia pervenit, quam tulit C. Orchius tribunus plebi de senatus sententia tertio anno quam Cato censor fuerat. Cuius verba, quia sunt prolixa, praetereo: summa autem eius praescribebat numerum convivarum. (3) Et haec est lex Orchia de qua Cato mox orationibus suis vociferabatur, quod plures quam praescripto eius cavebatur ad coenam vocarentur. Cumque auctoritatem novae legis aucta necessitas imploraret, post [p336]annum vicesimum secundum legis Orchiae Fannia lex data est, anno post Romam conditam secundum Gelli opinionem quingentesimo nonagesimo secundo. (4) De hac lege Sammonicus Serenus ita refert: ''Lex Fannia, sanctissimi Augusti, ingenti omnium ordinum consensu pervenit ad populum: neque eam praetores aut tribuni, ut plerasque alias, sed ex omnium bonorum consilio et sententia ipsi consules pertulerunt, cum res publica ex luxuria conviviorum maiora quam credi potest detrimenta pateretur, siquidem eo res redierat, ut gula inlecti plerique ingenui pueri pudicitiam et [p337]libertatem suam venditarent, plerique ex plebe Romana vino madidi in comitium venirent, et ebrii de rei publicae salute consulerent.'' (5) Haec Sammonicus. Fanniae autem legis severitas in eo superabat Orchiam legem, quod in superiore numerus tantummodo coenantium cohibebatur, licebatque secundum eam unicuique bona sua inter paucos consumere, Fannia autem etiam sumptibus modum fecit assibus centum: unde a Lucilio poeta festivitatis suae more ''centussis'' vocatur. (6) Fanniam legem post annos decem et octo lex Didia consecuta est. Eius ferundae duplex fuit causa: prima et potissima, ut universa Italia, non sola urbs, lege sumptuaria teneretur, Italicis existimantibus Fanniam legem non in se sed in solos urbanos cives esse conscriptam: deinde ut non soli qui prandia coenasve maiore sumptu fecissent, sed etiam qui ad ea vocitati essent atque omnino interfuissent, poenis legis tenerentur. (7) Post Didiam Licinia lex lata est a P. Licinio Crasso Divite, cuius ferundae probandaeque tantum studium ab optimatibus inpensum est, ut consulto senatus iuberetur, ut ea tantummodo promulgata, priusquam trinundino confirmaretur, ita ab omnibus observaretur quasi iam populi sententia conprobata. (8) Lex vero haec paucis mutatis in plerisque cum Fannia [p338]congruit. In ea enim ferenda quaesita est novae legis auctoritas exolescente metu legis antiquioris ita, Hercules, ut de ipsis duodecim tabulis factum est: quarum ubi contemni antiquitas coepit, eadem illa quae illius legibus cavebantur in alia latorum nomina transierunt. (9) Sed legis Liciniae summa: ''ut Kalendis Nonis nundinis Romanis cuique in dies singulos triginta dumtaxat asses edundi causa consumere liceret, ceteris vero diebus, qui excepti non essent, ne amplius daretur adponeretur quam carnis aridae pondo tria et salsamentorum pondo libra et quod ex terra vite arboreve sit natum.'' (10) Video quid remordeat. Ergo indicium sobrii seculi est ubi tali praescripto legum coercetur expensa coenarum? Non ita est. Nam leges sumptuariae a singulis ferebantur quae civitatis totius vitia corrigerent: ac nisi pessimis effusissimisque moribus viveretur, profecto opus ferundis legibus non fuisset. Vetus verbum est: ''Leges'', inquit, ''bonae ex malis moribus procreantur''. (11) Has sequitur lex Cornelia et ipsa sumptuaria, quam tulit Cornelius Sylla dictator: in qua non conviviorum magnificentia prohibita est nec gulae modus factus, verum minora pretia [p339]rebus inposita, et quibus rebus, di boni, quamque exquisitis et paene incognitis generibus deliciarum! quos ille pisces, quasque offulas nominat, et tamen pretia illis minora constituit! Ausim dicere, ut vilitas edulium animos hominum ad parandas obsoniorum copias incitaret, et gulae servire etiam qui parvis essent facultatibus possent. (12) Dicam plane quod sentio. Adprime luxuriosus mihi videtur et prodigus cui haec tanta in epulis vel gratuita ponantur. Itaque tanto hoc seculum ad omnem continentiam promptius, ut pleraque harum rerum quae Syllana lege ut vulgo nota conprehenduntur nemo nostrum vel fando compererit. (13) Sylla mortuo Lepidus consul legem tulit et ipse cibariam: Cato enim sumptuarias leges cibarias appellat. Dein paucis interiectis annis alia lex pervenit ad populum ferente Antio Restione: quam legem, quamvis esset optima, obstinatio tamen luxuriae et vitiorum firma concordia nullo abrogante inritam fecit. Illud tamen memorabile de Restione latore ipsius legis fertur, eum quoad vixit foris postea non recoenasse, ne testis fieret contemptae [p340]legis quam ipse bono publico pertulisset. (14) His legibus annumerarem edictum de sumptibus ab Antonio propositum qui postea triumvir fuit, ni indignum crederem inter cohibentes sumptum Antonio locum facere, cuius expensae in coenam solitae conferri sola unionis a Cleopatra uxore consumpti aestimatione superatae sunt. (15) Nam cum Antonius quicquid mari aut terra aut etiam caelo gigneretur ad satiandam ingluviem suam natum existimans faucibus ac dentibus suis subderet, eaque re captus de Romano imperio facere vellet Aegyptium regnum, Cleopatra uxor, quae vinci a Romanis nec luxuria dignaretur, sponsione provocavit insumere se posse in unam coenam sestertium centies. (16) Id mirum Antonio visum, nec moratus sponsione contendit, dignus sculna Munatio Planco qui tam honesti certaminis arbiter electus est. Altera die Cleopatra pertemptans Antonium pollucibilem [p341]sane coenam paravit, sed quam non miraretur Antonius, quippe qui omnia quae adponebantur ex cotidianis opibus agnosceret. (17) Tunc regina adridens fialam poposcit, cui aceti nonnihil acris infudit atque illuc unionem demptum ex aure altera festinabunda demisit, eumque mature dissolutum, uti natura est eius lapidis, absorbuit: et quamvis eo facto sponsione vicisset, quippe cum ipsa margarita centies sestertium sine contentione evaluisset, manum tamen et ad alterius unionem auris similiter admovit, nisi Munatius Plancus iudex severissimus superatum Antonium mature pronuntiasset. (18) Ipse autem unio cuius fuerit magnitudinis inde colligi poterat, quod qui superfuit postea victa regina et capta Aegypto Romam delatus dissectusque est, et factae ex una margarita duae, inpositaeque simulachro Veneris, ut monstruosae magnitudinis, in templo quod Pantheum dicitur. [p342] ===XVIII.=== (1) Adhuc dicente Furio secundae mensae inlata bellaria novo sermoni principium dederunt. Symmachus enim adtrectans manu nuces: Vellem, inquit, ex te audire, Servi, tanta nucibus nomina quae causa vel origo variaverit, aut unde, tot mala cum hac una appellatione vocitentur, fiunt tamen seorsum diversa tam vocabulo quam sapore. Ac prius de nucibus absolvas volo quae tibi memoria crebrae lectionis occurrunt. (2) Et Servius: Nux ista iuglans secundum nonnullorum opinionem a iuvando et a glande dicta existimatur. Gavius vero Bassus in libro de significatione verborum hoc refert: (3) ''Iuglans arbor proinde dicta est ac Iovis glans. Nam quia id arboris genus nuces habet quae sunt suaviore sapore quam glans est, hunc fructum antiqui illi, qui egregium glandique similem ipsamque arborem deo dignam existimabant, Iovis glandem appellaverunt, quae nunc litteris interlisis iuglans nominatur.'' (4) Cloatius autem Verus in libro a Graecis tractorum ita memorat: ''Iuglans, D'' praetermissum est, quasi Diuglans, id est Διὸς βάλανος, sicut Theophrastus ait: Ἴδια δὲ τῶν [p343]ὀρινῶν ἃ ἐν τοῖς πεδίοις οὐ φύεται, τερέβινθος πρῖνος φιλῦρη ἀφάρκη καρύα, ἣ καὶ Διὸς βάλανος. Hanc Graeci etiam basilicam vocant. (5) Nux haec Abellana seu Praenestina, quae est eadem, ex arbore est quae dicitur corylus, de qua Virgilius dicit: ''Corylum sere''. Est autem natio hominum iuxta agrum Praenestinum qui Carsitani vocantur ἀπὸ τῶν καρύων, cuius rei meminit Varro in logistorico qui inscribitur ''Marius de fortuna'': inde scilicet Praenestinae nuces. (6) Est et illud apud Naevium in fabula Ariolo: <poem> — Quis heri Apud te? Praenestini et Lanuvini hospites. Suopte utrosque decuit acceptos cibo, Alteris inanem bulbam madidam dari, [p344]Alteris nuces in proclivi profundere.'' </poem> Hanc autem nucem Graeci Ponticam vocant, dum unaquaeque natio indit huic nuci nomen ex loco in quo nascitur copiosior. (7) Nux castanea, de qua Virgilius: ''Castaneasque nuces'', vocatur et Heracleotica. Nam vir doctus Oppius in libro quem fecit de silvestribus [p345]arboribus sic ait: ''Heracleotica haec nux, quam quidam cataneam nominant, itemque Pontica nux atque etiam quae dicuntur basilicae iuglandes germina atque flores agunt similiter isdem temporibus quibus Graecae nuces.'' (8) Nunc dicendum est quae sit Graeca nux. Ac simul hoc dicens amygdalam de lance tulit et ostendit. Nux Graeca haec est quae et amygdale dicitur, sed et Thasia eadem nux vocatur. Testis est Cloatius in Ordinatorum Graecorum libro quarto, cum sic ait: ''Nux Graeca amygdale''. Atta vero in Supplicatione: <poem> Nucem Graecam, ait, favumque adde quantum libet. </poem> (9) Nucem molluscam licet hiemis nobis tempus invideat, tamen, quia de nucibus loquimur, indictam non relinquemus. Plautus in Calceolo sic eius meminit: <poem> — Molluscam nucem Super eius dixit inpendere tegulas. </poem> (10) Ecce Plautus nominat quidem, sed quae sit nux mollusca non exprimit. Est autem Persicum quod vulgo vocatur: et mollusca nux dicitur scilicet, quod ceteris omnibus nucibus mollior sit. (11) Huius rei idoneus adsertor est Suevius, vir longe doctissimus, in [p346]idyllio quod inscribitur ''Moretum''. Nam cum loquitur de hortulano faciente moretum, inter cetera quae eo mittit et hoc pomum mitti ait his verbis: <poem> (12) Admiscet ''-'' missa in cava silicis haec nunc partim, Partim Persica: quod nomen sic denique fertur Propterea quod qui quondam cum rege potenti, Nomine Alexandro Magno, fera praelia bello In Persas tetulere, suo post inde reventu Hoc genus arboris in praelatis finibus Graiis Disseruere novos fructus mortalibus dantes. [p347]Mollusca haec nux est, ne quis forte inscius erret.'' </poem> (13) Nux terentina dicitur quae ita mollis est ut vix adtrectata frangatur. De qua in libro Favorini sic reperitur: ''Item quod quidam Tarentinas oves vel nuces dicunt, quae sunt terentinae a tereno, quod est Sabinorum lingua molle: unde Terentios quoque dictos putat Varro ad Libonem primo.'' Quam in culpam etiam Horatius potest videri incidere, qui ait et: <poem> — molle Tarentum''. </poem> (14) Nux pinea hos nobis qui adpositi sunt nucleos dedit. Plautus in Cistellaria: <poem> Qui e nuce nucleos esse vult frangit nucem. </poem> ===XIX.=== (1) Et, quia mala videmus admixta bellariis, post nuces de malorum generibus disserendum est. Sunt de agricultura scriptores qui nuces et mala sic dividunt ut nuces dicant omne [p348]pomum quod foris duro tegatur et intus habeat quod esui est, malum vero quod foris habeat quod est esui et durum intus includat. Secundum hanc definitionem Persicum, quod Suevius poeta superius inter nuces numerat, magis erit inter mala numerandum. (2) His praemissis malorum enumeranda sunt genera, quae Cloatius in Ordinatorum Graecorum libro quarto ita diligenter enumerat: ''Sunt autem genera malorum: Amerinum cotonium citreum coccymelum conditivum ἐπιμηλὶς musteum Mattianum orbiculatum [p349]ogratianum praecox pannuceum Punicum Persicum Quirianum [p350]prosivum rubrum Scaudianum silvestre struthium Scantianum tibur Verianum.'' (3) Vides Persicum a Cloatio inter mala numeratum, quod nomen originis suae tenuit, licet iam dudum nostri soli germen [p351]sit. Quod autem ait idem Cloatius ''citreum'', et ipsum Persicum malum est secundum Virgilium: <poem> Felicis mali quo non praestantius ullum </poem> et reliqua. (4) Et ut nemo dubitet haec de citreo dixisse Virgilium, accipite quae Oppius in libro de silvestribus arboribus dicat: ''Citrea item malus et Persica: altera generatur in Italia, et in Media altera.'' Et paulo post de citreo loquens ait: ''Est autem odoratissimum: ex quo interiectum vesti tineas necat. Fertur etiam venenis contrarium, quod tritum cum vino purgatione virium suarum bibentes servat. Generantur autem in Perside omni tempore mala citrea: alia enim praecarpuntur, alia interim maturescunt.'' (5) Vides [p352]hic et citreum nominari et omnia signa poni quae de eo Virgilius dixit, licet nomen citrei ille non dixerit. Nam et Homerus, qui citreum θύον appellat, ostendit esse odoratum pomum: <poem> Θύου δ’ ἀπὸ καλὸν ὀδώδει, </poem> et, quod ait Oppius inter vestem poni citreum, idem significat Homerus, cum dicit: <poem> Εἵματα δ’ ἀμφιέσασα θυώδεα σιγαλόεντα. </poem> Hinc et Naevius poeta in bello Punico ait ''citrosam vestem''. (6) Pira haec quae vidimus varietas nominum numerosa discernit. Nam idem Cloatius sic eorum vocabula describit: ''Anicianum cucurbitivum cirritum cervisca calculosum Crustuminum decimanum [p353]Graeculum Lollianum Lanuvinum laureum Lateresianum myrapium Milesium murteum Naevianum orbiculatum Praecianum rubile Signinum Tullianum Titianum timosum Turranianum praecox volemum, mespilum serum, sementivum serum, Sextilianum serum, Tarentinum serum, Valerianum serum''. ===XX.=== (1) Ammonent nos et fici aridae ut enumeremus genera ficorum eodem Cloatio nos de his ut de aliis instruente. Sic enim diversas ficos diligentiae suae more dinumerat: ''Africa albula harundinea asinastra, atra palusca, Augusta bifera Carica, caldica [p355]alba nigra, Chia alba nigra, Calpurniana alba nigra, cucurbitiva duricoria Herculanea Liviana ludia leptoludia Marsica Numidica [p356]pulla Pompeiana praecox, Tellana atra.'' (2) Sciendum quod ficus alba ex felicibus sit arboribus, contra nigra ex infelicibus. Docent nos utrumque pontifices. Ait enim Veranius de verbis pontificalibus: ''Felices arbores putantur esse quercus aesculus ilex suberies fagus corylus sorbus, ficus alba, pirus malus vitis prunus cornus lotus.'' (3)T Tarquitius autem Priscus in Ostentario arborario sic ait: ''Arbores quae inferum deorum avertentiumque in tutela sunt, eas infelices nominant: alternum sanguinem filicem, ficum [p357]atram, quaeque bacam nigram nigrosque fructus ferunt, itemque acrifolium, pirum silvaticum, pruscum rubum sentesque quibus portenta prodigiaque mala comburi iubere oportet.'' (4) Quid quod [p358]ficum tamquam non pomum secerni a pomis apud idoneos repperimus? Afranius in Sella: ''Pomum holus ficum uvam.'' Sed et Cicero Œconomicon libro tertio: ''Neque serit vitem neque quae sata est diligenter colit: oleum ficos poma non habet.'' (5) Nec hoc ignorandum est, ficum solam ex omnibus arboribus non florere. Lacte proprie ficorum dicitur. Grossi appellantur fici quae non maturescunt. Hos Graeci dicunt ὀλύνθους. Mattius: [p359] <poem> In milibus tot (ficorum) non videbitis grossum </poem> et paulo post: <poem> Sumas ab alio lacte diffluos grossos </poem> Et Postumius Albinus Annali primo de Bruto: ''Ea causa sese stultum brutumque faciebat, grossulos ex melle edebat''. (6) Olearum genera haec enumerantur: ''Africana albigerus Aquilia Alexandrina Aegyptia culminea conditiva Liciniana orchas [p360]oleaster pausia paulia radius Sallentina Sergiana Termutia''; sicut uvarum ista sunt genera: (7) ''Aminea'', scilicet a regione, nam Aminei fuerunt ubi nunc Falernum est, ''asinusca atrusca albiverus [p361]albena apiana Apicia bumamma'' (aut, ut Graeci dicunt, βούμασθος) ''duracina labrusca melampsithia Maronia Mareotis Numentana precia pramnia psithia pilleolata Rhodia stephanitis venucula [p362]variola lagea.'' (8) Inter haec Praetextatus: Vellem Servium nostrum diutius audire, sed hora nos quietis ammonet, ut exorto iubare eloquio Symmachi domi suae fruamur. Atque ita facta discessio est. {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen= Saturnalia/II|Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=Saturnalia/IV|Liber IV }} c1nrbqrqdpuo62bag5l13h1vpq21hbj 275139 275138 2026-08-07T18:31:59Z Demetrius Talpa 13304 /* I. */ 275139 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen= Saturnalia/II|Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=Saturnalia/IV|Liber IV }} [p263] ===I.=== (1) violatum cum se nosset multa caede pollutum: [p264] <poem> Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penates. Me bello e tanto digressum et caede recenti Attrectare nefas, donec me flumine vivo Abluero. </poem> (2) Post Caietae quoque nutricis sepulturam, quo potissimum navigans adpellitur quam ad eam partem per quam <poem> — fluvio Tiberinus amoeno In mare prorumpit'', </poem> ut confestim in ipso Italiae limine fluviali unda ablutus possit quam purissime <poem> — Iovem Phrygiamque ex ordine Matrem'' </poem> invocare? (3) Quid quod Evandrum aditurus per Tiberim navigat, quod eum esset reperturus Herculi sacra celebrantem, ut sic purificatus sacris possit hospitalibus interesse? (4) Hinc et Iuno ipsa conqueritur non magis quod Aeneam contigisset contra suam velle in Italiam pervenire quam quod ''optato'' potiretur ''Tibridis alveo'', quia sciret eum hoc amne purificatum posse sacra etiam sibi [p265]rite perficere: nam ne supplicare quidem sibi ab eo vellet. (5) Nunc, quoniam purificationem ad sacra superorum pertinentem deorum in Virgiliana observatione monstravimus, videamus utrum et circa inferorum deorum cultum proprietatem moris idem poeta servaverit. (6) Constat dis superis sacra facturum corporis ablutione purgari: cum vero inferis litandum est, satis actum videtur si aspersio sola contingat. De sacris igitur superorum ait Aeneas: <poem> — donec me flumine vivo Abluero. </poem> (7) At Dido, cum sacra dis inferis instituit, ait: <poem> Annam, cara mihi nutrix, huc siste sororem: Dic corpus properet fluviali spargere lympha.'' </poem> et alibi: <poem> Sparserat et latices simulatos fontis Averni. </poem> (8) Nec non, cum Misenum sepulturae mandari refert: <poem> Idem ter socios pura circumtulit unda, Spargens rore levi.'' </poem> Sic et, cum facit Aeneam apud inferos ramum Proserpinae consecraturum, ita infert: <poem> Occupat Aeneas aditum corpusque recenti Spargit aqua.'' </poem> ===II.=== (1) Verborum autem proprietas tam poetae huic familiaris est, ut talis observatio in Virgilio laus esse iam desinat: nullis tamen magis proprie usus est quam sacris vel sacrificalibus verbis. (2) Et primum illud non omiserim, in quo plerique falluntur: <poem> — Extaque salsos Porriciam in fluctus'', </poem> non, ut quidam, ''proiciam'', aestimantes dixisse Virgilium proicienda exta, quia adiecit ''in fluctus''. (3) Sed non ita est. Nam et ex disciplina [p266]haruspicum et ex praecepto pontificum verbum hoc sollemne sacrificantibus est, sicut Veranius ex primo libro Pictoris ita dissertationem huius verbi executus est: ''Exta porriciunto, dis danto, in altaria aramve focumve eove quo exta dari debebunt''. (4) ''Porricere'' ergo, non ''proicere'', proprium sacrificii verbum est: et quia dixit Veranius: ''in aram focumve eove quo exta dari debebunt'', nunc pro ara et foco mare accipiendum est, cum sacrificium dis maris dicatur. (5) Ait enim: <poem> Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro, Vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum Constituam ante aras voti reus, extaque salsos Porriciam in fluctus, et vina liquentia fundam.'' </poem> Ex his docetur in mare rite potuisse ''porrici exta'', non ''proici''. <poem> (6) Constituam ante aras voti reus. </poem> Haec vox propria sacrorum est, ut ''reus'' vocetur qui suscepto voto se numinibus obligat, ''damnatus'' autem qui promissa vota iam solvit. Sed de hoc non opus est a me plura proferri, cum vir doctissimus Eustathius paulo ante hanc partem plenius executus sit. [p267] (7) Est profundam scientiam huius poetae in uno saepe reperire verbo, quod fortuito dictum vulgus putaret. Multifariam enim legimus, quod litare sola non possit oratio nisi ut is qui deos precatur etiam aram manibus adprehendat. (8) Inde Varro Divinarum libro quinto dicit ''aras primum asas dictas, quod esset necessarium a sacrificantibus eas teneri: ansis autem teneri solere vasa quis dubitet? Conumtatione ergo litterarum aras dici coeptas, ut Valesios et Fusios dictos prius nunc Valerios et Furios dici.'' (9) Haec omnia illo versu poeta executus est: <poem> Talibus orantem dictis arasque tenentem Audiit omnipotens. </poem> Nonne eo additum credideris, non quia orabat tantum, sed quia et aras tenebat, auditum? Nec non cum ait: <poem> Talibus orabat dictis arasque tenebat. </poem> item: ''Tango aras, medios ignes ac numina testor'', eandem vim nominis ex adprehensione significat. (10) Idem poeta tam scientia profundus quam amoenus ingenio nonnulla de veteribus verbis quae ad proprietatem sacrorum noverat pertinere ita interpretatus est ut mutato verbi sono integer tellectus maneret. (11) Nam primo pontificii iuris libro apud Pictorem verbum hoc positum est, ''vitulari'', de cuius verbi significatu Titius ita retulit: ''Vitulari est voce laetari.'' Varro etiam in libro [p268]quinto decimo Rerum divinarum ita refert, ''quod pontifex in sacris quibusdam vitulari soleat, quod Graeci παιανίζειν vocant.'' (12) Has tot interpretationes ambages quam paucis verbis docta elegantia Maronis expressit: <poem> — Laetumque choro paeana canentes!'' </poem> Nam si ''vitulari'' est ''voce laetari'', quod est παιανίζειν, nonne in cantu laeti παιᾶνος enarratio verbi perfecta servata est? (13) Et, ut huic vocabulo diutius immoremur, Hyllus libro quem de dis conposuit ait ''Vitulam vocari deam quae laetitiae praeest.'' (14) Piso ait ''vitulam victoriam nominari.'' Cuius rei hoc argumentum profert, ''quod postridie Nonas Iulias re bene gesta, cum pridie populus a Tuscis in fugam versus sit'' (unde Populifugia vocantur) ''post victoriam certis sacrificiis fiat vitulatio.'' (15) Quidam nomen eius animadversum putant, quod potens sit vitae tolerandae: ideo huic deae [p269]pro frugibus fieri sacra dicuntur, quia frugibus vita humana toleratur. Unde hoc esse animadvertimus? quod ait Virgilius: <poem> Cum faciam vitulam pro frugibus, ipse venito </poem> ut ''vitulam'' dixerit pro vitulatione, quod nomen esse sacrificii ob laetitiam facti superius expressimus? (16) Meminerimus tamen sic legendum per ablativum: <poem> Cum faciam vitula pro frugibus </poem> id est: cum faciam rem divinam non ove, non capra, sed vitula, tamquam dicat: cum vitulam pro frugibus sacrificavero, quod est: cum vitula rem divinam fecero. (17) Pontificem Aeneam vel ex nomine referendorum laborum eius ostendit. Pontificibus enim permissa est potestas memoriam rerum gestarum in tabulas conferendi, et hos annales appellant equidem maximos, quasi a pontificibus maximis factos. Unde ex persona Aeneae ait: <poem> Et vacet annales tantorum audire laborum. </poem> ===III.=== (1) Et quia inter decreta pontificum hoc maxime quaeritur, quid ''sacrum'', [quid ''profanum'',] quid ''sanctum'', quid ''religiosum'', [p270]quaerendum, utrum his secundum definitionem suam Virgilius usus sit, et singulis vocabuli sui proprietatem more suo servarit. (2) ''Sacrum est'', ut Trebatius libro primo de religionibus refert, ''quicquid est quod deorum habetur''. Huius definitionis poeta memor, ubi sacrum nominavit, ammonitionem deorum paene semper adiecit: <poem> Sacra Dionaeae matri divisque ferebam </poem> Item: <poem> Sacra Iovi Stygio quae rite incepta parabam. </poem> Item: <poem> — Tibi enim, tibi, maxima Iuno, Mactat sacra ferens.'' </poem> (3) ''Profanum'' omnes paene consentiunt id esse quod extra fanaticam causam sit, quasi porro a fano et a religione secretum. Cuius significatus exemplum executus est, cum de luco et aditu inferorum sacro utroque loqueretur: <poem> — Procul, o procul este profani, Conclamat vates, totoque absistite luco.'' </poem> (4) Eo accedit quod Trebatius ''profanum id proprie dici'' ait ''quod ex religioso vel sacro in hominum usum proprietatemque conversum est'', quod apertissime poeta servavit, cum ait: <poem> Faune, precor, miserere, inquit, tuque optima ferrum Terra tene, colui vestros si semper honores: Quos contra Aeneadae bello fecere profanos.'' </poem> Dixerat enim: <poem> Sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum Sustulerant'', </poem> unde ostendit proprie profanatum, quod ex sacro promiscuum humanis actibus commodatum est. (5) ''Sanctum est'', ut idem Trebatius libro decimo Religionum refert, ''interdum idem quod sacrum idemque quod religiosum, interdum [p271]aliud, hoc est nec sacrum nec religiosum, est''. (6) Quod ad secundam speciem pertinet: <poem> Sancta ad vos anima, atque istius inscia culpae, Descendam.'' </poem> Non enim sacro aut religioso eius anima tenebatur, quam sanctam, hoc est incorruptam, voluit ostendere, ut in illo quoque: <poem> — Tuque, o sanctissima coniunx, Felix morte tua.'' </poem> In quo castitatis honorem incorruptae uxoris amplexus est: unde et ''sanctae leges'', quae non debeant poenae sanctione corrumpi. (7) Quod autem ad priorem speciei definitionem de sancto attinet, id est ut non aliud sit quam sacrum aut religiosum: <poem> Ecce levis summo de vertice visus Iuli Fundere lumen apex'', </poem> et paulo post: <poem> Nos pavidi trepidare metu crinemque flagrantem Excutere et sanctos restinguere fontibus ignes.'' </poem> Hic enim ''sanctos'' ac si ''sacros'' accipiemus, quia divinitus contigerunt. Item: <poem> — Tuque, o sanctissima vates Praescia venturi'', </poem> non aliud nisi sacram vocat, quam videlicet ''vatem'', et deo plenam et sacerdotem. [p272] (8) Superest ut quid sit ''religiosum'' cum Virgilio communicemus. Servius Sulpicius ''religionem esse dictam'' tradidit ''quae propter sanctitatem aliquam remota ac seposita a nobis sit, quasi a relinquendo dicta ut a carendo cerimonia''. (9) Hoc Virgilius servans ait: <poem> Est ingens gelidum lucus prope Caeretis amnem Religione patrum late sacer'', </poem> et adiecit, quo proprietatem religionis exprimeret: undique colles Inclusere cavi, et nigra nemus abiete cingit'', </poem> quae res utique faciebat lucum a populi communione secretum. Et ut relictum locum ostenderet non sola adeundi difficultate, adiecit et sanctitatem: <poem> Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos Agrorum pecorisque deo''. </poem> (10) Secundum Pompeium Festum ''religiosi sunt qui facienda et vitanda discernunt.'' Hinc Maro ait: <poem> — Rivos deducere nulla Religio vetuit.'' </poem> Quod autem ait ''deducere'', nihil aliud est quam detergere. Nam festis diebus rivos veteres sordidatos detergere licet, novos fodere non licet. (11) In transcursu et hoc notandum est quod et ipse velut [p273]praeteriens sub unius verbi significatione proiecit. Cavetur enim in iure pontificio ut, quoniam oves duabus ex causis lavari solent, aut ut curetur scabies aut ut lana purgetur, festis diebus purgandae lanae gratia oves lavare non liceat, liceat autem, si curatione scabies abluenda sit. (12) Ideo hoc quoque inter concessa numeravit: <poem> Balantumque gregem fluvio mersare'' —, </poem> quod si hucusque dixisset, licita et vetita confunderet: sed adiciendo ''salubri'' causam concessae ablutionis expressit. ===IV.=== (1) Nomina etiam sacrorum locorum sub congrua proprietate proferre pontificalis observatio est. Ergo ''delubrum'' quid pontifices proprie vocent, et qualiter hoc nomine Virgilius usus sit, requiramus. (2) Varro libro octavo Rerum divinarum: ''Delubrum'' ait ''alios aestimare in quo praeter aedem sit area adsumpta deum causa, ut est in Circo Flaminio Iovis Statoris: alios in quo loco dei simulachrum dedicatum sit'', et adiecit: ''sicut locum in quo figerent candelam candelabrum appellatum, ita in quo deum ponerent nominatum delubrum''. (3) His a Varrone praescriptis intellegere possumus [p274]id potissimum ab eo probatum quod ex sua consuetudine in ultimo posuit, ut a dei dedicato simulachro delubrum coeperit nuncupari. (4) Virgilius tamen utramque rationem diligenter est executus. Ut enim a postrema incipiamus, observavit delubrum nominaturus aut proprie deorum nomina aut ea quae dis accommodarentur inserere: <poem> At gemini lapsu delubra ad summa dracones Effugiunt'', </poem> et, ut mox simulachrum nominaret, subtexuit: <poem> saevaeque petunt Tritonidis arcem, Sub pedibusque deae clypeique sub orbe teguntur'', </poem> item: <poem> Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset Ille dies''. </poem> (5) Illam vero opinionem de area, quam Varro praedixerat, non omisit: <poem> Principio delubra adeunt, pacemque per aras Exquirunt'', </poem> et mox: <poem> Aut ante ora deum pingues spatiatur ad aras </poem> Quid enim est ''spatiatur'' quam spatio lati itineris obambulat? Quod adiciendo ante aras ostendit aream adsumptam deorum causa. Ita suo more velut aliud agendo inplet archana. (6) De dis quoque Romanorum propriis, id est Penatibus, [p275]aspersa est huic operi non incuriosa subtilitas. Nigidius enim de dis libro nono decimo requirit, ''num di Penates sint Troianorum Apollo et Neptunus, qui muros eis fecisse dicuntur, et num eos in Italiam Aeneas advexerit.'' Cornelius quoque Labeo de dis Penatibus eadem existimat. Hanc opinionem sequitur Maro, cum dicit: <poem> Sic fatus meritos aris mactabat honores, Taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo.'' </poem> (7) Varro Humanarum secundo ''Dardanum'' refert ''deos Penates ex Samothrace in Phrygiam, et Aeneam ex Phrygia in Italiam detulisse.'' Qui sint autem di Penates, in libro quidem memorato Varro non exprimit: (8) sed qui diligentius eruunt veritatem Penates esse dixerunt per quos penitus spiramus, per quos habemus corpus, per quos rationem animi possidemus: esse autem medium aethera Iovem, Iunonem [p276]vero imum aera cum terra, et Minervam summum aetheris cacumen: et argumento utuntur quod Tarquinius, Demarati Corinthii filius Samothracicis religionibus mystice imbutus, uno templo ac sub eodem tecto numina memorata coniunxit. (9) Cassius vero Hemina dicit ''Samothracas deos eosdemque Romanorum Penates, proprie dici θεοὺς μεγάλους, θεοὺς χρηστοὺς, θεοὺς δυνατούς.'' Noster haec sciens ait: <poem> Cum sociis natoque, Penatibus et magnis dis </poem> quod exprimit θεοὺς μεγάλους. (10) Sed et omnia haec nomina cum in uno de supradictis numinibus servat, doctrinam procul dubio suam de omni hac opinione confirmat. Cum enim ait: [p277] <poem> Iunonis magnae primum prece numen adora </poem> τὴν μεγάλην nominavit: <poem> Adsit laetitiae Bacchus dator et bona Iuno </poem> τὴν χρηστήν; ''dominamque potentem'', τὴν δυνατήν. (11) Eodem nomine appellavit et Vestam, quam de numero Penatium aut certe comitem eorum esse manifestum est, adeo ut et consules et praetores seu dictatores, cum adeunt magistratum, Lavinii rem divinam faciant Penatibus pariter et Vestae. (12) Sed et Virgilius, ubi ex persona Hectoris dixit: <poem> Sacra suosque tibi commendat Troia Penates </poem> mox adiecit: <poem> Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem, Aeternumque adytis effert penetralibus ignem. </poem> (13) Addidit Hyginus in libro quem de dis Penatibus scripsit vocari eos θεοὺς πατρῷους. Sed nec hoc Virgilius ignoratum reliquit: [p278] <poem> Di patrii, servate domum, servate nepotem </poem> et alibi: <poem> — patriique Penates''. </poem> ===V.=== (1) Nec minus de sacrificiorum usu quam de deorum scientia diligentiam suam pandit. Cum enim Trebatius libro primo de Religionibus doceat ''hostiarum genera esse duo, unum in quo voluntas dei per exta disquiritur, alterum in quo sola anima deo sacratur'', unde etiam haruspices ''animales'' has hostias vocant; utrumque hostiarum genus in carmine suo Virgilius ostendit. (2) Et primo quidem illud quo voluntas numinum per exta monstratur: <poem> — Mactat lectas de more bidentes,'' </poem> et mox: <poem> — Pecudumque reclusis Pectoribus inhians spirantia consulit exta.'' </poem> (3) Alterum illud in quo hostia animalis dicitur, quod eius tantum anima sacratur, ostendit, cum facit Entellum victorem Eryci mactare taurum. Nam ut expleret animalis hostiae causas, ipso usus est nomine: <poem> Hanc tibi Eryx meliorem animam pro morte Daretis </poem> et ut nuncupata vota signaret, ait ''persolvo'', quod de voto proprie dicitur; utque ostenderet persolutum dis, signavit dicens: <poem> Sternitur, exanimisque tremens procumbit humi bos </poem> (4) Videndum etiam ne et illam hostiam ostendat animalem: <poem> Sanguine placastis ventos et virgine caesa, Cum primum Iliacas Danai venistis ad oras: Sanguine quaerendi reditus, animaque litandum Argolica.'' </poem> Nam et ''animam'', id est hostiae nomen, posuit, et ''litare'', quod significat sacrificio facto placasse numen. [p279] (5) In his ipsis hostiis, vel animalibus vel consultatoriis, quaedam sunt quae ''iniuges'' vocantur, id est quae numquam domitae aut iugo subditae sunt. Harum quoque noster poeta sic meminit: <poem> Nunc grege de intacto septem mactare iuvencos Praestiterit, totidem lectas de more bidentes'', </poem> et ut iniuges evidentius exprimeret, adiecit: <poem> — Et intacta totidem cervice iuvencos''. </poem> (6) ''Eximii'' quoque in sacrificiis vocabulum non poeticum ἐπίθετον sed sacerdotale nomen est. Veranius enim in Pontificalibus quaestionibus docet ''eximias dictas hostias quae ad sacrificium destinatae eximantur e grege, vel quod eximia specie quasi offerendae numinibus eligantur.'' Hinc ait: <poem> Quattuor eximios praestanti corpore tauros </poem> (7) ubi quod eximuntur ''eximios'', quod eliguntur ''praestanti corpore'' dicendo monstravit. ''Ambarvalis hostia est'', ut ait Pompeius Festus, ''quae rei divinae causa circum arva ducitur ab his qui pro frugibus faciunt''. Huius sacrificii mentionem in Bucolicis habet ubi de apotheosi Daphnidis loquitur: <poem> Haec tibi semper erunt, et cum sollemnia vota Reddemus nymphis, et cum lustrabimus agros'', </poem> ubi ''lustrare'' significat circumire: hinc enim videlicet et nomen hostiae acquisitum est, ab ambiendis arvis; sed et in Georgicorum libro primo: [p280] <poem> Terque novas circum felix eat hostia fruges </poem> (8) Observatum est a sacrificantibus ut, si hostia quae ad aras duceretur fuisset vehementius reluctata ostendissetque se invitam altaribus admoveri, amoveretur, quia invito deo offerri eam putabant. Quae autem stetisset oblata, hanc volenti numini dari aestimabant. Hinc noster: <poem> Et ductus cornu stabit sacer hircus ad aras </poem> et alibi: <poem> Et statuam ante aras aurata fronte iuvencum </poem> (9) Adeo autem omnem pietatem in sacrificiis quae dis exhibenda sunt ponit, ut propter contrariam causam Mezentium vocaverit contemptorem deorum. Neque enim, ut Aspro videtur, ideo ''contemptor divum'' dictus est, quod sine respectu deorum in homines inpius fuerit: alioquin multo magis hoc de Busiride dixisset, quem longe crudeliorem ''inlaudatum'' vocasse contentus est. (10) Sed verum huius contumacissimi nominis causam in primo libro Originum Catonis diligens lector inveniet. Ait enim ''Mezentium Rutulis imperasse ut sibi offerrent quas dis primitias offerebant, et Latinos omnes similis imperii metu ita vovisse: IUPPITER, SI TIBI MAGIS CORDI EST NOS EA TIBI DARE POTIUS QUAM MEZENTIO, UTI NOS VICTORES FACIAS.'' (11) Ergo quod divinos honores sibi exegerat, merito dictus est a Virgilio contemptor deorum. Hinc pia illa insultatio sacerdotis: <poem> — Haec sunt spolia et de rege superbo Primitiae'', </poem> ut nomine contumaciae cui poenas luit raptas de eo notaret exuvias. [p281] ===VI.=== (1) Mirandum est huius poetae et circa nostra et circa externa sacra doctrinam. Neque enim de nihilo est quod, cum Delon venit Aeneas, nulla ab eo caesa est hostia, nisi, cum proficisceretur, Apollini et Neptuno res facta divina est. (2) Constat enim, sicut Cloatius Verus Ordinatorum libro secundo docet, esse Deli aram apud quem hostia non caeditur, sed tantum sollemni deum prece venerantur. Verba Cloatii haec sunt: ''Deli ara est Apollinis Γενέτορος in qua nullum animal sacrificatur, quam Pythagoram velut inviolatum adoravisse produnt''. (3) Hanc ergo esse, quae adoratur ab Aenea, Γενέτορος aram poeta demonstrat, siquidem templum ingressus pontifex nullo acto sacrificio statim inchoat precem, et ut Γενέτορα expressus nominaret: <poem> Da, pater, augurium </poem> (4) At vero cum taurum mox immolat Apollini et Neptuno, apud aliam utique aram factum intellegimus: et bene supra tantummodo ''patrem'', quod ibi proprium est, et infra, quod commune est, ''Apollinem'' nominat. (5) Meminit huius arae et Varro Cato de liberis educandis [p282]in haec verba: ''Nutrix haec omnia faciebat in verbenis ac tubis since hostia, ut Deli ad Apollinis Genitivi aram.'' (6) Eodem versu non omittendum puto cur ''saxo vetusto'' dixerit exstructum templum. Velius Longus: ''Inmutatio est'', inquit, ''epitheti: vult enim dicere vetustatem templi''. Hunc multi alii commentatores secuti sunt: sed frigidum est aedificii aetatem notare. (7) Epaphus autem, vir plurimae lectionis, libro septimo decimo ait ''Delphis quodam tempore evenisse ut templum religiosum antea et intactum spoliatum incensumque sit'', et adicit: ''multas circa Corinthum urbes insulasque proximas terrae motu haustas, Delon neque antea neque postea hoc incommodo vexatam, sed semper eodem manere saxo.'' (8) Thucydides etiam Historiarum libro tertio idem docet. Non mirum [p283]ergo, si praesidio religionis tutam insulam semper ostendens ad reverentiam sibi locorum accessisse dicit continuam saxi eiusdem, id est insulae, firmitatem. (9) Ut servavit Apollinis Genitoris proprietatem ''patrem'' vocando, idem curavit Herculem vocando ''victorem'': <poem> Haec, inquit, limina victor Alcides subiit.'' </poem> (10) Varro Divinarum libro quarto ''victorem'' Herculem putat dictum, ''quod omne genus animalium vicerit''. Romae autem Victoris Herculis aedes duae sunt, una ad portam Trigeminam, altera in foro Boario. (11) Huius commenti causam Masurius Sabinus Memorabilium libro secundo aliter exponit. ''Marcus'', inquit, ''Octavius Herrenus, prima adolescentia tibicen, postquam arti suae diffisus est, instituit mercaturam, et bene re gesta decimam Herculi profanavit. [p284]Postea, cum navigans hoc idem ageret, a praedonibus circumventus fortissime repugnavit et victor recessit. Hunc in somnis Hercules docuit sua opera servatum. Cui Octavius impetrato a magistratibus loco aedem sacravit et signum, Victoremque incisis litteris appellavit. Dedit ergo epitheton deo quo et argumentum veterum victoriarum Herculis et commemoratio novae historiae quae recenti Romano sacro causam dedit contineretur.'' (12) Nec frustra in eodem loco dixit: <poem> Et domus Herculei custos Pinaria sacri </poem> Quidam enim aram Maximam, cum vicino conflagraret incendio, liberatam a Pinariis ferunt, et ideo sacri custodem domum Pinariam dixisse Virgilium. (13) Asper: Κατὰ διαστολὴν, inquit, ''Potitiorum, qui ab Appio Claudio praemio corrupti sacra servis publicis prodiderunt.'' (14) Sed Veranius Pontificalium eo libro quem fecit de [p285]supplicationibus ita ait: ''Pinariis, qui novissimi comeso prandio venissent, cum iam manus pransores lavarent, praecepisse Herculem, ne quid postea ipsi aut progenies ipsorum ex decima gustarent sacranda sibi, sed ministrandi tantummodo causa, non ad epulas, convenirent: quasi ministros eorum sacri custodes vocari.'' (15) Ut ipse Virgilius alibi: <poem> At Triviae custos iamdudum in montibus Opis </poem> id est ministra; nisi forte ''custodem'' dixit eam quae se prohibuerit et continuerit a sacris, ut ipse alibi: <poem> Et custos furum atque avium cum falce saligna Hellespontiaci servet tutela Priapi.'' </poem> Hic utique ''custodem'' prohibitorem avium furumque significat. <poem> (16) Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi Pocula, gramineoque viros locat ipse sedili.'' </poem> Non vacat quod dixit ''sedili''. Nam propria observatio est in Herculis sacris epulari sedentes: et Cornelius Balbus Ἐξηγητικῶν libro octavo decimo ait ''apud aram Maximam observatum ne lectisternium fiat''. (17) Custoditur in eodem loco ut omnes aperto capite [p286]sacra faciant. Hoc fit, ne quis in aede dei habitum eius imitetur: nam ipse ibi operto est capite. Varro ait ''Graecum hunc esse morem, quia sive ipse sive qui ab eo relicti aram Maximam statuerunt Graeco ritu sacrificaverunt.'' Hoc amplius addit Gavius Bassus. Idcirco enim hoc fieri dicit, ''quia ara Maxima ante adventum Aeneae in Italia constituta est, qui hunc ritum velandi capitis invenit.'' ===VII.=== (1) Ea quoque quae incuriose transmittuntur a legentium plebe non carent profunditate. Nam cum loqueretur de filio Pollionis, id quod ad principem suum spectaret, adiecit: <poem> Ipse sed in pratis aries iam suave rubenti Murice, iam croceo mutabit vellera luto.'' </poem> (2) Traditur autem in libro Etruscorum, si hoc animal insolito colore fuerit inductum, portendi imperatori rerum omnium felicitatem. [p287]Est super hoc liber Tarquitii transcriptus ex Ostentario Tusco. Ibi reperitur: ''Purpureo aureove colore ovis ariesve si aspergetur, principi ordinis et generis summa cum felicitate largitatem auget, genus progeniem propagat in claritate laetioremque efficit.'' Huiusmodi igitur statum imperatori in transitu vaticinatur. (3) Verbis etiam singulis de sacro ritu quam ex alto petita significet, vel hinc licebit advertere: Iniecere manum Parcae, telisque sacrarunt Evandri.'' </poem> Nam quicquid destinatum est dis sacrum vocatur: pervenire autem ad deos non potest, nisi libera ab onere corporis fuerit, anima, quod nisi morte fieri non potest. Ita ergo oportune sacratum Halesum facit, quia erat oppetiturus. (4) Et hic proprietatem et humani et divini iuris secutus est. Nam ex manus iniectione paene mancipium designavit, et sacrationis vocaulo observantiam divini iuris inplevit. (5) Hoc loco non alienum videtur de conditione eorum hominum referre quos leges sacros esse certis dis iubent, quia non ignoro quibusdam mirum videri quod, cum cetera sacra violari nefas sit, hominem sacrum ius fuerit occidi. Cuius rei [p288]causa haec est. (6) Veteres nullum animal sacrum in finibus suis esse patiebantur, sed abigebant ad fines deorum quibus sacrum esset: animas vero sacratorum hominum, quos * zanas Graeci vocant, dis debitas aestimabant. (7) Quemadmodum igitur quod sacrum ad deos ipsos mitti non poterat a se tamen dimittere non dubitabant, sic animas, quas sacras in caelum mitti posse arbitrati sunt, viduatas corpore quam primum ire illo voluerunt. (8) Disputat de hoc more etiam Trebatius Religionum libro nono, cuius exemplum, ne sim prolixus, omisi. Cui cordi est legere, satis habeat et auctorem et voluminis ordinem esse monstratum. ===VIII.=== (1) Nonnullorum quae scientissime prolata sunt male enuntiando corrumpimus dignitatem, ut quidam legunt: <poem> Discedo ac ducente dea flammam inter et hostes Expedior'', </poem> (2) cum ille doctissime dixerit: ''ducente deo'', non ''dea''. Nam et apud Calvum Aterianus adfirmat legendum: [p289] <poem> Pollentemque deum Venerem </poem> non ''deam''. Signum etiam eius est Cypri barbatum corpore, sed veste muliebri, cum sceptro ac natura virili: et putant eandem marem ac feminam esse. (3) Aristophanes eam Ἀφρόδιτον appellat. Laevinus etiam sic ait: ''Venerem igitur almum adorans, sive femina sive mas est, ita uti alma Noctiluca est''. Philochorus quoque in Atthide eandem adfirmat ''esse lunam, et ei sacrificium facere viros cum veste muliebri, mulieres cum virili, quod eadem et mas aestimatur et femina''. [p290]''">''> Hoc quoque de prudentia religionis a Virgilio dictum est: <poem> Decidet exanimis, vitamque reliquit in astris Aereis''. </poem> Hyginus enim de proprietatibus deorum, cum de astris ac de stellis loqueretur, ait ''oportere his volucres immolari''. Docte ergo Virgilius dixit apud ea numina animam volucris remansisse quibus ad litandum data est. (5) Nec nomen apud se, quod fortuitum esse poterat, vacare permittit: <poem> — Matrisque vocavit Nomine Casmillae mutate parte Camillam''. </poem> (6) Nam Statius Tullianus de vocabulis rerum libro primo ait ''dixisse Callimachum Tuscos Camillum appellare Mercurium'', quo vocabulo significant praeministrum deorum. Unde Virgilium ait Metabum ''Camillam'' appellasse filiam, Dianae scilicet praeministram. (7) Nam et Pacubius, cum de Medea loqueretur: [p291] <poem> Caelitum camilla, expectata advenis, salve hospita </poem> Romani quoque pueros et puellas nobiles et investes ''camillos'' et ''camillas'' appellant, flaminicarum et flaminum praeministros. (8) Hanc quoque observationem eius non convenit praeterire. <poem> ''Mos erat'', inquit, ''Hesperio in Latio, quem protinus urbes ''Albanae coluere sacrum, nunc maxima rerum ''Roma colit.'' </poem> (9) Varro de moribus ''morem'' dicit ''esse in iudicio animi, quem sequi debeat consuetudo''. *Iulius Festus de verborum significationibus [p292]libro tertio decimo: ''Mos est'', inquit, ''institutum patrium, pertinens ad religiones cerimoniasque maiorum''. (10) Ergo Virgilius utrumque auctorem secutus, et primo quidem Varronem, quoniam ille dixerat morem praecedere, sequi consuetudinem, postquam dixit: ''Mos erat'', subiunxit: ''Quem protinus urbes Albanae coluere'', et: ''Nunc maxima rerum Roma colit'', (11) quo perseverantiam consuetudinis monstrat. Et quoniam Festus pertinere ad cerimonias ait, hoc idem docuit Maro adiciendo ''sacrum'': <poem> — Quem protinus urbes Albanae coluere sacrum''. </poem> (12) Mos ergo praecessit et cultus moris secutus est, quod est consuetudo: et hic definitionem Varronis inplevit. Adiciendo deinde ''sacrum'' ostendit morem cerimoniis dicatum, quod Festus adseruit. (13) Idem observavit et in duodecimo libro, cum ait: <poem> — Morem ritusque sacrorum Adiciam'', </poem> (14) in quo ostendit aperte morem esse ritus sacrorum. Sed historiae quoque fidem in his versibus secutus est: <poem> Mos erat Hesperio in Latio'', et reliqua. </poem> Servavit enim regnorum successionem: quippe primi regnaverunt Latini, deinde Albani, et inde Romani. Ideo: ''Mos erat'', primum dixit, ''Hesperio in Latio'', et postea: ''Quem protinus urbes Albanae coluere sacrum''; deinde subiecit: ''Nunc maxima rerum Roma colit''. ===IX.=== <poem> (1) Excessere omnes adytis arisque relictis Di quibus imperium hoc steterat.'' </poem> Et de vetustissimo Romanorum more et de occultissimis sacris [p293]vox ista prolata est. (2) Constat enim omnes urbes in alicuius dei esse tutela, moremque Romanorum archanum et multis ignotum fuisse ut, cum obsiderent urbem hostium eamque iam capi posse confiderent, certo carmine evocarent tutelares deos: quod aut aliter urbem capi posse non crederent, aut etiam, si posset, nefas aestimarent deos habere captivos. (3) Nam propterea ipsi Romani et deum in cuius tutela urbs Roma est et ipsius urbis Latinum nomen ignotum esse voluerunt. (4) Sed dei quidem nomen nonnullis antiquorum, licet inter se dissidentium, libris insitum: et ideo vetusta [p294]persequentibus quicquid de hoc putatur innotuit. Alii enim Iovem crediderunt, alii Lunam: sunt qui Angeronam, quae digito ad os admoto silentium denuntiat: alii autem, quorum fides mihi videtur firmior, Opem Consiviam esse dixerunt. (5) Ipsius vero urbis nomen etiam doctissimis ignoratum est, caventibus Romanis ne quod saepe adversus urbes hostium fecisse se noverant idem ipsi quoque hostili evocatione paterentur, si tutelae suae nomen divulgaretur. (6) Sed videndum ne quod nonnulli male aestimaverunt nos quoque confundat, opinantes uno carmine et evocari ex urbe aliqua deos et ipse devotam fieri civitatem. Nam repperi in libro quinto Rerum reconditarum Sammonici Sereni utrumque carmen, quod ille se in cuiusdam Furii vetustissimo libro repperisse professus est. (7) Est autem carmen huiusmodi quo di evocantur, cum oppugnatione civitas cingitur: SI DEUS SI DEA EST CUI POPULUS CIVITASQUE CARTHAGINIENSIS EST IN TUTELA, TEQUE MAXIME, ILLE QUI URBIS HUIUS POPULIQUE TUTELAM RECEPISTI, PRECOR VENERORQUE VENIAMQUE A VOBIS PETO UT VOS POPULUM CIVITATEMQUE CARTHAGINIENSEM DESERATIS, LOCA TEMPLA SACRA URBEMQUE [p295]EORUM RELINQUATIS ABSQUE HIS ABEATIS, (8) EIQUE POPULO CIVITATI METUM FORMIDINEM OBLIVIONEM INICIATIS, PRODITIQUE ROMAM AD ME MEOSQUE VENIATIS, NOSTRAQUE VOBIS LOCA TEMPLA SACRA URBS ACCEPTIOR PROBATIORQUE SIT, MIHIQUE POPULOQUE ROMANO MILITIBUSQUE MEIS PRAEPOSITI SITIS UT SCIAMUS INTELLIGAMUSQUE. SI ITA FECERITIS, VOVEO VOBIS TEMPLA LUDOSQUE FACTURUM. (9) In eadem verba hostias fieri oportet auctoritatemque videri extorum, ut ea promittant futura. Urbes vero exercitusque sic devoventur iam numinibus evocatis, sed dictatores imperatoresque soli possunt devovere his verbis: (10) DIS PATER VEIOVIS MANES, SIVE QUO ALIO NOMINE FAS EST NOMINARE, UT OMNES ILLAM URBEM CARTHAGINEM EXERCITUMQUE QUEM EGO ME SENTIO DICERE FUGA FORMIDINE TERRORE CONPLEATIS, QUIQUE ADVERSUM LEGIONES EXERCITUMQUE NOSTRUM ARMA TELAQUE FERENT, UTI VOS EUM EXERCITUM EOS HOSTES EOSQUE HOMINES URBES AGROSQUE EORUM ET QUI IN HIS LOCIS REGIONIBUSQUE AGRIS URBIBUSVE HABITANT [p296]ABDUCATIS LUMINE SUPERO PRIVETIS EXERCITUMQUE HOSTIUM URBES AGROSQUE EORUM QUOS ME, SENTIO DICERE, UTI VOS EAS URBES AGROSQUE CAPITA AETATESQUE EORUM DEVOTAS CONSECRATASQUE HABEATIS OLLIS LEGIBUS QUIBUS QUANDOQUE SUNT MAXIME HOSTES DEVOTI. (11) EOSQUE EGO VICARIOS PRO ME FIDE MAGISTRATUQUE MEO PRO POPULO ROMANO EXERCITIBUS LEGIONIBUSQUE NOSTRIS DO DEVOVEO, UT ME MEAMQUE FIDEM IMPERIUMQUE LEGIONES EXERCITUMQUE NOSTRUM QUI IN HIS REBUS GERUNDIS SUNT BENE SALVOS SIRITIS ESSE. SI HAEC ITA FAXITIS UT EGO SCIAM SENTIAM INTELLEGAMQUE, TUNC QUISQUIS HOC VOTUM FAXIT UBI FAXIT RECTE FACTUM ESTO OVIBUS ATRIS TRIBUS. TELLUS MATER TEQUE IUPPITER OBTESTOR. (12) Cum Tellurem dicit, manibus terram tangit: cum Iovem dicit, manus ad caelum tollit: cum votum recipere dicit, manibus pectus tangit. (13) In antiquitatibus autem haec oppida inveni devota; * Stonios Fregellas Gavios Veios Fidenas, haec intra Italiam, praeterea Carthaginem et Corinthum; sed et multos exercitus oppidaque hostium Gallorum Hispanorum Afrorum Maurorum aliarumque gentium quas prisci locuntur annales. (14) Hinc ergo est quod propter huiusmodi evocationem numinum discessionemque ait Virgilius: [p297]<poem> Excessere omnes adytis arisque relictis Di'', </poem> et ut tutelares designaret, adiecit: <poem> quibus imperium hoc steterat </poem> (15) Utque praeter evocationem etiam vim devotionis ostenderet, in qua praecipue Iuppiter, ut diximus, invocatur, ait: <poem> — Ferus omnia Iuppiter Argos Transtulit''. </poem> (16) Videturne vobis probatum sine divini et humani iuris scientia non posse profunditatem Maronis intellegi? ===X.=== (1) Hic cum omnes concordi testimonio doctrinam et poetae et enarrantis aequarent, exclamavit Evangelus diu se succubuisse patientiae, nec ultra dissimulandum, quin in medium detegat inscientiae Virgilianae vulnera. (2) ''Et nos'', inquit, ''manum ferulae'' aliquando ''subduximus'', et nos cepimus pontificii iuris auditum: et ex his quae nobis nota sunt Maronem huius disciplinam iuris nescisse constabit. (3) Quando enim diceret, <poem> Caelicolum regi mactabam in litore taurum </poem> [p298]si sciret taurum immolari huic deo vetitum, aut si didicisset quod Atteius Capito conprehendit? Cuius verba ex libro primo de iure sacrificiorum haec sunt: ''Itaque Iovi tauro verre ariete immolari non licet''. (4) Labeo vero sexagesimo et octavo libro intulit ''nisi Neptuno Apollini et Marti taurum non immolari''. Ecce pontifex tuus quid apud quas aras mactetur ignorat, cum vel aedituis haec nota sint et veterum non tacuerit industria. (5) Ad haec Praetextatus renidens: Quibus deorum tauro immoletur, si vis cum Virgilio communicare, ipse te docebit: <poem> Taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo </poem> (6) Vides in opere poetae verba Labeonis? Igitur ut hoc docte ita illud argute. Nam ostendit deo non litatum ideo secutum <poem> Horrendum dictu et visu mirabile monstrum </poem> (7) Ergo respiciens ad futura hostium contrariam fecit. Sed et noverat hunc errorem non esse inexpiabilem. Atteius enim Capito, quem in acie contra Maronem locasti, adiecit haec verba: ''Si quis forte tauro Iovi fecerit, piaculum dato''. Committitur ergo res non quidem inpianda, insolita tamen: et committitur non ignorantia, sed ut locum monstro faceret secuturo. [p299] ===XI.=== (1) Subiecit Evangelus: Si eventu excusantur inlicita, dic, quaeso, quod erat monstrum secuturum et cum Cereri libari vino iuberet, quod omnibus sacris vetatur? <poem> Cui tu lacte favos et miti dilue Baccho </poem> (2) Vinum autem Cereri non libari debuit illum vel Plautus docere, qui in Aulularia ait: <poem> Cererin', Strobile, hi sunt facturi nuptias? ''[''Qui?'']'' Quia temeti nihil adlatum video.'' </poem> (3) At hic vester, flamen et pontifex et omnia, tam quid immoletur quam quid libetur ignorat, et, ne non ubique in libando pari errore sit devius, in octavo ait: <poem> In mensam laeti libant, divosque precantur </poem> cum non in mensam sed in aram secundum morem libare debuerint. (4) Ut prius tibi, Praetextatus inquit, de posteriore quaestione respondeam, fateor te non inmerito de usurpata in mensam libatione quaesisse; ampliusque speciem difficultatis auxeras, si magis Didonem in mensam similiter libantem notasses: <poem> Dixit, et in mensam laticum libavit honorem </poem> (5) Nam et Tertius, cum de ritu sacrorum multa dissereret, ait sibi hunc locum in quaestionem venire, nec tamen haesitationem suam requisita ratione dissolvit. Ego autem quod mihi magistra lectione compertum est publicabo. In Papiriano enim iure evidenter relatum est arae vicem praestare posse mensam dicatam. [p300]''">''> ''Ut in templo'', inquit, ''Iunonis Populoniae augusta mensa est. Namque in fanis alia vasorum sunt et sacrae supellectilis, alia ornamentorum: quae vasorum sunt instrumenti instar habent, quibus semper sacrificia conficiuntur, quarum rerum principem locum optinet mensa in qua epulae libationisque et stipes reponuntur: ornamenta vero sunt clypei coronae et huiuscemodi donaria. Neque [p301]enim dedicantur eo tempore quo delubra sacrantur, at vero mensa arulaeque eodem die quo aedes ipsae dedicari solent, unde mensa hoc ritu dedicata in templo arae usum et religionem optinet pulvinaris.'' (7) Ergo apud Evandrum quidem fit iusta libatio, quippe apud eam mensam quae cum ara Maxima more utique religionis fuerat dedicata et in luco sacrato et inter ipsa sacra in quibus epulabantur: in convivio vero Didonis, quod tantum regium constat, non etiam sacrum, fuisse, apud humanam mensam in triclinio, non in templo, quia non erat religiosa sed usurpata libatio, solam fecit libasse reginam, in cuius persona nulla observationis necessitas et multa ad usurpandum in potestate permissio. (8) At vero hic <poem> — omnes In mensam laeti libant, divosque precantur'', </poem> quia quod recte fieri noverat ab omnibus simul in templo epulantibus et uni sacratae adsidentibus mensae factum esse memoravit. (9) De illo autem versu: <poem> Cui tu lacte favos et miti dilue Baccho </poem> paucis, quod male accusatur, absolvam. Poeta enim aeque in [p302]rebus doctrinae et in verbis sectator elegantiae, sciens Cereri mulso libari, adiecit: ''miti Baccho favos dilue'', scilicet mitescere vinum dicens, cum mulsum coeperit fieri. (10) Nam ita hic ''mite'' vinum dixit, ut alibi ait ''domitum'': <poem> — Et durum Bacchi domitura saporem''. </poem> Notum autem esse non diffitebere, quod a. d. duodecimum Kalendas Ianuarias Herculi et Cereri faciunt sue praegnate panibus mulso. ===XII.=== (1) Oportune mehercle, Praetextate, fecisti Herculis mentionem, in cuius sacra hic vester gemino errore commisit: <poem> Tum Salii ad cantus incensa altaria circum Populeis adsunt evincti tempora ramis.'' </poem> Nam et Salios Herculi dedit, quos tantum Marti dicavit antiquitas, et populeas coronas nominat, cum ad aram Maximam sola [p303]lauro capita et alia fronde non vinciant. (2) Videmus et in capite praetoris urbani lauream coronam, cum rem divinam Herculi facit. Testatur enim Terentius Varro in ea satura quae inscribitur περὶ κεραυνοῦ maiores solitos decimam Herculi vovere, nec decem dies intermittere quin pollucerent, populum ἀσύμβολον cum corona laurea dimitterent cubitum. (3) Hiccine est, Vettius ait, error geminus? At ego in neutro dico errasse Virgilium. Nam, ut primum de frondis genere dicamus, constat quidem nunc lauro sacrificantes apud aram Maximam coronari, sed multo post Romam conditam haec consuetudo sumpsit exordium, postquam in Aventino Lauretum coepit virere, quam rem docet Varro Humanarum libro secundo. (4) E monte ergo proximo decerpta laurus [p304]sumebatur operantibus, quam vicina offerebat occasio. Unde recte Maro noster ad ea tempora respexit quibus Evander ante urbem conditam apud aram Maximam sacra celebrabat et utebatur populo utique ''Alcidae gratissima''. (5) Salios autem Herculi ubertate doctrinae altioris adisgnat, quia is deus et apud pontifices idem qui et Mars habetur. (6) Et sane ita Menippea Varronis adfirmat quae inscribitur Ἄλλος οὗτος Ἡρακλῆς, in qua, cum de multo Hercule loqueretur, eundem esse ac Martem probavit. Chaldaei quoque stellam Herculis vocant quam reliqui omnes Martis appellant. (7) Est praeterea Octavii Hersennii liber qui inscribitur de sacris Saliaribus Tiburtium, in quo Salios Herculi institutos operari diebus certis et auspicato docet. (8) Item Antonius Gnipho, vir doctus cuius scholam Cicero post laborem fori frequentabat, [p305]Salios Herculi datos probat in eo volumine quo disputat quid sit ''festra'', quod est ostium minusculum in sacrario, quo verbo etiam Ennius usus est. (9) Idoneis, ut credo, auctoribus certisque rationibus error qui putabatur uterque defensus est. Si qua sunt alia quae nos commovent, in medium proferamus, ut ipsa collatio nostrum, non Maronis, absolvat errorem. (10) Tunc Evangelus: Numquamne tibi, Praetextate, venit in mentem toto, ut aiunt, caelo errasse Virgilium, cum Dido sua rem divinam pro nuptiis faceret? <poem> — Mactat'' (enim inquit) ''lectas de more bidentes Legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo'', </poem> et quasi expergefactus adiecit: <poem> Iunoni ante omnes cui vincla iugalia curae </poem> - - - [p306] ===XIII.=== (1) Accipite et M. Varronis verba de agricultura libro tertio, qui cum de pavonibus in villa nutriendis loqueretur, sic ait: ''Primus hos Q. Hortensius augurali coena posuisse dicitur, quod potius factum tum luxuriose quam severe boni viri laudabant. [p307]Quem cito secuti multi extulerunt eorum pretia, ut ova eorum denariis veneant quinis, ipsi facile quinquagenis.'' (2) Ecce res non ammiranda solum sed etiam pudenda, ut ova pavonum quinis denariis veneant, quae hodie non dicam vilius, sed omnino nec veneunt. (3) Is Hortensius platanos suas vino irrigare consuevit: adeo ut in quadam actione quam habuit cum Cicerone susceptam precario a Tullio postulasset ut locum dicendi permutaret secum: abire enim in villam necessario se velle, ut vinum platano, quam in Tusculano posuerat, ipse suffunderet. (4) Sed forte ad notam seculi sui non sufficit Hortensius, vir alioquin ex professo mollis et in praecinctu ponens omnem decorum. Fuit enim vestitu ad munditiem curioso, et ut bene amictus iret, faciem in speculo quaerebat, ubi se intuens togam corpori sic applicabat, ut [p308]rugas non forte sed industria locatas artifex nodus astringeret et sinus ex conposito defluens modum lateris ambiret. (5) Is quondam cum incederet elaboratus ad speciem, collegae de iniuriis diem dixit, quod sibi in angustiis obvius offensu fortuito structuram togae destruxerat: et capital putavit, quod in humero suo locum [p309]ruga mutasset. (6) Ergo hoc praetermisso ad viros venio triumphales quos victores gentium luxuria vicit, et, ut taceam Gurgitem a devorato patrimonio cognominatum, quia insignibus virtutis secutae vitia prioris conpensavit aetatis, Metellus Pius in quam foveam luxus et superbiae successuum continuatione pervenit? Et, ne multis morer, ipsa de eo Salustii verba subieci: (7) ''Ac Metellus in ulteriorem Hispaniam post annum regressus magna gloria, concurrentibus undique virile et muliebre secus, per vias et tecta omnium visebitur. Eum quaestor C. Urbinus aliique cognita voluntate cum ad coenam invitaverunt, ultra Romanum ac mortalium etiam morem curabant exornatis aedibus per aulaea et insignia scenisque [p310]ad ostentationem histrionum fabricatis. (8) Simul croco sparsa humus et alia in modum templi celeberrimi. Praeterea tum sedenti in transenna demissum Victoriae simulachrum cum machinato strepitu tonitruum coronam ei inponebat, tum venienti ture quasi deo supplicabatur. (9) Toga picta plerumque amiculo erat accumbenti, epulae vero quaesitissimae, neque per omnem modo provinciam sed trans maria, ex Mauritania volucrum et ferarum incognita antea plura genera. Quis rebus aliquantam partem gloriae dempserat, maximeque apud veteres et sanctos viros superba illa gravia indigna [p311]Romano imperio aestimantes.'' Haec Salustius, gravissimus alienae luxuriae obiurgator et censor. (10) Accipite inter gravissimas personas non defuisse luxuriam. Refero enim pontificis vetustissimam coenam quae scripta est in indice quarto Metelli illius pontificis maximi in haec verba: (11) ''Ante diem nonum Kalendas Septembres, quo die Lentulus flamen Martialis inauguratus est, domus ornata fuit: triclinia lectis eburneis strata fuerunt: duobus tricliniis pontifices cubuerunt, Q. Catulus, [p312]M. Aemilius Lepidus, D. Silanus, C. Caesar, rex sacrorum, P. Scaevola Sextus, Q. Cornelius, P. Volumnius, P. Albinovanus, et L. Iulius Caesar augur qui eum inauguravit: in tertio triclinio Popilia Perpennia Licinia Arruntia virgines Vestales et ipsius uxor Publicia flaminica et Sempronia socrus eius. (12) Coena haec fuit: Ante coenam echinos, ostreas crudas quantum vellent, peloridas [p313]sphondylos, turdum asparagos subtus, gallinam altilem, patinam [p314]ostrearum peloridum, balanos nigros, balanos albos: iterum sphondylos glycomaridas urticas ficedulas, lumbos capraginos aprugnos, [p315]altilia ex farina involuta, ficedulas murices et purpuras. In coena sumina, sinciput aprugnum, patinam piscium, patinam suminis, anates, querquedulas elixas, lepores, altilia assa, amulum, panes Picentes.'' (13) Ubi iam luxuria tunc accusaretur, quando tot rebus farta fuit coena pontificum? Ipsa vero edulium genera quam dictu turpia? Nam Titius in suasione legis Fanniae obicit seculo suo [p316]quod porcum Troianum mensis inferant, quem illi ideo sic vocabant, quasi aliis inclusis animalibus gravidum, ut ille Troianus equus gravidus armatis fuit. (14) Exigebat hoc quoque illa gulae intemperantia, ut et lepores saginarentur teste Varrone, qui de agricultura libro tertio, cum de leporibus loqueretur, sic ait: ''Hoc quoque nuper institutum, ut saginarentur, cum exceptos e leporario condant in caveis, et loco clauso faciant pingues.'' (15) Si cui hoc mirum videtur, quod ait Varro lepores aetate illa solitos saginari, accipiat, aliud quod maiore ammiratione sit dignum, cochleas saginatas, quod idem Varro in eodem libro refert. Verba ipsa qui volet legere, ubi quaerere debeat indicavi. (16) Neque ego nunc antiquitati nos praeferendos vel conparandos dico, sed respondi obiurganti Horo, adserens, uti res habet, maiorem illis seculis deliciarum curam fuisse quam nostro. ===XIV.=== (1) Subiecit Furius Albinus, antiquitatis non minus quam Caecina peritus: Miror te, inquit, Albine, non retulisse quanta illa affluentia marinarum procurari solita fuerit copiarum, cuius relatu [p317]maximam conviviorum nostrorum sobrietatem doceres. Et Caecina: Profer, inquit, in medium quae de hac quoque parte lectu comperisti: ultra omnes enim polles memoria vetustatis. (2) Et Furius sic ingressus est: Vetustas quidem nobis semper, si sapimus, adoranda est. Illa quippe secula sunt quae hoc imperium vel sanguine vel sudore pepererunt, quod non nisi virtutum faceret ubertas: sed, quod fatendum est, in illa virtutum abundantia vitiis quoque aetas illa non caruit, e quibus nonnulla nostro seculo morum sobrietate correcta sunt. (3) Et de luxu quidem illius temporis circa marinas copias dicere institueram: sed quia in adsertionem nostrae emendationis alia ex aliis proferenda se suggerunt, de piscibus non omitto, sed differo dum de alia lascivia qua nunc caremus ammoneo. (4) Dic enim, Hore qui antiquitatem nobis obicis, ante cuius triclinium modo saltatricem vel saltatorem te vidisse meministi? <A NAME="14.4.2"></A>At inter illos saltatio certatim vel ab honestis adpetebatur. <A NAME="14.4.3"></A>Ecce enim, ut ab illo ordiar tempore quod fuit optimis moribus, inter duo bella Punica ingenui, quid dicam ingenui, filii senatorum in ludum saltatorium commeabant et illic crotalia gestantes saltare discebant. (5) Taceo quod matronae etiam saltationem non inhonestam putabant: sed inter probas quoque earum erat saltandi cura, dummodo non curiosa usque ad artis perfectionem. Quid enim ait Salustius: ''Psallere saltare elegantius [p318]quam necesse est probae?'' adeo et ipse Semproniam reprehendit, non quod saltare sed quod optime scierit. (6) Nobilium vero filios et, quod dictu nefas est, filias quoque virgines inter studiosa numerasse saltandi meditationem testis est Scipio Africanus Aemilianus, qui in oratione contra legem iudiciariam Tib. Gracchi sic ait: (7) ''Docentur praestigias inhonestas: cum cinaedulis et sambuca [p319]psalterioque eunt in ludum histrionum, discunt cantare, quae maiores nostri ingenuis probro ducier voluerunt: eunt, inquam, in [p320]ludum saltatorium inter cinaedos virgines puerique ingenui. Haec cum mihi quisquam narrabat, non poteram animum inducere ea liberos suos homines nobiles docere: sed cum ductus sum in ludum saltatorium, plus medius fidius in eo ludo vidi pueris virginibusque quinquaginta, in his unum (quod me reipublicae maxime miseritum est) puerum bullatum, petitoris filium non minorem annis duodecim, cum crotalis saltare quam saltationem inpudicus servulus honeste saltare non posset.'' (8) Vides quemadmodum ingemuerit Africanus, quod vidisset cum crotalis saltantem filium petitoris, id est candidati, quem ne tum quidem spes et ratio adipiscendi magistratus, quo tempore se suosque ab omni probro debuit vindicare, potuerit coercere, quo minus faceret quod scilicet turpe non habebatur. Ceterum superius pleramque nobilitatem haec propudia celebrare conquestus est. (9) Sic nimirum M. Cato senatorem [p321]non ignobilem Caecilium spatiatorem et Fescenninum vocat, eumque staticulos dare his verbis ait: ''Descendit de cantherio, inde staticulos dare, ridcularia fundere'', et alibi in eundem: ''Praeterea cantat, ubi collibuit, interdum Graecos versus agit, iocos dicit, voces demutat, staticulos dat''. (10) Haec Cato, cui, ut videtis, etiam cantare non serii hominis videtur: quod apud alios adeo non inter turpia numeratum est, ut L. Sylla, vir tanti nominis, optime cantasse dicatur. (11) Ceterum histriones non inter turpes habitos Cicero testimonio est, quem nullus ignorat Roscio et Aesopo histrionibus tam familiariter usum, ut res rationesque eorum sua sollertia [p322]tueretur: quod cum aliis multis tum ex epistolis quoque eius declaratur. (12) Nam illam orationem quis est qui non legerit, in qua populum Romanum obiurgat quod Roscio gestum agente tumultuarit? Et certe satis constat contendere eum cum ipso histrione solitum, utrum ille saepius eandem sententiam variis gestibus efficeret an ipse per eloquentiae copiam sermone diverso pronuntiaret. Quae res ad hanc artis suae fiduciam Roscium abstraxit, ut librum conscriberet quo eloquentiam cum histrionia conpararet. (13) Is est Roscius qui etiam L. Syllae carissimus fuit et anulo aureo ab eodem dictatore donatus est. Tanta autem fuit gratia et gloria, ut mercedem diurnam de publico mille denarios sine [p323]gregalibus solus acceperit. (14) Aesopum vero ex pari arte ducenties sestertium reliquisse filio constat. Sed quid loquor de histrionibus, cum Appius Claudius, vir triumphalis qui Salius ad usque senectutem fuit, pro gloria optinuerit quod inter collegas optime saltitabat? (15) Ac priusquam a saltatione discedo illud adiciam, uno eodemque tempore tribus nobilissimis civibus non modo studium saltandi sed etiam, si dis placet, peritiam qua gloriarentur fuisse, Gavinio consulari, Ciceronis inimico, quod ei etiam Cicero non dissimulanter obiecit, et M. Caelio, noto in turbas viro, quem [p324]idem Cicero defendit, et Licinio Crasso, Crassi eius qui apud Parthos extinctus est filio. ===XV.=== (1) Sed de saltatione veterum ad praedae marinae transire luxum Liciniorum me nomen ammonuit: quos Murenas cognominatos, quod hoc pisce effusissime delectati sint, satis constat. (2) Huic opinioni M. Varro consentit adserens eodem modo Licinios appellatos Murenas quo Sergius Orata cognominatus est, quod ei pisces qui auratae vocantur carissimi fuerint. (3) Hic est Sergius Orata qui primus balneas pensiles habuit, primus ostrearia in Baiano locavit, primus optimum saporem ostreis Lucrinis adiudicavit. Fuit autem aetate L. Crassi illius diserti, qui quam gravis [p325]et serius habitus sit etiam Cicero docet. (4) Is tamen Crassus, vir censorius, nam cum Cn. Domitio censor fuit, cum supra ceteros disertus haberetur essetque inter clarissimos cives princeps, tamen murenam in piscina domus suae mortuam atratus tamquam filiam luxit. (5) Neque id obscurum fuit, quippe collega Domitius in senatu hoc ei quasi deforme crimen obiecit: neque id confiteri Crassus erubuit, sed ultro etiam, si dis placet, gloriatus est censor, piam affectuosamque rem fecisse se iactitans. (6) Piscinas autem quam refertas habuerint pretiosissimis piscibus Romani illi nobilissimi principes, Lucullus Philippus et Hortensius, quos Cicero ''piscinarios'' appellat, etiam illud indicium est, quod M. Varro in libro de agricultura refert M. Catonem qui post Uticae periit, cum heres testamento Luculli esset relictus, pisces de piscina eius quadraginta [p326]milibus vendidisse. (7) Accersebantur autem murenae ad piscinas nostrae urbis ab usque freto Siculo, quod Rhegium a Messana dispescit. Illic enim optimae a prodigis esse creduntur tam, Hercules, quam anguillae, et utraeque ex illo loco Graece πλωταὶ [p327]vocantur, Latine flutae, quod in summo supernantes sole torrefactae curvare se posse et in aquam mergere desinunt atque ita faciles captu fiunt. (8) Et si enumerare velim quam multi magnique auctores murenas e freto Siculo nobilitarint, longum fiat: sed dicam quid M. Varro in libro qui inscribitur ''Gallus de admirandis'' dixerit his verbis: ''In Sicilia quoque'', inquit, ''manu capi murenas flutas, quod eae in summa aqua prae pinguedine flutentur.'' Haec Varro. (9) Sed quis neget indomitam apud illos et, ut ait Caecilius, ''vallatam'' gulam fuisse, qui ex tam longinquo mari instrumenta luxuriae conpararent? (10) Nec rarus hic Romae piscis, ut peregre accitus, erat. Auctor est Plinius C. Caesarem dictatorem, cum triumphales coenas populo daret, sex milia murenarum a Gavio Hirro ad pondus accepisse. Huius Hirri villam, quamvis [p328]non amplam aut latam, constat propter vivaria quae habuit quadragies HS. venumdatam. ===XVI.=== (1) Nec accipenser, quem maria prodigis nutriunt, illius seculi delicias evasit: et, ut liqueat secundo Punico bello celebre nomen huius piscis fuisse, accipite ut meminerit eius Plautus in fabula quae inscribitur Baccharia ex persona parasiti: <poem> (2) Quis est mortalis tanta fortuna adfectus umquam Qua ego nunc sum, cuius haec ventri portatur pompa? ''-'' Vel nunc, qui mihi in mari accipenser latuit antehac, ''-'' Cuius ego latus in latebras reddam meis dentibus et manibus.'' </poem> (3) Et, ne vilior sit testis poeta, accipite adsertore Cicerone in quo [p329]honore fuit hic piscis apud P. Scipionem Africanum illum et Numantinum. Haec sunt in dialogo de fato verba Ciceronis: (4) ''Nam cum esset apud se ad Lavernium Scipio unaque Pontius, adlatus est forte Scipioni accipenser, qui admodum raro capitur, sed est piscis, ut ferunt, inprimis nobilis. Cum autem Scipio unum et alterum ex his qui eum salutatum venerant invitavisset, pluresque etiam invitaturus videretur, in aurem Pontius: Scipio, inquit, vide quid agas, accipenser iste paucorum hominum est.'' (5) Nec infitias eo temporibus Traiani hunc piscem in magno pretio non fuisse, teste Plinio Secundo qui in Naturali historia, cum de hoc pisce loqueretur, sic ait: ''Nullo nunc in honore est, quod equidem miror, cum sit perrarus inventu.'' (6) Sed non diu stetit haec parsimonia. Nam temporibus Severi principis, qui ostendabat duritiam morum, Sammonicus Serenus, vir seculo suo doctus, cum ad principem suum scriberet faceretque de hoc pisce sermonem, verba Plinii quae superius posui praemisit et ita subiecit: (7) ''Plinius, ut scitis, ad usque Traiani imperatoris venit aetatem. Nec dubium est, quod ait nullo honore hunc piscem temporibus suis fuisse, verum ab eo dici. Apud antiquos autem in pretio fuisse ego testimoniis palam facio vel eo [p330]magis quod gratiam eius video ad epulas quasi postliminio redisse, quippe qui, dignatione vestra cum intersum convivio sacro, animadvertam hunc piscem a coronatis ministris cum tibicine introferri. Sed quod ait Plinius de accipenseris squamis, id verum esse maximus rerum naturalium indagator Nigidius Figulus ostendit, in cuius libro de animalibus quarto ita positum sit: Cur alii pisces squama secunda, accipenser adversa sit.'' (8) Haec Sammonicus, qui turpitudinem convivii principis sui laudando notat, prodens venerationem qua piscis habebatur, ut a coronatis inferretur cum tibicinis cantu quasi quaedam non deliciarum sed numinis pompa. (9) Sed, ut minus miremur accipenserem gravi pretio taxari solitum, Asinius Celer, vir consularis, ut idem Sammonicus refert, mullum unum septem milibus nummum mercatus est. In qua re luxuriam [p331]illius seculi eo magis licet aestimare, quod Plinius Secundus temporibus suis negat facile mullum repertum qui duas pondo libras excederet. At nunc et maioris ponderis passim videmus et pretia haec insana nescimus. (10) Nec contenta illa ingluvies fuit maris sui copiis. Nam Optanus praefectus classis, sciens scarum adeo Italicis litoribus ignotum ut nec nomen Latinum eius piscis habeamus, incredibilem scarorum multitudinem vivariis navibus huc advectam inter Hostiam et Campaniae litus in mare sparsit, [p332]miroque ac novo exemplo pisces in mari tamquam in terra fruges aliquas seminavit: idemque, tamquam summa in hoc utilitatis publicae verteretur, quinquennio dedit operam ut, si quis inter alios pisces scarum forte cepisset, incolumem confestim et inviolatum mari redderet. (11) Quid stupemus captivam illius seculi gulam servisse mari, cum in magno vel dicam maximo apud prodigos honore fuerit etiam Tiberinus lupus et omnino omnes ex hoc amni pisces? (12) Quod equidem cur ita illis visum sit ignoro: fuisse autem etiam M. Varro ostendit, qui enumerans, quae in quibus Italiae partibus optima ad victum gignantur, pisci Tiberino palmam tribuit his verbis in libro Rerum humanarum undecimo: ''Ad victum optima fert ager Campanus frumentum, Falernus vinum, Cassinas oleum, Tusculanus ficum, mel Tarentinus, piscem Tiberis.'' (13) Haec Varro de omnibus scilicet huius fluminis piscibus: sed inter eos, ut supra dixi, praecipuum locum lupus tenuit, et quidem is qui inter duos pontes captus esset. (14) Id ostendunt cum multi alii tum etiam C. Titius, vir aetatis Lucilianae, in oratione qua legem [p333]Fanniam suasit. Cuius verba ideo pono, quia non solum de lupo inter duos pontes capto erunt testimonio, sed etiam mores quibus plerique tunc vivebant facile publicabunt. Describens enim homines prodigos in forum ad iudicandum ebrios commeantes, quaeque soleant inter se sermocinari, sic ait: (15) ''Ludunt alea studiose, delibuti unguentis, scortis stipati. Ubi horae decem sunt, iubent puerum vocari, ut comitium eat percontatum, quid in foro gestum sit, qui suaserint, qui dissuaserint, quot tribus iusserint, quot vetuerint. Inde ad comitium vadunt, ne litem suam faciant. Dum eunt, nulla est in angiporto amphora quam non inpleant, quippe qui vesicam plenam vini habeant. (16) Veniunt in comitium: tristes iubent dicere: quorum negotium est narrant: iudex testes poscit: [p334]ipsum sit minctum: ubi redit, ait se omnia audivisse: tabulas poscit, litteras inspicit: vix prae vino sustinet palpebras. Eunt in consilium: ibi haec oratio: Quid mihi negotii est cum istis nugatoribus potius quam potamus mulsum mixtum vino Graeco, edimus turdum pinguem bonumque piscem, lupum germanum qui inter duos pontes captus fuit?'' (17) Haec Titius. Sed et Lucilius, acer et violentus poeta, ostendit scire se hunc piscem egregii saporis qui inter duos pontes captus esset, eumque quasi ligurritorem ''catillonem'' appellat, scilicet qui proxime ripas stercus insectaretur. Proprie autem catillones dicebantur qui, ad polluctum Herculis ultimi cum venirent, catillos ligurribant. (18) Lucilii versus hi sunt: [p335]<poem> Fingere praeterea adferri quod quisque volebat. Illum sumina ducebant atque altilium lanx: Hunc pontes Tiberinos duo inter captus catillo.'' </poem> ===XVII.=== (1) Longum fiat, si enumerare velim quot instrumenta gulae inter illos vel ingenio excogitata sint vel studio confecta. Et hae nimirum causae fuerunt propter quas tot numero leges de coenis et sumptibus ad populum ferebantur, et imperari coepit, ut patentibus ianuis pransitaretur et coenitaretur, sic oculis civium testibus factis luxuriae modus fieret. (2) Prima autem omnium de coenis lex ad populum Orchia pervenit, quam tulit C. Orchius tribunus plebi de senatus sententia tertio anno quam Cato censor fuerat. Cuius verba, quia sunt prolixa, praetereo: summa autem eius praescribebat numerum convivarum. (3) Et haec est lex Orchia de qua Cato mox orationibus suis vociferabatur, quod plures quam praescripto eius cavebatur ad coenam vocarentur. Cumque auctoritatem novae legis aucta necessitas imploraret, post [p336]annum vicesimum secundum legis Orchiae Fannia lex data est, anno post Romam conditam secundum Gelli opinionem quingentesimo nonagesimo secundo. (4) De hac lege Sammonicus Serenus ita refert: ''Lex Fannia, sanctissimi Augusti, ingenti omnium ordinum consensu pervenit ad populum: neque eam praetores aut tribuni, ut plerasque alias, sed ex omnium bonorum consilio et sententia ipsi consules pertulerunt, cum res publica ex luxuria conviviorum maiora quam credi potest detrimenta pateretur, siquidem eo res redierat, ut gula inlecti plerique ingenui pueri pudicitiam et [p337]libertatem suam venditarent, plerique ex plebe Romana vino madidi in comitium venirent, et ebrii de rei publicae salute consulerent.'' (5) Haec Sammonicus. Fanniae autem legis severitas in eo superabat Orchiam legem, quod in superiore numerus tantummodo coenantium cohibebatur, licebatque secundum eam unicuique bona sua inter paucos consumere, Fannia autem etiam sumptibus modum fecit assibus centum: unde a Lucilio poeta festivitatis suae more ''centussis'' vocatur. (6) Fanniam legem post annos decem et octo lex Didia consecuta est. Eius ferundae duplex fuit causa: prima et potissima, ut universa Italia, non sola urbs, lege sumptuaria teneretur, Italicis existimantibus Fanniam legem non in se sed in solos urbanos cives esse conscriptam: deinde ut non soli qui prandia coenasve maiore sumptu fecissent, sed etiam qui ad ea vocitati essent atque omnino interfuissent, poenis legis tenerentur. (7) Post Didiam Licinia lex lata est a P. Licinio Crasso Divite, cuius ferundae probandaeque tantum studium ab optimatibus inpensum est, ut consulto senatus iuberetur, ut ea tantummodo promulgata, priusquam trinundino confirmaretur, ita ab omnibus observaretur quasi iam populi sententia conprobata. (8) Lex vero haec paucis mutatis in plerisque cum Fannia [p338]congruit. In ea enim ferenda quaesita est novae legis auctoritas exolescente metu legis antiquioris ita, Hercules, ut de ipsis duodecim tabulis factum est: quarum ubi contemni antiquitas coepit, eadem illa quae illius legibus cavebantur in alia latorum nomina transierunt. (9) Sed legis Liciniae summa: ''ut Kalendis Nonis nundinis Romanis cuique in dies singulos triginta dumtaxat asses edundi causa consumere liceret, ceteris vero diebus, qui excepti non essent, ne amplius daretur adponeretur quam carnis aridae pondo tria et salsamentorum pondo libra et quod ex terra vite arboreve sit natum.'' (10) Video quid remordeat. Ergo indicium sobrii seculi est ubi tali praescripto legum coercetur expensa coenarum? Non ita est. Nam leges sumptuariae a singulis ferebantur quae civitatis totius vitia corrigerent: ac nisi pessimis effusissimisque moribus viveretur, profecto opus ferundis legibus non fuisset. Vetus verbum est: ''Leges'', inquit, ''bonae ex malis moribus procreantur''. (11) Has sequitur lex Cornelia et ipsa sumptuaria, quam tulit Cornelius Sylla dictator: in qua non conviviorum magnificentia prohibita est nec gulae modus factus, verum minora pretia [p339]rebus inposita, et quibus rebus, di boni, quamque exquisitis et paene incognitis generibus deliciarum! quos ille pisces, quasque offulas nominat, et tamen pretia illis minora constituit! Ausim dicere, ut vilitas edulium animos hominum ad parandas obsoniorum copias incitaret, et gulae servire etiam qui parvis essent facultatibus possent. (12) Dicam plane quod sentio. Adprime luxuriosus mihi videtur et prodigus cui haec tanta in epulis vel gratuita ponantur. Itaque tanto hoc seculum ad omnem continentiam promptius, ut pleraque harum rerum quae Syllana lege ut vulgo nota conprehenduntur nemo nostrum vel fando compererit. (13) Sylla mortuo Lepidus consul legem tulit et ipse cibariam: Cato enim sumptuarias leges cibarias appellat. Dein paucis interiectis annis alia lex pervenit ad populum ferente Antio Restione: quam legem, quamvis esset optima, obstinatio tamen luxuriae et vitiorum firma concordia nullo abrogante inritam fecit. Illud tamen memorabile de Restione latore ipsius legis fertur, eum quoad vixit foris postea non recoenasse, ne testis fieret contemptae [p340]legis quam ipse bono publico pertulisset. (14) His legibus annumerarem edictum de sumptibus ab Antonio propositum qui postea triumvir fuit, ni indignum crederem inter cohibentes sumptum Antonio locum facere, cuius expensae in coenam solitae conferri sola unionis a Cleopatra uxore consumpti aestimatione superatae sunt. (15) Nam cum Antonius quicquid mari aut terra aut etiam caelo gigneretur ad satiandam ingluviem suam natum existimans faucibus ac dentibus suis subderet, eaque re captus de Romano imperio facere vellet Aegyptium regnum, Cleopatra uxor, quae vinci a Romanis nec luxuria dignaretur, sponsione provocavit insumere se posse in unam coenam sestertium centies. (16) Id mirum Antonio visum, nec moratus sponsione contendit, dignus sculna Munatio Planco qui tam honesti certaminis arbiter electus est. Altera die Cleopatra pertemptans Antonium pollucibilem [p341]sane coenam paravit, sed quam non miraretur Antonius, quippe qui omnia quae adponebantur ex cotidianis opibus agnosceret. (17) Tunc regina adridens fialam poposcit, cui aceti nonnihil acris infudit atque illuc unionem demptum ex aure altera festinabunda demisit, eumque mature dissolutum, uti natura est eius lapidis, absorbuit: et quamvis eo facto sponsione vicisset, quippe cum ipsa margarita centies sestertium sine contentione evaluisset, manum tamen et ad alterius unionem auris similiter admovit, nisi Munatius Plancus iudex severissimus superatum Antonium mature pronuntiasset. (18) Ipse autem unio cuius fuerit magnitudinis inde colligi poterat, quod qui superfuit postea victa regina et capta Aegypto Romam delatus dissectusque est, et factae ex una margarita duae, inpositaeque simulachro Veneris, ut monstruosae magnitudinis, in templo quod Pantheum dicitur. [p342] ===XVIII.=== (1) Adhuc dicente Furio secundae mensae inlata bellaria novo sermoni principium dederunt. Symmachus enim adtrectans manu nuces: Vellem, inquit, ex te audire, Servi, tanta nucibus nomina quae causa vel origo variaverit, aut unde, tot mala cum hac una appellatione vocitentur, fiunt tamen seorsum diversa tam vocabulo quam sapore. Ac prius de nucibus absolvas volo quae tibi memoria crebrae lectionis occurrunt. (2) Et Servius: Nux ista iuglans secundum nonnullorum opinionem a iuvando et a glande dicta existimatur. Gavius vero Bassus in libro de significatione verborum hoc refert: (3) ''Iuglans arbor proinde dicta est ac Iovis glans. Nam quia id arboris genus nuces habet quae sunt suaviore sapore quam glans est, hunc fructum antiqui illi, qui egregium glandique similem ipsamque arborem deo dignam existimabant, Iovis glandem appellaverunt, quae nunc litteris interlisis iuglans nominatur.'' (4) Cloatius autem Verus in libro a Graecis tractorum ita memorat: ''Iuglans, D'' praetermissum est, quasi Diuglans, id est Διὸς βάλανος, sicut Theophrastus ait: Ἴδια δὲ τῶν [p343]ὀρινῶν ἃ ἐν τοῖς πεδίοις οὐ φύεται, τερέβινθος πρῖνος φιλῦρη ἀφάρκη καρύα, ἣ καὶ Διὸς βάλανος. Hanc Graeci etiam basilicam vocant. (5) Nux haec Abellana seu Praenestina, quae est eadem, ex arbore est quae dicitur corylus, de qua Virgilius dicit: ''Corylum sere''. Est autem natio hominum iuxta agrum Praenestinum qui Carsitani vocantur ἀπὸ τῶν καρύων, cuius rei meminit Varro in logistorico qui inscribitur ''Marius de fortuna'': inde scilicet Praenestinae nuces. (6) Est et illud apud Naevium in fabula Ariolo: <poem> — Quis heri Apud te? Praenestini et Lanuvini hospites. Suopte utrosque decuit acceptos cibo, Alteris inanem bulbam madidam dari, [p344]Alteris nuces in proclivi profundere.'' </poem> Hanc autem nucem Graeci Ponticam vocant, dum unaquaeque natio indit huic nuci nomen ex loco in quo nascitur copiosior. (7) Nux castanea, de qua Virgilius: ''Castaneasque nuces'', vocatur et Heracleotica. Nam vir doctus Oppius in libro quem fecit de silvestribus [p345]arboribus sic ait: ''Heracleotica haec nux, quam quidam cataneam nominant, itemque Pontica nux atque etiam quae dicuntur basilicae iuglandes germina atque flores agunt similiter isdem temporibus quibus Graecae nuces.'' (8) Nunc dicendum est quae sit Graeca nux. Ac simul hoc dicens amygdalam de lance tulit et ostendit. Nux Graeca haec est quae et amygdale dicitur, sed et Thasia eadem nux vocatur. Testis est Cloatius in Ordinatorum Graecorum libro quarto, cum sic ait: ''Nux Graeca amygdale''. Atta vero in Supplicatione: <poem> Nucem Graecam, ait, favumque adde quantum libet. </poem> (9) Nucem molluscam licet hiemis nobis tempus invideat, tamen, quia de nucibus loquimur, indictam non relinquemus. Plautus in Calceolo sic eius meminit: <poem> — Molluscam nucem Super eius dixit inpendere tegulas. </poem> (10) Ecce Plautus nominat quidem, sed quae sit nux mollusca non exprimit. Est autem Persicum quod vulgo vocatur: et mollusca nux dicitur scilicet, quod ceteris omnibus nucibus mollior sit. (11) Huius rei idoneus adsertor est Suevius, vir longe doctissimus, in [p346]idyllio quod inscribitur ''Moretum''. Nam cum loquitur de hortulano faciente moretum, inter cetera quae eo mittit et hoc pomum mitti ait his verbis: <poem> (12) Admiscet ''-'' missa in cava silicis haec nunc partim, Partim Persica: quod nomen sic denique fertur Propterea quod qui quondam cum rege potenti, Nomine Alexandro Magno, fera praelia bello In Persas tetulere, suo post inde reventu Hoc genus arboris in praelatis finibus Graiis Disseruere novos fructus mortalibus dantes. [p347]Mollusca haec nux est, ne quis forte inscius erret.'' </poem> (13) Nux terentina dicitur quae ita mollis est ut vix adtrectata frangatur. De qua in libro Favorini sic reperitur: ''Item quod quidam Tarentinas oves vel nuces dicunt, quae sunt terentinae a tereno, quod est Sabinorum lingua molle: unde Terentios quoque dictos putat Varro ad Libonem primo.'' Quam in culpam etiam Horatius potest videri incidere, qui ait et: <poem> — molle Tarentum''. </poem> (14) Nux pinea hos nobis qui adpositi sunt nucleos dedit. Plautus in Cistellaria: <poem> Qui e nuce nucleos esse vult frangit nucem. </poem> ===XIX.=== (1) Et, quia mala videmus admixta bellariis, post nuces de malorum generibus disserendum est. Sunt de agricultura scriptores qui nuces et mala sic dividunt ut nuces dicant omne [p348]pomum quod foris duro tegatur et intus habeat quod esui est, malum vero quod foris habeat quod est esui et durum intus includat. Secundum hanc definitionem Persicum, quod Suevius poeta superius inter nuces numerat, magis erit inter mala numerandum. (2) His praemissis malorum enumeranda sunt genera, quae Cloatius in Ordinatorum Graecorum libro quarto ita diligenter enumerat: ''Sunt autem genera malorum: Amerinum cotonium citreum coccymelum conditivum ἐπιμηλὶς musteum Mattianum orbiculatum [p349]ogratianum praecox pannuceum Punicum Persicum Quirianum [p350]prosivum rubrum Scaudianum silvestre struthium Scantianum tibur Verianum.'' (3) Vides Persicum a Cloatio inter mala numeratum, quod nomen originis suae tenuit, licet iam dudum nostri soli germen [p351]sit. Quod autem ait idem Cloatius ''citreum'', et ipsum Persicum malum est secundum Virgilium: <poem> Felicis mali quo non praestantius ullum </poem> et reliqua. (4) Et ut nemo dubitet haec de citreo dixisse Virgilium, accipite quae Oppius in libro de silvestribus arboribus dicat: ''Citrea item malus et Persica: altera generatur in Italia, et in Media altera.'' Et paulo post de citreo loquens ait: ''Est autem odoratissimum: ex quo interiectum vesti tineas necat. Fertur etiam venenis contrarium, quod tritum cum vino purgatione virium suarum bibentes servat. Generantur autem in Perside omni tempore mala citrea: alia enim praecarpuntur, alia interim maturescunt.'' (5) Vides [p352]hic et citreum nominari et omnia signa poni quae de eo Virgilius dixit, licet nomen citrei ille non dixerit. Nam et Homerus, qui citreum θύον appellat, ostendit esse odoratum pomum: <poem> Θύου δ’ ἀπὸ καλὸν ὀδώδει, </poem> et, quod ait Oppius inter vestem poni citreum, idem significat Homerus, cum dicit: <poem> Εἵματα δ’ ἀμφιέσασα θυώδεα σιγαλόεντα. </poem> Hinc et Naevius poeta in bello Punico ait ''citrosam vestem''. (6) Pira haec quae vidimus varietas nominum numerosa discernit. Nam idem Cloatius sic eorum vocabula describit: ''Anicianum cucurbitivum cirritum cervisca calculosum Crustuminum decimanum [p353]Graeculum Lollianum Lanuvinum laureum Lateresianum myrapium Milesium murteum Naevianum orbiculatum Praecianum rubile Signinum Tullianum Titianum timosum Turranianum praecox volemum, mespilum serum, sementivum serum, Sextilianum serum, Tarentinum serum, Valerianum serum''. ===XX.=== (1) Ammonent nos et fici aridae ut enumeremus genera ficorum eodem Cloatio nos de his ut de aliis instruente. Sic enim diversas ficos diligentiae suae more dinumerat: ''Africa albula harundinea asinastra, atra palusca, Augusta bifera Carica, caldica [p355]alba nigra, Chia alba nigra, Calpurniana alba nigra, cucurbitiva duricoria Herculanea Liviana ludia leptoludia Marsica Numidica [p356]pulla Pompeiana praecox, Tellana atra.'' (2) Sciendum quod ficus alba ex felicibus sit arboribus, contra nigra ex infelicibus. Docent nos utrumque pontifices. Ait enim Veranius de verbis pontificalibus: ''Felices arbores putantur esse quercus aesculus ilex suberies fagus corylus sorbus, ficus alba, pirus malus vitis prunus cornus lotus.'' (3)T Tarquitius autem Priscus in Ostentario arborario sic ait: ''Arbores quae inferum deorum avertentiumque in tutela sunt, eas infelices nominant: alternum sanguinem filicem, ficum [p357]atram, quaeque bacam nigram nigrosque fructus ferunt, itemque acrifolium, pirum silvaticum, pruscum rubum sentesque quibus portenta prodigiaque mala comburi iubere oportet.'' (4) Quid quod [p358]ficum tamquam non pomum secerni a pomis apud idoneos repperimus? Afranius in Sella: ''Pomum holus ficum uvam.'' Sed et Cicero Œconomicon libro tertio: ''Neque serit vitem neque quae sata est diligenter colit: oleum ficos poma non habet.'' (5) Nec hoc ignorandum est, ficum solam ex omnibus arboribus non florere. Lacte proprie ficorum dicitur. Grossi appellantur fici quae non maturescunt. Hos Graeci dicunt ὀλύνθους. Mattius: [p359] <poem> In milibus tot (ficorum) non videbitis grossum </poem> et paulo post: <poem> Sumas ab alio lacte diffluos grossos </poem> Et Postumius Albinus Annali primo de Bruto: ''Ea causa sese stultum brutumque faciebat, grossulos ex melle edebat''. (6) Olearum genera haec enumerantur: ''Africana albigerus Aquilia Alexandrina Aegyptia culminea conditiva Liciniana orchas [p360]oleaster pausia paulia radius Sallentina Sergiana Termutia''; sicut uvarum ista sunt genera: (7) ''Aminea'', scilicet a regione, nam Aminei fuerunt ubi nunc Falernum est, ''asinusca atrusca albiverus [p361]albena apiana Apicia bumamma'' (aut, ut Graeci dicunt, βούμασθος) ''duracina labrusca melampsithia Maronia Mareotis Numentana precia pramnia psithia pilleolata Rhodia stephanitis venucula [p362]variola lagea.'' (8) Inter haec Praetextatus: Vellem Servium nostrum diutius audire, sed hora nos quietis ammonet, ut exorto iubare eloquio Symmachi domi suae fruamur. Atque ita facta discessio est. {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen= Saturnalia/II|Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=Saturnalia/IV|Liber IV }} 6a6orsc29qlmbi2iwa9eb5q3bexfs3l 275140 275139 2026-08-07T18:32:26Z Demetrius Talpa 13304 /* III. */ 275140 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen= Saturnalia/II|Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=Saturnalia/IV|Liber IV }} [p263] ===I.=== (1) violatum cum se nosset multa caede pollutum: [p264] <poem> Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penates. Me bello e tanto digressum et caede recenti Attrectare nefas, donec me flumine vivo Abluero. </poem> (2) Post Caietae quoque nutricis sepulturam, quo potissimum navigans adpellitur quam ad eam partem per quam <poem> — fluvio Tiberinus amoeno In mare prorumpit'', </poem> ut confestim in ipso Italiae limine fluviali unda ablutus possit quam purissime <poem> — Iovem Phrygiamque ex ordine Matrem'' </poem> invocare? (3) Quid quod Evandrum aditurus per Tiberim navigat, quod eum esset reperturus Herculi sacra celebrantem, ut sic purificatus sacris possit hospitalibus interesse? (4) Hinc et Iuno ipsa conqueritur non magis quod Aeneam contigisset contra suam velle in Italiam pervenire quam quod ''optato'' potiretur ''Tibridis alveo'', quia sciret eum hoc amne purificatum posse sacra etiam sibi [p265]rite perficere: nam ne supplicare quidem sibi ab eo vellet. (5) Nunc, quoniam purificationem ad sacra superorum pertinentem deorum in Virgiliana observatione monstravimus, videamus utrum et circa inferorum deorum cultum proprietatem moris idem poeta servaverit. (6) Constat dis superis sacra facturum corporis ablutione purgari: cum vero inferis litandum est, satis actum videtur si aspersio sola contingat. De sacris igitur superorum ait Aeneas: <poem> — donec me flumine vivo Abluero. </poem> (7) At Dido, cum sacra dis inferis instituit, ait: <poem> Annam, cara mihi nutrix, huc siste sororem: Dic corpus properet fluviali spargere lympha.'' </poem> et alibi: <poem> Sparserat et latices simulatos fontis Averni. </poem> (8) Nec non, cum Misenum sepulturae mandari refert: <poem> Idem ter socios pura circumtulit unda, Spargens rore levi.'' </poem> Sic et, cum facit Aeneam apud inferos ramum Proserpinae consecraturum, ita infert: <poem> Occupat Aeneas aditum corpusque recenti Spargit aqua.'' </poem> ===II.=== (1) Verborum autem proprietas tam poetae huic familiaris est, ut talis observatio in Virgilio laus esse iam desinat: nullis tamen magis proprie usus est quam sacris vel sacrificalibus verbis. (2) Et primum illud non omiserim, in quo plerique falluntur: <poem> — Extaque salsos Porriciam in fluctus'', </poem> non, ut quidam, ''proiciam'', aestimantes dixisse Virgilium proicienda exta, quia adiecit ''in fluctus''. (3) Sed non ita est. Nam et ex disciplina [p266]haruspicum et ex praecepto pontificum verbum hoc sollemne sacrificantibus est, sicut Veranius ex primo libro Pictoris ita dissertationem huius verbi executus est: ''Exta porriciunto, dis danto, in altaria aramve focumve eove quo exta dari debebunt''. (4) ''Porricere'' ergo, non ''proicere'', proprium sacrificii verbum est: et quia dixit Veranius: ''in aram focumve eove quo exta dari debebunt'', nunc pro ara et foco mare accipiendum est, cum sacrificium dis maris dicatur. (5) Ait enim: <poem> Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro, Vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum Constituam ante aras voti reus, extaque salsos Porriciam in fluctus, et vina liquentia fundam.'' </poem> Ex his docetur in mare rite potuisse ''porrici exta'', non ''proici''. <poem> (6) Constituam ante aras voti reus. </poem> Haec vox propria sacrorum est, ut ''reus'' vocetur qui suscepto voto se numinibus obligat, ''damnatus'' autem qui promissa vota iam solvit. Sed de hoc non opus est a me plura proferri, cum vir doctissimus Eustathius paulo ante hanc partem plenius executus sit. [p267] (7) Est profundam scientiam huius poetae in uno saepe reperire verbo, quod fortuito dictum vulgus putaret. Multifariam enim legimus, quod litare sola non possit oratio nisi ut is qui deos precatur etiam aram manibus adprehendat. (8) Inde Varro Divinarum libro quinto dicit ''aras primum asas dictas, quod esset necessarium a sacrificantibus eas teneri: ansis autem teneri solere vasa quis dubitet? Conumtatione ergo litterarum aras dici coeptas, ut Valesios et Fusios dictos prius nunc Valerios et Furios dici.'' (9) Haec omnia illo versu poeta executus est: <poem> Talibus orantem dictis arasque tenentem Audiit omnipotens. </poem> Nonne eo additum credideris, non quia orabat tantum, sed quia et aras tenebat, auditum? Nec non cum ait: <poem> Talibus orabat dictis arasque tenebat. </poem> item: ''Tango aras, medios ignes ac numina testor'', eandem vim nominis ex adprehensione significat. (10) Idem poeta tam scientia profundus quam amoenus ingenio nonnulla de veteribus verbis quae ad proprietatem sacrorum noverat pertinere ita interpretatus est ut mutato verbi sono integer tellectus maneret. (11) Nam primo pontificii iuris libro apud Pictorem verbum hoc positum est, ''vitulari'', de cuius verbi significatu Titius ita retulit: ''Vitulari est voce laetari.'' Varro etiam in libro [p268]quinto decimo Rerum divinarum ita refert, ''quod pontifex in sacris quibusdam vitulari soleat, quod Graeci παιανίζειν vocant.'' (12) Has tot interpretationes ambages quam paucis verbis docta elegantia Maronis expressit: <poem> — Laetumque choro paeana canentes!'' </poem> Nam si ''vitulari'' est ''voce laetari'', quod est παιανίζειν, nonne in cantu laeti παιᾶνος enarratio verbi perfecta servata est? (13) Et, ut huic vocabulo diutius immoremur, Hyllus libro quem de dis conposuit ait ''Vitulam vocari deam quae laetitiae praeest.'' (14) Piso ait ''vitulam victoriam nominari.'' Cuius rei hoc argumentum profert, ''quod postridie Nonas Iulias re bene gesta, cum pridie populus a Tuscis in fugam versus sit'' (unde Populifugia vocantur) ''post victoriam certis sacrificiis fiat vitulatio.'' (15) Quidam nomen eius animadversum putant, quod potens sit vitae tolerandae: ideo huic deae [p269]pro frugibus fieri sacra dicuntur, quia frugibus vita humana toleratur. Unde hoc esse animadvertimus? quod ait Virgilius: <poem> Cum faciam vitulam pro frugibus, ipse venito </poem> ut ''vitulam'' dixerit pro vitulatione, quod nomen esse sacrificii ob laetitiam facti superius expressimus? (16) Meminerimus tamen sic legendum per ablativum: <poem> Cum faciam vitula pro frugibus </poem> id est: cum faciam rem divinam non ove, non capra, sed vitula, tamquam dicat: cum vitulam pro frugibus sacrificavero, quod est: cum vitula rem divinam fecero. (17) Pontificem Aeneam vel ex nomine referendorum laborum eius ostendit. Pontificibus enim permissa est potestas memoriam rerum gestarum in tabulas conferendi, et hos annales appellant equidem maximos, quasi a pontificibus maximis factos. Unde ex persona Aeneae ait: <poem> Et vacet annales tantorum audire laborum. </poem> ===III.=== (1) Et quia inter decreta pontificum hoc maxime quaeritur, quid ''sacrum'', [quid ''profanum'',] quid ''sanctum'', quid ''religiosum'', [p270]quaerendum, utrum his secundum definitionem suam Virgilius usus sit, et singulis vocabuli sui proprietatem more suo servarit. (2) ''Sacrum est'', ut Trebatius libro primo de religionibus refert, ''quicquid est quod deorum habetur''. Huius definitionis poeta memor, ubi sacrum nominavit, ammonitionem deorum paene semper adiecit: <poem> Sacra Dionaeae matri divisque ferebam </poem> Item: <poem> Sacra Iovi Stygio quae rite incepta parabam. </poem> Item: <poem> — Tibi enim, tibi, maxima Iuno, Mactat sacra ferens.'' </poem> (3) ''Profanum'' omnes paene consentiunt id esse quod extra fanaticam causam sit, quasi porro a fano et a religione secretum. Cuius significatus exemplum executus est, cum de luco et aditu inferorum sacro utroque loqueretur: <poem> — Procul, o procul este profani, Conclamat vates, totoque absistite luco.'' </poem> (4) Eo accedit quod Trebatius ''profanum id proprie dici'' ait ''quod ex religioso vel sacro in hominum usum proprietatemque conversum est'', quod apertissime poeta servavit, cum ait: <poem> Faune, precor, miserere, inquit, tuque optima ferrum Terra tene, colui vestros si semper honores: Quos contra Aeneadae bello fecere profanos.'' </poem> Dixerat enim: <poem> Sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum Sustulerant'', </poem> unde ostendit proprie profanatum, quod ex sacro promiscuum humanis actibus commodatum est. (5) ''Sanctum est'', ut idem Trebatius libro decimo Religionum refert, ''interdum idem quod sacrum idemque quod religiosum, interdum [p271]aliud, hoc est nec sacrum nec religiosum, est''. (6) Quod ad secundam speciem pertinet: <poem> Sancta ad vos anima, atque istius inscia culpae, Descendam.'' </poem> Non enim sacro aut religioso eius anima tenebatur, quam sanctam, hoc est incorruptam, voluit ostendere, ut in illo quoque: <poem> — Tuque, o sanctissima coniunx, Felix morte tua.'' </poem> In quo castitatis honorem incorruptae uxoris amplexus est: unde et ''sanctae leges'', quae non debeant poenae sanctione corrumpi. (7) Quod autem ad priorem speciei definitionem de sancto attinet, id est ut non aliud sit quam sacrum aut religiosum: <poem> Ecce levis summo de vertice visus Iuli Fundere lumen apex'', </poem> et paulo post: <poem> Nos pavidi trepidare metu crinemque flagrantem Excutere et sanctos restinguere fontibus ignes.'' </poem> Hic enim ''sanctos'' ac si ''sacros'' accipiemus, quia divinitus contigerunt. Item: <poem> — Tuque, o sanctissima vates Praescia venturi'', </poem> non aliud nisi sacram vocat, quam videlicet ''vatem'', et deo plenam et sacerdotem. [p272] (8) Superest ut quid sit ''religiosum'' cum Virgilio communicemus. Servius Sulpicius ''religionem esse dictam'' tradidit ''quae propter sanctitatem aliquam remota ac seposita a nobis sit, quasi a relinquendo dicta ut a carendo cerimonia''. (9) Hoc Virgilius servans ait: <poem> Est ingens gelidum lucus prope Caeretis amnem Religione patrum late sacer'', </poem> et adiecit, quo proprietatem religionis exprimeret: <poem> undique colles Inclusere cavi, et nigra nemus abiete cingit'', </poem> quae res utique faciebat lucum a populi communione secretum. Et ut relictum locum ostenderet non sola adeundi difficultate, adiecit et sanctitatem: <poem> Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos Agrorum pecorisque deo''. </poem> (10) Secundum Pompeium Festum ''religiosi sunt qui facienda et vitanda discernunt.'' Hinc Maro ait: <poem> — Rivos deducere nulla Religio vetuit.'' </poem> Quod autem ait ''deducere'', nihil aliud est quam detergere. Nam festis diebus rivos veteres sordidatos detergere licet, novos fodere non licet. (11) In transcursu et hoc notandum est quod et ipse velut [p273]praeteriens sub unius verbi significatione proiecit. Cavetur enim in iure pontificio ut, quoniam oves duabus ex causis lavari solent, aut ut curetur scabies aut ut lana purgetur, festis diebus purgandae lanae gratia oves lavare non liceat, liceat autem, si curatione scabies abluenda sit. (12) Ideo hoc quoque inter concessa numeravit: <poem> Balantumque gregem fluvio mersare'' —, </poem> quod si hucusque dixisset, licita et vetita confunderet: sed adiciendo ''salubri'' causam concessae ablutionis expressit. ===IV.=== (1) Nomina etiam sacrorum locorum sub congrua proprietate proferre pontificalis observatio est. Ergo ''delubrum'' quid pontifices proprie vocent, et qualiter hoc nomine Virgilius usus sit, requiramus. (2) Varro libro octavo Rerum divinarum: ''Delubrum'' ait ''alios aestimare in quo praeter aedem sit area adsumpta deum causa, ut est in Circo Flaminio Iovis Statoris: alios in quo loco dei simulachrum dedicatum sit'', et adiecit: ''sicut locum in quo figerent candelam candelabrum appellatum, ita in quo deum ponerent nominatum delubrum''. (3) His a Varrone praescriptis intellegere possumus [p274]id potissimum ab eo probatum quod ex sua consuetudine in ultimo posuit, ut a dei dedicato simulachro delubrum coeperit nuncupari. (4) Virgilius tamen utramque rationem diligenter est executus. Ut enim a postrema incipiamus, observavit delubrum nominaturus aut proprie deorum nomina aut ea quae dis accommodarentur inserere: <poem> At gemini lapsu delubra ad summa dracones Effugiunt'', </poem> et, ut mox simulachrum nominaret, subtexuit: <poem> saevaeque petunt Tritonidis arcem, Sub pedibusque deae clypeique sub orbe teguntur'', </poem> item: <poem> Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset Ille dies''. </poem> (5) Illam vero opinionem de area, quam Varro praedixerat, non omisit: <poem> Principio delubra adeunt, pacemque per aras Exquirunt'', </poem> et mox: <poem> Aut ante ora deum pingues spatiatur ad aras </poem> Quid enim est ''spatiatur'' quam spatio lati itineris obambulat? Quod adiciendo ante aras ostendit aream adsumptam deorum causa. Ita suo more velut aliud agendo inplet archana. (6) De dis quoque Romanorum propriis, id est Penatibus, [p275]aspersa est huic operi non incuriosa subtilitas. Nigidius enim de dis libro nono decimo requirit, ''num di Penates sint Troianorum Apollo et Neptunus, qui muros eis fecisse dicuntur, et num eos in Italiam Aeneas advexerit.'' Cornelius quoque Labeo de dis Penatibus eadem existimat. Hanc opinionem sequitur Maro, cum dicit: <poem> Sic fatus meritos aris mactabat honores, Taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo.'' </poem> (7) Varro Humanarum secundo ''Dardanum'' refert ''deos Penates ex Samothrace in Phrygiam, et Aeneam ex Phrygia in Italiam detulisse.'' Qui sint autem di Penates, in libro quidem memorato Varro non exprimit: (8) sed qui diligentius eruunt veritatem Penates esse dixerunt per quos penitus spiramus, per quos habemus corpus, per quos rationem animi possidemus: esse autem medium aethera Iovem, Iunonem [p276]vero imum aera cum terra, et Minervam summum aetheris cacumen: et argumento utuntur quod Tarquinius, Demarati Corinthii filius Samothracicis religionibus mystice imbutus, uno templo ac sub eodem tecto numina memorata coniunxit. (9) Cassius vero Hemina dicit ''Samothracas deos eosdemque Romanorum Penates, proprie dici θεοὺς μεγάλους, θεοὺς χρηστοὺς, θεοὺς δυνατούς.'' Noster haec sciens ait: <poem> Cum sociis natoque, Penatibus et magnis dis </poem> quod exprimit θεοὺς μεγάλους. (10) Sed et omnia haec nomina cum in uno de supradictis numinibus servat, doctrinam procul dubio suam de omni hac opinione confirmat. Cum enim ait: [p277] <poem> Iunonis magnae primum prece numen adora </poem> τὴν μεγάλην nominavit: <poem> Adsit laetitiae Bacchus dator et bona Iuno </poem> τὴν χρηστήν; ''dominamque potentem'', τὴν δυνατήν. (11) Eodem nomine appellavit et Vestam, quam de numero Penatium aut certe comitem eorum esse manifestum est, adeo ut et consules et praetores seu dictatores, cum adeunt magistratum, Lavinii rem divinam faciant Penatibus pariter et Vestae. (12) Sed et Virgilius, ubi ex persona Hectoris dixit: <poem> Sacra suosque tibi commendat Troia Penates </poem> mox adiecit: <poem> Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem, Aeternumque adytis effert penetralibus ignem. </poem> (13) Addidit Hyginus in libro quem de dis Penatibus scripsit vocari eos θεοὺς πατρῷους. Sed nec hoc Virgilius ignoratum reliquit: [p278] <poem> Di patrii, servate domum, servate nepotem </poem> et alibi: <poem> — patriique Penates''. </poem> ===V.=== (1) Nec minus de sacrificiorum usu quam de deorum scientia diligentiam suam pandit. Cum enim Trebatius libro primo de Religionibus doceat ''hostiarum genera esse duo, unum in quo voluntas dei per exta disquiritur, alterum in quo sola anima deo sacratur'', unde etiam haruspices ''animales'' has hostias vocant; utrumque hostiarum genus in carmine suo Virgilius ostendit. (2) Et primo quidem illud quo voluntas numinum per exta monstratur: <poem> — Mactat lectas de more bidentes,'' </poem> et mox: <poem> — Pecudumque reclusis Pectoribus inhians spirantia consulit exta.'' </poem> (3) Alterum illud in quo hostia animalis dicitur, quod eius tantum anima sacratur, ostendit, cum facit Entellum victorem Eryci mactare taurum. Nam ut expleret animalis hostiae causas, ipso usus est nomine: <poem> Hanc tibi Eryx meliorem animam pro morte Daretis </poem> et ut nuncupata vota signaret, ait ''persolvo'', quod de voto proprie dicitur; utque ostenderet persolutum dis, signavit dicens: <poem> Sternitur, exanimisque tremens procumbit humi bos </poem> (4) Videndum etiam ne et illam hostiam ostendat animalem: <poem> Sanguine placastis ventos et virgine caesa, Cum primum Iliacas Danai venistis ad oras: Sanguine quaerendi reditus, animaque litandum Argolica.'' </poem> Nam et ''animam'', id est hostiae nomen, posuit, et ''litare'', quod significat sacrificio facto placasse numen. [p279] (5) In his ipsis hostiis, vel animalibus vel consultatoriis, quaedam sunt quae ''iniuges'' vocantur, id est quae numquam domitae aut iugo subditae sunt. Harum quoque noster poeta sic meminit: <poem> Nunc grege de intacto septem mactare iuvencos Praestiterit, totidem lectas de more bidentes'', </poem> et ut iniuges evidentius exprimeret, adiecit: <poem> — Et intacta totidem cervice iuvencos''. </poem> (6) ''Eximii'' quoque in sacrificiis vocabulum non poeticum ἐπίθετον sed sacerdotale nomen est. Veranius enim in Pontificalibus quaestionibus docet ''eximias dictas hostias quae ad sacrificium destinatae eximantur e grege, vel quod eximia specie quasi offerendae numinibus eligantur.'' Hinc ait: <poem> Quattuor eximios praestanti corpore tauros </poem> (7) ubi quod eximuntur ''eximios'', quod eliguntur ''praestanti corpore'' dicendo monstravit. ''Ambarvalis hostia est'', ut ait Pompeius Festus, ''quae rei divinae causa circum arva ducitur ab his qui pro frugibus faciunt''. Huius sacrificii mentionem in Bucolicis habet ubi de apotheosi Daphnidis loquitur: <poem> Haec tibi semper erunt, et cum sollemnia vota Reddemus nymphis, et cum lustrabimus agros'', </poem> ubi ''lustrare'' significat circumire: hinc enim videlicet et nomen hostiae acquisitum est, ab ambiendis arvis; sed et in Georgicorum libro primo: [p280] <poem> Terque novas circum felix eat hostia fruges </poem> (8) Observatum est a sacrificantibus ut, si hostia quae ad aras duceretur fuisset vehementius reluctata ostendissetque se invitam altaribus admoveri, amoveretur, quia invito deo offerri eam putabant. Quae autem stetisset oblata, hanc volenti numini dari aestimabant. Hinc noster: <poem> Et ductus cornu stabit sacer hircus ad aras </poem> et alibi: <poem> Et statuam ante aras aurata fronte iuvencum </poem> (9) Adeo autem omnem pietatem in sacrificiis quae dis exhibenda sunt ponit, ut propter contrariam causam Mezentium vocaverit contemptorem deorum. Neque enim, ut Aspro videtur, ideo ''contemptor divum'' dictus est, quod sine respectu deorum in homines inpius fuerit: alioquin multo magis hoc de Busiride dixisset, quem longe crudeliorem ''inlaudatum'' vocasse contentus est. (10) Sed verum huius contumacissimi nominis causam in primo libro Originum Catonis diligens lector inveniet. Ait enim ''Mezentium Rutulis imperasse ut sibi offerrent quas dis primitias offerebant, et Latinos omnes similis imperii metu ita vovisse: IUPPITER, SI TIBI MAGIS CORDI EST NOS EA TIBI DARE POTIUS QUAM MEZENTIO, UTI NOS VICTORES FACIAS.'' (11) Ergo quod divinos honores sibi exegerat, merito dictus est a Virgilio contemptor deorum. Hinc pia illa insultatio sacerdotis: <poem> — Haec sunt spolia et de rege superbo Primitiae'', </poem> ut nomine contumaciae cui poenas luit raptas de eo notaret exuvias. [p281] ===VI.=== (1) Mirandum est huius poetae et circa nostra et circa externa sacra doctrinam. Neque enim de nihilo est quod, cum Delon venit Aeneas, nulla ab eo caesa est hostia, nisi, cum proficisceretur, Apollini et Neptuno res facta divina est. (2) Constat enim, sicut Cloatius Verus Ordinatorum libro secundo docet, esse Deli aram apud quem hostia non caeditur, sed tantum sollemni deum prece venerantur. Verba Cloatii haec sunt: ''Deli ara est Apollinis Γενέτορος in qua nullum animal sacrificatur, quam Pythagoram velut inviolatum adoravisse produnt''. (3) Hanc ergo esse, quae adoratur ab Aenea, Γενέτορος aram poeta demonstrat, siquidem templum ingressus pontifex nullo acto sacrificio statim inchoat precem, et ut Γενέτορα expressus nominaret: <poem> Da, pater, augurium </poem> (4) At vero cum taurum mox immolat Apollini et Neptuno, apud aliam utique aram factum intellegimus: et bene supra tantummodo ''patrem'', quod ibi proprium est, et infra, quod commune est, ''Apollinem'' nominat. (5) Meminit huius arae et Varro Cato de liberis educandis [p282]in haec verba: ''Nutrix haec omnia faciebat in verbenis ac tubis since hostia, ut Deli ad Apollinis Genitivi aram.'' (6) Eodem versu non omittendum puto cur ''saxo vetusto'' dixerit exstructum templum. Velius Longus: ''Inmutatio est'', inquit, ''epitheti: vult enim dicere vetustatem templi''. Hunc multi alii commentatores secuti sunt: sed frigidum est aedificii aetatem notare. (7) Epaphus autem, vir plurimae lectionis, libro septimo decimo ait ''Delphis quodam tempore evenisse ut templum religiosum antea et intactum spoliatum incensumque sit'', et adicit: ''multas circa Corinthum urbes insulasque proximas terrae motu haustas, Delon neque antea neque postea hoc incommodo vexatam, sed semper eodem manere saxo.'' (8) Thucydides etiam Historiarum libro tertio idem docet. Non mirum [p283]ergo, si praesidio religionis tutam insulam semper ostendens ad reverentiam sibi locorum accessisse dicit continuam saxi eiusdem, id est insulae, firmitatem. (9) Ut servavit Apollinis Genitoris proprietatem ''patrem'' vocando, idem curavit Herculem vocando ''victorem'': <poem> Haec, inquit, limina victor Alcides subiit.'' </poem> (10) Varro Divinarum libro quarto ''victorem'' Herculem putat dictum, ''quod omne genus animalium vicerit''. Romae autem Victoris Herculis aedes duae sunt, una ad portam Trigeminam, altera in foro Boario. (11) Huius commenti causam Masurius Sabinus Memorabilium libro secundo aliter exponit. ''Marcus'', inquit, ''Octavius Herrenus, prima adolescentia tibicen, postquam arti suae diffisus est, instituit mercaturam, et bene re gesta decimam Herculi profanavit. [p284]Postea, cum navigans hoc idem ageret, a praedonibus circumventus fortissime repugnavit et victor recessit. Hunc in somnis Hercules docuit sua opera servatum. Cui Octavius impetrato a magistratibus loco aedem sacravit et signum, Victoremque incisis litteris appellavit. Dedit ergo epitheton deo quo et argumentum veterum victoriarum Herculis et commemoratio novae historiae quae recenti Romano sacro causam dedit contineretur.'' (12) Nec frustra in eodem loco dixit: <poem> Et domus Herculei custos Pinaria sacri </poem> Quidam enim aram Maximam, cum vicino conflagraret incendio, liberatam a Pinariis ferunt, et ideo sacri custodem domum Pinariam dixisse Virgilium. (13) Asper: Κατὰ διαστολὴν, inquit, ''Potitiorum, qui ab Appio Claudio praemio corrupti sacra servis publicis prodiderunt.'' (14) Sed Veranius Pontificalium eo libro quem fecit de [p285]supplicationibus ita ait: ''Pinariis, qui novissimi comeso prandio venissent, cum iam manus pransores lavarent, praecepisse Herculem, ne quid postea ipsi aut progenies ipsorum ex decima gustarent sacranda sibi, sed ministrandi tantummodo causa, non ad epulas, convenirent: quasi ministros eorum sacri custodes vocari.'' (15) Ut ipse Virgilius alibi: <poem> At Triviae custos iamdudum in montibus Opis </poem> id est ministra; nisi forte ''custodem'' dixit eam quae se prohibuerit et continuerit a sacris, ut ipse alibi: <poem> Et custos furum atque avium cum falce saligna Hellespontiaci servet tutela Priapi.'' </poem> Hic utique ''custodem'' prohibitorem avium furumque significat. <poem> (16) Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi Pocula, gramineoque viros locat ipse sedili.'' </poem> Non vacat quod dixit ''sedili''. Nam propria observatio est in Herculis sacris epulari sedentes: et Cornelius Balbus Ἐξηγητικῶν libro octavo decimo ait ''apud aram Maximam observatum ne lectisternium fiat''. (17) Custoditur in eodem loco ut omnes aperto capite [p286]sacra faciant. Hoc fit, ne quis in aede dei habitum eius imitetur: nam ipse ibi operto est capite. Varro ait ''Graecum hunc esse morem, quia sive ipse sive qui ab eo relicti aram Maximam statuerunt Graeco ritu sacrificaverunt.'' Hoc amplius addit Gavius Bassus. Idcirco enim hoc fieri dicit, ''quia ara Maxima ante adventum Aeneae in Italia constituta est, qui hunc ritum velandi capitis invenit.'' ===VII.=== (1) Ea quoque quae incuriose transmittuntur a legentium plebe non carent profunditate. Nam cum loqueretur de filio Pollionis, id quod ad principem suum spectaret, adiecit: <poem> Ipse sed in pratis aries iam suave rubenti Murice, iam croceo mutabit vellera luto.'' </poem> (2) Traditur autem in libro Etruscorum, si hoc animal insolito colore fuerit inductum, portendi imperatori rerum omnium felicitatem. [p287]Est super hoc liber Tarquitii transcriptus ex Ostentario Tusco. Ibi reperitur: ''Purpureo aureove colore ovis ariesve si aspergetur, principi ordinis et generis summa cum felicitate largitatem auget, genus progeniem propagat in claritate laetioremque efficit.'' Huiusmodi igitur statum imperatori in transitu vaticinatur. (3) Verbis etiam singulis de sacro ritu quam ex alto petita significet, vel hinc licebit advertere: Iniecere manum Parcae, telisque sacrarunt Evandri.'' </poem> Nam quicquid destinatum est dis sacrum vocatur: pervenire autem ad deos non potest, nisi libera ab onere corporis fuerit, anima, quod nisi morte fieri non potest. Ita ergo oportune sacratum Halesum facit, quia erat oppetiturus. (4) Et hic proprietatem et humani et divini iuris secutus est. Nam ex manus iniectione paene mancipium designavit, et sacrationis vocaulo observantiam divini iuris inplevit. (5) Hoc loco non alienum videtur de conditione eorum hominum referre quos leges sacros esse certis dis iubent, quia non ignoro quibusdam mirum videri quod, cum cetera sacra violari nefas sit, hominem sacrum ius fuerit occidi. Cuius rei [p288]causa haec est. (6) Veteres nullum animal sacrum in finibus suis esse patiebantur, sed abigebant ad fines deorum quibus sacrum esset: animas vero sacratorum hominum, quos * zanas Graeci vocant, dis debitas aestimabant. (7) Quemadmodum igitur quod sacrum ad deos ipsos mitti non poterat a se tamen dimittere non dubitabant, sic animas, quas sacras in caelum mitti posse arbitrati sunt, viduatas corpore quam primum ire illo voluerunt. (8) Disputat de hoc more etiam Trebatius Religionum libro nono, cuius exemplum, ne sim prolixus, omisi. Cui cordi est legere, satis habeat et auctorem et voluminis ordinem esse monstratum. ===VIII.=== (1) Nonnullorum quae scientissime prolata sunt male enuntiando corrumpimus dignitatem, ut quidam legunt: <poem> Discedo ac ducente dea flammam inter et hostes Expedior'', </poem> (2) cum ille doctissime dixerit: ''ducente deo'', non ''dea''. Nam et apud Calvum Aterianus adfirmat legendum: [p289] <poem> Pollentemque deum Venerem </poem> non ''deam''. Signum etiam eius est Cypri barbatum corpore, sed veste muliebri, cum sceptro ac natura virili: et putant eandem marem ac feminam esse. (3) Aristophanes eam Ἀφρόδιτον appellat. Laevinus etiam sic ait: ''Venerem igitur almum adorans, sive femina sive mas est, ita uti alma Noctiluca est''. Philochorus quoque in Atthide eandem adfirmat ''esse lunam, et ei sacrificium facere viros cum veste muliebri, mulieres cum virili, quod eadem et mas aestimatur et femina''. [p290]''">''> Hoc quoque de prudentia religionis a Virgilio dictum est: <poem> Decidet exanimis, vitamque reliquit in astris Aereis''. </poem> Hyginus enim de proprietatibus deorum, cum de astris ac de stellis loqueretur, ait ''oportere his volucres immolari''. Docte ergo Virgilius dixit apud ea numina animam volucris remansisse quibus ad litandum data est. (5) Nec nomen apud se, quod fortuitum esse poterat, vacare permittit: <poem> — Matrisque vocavit Nomine Casmillae mutate parte Camillam''. </poem> (6) Nam Statius Tullianus de vocabulis rerum libro primo ait ''dixisse Callimachum Tuscos Camillum appellare Mercurium'', quo vocabulo significant praeministrum deorum. Unde Virgilium ait Metabum ''Camillam'' appellasse filiam, Dianae scilicet praeministram. (7) Nam et Pacubius, cum de Medea loqueretur: [p291] <poem> Caelitum camilla, expectata advenis, salve hospita </poem> Romani quoque pueros et puellas nobiles et investes ''camillos'' et ''camillas'' appellant, flaminicarum et flaminum praeministros. (8) Hanc quoque observationem eius non convenit praeterire. <poem> ''Mos erat'', inquit, ''Hesperio in Latio, quem protinus urbes ''Albanae coluere sacrum, nunc maxima rerum ''Roma colit.'' </poem> (9) Varro de moribus ''morem'' dicit ''esse in iudicio animi, quem sequi debeat consuetudo''. *Iulius Festus de verborum significationibus [p292]libro tertio decimo: ''Mos est'', inquit, ''institutum patrium, pertinens ad religiones cerimoniasque maiorum''. (10) Ergo Virgilius utrumque auctorem secutus, et primo quidem Varronem, quoniam ille dixerat morem praecedere, sequi consuetudinem, postquam dixit: ''Mos erat'', subiunxit: ''Quem protinus urbes Albanae coluere'', et: ''Nunc maxima rerum Roma colit'', (11) quo perseverantiam consuetudinis monstrat. Et quoniam Festus pertinere ad cerimonias ait, hoc idem docuit Maro adiciendo ''sacrum'': <poem> — Quem protinus urbes Albanae coluere sacrum''. </poem> (12) Mos ergo praecessit et cultus moris secutus est, quod est consuetudo: et hic definitionem Varronis inplevit. Adiciendo deinde ''sacrum'' ostendit morem cerimoniis dicatum, quod Festus adseruit. (13) Idem observavit et in duodecimo libro, cum ait: <poem> — Morem ritusque sacrorum Adiciam'', </poem> (14) in quo ostendit aperte morem esse ritus sacrorum. Sed historiae quoque fidem in his versibus secutus est: <poem> Mos erat Hesperio in Latio'', et reliqua. </poem> Servavit enim regnorum successionem: quippe primi regnaverunt Latini, deinde Albani, et inde Romani. Ideo: ''Mos erat'', primum dixit, ''Hesperio in Latio'', et postea: ''Quem protinus urbes Albanae coluere sacrum''; deinde subiecit: ''Nunc maxima rerum Roma colit''. ===IX.=== <poem> (1) Excessere omnes adytis arisque relictis Di quibus imperium hoc steterat.'' </poem> Et de vetustissimo Romanorum more et de occultissimis sacris [p293]vox ista prolata est. (2) Constat enim omnes urbes in alicuius dei esse tutela, moremque Romanorum archanum et multis ignotum fuisse ut, cum obsiderent urbem hostium eamque iam capi posse confiderent, certo carmine evocarent tutelares deos: quod aut aliter urbem capi posse non crederent, aut etiam, si posset, nefas aestimarent deos habere captivos. (3) Nam propterea ipsi Romani et deum in cuius tutela urbs Roma est et ipsius urbis Latinum nomen ignotum esse voluerunt. (4) Sed dei quidem nomen nonnullis antiquorum, licet inter se dissidentium, libris insitum: et ideo vetusta [p294]persequentibus quicquid de hoc putatur innotuit. Alii enim Iovem crediderunt, alii Lunam: sunt qui Angeronam, quae digito ad os admoto silentium denuntiat: alii autem, quorum fides mihi videtur firmior, Opem Consiviam esse dixerunt. (5) Ipsius vero urbis nomen etiam doctissimis ignoratum est, caventibus Romanis ne quod saepe adversus urbes hostium fecisse se noverant idem ipsi quoque hostili evocatione paterentur, si tutelae suae nomen divulgaretur. (6) Sed videndum ne quod nonnulli male aestimaverunt nos quoque confundat, opinantes uno carmine et evocari ex urbe aliqua deos et ipse devotam fieri civitatem. Nam repperi in libro quinto Rerum reconditarum Sammonici Sereni utrumque carmen, quod ille se in cuiusdam Furii vetustissimo libro repperisse professus est. (7) Est autem carmen huiusmodi quo di evocantur, cum oppugnatione civitas cingitur: SI DEUS SI DEA EST CUI POPULUS CIVITASQUE CARTHAGINIENSIS EST IN TUTELA, TEQUE MAXIME, ILLE QUI URBIS HUIUS POPULIQUE TUTELAM RECEPISTI, PRECOR VENERORQUE VENIAMQUE A VOBIS PETO UT VOS POPULUM CIVITATEMQUE CARTHAGINIENSEM DESERATIS, LOCA TEMPLA SACRA URBEMQUE [p295]EORUM RELINQUATIS ABSQUE HIS ABEATIS, (8) EIQUE POPULO CIVITATI METUM FORMIDINEM OBLIVIONEM INICIATIS, PRODITIQUE ROMAM AD ME MEOSQUE VENIATIS, NOSTRAQUE VOBIS LOCA TEMPLA SACRA URBS ACCEPTIOR PROBATIORQUE SIT, MIHIQUE POPULOQUE ROMANO MILITIBUSQUE MEIS PRAEPOSITI SITIS UT SCIAMUS INTELLIGAMUSQUE. SI ITA FECERITIS, VOVEO VOBIS TEMPLA LUDOSQUE FACTURUM. (9) In eadem verba hostias fieri oportet auctoritatemque videri extorum, ut ea promittant futura. Urbes vero exercitusque sic devoventur iam numinibus evocatis, sed dictatores imperatoresque soli possunt devovere his verbis: (10) DIS PATER VEIOVIS MANES, SIVE QUO ALIO NOMINE FAS EST NOMINARE, UT OMNES ILLAM URBEM CARTHAGINEM EXERCITUMQUE QUEM EGO ME SENTIO DICERE FUGA FORMIDINE TERRORE CONPLEATIS, QUIQUE ADVERSUM LEGIONES EXERCITUMQUE NOSTRUM ARMA TELAQUE FERENT, UTI VOS EUM EXERCITUM EOS HOSTES EOSQUE HOMINES URBES AGROSQUE EORUM ET QUI IN HIS LOCIS REGIONIBUSQUE AGRIS URBIBUSVE HABITANT [p296]ABDUCATIS LUMINE SUPERO PRIVETIS EXERCITUMQUE HOSTIUM URBES AGROSQUE EORUM QUOS ME, SENTIO DICERE, UTI VOS EAS URBES AGROSQUE CAPITA AETATESQUE EORUM DEVOTAS CONSECRATASQUE HABEATIS OLLIS LEGIBUS QUIBUS QUANDOQUE SUNT MAXIME HOSTES DEVOTI. (11) EOSQUE EGO VICARIOS PRO ME FIDE MAGISTRATUQUE MEO PRO POPULO ROMANO EXERCITIBUS LEGIONIBUSQUE NOSTRIS DO DEVOVEO, UT ME MEAMQUE FIDEM IMPERIUMQUE LEGIONES EXERCITUMQUE NOSTRUM QUI IN HIS REBUS GERUNDIS SUNT BENE SALVOS SIRITIS ESSE. SI HAEC ITA FAXITIS UT EGO SCIAM SENTIAM INTELLEGAMQUE, TUNC QUISQUIS HOC VOTUM FAXIT UBI FAXIT RECTE FACTUM ESTO OVIBUS ATRIS TRIBUS. TELLUS MATER TEQUE IUPPITER OBTESTOR. (12) Cum Tellurem dicit, manibus terram tangit: cum Iovem dicit, manus ad caelum tollit: cum votum recipere dicit, manibus pectus tangit. (13) In antiquitatibus autem haec oppida inveni devota; * Stonios Fregellas Gavios Veios Fidenas, haec intra Italiam, praeterea Carthaginem et Corinthum; sed et multos exercitus oppidaque hostium Gallorum Hispanorum Afrorum Maurorum aliarumque gentium quas prisci locuntur annales. (14) Hinc ergo est quod propter huiusmodi evocationem numinum discessionemque ait Virgilius: [p297]<poem> Excessere omnes adytis arisque relictis Di'', </poem> et ut tutelares designaret, adiecit: <poem> quibus imperium hoc steterat </poem> (15) Utque praeter evocationem etiam vim devotionis ostenderet, in qua praecipue Iuppiter, ut diximus, invocatur, ait: <poem> — Ferus omnia Iuppiter Argos Transtulit''. </poem> (16) Videturne vobis probatum sine divini et humani iuris scientia non posse profunditatem Maronis intellegi? ===X.=== (1) Hic cum omnes concordi testimonio doctrinam et poetae et enarrantis aequarent, exclamavit Evangelus diu se succubuisse patientiae, nec ultra dissimulandum, quin in medium detegat inscientiae Virgilianae vulnera. (2) ''Et nos'', inquit, ''manum ferulae'' aliquando ''subduximus'', et nos cepimus pontificii iuris auditum: et ex his quae nobis nota sunt Maronem huius disciplinam iuris nescisse constabit. (3) Quando enim diceret, <poem> Caelicolum regi mactabam in litore taurum </poem> [p298]si sciret taurum immolari huic deo vetitum, aut si didicisset quod Atteius Capito conprehendit? Cuius verba ex libro primo de iure sacrificiorum haec sunt: ''Itaque Iovi tauro verre ariete immolari non licet''. (4) Labeo vero sexagesimo et octavo libro intulit ''nisi Neptuno Apollini et Marti taurum non immolari''. Ecce pontifex tuus quid apud quas aras mactetur ignorat, cum vel aedituis haec nota sint et veterum non tacuerit industria. (5) Ad haec Praetextatus renidens: Quibus deorum tauro immoletur, si vis cum Virgilio communicare, ipse te docebit: <poem> Taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo </poem> (6) Vides in opere poetae verba Labeonis? Igitur ut hoc docte ita illud argute. Nam ostendit deo non litatum ideo secutum <poem> Horrendum dictu et visu mirabile monstrum </poem> (7) Ergo respiciens ad futura hostium contrariam fecit. Sed et noverat hunc errorem non esse inexpiabilem. Atteius enim Capito, quem in acie contra Maronem locasti, adiecit haec verba: ''Si quis forte tauro Iovi fecerit, piaculum dato''. Committitur ergo res non quidem inpianda, insolita tamen: et committitur non ignorantia, sed ut locum monstro faceret secuturo. [p299] ===XI.=== (1) Subiecit Evangelus: Si eventu excusantur inlicita, dic, quaeso, quod erat monstrum secuturum et cum Cereri libari vino iuberet, quod omnibus sacris vetatur? <poem> Cui tu lacte favos et miti dilue Baccho </poem> (2) Vinum autem Cereri non libari debuit illum vel Plautus docere, qui in Aulularia ait: <poem> Cererin', Strobile, hi sunt facturi nuptias? ''[''Qui?'']'' Quia temeti nihil adlatum video.'' </poem> (3) At hic vester, flamen et pontifex et omnia, tam quid immoletur quam quid libetur ignorat, et, ne non ubique in libando pari errore sit devius, in octavo ait: <poem> In mensam laeti libant, divosque precantur </poem> cum non in mensam sed in aram secundum morem libare debuerint. (4) Ut prius tibi, Praetextatus inquit, de posteriore quaestione respondeam, fateor te non inmerito de usurpata in mensam libatione quaesisse; ampliusque speciem difficultatis auxeras, si magis Didonem in mensam similiter libantem notasses: <poem> Dixit, et in mensam laticum libavit honorem </poem> (5) Nam et Tertius, cum de ritu sacrorum multa dissereret, ait sibi hunc locum in quaestionem venire, nec tamen haesitationem suam requisita ratione dissolvit. Ego autem quod mihi magistra lectione compertum est publicabo. In Papiriano enim iure evidenter relatum est arae vicem praestare posse mensam dicatam. [p300]''">''> ''Ut in templo'', inquit, ''Iunonis Populoniae augusta mensa est. Namque in fanis alia vasorum sunt et sacrae supellectilis, alia ornamentorum: quae vasorum sunt instrumenti instar habent, quibus semper sacrificia conficiuntur, quarum rerum principem locum optinet mensa in qua epulae libationisque et stipes reponuntur: ornamenta vero sunt clypei coronae et huiuscemodi donaria. Neque [p301]enim dedicantur eo tempore quo delubra sacrantur, at vero mensa arulaeque eodem die quo aedes ipsae dedicari solent, unde mensa hoc ritu dedicata in templo arae usum et religionem optinet pulvinaris.'' (7) Ergo apud Evandrum quidem fit iusta libatio, quippe apud eam mensam quae cum ara Maxima more utique religionis fuerat dedicata et in luco sacrato et inter ipsa sacra in quibus epulabantur: in convivio vero Didonis, quod tantum regium constat, non etiam sacrum, fuisse, apud humanam mensam in triclinio, non in templo, quia non erat religiosa sed usurpata libatio, solam fecit libasse reginam, in cuius persona nulla observationis necessitas et multa ad usurpandum in potestate permissio. (8) At vero hic <poem> — omnes In mensam laeti libant, divosque precantur'', </poem> quia quod recte fieri noverat ab omnibus simul in templo epulantibus et uni sacratae adsidentibus mensae factum esse memoravit. (9) De illo autem versu: <poem> Cui tu lacte favos et miti dilue Baccho </poem> paucis, quod male accusatur, absolvam. Poeta enim aeque in [p302]rebus doctrinae et in verbis sectator elegantiae, sciens Cereri mulso libari, adiecit: ''miti Baccho favos dilue'', scilicet mitescere vinum dicens, cum mulsum coeperit fieri. (10) Nam ita hic ''mite'' vinum dixit, ut alibi ait ''domitum'': <poem> — Et durum Bacchi domitura saporem''. </poem> Notum autem esse non diffitebere, quod a. d. duodecimum Kalendas Ianuarias Herculi et Cereri faciunt sue praegnate panibus mulso. ===XII.=== (1) Oportune mehercle, Praetextate, fecisti Herculis mentionem, in cuius sacra hic vester gemino errore commisit: <poem> Tum Salii ad cantus incensa altaria circum Populeis adsunt evincti tempora ramis.'' </poem> Nam et Salios Herculi dedit, quos tantum Marti dicavit antiquitas, et populeas coronas nominat, cum ad aram Maximam sola [p303]lauro capita et alia fronde non vinciant. (2) Videmus et in capite praetoris urbani lauream coronam, cum rem divinam Herculi facit. Testatur enim Terentius Varro in ea satura quae inscribitur περὶ κεραυνοῦ maiores solitos decimam Herculi vovere, nec decem dies intermittere quin pollucerent, populum ἀσύμβολον cum corona laurea dimitterent cubitum. (3) Hiccine est, Vettius ait, error geminus? At ego in neutro dico errasse Virgilium. Nam, ut primum de frondis genere dicamus, constat quidem nunc lauro sacrificantes apud aram Maximam coronari, sed multo post Romam conditam haec consuetudo sumpsit exordium, postquam in Aventino Lauretum coepit virere, quam rem docet Varro Humanarum libro secundo. (4) E monte ergo proximo decerpta laurus [p304]sumebatur operantibus, quam vicina offerebat occasio. Unde recte Maro noster ad ea tempora respexit quibus Evander ante urbem conditam apud aram Maximam sacra celebrabat et utebatur populo utique ''Alcidae gratissima''. (5) Salios autem Herculi ubertate doctrinae altioris adisgnat, quia is deus et apud pontifices idem qui et Mars habetur. (6) Et sane ita Menippea Varronis adfirmat quae inscribitur Ἄλλος οὗτος Ἡρακλῆς, in qua, cum de multo Hercule loqueretur, eundem esse ac Martem probavit. Chaldaei quoque stellam Herculis vocant quam reliqui omnes Martis appellant. (7) Est praeterea Octavii Hersennii liber qui inscribitur de sacris Saliaribus Tiburtium, in quo Salios Herculi institutos operari diebus certis et auspicato docet. (8) Item Antonius Gnipho, vir doctus cuius scholam Cicero post laborem fori frequentabat, [p305]Salios Herculi datos probat in eo volumine quo disputat quid sit ''festra'', quod est ostium minusculum in sacrario, quo verbo etiam Ennius usus est. (9) Idoneis, ut credo, auctoribus certisque rationibus error qui putabatur uterque defensus est. Si qua sunt alia quae nos commovent, in medium proferamus, ut ipsa collatio nostrum, non Maronis, absolvat errorem. (10) Tunc Evangelus: Numquamne tibi, Praetextate, venit in mentem toto, ut aiunt, caelo errasse Virgilium, cum Dido sua rem divinam pro nuptiis faceret? <poem> — Mactat'' (enim inquit) ''lectas de more bidentes Legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo'', </poem> et quasi expergefactus adiecit: <poem> Iunoni ante omnes cui vincla iugalia curae </poem> - - - [p306] ===XIII.=== (1) Accipite et M. Varronis verba de agricultura libro tertio, qui cum de pavonibus in villa nutriendis loqueretur, sic ait: ''Primus hos Q. Hortensius augurali coena posuisse dicitur, quod potius factum tum luxuriose quam severe boni viri laudabant. [p307]Quem cito secuti multi extulerunt eorum pretia, ut ova eorum denariis veneant quinis, ipsi facile quinquagenis.'' (2) Ecce res non ammiranda solum sed etiam pudenda, ut ova pavonum quinis denariis veneant, quae hodie non dicam vilius, sed omnino nec veneunt. (3) Is Hortensius platanos suas vino irrigare consuevit: adeo ut in quadam actione quam habuit cum Cicerone susceptam precario a Tullio postulasset ut locum dicendi permutaret secum: abire enim in villam necessario se velle, ut vinum platano, quam in Tusculano posuerat, ipse suffunderet. (4) Sed forte ad notam seculi sui non sufficit Hortensius, vir alioquin ex professo mollis et in praecinctu ponens omnem decorum. Fuit enim vestitu ad munditiem curioso, et ut bene amictus iret, faciem in speculo quaerebat, ubi se intuens togam corpori sic applicabat, ut [p308]rugas non forte sed industria locatas artifex nodus astringeret et sinus ex conposito defluens modum lateris ambiret. (5) Is quondam cum incederet elaboratus ad speciem, collegae de iniuriis diem dixit, quod sibi in angustiis obvius offensu fortuito structuram togae destruxerat: et capital putavit, quod in humero suo locum [p309]ruga mutasset. (6) Ergo hoc praetermisso ad viros venio triumphales quos victores gentium luxuria vicit, et, ut taceam Gurgitem a devorato patrimonio cognominatum, quia insignibus virtutis secutae vitia prioris conpensavit aetatis, Metellus Pius in quam foveam luxus et superbiae successuum continuatione pervenit? Et, ne multis morer, ipsa de eo Salustii verba subieci: (7) ''Ac Metellus in ulteriorem Hispaniam post annum regressus magna gloria, concurrentibus undique virile et muliebre secus, per vias et tecta omnium visebitur. Eum quaestor C. Urbinus aliique cognita voluntate cum ad coenam invitaverunt, ultra Romanum ac mortalium etiam morem curabant exornatis aedibus per aulaea et insignia scenisque [p310]ad ostentationem histrionum fabricatis. (8) Simul croco sparsa humus et alia in modum templi celeberrimi. Praeterea tum sedenti in transenna demissum Victoriae simulachrum cum machinato strepitu tonitruum coronam ei inponebat, tum venienti ture quasi deo supplicabatur. (9) Toga picta plerumque amiculo erat accumbenti, epulae vero quaesitissimae, neque per omnem modo provinciam sed trans maria, ex Mauritania volucrum et ferarum incognita antea plura genera. Quis rebus aliquantam partem gloriae dempserat, maximeque apud veteres et sanctos viros superba illa gravia indigna [p311]Romano imperio aestimantes.'' Haec Salustius, gravissimus alienae luxuriae obiurgator et censor. (10) Accipite inter gravissimas personas non defuisse luxuriam. Refero enim pontificis vetustissimam coenam quae scripta est in indice quarto Metelli illius pontificis maximi in haec verba: (11) ''Ante diem nonum Kalendas Septembres, quo die Lentulus flamen Martialis inauguratus est, domus ornata fuit: triclinia lectis eburneis strata fuerunt: duobus tricliniis pontifices cubuerunt, Q. Catulus, [p312]M. Aemilius Lepidus, D. Silanus, C. Caesar, rex sacrorum, P. Scaevola Sextus, Q. Cornelius, P. Volumnius, P. Albinovanus, et L. Iulius Caesar augur qui eum inauguravit: in tertio triclinio Popilia Perpennia Licinia Arruntia virgines Vestales et ipsius uxor Publicia flaminica et Sempronia socrus eius. (12) Coena haec fuit: Ante coenam echinos, ostreas crudas quantum vellent, peloridas [p313]sphondylos, turdum asparagos subtus, gallinam altilem, patinam [p314]ostrearum peloridum, balanos nigros, balanos albos: iterum sphondylos glycomaridas urticas ficedulas, lumbos capraginos aprugnos, [p315]altilia ex farina involuta, ficedulas murices et purpuras. In coena sumina, sinciput aprugnum, patinam piscium, patinam suminis, anates, querquedulas elixas, lepores, altilia assa, amulum, panes Picentes.'' (13) Ubi iam luxuria tunc accusaretur, quando tot rebus farta fuit coena pontificum? Ipsa vero edulium genera quam dictu turpia? Nam Titius in suasione legis Fanniae obicit seculo suo [p316]quod porcum Troianum mensis inferant, quem illi ideo sic vocabant, quasi aliis inclusis animalibus gravidum, ut ille Troianus equus gravidus armatis fuit. (14) Exigebat hoc quoque illa gulae intemperantia, ut et lepores saginarentur teste Varrone, qui de agricultura libro tertio, cum de leporibus loqueretur, sic ait: ''Hoc quoque nuper institutum, ut saginarentur, cum exceptos e leporario condant in caveis, et loco clauso faciant pingues.'' (15) Si cui hoc mirum videtur, quod ait Varro lepores aetate illa solitos saginari, accipiat, aliud quod maiore ammiratione sit dignum, cochleas saginatas, quod idem Varro in eodem libro refert. Verba ipsa qui volet legere, ubi quaerere debeat indicavi. (16) Neque ego nunc antiquitati nos praeferendos vel conparandos dico, sed respondi obiurganti Horo, adserens, uti res habet, maiorem illis seculis deliciarum curam fuisse quam nostro. ===XIV.=== (1) Subiecit Furius Albinus, antiquitatis non minus quam Caecina peritus: Miror te, inquit, Albine, non retulisse quanta illa affluentia marinarum procurari solita fuerit copiarum, cuius relatu [p317]maximam conviviorum nostrorum sobrietatem doceres. Et Caecina: Profer, inquit, in medium quae de hac quoque parte lectu comperisti: ultra omnes enim polles memoria vetustatis. (2) Et Furius sic ingressus est: Vetustas quidem nobis semper, si sapimus, adoranda est. Illa quippe secula sunt quae hoc imperium vel sanguine vel sudore pepererunt, quod non nisi virtutum faceret ubertas: sed, quod fatendum est, in illa virtutum abundantia vitiis quoque aetas illa non caruit, e quibus nonnulla nostro seculo morum sobrietate correcta sunt. (3) Et de luxu quidem illius temporis circa marinas copias dicere institueram: sed quia in adsertionem nostrae emendationis alia ex aliis proferenda se suggerunt, de piscibus non omitto, sed differo dum de alia lascivia qua nunc caremus ammoneo. (4) Dic enim, Hore qui antiquitatem nobis obicis, ante cuius triclinium modo saltatricem vel saltatorem te vidisse meministi? <A NAME="14.4.2"></A>At inter illos saltatio certatim vel ab honestis adpetebatur. <A NAME="14.4.3"></A>Ecce enim, ut ab illo ordiar tempore quod fuit optimis moribus, inter duo bella Punica ingenui, quid dicam ingenui, filii senatorum in ludum saltatorium commeabant et illic crotalia gestantes saltare discebant. (5) Taceo quod matronae etiam saltationem non inhonestam putabant: sed inter probas quoque earum erat saltandi cura, dummodo non curiosa usque ad artis perfectionem. Quid enim ait Salustius: ''Psallere saltare elegantius [p318]quam necesse est probae?'' adeo et ipse Semproniam reprehendit, non quod saltare sed quod optime scierit. (6) Nobilium vero filios et, quod dictu nefas est, filias quoque virgines inter studiosa numerasse saltandi meditationem testis est Scipio Africanus Aemilianus, qui in oratione contra legem iudiciariam Tib. Gracchi sic ait: (7) ''Docentur praestigias inhonestas: cum cinaedulis et sambuca [p319]psalterioque eunt in ludum histrionum, discunt cantare, quae maiores nostri ingenuis probro ducier voluerunt: eunt, inquam, in [p320]ludum saltatorium inter cinaedos virgines puerique ingenui. Haec cum mihi quisquam narrabat, non poteram animum inducere ea liberos suos homines nobiles docere: sed cum ductus sum in ludum saltatorium, plus medius fidius in eo ludo vidi pueris virginibusque quinquaginta, in his unum (quod me reipublicae maxime miseritum est) puerum bullatum, petitoris filium non minorem annis duodecim, cum crotalis saltare quam saltationem inpudicus servulus honeste saltare non posset.'' (8) Vides quemadmodum ingemuerit Africanus, quod vidisset cum crotalis saltantem filium petitoris, id est candidati, quem ne tum quidem spes et ratio adipiscendi magistratus, quo tempore se suosque ab omni probro debuit vindicare, potuerit coercere, quo minus faceret quod scilicet turpe non habebatur. Ceterum superius pleramque nobilitatem haec propudia celebrare conquestus est. (9) Sic nimirum M. Cato senatorem [p321]non ignobilem Caecilium spatiatorem et Fescenninum vocat, eumque staticulos dare his verbis ait: ''Descendit de cantherio, inde staticulos dare, ridcularia fundere'', et alibi in eundem: ''Praeterea cantat, ubi collibuit, interdum Graecos versus agit, iocos dicit, voces demutat, staticulos dat''. (10) Haec Cato, cui, ut videtis, etiam cantare non serii hominis videtur: quod apud alios adeo non inter turpia numeratum est, ut L. Sylla, vir tanti nominis, optime cantasse dicatur. (11) Ceterum histriones non inter turpes habitos Cicero testimonio est, quem nullus ignorat Roscio et Aesopo histrionibus tam familiariter usum, ut res rationesque eorum sua sollertia [p322]tueretur: quod cum aliis multis tum ex epistolis quoque eius declaratur. (12) Nam illam orationem quis est qui non legerit, in qua populum Romanum obiurgat quod Roscio gestum agente tumultuarit? Et certe satis constat contendere eum cum ipso histrione solitum, utrum ille saepius eandem sententiam variis gestibus efficeret an ipse per eloquentiae copiam sermone diverso pronuntiaret. Quae res ad hanc artis suae fiduciam Roscium abstraxit, ut librum conscriberet quo eloquentiam cum histrionia conpararet. (13) Is est Roscius qui etiam L. Syllae carissimus fuit et anulo aureo ab eodem dictatore donatus est. Tanta autem fuit gratia et gloria, ut mercedem diurnam de publico mille denarios sine [p323]gregalibus solus acceperit. (14) Aesopum vero ex pari arte ducenties sestertium reliquisse filio constat. Sed quid loquor de histrionibus, cum Appius Claudius, vir triumphalis qui Salius ad usque senectutem fuit, pro gloria optinuerit quod inter collegas optime saltitabat? (15) Ac priusquam a saltatione discedo illud adiciam, uno eodemque tempore tribus nobilissimis civibus non modo studium saltandi sed etiam, si dis placet, peritiam qua gloriarentur fuisse, Gavinio consulari, Ciceronis inimico, quod ei etiam Cicero non dissimulanter obiecit, et M. Caelio, noto in turbas viro, quem [p324]idem Cicero defendit, et Licinio Crasso, Crassi eius qui apud Parthos extinctus est filio. ===XV.=== (1) Sed de saltatione veterum ad praedae marinae transire luxum Liciniorum me nomen ammonuit: quos Murenas cognominatos, quod hoc pisce effusissime delectati sint, satis constat. (2) Huic opinioni M. Varro consentit adserens eodem modo Licinios appellatos Murenas quo Sergius Orata cognominatus est, quod ei pisces qui auratae vocantur carissimi fuerint. (3) Hic est Sergius Orata qui primus balneas pensiles habuit, primus ostrearia in Baiano locavit, primus optimum saporem ostreis Lucrinis adiudicavit. Fuit autem aetate L. Crassi illius diserti, qui quam gravis [p325]et serius habitus sit etiam Cicero docet. (4) Is tamen Crassus, vir censorius, nam cum Cn. Domitio censor fuit, cum supra ceteros disertus haberetur essetque inter clarissimos cives princeps, tamen murenam in piscina domus suae mortuam atratus tamquam filiam luxit. (5) Neque id obscurum fuit, quippe collega Domitius in senatu hoc ei quasi deforme crimen obiecit: neque id confiteri Crassus erubuit, sed ultro etiam, si dis placet, gloriatus est censor, piam affectuosamque rem fecisse se iactitans. (6) Piscinas autem quam refertas habuerint pretiosissimis piscibus Romani illi nobilissimi principes, Lucullus Philippus et Hortensius, quos Cicero ''piscinarios'' appellat, etiam illud indicium est, quod M. Varro in libro de agricultura refert M. Catonem qui post Uticae periit, cum heres testamento Luculli esset relictus, pisces de piscina eius quadraginta [p326]milibus vendidisse. (7) Accersebantur autem murenae ad piscinas nostrae urbis ab usque freto Siculo, quod Rhegium a Messana dispescit. Illic enim optimae a prodigis esse creduntur tam, Hercules, quam anguillae, et utraeque ex illo loco Graece πλωταὶ [p327]vocantur, Latine flutae, quod in summo supernantes sole torrefactae curvare se posse et in aquam mergere desinunt atque ita faciles captu fiunt. (8) Et si enumerare velim quam multi magnique auctores murenas e freto Siculo nobilitarint, longum fiat: sed dicam quid M. Varro in libro qui inscribitur ''Gallus de admirandis'' dixerit his verbis: ''In Sicilia quoque'', inquit, ''manu capi murenas flutas, quod eae in summa aqua prae pinguedine flutentur.'' Haec Varro. (9) Sed quis neget indomitam apud illos et, ut ait Caecilius, ''vallatam'' gulam fuisse, qui ex tam longinquo mari instrumenta luxuriae conpararent? (10) Nec rarus hic Romae piscis, ut peregre accitus, erat. Auctor est Plinius C. Caesarem dictatorem, cum triumphales coenas populo daret, sex milia murenarum a Gavio Hirro ad pondus accepisse. Huius Hirri villam, quamvis [p328]non amplam aut latam, constat propter vivaria quae habuit quadragies HS. venumdatam. ===XVI.=== (1) Nec accipenser, quem maria prodigis nutriunt, illius seculi delicias evasit: et, ut liqueat secundo Punico bello celebre nomen huius piscis fuisse, accipite ut meminerit eius Plautus in fabula quae inscribitur Baccharia ex persona parasiti: <poem> (2) Quis est mortalis tanta fortuna adfectus umquam Qua ego nunc sum, cuius haec ventri portatur pompa? ''-'' Vel nunc, qui mihi in mari accipenser latuit antehac, ''-'' Cuius ego latus in latebras reddam meis dentibus et manibus.'' </poem> (3) Et, ne vilior sit testis poeta, accipite adsertore Cicerone in quo [p329]honore fuit hic piscis apud P. Scipionem Africanum illum et Numantinum. Haec sunt in dialogo de fato verba Ciceronis: (4) ''Nam cum esset apud se ad Lavernium Scipio unaque Pontius, adlatus est forte Scipioni accipenser, qui admodum raro capitur, sed est piscis, ut ferunt, inprimis nobilis. Cum autem Scipio unum et alterum ex his qui eum salutatum venerant invitavisset, pluresque etiam invitaturus videretur, in aurem Pontius: Scipio, inquit, vide quid agas, accipenser iste paucorum hominum est.'' (5) Nec infitias eo temporibus Traiani hunc piscem in magno pretio non fuisse, teste Plinio Secundo qui in Naturali historia, cum de hoc pisce loqueretur, sic ait: ''Nullo nunc in honore est, quod equidem miror, cum sit perrarus inventu.'' (6) Sed non diu stetit haec parsimonia. Nam temporibus Severi principis, qui ostendabat duritiam morum, Sammonicus Serenus, vir seculo suo doctus, cum ad principem suum scriberet faceretque de hoc pisce sermonem, verba Plinii quae superius posui praemisit et ita subiecit: (7) ''Plinius, ut scitis, ad usque Traiani imperatoris venit aetatem. Nec dubium est, quod ait nullo honore hunc piscem temporibus suis fuisse, verum ab eo dici. Apud antiquos autem in pretio fuisse ego testimoniis palam facio vel eo [p330]magis quod gratiam eius video ad epulas quasi postliminio redisse, quippe qui, dignatione vestra cum intersum convivio sacro, animadvertam hunc piscem a coronatis ministris cum tibicine introferri. Sed quod ait Plinius de accipenseris squamis, id verum esse maximus rerum naturalium indagator Nigidius Figulus ostendit, in cuius libro de animalibus quarto ita positum sit: Cur alii pisces squama secunda, accipenser adversa sit.'' (8) Haec Sammonicus, qui turpitudinem convivii principis sui laudando notat, prodens venerationem qua piscis habebatur, ut a coronatis inferretur cum tibicinis cantu quasi quaedam non deliciarum sed numinis pompa. (9) Sed, ut minus miremur accipenserem gravi pretio taxari solitum, Asinius Celer, vir consularis, ut idem Sammonicus refert, mullum unum septem milibus nummum mercatus est. In qua re luxuriam [p331]illius seculi eo magis licet aestimare, quod Plinius Secundus temporibus suis negat facile mullum repertum qui duas pondo libras excederet. At nunc et maioris ponderis passim videmus et pretia haec insana nescimus. (10) Nec contenta illa ingluvies fuit maris sui copiis. Nam Optanus praefectus classis, sciens scarum adeo Italicis litoribus ignotum ut nec nomen Latinum eius piscis habeamus, incredibilem scarorum multitudinem vivariis navibus huc advectam inter Hostiam et Campaniae litus in mare sparsit, [p332]miroque ac novo exemplo pisces in mari tamquam in terra fruges aliquas seminavit: idemque, tamquam summa in hoc utilitatis publicae verteretur, quinquennio dedit operam ut, si quis inter alios pisces scarum forte cepisset, incolumem confestim et inviolatum mari redderet. (11) Quid stupemus captivam illius seculi gulam servisse mari, cum in magno vel dicam maximo apud prodigos honore fuerit etiam Tiberinus lupus et omnino omnes ex hoc amni pisces? (12) Quod equidem cur ita illis visum sit ignoro: fuisse autem etiam M. Varro ostendit, qui enumerans, quae in quibus Italiae partibus optima ad victum gignantur, pisci Tiberino palmam tribuit his verbis in libro Rerum humanarum undecimo: ''Ad victum optima fert ager Campanus frumentum, Falernus vinum, Cassinas oleum, Tusculanus ficum, mel Tarentinus, piscem Tiberis.'' (13) Haec Varro de omnibus scilicet huius fluminis piscibus: sed inter eos, ut supra dixi, praecipuum locum lupus tenuit, et quidem is qui inter duos pontes captus esset. (14) Id ostendunt cum multi alii tum etiam C. Titius, vir aetatis Lucilianae, in oratione qua legem [p333]Fanniam suasit. Cuius verba ideo pono, quia non solum de lupo inter duos pontes capto erunt testimonio, sed etiam mores quibus plerique tunc vivebant facile publicabunt. Describens enim homines prodigos in forum ad iudicandum ebrios commeantes, quaeque soleant inter se sermocinari, sic ait: (15) ''Ludunt alea studiose, delibuti unguentis, scortis stipati. Ubi horae decem sunt, iubent puerum vocari, ut comitium eat percontatum, quid in foro gestum sit, qui suaserint, qui dissuaserint, quot tribus iusserint, quot vetuerint. Inde ad comitium vadunt, ne litem suam faciant. Dum eunt, nulla est in angiporto amphora quam non inpleant, quippe qui vesicam plenam vini habeant. (16) Veniunt in comitium: tristes iubent dicere: quorum negotium est narrant: iudex testes poscit: [p334]ipsum sit minctum: ubi redit, ait se omnia audivisse: tabulas poscit, litteras inspicit: vix prae vino sustinet palpebras. Eunt in consilium: ibi haec oratio: Quid mihi negotii est cum istis nugatoribus potius quam potamus mulsum mixtum vino Graeco, edimus turdum pinguem bonumque piscem, lupum germanum qui inter duos pontes captus fuit?'' (17) Haec Titius. Sed et Lucilius, acer et violentus poeta, ostendit scire se hunc piscem egregii saporis qui inter duos pontes captus esset, eumque quasi ligurritorem ''catillonem'' appellat, scilicet qui proxime ripas stercus insectaretur. Proprie autem catillones dicebantur qui, ad polluctum Herculis ultimi cum venirent, catillos ligurribant. (18) Lucilii versus hi sunt: [p335]<poem> Fingere praeterea adferri quod quisque volebat. Illum sumina ducebant atque altilium lanx: Hunc pontes Tiberinos duo inter captus catillo.'' </poem> ===XVII.=== (1) Longum fiat, si enumerare velim quot instrumenta gulae inter illos vel ingenio excogitata sint vel studio confecta. Et hae nimirum causae fuerunt propter quas tot numero leges de coenis et sumptibus ad populum ferebantur, et imperari coepit, ut patentibus ianuis pransitaretur et coenitaretur, sic oculis civium testibus factis luxuriae modus fieret. (2) Prima autem omnium de coenis lex ad populum Orchia pervenit, quam tulit C. Orchius tribunus plebi de senatus sententia tertio anno quam Cato censor fuerat. Cuius verba, quia sunt prolixa, praetereo: summa autem eius praescribebat numerum convivarum. (3) Et haec est lex Orchia de qua Cato mox orationibus suis vociferabatur, quod plures quam praescripto eius cavebatur ad coenam vocarentur. Cumque auctoritatem novae legis aucta necessitas imploraret, post [p336]annum vicesimum secundum legis Orchiae Fannia lex data est, anno post Romam conditam secundum Gelli opinionem quingentesimo nonagesimo secundo. (4) De hac lege Sammonicus Serenus ita refert: ''Lex Fannia, sanctissimi Augusti, ingenti omnium ordinum consensu pervenit ad populum: neque eam praetores aut tribuni, ut plerasque alias, sed ex omnium bonorum consilio et sententia ipsi consules pertulerunt, cum res publica ex luxuria conviviorum maiora quam credi potest detrimenta pateretur, siquidem eo res redierat, ut gula inlecti plerique ingenui pueri pudicitiam et [p337]libertatem suam venditarent, plerique ex plebe Romana vino madidi in comitium venirent, et ebrii de rei publicae salute consulerent.'' (5) Haec Sammonicus. Fanniae autem legis severitas in eo superabat Orchiam legem, quod in superiore numerus tantummodo coenantium cohibebatur, licebatque secundum eam unicuique bona sua inter paucos consumere, Fannia autem etiam sumptibus modum fecit assibus centum: unde a Lucilio poeta festivitatis suae more ''centussis'' vocatur. (6) Fanniam legem post annos decem et octo lex Didia consecuta est. Eius ferundae duplex fuit causa: prima et potissima, ut universa Italia, non sola urbs, lege sumptuaria teneretur, Italicis existimantibus Fanniam legem non in se sed in solos urbanos cives esse conscriptam: deinde ut non soli qui prandia coenasve maiore sumptu fecissent, sed etiam qui ad ea vocitati essent atque omnino interfuissent, poenis legis tenerentur. (7) Post Didiam Licinia lex lata est a P. Licinio Crasso Divite, cuius ferundae probandaeque tantum studium ab optimatibus inpensum est, ut consulto senatus iuberetur, ut ea tantummodo promulgata, priusquam trinundino confirmaretur, ita ab omnibus observaretur quasi iam populi sententia conprobata. (8) Lex vero haec paucis mutatis in plerisque cum Fannia [p338]congruit. In ea enim ferenda quaesita est novae legis auctoritas exolescente metu legis antiquioris ita, Hercules, ut de ipsis duodecim tabulis factum est: quarum ubi contemni antiquitas coepit, eadem illa quae illius legibus cavebantur in alia latorum nomina transierunt. (9) Sed legis Liciniae summa: ''ut Kalendis Nonis nundinis Romanis cuique in dies singulos triginta dumtaxat asses edundi causa consumere liceret, ceteris vero diebus, qui excepti non essent, ne amplius daretur adponeretur quam carnis aridae pondo tria et salsamentorum pondo libra et quod ex terra vite arboreve sit natum.'' (10) Video quid remordeat. Ergo indicium sobrii seculi est ubi tali praescripto legum coercetur expensa coenarum? Non ita est. Nam leges sumptuariae a singulis ferebantur quae civitatis totius vitia corrigerent: ac nisi pessimis effusissimisque moribus viveretur, profecto opus ferundis legibus non fuisset. Vetus verbum est: ''Leges'', inquit, ''bonae ex malis moribus procreantur''. (11) Has sequitur lex Cornelia et ipsa sumptuaria, quam tulit Cornelius Sylla dictator: in qua non conviviorum magnificentia prohibita est nec gulae modus factus, verum minora pretia [p339]rebus inposita, et quibus rebus, di boni, quamque exquisitis et paene incognitis generibus deliciarum! quos ille pisces, quasque offulas nominat, et tamen pretia illis minora constituit! Ausim dicere, ut vilitas edulium animos hominum ad parandas obsoniorum copias incitaret, et gulae servire etiam qui parvis essent facultatibus possent. (12) Dicam plane quod sentio. Adprime luxuriosus mihi videtur et prodigus cui haec tanta in epulis vel gratuita ponantur. Itaque tanto hoc seculum ad omnem continentiam promptius, ut pleraque harum rerum quae Syllana lege ut vulgo nota conprehenduntur nemo nostrum vel fando compererit. (13) Sylla mortuo Lepidus consul legem tulit et ipse cibariam: Cato enim sumptuarias leges cibarias appellat. Dein paucis interiectis annis alia lex pervenit ad populum ferente Antio Restione: quam legem, quamvis esset optima, obstinatio tamen luxuriae et vitiorum firma concordia nullo abrogante inritam fecit. Illud tamen memorabile de Restione latore ipsius legis fertur, eum quoad vixit foris postea non recoenasse, ne testis fieret contemptae [p340]legis quam ipse bono publico pertulisset. (14) His legibus annumerarem edictum de sumptibus ab Antonio propositum qui postea triumvir fuit, ni indignum crederem inter cohibentes sumptum Antonio locum facere, cuius expensae in coenam solitae conferri sola unionis a Cleopatra uxore consumpti aestimatione superatae sunt. (15) Nam cum Antonius quicquid mari aut terra aut etiam caelo gigneretur ad satiandam ingluviem suam natum existimans faucibus ac dentibus suis subderet, eaque re captus de Romano imperio facere vellet Aegyptium regnum, Cleopatra uxor, quae vinci a Romanis nec luxuria dignaretur, sponsione provocavit insumere se posse in unam coenam sestertium centies. (16) Id mirum Antonio visum, nec moratus sponsione contendit, dignus sculna Munatio Planco qui tam honesti certaminis arbiter electus est. Altera die Cleopatra pertemptans Antonium pollucibilem [p341]sane coenam paravit, sed quam non miraretur Antonius, quippe qui omnia quae adponebantur ex cotidianis opibus agnosceret. (17) Tunc regina adridens fialam poposcit, cui aceti nonnihil acris infudit atque illuc unionem demptum ex aure altera festinabunda demisit, eumque mature dissolutum, uti natura est eius lapidis, absorbuit: et quamvis eo facto sponsione vicisset, quippe cum ipsa margarita centies sestertium sine contentione evaluisset, manum tamen et ad alterius unionem auris similiter admovit, nisi Munatius Plancus iudex severissimus superatum Antonium mature pronuntiasset. (18) Ipse autem unio cuius fuerit magnitudinis inde colligi poterat, quod qui superfuit postea victa regina et capta Aegypto Romam delatus dissectusque est, et factae ex una margarita duae, inpositaeque simulachro Veneris, ut monstruosae magnitudinis, in templo quod Pantheum dicitur. [p342] ===XVIII.=== (1) Adhuc dicente Furio secundae mensae inlata bellaria novo sermoni principium dederunt. Symmachus enim adtrectans manu nuces: Vellem, inquit, ex te audire, Servi, tanta nucibus nomina quae causa vel origo variaverit, aut unde, tot mala cum hac una appellatione vocitentur, fiunt tamen seorsum diversa tam vocabulo quam sapore. Ac prius de nucibus absolvas volo quae tibi memoria crebrae lectionis occurrunt. (2) Et Servius: Nux ista iuglans secundum nonnullorum opinionem a iuvando et a glande dicta existimatur. Gavius vero Bassus in libro de significatione verborum hoc refert: (3) ''Iuglans arbor proinde dicta est ac Iovis glans. Nam quia id arboris genus nuces habet quae sunt suaviore sapore quam glans est, hunc fructum antiqui illi, qui egregium glandique similem ipsamque arborem deo dignam existimabant, Iovis glandem appellaverunt, quae nunc litteris interlisis iuglans nominatur.'' (4) Cloatius autem Verus in libro a Graecis tractorum ita memorat: ''Iuglans, D'' praetermissum est, quasi Diuglans, id est Διὸς βάλανος, sicut Theophrastus ait: Ἴδια δὲ τῶν [p343]ὀρινῶν ἃ ἐν τοῖς πεδίοις οὐ φύεται, τερέβινθος πρῖνος φιλῦρη ἀφάρκη καρύα, ἣ καὶ Διὸς βάλανος. Hanc Graeci etiam basilicam vocant. (5) Nux haec Abellana seu Praenestina, quae est eadem, ex arbore est quae dicitur corylus, de qua Virgilius dicit: ''Corylum sere''. Est autem natio hominum iuxta agrum Praenestinum qui Carsitani vocantur ἀπὸ τῶν καρύων, cuius rei meminit Varro in logistorico qui inscribitur ''Marius de fortuna'': inde scilicet Praenestinae nuces. (6) Est et illud apud Naevium in fabula Ariolo: <poem> — Quis heri Apud te? Praenestini et Lanuvini hospites. Suopte utrosque decuit acceptos cibo, Alteris inanem bulbam madidam dari, [p344]Alteris nuces in proclivi profundere.'' </poem> Hanc autem nucem Graeci Ponticam vocant, dum unaquaeque natio indit huic nuci nomen ex loco in quo nascitur copiosior. (7) Nux castanea, de qua Virgilius: ''Castaneasque nuces'', vocatur et Heracleotica. Nam vir doctus Oppius in libro quem fecit de silvestribus [p345]arboribus sic ait: ''Heracleotica haec nux, quam quidam cataneam nominant, itemque Pontica nux atque etiam quae dicuntur basilicae iuglandes germina atque flores agunt similiter isdem temporibus quibus Graecae nuces.'' (8) Nunc dicendum est quae sit Graeca nux. Ac simul hoc dicens amygdalam de lance tulit et ostendit. Nux Graeca haec est quae et amygdale dicitur, sed et Thasia eadem nux vocatur. Testis est Cloatius in Ordinatorum Graecorum libro quarto, cum sic ait: ''Nux Graeca amygdale''. Atta vero in Supplicatione: <poem> Nucem Graecam, ait, favumque adde quantum libet. </poem> (9) Nucem molluscam licet hiemis nobis tempus invideat, tamen, quia de nucibus loquimur, indictam non relinquemus. Plautus in Calceolo sic eius meminit: <poem> — Molluscam nucem Super eius dixit inpendere tegulas. </poem> (10) Ecce Plautus nominat quidem, sed quae sit nux mollusca non exprimit. Est autem Persicum quod vulgo vocatur: et mollusca nux dicitur scilicet, quod ceteris omnibus nucibus mollior sit. (11) Huius rei idoneus adsertor est Suevius, vir longe doctissimus, in [p346]idyllio quod inscribitur ''Moretum''. Nam cum loquitur de hortulano faciente moretum, inter cetera quae eo mittit et hoc pomum mitti ait his verbis: <poem> (12) Admiscet ''-'' missa in cava silicis haec nunc partim, Partim Persica: quod nomen sic denique fertur Propterea quod qui quondam cum rege potenti, Nomine Alexandro Magno, fera praelia bello In Persas tetulere, suo post inde reventu Hoc genus arboris in praelatis finibus Graiis Disseruere novos fructus mortalibus dantes. [p347]Mollusca haec nux est, ne quis forte inscius erret.'' </poem> (13) Nux terentina dicitur quae ita mollis est ut vix adtrectata frangatur. De qua in libro Favorini sic reperitur: ''Item quod quidam Tarentinas oves vel nuces dicunt, quae sunt terentinae a tereno, quod est Sabinorum lingua molle: unde Terentios quoque dictos putat Varro ad Libonem primo.'' Quam in culpam etiam Horatius potest videri incidere, qui ait et: <poem> — molle Tarentum''. </poem> (14) Nux pinea hos nobis qui adpositi sunt nucleos dedit. Plautus in Cistellaria: <poem> Qui e nuce nucleos esse vult frangit nucem. </poem> ===XIX.=== (1) Et, quia mala videmus admixta bellariis, post nuces de malorum generibus disserendum est. Sunt de agricultura scriptores qui nuces et mala sic dividunt ut nuces dicant omne [p348]pomum quod foris duro tegatur et intus habeat quod esui est, malum vero quod foris habeat quod est esui et durum intus includat. Secundum hanc definitionem Persicum, quod Suevius poeta superius inter nuces numerat, magis erit inter mala numerandum. (2) His praemissis malorum enumeranda sunt genera, quae Cloatius in Ordinatorum Graecorum libro quarto ita diligenter enumerat: ''Sunt autem genera malorum: Amerinum cotonium citreum coccymelum conditivum ἐπιμηλὶς musteum Mattianum orbiculatum [p349]ogratianum praecox pannuceum Punicum Persicum Quirianum [p350]prosivum rubrum Scaudianum silvestre struthium Scantianum tibur Verianum.'' (3) Vides Persicum a Cloatio inter mala numeratum, quod nomen originis suae tenuit, licet iam dudum nostri soli germen [p351]sit. Quod autem ait idem Cloatius ''citreum'', et ipsum Persicum malum est secundum Virgilium: <poem> Felicis mali quo non praestantius ullum </poem> et reliqua. (4) Et ut nemo dubitet haec de citreo dixisse Virgilium, accipite quae Oppius in libro de silvestribus arboribus dicat: ''Citrea item malus et Persica: altera generatur in Italia, et in Media altera.'' Et paulo post de citreo loquens ait: ''Est autem odoratissimum: ex quo interiectum vesti tineas necat. Fertur etiam venenis contrarium, quod tritum cum vino purgatione virium suarum bibentes servat. Generantur autem in Perside omni tempore mala citrea: alia enim praecarpuntur, alia interim maturescunt.'' (5) Vides [p352]hic et citreum nominari et omnia signa poni quae de eo Virgilius dixit, licet nomen citrei ille non dixerit. Nam et Homerus, qui citreum θύον appellat, ostendit esse odoratum pomum: <poem> Θύου δ’ ἀπὸ καλὸν ὀδώδει, </poem> et, quod ait Oppius inter vestem poni citreum, idem significat Homerus, cum dicit: <poem> Εἵματα δ’ ἀμφιέσασα θυώδεα σιγαλόεντα. </poem> Hinc et Naevius poeta in bello Punico ait ''citrosam vestem''. (6) Pira haec quae vidimus varietas nominum numerosa discernit. Nam idem Cloatius sic eorum vocabula describit: ''Anicianum cucurbitivum cirritum cervisca calculosum Crustuminum decimanum [p353]Graeculum Lollianum Lanuvinum laureum Lateresianum myrapium Milesium murteum Naevianum orbiculatum Praecianum rubile Signinum Tullianum Titianum timosum Turranianum praecox volemum, mespilum serum, sementivum serum, Sextilianum serum, Tarentinum serum, Valerianum serum''. ===XX.=== (1) Ammonent nos et fici aridae ut enumeremus genera ficorum eodem Cloatio nos de his ut de aliis instruente. Sic enim diversas ficos diligentiae suae more dinumerat: ''Africa albula harundinea asinastra, atra palusca, Augusta bifera Carica, caldica [p355]alba nigra, Chia alba nigra, Calpurniana alba nigra, cucurbitiva duricoria Herculanea Liviana ludia leptoludia Marsica Numidica [p356]pulla Pompeiana praecox, Tellana atra.'' (2) Sciendum quod ficus alba ex felicibus sit arboribus, contra nigra ex infelicibus. Docent nos utrumque pontifices. Ait enim Veranius de verbis pontificalibus: ''Felices arbores putantur esse quercus aesculus ilex suberies fagus corylus sorbus, ficus alba, pirus malus vitis prunus cornus lotus.'' (3)T Tarquitius autem Priscus in Ostentario arborario sic ait: ''Arbores quae inferum deorum avertentiumque in tutela sunt, eas infelices nominant: alternum sanguinem filicem, ficum [p357]atram, quaeque bacam nigram nigrosque fructus ferunt, itemque acrifolium, pirum silvaticum, pruscum rubum sentesque quibus portenta prodigiaque mala comburi iubere oportet.'' (4) Quid quod [p358]ficum tamquam non pomum secerni a pomis apud idoneos repperimus? Afranius in Sella: ''Pomum holus ficum uvam.'' Sed et Cicero Œconomicon libro tertio: ''Neque serit vitem neque quae sata est diligenter colit: oleum ficos poma non habet.'' (5) Nec hoc ignorandum est, ficum solam ex omnibus arboribus non florere. Lacte proprie ficorum dicitur. Grossi appellantur fici quae non maturescunt. Hos Graeci dicunt ὀλύνθους. Mattius: [p359] <poem> In milibus tot (ficorum) non videbitis grossum </poem> et paulo post: <poem> Sumas ab alio lacte diffluos grossos </poem> Et Postumius Albinus Annali primo de Bruto: ''Ea causa sese stultum brutumque faciebat, grossulos ex melle edebat''. (6) Olearum genera haec enumerantur: ''Africana albigerus Aquilia Alexandrina Aegyptia culminea conditiva Liciniana orchas [p360]oleaster pausia paulia radius Sallentina Sergiana Termutia''; sicut uvarum ista sunt genera: (7) ''Aminea'', scilicet a regione, nam Aminei fuerunt ubi nunc Falernum est, ''asinusca atrusca albiverus [p361]albena apiana Apicia bumamma'' (aut, ut Graeci dicunt, βούμασθος) ''duracina labrusca melampsithia Maronia Mareotis Numentana precia pramnia psithia pilleolata Rhodia stephanitis venucula [p362]variola lagea.'' (8) Inter haec Praetextatus: Vellem Servium nostrum diutius audire, sed hora nos quietis ammonet, ut exorto iubare eloquio Symmachi domi suae fruamur. Atque ita facta discessio est. {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen= Saturnalia/II|Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=Saturnalia/IV|Liber IV }} bfxg34zed3obeuerz4o2yzwte26bk3h 0 84669 275142 274925 2026-08-07T18:36:23Z Demetrius Talpa 13304 /* I. */ 275142 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen= Saturnalia/III|Liber III |Post=Liber V |PostNomen=Saturnalia/V|Liber V }} [p363] ===I.=== <poem> (1) *** sermone movetur, [p364]Quam si dura silex aut stet Marpesia cautes. Tandem corripuit sese atque inimica refugit. </poem> Idem pathos est et in hoc versu: <poem> Obstupui, steteruntque comae et vox faucibus haesit. </poem> (2) Sed et tota Daretis fatigatio habitu depingitur: <poem> Ast illum fidi aequales genua aegra trahentem Quassantemque utroque caput crassumque cruorem Ore eiectantem.'' </poem> Sociorum quoque eius trepidationem breviter ostendit: <poem>— Galeamque ensemque vocati Accipiunt,'' </poem> quasi non sponte accepturi munus, quod erat damnum verecundiae. Ex eodem genere est illud: <poem>— Totoque loquentis ab ore Scintillae absistunt, oculis micat acribus ingis.'' </poem> (3) Est et in descriptione languoris habitus, ut est tota descriptio pestilentiae apud Thucydidem, et: <poem> Labitur infelix studiorum atque immemor herbae Victor equus,'' </poem> et: <poem>— Demissae aures, incertus ibidem Sudor, et ille quidem morituris frigidus.'' </poem> (4) Est inter pathe et pudor, ut circa Deiphobum [p365] <poem>— pavitantem et dira tegentem Supplicia.'' </poem> (5) Et luctus habitu proditur, ut in Euryali matre: <poem> Expulsi manibus radii revolutaque pensa: Evolat infelix.'' </poem> Et Latinus, quia miratur, <poem>— Defixa. Obtutu tenet ora:'' </poem> et Venus, quia rogatura, est <poem> Tristior et lacrimis oculos suffusa nitentes:'' </poem> et, Sibylla quia insanit, <poem>— Subito non vultus, non color unus, Non comptae mansere comae.'' </poem> ===II.=== (1) Nunc videamus pathos quo tenore orationis exprimitur. Ac primum quaeramus quid de tali oratione rhetorica arte praecipitur. Oportet enim ut oratio pathetica aut ad indignationem aut ad misericordiam dirigatur, quae a Graecis οἶκτος καὶ δείνωσις appellantur. Horum alterum accusatori necessarium est, alterum reo: et necesse est initium abruptum habeat, quoniam satis [p366]indignantibus leniter incipere non convenit. (2) Ideo apud Virgilium Iuno sic incipit: <poem>— Quid me alta silentia cogis Rumpere?'' </poem> et alibi: <poem>— Mene incepto desistere victam?'' </poem> et alibi: <poem> Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris Fata Phrygum.'' </poem> Et Dido: <poem>— Moriemur inultae? Sed moriamur, ait,'' </poem> et eadem: <poem>— Pro Iuppiter! ibit Hic, ait.'' </poem> Et Priamus: <poem> At tibi pro scelere, exclamat, pro talibus ausis.'' </poem> (3) Nec initium solum tale esse debet, sed omnis, si fieri potest, oratio videri pathetica, et brevibus sententiis et crebris figuratum mutationibus debet velut inter aestus iracundiae fluctuare. (4) Una ergo nobis Virgiliana oratio pro exemplo sit. <poem> Heu stirpem invisam:'' </poem> initium ab ecphonesi. Deinde secuntur breves interrogatiunculae: <poem>— Num Sigeis occumbere campis, Num capti potuere capi? num incensa cremavit Troia viros?'' </poem> Deinde sequitur hyperbole: <poem> Medias acies mediosque per ignes Invenere viam.'' </poem> Deinde ironia: <poem> At credo mea numina tandem Fessa iacent odiis aut exsaturata quievi.'' </poem> (5) Deinde ausus suos inefficaces queritur: [p367] <poem>— Per undas Ausa sequi et profugis toto me opponere ponto.'' </poem> Secunda post haec hyperbole: <poem> Absumptae in Teucros vires caelique marisque.'' </poem> Inde dispersae querelae: <poem> Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis Profuit?'' </poem> (6) Iungitur deinde argumentum a minore, ut pathos augeatur: <poem>— Mars perdere gentem Inmanem Lapithum valuit.'' </poem> Minor scilicet persona: ideo illud sequitur: <poem> Ast ego magna Iovis coniunx.'' </poem> Deinde, cum causas quoque contulisset, quanto impetu dea dixit: <poem>— Infelix quae memet in omnia verti!'' </poem> Nec dixit: Non possum perdere Aeneam, sed: <poem> Vincor ab Aenea.'' </poem> (7) Deinde confirmat se ad nocendum, et, quod proprium est irascentis, etsi desperat perfici posse, tamen impedire contenta est: <poem> Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo. Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis, At trahere, atque moras tantis licet addere rebus. At licet amborum populos excindere regum. ''</poem> (8) Post haec in novissimo, quod irati libenter faciunt, maledicit: <poem> Sanguine Troiano et Rutulo dotabere virgo, ''</poem> et protinus argumentum a simili conveniens ex praecedentibus: <poem>— ''Nec face tantum Cisseis praegnas ignes enixa iugales.'' </poem> (9) Vides quam saepe orationem mutaverit ac frequentibus figuris variaverit, qui ira, quae brevis furor est, non potest unum continuare sensum in loquendo. (10) Nec desunt apud eundem orationes misericordiam commoventes. Turnus ad Iuturnam: <poem> An miseri fratris letum ut crudele videres?'' </poem> [p368]et idem, cum auget invidiam occisorum pro se amicorum: <poem> Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem Murranum.'' </poem> (11) Et idem, cum miserabilem fortunam suam faceret, ut victo sibi parceretur: <poem>— Vicisti, et victum tendere palmas Ausonii videre,'' </poem> id est quos minime vellem: et aliorum preces orantium vitam: <poem> Per te, per qui te talem genuere parentes,'' </poem> et similia. ===III.=== (1) Nunc dicamus de habitu pathus quod est vel in aetate vel in debilitate et ceteris quae secuntur. Eleganter hoc servavit, ut ex omni aetate pathos misericordiae moveret. (2) Ab infantia: <poem> Infantumque animae flentes in limine primo.'' </poem> (3) A pueritia: <poem> Infelix puer atque impar congressus Achilli,'' </poem> et: <poem>— Parvumque patri tendebat Iulum,'' </poem> ut non minus miserabile sit periculum in parvo quam in filio, et: <poem>— Superet coniunxne Creusa? Ascaniusque puer?'' </poem> et alibi: <poem>— et parvi casus Iuli.'' </poem> (4) A iuventa vero: <poem> Inpositique rogis iuvenes ante ora parentum,'' </poem> (5) A senecta: <poem>— Dauni miserere senectae,'' </poem> [p369]et: <poem> Ducitur infelix aevo confectus Aletes,'' </poem> et: <poem> Canitiem multo deformat pulvere.'' </poem> (6) Movit et a fortuna modo misericordiam modo indignationem. Misericordiam: <poem>— Tot quondam populis terrisque superbum Regnatorem Asiae,'' </poem> et Sinon: <poem>— Et nos aliquod nomenque decusque Gessimus'', </poem> et: <poem>— Ausoniisque olim ditissimus arvis.'' </poem> (7) Indignationem vero ex verbis Didonis: <poem>— Et nostris inluserit advena regnis?'' </poem> Eleganter enim ex contemptu Aeneae auget iniuriam suam. Et Amata: <poem> Exulibusne datur ducenda Lavinia Teucris?'' </poem> et Numanus: <poem> Bis capti Phryges.'' </poem> (8) Movit pathos misericordiae et ex debilitate: <poem>— Ex quo me divum pater atque hominum rex Fulminis adflavit ventis et contigit igne'', </poem> et alibi: <poem>— Et truncas inhonesto vulnere nares'', </poem> et de Mezentio: <poem>— Attollit in agrum Se femur'', </poem> et: <poem> Huc caput atque illuc humero ex utroque pependit'', </poem> et: <poem> Te decisa suum, Laride, dextera quaerit'', </poem> et: <poem>— Aterque cruento Pulvere perque pedes traiectus lora tumentes''. </poem> (9) Movit pathos misericordiae frequenter et a loco: <poem> Cum vitam in silvis inter deserta ferarum Lustra domosque traho.'' </poem> et: <poem>— Libyae deserta peragro'', </poem> et: <poem> At nos hinc alii sitientes ibimus Afros, Pars Scythiam et rapidum Cretae veniemus Oaxem''. </poem> (10) Et illud egregie et breviter: <poem> Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros''. </poem> [p370] ''Iliacos'', id est patriae muros, quos ipse defenderat, pro quibus efficaciter per decem annorum spatia pugnaverat. (11) Et illud: <poem> Nos patriam fugimus'', </poem> et: <poem> Litora cum patriae lacrimans portusque relinquo'', </poem> et: <poem>— Dulces moriens reminiscitur Argos'', </poem> et: <poem>— Ignarum Laurens habet ora Mimanta'', </poem> [et:] <poem> Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum.'' </poem> (12) Et ut Agamemnonem indigne ostenderet occisum, adsumpsit locum: <poem>— Prima inter limina dextra Oppetiit'', </poem> et illud: <poem> Moenibus in patriis atque inter tuta domorum''. </poem> (13) Sacer vero locus praecipue pathos movet. Occisum inducit Orphea, et miserabiliorem interitum eius a loco facit: <poem> Inter sacra deum nocturnique orgia Bacchi.'' </poem> Et in eversione Troiae: <poem>— Perque domos et religiosa deorum Limina.'' </poem> (14) Cassandrae quoque raptum vel deminutionem quam miserabilem fecit sacer locus: <poem> Ecce trahebatur a templo adytisque Minervae?'' </poem> Et alibi: <poem>— Divae armipotentis ad aram Procubuit.'' </poem> (15) Et Andromache cum de Pyrrhi nece diceret, ut invidiam occidentis exprimeret: <poem> Excipit incautum, patriasque obtruncat ad aras.'' </poem> [p371]Et Venus, quod Aeneas in mari vexatur ira Iunonis, quam invidiose de loco queritur Neptuno: <poem> In regnis hoc ausa tuis?'' </poem> (16) Fecit sibi pathos et ex tempore: <poem>— Priusquam Pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent''. </poem> Et Orpheus miserabilis ex longo dolore: <poem> Septem illum totos perhibent ex ordine menses'', </poem> et Palinurus: <poem>— Vix lumine quarto Prospexi Italiam.'' </poem> et Achemenides: <poem> Tertia iam lunae se cornua lumine conplent''. </poem> Et: <poem> Septima post Troiae excidium iam vertitur aestas''. </poem> ===IV.=== (1) Frequens apud illum pathos a causa. Revera enim plerumque efficit causa ut res aut atrox aut miserabilis videatur, ut Cicero in Verrem, qui ob sepulturam in carcere necatorum a parentibus rogabatur. Hic enim non tam rogari aut pecuniam exigere, quam ob hanc causam, indignum erat. (2) Et Demosthenes, cum queritur quendam a Midia circumventum, ex causa auget invidiam. ''Circumvenit'', inquit, ''arbitrum, qui inter me atque se integre iudicaverat.'' (3) Ergo et Virgilius egregie saepe ex hoc loco traxit affectum. ''Occiditur'', inquit, ''in acie Galesus''. Hoc per se non est dignum misericordia belli tempore, sed admovit causam [p372] <poem> Dum paci medium se offert.'' </poem> (4) Idem alio loco: <poem> Sternitur infelix'', </poem> deinde subicit causam miserabilem: <poem> alieno vulnere'': </poem> (5) id est, cum in alium telum esset emissum. Et cum Palamedem indigne occisum vellet: <poem>— Quem falsa sub proditione Pelasgi Insontem infando indicio, quia bella vetabat, Demisere neci.'' </poem> (6) Et Aeneas, ut ostenderet magnitudinem timoris sui, bene causam posuit: <poem>— Et pariter comitique onerique timentem.'' </poem> (7) Quid? Iapix ut contemptis ceteris artificiis ''inglorius'', quemadmodum poeta ait, viveret, qualis causa proponitur? <poem> Ille ut depositi proferret fata parentis.'' </poem> (8) Ex eodem genere est: <poem> Fallit te incautum pietas tua.'' </poem> (9) Haec enim causa illum hostibus etiam miserabilem fecit. Sed Aeneas, cum hortatur ut sepeliantur occisi, quam causam proponit? <poem>— Qui sanguine nobis Hanc patriam peperere suo.'' </poem> (10) Nec non et indignatio demonstratur a causa, ut illic: <poem> Multa gemens, ignominiam plagasque superbi Victoris, tum quos amisit inultus amores.'' </poem> (11) Et illud a causa est ex affectu indignantis: <poem>— An solos tangit Atridas Iste dolor, solisque licet capere arma Mycenis'' </poem> et illud: <poem>— At tu dictis, Albane, maneres.'' </poem> [p373]et illa omnia: <poem> Vendidit hic auro patriam'', — ''Quique ob adulterium caesi'', — ''Nec partem posuere suis''. </poem> (12) Ad pathos movendum nec duos illos praetermisit locos quos rhetores appellant a modo et a materia. Modus est, cum dico: ''Occidit manifeste'' vel ''occulte''. (13) Materia est, cum dico, ferro an veneno. Demosthenes de modo invidiam Midiae facit, se pulsatum cothurno; Cicero Verri, cum nudum quendam dicit ab eo statuae inpositum. (14) Virgilius non minus evidenter: <poem>— Altaria ad ipsa trementem Traxit, et in multo lapsantem sanguine nati'', </poem> et: <poem>— Capulo tenus abdidit ensem''. </poem> (15) Et illa omnia a modo sunt: <poem>— Rostroque inmanis vultur adunco Inmortale iecur tondens'', et reliqua, </poem> et: <poem> Quos super atra silex iam iam lapsura cadentique Inminet adsimilis''. </poem> [p374] (16) Sed et misericordiam a modo saepe commovet, ut de Orpheo: <poem>— Latos iuvenem sparsere per agros'', </poem> et illud: <poem> Obruit auster aqua involvens navemque virosque'', </poem> et: <poem> Saxum ingens volvunt alii'', </poem> et: <poem> Mortua quin etiam iungebat corpora vivis'', </poem> et in Georgicis: <poem> Nec via mortis erat simplex'', </poem> (17) et cetera in descriptione morbi. Sed et materia apud rhetoras pathos movet, ut dum queritur Cicero flammam ex lignis viridibus factam atque ibi inclusum fumo necatum. Hoc enim a materia est, quoniam hic usus est fumo materia ad occidendum, ut alius gladio alius veneno: et ideo acerrimum pathos ex hoc motum est. Idem facit et cum flagellis caesum queritur civem Romanum. (18) Invenies idem apud Virgilium: <poem> At pater omnipotens densa inter nubila telum Contorsit: non ille faces nec fumea taedis </poem> (19) et reliqua. Eleganter autem illius quidem materiam elusit, ex huius autem vera et vehementi materia expressit iracundiam. Et singula quidem enumeravimus, ex quibus apud rhetoras pathos nascitur, quibus ostendimus usum Maronem. Sed nonnumquam Virgilius in una re ad augendum pathos duobus aut pluribus locis coniunctis utitur: (20) ut in Turno ab aetate: <poem> — Miserere parentis Longaevi, </poem> a loco: <poem> quem nunc maestum patria Ardea longe Dividit''; </poem> (21) et circa Cassandram ex modo: <poem> Ecce trahebatur'', </poem> ex habitu corporis: <poem> passis Priameia virgo Crinibus'', </poem> [p375]ex loco: <poem> a templo'' . . . ''adytisque Minervae:'' </poem> (22) et circa Agamemnonem a patria: <poem> Ipse Mycenaeus'', </poem> a fortuna: <poem> magnorum ductor Achivum'', </poem> a necessitudine: <poem> Coniugis'', </poem> a loco: <poem> prima inter limina'', </poem> a causa: <poem>— possedit adulter.'' </poem> (23) Tacite quoque et quasi per definitionem pathos movere solet, cum res quae miserationem movet non dilucide dicitur, sed datur intellegi, ut cum dicit Mezentius: <poem>— Nunc alte vulnus adactum''. </poem> Quid enim aliud ex hoc intellegendum est quam hoc, altum vulnus esse amittere filium? (24) Et rursus idem: <poem>— Haec via sola fuit qua perdere posses''. </poem> Sed et hic scilicet accipiendum est perire esse amittere filium. (25) Et Iuturna, cum queritur quod adiuvare fratrem prohibeatur: <poem> Inmortalis ego?'' </poem> Quid enim sequitur? Non est inmortalitas in luctu vivere. Haec, ut dixi, vim definitionis habent, et a poeta eleganter introducta sunt. ===V.=== (1) Sunt in arte rhetorica ad pathos movendum etiam hi loci qui dicuntur circa rem, et movendis affectibus peroportuni sunt. Ex quibus primus est a simili. Huius species sunt tres, exemplum parabola imago, Graece παράδειγμα παραβολὴ εἰκών. (2) Ab exemplo Virgilius: <poem> Si potuit Manes accersere coniugis Orpheus, [p376] Threicia fretus cithara, fidibusque canoris: Si fratrem Pollux alterna morte redemit. . . . . Quid Thesea magnum, Quid memorem Alciden? Antenor potuit mediis elapsus Achivis. </poem> Haec enim omnia misericordiam movent, quoniam indignum videtur negari sibi quod aliis indultum sit. (3) Deinde vide unde auget invidiam: <poem> Si potuit Manes accersere coniugis Orpheus.'' </poem> Habes causam disparem: ''Manes'' illic ''coniugis'', hic patris; illic ''accersere'', hic videre. <poem> Threicia fretus cithara''. </poem> Hic materiam eius inrisit.<poem> (4) Si fratrem Pollux alterna morte redemit, Itque reditque viam toties''. </poem> Hoc iam a modo, plus est enim saepe ire quam semel. <poem> Quid Thesea magnum, Quid memorem Alciden?'' </poem> Hic propter egregias personas non habuit quod minueret vel augeret, verum quod in illis elucebat hoc sibi iactat cum his esse commune: <poem> Et mi genus ab Iove summo.'' </poem> (5) Simile est et illud ab indignatione: Quid enim? ait Iuno: <poem>— Pallasne exurere classem Argivum?'' </poem> Iam hoc plus est, ''classem'' victricem, quam reliquias fugientium. Deinde causam minuit: <poem> Unius ob noxam et furias Aiacis Oilei'', </poem> [p377]quam minuit, ut ''noxam'' diceret, quod levis culpae nomen est, et ''unius'', quod facile possit ignosci, et ''furentis'', ut nec culpa sit. (6) Et alibi: <poem>— Mars perdere gentem Inmanem Lapithum valuit.'' </poem> Vides easdem observationes, ''gentem'' et ''inmanem'': deinde aliud exemplum: <poem> Concessit in iras Ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae'', </poem> ''antiquam'', ut plus honoris accederet ex vetustate: deinde in utroque causam minuit: <poem> Quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydone merente?'' </poem> (7) A parabola vero, quoniam magis hoc poetae convenit, saepissime pathos movet, cum aut miserabilem aut iracundum vellet inducere. Miserabilem sic: <poem> Qualis populea maerens Philomela sub umbra'', — ''Qualis commotis excita sacris Thyas'', — ''Qualem virgineo demessum pollice florem'', </poem> et aliae plurimae patheticae parabolae in quibus miseratus est. (8) Quid de ira? <poem> Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili Cum fremit ad caulas'', </poem> et: <poem> Mugitus veluti, fugit cum saucius aram Taurus.'' </poem> (9) Et alia plura similia qui quaerit inveniet. Et imago, quae est a simili pars tertia, idonea est movendis affectibus. Ea fit, cum aut forma corporis absentis describitur, aut omnino quae nulla est fingitur. (10) Utrumque Virgilius eleganter fecit. Illud prius circa Ascanium: <poem> O mihi sola mei super Astyanactis imago, [p378]Sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat''. </poem> Fingit vero, cum dicit: <poem>— Quam fama secuta est, Candida succinctam latrantibus inguina monstris''. </poem> (11) Sed prior forma οἶκτον praestat, haec δείνωσιν, id est, prior misericordiam commovet, horrorem secunda, sicut alibi: <poem> Et scissa gaudens vadit Discordia palla, Quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello'', </poem> (12) et omnia illa quae de Fama dixit. Sed et illud nimium pathetice: <poem>— Furor inpius intus Saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis Post tergum nodis fremit horridus ore cruento''. </poem> ===VI.=== (1) Diximus a simili: nunc dicamus a minore pathos a poeta positum. Nempe cum aliquid proponitur quod per se magnum sit, deinde minus esse ostenditur quam illud quod volumus augeri, sine dubio infinita miseratio movetur. (2) Ut est illud:<poem> O felix una ante alias Priameia virgo, Hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis Iussa mori.'' </poem> Primum quod ait ''felix'', conparationem sui fecit, deinde posuit a loco: ''Hostilem ad tumulum'', et a modo, quod non minus acerbum est: ''Iussa mori''. Sic ergo haec accipienda sunt: Quamvis ''hoistilem ad tumulum'', quamvis ''iussa mori'', felicior tamen quam ego, quia ''sortitus non pertulit ullos''. (3) Simile est et illud: <poem>— O terque quaterque beati'', </poem> et quod de Pasiphae dicit: <poem> Proetides inplerunt falsis mugitibus agros'', </poem> deinde, ut minus hoc esse monstraret: <poem> At non tam turpes pecudum tamen ulla secuta est Concubitus''. </poem> (4) Quid illud? nonne vehementer patheticum est a minore: <poem> Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, [p379]Hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno?'' </poem> Quid hic intellegimus, nisi omnia quae passus erat minora illi visa quam patris mortem? (5) A maiore negaverunt quidam augeri rem posse: sed eleganter hoc circa Didonem Virgilius induxit: <poem> Non aliter, quam si inmissis ruat hostibus omnis Carthago, aut antiqua Tyros''. </poem> Dixit enim non minorem luctum fuisse ex unius morte quam si tota urbs, quod sine dubio esset maius, ruisset. Et Homerus idem fecit: <poem> — Ὡς εἰ ἅπασα Ἵλιος ὀφρυόεσσα πυρὶ σμήχοιτο κατ’ ἄκρας. </poem> (6) Est apud oratores et ille locus idoneus ad pathos movendum qui dicitur praeter spem. Hunc Virgilius frequenter exercuit: <poem> Nos tua progenies, caeli quibus annuis arcem'', et cetera. </poem> Et Dido: <poem> Hunc ego si potui tantum sperare dolorem, Et perferre, soror, potero.'' </poem> (7) Aeneas de Evandro: <poem> Et nunc ille quidem spe multum captus inani Fors et vota facit''. </poem> Et illud: <poem>— Advena nostri, Quod numquam veriti sumus, ut possessor agelli Diceret: Haec mea sunt, veteres migrate coloni''. </poem> (8) Invenio tamen posse aliquem et ex eo quod iam speraverit movere pathos, ut Evander: <poem> Haud ignarus eram, quantum nova gloria in armis, Et praedulce decus.'' </poem> (9) Oratores ὁμοιοπάθειαν vocant quoties de similitudine passionis pathos nascitur, ut apud Virgilium: <poem>— Fuit et tibi talis Anchises genitor'', </poem> [p380]et: <poem>— Patriae strinxit pietatis imago'', </poem> et: <poem>— Subiit cari genitoris imago'', </poem> et Dido: <poem> Me quoque per multos similis fortuna labores''. </poem> (10) Est et ille locus ad permovendum pathos in quo sermo dirigitur vel ad inanimalia vel ad muta, quo loco oratores frequenter utuntur. Utrumque Virgilius bene pathetice tractavit, vel cum ait Dido: <poem> Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant'', </poem> vel cum Turnus: <poem>— Tuque optima ferrum Terra tene'', </poem> et idem alibi: <poem>— Nunc, o numquam frustrata vocatus Hasta meos'', </poem> et: <poem> Rhoebe, diu, res si qua diu mortalibus ulla est, Viximus.'' </poem> (11) Facit apud oratores pathos etiam addubitatio, quam Graeci ἀπόρησιν vocant. Est enim vel dolentis vel irascentis dubitare quid agas: <poem> En, quid ago? rursusne procos inrisa priores Experiar?'' </poem> (12) Et illud de Orpheo: <poem> Quid faceret? quo se rapta bis coniuge ferret?'' </poem> et de Niso: <poem> Quid faciat? qua vi iuvenem, quibus audeat armis Eripere?'' </poem> Et Anna permovetur: <poem> Quid primum deserta querar? comitemne sororem'' . . . </poem> (13) Et attestatio rei visae apud rhetoras pathos movet. Hoc Virgilius sic exequitur: <poem> Ipse caput nivei fultum Pallantis et ora Ut vidit levique patens in pectore vulnus''. </poem> (14) Et illud: <poem> Inplevitque sinum sanguis'', </poem> [p381]et: <poem>— Moriensque suo se in sanguine versat'', </poem> et: <poem> Crudelis nati monstrantem vulnera cernit'', </poem> et: <poem> Ora virum tristi pendebant pallida tabo'', </poem> et: <poem> Volvitur Euryalus''. . ., ''pulchrosque per artus It cruor'', </poem> et: <poem> Vidi egomet duo de numero cum corpora nostro'' . . . </poem> (15) Facit hyperbole, id est nimietas, pathos: per quam exprimitur vel ira vel misericordia. Ira, ut cum forte dicimus: ''milies ille perire debuerat'', quod est apud Virgilium: <poem> Omnes per mortes animam sontem ipse dedissem''; </poem> miseratio, cum dicit: <poem> Daphni, tuum Poenos etiam ingemuisse leones Interitum.'' </poem> (16) Nascitur praeter haec de nimietate vel amatorium vel alterius generis pathos: <poem> Si mihi non haec lux toto iam longior anno est'', </poem> et illud seorsum: <poem>— Maria ante exurere Turno Quam sacras dabitur pinus'', </poem> et: <poem>— Non si tellurem effundat in undas.'' </poem> (17) Exclamatio, quae apud Graecos ἐκφώνησις dicitur, movet pathos. Haec fit interdum ex persona poetae, nonnumquam ex ipsius quem inducit loquentem. (18) Ex poetae quidem persona est: <poem> Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae! Infelix! utcumque ferent ea facta nepotes, — [p382]Crimen amor vestrum!'' </poem> et alia similia; (19) ex persona vero alterius: <poem>— Di capiti ipsius generique reservent!'' </poem> et: <poem>— Di talia Graiis Instaurate, pio si poenas ore reposco!'' </poem> et: <poem>— Di talem terris avertite pestem!'' </poem> (20) Contraria huic figurae ἀποσιώπησις, quod est taciturnitas. Nam ut illic aliqua exclamando dicimus, ita hic aliqua tacendo subducimus, quae tamen intellegere possit auditor. (21) Hoc autem praecipue irascentibus convenit, ut Neptunus: <poem> Quos ego! — sed motos praestat conponere fluctus'', </poem> et Mnestheus: <poem>— Nec vincere certo. Quamquam, o! — sed superent quibus hoc, Neptune, dedisti'', </poem> et Turnus: <poem> Quamquam, o, si solitae quicquam virtutis adesset!'' </poem> et in Bucolicis: <poem> Novimus et qui te transversa tuentibus hircis, Et quo — sed faciles Nymphae risere — sacello.'' </poem> (22) Sed et miseratio ex hac figura mota est a Sinone: <poem>— Donec Calchante ministro — Sed quid ego haec autem nequidquam ingrata revolvo?'' </poem> (23) Nascitur pathos et de repetitione, quam Graeci ἐπαναφορὰν vocant, cum sententiae ab isdem nominibus incipiunt. Hinc Virgilius: <poem>— Eurydicen vox ipsa et frigida lingua, Ah miseram Eurydicen! anima fugiente vocabat. Eurydicen toto referebant flumine ripae'', </poem> et illud: <poem> Te dulcis coniunx, te solo in litore secum, Te veniente die, te decedente canebat, </poem> et illud: <poem> Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda, Te liquidi flevere lacus. </poem> (24) Ἐπιτίμησις, quae est obiurgatio, habet et ipsa pathos, id est, cum obiecta isdem verbis refutamus: <poem> Aeneas ignarus abest, ignarus et absit. </poem> {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen= Saturnalia/III|Liber III |Post=Liber V |PostNomen=Saturnalia/V|Liber V }} ixnlcz06ddzzvle89z2rj4xarxad733 275143 275142 2026-08-07T18:37:28Z Demetrius Talpa 13304 /* II. */ 275143 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen= Saturnalia/III|Liber III |Post=Liber V |PostNomen=Saturnalia/V|Liber V }} [p363] ===I.=== <poem> (1) *** sermone movetur, [p364]Quam si dura silex aut stet Marpesia cautes. Tandem corripuit sese atque inimica refugit. </poem> Idem pathos est et in hoc versu: <poem> Obstupui, steteruntque comae et vox faucibus haesit. </poem> (2) Sed et tota Daretis fatigatio habitu depingitur: <poem> Ast illum fidi aequales genua aegra trahentem Quassantemque utroque caput crassumque cruorem Ore eiectantem.'' </poem> Sociorum quoque eius trepidationem breviter ostendit: <poem>— Galeamque ensemque vocati Accipiunt,'' </poem> quasi non sponte accepturi munus, quod erat damnum verecundiae. Ex eodem genere est illud: <poem>— Totoque loquentis ab ore Scintillae absistunt, oculis micat acribus ingis.'' </poem> (3) Est et in descriptione languoris habitus, ut est tota descriptio pestilentiae apud Thucydidem, et: <poem> Labitur infelix studiorum atque immemor herbae Victor equus,'' </poem> et: <poem>— Demissae aures, incertus ibidem Sudor, et ille quidem morituris frigidus.'' </poem> (4) Est inter pathe et pudor, ut circa Deiphobum [p365] <poem>— pavitantem et dira tegentem Supplicia.'' </poem> (5) Et luctus habitu proditur, ut in Euryali matre: <poem> Expulsi manibus radii revolutaque pensa: Evolat infelix.'' </poem> Et Latinus, quia miratur, <poem>— Defixa. Obtutu tenet ora:'' </poem> et Venus, quia rogatura, est <poem> Tristior et lacrimis oculos suffusa nitentes:'' </poem> et, Sibylla quia insanit, <poem>— Subito non vultus, non color unus, Non comptae mansere comae.'' </poem> ===II.=== (1) Nunc videamus pathos quo tenore orationis exprimitur. Ac primum quaeramus quid de tali oratione rhetorica arte praecipitur. Oportet enim ut oratio pathetica aut ad indignationem aut ad misericordiam dirigatur, quae a Graecis οἶκτος καὶ δείνωσις appellantur. Horum alterum accusatori necessarium est, alterum reo: et necesse est initium abruptum habeat, quoniam satis [p366]indignantibus leniter incipere non convenit. (2) Ideo apud Virgilium Iuno sic incipit: <poem>— Quid me alta silentia cogis Rumpere?'' </poem> et alibi: <poem>— Mene incepto desistere victam?'' </poem> et alibi: <poem> Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris Fata Phrygum.'' </poem> Et Dido: <poem>— Moriemur inultae? Sed moriamur, ait,'' </poem> et eadem: <poem>— Pro Iuppiter! ibit Hic, ait.'' </poem> Et Priamus: <poem> At tibi pro scelere, exclamat, pro talibus ausis.'' </poem> (3) Nec initium solum tale esse debet, sed omnis, si fieri potest, oratio videri pathetica, et brevibus sententiis et crebris figuratum mutationibus debet velut inter aestus iracundiae fluctuare. (4) Una ergo nobis Virgiliana oratio pro exemplo sit. <poem> Heu stirpem invisam:'' </poem> initium ab ecphonesi. Deinde secuntur breves interrogatiunculae: <poem>— Num Sigeis occumbere campis, Num capti potuere capi? num incensa cremavit Troia viros?'' </poem> Deinde sequitur hyperbole: <poem> Medias acies mediosque per ignes Invenere viam.'' </poem> Deinde ironia: <poem> At credo mea numina tandem Fessa iacent odiis aut exsaturata quievi.'' </poem> (5) Deinde ausus suos inefficaces queritur: [p367] <poem>— Per undas Ausa sequi et profugis toto me opponere ponto.'' </poem> Secunda post haec hyperbole: <poem> Absumptae in Teucros vires caelique marisque.'' </poem> Inde dispersae querelae: <poem> Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis Profuit?'' </poem> (6) Iungitur deinde argumentum a minore, ut pathos augeatur: <poem>— Mars perdere gentem Inmanem Lapithum valuit.'' </poem> Minor scilicet persona: ideo illud sequitur: <poem> Ast ego magna Iovis coniunx.'' </poem> Deinde, cum causas quoque contulisset, quanto impetu dea dixit: <poem>— Infelix quae memet in omnia verti!'' </poem> Nec dixit: Non possum perdere Aeneam, sed: <poem> Vincor ab Aenea.'' </poem> (7) Deinde confirmat se ad nocendum, et, quod proprium est irascentis, etsi desperat perfici posse, tamen impedire contenta est: <poem> Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo. Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis, At trahere, atque moras tantis licet addere rebus. At licet amborum populos excindere regum. ''</poem> (8) Post haec in novissimo, quod irati libenter faciunt, maledicit: <poem> Sanguine Troiano et Rutulo dotabere virgo, ''</poem> et protinus argumentum a simili conveniens ex praecedentibus: <poem>— ''Nec face tantum Cisseis praegnas ignes enixa iugales.'' </poem> (9) Vides quam saepe orationem mutaverit ac frequentibus figuris variaverit, qui ira, quae brevis furor est, non potest unum continuare sensum in loquendo. (10) Nec desunt apud eundem orationes misericordiam commoventes. Turnus ad Iuturnam: <poem> An miseri fratris letum ut crudele videres?'' </poem> [p368]et idem, cum auget invidiam occisorum pro se amicorum: <poem> Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem Murranum.'' </poem> (11) Et idem, cum miserabilem fortunam suam faceret, ut victo sibi parceretur: <poem>— Vicisti, et victum tendere palmas Ausonii videre,'' </poem> id est quos minime vellem: et aliorum preces orantium vitam: <poem> Per te, per qui te talem genuere parentes,'' </poem> et similia. ===III.=== (1) Nunc dicamus de habitu pathus quod est vel in aetate vel in debilitate et ceteris quae secuntur. Eleganter hoc servavit, ut ex omni aetate pathos misericordiae moveret. (2) Ab infantia: <poem> Infantumque animae flentes in limine primo.'' </poem> (3) A pueritia: <poem> Infelix puer atque impar congressus Achilli,'' </poem> et: <poem>— Parvumque patri tendebat Iulum,'' </poem> ut non minus miserabile sit periculum in parvo quam in filio, et: <poem>— Superet coniunxne Creusa? Ascaniusque puer?'' </poem> et alibi: <poem>— et parvi casus Iuli.'' </poem> (4) A iuventa vero: <poem> Inpositique rogis iuvenes ante ora parentum,'' </poem> (5) A senecta: <poem>— Dauni miserere senectae,'' </poem> [p369]et: <poem> Ducitur infelix aevo confectus Aletes,'' </poem> et: <poem> Canitiem multo deformat pulvere.'' </poem> (6) Movit et a fortuna modo misericordiam modo indignationem. Misericordiam: <poem>— Tot quondam populis terrisque superbum Regnatorem Asiae,'' </poem> et Sinon: <poem>— Et nos aliquod nomenque decusque Gessimus'', </poem> et: <poem>— Ausoniisque olim ditissimus arvis.'' </poem> (7) Indignationem vero ex verbis Didonis: <poem>— Et nostris inluserit advena regnis?'' </poem> Eleganter enim ex contemptu Aeneae auget iniuriam suam. Et Amata: <poem> Exulibusne datur ducenda Lavinia Teucris?'' </poem> et Numanus: <poem> Bis capti Phryges.'' </poem> (8) Movit pathos misericordiae et ex debilitate: <poem>— Ex quo me divum pater atque hominum rex Fulminis adflavit ventis et contigit igne'', </poem> et alibi: <poem>— Et truncas inhonesto vulnere nares'', </poem> et de Mezentio: <poem>— Attollit in agrum Se femur'', </poem> et: <poem> Huc caput atque illuc humero ex utroque pependit'', </poem> et: <poem> Te decisa suum, Laride, dextera quaerit'', </poem> et: <poem>— Aterque cruento Pulvere perque pedes traiectus lora tumentes''. </poem> (9) Movit pathos misericordiae frequenter et a loco: <poem> Cum vitam in silvis inter deserta ferarum Lustra domosque traho.'' </poem> et: <poem>— Libyae deserta peragro'', </poem> et: <poem> At nos hinc alii sitientes ibimus Afros, Pars Scythiam et rapidum Cretae veniemus Oaxem''. </poem> (10) Et illud egregie et breviter: <poem> Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros''. </poem> [p370] ''Iliacos'', id est patriae muros, quos ipse defenderat, pro quibus efficaciter per decem annorum spatia pugnaverat. (11) Et illud: <poem> Nos patriam fugimus'', </poem> et: <poem> Litora cum patriae lacrimans portusque relinquo'', </poem> et: <poem>— Dulces moriens reminiscitur Argos'', </poem> et: <poem>— Ignarum Laurens habet ora Mimanta'', </poem> [et:] <poem> Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum.'' </poem> (12) Et ut Agamemnonem indigne ostenderet occisum, adsumpsit locum: <poem>— Prima inter limina dextra Oppetiit'', </poem> et illud: <poem> Moenibus in patriis atque inter tuta domorum''. </poem> (13) Sacer vero locus praecipue pathos movet. Occisum inducit Orphea, et miserabiliorem interitum eius a loco facit: <poem> Inter sacra deum nocturnique orgia Bacchi.'' </poem> Et in eversione Troiae: <poem>— Perque domos et religiosa deorum Limina.'' </poem> (14) Cassandrae quoque raptum vel deminutionem quam miserabilem fecit sacer locus: <poem> Ecce trahebatur a templo adytisque Minervae?'' </poem> Et alibi: <poem>— Divae armipotentis ad aram Procubuit.'' </poem> (15) Et Andromache cum de Pyrrhi nece diceret, ut invidiam occidentis exprimeret: <poem> Excipit incautum, patriasque obtruncat ad aras.'' </poem> [p371]Et Venus, quod Aeneas in mari vexatur ira Iunonis, quam invidiose de loco queritur Neptuno: <poem> In regnis hoc ausa tuis?'' </poem> (16) Fecit sibi pathos et ex tempore: <poem>— Priusquam Pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent''. </poem> Et Orpheus miserabilis ex longo dolore: <poem> Septem illum totos perhibent ex ordine menses'', </poem> et Palinurus: <poem>— Vix lumine quarto Prospexi Italiam.'' </poem> et Achemenides: <poem> Tertia iam lunae se cornua lumine conplent''. </poem> Et: <poem> Septima post Troiae excidium iam vertitur aestas''. </poem> ===IV.=== (1) Frequens apud illum pathos a causa. Revera enim plerumque efficit causa ut res aut atrox aut miserabilis videatur, ut Cicero in Verrem, qui ob sepulturam in carcere necatorum a parentibus rogabatur. Hic enim non tam rogari aut pecuniam exigere, quam ob hanc causam, indignum erat. (2) Et Demosthenes, cum queritur quendam a Midia circumventum, ex causa auget invidiam. ''Circumvenit'', inquit, ''arbitrum, qui inter me atque se integre iudicaverat.'' (3) Ergo et Virgilius egregie saepe ex hoc loco traxit affectum. ''Occiditur'', inquit, ''in acie Galesus''. Hoc per se non est dignum misericordia belli tempore, sed admovit causam [p372] <poem> Dum paci medium se offert.'' </poem> (4) Idem alio loco: <poem> Sternitur infelix'', </poem> deinde subicit causam miserabilem: <poem> alieno vulnere'': </poem> (5) id est, cum in alium telum esset emissum. Et cum Palamedem indigne occisum vellet: <poem>— Quem falsa sub proditione Pelasgi Insontem infando indicio, quia bella vetabat, Demisere neci.'' </poem> (6) Et Aeneas, ut ostenderet magnitudinem timoris sui, bene causam posuit: <poem>— Et pariter comitique onerique timentem.'' </poem> (7) Quid? Iapix ut contemptis ceteris artificiis ''inglorius'', quemadmodum poeta ait, viveret, qualis causa proponitur? <poem> Ille ut depositi proferret fata parentis.'' </poem> (8) Ex eodem genere est: <poem> Fallit te incautum pietas tua.'' </poem> (9) Haec enim causa illum hostibus etiam miserabilem fecit. Sed Aeneas, cum hortatur ut sepeliantur occisi, quam causam proponit? <poem>— Qui sanguine nobis Hanc patriam peperere suo.'' </poem> (10) Nec non et indignatio demonstratur a causa, ut illic: <poem> Multa gemens, ignominiam plagasque superbi Victoris, tum quos amisit inultus amores.'' </poem> (11) Et illud a causa est ex affectu indignantis: <poem>— An solos tangit Atridas Iste dolor, solisque licet capere arma Mycenis'' </poem> et illud: <poem>— At tu dictis, Albane, maneres.'' </poem> [p373]et illa omnia: <poem> Vendidit hic auro patriam'', — ''Quique ob adulterium caesi'', — ''Nec partem posuere suis''. </poem> (12) Ad pathos movendum nec duos illos praetermisit locos quos rhetores appellant a modo et a materia. Modus est, cum dico: ''Occidit manifeste'' vel ''occulte''. (13) Materia est, cum dico, ferro an veneno. Demosthenes de modo invidiam Midiae facit, se pulsatum cothurno; Cicero Verri, cum nudum quendam dicit ab eo statuae inpositum. (14) Virgilius non minus evidenter: <poem>— Altaria ad ipsa trementem Traxit, et in multo lapsantem sanguine nati'', </poem> et: <poem>— Capulo tenus abdidit ensem''. </poem> (15) Et illa omnia a modo sunt: <poem>— Rostroque inmanis vultur adunco Inmortale iecur tondens'', et reliqua, </poem> et: <poem> Quos super atra silex iam iam lapsura cadentique Inminet adsimilis''. </poem> [p374] (16) Sed et misericordiam a modo saepe commovet, ut de Orpheo: <poem>— Latos iuvenem sparsere per agros'', </poem> et illud: <poem> Obruit auster aqua involvens navemque virosque'', </poem> et: <poem> Saxum ingens volvunt alii'', </poem> et: <poem> Mortua quin etiam iungebat corpora vivis'', </poem> et in Georgicis: <poem> Nec via mortis erat simplex'', </poem> (17) et cetera in descriptione morbi. Sed et materia apud rhetoras pathos movet, ut dum queritur Cicero flammam ex lignis viridibus factam atque ibi inclusum fumo necatum. Hoc enim a materia est, quoniam hic usus est fumo materia ad occidendum, ut alius gladio alius veneno: et ideo acerrimum pathos ex hoc motum est. Idem facit et cum flagellis caesum queritur civem Romanum. (18) Invenies idem apud Virgilium: <poem> At pater omnipotens densa inter nubila telum Contorsit: non ille faces nec fumea taedis </poem> (19) et reliqua. Eleganter autem illius quidem materiam elusit, ex huius autem vera et vehementi materia expressit iracundiam. Et singula quidem enumeravimus, ex quibus apud rhetoras pathos nascitur, quibus ostendimus usum Maronem. Sed nonnumquam Virgilius in una re ad augendum pathos duobus aut pluribus locis coniunctis utitur: (20) ut in Turno ab aetate: <poem> — Miserere parentis Longaevi, </poem> a loco: <poem> quem nunc maestum patria Ardea longe Dividit''; </poem> (21) et circa Cassandram ex modo: <poem> Ecce trahebatur'', </poem> ex habitu corporis: <poem> passis Priameia virgo Crinibus'', </poem> [p375]ex loco: <poem> a templo'' . . . ''adytisque Minervae:'' </poem> (22) et circa Agamemnonem a patria: <poem> Ipse Mycenaeus'', </poem> a fortuna: <poem> magnorum ductor Achivum'', </poem> a necessitudine: <poem> Coniugis'', </poem> a loco: <poem> prima inter limina'', </poem> a causa: <poem>— possedit adulter.'' </poem> (23) Tacite quoque et quasi per definitionem pathos movere solet, cum res quae miserationem movet non dilucide dicitur, sed datur intellegi, ut cum dicit Mezentius: <poem>— Nunc alte vulnus adactum''. </poem> Quid enim aliud ex hoc intellegendum est quam hoc, altum vulnus esse amittere filium? (24) Et rursus idem: <poem>— Haec via sola fuit qua perdere posses''. </poem> Sed et hic scilicet accipiendum est perire esse amittere filium. (25) Et Iuturna, cum queritur quod adiuvare fratrem prohibeatur: <poem> Inmortalis ego?'' </poem> Quid enim sequitur? Non est inmortalitas in luctu vivere. Haec, ut dixi, vim definitionis habent, et a poeta eleganter introducta sunt. ===V.=== (1) Sunt in arte rhetorica ad pathos movendum etiam hi loci qui dicuntur circa rem, et movendis affectibus peroportuni sunt. Ex quibus primus est a simili. Huius species sunt tres, exemplum parabola imago, Graece παράδειγμα παραβολὴ εἰκών. (2) Ab exemplo Virgilius: <poem> Si potuit Manes accersere coniugis Orpheus, [p376] Threicia fretus cithara, fidibusque canoris: Si fratrem Pollux alterna morte redemit. . . . . Quid Thesea magnum, Quid memorem Alciden? Antenor potuit mediis elapsus Achivis. </poem> Haec enim omnia misericordiam movent, quoniam indignum videtur negari sibi quod aliis indultum sit. (3) Deinde vide unde auget invidiam: <poem> Si potuit Manes accersere coniugis Orpheus.'' </poem> Habes causam disparem: ''Manes'' illic ''coniugis'', hic patris; illic ''accersere'', hic videre. <poem> Threicia fretus cithara''. </poem> Hic materiam eius inrisit.<poem> (4) Si fratrem Pollux alterna morte redemit, Itque reditque viam toties''. </poem> Hoc iam a modo, plus est enim saepe ire quam semel. <poem> Quid Thesea magnum, Quid memorem Alciden?'' </poem> Hic propter egregias personas non habuit quod minueret vel augeret, verum quod in illis elucebat hoc sibi iactat cum his esse commune: <poem> Et mi genus ab Iove summo.'' </poem> (5) Simile est et illud ab indignatione: Quid enim? ait Iuno: <poem>— Pallasne exurere classem Argivum?'' </poem> Iam hoc plus est, ''classem'' victricem, quam reliquias fugientium. Deinde causam minuit: <poem> Unius ob noxam et furias Aiacis Oilei'', </poem> [p377]quam minuit, ut ''noxam'' diceret, quod levis culpae nomen est, et ''unius'', quod facile possit ignosci, et ''furentis'', ut nec culpa sit. (6) Et alibi: <poem>— Mars perdere gentem Inmanem Lapithum valuit.'' </poem> Vides easdem observationes, ''gentem'' et ''inmanem'': deinde aliud exemplum: <poem> Concessit in iras Ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae'', </poem> ''antiquam'', ut plus honoris accederet ex vetustate: deinde in utroque causam minuit: <poem> Quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydone merente?'' </poem> (7) A parabola vero, quoniam magis hoc poetae convenit, saepissime pathos movet, cum aut miserabilem aut iracundum vellet inducere. Miserabilem sic: <poem> Qualis populea maerens Philomela sub umbra'', — ''Qualis commotis excita sacris Thyas'', — ''Qualem virgineo demessum pollice florem'', </poem> et aliae plurimae patheticae parabolae in quibus miseratus est. (8) Quid de ira? <poem> Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili Cum fremit ad caulas'', </poem> et: <poem> Mugitus veluti, fugit cum saucius aram Taurus.'' </poem> (9) Et alia plura similia qui quaerit inveniet. Et imago, quae est a simili pars tertia, idonea est movendis affectibus. Ea fit, cum aut forma corporis absentis describitur, aut omnino quae nulla est fingitur. (10) Utrumque Virgilius eleganter fecit. Illud prius circa Ascanium: <poem> O mihi sola mei super Astyanactis imago, [p378]Sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat''. </poem> Fingit vero, cum dicit: <poem>— Quam fama secuta est, Candida succinctam latrantibus inguina monstris''. </poem> (11) Sed prior forma οἶκτον praestat, haec δείνωσιν, id est, prior misericordiam commovet, horrorem secunda, sicut alibi: <poem> Et scissa gaudens vadit Discordia palla, Quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello'', </poem> (12) et omnia illa quae de Fama dixit. Sed et illud nimium pathetice: <poem>— Furor inpius intus Saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis Post tergum nodis fremit horridus ore cruento''. </poem> ===VI.=== (1) Diximus a simili: nunc dicamus a minore pathos a poeta positum. Nempe cum aliquid proponitur quod per se magnum sit, deinde minus esse ostenditur quam illud quod volumus augeri, sine dubio infinita miseratio movetur. (2) Ut est illud:<poem> O felix una ante alias Priameia virgo, Hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis Iussa mori.'' </poem> Primum quod ait ''felix'', conparationem sui fecit, deinde posuit a loco: ''Hostilem ad tumulum'', et a modo, quod non minus acerbum est: ''Iussa mori''. Sic ergo haec accipienda sunt: Quamvis ''hoistilem ad tumulum'', quamvis ''iussa mori'', felicior tamen quam ego, quia ''sortitus non pertulit ullos''. (3) Simile est et illud: <poem>— O terque quaterque beati'', </poem> et quod de Pasiphae dicit: <poem> Proetides inplerunt falsis mugitibus agros'', </poem> deinde, ut minus hoc esse monstraret: <poem> At non tam turpes pecudum tamen ulla secuta est Concubitus''. </poem> (4) Quid illud? nonne vehementer patheticum est a minore: <poem> Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, [p379]Hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno?'' </poem> Quid hic intellegimus, nisi omnia quae passus erat minora illi visa quam patris mortem? (5) A maiore negaverunt quidam augeri rem posse: sed eleganter hoc circa Didonem Virgilius induxit: <poem> Non aliter, quam si inmissis ruat hostibus omnis Carthago, aut antiqua Tyros''. </poem> Dixit enim non minorem luctum fuisse ex unius morte quam si tota urbs, quod sine dubio esset maius, ruisset. Et Homerus idem fecit: <poem> — Ὡς εἰ ἅπασα Ἵλιος ὀφρυόεσσα πυρὶ σμήχοιτο κατ’ ἄκρας. </poem> (6) Est apud oratores et ille locus idoneus ad pathos movendum qui dicitur praeter spem. Hunc Virgilius frequenter exercuit: <poem> Nos tua progenies, caeli quibus annuis arcem'', et cetera. </poem> Et Dido: <poem> Hunc ego si potui tantum sperare dolorem, Et perferre, soror, potero.'' </poem> (7) Aeneas de Evandro: <poem> Et nunc ille quidem spe multum captus inani Fors et vota facit''. </poem> Et illud: <poem>— Advena nostri, Quod numquam veriti sumus, ut possessor agelli Diceret: Haec mea sunt, veteres migrate coloni''. </poem> (8) Invenio tamen posse aliquem et ex eo quod iam speraverit movere pathos, ut Evander: <poem> Haud ignarus eram, quantum nova gloria in armis, Et praedulce decus.'' </poem> (9) Oratores ὁμοιοπάθειαν vocant quoties de similitudine passionis pathos nascitur, ut apud Virgilium: <poem>— Fuit et tibi talis Anchises genitor'', </poem> [p380]et: <poem>— Patriae strinxit pietatis imago'', </poem> et: <poem>— Subiit cari genitoris imago'', </poem> et Dido: <poem> Me quoque per multos similis fortuna labores''. </poem> (10) Est et ille locus ad permovendum pathos in quo sermo dirigitur vel ad inanimalia vel ad muta, quo loco oratores frequenter utuntur. Utrumque Virgilius bene pathetice tractavit, vel cum ait Dido: <poem> Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant'', </poem> vel cum Turnus: <poem>— Tuque optima ferrum Terra tene'', </poem> et idem alibi: <poem>— Nunc, o numquam frustrata vocatus Hasta meos'', </poem> et: <poem> Rhoebe, diu, res si qua diu mortalibus ulla est, Viximus.'' </poem> (11) Facit apud oratores pathos etiam addubitatio, quam Graeci ἀπόρησιν vocant. Est enim vel dolentis vel irascentis dubitare quid agas: <poem> En, quid ago? rursusne procos inrisa priores Experiar?'' </poem> (12) Et illud de Orpheo: <poem> Quid faceret? quo se rapta bis coniuge ferret?'' </poem> et de Niso: <poem> Quid faciat? qua vi iuvenem, quibus audeat armis Eripere?'' </poem> Et Anna permovetur: <poem> Quid primum deserta querar? comitemne sororem'' . . . </poem> (13) Et attestatio rei visae apud rhetoras pathos movet. Hoc Virgilius sic exequitur: <poem> Ipse caput nivei fultum Pallantis et ora Ut vidit levique patens in pectore vulnus''. </poem> (14) Et illud: <poem> Inplevitque sinum sanguis'', </poem> [p381]et: <poem>— Moriensque suo se in sanguine versat'', </poem> et: <poem> Crudelis nati monstrantem vulnera cernit'', </poem> et: <poem> Ora virum tristi pendebant pallida tabo'', </poem> et: <poem> Volvitur Euryalus''. . ., ''pulchrosque per artus It cruor'', </poem> et: <poem> Vidi egomet duo de numero cum corpora nostro'' . . . </poem> (15) Facit hyperbole, id est nimietas, pathos: per quam exprimitur vel ira vel misericordia. Ira, ut cum forte dicimus: ''milies ille perire debuerat'', quod est apud Virgilium: <poem> Omnes per mortes animam sontem ipse dedissem''; </poem> miseratio, cum dicit: <poem> Daphni, tuum Poenos etiam ingemuisse leones Interitum.'' </poem> (16) Nascitur praeter haec de nimietate vel amatorium vel alterius generis pathos: <poem> Si mihi non haec lux toto iam longior anno est'', </poem> et illud seorsum: <poem>— Maria ante exurere Turno Quam sacras dabitur pinus'', </poem> et: <poem>— Non si tellurem effundat in undas.'' </poem> (17) Exclamatio, quae apud Graecos ἐκφώνησις dicitur, movet pathos. Haec fit interdum ex persona poetae, nonnumquam ex ipsius quem inducit loquentem. (18) Ex poetae quidem persona est: <poem> Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae! Infelix! utcumque ferent ea facta nepotes, — [p382]Crimen amor vestrum!'' </poem> et alia similia; (19) ex persona vero alterius: <poem>— Di capiti ipsius generique reservent!'' </poem> et: <poem>— Di talia Graiis Instaurate, pio si poenas ore reposco!'' </poem> et: <poem>— Di talem terris avertite pestem!'' </poem> (20) Contraria huic figurae ἀποσιώπησις, quod est taciturnitas. Nam ut illic aliqua exclamando dicimus, ita hic aliqua tacendo subducimus, quae tamen intellegere possit auditor. (21) Hoc autem praecipue irascentibus convenit, ut Neptunus: <poem> Quos ego! — sed motos praestat conponere fluctus'', </poem> et Mnestheus: <poem>— Nec vincere certo. Quamquam, o! — sed superent quibus hoc, Neptune, dedisti'', </poem> et Turnus: <poem> Quamquam, o, si solitae quicquam virtutis adesset!'' </poem> et in Bucolicis: <poem> Novimus et qui te transversa tuentibus hircis, Et quo — sed faciles Nymphae risere — sacello.'' </poem> (22) Sed et miseratio ex hac figura mota est a Sinone: <poem>— Donec Calchante ministro — Sed quid ego haec autem nequidquam ingrata revolvo?'' </poem> (23) Nascitur pathos et de repetitione, quam Graeci ἐπαναφορὰν vocant, cum sententiae ab isdem nominibus incipiunt. Hinc Virgilius: <poem>— Eurydicen vox ipsa et frigida lingua, Ah miseram Eurydicen! anima fugiente vocabat. Eurydicen toto referebant flumine ripae'', </poem> et illud: <poem> Te dulcis coniunx, te solo in litore secum, Te veniente die, te decedente canebat, </poem> et illud: <poem> Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda, Te liquidi flevere lacus. </poem> (24) Ἐπιτίμησις, quae est obiurgatio, habet et ipsa pathos, id est, cum obiecta isdem verbis refutamus: <poem> Aeneas ignarus abest, ignarus et absit. </poem> {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen= Saturnalia/III|Liber III |Post=Liber V |PostNomen=Saturnalia/V|Liber V }} pkhi8y206kfrlfmctv1j5mombrl0qsm 275168 275143 2026-08-07T19:29:53Z Demetrius Talpa 13304 275168 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber IV }} {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen= Saturnalia/III|Liber III |Post=Liber V |PostNomen=Saturnalia/V|Liber V }} [p363] ===I.=== <poem> (1) *** sermone movetur, [p364]Quam si dura silex aut stet Marpesia cautes. Tandem corripuit sese atque inimica refugit. </poem> Idem pathos est et in hoc versu: <poem> Obstupui, steteruntque comae et vox faucibus haesit. </poem> (2) Sed et tota Daretis fatigatio habitu depingitur: <poem> Ast illum fidi aequales genua aegra trahentem Quassantemque utroque caput crassumque cruorem Ore eiectantem.'' </poem> Sociorum quoque eius trepidationem breviter ostendit: <poem> — Galeamque ensemque vocati Accipiunt,'' </poem> quasi non sponte accepturi munus, quod erat damnum verecundiae. Ex eodem genere est illud: <poem> — Totoque loquentis ab ore Scintillae absistunt, oculis micat acribus ingis.'' </poem> (3) Est et in descriptione languoris habitus, ut est tota descriptio pestilentiae apud Thucydidem, et: <poem> Labitur infelix studiorum atque immemor herbae Victor equus,'' </poem> et: <poem> — Demissae aures, incertus ibidem Sudor, et ille quidem morituris frigidus.'' </poem> (4) Est inter pathe et pudor, ut circa Deiphobum [p365] <poem> — pavitantem et dira tegentem Supplicia.'' </poem> (5) Et luctus habitu proditur, ut in Euryali matre: <poem> Expulsi manibus radii revolutaque pensa: Evolat infelix.'' </poem> Et Latinus, quia miratur, <poem> — Defixa. Obtutu tenet ora:'' </poem> et Venus, quia rogatura, est <poem> Tristior et lacrimis oculos suffusa nitentes:'' </poem> et, Sibylla quia insanit, <poem> — Subito non vultus, non color unus, Non comptae mansere comae.'' </poem> ===II.=== (1) Nunc videamus pathos quo tenore orationis exprimitur. Ac primum quaeramus quid de tali oratione rhetorica arte praecipitur. Oportet enim ut oratio pathetica aut ad indignationem aut ad misericordiam dirigatur, quae a Graecis οἶκτος καὶ δείνωσις appellantur. Horum alterum accusatori necessarium est, alterum reo: et necesse est initium abruptum habeat, quoniam satis [p366]indignantibus leniter incipere non convenit. (2) Ideo apud Virgilium Iuno sic incipit: <poem> — Quid me alta silentia cogis Rumpere?'' </poem> et alibi: <poem> — Mene incepto desistere victam?'' </poem> et alibi: <poem> Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris Fata Phrygum.'' </poem> Et Dido: <poem> — Moriemur inultae? Sed moriamur, ait,'' </poem> et eadem: <poem> — Pro Iuppiter! ibit Hic, ait.'' </poem> Et Priamus: <poem> At tibi pro scelere, exclamat, pro talibus ausis.'' </poem> (3) Nec initium solum tale esse debet, sed omnis, si fieri potest, oratio videri pathetica, et brevibus sententiis et crebris figuratum mutationibus debet velut inter aestus iracundiae fluctuare. (4) Una ergo nobis Virgiliana oratio pro exemplo sit. <poem> Heu stirpem invisam:'' </poem> initium ab ecphonesi. Deinde secuntur breves interrogatiunculae: <poem> — Num Sigeis occumbere campis, Num capti potuere capi? num incensa cremavit Troia viros?'' </poem> Deinde sequitur hyperbole: <poem> Medias acies mediosque per ignes Invenere viam.'' </poem> Deinde ironia: <poem> At credo mea numina tandem Fessa iacent odiis aut exsaturata quievi.'' </poem> (5) Deinde ausus suos inefficaces queritur: [p367] <poem> — Per undas Ausa sequi et profugis toto me opponere ponto.'' </poem> Secunda post haec hyperbole: <poem> Absumptae in Teucros vires caelique marisque.'' </poem> Inde dispersae querelae: <poem> Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis Profuit?'' </poem> (6) Iungitur deinde argumentum a minore, ut pathos augeatur: <poem> — Mars perdere gentem Inmanem Lapithum valuit.'' </poem> Minor scilicet persona: ideo illud sequitur: <poem> Ast ego magna Iovis coniunx.'' </poem> Deinde, cum causas quoque contulisset, quanto impetu dea dixit: <poem> — Infelix quae memet in omnia verti!'' </poem> Nec dixit: Non possum perdere Aeneam, sed: <poem> Vincor ab Aenea.'' </poem> (7) Deinde confirmat se ad nocendum, et, quod proprium est irascentis, etsi desperat perfici posse, tamen impedire contenta est: <poem> Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo. Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis, At trahere, atque moras tantis licet addere rebus. At licet amborum populos excindere regum. </poem> (8) Post haec in novissimo, quod irati libenter faciunt, maledicit: <poem> Sanguine Troiano et Rutulo dotabere virgo, </poem> et protinus argumentum a simili conveniens ex praecedentibus: <poem> — Nec face tantum Cisseis praegnas ignes enixa iugales.'' </poem> (9) Vides quam saepe orationem mutaverit ac frequentibus figuris variaverit, qui ira, quae brevis furor est, non potest unum continuare sensum in loquendo. (10) Nec desunt apud eundem orationes misericordiam commoventes. Turnus ad Iuturnam: <poem> An miseri fratris letum ut crudele videres?'' </poem> [p368]et idem, cum auget invidiam occisorum pro se amicorum: <poem> Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem Murranum.'' </poem> (11) Et idem, cum miserabilem fortunam suam faceret, ut victo sibi parceretur: <poem> — Vicisti, et victum tendere palmas Ausonii videre,'' </poem> id est quos minime vellem: et aliorum preces orantium vitam: <poem> Per te, per qui te talem genuere parentes,'' </poem> et similia. ===III.=== (1) Nunc dicamus de habitu pathus quod est vel in aetate vel in debilitate et ceteris quae secuntur. Eleganter hoc servavit, ut ex omni aetate pathos misericordiae moveret. (2) Ab infantia: <poem> Infantumque animae flentes in limine primo.'' </poem> (3) A pueritia: <poem> Infelix puer atque impar congressus Achilli,'' </poem> et: <poem> — Parvumque patri tendebat Iulum,'' </poem> ut non minus miserabile sit periculum in parvo quam in filio, et: <poem> — Superet coniunxne Creusa? Ascaniusque puer?'' </poem> et alibi: <poem> — et parvi casus Iuli.'' </poem> (4) A iuventa vero: <poem> Inpositique rogis iuvenes ante ora parentum,'' </poem> (5) A senecta: <poem> — Dauni miserere senectae,'' </poem> [p369]et: <poem> Ducitur infelix aevo confectus Aletes,'' </poem> et: <poem> Canitiem multo deformat pulvere.'' </poem> (6) Movit et a fortuna modo misericordiam modo indignationem. Misericordiam: <poem> — Tot quondam populis terrisque superbum Regnatorem Asiae,'' </poem> et Sinon: <poem> — Et nos aliquod nomenque decusque Gessimus'', </poem> et: <poem> — Ausoniisque olim ditissimus arvis.'' </poem> (7) Indignationem vero ex verbis Didonis: <poem> — Et nostris inluserit advena regnis?'' </poem> Eleganter enim ex contemptu Aeneae auget iniuriam suam. Et Amata: <poem> Exulibusne datur ducenda Lavinia Teucris?'' </poem> et Numanus: <poem> Bis capti Phryges.'' </poem> (8) Movit pathos misericordiae et ex debilitate: <poem> — Ex quo me divum pater atque hominum rex Fulminis adflavit ventis et contigit igne'', </poem> et alibi: <poem> — Et truncas inhonesto vulnere nares'', </poem> et de Mezentio: <poem> — Attollit in agrum Se femur'', </poem> et: <poem> Huc caput atque illuc humero ex utroque pependit'', </poem> et: <poem> Te decisa suum, Laride, dextera quaerit'', </poem> et: <poem> — Aterque cruento Pulvere perque pedes traiectus lora tumentes''. </poem> (9) Movit pathos misericordiae frequenter et a loco: <poem> Cum vitam in silvis inter deserta ferarum Lustra domosque traho.'' </poem> et: <poem> — Libyae deserta peragro'', </poem> et: <poem> At nos hinc alii sitientes ibimus Afros, Pars Scythiam et rapidum Cretae veniemus Oaxem''. </poem> (10) Et illud egregie et breviter: <poem> Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros''. </poem> [p370]''Iliacos'', id est patriae muros, quos ipse defenderat, pro quibus efficaciter per decem annorum spatia pugnaverat. (11) Et illud: <poem> Nos patriam fugimus'', </poem> et: <poem> Litora cum patriae lacrimans portusque relinquo'', </poem> et: <poem> — Dulces moriens reminiscitur Argos'', </poem> et: <poem> — Ignarum Laurens habet ora Mimanta'', </poem> [et:] <poem> Lyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum.'' </poem> (12) Et ut Agamemnonem indigne ostenderet occisum, adsumpsit locum: <poem> — Prima inter limina dextra Oppetiit'', </poem> et illud: <poem> Moenibus in patriis atque inter tuta domorum''. </poem> (13) Sacer vero locus praecipue pathos movet. Occisum inducit Orphea, et miserabiliorem interitum eius a loco facit: <poem> Inter sacra deum nocturnique orgia Bacchi.'' </poem> Et in eversione Troiae: <poem> — Perque domos et religiosa deorum Limina.'' </poem> (14) Cassandrae quoque raptum vel deminutionem quam miserabilem fecit sacer locus: <poem> Ecce trahebatur a templo adytisque Minervae?'' </poem> Et alibi: <poem> — Divae armipotentis ad aram Procubuit.'' </poem> (15) Et Andromache cum de Pyrrhi nece diceret, ut invidiam occidentis exprimeret: <poem> Excipit incautum, patriasque obtruncat ad aras.'' </poem> [p371]Et Venus, quod Aeneas in mari vexatur ira Iunonis, quam invidiose de loco queritur Neptuno: <poem> In regnis hoc ausa tuis?'' </poem> (16) Fecit sibi pathos et ex tempore: <poem> — Priusquam Pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent''. </poem> Et Orpheus miserabilis ex longo dolore: <poem> Septem illum totos perhibent ex ordine menses'', </poem> et Palinurus: <poem> — Vix lumine quarto Prospexi Italiam.'' </poem> et Achemenides: <poem> Tertia iam lunae se cornua lumine conplent''. </poem> Et: <poem> Septima post Troiae excidium iam vertitur aestas''. </poem> ===IV.=== (1) Frequens apud illum pathos a causa. Revera enim plerumque efficit causa ut res aut atrox aut miserabilis videatur, ut Cicero in Verrem, qui ob sepulturam in carcere necatorum a parentibus rogabatur. Hic enim non tam rogari aut pecuniam exigere, quam ob hanc causam, indignum erat. (2) Et Demosthenes, cum queritur quendam a Midia circumventum, ex causa auget invidiam. ''Circumvenit'', inquit, ''arbitrum, qui inter me atque se integre iudicaverat.'' (3) Ergo et Virgilius egregie saepe ex hoc loco traxit affectum. ''Occiditur'', inquit, ''in acie Galesus''. Hoc per se non est dignum misericordia belli tempore, sed admovit causam [p372] <poem> Dum paci medium se offert.'' </poem> (4) Idem alio loco: <poem> Sternitur infelix'', </poem> deinde subicit causam miserabilem: <poem> alieno vulnere'': </poem> (5) id est, cum in alium telum esset emissum. Et cum Palamedem indigne occisum vellet: <poem> — Quem falsa sub proditione Pelasgi Insontem infando indicio, quia bella vetabat, Demisere neci.'' </poem> (6) Et Aeneas, ut ostenderet magnitudinem timoris sui, bene causam posuit: <poem> — Et pariter comitique onerique timentem.'' </poem> (7) Quid? Iapix ut contemptis ceteris artificiis ''inglorius'', quemadmodum poeta ait, viveret, qualis causa proponitur? <poem> Ille ut depositi proferret fata parentis.'' </poem> (8) Ex eodem genere est: <poem> Fallit te incautum pietas tua.'' </poem> (9) Haec enim causa illum hostibus etiam miserabilem fecit. Sed Aeneas, cum hortatur ut sepeliantur occisi, quam causam proponit? <poem> — Qui sanguine nobis Hanc patriam peperere suo.'' </poem> (10) Nec non et indignatio demonstratur a causa, ut illic: <poem> Multa gemens, ignominiam plagasque superbi Victoris, tum quos amisit inultus amores.'' </poem> (11) Et illud a causa est ex affectu indignantis: <poem> — An solos tangit Atridas Iste dolor, solisque licet capere arma Mycenis'' </poem> et illud: <poem> — At tu dictis, Albane, maneres.'' </poem> [p373]et illa omnia: <poem> ''Vendidit hic auro patriam'', — ''Quique ob adulterium caesi'', — ''Nec partem posuere suis''. </poem> (12) Ad pathos movendum nec duos illos praetermisit locos quos rhetores appellant a modo et a materia. Modus est, cum dico: ''Occidit manifeste'' vel ''occulte''. (13) Materia est, cum dico, ferro an veneno. Demosthenes de modo invidiam Midiae facit, se pulsatum cothurno; Cicero Verri, cum nudum quendam dicit ab eo statuae inpositum. (14) Virgilius non minus evidenter: <poem> — Altaria ad ipsa trementem Traxit, et in multo lapsantem sanguine nati'', </poem> et: <poem> — Capulo tenus abdidit ensem''. </poem> (15) Et illa omnia a modo sunt: <poem> — Rostroque inmanis vultur adunco Inmortale iecur tondens'', et reliqua, </poem> et: <poem> Quos super atra silex iam iam lapsura cadentique Inminet adsimilis''. </poem> [p374] (16) Sed et misericordiam a modo saepe commovet, ut de Orpheo: <poem> — Latos iuvenem sparsere per agros'', </poem> et illud: <poem> Obruit auster aqua involvens navemque virosque'', </poem> et: <poem> Saxum ingens volvunt alii'', </poem> et: <poem> Mortua quin etiam iungebat corpora vivis'', </poem> et in Georgicis: <poem> Nec via mortis erat simplex'', </poem> (17) et cetera in descriptione morbi. Sed et materia apud rhetoras pathos movet, ut dum queritur Cicero flammam ex lignis viridibus factam atque ibi inclusum fumo necatum. Hoc enim a materia est, quoniam hic usus est fumo materia ad occidendum, ut alius gladio alius veneno: et ideo acerrimum pathos ex hoc motum est. Idem facit et cum flagellis caesum queritur civem Romanum. (18) Invenies idem apud Virgilium: <poem> At pater omnipotens densa inter nubila telum Contorsit: non ille faces nec fumea taedis </poem> (19) et reliqua. Eleganter autem illius quidem materiam elusit, ex huius autem vera et vehementi materia expressit iracundiam. Et singula quidem enumeravimus, ex quibus apud rhetoras pathos nascitur, quibus ostendimus usum Maronem. Sed nonnumquam Virgilius in una re ad augendum pathos duobus aut pluribus locis coniunctis utitur: (20) ut in Turno ab aetate: <poem> — Miserere parentis Longaevi, </poem> a loco: <poem> quem nunc maestum patria Ardea longe Dividit''; </poem> (21) et circa Cassandram ex modo: <poem> Ecce trahebatur'', </poem> ex habitu corporis: <poem> passis Priameia virgo Crinibus'', </poem> [p375]ex loco: <poem> a templo'' . . . ''adytisque Minervae:'' </poem> (22) et circa Agamemnonem a patria: <poem> Ipse Mycenaeus'', </poem> a fortuna: <poem> magnorum ductor Achivum'', </poem> a necessitudine: <poem> Coniugis'', </poem> a loco: <poem> prima inter limina'', </poem> a causa: <poem> — possedit adulter.'' </poem> (23) Tacite quoque et quasi per definitionem pathos movere solet, cum res quae miserationem movet non dilucide dicitur, sed datur intellegi, ut cum dicit Mezentius: <poem> — Nunc alte vulnus adactum''. </poem> Quid enim aliud ex hoc intellegendum est quam hoc, altum vulnus esse amittere filium? (24) Et rursus idem: <poem> — Haec via sola fuit qua perdere posses''. </poem> Sed et hic scilicet accipiendum est perire esse amittere filium. (25) Et Iuturna, cum queritur quod adiuvare fratrem prohibeatur: <poem> Inmortalis ego?'' </poem> Quid enim sequitur? Non est inmortalitas in luctu vivere. Haec, ut dixi, vim definitionis habent, et a poeta eleganter introducta sunt. ===V.=== (1) Sunt in arte rhetorica ad pathos movendum etiam hi loci qui dicuntur circa rem, et movendis affectibus peroportuni sunt. Ex quibus primus est a simili. Huius species sunt tres, exemplum parabola imago, Graece παράδειγμα παραβολὴ εἰκών. (2) Ab exemplo Virgilius: <poem> Si potuit Manes accersere coniugis Orpheus, [p376]Threicia fretus cithara, fidibusque canoris: Si fratrem Pollux alterna morte redemit. . . . . Quid Thesea magnum, Quid memorem Alciden? Antenor potuit mediis elapsus Achivis. </poem> Haec enim omnia misericordiam movent, quoniam indignum videtur negari sibi quod aliis indultum sit. (3) Deinde vide unde auget invidiam: <poem> Si potuit Manes accersere coniugis Orpheus.'' </poem> Habes causam disparem: ''Manes'' illic ''coniugis'', hic patris; illic ''accersere'', hic videre. <poem> Threicia fretus cithara''. </poem> Hic materiam eius inrisit. <poem> (4) Si fratrem Pollux alterna morte redemit, Itque reditque viam toties''. </poem> Hoc iam a modo, plus est enim saepe ire quam semel. <poem> Quid Thesea magnum, Quid memorem Alciden?'' </poem> Hic propter egregias personas non habuit quod minueret vel augeret, verum quod in illis elucebat hoc sibi iactat cum his esse commune: <poem> Et mi genus ab Iove summo.'' </poem> (5) Simile est et illud ab indignatione: Quid enim? ait Iuno: <poem> — Pallasne exurere classem Argivum?'' </poem> Iam hoc plus est, ''classem'' victricem, quam reliquias fugientium. Deinde causam minuit: <poem> Unius ob noxam et furias Aiacis Oilei'', </poem> [p377]quam minuit, ut ''noxam'' diceret, quod levis culpae nomen est, et ''unius'', quod facile possit ignosci, et ''furentis'', ut nec culpa sit. (6) Et alibi: <poem> — Mars perdere gentem Inmanem Lapithum valuit.'' </poem> Vides easdem observationes, ''gentem'' et ''inmanem'': deinde aliud exemplum: <poem> Concessit in iras Ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae'', </poem> ''antiquam'', ut plus honoris accederet ex vetustate: deinde in utroque causam minuit: <poem> Quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydone merente?'' </poem> (7) A parabola vero, quoniam magis hoc poetae convenit, saepissime pathos movet, cum aut miserabilem aut iracundum vellet inducere. Miserabilem sic: <poem> Qualis populea maerens Philomela sub umbra'', — Qualis commotis excita sacris Thyas'', — Qualem virgineo demessum pollice florem'', </poem> et aliae plurimae patheticae parabolae in quibus miseratus est. (8) Quid de ira? <poem> Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili Cum fremit ad caulas'', </poem> et: <poem> Mugitus veluti, fugit cum saucius aram Taurus.'' </poem> (9) Et alia plura similia qui quaerit inveniet. Et imago, quae est a simili pars tertia, idonea est movendis affectibus. Ea fit, cum aut forma corporis absentis describitur, aut omnino quae nulla est fingitur. (10) Utrumque Virgilius eleganter fecit. Illud prius circa Ascanium: <poem> O mihi sola mei super Astyanactis imago, [p378]Sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat''. </poem> Fingit vero, cum dicit: <poem> — Quam fama secuta est, Candida succinctam latrantibus inguina monstris''. </poem> (11) Sed prior forma οἶκτον praestat, haec δείνωσιν, id est, prior misericordiam commovet, horrorem secunda, sicut alibi: <poem> Et scissa gaudens vadit Discordia palla, Quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello'', </poem> (12) et omnia illa quae de Fama dixit. Sed et illud nimium pathetice: <poem> — Furor inpius intus Saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis Post tergum nodis fremit horridus ore cruento''. </poem> ===VI.=== (1) Diximus a simili: nunc dicamus a minore pathos a poeta positum. Nempe cum aliquid proponitur quod per se magnum sit, deinde minus esse ostenditur quam illud quod volumus augeri, sine dubio infinita miseratio movetur. (2) Ut est illud: <poem> O felix una ante alias Priameia virgo, Hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis Iussa mori.'' </poem> Primum quod ait ''felix'', conparationem sui fecit, deinde posuit a loco: ''Hostilem ad tumulum'', et a modo, quod non minus acerbum est: ''Iussa mori''. Sic ergo haec accipienda sunt: Quamvis ''hoistilem ad tumulum'', quamvis ''iussa mori'', felicior tamen quam ego, quia ''sortitus non pertulit ullos''. (3) Simile est et illud: <poem> — O terque quaterque beati'', </poem> et quod de Pasiphae dicit: <poem> Proetides inplerunt falsis mugitibus agros'', </poem> deinde, ut minus hoc esse monstraret: <poem> At non tam turpes pecudum tamen ulla secuta est Concubitus''. </poem> (4) Quid illud? nonne vehementer patheticum est a minore: <poem> Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, [p379]Hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno?'' </poem> Quid hic intellegimus, nisi omnia quae passus erat minora illi visa quam patris mortem? (5) A maiore negaverunt quidam augeri rem posse: sed eleganter hoc circa Didonem Virgilius induxit: <poem> Non aliter, quam si inmissis ruat hostibus omnis Carthago, aut antiqua Tyros''. </poem> Dixit enim non minorem luctum fuisse ex unius morte quam si tota urbs, quod sine dubio esset maius, ruisset. Et Homerus idem fecit: <poem> — Ὡς εἰ ἅπασα Ἵλιος ὀφρυόεσσα πυρὶ σμήχοιτο κατ’ ἄκρας. </poem> (6) Est apud oratores et ille locus idoneus ad pathos movendum qui dicitur praeter spem. Hunc Virgilius frequenter exercuit: <poem> Nos tua progenies, caeli quibus annuis arcem'', et cetera. </poem> Et Dido: <poem> Hunc ego si potui tantum sperare dolorem, Et perferre, soror, potero.'' </poem> (7) Aeneas de Evandro: <poem> Et nunc ille quidem spe multum captus inani Fors et vota facit''. </poem> Et illud: <poem> — Advena nostri, Quod numquam veriti sumus, ut possessor agelli Diceret: Haec mea sunt, veteres migrate coloni''. </poem> (8) Invenio tamen posse aliquem et ex eo quod iam speraverit movere pathos, ut Evander: <poem> Haud ignarus eram, quantum nova gloria in armis, Et praedulce decus.'' </poem> (9) Oratores ὁμοιοπάθειαν vocant quoties de similitudine passionis pathos nascitur, ut apud Virgilium: <poem> — Fuit et tibi talis Anchises genitor'', </poem> [p380]et: <poem> — Patriae strinxit pietatis imago'', </poem> et: <poem> — Subiit cari genitoris imago'', </poem> et Dido: <poem> Me quoque per multos similis fortuna labores''. </poem> (10) Est et ille locus ad permovendum pathos in quo sermo dirigitur vel ad inanimalia vel ad muta, quo loco oratores frequenter utuntur. Utrumque Virgilius bene pathetice tractavit, vel cum ait Dido: <poem> Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant'', </poem> vel cum Turnus: <poem> — Tuque optima ferrum Terra tene'', </poem> et idem alibi: <poem> — Nunc, o numquam frustrata vocatus Hasta meos'', </poem> et: <poem> Rhoebe, diu, res si qua diu mortalibus ulla est, Viximus.'' </poem> (11) Facit apud oratores pathos etiam addubitatio, quam Graeci ἀπόρησιν vocant. Est enim vel dolentis vel irascentis dubitare quid agas: <poem> En, quid ago? rursusne procos inrisa priores Experiar?'' </poem> (12) Et illud de Orpheo: <poem> Quid faceret? quo se rapta bis coniuge ferret?'' </poem> et de Niso: <poem> Quid faciat? qua vi iuvenem, quibus audeat armis Eripere?'' </poem> Et Anna permovetur: <poem> Quid primum deserta querar? comitemne sororem'' . . . </poem> (13) Et attestatio rei visae apud rhetoras pathos movet. Hoc Virgilius sic exequitur: <poem> Ipse caput nivei fultum Pallantis et ora Ut vidit levique patens in pectore vulnus''. </poem> (14) Et illud: <poem> Inplevitque sinum sanguis'', </poem> [p381]et: <poem> — Moriensque suo se in sanguine versat'', </poem> et: <poem> Crudelis nati monstrantem vulnera cernit'', </poem> et: <poem> Ora virum tristi pendebant pallida tabo'', </poem> et: <poem> Volvitur Euryalus''. . ., ''pulchrosque per artus It cruor'', </poem> et: <poem> Vidi egomet duo de numero cum corpora nostro'' . . . </poem> (15) Facit hyperbole, id est nimietas, pathos: per quam exprimitur vel ira vel misericordia. Ira, ut cum forte dicimus: ''milies ille perire debuerat'', quod est apud Virgilium: <poem> Omnes per mortes animam sontem ipse dedissem''; </poem> miseratio, cum dicit: <poem> Daphni, tuum Poenos etiam ingemuisse leones Interitum.'' </poem> (16) Nascitur praeter haec de nimietate vel amatorium vel alterius generis pathos: <poem> Si mihi non haec lux toto iam longior anno est'', </poem> et illud seorsum: <poem> — Maria ante exurere Turno Quam sacras dabitur pinus'', </poem> et: <poem> — Non si tellurem effundat in undas.'' </poem> (17) Exclamatio, quae apud Graecos ἐκφώνησις dicitur, movet pathos. Haec fit interdum ex persona poetae, nonnumquam ex ipsius quem inducit loquentem. (18) Ex poetae quidem persona est: <poem> Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae! Infelix! utcumque ferent ea facta nepotes, — [p382]Crimen amor vestrum!'' </poem> et alia similia; (19) ex persona vero alterius: <poem> — Di capiti ipsius generique reservent!'' </poem> et: <poem> — Di talia Graiis Instaurate, pio si poenas ore reposco!'' </poem> et: <poem> — Di talem terris avertite pestem!'' </poem> (20) Contraria huic figurae ἀποσιώπησις, quod est taciturnitas. Nam ut illic aliqua exclamando dicimus, ita hic aliqua tacendo subducimus, quae tamen intellegere possit auditor. (21) Hoc autem praecipue irascentibus convenit, ut Neptunus: <poem> Quos ego! — sed motos praestat conponere fluctus'', </poem> et Mnestheus: <poem> — Nec vincere certo. Quamquam, o! — sed superent quibus hoc, Neptune, dedisti'', </poem> et Turnus: <poem> Quamquam, o, si solitae quicquam virtutis adesset!'' </poem> et in Bucolicis: <poem> Novimus et qui te transversa tuentibus hircis, Et quo — sed faciles Nymphae risere — sacello.'' </poem> (22) Sed et miseratio ex hac figura mota est a Sinone: <poem> — Donec Calchante ministro — Sed quid ego haec autem nequidquam ingrata revolvo?'' </poem> (23) Nascitur pathos et de repetitione, quam Graeci ἐπαναφορὰν vocant, cum sententiae ab isdem nominibus incipiunt. Hinc Virgilius: <poem> — Eurydicen vox ipsa et frigida lingua, Ah miseram Eurydicen! anima fugiente vocabat. Eurydicen toto referebant flumine ripae'', </poem> et illud: <poem> Te dulcis coniunx, te solo in litore secum, Te veniente die, te decedente canebat, </poem> et illud: <poem> Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda, Te liquidi flevere lacus. </poem> (24) Ἐπιτίμησις, quae est obiurgatio, habet et ipsa pathos, id est, cum obiecta isdem verbis refutamus: <poem> Aeneas ignarus abest, ignarus et absit. </poem> {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen= Saturnalia/III|Liber III |Post=Liber V |PostNomen=Saturnalia/V|Liber V }} eg83zuxn8zc1l4anw1lrirfg8cqler9 0 84670 275366 274923 2026-08-07T21:22:40Z Demetrius Talpa 13304 275366 wikitext text/x-wiki ==Liber VI== {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber VI }} {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen= Saturnalia/V|Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=Saturnalia/VII|Liber VII }} [p496] ===I.=== (1) Hic Praetextatus: Mirum, inquit, in modum digessit Eustathius quae de Graeca antiquitate carmini suo Virgilius inseruit. Sed meminimus viros inter omnes nostra aetate longe doctissimos, Furium Caecinamque Albinos, promisisse se prodituros quid idem Maro de antiquis Romanis scriptoribus traxerit: quod nunc ut fiat tempus ammonet. (2) Cumque omnibus idem placeret, tum Furius Albinus: Etsi vereor me, dum ostendere cupio quantum Virgilius noster ex antiquiorum lectione profecerit et quos ex [p497]omnibus flores vel quae in carminis sui decorem ex diversis ornamenta libaverit, occasionem reprehendendi vel inperitis vel malignis ministrem, exprobrantibus tanto viro alieni usurpationem, nec considerantibus hunc esse fructum legendi, aemulari ea quae in aliis probes et quae maxime inter aliorum dicta mireris in aliquem usum tuum oportuna derivatione convertere, quod et nostri tam inter se quam a Graecis et Graecorum excellentes inter se saepe fecerunt. (3) Et, ut de alienigenis taceam, possem pluribus edocere quantum se mutuo conpilarint bibliothecae veteris auctores: quod tamen oportune alias, si volentibus vobis erit, probabo. Unum nunc exemplum proferam, quod ad probanda quae adsero paene sufficiet. (4) Afranius enim togatarum scriptor in ea togata quae ''Compitalia'' inscribitur non inverecunde respondens arguentibus, quod plura sumpsisset a Menandro: <poem> — ''Fateor'', inquit, ''sumpsi, non ab illo modo, Sed ut quisque habuit conveniret quod mihi Quodque me non posse melius facere credidi, Etiam a Latino.'' </poem> (5) Quod si haec societas et rerum communio poetis scriptoribusque omnibus inter se exercenda concessa est, quis fraudi Virgilio vortat, si ad excolendum se quaedam ab antiquioribus mutuatus sit? Cui etiam gratia hoc nomine est habenda, quod nonnulla ab illis [p498]in opus suum, quod aeterno mansurum est, transferendo fecit ne omnino memoria veterum deleretur: quos, sicut praesens sensus ostendit, non solum neglectui verum etiam risui habere iam coepimus. (6) Denique et iudicio transferendi et modo imitandi consecutus est ut quod apud illum legerimus alienum aut illius esse malimus aut melius hic quam ubi natum est sonare miremur. (7) Dicam itaque primum quos ab aliis traxit vel ex dimidio sui versus vel paene solidos: post hoc locos integros cum parva quadam immutatione translatos sensusve ita transcriptos, ut unde essent eluceret, immutatos alios, ut tamen origo eorum non ignoraretur: post haec quaedam de his quae ab Homero sumpta sunt ostendam non ipsum ab Homero tulisse, sed prius alios inde sumpsisse, et hunc ab illis, quos sine dubio legerat, transtulisse. <poem> (8) Vertitur interea caelum, et ruit oceano nox''. </poem> Ennius in libro sexto: <poem> Vertitur interea caelum cum ingentibus signis </poem> <poem> (9) Axem humero torquet stellis ardentibus aptum''. </poem> Ennius in primo: <poem> Qui caelum versat stellis fulgentibus aptum </poem> et in tertio: <poem> Caelum prospexit stellis fulgentibus aptum </poem> et in decimo: <poem> Hinc nox processit stellis ardentibus apta </poem> <poem> (10) Conciliumque vocat divum pater atque hominum rex''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Tum cum corde suo divum pater atque hominum rex Effatur''. </poem> [p499]<poem> (11) Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt''. </poem> Ennius in primo: <poem> Est locus, Hesperiam quam mortales perhibebant </poem> <poem> (12) Tuque o Thybri tuo genitor cum flumine sancto''. </poem> Ennius in primo: <poem> Teque, pater Thyberine, tuo cum flumine sancto </poem> <poem> (13) Accipe, daque fidem: sunt nobis fortia bello Pectora''. </poem> Ennius in primo: <poem> Accipe, daque fidem, foedusque feri bene firmum </poem> <poem> (14) Et lunam in nimbo nox intempesta tenebat''. </poem> Ennius in primo: <poem> Cum superum lumen nox intempesta teneret </poem> <poem> (15) Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas persolves''. </poem> Ennius in primo: <poem> Non pol homo quisquam faciet inpune animatus Hoc, nisi tu: nam mi calido das sanguine poenas''. </poem> <poem> (16) — Concurrunt undique telis Indomiti agricolae''. </poem> Ennius in tertio: Postquam defessi sunt, stant, et spargere sese Hastis: ansatis concurrunt undique telis''. </poem> (17) — Summa nituntur opum vi''. </poem> Ennius in quarto: <poem> Romani scalis summa nituntur opum vi </poem> et in sexto decimo: <poem> Reges per regem statuasque sepulchraque quaerunt; Aedificant nomen: summa nituntur opum vi''. </poem> [p500] <poem> (18) Et mecum ingentes oras evolvite belli''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Quis potis ingentes oras evolvere belli? </poem> <poem> (19) Ne qua meis dictis esto mora: Iuppiter hac stat''. </poem> Ennius in septimo: <poem> Non semper vestra evertit: nunc Iuppiter hac stat </poem> <poem> (20) Invadunt urbem somno vinoque sepultam''. </poem> Ennius in octavo: <poem> Nunc hostes vino domiti somnoque sepulti </poem> <poem> (21) Tollitur in caelum clamor, cunctique Latini''. </poem> Ennius in septimo decimo: <poem> Tollitur in caelum clamor exortus utrisque </poem> <poem> (22) Quadripedante putrem sonitu quatit ungula campum''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Explorant Numidae: totum quatit ungula terram </poem> idem in octavo: <poem> Consequitur, summo sonitu quatit ungula terram </poem> idem in septimo decimo: <poem> It eques, et plausu cava concutit ungula terram </poem> <poem> (23) Unus qui nobis cunctando restituit rem''. </poem> Ennius in duodecimo: <poem> Unus homo nobis cunctando restituit rem </poem> <poem> (24) Conruit in vulnus: sonitum super arma dederunt''. </poem> Ennius in sexto decimo: <poem> Concidit, et sonitum simul insuper arma dederunt </poem> <poem> (25) Et iam prima novo spargebat lumine terras''. </poem> Lucretius in secundo: [p501] <poem> Cum primum aurora respergit lumine terras </poem> <poem> (26) Flammarum longos a tergo involvere tractus''. </poem> Lucretius in secundo: <poem> Nonne vides longos flammarum ducere tractus? </poem> <poem> (27) — Ingeminant abruptis nubibus ignes''. </poem> Lucretius in secundo: <poem> Nunc hinc, nunc illinc abruptis nubibus ignes </poem> <poem> (28) — Belli simulachra ciebat''. </poem> Lucretius in secundo: <poem> Conponunt, conplent; belli simulachra cientur </poem> <poem> (29) — Simulachraque luce carentum''. </poem> Lucretius in quarto: <poem> — Cum saepe figuras Contuimur miras, simulachraque luce carentum''. </poem> <poem> (30) Asper acerba tuens retro redit''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Asper acerba tuens inmani corpore serpens </poem> <poem> (31) Tithoni croceum linquens Aurora cubile''. </poem> Furius in primo annali: <poem> Interea Oceani linquens Aurora cubile </poem> <poem> (32) Quod genus hoc hominum, quaeve hunc tam barbara morem?''. </poem> Furius in sexto: <poem> Quod genus hoc hominum Saturno sancte create? </poem> <poem> (33) Rumoresque serit varios, ac talia fatur''. </poem> Furius in decimo: <poem> Rumoresque serunt varios, et multa requirunt </poem> <poem> (34) Nomine quemque vocans, reficitque ad praelia pulsos''. </poem> Furius in undecimo: <poem> Nomine quemque ciet: dictorum tempus adesse Commemorat'', </poem> deinde infra: <poem> Confirmat dictis, simul atque exuscitat acris Ad bellandum animos, reficitque ad praelia mentes''. </poem> [p502] <poem> (35) Dicite, Pierides, non omnia possumus omnes''. </poem> Lucilius in quinto: <poem> Maior erat natu: non omnia possumus omnes </poem> <poem> (36) Diversi circumspiciunt: hoc acrior idem''. </poem> Pacubius in Medea: <poem> Diversi circumspicimus, horror percipit </poem> <poem> (37) Ergo iter inceptum peragunt rumore secundo''. </poem> Suevius in libro secundo: <poem> — Redeunt, referunt petita rumore secundo''. </poem> <poem> (38) Numquam hodie effugies, veniam quocumque vocaris''. </poem> Naevius in Equo Troiano: <poem> Numquam hodie effugies, quin mea manu moriare </poem> <poem> (39) Vendidit hic auro patriam, dominumque potentem Inposuit: fixit leges pretio atque refixit''. </poem> Varius de Morte: <poem> Vendidit hic Latium populis, agrosque Quiritum Eripuit: fixit leges pretio atque refixit''. </poem> <poem> (40) Ut gemma bibat et Sarrano dormiat ostro''. </poem> Varius de Morte: <poem> Incubet et Tyriis, atque ex solido bibat auro </poem> <poem> (41) Talia secla suis dixerunt currite fusis''. </poem> [p503]Catullus: <poem> Currite ducenti subtegmine, currite fusi </poem> <poem> (42) Felix heu, nimium felix, si litora tantum Numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae''. </poem> Catullus: <poem> Iuppiter omnipotens, utinam non tempore primo Gnosia Cecropiae tetigissent litora puppes''. </poem> <poem> (43) — Magna ossa lacertosque Extulit''. </poem> Lucilius in septimo decimo: <poem> — Magna ossa lacertique Adparent homini''. </poem> <poem> (44) — Placidam per membra quietem I nrigat''. </poem> Furius in primo: <poem> — Mitemque rigat per pectora somnum''. </poem> et Lucretius in quarto: <poem> Nunc quibus ille modis somnus per membra quietem Inrigat''. </poem> <poem> (45) — Camposque liquentes''. </poem> Lucretius in sexto [simile de mari]: <poem> Et liquidam molem, camposque natantes </poem> <poem> (46) — Et geminos, duo fulmina belli, Scipiadas''. </poem> Lucretius in tertio: <poem> Scipiadas, belli fulmen, Carthaginis horror </poem> <poem> (47) — Et ora Tristia tentantum sensu torquebit amaro''. </poem> [p504]Lucretius in secundo: <poem> — Foedo pertorquent ora sapore''. </poem> <poem> (48) Morte obita quales fama est volitare figuras''. </poem> Lucretius in primo: <poem> Cernere uti videamur eos, audireque coram, Morte obita quorum tellus amplectitur ossa''. </poem> Hinc est et illud Virgilii: <poem> Et patris Anchisae gremio conplectitur ossa </poem> <poem> (49) — Ora modis adtollens pallida miris''. </poem> Lucretius in primo: <poem> Sed quaedam simulachra modis pallentia miris </poem> <poem> (50) Tum gelidus toto manabat corpore sudor''. </poem> Ennius in sexto decimo: <poem> Tunc timido manat ex omni corpore sudor </poem> <poem> (51) Labitur uncta vadis abies''. </poem> Ennius in quarto decimo: <poem> Labitur uncta carina, volat super impetus undas </poem> <poem> (52) — Ac ferreus ingruit imber''. </poem> Ennius in octavo: <poem> Hastati spargunt hastas, fit ferreus imber </poem> <poem> (53) — Apicem tamen incita summum Hasta tulit''. </poem> Ennius in sexto decimo: <poem> — Tamen induvolans secum abstulit hasta Insigne''. </poem> <poem> (54) Pulverulentus eques furit: omnes arma requirunt''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Balantum pecudes quatit: omnes arma requirunt </poem> <poem> (55) Nec visu facilis, nec dictu adfabilis ulli''. </poem> [p505]Accius in Philoctete: <poem> Quem neque tueri contra nec adfari queas </poem> <poem> (56) Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis, Aut leto insigni''. </poem> Accius in Armorum iudicio: <poem> — Nam tropaeum ferre me a forti viro Pulchrum est: si autem vincar, vinci a tali nullum est probrum''. </poem> <poem> (57) — Nec, si miserum fortuna Sinonem Finxit, vanum etiam mendacemque inproba finget''. </poem> Accius in Telepho: <poem> — Nam si a me regnum fortuna atque opes Eripere quivit, at virtutem nequiit''. </poem> <poem> (58) Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem''. </poem> Accius in Armorum iudicio: <poem> Virtuti sis par, dispar fortunis patris </poem> <poem> (59) — Iamiam nec maxima Iuno, Nec Saturnius haec oculis pater adspicit aequis''. </poem> Accius in Antigona: <poem> — Iamiam neque di regunt, Neque profecto deum summus rex omnibus curat''. </poem> <poem> (60) Num capti potuere capi? num incensa cremavit Troia viros?'' </poem> Ennius in undecimo, cum de Pergamis loqueretur: [p506] <poem> Quae neque Dardaniis campis potuere perire; Nec, cum capta, capi nec, cum combusta, cremari''. </poem> <poem> (61) Multi praeterea, quos fama obscura recondit''. </poem> Ennius in Alexandro: <poem> Multi alii adventant, paupertas quorum obscurat nomina </poem> <poem> (62) Audentes fortuna iuvat''. </poem> Ennius in septimo: <poem> Fortibus est fortuna viris data </poem> <poem> (63) — Recoquunt patrios fornacibus enses; Et curvae rigidum falces conflantur in ensem''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Inde minutatim processit ferreus ensis; Versaque in obscenum species est falcis aenae''. </poem> <poem> (64) — Pocula sunt fontes liquidi atque exercita cursu Flumina''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Ad sedare sitim fluvii fontesque vocabant </poem> <poem> (65) Quos rami fructus, quos ipsa volentia rura Sponte tulere sua, carpit''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Quod sol atque imbres dederant, quod terra crearat Sponte sua, satis id placabat pectora donum''. </poem> ===II.=== (1) Post versus ab aliis vel ex integro vel ex parte translatos vel quaedam immutando verba tamquam fuco alio tinctos nunc locos locis conponere sedet animo, ut unde formati sint quasi de speculo cognoscas. [p507] <poem> (2) Nec sum animi dubius, verbis ea vincere magnum Quam sit, et angustis hunc addere rebus honorem. Sed me Parnasi deserta per ardua dulcis Raptat amor: iuvat ire iugis qua nulla priorum Castaliam molli devertitur orbita clivo''. </poem> (3) Lucretius in primo: <poem> Nec me animi fallit, quam sint obscura, sed acri Percussit thyrso laudis spes magna meum cor, Et simul incussit suavem mi in pectus amorem Musarum: quo nunc instinctus mente vigenti, Avia Pieridum peragro loca nullius ante Trita solo''. </poem> (4) Accipe et alterum locum Maronis illi unde traxerat conparandum, ut eundem colorem ac paene similem sonum loci utriusque repperias. Virgilius: <poem> Si non ingentem foribus domus alta superbis Mane salutantum totis vomit aedibus undam; Nec varios inhiant pulchra testudine postes''. </poem> et mox: <poem> At secura quies, et nescia fallere vita, Dives opum variarum: at latis otia fundis, Speluncae vivique lacus: at frigida Tempe Mugitusque boum mollesque sub arbore somni Non absunt: ilic saltus ac lustra ferarum, Et patiens operum exiguoque adsueta iuventus''. </poem> (5) Lucretius in libro secundo: <poem> Si non aurea sunt iuvenum simulachra per aedes, Lampadas igniferas manibus retinentia dextris, Lumina nocturnis epulis ut subpeditentur, Nec domus argento fulgens auroque renidens, Nec citharam reboant laqueata aurataque templa: [p508]Cum tamen inter se prostrati in gramine molli Propter aquae rivum sub ramis arboris altae, Non magnis opibus iucunde corpora curant: Praesertim cum tempestas adridet et anni Tempora conspergunt viridantes floribus herbas''. </poem> <poem> (6) Non umbrae altorum nemorum, non mollia possunt Prata movere animum: non qui per saxa volutus Purior electro campum petit amnis''. </poem> Lucretius in secundo: <poem> Nec tenerae salices atque herbae rore virentes Fluminaque ulla queunt summis labentia ripis Oblectare animum subitamque avertere curam''. </poem> (7) Ipsius vero pestilentiae, quae est in tertio Georgicorum, color totus et liniamenta paene omnia tracta sunt de descriptione pestilentiae quae est in sexto Lucretii. Nam Virgiliana incipit: <poem> Hic quondam morbo caeli miseranda coorta est Tempestas totoque auctumni incanduit aestu, Et genus omne neci pecudum dedit, omne ferarum''. </poem> Lucretii vero sic incipit: <poem> Haec ratio quondam morborum et mortifer aestus Finibus in Cecropis funestos reddidit agros, Vastavitque vias, exhausit civibus urbem''. </poem> (8) Sed, quatenus totum locum utriusque ponere satis longum est, excerpam aliqua ex quibus similitudo geminae descriptionis adpareat. Virgilius ait: <poem> Tum vero ardentes oculi atque adtractus ab alto Spiritus, interdum gemitu gravis, imaque longo [p509]Ilia singultu tendunt: it naribus ater Sanguis, et oppressas fauces premit aspera lingua''. </poem> (9) Lucretius ait: <poem> Principio caput incensum fervore gerebant, Et duplices oculos suffusa luce rubentes: Sudabant etiam fauces intrinsecus artae Sanguine, et ulceribus via saepta coibat: Atque animi interpres manabat lingua cruore, Debilitata malis, motu gravis, aspera tactu''. </poem> (10) Virgilius ait: <poem> Haec ante exitium primis dant signa diebus </poem> et quae darent signa supra retulit idem: <poem> — Demissae aures, incertus ibidem Sudor, et ille quidem morituris frigidus; aret Pellis et adtactu tractanti dura resistit''. </poem> (11) Lucretius ait: <poem> Multaque praeterea mortis tunc signa dabantur: Perturbati animi, mens in maerore metuque, Triste supercilium, furiosus vultus et acer, Sollicitae porro plenaeque sonoribus aures, Creber spiritus aut ingens raroque coortus, Sudorisque madens per collum splendidus humor, Tenuia sputa, minuta, croci contacta colore, Salsoque per fauces raucas vix edita tussis''. </poem> (12) Virgilius ait: <poem> Profuit inserto latices infundere cornu Lenaeos: ea visa salus morientibus una. Mox erat hoc ipsum exitio''. </poem> Lucretius ait: <poem> Nec ratio remedi communis certa dabatur. Nam quod alis dederat vitalis aeris auras [p510]Volvere in ore licere et caeli templa tueri, Hoc aliis erat exitio letumque parabat''. </poem> (13) Virgilius ait: <poem> Praeterea nec mutari iam pabula refert: Quaesitaeque nocent artes, cessere magistri''. </poem> Lucretius ait: <poem> Nec requies erat ulla mali: defessa iacebant Corpora, mussabat tacio medicina timore''. </poem> (14) Virgilius ait: <poem> Ipsis est aer avibus non aequus, et illae Praecipites alta vitam sub nube relinquunt''. </poem> Lucretius ait: <poem> Nec tamen omnino temere illis sedibus ulla Conparebat avis: nec tristia secla ferarum - Exuperant silvis: languebant pleraque morbo, Et moriebantur''. </poem> Nonne vobis videntur membra huius descriptionis ex uno fonte manasse? (15) Sed rursus locos alios conparemus: <poem> — Gaudent perfusi sanguine fratrum, Exilioque domos et dulcia limina mutant''. </poem> Lucretius in tertio: <poem> Sanguine civili rem conflant, divitiasque Conduplicant avidi, caedem caede adcumulantes, Crudeles gaudent in tristi funere fratris''. </poem> <poem> (16) Multa dies variusque labor mutabilis aevi Retulit in melius: multos alterna revisens Lusit et in solido rursus fortuna locavit''. </poem> Ennius in octavo: <poem> — Multa dies in bello conficit unus: Et rursus multae fortunae forte recumbunt. Haudquaquam quemquam semper fortuna secuta est''. </poem> [p511] <poem> (17) O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci Virtute exuperas, tanto me inpensius aequum est Consulere atque omnes metuentem expendere causas''. </poem> Accius in Antigona: <poem> — Quanto magis te istiusmodi esse intellego, Tanto, Antigona, magis me par est tibi consulere'' [''et'']'' parcere''. </poem> <poem> (18) O lux Dardaniae, spes o fidissima Teucrum'', </poem> et reliqua. Ennius in Alexandro: <poem> O lux Troiae, germane Hector, quid ita cum tuo lacerato Corpore miser? aut qui te sic respectantibus tractavere Nobis?'' </poem> <poem> (19) Frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere Inpositi dorso atque equitem docuere sub armis Insultare solo et gressus glomerare superbos''. </poem> Varius de Morte: <poem> Quem non ille sinit lentae moderator habenae Qua velit ire sed angusto prius ore coercens Insultare docet campis, fingitque morando''. </poem> <poem> (20) Talis amor Daphnin, qualis cum fessa iuvencum Per nemora atque altos quaerendo bucula lucos Propter aquae rivum viridi procumbit in ulva Perdita, nec serae meminit decedere nocti''. </poem> Varius de Morte: [p512] <poem> Ceu canis umbrosam lustrans Gortynia vallem, Si veteris potuit cervae conprendere lustra, Saevit in absentem, et circum vestigia lustrans, Aethera per nitidum tenues sectatur odores. Non amnes illam medii, non ardua tardant; Perdita nec serae meminit decedere nocti''. </poem> <poem> (21) — Nec te tua funera mater Produxi pressive oculos aut vulnera lavi''. </poem> Ennius in Cresphonte: <poem> Neque terram inicere neque cruenta convestire corpora Mihi licuit, neque miserae lavere lacrimae salsum sanguinem''. </poem> <poem> (22) Namque canebat uti magnum per inane coacta Semina terrarumque animaeque marisque fuissent, Et liquidi simul ignis, ut his exordia primis Omnia et ipse tener mundi concreverit orbis: Tum durare solum, et discludere Nerea ponto Coeperit, et rerum paulatim sumere formas, Iamque novum terrae stupeant lucescere solem''. </poem> (23) Lucretius in quinto, ubi de confusione orbis ante hunc statum loquitur: <poem> His neque tum solis rota cerni lumine claro Altivolans poterat, neque magni sidera mundi; Nec mare nec caelum, nec denique terra nec aer, Nec similis nostris rebus res ulla videri. Sed nova tempestas quaedam molesque coorta. Diffugere inde loci partes coepere, paresque Cum paribus iungi res et discludere mundum, Membraque dividere et magnas disponere partes''. </poem> (24) et infra: <poem> Hoc est a terris magnum secernere caelum, [p513]Et seorsum mare uti secreto humore pateret, Seorsus item puri secretque aetheris ignes''. </poem> et infra: <poem> Omnia enim magis haec ex levibus atque rotundis </poem> <poem> (25) Cum fatalis equus saltu super ardua venit Pergama, et armatum peditem gravis attulit alvo''. </poem> Ennius in Alexandro: <poem> Nam maximo saltu superabit gravidus armatis equus, Qui suo partu ardua perdat Pergama''. </poem> <poem> (26) Tum pater omnipotens, rerum cui summa potestas, Infit: eo dicente deum domus alta silescit, Et tremefacta solo tellus, silet arduus aether. Tum venti posuere, premit placida aequora pontus''. </poem> Ennius in Scipione: <poem> — Mundus caeli vastus constitit silentio, Et Neptunus saevus undis asperis pausam dedit. Sol equis iter repressit ungulis volantibus: Constitere amnes perennes, arbores vento vacant''. </poem> <poem> (27) Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum. Procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex, Fraxineaeque trabes, cuneis et fissile robur Scinditur: advolvunt ingentes montibus ornos''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Incedunt arbusta per alta, securibus caedunt, Percellunt magnas quercus, exciditur ilex, Fraxinus frangitur, atque abies consternitur alta: Pinus proceras pervortunt: omne sonabat Arbustum fremitu silvai frondosai''. </poem> [p514]<poem> (28) Diversi magno ceu quondam turbine venti Confligunt, zephyrusque notusque et laetus Eois Eurus equis''. </poem> Ennius in septimo decimo: <poem> Concurrunt, veluti venti, cum spiritus austri Imbricitor, aquiloque suo cum flamine contra, Indu mari magno fluctus extollere certant''. </poem> <poem> (29) Nec tamen, haec cum sint hominumque boumque labores Versando terram experti, nihil inprobus anser''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Sed tamen interdum magno quaesita labore, Cum iam per terras frondent, atque omnia florent, Aut nimiis torrens fervoribus aethereus sol, Aut subiti perimunt imbres gelidaeque pruinae, Flabraque ventorum violento turbine vexant''. </poem> (30) Sunt alii loci plurimorum versuum quos Maro in opus suum cum paucorum immutatione verborum a veteribus transtulit. Et quia longum est numerosos versus ex utroque transcribere, libros veteres notabo, ut qui volet illic legendo aequalitatem locorum conferendo miretur. (31) In principio Aeneidos tempestas describitur, et Venus apud Iovem quaeritur de periculis filii, et Iuppiter eam de futurorum prosperitate solatur. Hic locus totus sumptus a Naevio est ex primo libro belli Punici. Illic enim aeque Venus Troianis tempestate laborantibus cum Iove queritur, et secuntur verba Iovis filiam consolantis spe futurorum. (32) Item de Pandaro et Bitia aperientibus portas locus acceptus est ex libro quinto decimo Ennii, qui induxit Histros duos in obsidione erupisse porta et stragem de obsidente hoste fecisse. (33) Nec Tullio conpilando, dummodo undique ornamenta sibi conferret, abstinuit: <poem> — O fama ingens, ingentior armis, [p515]Vir Troiane''. </poem> Nempe hoc ait, Aeneam famam suam factis fortibus supergressum, cum plerumque fama sit maior rebus. Sensus hic in Catone Ciceronis est his verbis: ''Contingebat in eo, quod plerisque contra solet, ut maiora omnia re quam fama viderentur: id quod non saepe evenit, ut expectatio cognitione, aures ab oculis vincerentur.'' (34) Item: <poem> Proximus huic longo, sed proximus, intervallo </poem> Cicero in Bruto: ''Duobus igitur summis, Crasso et Antonio, L. Philippus proximus accedebat, sed longo intervallo tamen proximus.'' ===III.=== (1) Sunt quaedam apud Virgilium quae ab Homero creditur transtulisse: sed ea docebo a nostris auctoribus sumpta, qui priores haec ab Homero in carmina sua traxerant: quod quidem summus Homericae laudis cumulus est, quod, cum ita a plurimis adversus eum vigilatum sit, coactaeque omnium vires manum contra fecerint, <poem> Ille velut pelagi rupes inmota resistit </poem> (2) Homerus de Aiacis forti pugna ait: <poem> Αἴας δ’ οὐκέτ’ ἔμιμνε· βιάζετο γὰρ βελέεσσι· δάμνα μιν Ζηνός τε νόος, καὶ Τρῶες ἀγαυοὶ, βάλλοντες· δεινὴν δὲ περὶ κροτάφοισι φαεινὴ πήληξ βαλλομένη καναχὴν ἔχε· βάλλετο δ’ αἰεὶ κὰπ φάλαρ’ εὐποίηθε· ὁ δ’ ἀριστερὸν ὼμον ἔκαμνεν, ἔμπεδον αἰὲν ἔχων σάκος αἰόλον· οὐδ’ ἐδύναντο [p516]ἀμφ’ αὐτῷ πελεμίξαι, ἐρείδοντες βελέεσσιν· αἰεὶ δ’ ἀργαλέω ἔχετ’ ἄσθματι· κὰδ δέ οἱ ἰδρὼς πάντοθεν ἐκ μελέων ῥέεν ἄσπετος, οὐδέ πή εἶχεν ἀμπνεῦσθαι, πάντή δὲ κακὸν κακῷ ἐστήρικτο. </poem> (3) Hunc locum Ennius in quinto decimo ad pugnam C. Aelii tribuni his versibus transfert: <poem> Undique conveniunt, velut imber, tela tribuno: Configunt parmam, tinnit hastilibus umbo, Aerato sonitu galeae: sed nec pote quisquam Undique nitendo corpus discerpere ferro. Semper abundantes hastas frangitque quatitque. Totum sudor habet corpus, multumque laborat, Nec respirandi fit copia: praepete ferro Histri tela manu iacientes sollicitabant.'' </poem> (4) Hinc Virgilius eundem locum de incluso Turno gratia elegantiore conposuit: <poem> Ergo nec clypeo iuvenis subsistere tantum, Nec dextra valet, obiectis sic undique telis Obruitur: strepit adsiduo cava tempora circum Tinnitu galea et saxis solida aera fatiscunt: Discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo [p517]Ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse Fulmineus Mnestheus: tum toto corpore sudor Liquitur, et piceum (nec respirare potestas) Fulmen agit, fessos quatit aeger anhelitus artus.'' </poem> (5) Homerus ait: <poem> Ἀσπὶς ἄρ’ ἀσπίδ’ ἔρειδε, κόρυς κόρυν, ἀνέρα δ’ ἀνήρ. </poem> Furius in quarto annali: <poem> Pressatur pede pes, mucro mucrone, viro vir. </poem> Hinc Virgilius ait: <poem> — Haeret pede pes, densusque viro vir.'' </poem> (6) Homeri est: <poem> Οὐδ’ εἴ μοι δέκα μὲν γλῶσσαι, δέκα δὲ στόματ’ εἶεν. </poem> Hunc secutus Hostius poeta in libro secundo belli Histrici ait: <poem> — Non si mihi linguae Centum, atque ora sient totidem, vocesque liquatae''. </poem> Hinc Virgilius ait: <poem> Non mihi si linguae centum sint, oraque centum </poem> (7) Homerica descriptio est equi fugientis in haec verba: <poem> Ὡς δ’ ὂτε τις στατὸς ἲππος, ἀκοστήσας ἐπὶ φάτνη, δεσμὸν ἀποῤῥήξας θείή πεδίοιο κροαίνων, εἰωθῶς λούεσθαι ἐϋῤῥεῖος ποταμοῖο, κυδιόων· ὑψοῦ δὲ κάρη ἒχει, ἀμφὶ δὲ χαῖται ὤμοις ἀΐσσονται· ὄ δ’ ἀγλαϊήφι πεποιθὼς ῥίμφα ἐ γοῦνα φέρει μετά τ’ ἤθεα καὶ νομὸν ἲππων. </poem> (8) Ennius hinc traxit: <poem> Et tum sicut equus qui de praesepibus fartus [p518]Vincla suis magnis animis abrupit, et inde Fert sese campi per caerula laetaqua prata Celso pectore, saepe iubam quassat simul altam, Spiritus ex anima calida spumas agit albas.'' </poem> Virgilius: <poem> Qualis ubi abruptis fugit praesepia vinclis'' etc. </poem> (9) Nemo ex hoc viles putet veteres poetas, quod versus eorum scabri nobis videntur. Ille enim stilus Enniani seculi auribus solus placebat: et diu laboravit aetas secuta, ut magis huic molliore filo adquiesceretur. Sed ulterius non moror Caecinam, quin et ipse prodat quae meminit Maronem ex antiquitate transtulisse. ===IV.=== (1) Tum Caecina: In versibus vel in locis quantum sibi Maro ex antiquitate quaesiverit, Furius ut memor et veteris et novae auctorum copiae disseruit. Ego conabor ostendere hunc studiosissimum vatem et de singulis verbis veterum aptissime iudicasse, et inseruisse lecta operi suo verba, quae nobis nova videri facit incuria vetustatis: (2) ut ecce ''addita'' pro inimica et infesta quis non aestimet poetam arbitrio suo novum verbum sibi voluisse fabricari? Sed non ita nam quod ait: <poem> — Nec Teucris addita Iuno Usquam aberit'', </poem> id est adfixa et per hoc infesta, hoc iam dixerat Lucilius in libro quarto decimo his versibus: <poem> Si mihi non praetor siet additus atque agitet me: Non male sic ille, ut dico, me extenderat unus.'' </poem> <poem> (3) Mane salutantum totis vomit aedibus undam''. </poem> Pulchre ''vomit undam'', et antique, nam Ennius ait: [p519] <poem> — Et Tiberis flumen vomit in mare salsum'', </poem> unde et nunc ''vomitoria'' in spectaculis dicimus, unde homines glomeratim ingredientes in sedilia se fundunt. (4) ''Agmen'' pro actu et ductu quodam ponere non inelegans est, ut: <poem> — Leni fluit agmine Thybris''. </poem> Immo et antiquum est: Ennius enim in quinto ait: <poem> Quod per amoenam urbem leni fluit agmine flumen </poem> (5) Quod ait: <poem> — Crepitantibus urere flammis'', </poem> non novum usurpavit verbum, sed prior Lucretius in sexto posuit: <poem> Nec res ulla magis quam Phoebi Delphica laurus Terribili sonitu flamma crepitante crematur''. </poem> <poem> (6) — Tum ferreus hastis Horret ager''. </poem> ''Horret'' mire se habet. Sed et Ennius in quarto decimo: <poem> Horrescit telis exercitus asper utrimque </poem> et in Erechtheo: <poem> Arma arrigunt: horrescunt tela </poem> Et in Scipione: <poem> Sparsis hastis longis campus splendet et horret </poem> Sed et ante omnes Homerus: <poem> Ἔφριξεν δὲ μάχη φθισίμβροτος ἐγχείησι. </poem> <poem> (7) — Splendet tremulo sub lumine pontus''. </poem> ''Tremulum lumen'' de imagine rei ipsius expressum est. Sed prior Ennius in Melanippe: [p520] <poem> Lumine sic tremulo terra, et cava caerula candent </poem> et Lucretius in sexto: <poem> Praeterea solis radiis iactatur aquai Humor, et in lucem tremulo rarescit ab aestu''. </poem> <poem> (8) — Hic candida populus antro Imminet et lentae texunt umbracula vites''. </poem> Sunt qui aestiment hoc verbum ''umbracula'' Virgilio auctore conpositum, cum Varro Rerum divinarum libro decimo dixerit: ''Nonnullis magistratibus in oppido id genus umbraculi concessum'', et Cicero in quinto de legibus: ''Visne igitur (quoniam sol paululum a meridie iam devexus videtur, nequedum satis ab his novellis arboribus omnis hic locus opacatur) descendatur ad Lirim, eaque quae restant in illis alnorum umbraculis persequamur?'' Similiter in Bruto: ''Sed ut et Theophrasti doctissimi hominis umbraculis''. <poem> (9) Transmittunt cursu campos, atque agmina cervi Pulverulenta fuga glomerant''. </poem> Quod ait speciose ''transmittunt'' pro ''transeunt'', sic et Lucretius in secundo: <poem> Et circumvolitant equites, mediosque repente Transmittunt valido quatientes impete campos''. </poem> Sed et *Paestanus Vibonensis sic ait: ''Pedibus equos transmisimus'', quod est ''transivimus''. [p521]<poem> (10) — Quam tota cohors imitata relictis Ad terram defluxit equis''. </poem> Sic Furius in primo: <poem> Ille gravi subito devinctus vulnere habenas Misit equi, lapsusque in humum defluxit et armis Reddidit aeratis sonitum''. </poem> <poem> (11) Tum durare solum et discludere Nerea ponto Coeperit''. </poem> Ferit aures nostras hoc verbum ''discludere'', ut novum, sed prior Lucretius in quinto: <poem> Diffugere inde loci partes coepere, paresque Cum paribus iungi res et discludere mundum''. </poem> <poem> (12) — Pastorem, Tityre, pingues [p522]Pascere oportet oves, deductum dicere carmen''. </poem> ''Deductum'' pro tenui et subtili eleganter positum est. Sic autem et Afranius in Virgine: <poem> Verbis pauculis respondit, tristis, voce Deducta, malleque se non quiesse dixit''. </poem> Item apud Cornificium: <poem> — Deducta mihi voce garrienti''. </poem> (13) Sed haec ab illo fluxerunt quod Pomponius in Atellania quae ''Kalendae Martiae'' inscribitur ait: <poem> Vocem deducas oportet, ut mulieris videantur Verba. Iube modo adferatur munus: ego vocem reddam Tenuem et tinnulam </poem> et infra: ''Etiam nunc vocem deducam''. <poem> (14) — Proiectaque saxa Pachyni Radimus''. </poem> ''Proiecta'' si secundum consuetudinem dicatur, intellegitur ''abiecta'': si secundum veteres, ''proiecta'' porro iacta, ut alibi ait: <poem> — Proiecto dum pede laevo Aptat se pugnae''. </poem> (15) Sed et Sisenna in secundo dixit: ''Et Marsi propius succedunt: atque ita scutis proiectis tecti saxa certatim lenta manibus coniciunt [p523]in hostes'', et in eodem: ''Vetus atque ingens erat arbor ilex, quae circum proiectis ramis maiorem partem loci summi tegebat'', et Lucretius in tertio: <poem> Quamlibet inmani proiectu corporis extet </poem> <poem> (16) Et tempestivam silvis evertere pinum''. </poem> Hoc verbum de pino tempestiva a Catone sumpsit, qui ait: ''Pineam nuceam cum effodies, luna decrescente eximito post meridiem, sine vento austro: tum vero erit tempestiva, cum semen suum maturum erit''. (17) Inseruit operi suo et Graeca verba, sed non primus hoc ausus: auctorum enim veterum audacium secutus est. <poem> (18) Dependent lychni laquearibus aureis'', </poem> sicut Ennius in nono: <poem> — Lychnorum lumina bis sex'', </poem> et Lucretius in quinto: <poem> Quin etiam nocturna tibi terrestria quae sunt Lumina, pendentes lychni'', </poem> Lucretius in primo: <poem> — Porro clinopodas lychnosque [p524]Diximus σεμνῶς ante pedes lecti atque lucernas''. </poem> (19) Et quod dixit: <poem> — Nec lucidus aethra Siderea polus'', </poem> Ennius prior dixerat in sexto decimo: <poem> — Interea fax Occidit, oceanumque rubra tractim obruit aethra'', </poem> et *Ilius in Teuthrante: <poem> Flammeam per aethram alte fervidam ferri facem </poem> <poem> (20) — Daedala Circe'', </poem> quia Lucretius dixerat: <poem> — Daedala tellus''. </poem> <poem> (21) — Reboant silvaeque et longus Olympus'', </poem> quia est apud Lucretium: <poem> Nec cithara reboant laqueata aurataque tecta </poem> (22) Sed hac licentia largius usi sunt veteres, parcius Maro: quippe illi dixerunt et ''pausam'' et ''machaeram'' et ''asotiam'' et ''malacen'' et alia [p525]similia. (23) Nec non et Punicis Oscisque verbis usi sunt veteres; quorum imitatione Virgilius peregrina verba non respuit, ut in illo: <poem> Silvestres uri adsidue </poem> ''uri'' enim Gallica vox est, qua feri boves significantur, <poem> — Camuris hirtae sub cornibus aures''. </poem> ''Camuris'' peregrinum verbum est, id est in se redeuntibus. Et forte nos quoque ''camaram'' hac ratione figuravimus. [p526] ===V.=== (1) Multa quoque epitheta apud Virgilium sunt quae ab ipso ficta creduntur: sed et haec a veteribus tracta monstrabo. Sunt autem ex his alia simplicia, ut ''Gradivus Mulciber'': alia conposita ut ''Arquitenens Vitisator''. Sed prius de simplicibus dicam: <poem> (2) — Et distinctos Mulciber Afros''. </poem> ''Mulciber'' est Vulcanus, quod ignis sit et omnia mulceat ac domet. Accius in Philoctete: <poem> — Heu Mulciber Arma ignavo invicta fabricatus es manu'', </poem> et Egnatius de rerum natura libro primo: <poem> Denique Mulciber, et ipse ferens altissima caeli, ''- ''Contingunt''. </poem> <poem> (3) — Haedique petulci Floribus insultent''. </poem> [p527] Lucretius in secundo: <poem> Praeterea teneri tremulis in vocibus haedi Corniferas norunt matres agnique petulci''. </poem> (4) Illud audaciae maximae videri possit quod ait in Bucolicis: <poem> Et liquidi simul ignis </poem> pro puro vel lucio seu pro effuso et abundanti, nisi prior hoc epitheto Lucretius usus fuisset in sexto: <poem> Hac etiam fit uti de causa mobilis ille Devolet in terram liquidi calor aureus ignis''. </poem> (4) ''Tristis'' pro amaro translatio decens est, ut: <poem> — Tristisque lupini''. </poem> Et ita Ennius in libro Sabinarum quarto: <poem> Neque triste quaeritat sinapi, Neque cepe maestum''. </poem> (6) ''Auritos lepores'' non Maro primus usurpat, sed Afranium sequitur qui in prologo ex persona Priapi ait: <poem> — Nam quod vulgo praedicant Aurito me parente natum, non ita est''. </poem> [p528] (7) Et, ut conposita subiungam, quod ait Virgilius: <poem> Vidit turicremis cum dona inponeret aris </poem> iam Lucretius in secundo dixerat: <poem> Nam saepe ante deum vitulus delubra decora Turicremas propter mactatus concidit aras''. </poem> <poem> (8) Quam pius Arquitenes''. </poem> Hoc epitheto usus est Naevius belli Punici libro secundo: <poem> Deinde pollens sagittis inclytis arquitenes Sanctusque Delphis prognatus Pythius Apollo''. </poem> Idem alibi: <poem> — cum tu arquitenes sagittis Pollens dea''. </poem> Sed et Hostius libro secundo belli Histrici: <poem> Dia Minerva, simul autem invictus Apollo Arquitenens Latonius''. </poem> <poem> (9) Silvicolae Fauni''. </poem> Naevius belli Punici libro primo: <poem> Silvicolae homines bellique inertes </poem> Accius in Bacchis: [p529] <poem> — Silvicolae ignota invisentes loca''. </poem> <poem> (10) Despiciens mare velivolum'', </poem> Livius in Helena: <poem> Tu qui permensus ponti maria alta velivola </poem> Ennius in quarto decimo: <poem> Cum procul aspiciunt hostes accedere ventis Navibus velivolis''. </poem> Idem in Andromache: <poem> Rapit ex alto naves velivolas </poem> <poem> (11) Vitisator curvam servans sub imagine falcem''. </poem> Accius in Bacchis: <poem> — O Dionyse Pater optime vitisator, Semela ''- ''Genitus Euhia''. </poem> <poem> (12) — Almaque curru Noctivago Phoebe''. </poem> Egnatius de rerum natura libro primo: <poem> Roscida noctivagis astris labentibus Phoebe, Pulsa loco cessit concedens lucibus altis''. </poem> <poem> (13) — Tu nubigenas, invicte, bimembres''. </poem> Cornificius in Glauco: [p530] <poem> — Centauros foedare bimembres''. </poem> <poem> (14) Caprigenumque pecus nullo custode per herbas''. </poem> Pacubius in Paulo: <poem> - Quamvis caprigeno pecori grandior gressio 'st''. </poem> Accius in Philoctete: <poem> Caprigenum trita ungulis </poem> Idem in Minotauro: <poem> — Taurigeno semine ortum fuisse an humano?'' </poem> (15) Decenter et his epithetis Virgilius usus est, pro sagitta ''volatile [p531]ferrum'', et pro Romanis ''gentem togatam'': quorum altero Suevius altero Laberius usus erat. Nam Suevius in libro quinto ait: <poem> — Volucrumque volatile telum''. </poem> Ac Laberius in Ephebo: <poem> Licentium ac libidinem ut tollam petis Togatae stirpis''. </poem> Idem infra: <poem> Idcirco ope nostra dilatatum est dominium Togatae gentis''. </poem> ===VI.=== (1) Figuras vero quas traxit de vetustate, si volentibus vobis erit, cum repentina memoria suggesserit, enumerabo. Sed nunc dicat volo Servius quae in Virgilio notaverit ab ipso figurata, non a veteribus accepta, vel ausu poetico nove quidem sed decenter usurpata. Cotidie enim Romanae indoli enarrando eundem vatem necesse est habeat huius annotationis scientiam promptiorem. Placuit universis electio in reliqua suffecti: et adhortati sunt Servium, ut quae in se refusa sunt annotaret. (2) Ille sic incipit: Vates iste venerabilis varie modo verba modo sensus figurando multum Latinitati leporis adiecit. Qualia sunt haec: <poem> Subposita de matre nothos furta creavit </poem> ut ipsa creaverit quos creari fecit: [p532] <poem> (3) — Tepidaque recentem Caede locum'', </poem> dum locus ''recens caede'' nove dictus sit. Et: <poem> Haec ait, et socii cesserunt aequore iusso </poem> pro eo quod ''iussi'' cesserunt. Et: <poem> — Caeso sparsurus sanguine flammas'', </poem> qui ex caesis videlicet profunditur. <poem> (4) Vota deum primo victor solvebat Eoo'', </poem> pro ''quae dis vota sunt''. <poem> Et me consortem nati concede sepulchro </poem> Alius dixisset: <poem> Et me consortem nato concede sepulchri </poem> Et: <poem> Illa viam celerans per mille coloribus arcum </poem> id est ''per arcum mille colorum''. (5) Et: <poem> Hic alii spolia occisis derepta Latinis Coniciunt igni'', </poem> pro ''in ignem''. Et: <poem> Corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit </poem> ''Tela exit'' pro ''vitat''. Et: <poem> — Senior leto canentia lumina solvit'', </poem> pro ''vetustate senilia''. <poem> (6) — Exesaeque arboris antro'', </poem> pro ''caverna''. Et: <poem> — Frontem obscoenam rugis arat''. </poem> ''Arat'' non nimie sed pulchre dictum. <poem> Ter secum aerato circumfert tegmine silvam </poem> [p533] pro ''iaculis''. Et: ''Vir gregis'' pro ''capro''. (7) Et illa quam pulchra sunt: ''aquae mons'', ''telorum seges'', ''ferreus imber'', ut apud Homerum: <poem> Λάϊνον ἒσσο χιτῶνα κακῶν ἒνεχ’ ὂσσα ἔοργας, </poem> et: <poem> Dona laboratae Cereris </poem> et: <poem> — Oculisque aut pectore noctem Accipit'', </poem> et: <poem> Vocisque offensa resultat imago </poem> et: <poem> — Pacemque per aras Exquirunt''. </poem> et: <poem> — Paulatim abolere Sychaeum Incipit''. </poem> (8) Saepe etiam verba pro verbis pulchre ponit: <poem> Oraque corticibus sumunt horrenda cavatis </poem> ''ora'' pro ''personis'', et: <poem> Discolor unde auri per ramos aura refulsit </poem> Quid est enim aura auri, aut quemadmodum aura refulget? Sed tamen pulchre usurpavit. Et: <poem> — Simili frondescit virga metallo''. </poem> [p534] Quam bene usus est ''frondescit metallo''? (9) Et: <poem> — Nigri cum lacte veneni''. </poem> - - nigro inponere nomen lactis? Et: <poem> Haud aliter iustae quibus est Mezentius irae </poem> ''Odio esse aliquem'' usitatum: ''irae esse'' inventum Maronis est. (10) Item de duobus incipit dicere et in unum desinit: <poem> Interea reges, ingenti mole Latinus Quadriiugo vehitur curru'', </poem> ut est apud Homerum: <poem> Οἱ δὲ δύω σκόπελοι, ὁ μὲν οὐρανὸν εὐρὺν ἱκανει ὀξείῃ κορυφῇ, νεφέλη δέ μιν ἀμφιβέβηκεν. </poem> Et: <poem> Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum Corpora, sed Buten aversum cuspide fixit'', etc. </poem> <poem> (11) Iuturnam, fateor, misero succurrere fratri Suasi'', </poem> Cum solitum sit dici: ''Iuturnae suasi''. Et: <poem> — Urbem quam statuo, vestra est''. </poem> Et: <poem> Tu modo quos in spem statues submittere gentis, Praecipuum iam inde a teneris inpende laborem'', </poem> pro ''in eos inpende''. (12) Facit pulcherrimas repetitiones: <poem> Nam neque Parnassi vobis iuga, nam neque Pindi [p535]Ulla moram fecere. Quae vobis, quae digna, viri, pro talibus ausis? Vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis''. </poem> (13) Nec interpositiones eius otiosae sunt: <poem> Si te nulla movet tantarum gloria rerum, At ramum hunc (aperit ramum, qui forte latebat) Agnoscis''. </poem> <poem> Ut sceptrum hoc (dextra sceptrum nam forte gerebat) Numquam fronde levi''. </poem> (14) Et illa mutatio elegantissima est, ut de quo loquebatur subito ad ipsum verba converteret: <poem> Ut bello egregias idem disiecerit urbes, Troiamque Œchaliamque et duros mille labores Rege sub Eurystheo, fatis Iunonis iniquae, (15) Pertulerit: tu nubigenas, invicte, bimembres'', et reliqua. </poem> Illa vero intermissio: <poem> Quos ego: — sed motos praestat conponere fluctus </poem> tracta est a Demosthene: Ἀλλ’ ἐμοὶ μέν· — οὐ βούλομαι δυσχερὲς οὐδὲν εἰπεῖν ἀρξόμενος τοῦ λόγου, οὗτος δ’ ἐκ περιουσίας ἐμοῦ κατηγορεῖ. (16) Haec vero quam poetica indignatio: <poem> — Pro Iuppiter! ibit [p536]Hic, ait'', </poem> haec miseratio: <poem> O patria, o rapti nequicquam ex hoste Penates! </poem> et illa trepidatio: <poem> Ferte citi ferrum, date tela, et scandite muros: Hostis adest'', </poem> et conquestio: <poem> Mene igitur socium tantis adiungere rebus, Nise, fugis?'' </poem> (17) Quid illa excogitatio novorum intellectum, ut, <poem> — Mentitaque tela'', </poem> et: <poem> — Ferrumque armare veneno'', </poem> et: <poem> — Cultusque feros mollire colendo'', </poem> et: <poem> Exuerint silvestrem animum </poem> et: <poem> — Virgineumque alte bibit acta cruorem'', </poem> ut apud Homerum de hasta: <poem> — Λιλαιομένη χροὸς ὰσαι, </poem> (18) et: <poem> Pomaque degenerant sucos oblita priores </poem> et: <poem> — Glacie cursus frenaret aquarum'', </poem> et: <poem> Mixtaque ridenti colocasia fundit acantho </poem> et: <poem> — Est mollis flamma medullas Interea, et tacitum vivit sub pectore vulnus'', </poem> et: <poem> — Duro sub robore vivit Stuppa vomens tardum fumum'', </poem> (19) et: <poem> — Saevitque canum latratus in auras'', </poem> et: <poem> Caelataque amnem fundens pater Inachus urna </poem> et: <poem> Adfixae venis, animasque in vulnera ponunt </poem> et quicquid de apibus dixit in virorum fortium similitudinem, ut [p537]adderet quoque mores et studia et populos et praelia, quid plura, ut et ''Quirites'' vocaret. (20) Dies me deficiet, si omnia persequi a Virgilio figurata velim: sed ex his quae dicta sunt omnia similia diligens lector annotabit. ===VII.=== (1) Cum Servius ista dissereret, Praetextatus Avienum Eustathio insusurrantem videns: Quin age, inquit, Eustathi, verecundiam Avieni probi adolescentis iuva, et ipse publicato nobis quod inmurmurat. (2) Eustathius: Iamdudum, inquit, multa de Virgilio Servium gestit interrogare, quorum enarratio respicit officium litteratoris, et tempus indulgeri optat quo de obscuris ac dubiis sibi a doctiore fiat certior. (3) Et Praetextatus: Probo, inquit, mi Aviene, quod ea de quibus ambigis clam te esse non pateris. Unde exoratus sit a nobis doctissimus doctor, ut te secum negotium habere patiatur, qui in commune proficient quae desideras audire, ne tu modo ultra cesses aperire Servio viam de Virgilio disserendi. (4) Tunc Avienus, totus conversus in Servium: Dicas volo, inquit, doctorum maxime, quid sit quod, cum Virgilius anxie semper diligens fuerit in verbis pro causae merito vel atrocitate ponendis, incuriose et abiecte in his versibus verbum posuit: <poem> Candida succinctam latrantibus inguina monstris Dulichias vexasse rates''. </poem> Vexasse enim verbum est levis ac parvi incommodi, nec tam [p538]atroci casui congruens, cum repente homines a belua inmanissima rapti laniatique sint. (5) Sed et aliud huiuscemodi deprehendi: <poem> — Quis aut Eurysthea durum Aut inlaudati nescit Busiridis aras?'' </poem> Hoc enim verbum, ''inlaudati'', non est idoneum ad exprimendam sceleratissimi hominis detestationem, qui, quod homines omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus sed detestatione execrationeque totius generis humani dignus est. (6) Sed nec hoc verbum ex diligentia Virgiliana venire mihi videtur: <poem> Per tunicam squalentem auro </poem> Non enim convenit dicere ''auto squalentem'', quoniam nitori splendorique auri contraria sit squaloris inluvies. (7) Et Servius: De verbo ''vexasse'' ita responderi posse arbitror. ''Vexasse'' grave verbum est, tractumque ab eo videtur quod est ''vehere'', in quo inest iam vis quaedam alieni arbitrii, non enim sui potens est qui vehitur. ''Vexare'' autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiore est. (8) Nam qui fertur et raptatur atque huc et illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur: sicuti ''taxare'' pressius crebriusque est quam ''tangere'', unde id procul dubio inclinatum est, et ''iactare'' multo fusius largiusque est quam ''iacere'', unde id verbum traductum est, ''quassare'' etiam quam ''quatere'' gravius violentiusque est. (9) Non igitur, quia vulgo dici solet vexatum esse quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit conservata est. (10) M. Catonis verba sunt ex oratione quam de Achaeis scripsit: ''Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret''. Vexatam Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut [p539]saevitiae aut inmanitatis genus reperiri queat quod in eo tempore Italia non perpessa sit. (11) M. Tullius quarto in Verrem: ''Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, ut non ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur''. (12) De ''inlaudato'' autem duo videntur responderi posse. Unum eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid quod laudari queat. Unde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est: <poem> Πολλάκι γὰρ καὶ μωρὸς ἀνὴρ μάλα καίριον εἲπεν. </poem> (13) Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat is inlaudatus est, isque omnium pessimus deterrimusque est: ac sicuti omnis culpae privatio inculpatum facit, inculpatus autem instar est absolutae virtutis, inlaudatus quoque igitur finis est extremae malitiae. (14) Itaque Homerus non virtutibus appellandis sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est: <poem> Τὼ δ’ οὐκ ἄκοντε πετέσθεν, </poem> et item illud: <poem> Ἔνθ’ οὐκ ἄν βρίζοντα ἴδοις Ἀγαμέμνονα δῖον, Οὐδὲ καταπτώσσοντ’, οὐδ’ οὐκ ἐθέλοντα μάχεσθαι. </poem> (15) Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Ὂρος τοῦ μεγέθους τῶν ἡδονῶν παντὸς τοῦ ἀλγοῦντος ὑπεξαίρεσις. Eadem ratione idem Virgilius ''inamabilem'' dixit Stygiam paludem. Nam [p540]sicut ''inlaudatum'' κατὰ στέρησιν laudis, ita ''inamabilem'' per amoris στέρησιν detestatus est. (16) Altero modo ''inlaudatus'' ita defenditur: ''Laudare'' significat prisca lingua nominare appellareque: sic in actionibus civilibus auctor laudari dicitur, quod est nominari: ''inlaudatus'' ergo est quasi ''inlaudabilis'', id est ''numquam nominandus'', sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est uti nomen eius qui templum Dianae Ephesiae incenderat ne quis ullo in tempore nominaret. (17) Tertium restat ex his quae reprehensa sunt, quod ''tunicam squalentem auro'' dixit. Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. ''Squalere'' enim dictum est ab squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur. (18) Quam rem et alii et hic idem poeta locis aliquot demonstrat: <poem> — Quem pellis'', inquit, ''aenis In plumam squamis auro conserta tegebat'', </poem> et alio loco: <poem> Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis Horrebat squamis''. </poem> Accius in *Pelopidibus ita scribit: <poem> Eiu serpentis squamae squalido auro et purpura praetextae </poem> [p541] (19) Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id ''squalere'' dicebatur. Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium ''squalor'' appellatur: cuius significationis multo adsiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam ''squalor'' de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit. ===VIII.=== (1) Gratum mihi est, Avienus ait, correctum quod de optimis dictis male opinabar. Sed in hoc versu videtur mihi deesse aliquid: <poem> Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat Succinctus trabea''. </poem> Si enim nihil deesse concedimus, restat ut fit ''lituo et trabea succinctus'': quod est absurdissimum, quippe cum ''lituus'' sit virga brevis in parte qua robustior est incurva, qua augures utuntur: nec video qualiter lituo possit succinctus videri. (2) Respondit Servius sic hoc dictum esse, ut pleraque dici per defectionem solent: veluti cum dicitur ''M. Cicero homo magna eloquentia'' et ''Roscius histrio summa venustate'', non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno ac perfecto auditur. (3) Ut Virgilius alio in loco: <poem> Victorem Buten inmani corpore </poem> id est ''corpus inmane habentem'', et item alibi: <poem> In medium geminos inmani pondere cestus Proiecit'', </poem> [p542]ac similiter: <poem> — Domus sanie dapibusque cruentis''. </poem> (4) Sic igitur id quoque dictum videri debet: ''Ipse Quirinali lituo'', id est ''lituum Quirinalem tenens''. Quod minime mirandum foret, si ita dictum fuisset: ''Picus Quirinali lituo erat'', sicuti dicimus: ''statua grandi capite erat''. Et ''est'' autem et ''erat'' et ''fuit'' plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. (5) Sed quoniam facta litui mentio est, praetermittendum non est quod posse quaeri animadvertimus, utrum a tuba lituus auguralis appelletur an tuba a lituo augurum lituus dicta sit. Utrumque enim pari forma et pariter in capite incurvum est. (6) Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu ''lituus'' appellata est ex illo Homeri versu: Λίγξε βιὸς, necesse est ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. Utitur autem vocabulo isto Virgilius et pro tuba, ut ibi: <poem> Et lituo pugnas insignis obibat et hasta </poem> (7) Subiecit Avienus: ''Maturate fugam'' quid sit, parum mihi liquet. Contraria enim videtur mihi fuga maturitati: unde, quid de hoc verbo sentiendum sit, quaeso me doceas. (8) Et Servius: Nigidius, homo omnium bonarum artium disciplinis egregius: ''Mature'', inquit, ''est quod neque citius neque serius, sed medium quiddam et temperatum est.'' Bene atque proprie Nigidius. Nam et in frugibus et in pomis matura dicuntur quae neque cruda et inmitia sunt neque caduca et nimium cocta, sed tempore suo temperate adulta. (9) Hanc interpretationem Nigidianam divus Augustus duobus verbis Graecis eleganter exprimebat. Nam et dicere in sermonibus et scribere in epistolis solitum ferunt: Σπεῦδε βραδέως, per quod monebat, ut ad rem agendam simul adhiberetur [p543]et industriae celeritas et tarditas diligentiae, ex quibus duobus contrariis fit maturitas. (10) Sic ergo et Virgilius inducit Neptunum discessum ventis imperantem ut et tam cito discedant tamquam fugiant, et tamen flandi mediocritatem in regressu teneant tamquam ''mature'', id est temperate, abeuntes. Veretur enim ne in ipso discessu classi noceant, dum raptu nimio tamquam per fugam redeunt. (11) Idem Virgilius duo ista verba ''maturare'' et ''properare'' tamquam plane contraria scitissime separavit in his versibus: <poem> Frigidus agricolas si quando continet imber, Multa, forent quae mox caelo properanda sereno, Maturare datur.'' </poem> (12) Bene et eleganter duo ista verba divisit. Namque in praeparatu rei rusticae per tempestates pluvias, quoniam ex necessitate otium est, maturari potest: per serenas vero, quoniam tempus instat, properari necesse est. (13) Sane cum significandum est coactius quid et festinantius factum, rectius hoc dicitur ''praemature'' factum quam ''mature'': sicuti Afranius dixit in togata, cui Titulus nomen est: <poem> [p544] Adpetis dominatum *petens praemature praecocem. </poem> In quo versu animadvertendum est quod ''praecocem'' inquit, non ''praecoquem'': est enim casus eius rectus non ''praecoquis'' sed ''praecox''. (14) Hic Avienus rursus interrogat: cum Virgilius, inquit, Aenean suum tamquam omnia pium a contagione atrocis visus apud inferos vindicaverit, et magis eum fecerit audire reorum gemitus quam ipsa videre tormenta, in ipsos vero campos piorum licenter induxerit: cur hoc tamen versu ostendit illi partem locorum, quibus inpii cohibebantur: [p545] <poem> Vestibulum ante ipsum primisque in faucibus Orci? </poem> Qui enim vestibulum et fauces videt intra ipsam aedem iam sine dubitatione successit: aut si quid aliud de ''vestibuli'' vocabulo intellegendum est, scire desidero. (15) Ad haec Servius: Pleraque sunt vocabula, quibus vulgo utimur, neque tamen liquido advertimus quid ea ex vera proprietate significent: sicuti est ''vestibulum'' in sermonibus celebre atque obvium verbum, non omnibus tamen qui illo facile utuntur liquido expectatum. Putant enim ''vestibulum'' esse partem domus priorem, quam ''atrium'' vocant. (16) Sed *Caecilius Gallus, vir doctissimus, in libro de significatione verborum quae ad ius civile pertinent secundo ''vestibulum'' dicit ''esse non in ipsis aedibus neque aedium partem, sed locum ante ianuam domus vacuum, per quem de via aditus accessusque ad fores aedium sit.'' Ipsa enim ianua procul a via fiebat area intersita quae vacaret. (17) Quae porro huic vocabulo ratio sit, quaeri multum solet: sed quae scripta apud idoneos auctores legi proferre in medium non pigebit. (18) ''Ve'' particula, sicuti quaedam alia, tum intentionem significat tum minutionem. Nam ''vetus'' et ''vehemens'', alterum ab aetatis magnitudine conpositum elisumque est, alterum a nimio impetu et vi mentis instructum. ''Vecors'' autem et ''vesanus'' privationem significat sanitatis aut cordis. (19) Diximus autem superius eos qui amplas domus antiquitus faciebant locum ante ianuam vacuum relinquere solitos, qui inter fores domus et viam medius [p546]esset. (20) In eo loco qui dominum eius domus salutatum venerant priusquam admitterentur consistebant: et neque in via stabant neque intra aedes erant. Ab illa ergo grandis loci consistione et quasi quadam stabulatione ab advenientibus priusquam intromitterentur in domum. (21) Alii consentientes vestibula eadem esse quae diximus in sensu tamen vocabuli dissentiunt: referunt enim non ad eos qui adveniunt, sed ad illos qui in domo commanent, quoniam illic numquam consistunt, sed solius transitus causa ad hunc locum veniunt exeundo sive redeundo. (22) Sive igitur secundum priores per augmentum sive per secundos per diminutionem intellegendum est, tamen ''vestibulum'' constat aream dici quae a via domum dividit. ''Fauces'' autem iter angustum est per quod ad vestibulum de via flectitur. (23) Ergo Aeneas cum videt ''fauces'' atque ''vestibulum'' domus inpiorum, non est intra domum, nec contactu aedium saevo execrabilique polluitur, sed de via videt loca inter viam et aedes locata. ===IX.=== (1) Bidentes hostiae'' quid essent, inquit Avienus, interrogavi quendam de grammaticorum cohorte: et ille ''bidentes'' oves esse respondit, idcircoque ''lanigeras'' adiectum, ut oves planius demonstrarentur. (2) Esto, inquam, oves ''bidentes'' dicantur. Sed quae ratio huius in ovibus epitheti, scire, inquam, volo. Atque [p547]ille nihil cunctatus: Oves, inquit, ''bidentes'' dictae sunt, quod duos tantum dentes habeant. Ubi terrarum, quaeso te, inquam, duos solos per naturam dentes habere oves aliquando vidisti? Ostentum enim hoc est, et factis piaculis procurandum. (3) Tum ille permotus mihi et irritatus: Quaere, inquit, ea potius quae a grammatico quaerenda sunt: nam de ovium dentibus opiliones percontator. Facetias nebulonis hominis risi et reliqui: sed te percontor, quasi ipsius verborum naturae conscium. (4) Tum Servius: De numero dentium, quem ille opinatus est, reprehendendus a me non est, cum ipse iam riseris: verum procurandum mihi est, ne illud obrepat quod ''bidentes'' epitheton sit ovium, cum Pomponius, egregius Atellanarum poeta, in Gallis Transalpinis hoc scripserit: <poem> Mars, tibi voveo facturum, si unquam rediero, Bidente verre''. </poem> (5) Publius autem Nigidius in libro quem de extis conposuit ''bidentes'' appellari non oves solas sed omnes hostias bimas. Neque tamen dixit cur ita appellentur. (6) Sed in commentariis ad ius pontificium pertinentibus legi ''bidennes'' primo dictas, ''d'' littera ex superfluo, ut saepe adsolet, interiecta. Sic pro ''reire'' ''redire'' dicitur, et pro ''reamare'' ''redamare'', et ''redarguere'', non ''rearguere''. Ad hiatum [p548]enim duarum vocalium procurandum interponi solet ''d'' littera. (7) Ergo ''bidennes'' primum dictae sunt quasi ''biennes'', et longo usu loquendi corrupta est vox ex ''bidennibus'' in ''bidentes''. Hyginus tamen, qui ius pontificium non ignoravit, in quinto librorum quos de Virgilio fecit ''bidentes'' appellari scripsit hostias quae per aetatem duos dentes altiores haberent, per quos ex minore in maiorem transcendisse constaret aetatem. (8) Iterum quaerit Avienus in his versibus: <poem> Frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere Inpositi dorso, atque equitem docuere sub armis Insultare solo et gressus glomerare superbos'', </poem> cur Virgilius equi officium equiti dederit? Nam ''insultare solo'' et ''glomerare gressus'' equi constat esse, non equitis. (9) Bene, inquit Servius: haec tibi quaestio nata est ex incuria veteris lectionis. Nam quia seculum nostrum ab Ennio et omni bibliotheca vetere descivit, multa ignoramus, quae non laterent, si veterum lectio nobis esset familiaris. Omnes enim antiqui scriptores ut hominem equo insidentem, ita et equum, cum portaret hominem, ''equitem'' vocaverunt, et ''equitare'' non hominem tantum sed equum quoque dixerunt. (10) Ennius libro Annalium septimo ait: <poem> Denique vi magna quadrupes eques atque elephanti Proiciunt esse''. </poem> Numquid dubium est quin ''equitem'' in hoc loco ipsum equum dixerit, cum addidisset illi epitheton ''quadrupes''? (11) Sic et ''equitare'', quod verbum e vocabulo ''equitis'' inclinatum est, et homo utens equo et equus sub homine gradiens dicebatur. Lucilius namque, vir adprime linguae Latinae scius, equum equitare dicit hoc versu: [p549] <poem> Nempe hunc currere equum nos atque equitare videmus </poem> (12) Ergo et apud Maronem, qui antiquae Latinitatis diligens fuit, ita intellegendum est: <poem> — atque equitem docuere sub armis'', </poem> id est, docuerunt equum portantem hominem <poem> Insultare solo et gressus glomerare superbos </poem> (13) Subiecit Avienus: <poem> — Cum iam trabibus contextus acernis Staret equus''. </poem> Scire vellem in equi fabrica casune an ex industria hoc genus ligni nominaverit? Nam licet unum pro quolibet ligno ponere poeticae licentiae sit, solet tamen Virgilius temeritatem licentiae non amare, sed ratione certa vim rerum vel nominum eligere. {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen= Saturnalia/V|Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=Saturnalia/VII|Liber VII }} cvipnd2uxs2xgjwtp1k7j820jlzyy8l 275367 275366 2026-08-07T21:29:29Z Demetrius Talpa 13304 275367 wikitext text/x-wiki ==Liber VI== {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber VI }} {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen= Saturnalia/V|Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=Saturnalia/VII|Liber VII }} [p496] ===I.=== (1) Hic Praetextatus: Mirum, inquit, in modum digessit Eustathius quae de Graeca antiquitate carmini suo Virgilius inseruit. Sed meminimus viros inter omnes nostra aetate longe doctissimos, Furium Caecinamque Albinos, promisisse se prodituros quid idem Maro de antiquis Romanis scriptoribus traxerit: quod nunc ut fiat tempus ammonet. (2) Cumque omnibus idem placeret, tum Furius Albinus: Etsi vereor me, dum ostendere cupio quantum Virgilius noster ex antiquiorum lectione profecerit et quos ex [p497]omnibus flores vel quae in carminis sui decorem ex diversis ornamenta libaverit, occasionem reprehendendi vel inperitis vel malignis ministrem, exprobrantibus tanto viro alieni usurpationem, nec considerantibus hunc esse fructum legendi, aemulari ea quae in aliis probes et quae maxime inter aliorum dicta mireris in aliquem usum tuum oportuna derivatione convertere, quod et nostri tam inter se quam a Graecis et Graecorum excellentes inter se saepe fecerunt. (3) Et, ut de alienigenis taceam, possem pluribus edocere quantum se mutuo conpilarint bibliothecae veteris auctores: quod tamen oportune alias, si volentibus vobis erit, probabo. Unum nunc exemplum proferam, quod ad probanda quae adsero paene sufficiet. (4) Afranius enim togatarum scriptor in ea togata quae ''Compitalia'' inscribitur non inverecunde respondens arguentibus, quod plura sumpsisset a Menandro: <poem> — ''Fateor'', inquit, ''sumpsi, non ab illo modo, ''Sed ut quisque habuit conveniret quod mihi ''Quodque me non posse melius facere credidi, ''Etiam a Latino.'' </poem> (5) Quod si haec societas et rerum communio poetis scriptoribusque omnibus inter se exercenda concessa est, quis fraudi Virgilio vortat, si ad excolendum se quaedam ab antiquioribus mutuatus sit? Cui etiam gratia hoc nomine est habenda, quod nonnulla ab illis [p498]in opus suum, quod aeterno mansurum est, transferendo fecit ne omnino memoria veterum deleretur: quos, sicut praesens sensus ostendit, non solum neglectui verum etiam risui habere iam coepimus. (6) Denique et iudicio transferendi et modo imitandi consecutus est ut quod apud illum legerimus alienum aut illius esse malimus aut melius hic quam ubi natum est sonare miremur. (7) Dicam itaque primum quos ab aliis traxit vel ex dimidio sui versus vel paene solidos: post hoc locos integros cum parva quadam immutatione translatos sensusve ita transcriptos, ut unde essent eluceret, immutatos alios, ut tamen origo eorum non ignoraretur: post haec quaedam de his quae ab Homero sumpta sunt ostendam non ipsum ab Homero tulisse, sed prius alios inde sumpsisse, et hunc ab illis, quos sine dubio legerat, transtulisse. <poem> (8) Vertitur interea caelum, et ruit oceano nox''. </poem> Ennius in libro sexto: <poem> Vertitur interea caelum cum ingentibus signis </poem> <poem> (9) Axem humero torquet stellis ardentibus aptum''. </poem> Ennius in primo: <poem> Qui caelum versat stellis fulgentibus aptum </poem> et in tertio: <poem> Caelum prospexit stellis fulgentibus aptum </poem> et in decimo: <poem> Hinc nox processit stellis ardentibus apta </poem> <poem> (10) Conciliumque vocat divum pater atque hominum rex''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Tum cum corde suo divum pater atque hominum rex Effatur''. </poem> [p499] <poem> (11) Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt''. </poem> Ennius in primo: <poem> Est locus, Hesperiam quam mortales perhibebant </poem> <poem> (12) Tuque o Thybri tuo genitor cum flumine sancto''. </poem> Ennius in primo: <poem> Teque, pater Thyberine, tuo cum flumine sancto </poem> <poem> (13) Accipe, daque fidem: sunt nobis fortia bello Pectora''. </poem> Ennius in primo: <poem> Accipe, daque fidem, foedusque feri bene firmum </poem> <poem> (14) Et lunam in nimbo nox intempesta tenebat''. </poem> Ennius in primo: <poem> Cum superum lumen nox intempesta teneret </poem> <poem> (15) Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas persolves''. </poem> Ennius in primo: <poem> Non pol homo quisquam faciet inpune animatus Hoc, nisi tu: nam mi calido das sanguine poenas''. </poem> <poem> (16) — Concurrunt undique telis Indomiti agricolae''. </poem> Ennius in tertio: <poem> Postquam defessi sunt, stant, et spargere sese Hastis: ansatis concurrunt undique telis''. </poem> (17) — Summa nituntur opum vi''. </poem> Ennius in quarto: <poem> Romani scalis summa nituntur opum vi </poem> et in sexto decimo: <poem> Reges per regem statuasque sepulchraque quaerunt; Aedificant nomen: summa nituntur opum vi''. </poem> [p500] <poem> (18) Et mecum ingentes oras evolvite belli''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Quis potis ingentes oras evolvere belli? </poem> <poem> (19) Ne qua meis dictis esto mora: Iuppiter hac stat''. </poem> Ennius in septimo: <poem> Non semper vestra evertit: nunc Iuppiter hac stat </poem> <poem> (20) Invadunt urbem somno vinoque sepultam''. </poem> Ennius in octavo: <poem> Nunc hostes vino domiti somnoque sepulti </poem> <poem> (21) Tollitur in caelum clamor, cunctique Latini''. </poem> Ennius in septimo decimo: <poem> Tollitur in caelum clamor exortus utrisque </poem> <poem> (22) Quadripedante putrem sonitu quatit ungula campum''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Explorant Numidae: totum quatit ungula terram </poem> idem in octavo: <poem> Consequitur, summo sonitu quatit ungula terram </poem> idem in septimo decimo: <poem> It eques, et plausu cava concutit ungula terram </poem> <poem> (23) Unus qui nobis cunctando restituit rem''. </poem> Ennius in duodecimo: <poem> Unus homo nobis cunctando restituit rem </poem> <poem> (24) Conruit in vulnus: sonitum super arma dederunt''. </poem> Ennius in sexto decimo: <poem> Concidit, et sonitum simul insuper arma dederunt </poem> <poem> (25) Et iam prima novo spargebat lumine terras''. </poem> Lucretius in secundo: [p501] <poem> Cum primum aurora respergit lumine terras </poem> <poem> (26) Flammarum longos a tergo involvere tractus''. </poem> Lucretius in secundo: <poem> Nonne vides longos flammarum ducere tractus? </poem> <poem> (27) — Ingeminant abruptis nubibus ignes''. </poem> Lucretius in secundo: <poem> Nunc hinc, nunc illinc abruptis nubibus ignes </poem> <poem> (28) — Belli simulachra ciebat''. </poem> Lucretius in secundo: <poem> Conponunt, conplent; belli simulachra cientur </poem> <poem> (29) — Simulachraque luce carentum''. </poem> Lucretius in quarto: <poem> — Cum saepe figuras Contuimur miras, simulachraque luce carentum''. </poem> <poem> (30) Asper acerba tuens retro redit''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Asper acerba tuens inmani corpore serpens </poem> <poem> (31) Tithoni croceum linquens Aurora cubile''. </poem> Furius in primo annali: <poem> Interea Oceani linquens Aurora cubile </poem> <poem> (32) Quod genus hoc hominum, quaeve hunc tam barbara morem?''. </poem> Furius in sexto: <poem> Quod genus hoc hominum Saturno sancte create? </poem> <poem> (33) Rumoresque serit varios, ac talia fatur''. </poem> Furius in decimo: <poem> Rumoresque serunt varios, et multa requirunt </poem> <poem> (34) Nomine quemque vocans, reficitque ad praelia pulsos''. </poem> Furius in undecimo: <poem> Nomine quemque ciet: dictorum tempus adesse Commemorat'', </poem> deinde infra: <poem> Confirmat dictis, simul atque exuscitat acris Ad bellandum animos, reficitque ad praelia mentes''. </poem> [p502] <poem> (35) Dicite, Pierides, non omnia possumus omnes''. </poem> Lucilius in quinto: <poem> Maior erat natu: non omnia possumus omnes </poem> <poem> (36) Diversi circumspiciunt: hoc acrior idem''. </poem> Pacubius in Medea: <poem> Diversi circumspicimus, horror percipit </poem> <poem> (37) Ergo iter inceptum peragunt rumore secundo''. </poem> Suevius in libro secundo: <poem> — Redeunt, referunt petita rumore secundo''. </poem> <poem> (38) Numquam hodie effugies, veniam quocumque vocaris''. </poem> Naevius in Equo Troiano: <poem> Numquam hodie effugies, quin mea manu moriare </poem> <poem> (39) Vendidit hic auro patriam, dominumque potentem Inposuit: fixit leges pretio atque refixit''. </poem> Varius de Morte: <poem> Vendidit hic Latium populis, agrosque Quiritum Eripuit: fixit leges pretio atque refixit''. </poem> <poem> (40) Ut gemma bibat et Sarrano dormiat ostro''. </poem> Varius de Morte: <poem> Incubet et Tyriis, atque ex solido bibat auro </poem> <poem> (41) Talia secla suis dixerunt currite fusis''. </poem> [p503]Catullus: <poem> Currite ducenti subtegmine, currite fusi </poem> <poem> (42) Felix heu, nimium felix, si litora tantum Numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae''. </poem> Catullus: <poem> Iuppiter omnipotens, utinam non tempore primo Gnosia Cecropiae tetigissent litora puppes''. </poem> <poem> (43) — Magna ossa lacertosque Extulit''. </poem> Lucilius in septimo decimo: <poem> — Magna ossa lacertique Adparent homini''. </poem> <poem> (44) — Placidam per membra quietem I nrigat''. </poem> Furius in primo: <poem> — Mitemque rigat per pectora somnum''. </poem> et Lucretius in quarto: <poem> Nunc quibus ille modis somnus per membra quietem Inrigat''. </poem> <poem> (45) — Camposque liquentes''. </poem> Lucretius in sexto [simile de mari]: <poem> Et liquidam molem, camposque natantes </poem> <poem> (46) — Et geminos, duo fulmina belli, Scipiadas''. </poem> Lucretius in tertio: <poem> Scipiadas, belli fulmen, Carthaginis horror </poem> <poem> (47) — Et ora Tristia tentantum sensu torquebit amaro''. </poem> [p504]Lucretius in secundo: <poem> — Foedo pertorquent ora sapore''. </poem> <poem> (48) Morte obita quales fama est volitare figuras''. </poem> Lucretius in primo: <poem> Cernere uti videamur eos, audireque coram, Morte obita quorum tellus amplectitur ossa''. </poem> Hinc est et illud Virgilii: <poem> Et patris Anchisae gremio conplectitur ossa </poem> <poem> (49) — Ora modis adtollens pallida miris''. </poem> Lucretius in primo: <poem> Sed quaedam simulachra modis pallentia miris </poem> <poem> (50) Tum gelidus toto manabat corpore sudor''. </poem> Ennius in sexto decimo: <poem> Tunc timido manat ex omni corpore sudor </poem> <poem> (51) Labitur uncta vadis abies''. </poem> Ennius in quarto decimo: <poem> Labitur uncta carina, volat super impetus undas </poem> <poem> (52) — Ac ferreus ingruit imber''. </poem> Ennius in octavo: <poem> Hastati spargunt hastas, fit ferreus imber </poem> <poem> (53) — Apicem tamen incita summum Hasta tulit''. </poem> Ennius in sexto decimo: <poem> — Tamen induvolans secum abstulit hasta Insigne''. </poem> <poem> (54) Pulverulentus eques furit: omnes arma requirunt''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Balantum pecudes quatit: omnes arma requirunt </poem> <poem> (55) Nec visu facilis, nec dictu adfabilis ulli''. </poem> [p505]Accius in Philoctete: <poem> Quem neque tueri contra nec adfari queas </poem> <poem> (56) Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis, Aut leto insigni''. </poem> Accius in Armorum iudicio: <poem> — Nam tropaeum ferre me a forti viro Pulchrum est: si autem vincar, vinci a tali nullum est probrum''. </poem> <poem> (57) — Nec, si miserum fortuna Sinonem Finxit, vanum etiam mendacemque inproba finget''. </poem> Accius in Telepho: <poem> — Nam si a me regnum fortuna atque opes Eripere quivit, at virtutem nequiit''. </poem> <poem> (58) Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem''. </poem> Accius in Armorum iudicio: <poem> Virtuti sis par, dispar fortunis patris </poem> <poem> (59) — Iamiam nec maxima Iuno, Nec Saturnius haec oculis pater adspicit aequis''. </poem> Accius in Antigona: <poem> — Iamiam neque di regunt, Neque profecto deum summus rex omnibus curat''. </poem> <poem> (60) Num capti potuere capi? num incensa cremavit Troia viros?'' </poem> Ennius in undecimo, cum de Pergamis loqueretur: [p506] <poem> Quae neque Dardaniis campis potuere perire; Nec, cum capta, capi nec, cum combusta, cremari''. </poem> <poem> (61) Multi praeterea, quos fama obscura recondit''. </poem> Ennius in Alexandro: <poem> Multi alii adventant, paupertas quorum obscurat nomina </poem> <poem> (62) Audentes fortuna iuvat''. </poem> Ennius in septimo: <poem> Fortibus est fortuna viris data </poem> <poem> (63) — Recoquunt patrios fornacibus enses; Et curvae rigidum falces conflantur in ensem''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Inde minutatim processit ferreus ensis; Versaque in obscenum species est falcis aenae''. </poem> <poem> (64) — Pocula sunt fontes liquidi atque exercita cursu Flumina''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Ad sedare sitim fluvii fontesque vocabant </poem> <poem> (65) Quos rami fructus, quos ipsa volentia rura Sponte tulere sua, carpit''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Quod sol atque imbres dederant, quod terra crearat Sponte sua, satis id placabat pectora donum''. </poem> ===II.=== (1) Post versus ab aliis vel ex integro vel ex parte translatos vel quaedam immutando verba tamquam fuco alio tinctos nunc locos locis conponere sedet animo, ut unde formati sint quasi de speculo cognoscas. [p507] <poem> (2) Nec sum animi dubius, verbis ea vincere magnum Quam sit, et angustis hunc addere rebus honorem. Sed me Parnasi deserta per ardua dulcis Raptat amor: iuvat ire iugis qua nulla priorum Castaliam molli devertitur orbita clivo''. </poem> (3) Lucretius in primo: <poem> Nec me animi fallit, quam sint obscura, sed acri Percussit thyrso laudis spes magna meum cor, Et simul incussit suavem mi in pectus amorem Musarum: quo nunc instinctus mente vigenti, Avia Pieridum peragro loca nullius ante Trita solo''. </poem> (4) Accipe et alterum locum Maronis illi unde traxerat conparandum, ut eundem colorem ac paene similem sonum loci utriusque repperias. Virgilius: <poem> Si non ingentem foribus domus alta superbis Mane salutantum totis vomit aedibus undam; Nec varios inhiant pulchra testudine postes''. </poem> et mox: <poem> At secura quies, et nescia fallere vita, Dives opum variarum: at latis otia fundis, Speluncae vivique lacus: at frigida Tempe Mugitusque boum mollesque sub arbore somni Non absunt: ilic saltus ac lustra ferarum, Et patiens operum exiguoque adsueta iuventus''. </poem> (5) Lucretius in libro secundo: <poem> Si non aurea sunt iuvenum simulachra per aedes, Lampadas igniferas manibus retinentia dextris, Lumina nocturnis epulis ut subpeditentur, Nec domus argento fulgens auroque renidens, Nec citharam reboant laqueata aurataque templa: [p508]Cum tamen inter se prostrati in gramine molli Propter aquae rivum sub ramis arboris altae, Non magnis opibus iucunde corpora curant: Praesertim cum tempestas adridet et anni Tempora conspergunt viridantes floribus herbas''. </poem> <poem> (6) Non umbrae altorum nemorum, non mollia possunt Prata movere animum: non qui per saxa volutus Purior electro campum petit amnis''. </poem> Lucretius in secundo: <poem> Nec tenerae salices atque herbae rore virentes Fluminaque ulla queunt summis labentia ripis Oblectare animum subitamque avertere curam''. </poem> (7) Ipsius vero pestilentiae, quae est in tertio Georgicorum, color totus et liniamenta paene omnia tracta sunt de descriptione pestilentiae quae est in sexto Lucretii. Nam Virgiliana incipit: <poem> Hic quondam morbo caeli miseranda coorta est Tempestas totoque auctumni incanduit aestu, Et genus omne neci pecudum dedit, omne ferarum''. </poem> Lucretii vero sic incipit: <poem> Haec ratio quondam morborum et mortifer aestus Finibus in Cecropis funestos reddidit agros, Vastavitque vias, exhausit civibus urbem''. </poem> (8) Sed, quatenus totum locum utriusque ponere satis longum est, excerpam aliqua ex quibus similitudo geminae descriptionis adpareat. Virgilius ait: <poem> Tum vero ardentes oculi atque adtractus ab alto Spiritus, interdum gemitu gravis, imaque longo [p509]Ilia singultu tendunt: it naribus ater Sanguis, et oppressas fauces premit aspera lingua''. </poem> (9) Lucretius ait: <poem> Principio caput incensum fervore gerebant, Et duplices oculos suffusa luce rubentes: Sudabant etiam fauces intrinsecus artae Sanguine, et ulceribus via saepta coibat: Atque animi interpres manabat lingua cruore, Debilitata malis, motu gravis, aspera tactu''. </poem> (10) Virgilius ait: <poem> Haec ante exitium primis dant signa diebus </poem> et quae darent signa supra retulit idem: <poem> — Demissae aures, incertus ibidem Sudor, et ille quidem morituris frigidus; aret Pellis et adtactu tractanti dura resistit''. </poem> (11) Lucretius ait: <poem> Multaque praeterea mortis tunc signa dabantur: Perturbati animi, mens in maerore metuque, Triste supercilium, furiosus vultus et acer, Sollicitae porro plenaeque sonoribus aures, Creber spiritus aut ingens raroque coortus, Sudorisque madens per collum splendidus humor, Tenuia sputa, minuta, croci contacta colore, Salsoque per fauces raucas vix edita tussis''. </poem> (12) Virgilius ait: <poem> Profuit inserto latices infundere cornu Lenaeos: ea visa salus morientibus una. Mox erat hoc ipsum exitio''. </poem> Lucretius ait: <poem> Nec ratio remedi communis certa dabatur. Nam quod alis dederat vitalis aeris auras [p510]Volvere in ore licere et caeli templa tueri, Hoc aliis erat exitio letumque parabat''. </poem> (13) Virgilius ait: <poem> Praeterea nec mutari iam pabula refert: Quaesitaeque nocent artes, cessere magistri''. </poem> Lucretius ait: <poem> Nec requies erat ulla mali: defessa iacebant Corpora, mussabat tacio medicina timore''. </poem> (14) Virgilius ait: <poem> Ipsis est aer avibus non aequus, et illae Praecipites alta vitam sub nube relinquunt''. </poem> Lucretius ait: <poem> Nec tamen omnino temere illis sedibus ulla Conparebat avis: nec tristia secla ferarum - Exuperant silvis: languebant pleraque morbo, Et moriebantur''. </poem> Nonne vobis videntur membra huius descriptionis ex uno fonte manasse? (15) Sed rursus locos alios conparemus: <poem> — Gaudent perfusi sanguine fratrum, Exilioque domos et dulcia limina mutant''. </poem> Lucretius in tertio: <poem> Sanguine civili rem conflant, divitiasque Conduplicant avidi, caedem caede adcumulantes, Crudeles gaudent in tristi funere fratris''. </poem> <poem> (16) Multa dies variusque labor mutabilis aevi Retulit in melius: multos alterna revisens Lusit et in solido rursus fortuna locavit''. </poem> Ennius in octavo: <poem> — Multa dies in bello conficit unus: Et rursus multae fortunae forte recumbunt. Haudquaquam quemquam semper fortuna secuta est''. </poem> [p511] <poem> (17) O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci Virtute exuperas, tanto me inpensius aequum est Consulere atque omnes metuentem expendere causas''. </poem> Accius in Antigona: <poem> — Quanto magis te istiusmodi esse intellego, Tanto, Antigona, magis me par est tibi consulere'' [''et'']'' parcere''. </poem> <poem> (18) O lux Dardaniae, spes o fidissima Teucrum'', </poem> et reliqua. Ennius in Alexandro: <poem> O lux Troiae, germane Hector, quid ita cum tuo lacerato Corpore miser? aut qui te sic respectantibus tractavere Nobis?'' </poem> <poem> (19) Frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere Inpositi dorso atque equitem docuere sub armis Insultare solo et gressus glomerare superbos''. </poem> Varius de Morte: <poem> Quem non ille sinit lentae moderator habenae Qua velit ire sed angusto prius ore coercens Insultare docet campis, fingitque morando''. </poem> <poem> (20) Talis amor Daphnin, qualis cum fessa iuvencum Per nemora atque altos quaerendo bucula lucos Propter aquae rivum viridi procumbit in ulva Perdita, nec serae meminit decedere nocti''. </poem> Varius de Morte: [p512] <poem> Ceu canis umbrosam lustrans Gortynia vallem, Si veteris potuit cervae conprendere lustra, Saevit in absentem, et circum vestigia lustrans, Aethera per nitidum tenues sectatur odores. Non amnes illam medii, non ardua tardant; Perdita nec serae meminit decedere nocti''. </poem> <poem> (21) — Nec te tua funera mater Produxi pressive oculos aut vulnera lavi''. </poem> Ennius in Cresphonte: <poem> Neque terram inicere neque cruenta convestire corpora Mihi licuit, neque miserae lavere lacrimae salsum sanguinem''. </poem> <poem> (22) Namque canebat uti magnum per inane coacta Semina terrarumque animaeque marisque fuissent, Et liquidi simul ignis, ut his exordia primis Omnia et ipse tener mundi concreverit orbis: Tum durare solum, et discludere Nerea ponto Coeperit, et rerum paulatim sumere formas, Iamque novum terrae stupeant lucescere solem''. </poem> (23) Lucretius in quinto, ubi de confusione orbis ante hunc statum loquitur: <poem> His neque tum solis rota cerni lumine claro Altivolans poterat, neque magni sidera mundi; Nec mare nec caelum, nec denique terra nec aer, Nec similis nostris rebus res ulla videri. Sed nova tempestas quaedam molesque coorta. Diffugere inde loci partes coepere, paresque Cum paribus iungi res et discludere mundum, Membraque dividere et magnas disponere partes''. </poem> (24) et infra: <poem> Hoc est a terris magnum secernere caelum, [p513]Et seorsum mare uti secreto humore pateret, Seorsus item puri secretque aetheris ignes''. </poem> et infra: <poem> Omnia enim magis haec ex levibus atque rotundis </poem> <poem> (25) Cum fatalis equus saltu super ardua venit Pergama, et armatum peditem gravis attulit alvo''. </poem> Ennius in Alexandro: <poem> Nam maximo saltu superabit gravidus armatis equus, Qui suo partu ardua perdat Pergama''. </poem> <poem> (26) Tum pater omnipotens, rerum cui summa potestas, Infit: eo dicente deum domus alta silescit, Et tremefacta solo tellus, silet arduus aether. Tum venti posuere, premit placida aequora pontus''. </poem> Ennius in Scipione: <poem> — Mundus caeli vastus constitit silentio, Et Neptunus saevus undis asperis pausam dedit. Sol equis iter repressit ungulis volantibus: Constitere amnes perennes, arbores vento vacant''. </poem> <poem> (27) Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum. Procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex, Fraxineaeque trabes, cuneis et fissile robur Scinditur: advolvunt ingentes montibus ornos''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Incedunt arbusta per alta, securibus caedunt, Percellunt magnas quercus, exciditur ilex, Fraxinus frangitur, atque abies consternitur alta: Pinus proceras pervortunt: omne sonabat Arbustum fremitu silvai frondosai''. </poem> [p514]<poem> (28) Diversi magno ceu quondam turbine venti Confligunt, zephyrusque notusque et laetus Eois Eurus equis''. </poem> Ennius in septimo decimo: <poem> Concurrunt, veluti venti, cum spiritus austri Imbricitor, aquiloque suo cum flamine contra, Indu mari magno fluctus extollere certant''. </poem> <poem> (29) Nec tamen, haec cum sint hominumque boumque labores Versando terram experti, nihil inprobus anser''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Sed tamen interdum magno quaesita labore, Cum iam per terras frondent, atque omnia florent, Aut nimiis torrens fervoribus aethereus sol, Aut subiti perimunt imbres gelidaeque pruinae, Flabraque ventorum violento turbine vexant''. </poem> (30) Sunt alii loci plurimorum versuum quos Maro in opus suum cum paucorum immutatione verborum a veteribus transtulit. Et quia longum est numerosos versus ex utroque transcribere, libros veteres notabo, ut qui volet illic legendo aequalitatem locorum conferendo miretur. (31) In principio Aeneidos tempestas describitur, et Venus apud Iovem quaeritur de periculis filii, et Iuppiter eam de futurorum prosperitate solatur. Hic locus totus sumptus a Naevio est ex primo libro belli Punici. Illic enim aeque Venus Troianis tempestate laborantibus cum Iove queritur, et secuntur verba Iovis filiam consolantis spe futurorum. (32) Item de Pandaro et Bitia aperientibus portas locus acceptus est ex libro quinto decimo Ennii, qui induxit Histros duos in obsidione erupisse porta et stragem de obsidente hoste fecisse. (33) Nec Tullio conpilando, dummodo undique ornamenta sibi conferret, abstinuit: <poem> — O fama ingens, ingentior armis, [p515]Vir Troiane''. </poem> Nempe hoc ait, Aeneam famam suam factis fortibus supergressum, cum plerumque fama sit maior rebus. Sensus hic in Catone Ciceronis est his verbis: ''Contingebat in eo, quod plerisque contra solet, ut maiora omnia re quam fama viderentur: id quod non saepe evenit, ut expectatio cognitione, aures ab oculis vincerentur.'' (34) Item: <poem> Proximus huic longo, sed proximus, intervallo </poem> Cicero in Bruto: ''Duobus igitur summis, Crasso et Antonio, L. Philippus proximus accedebat, sed longo intervallo tamen proximus.'' ===III.=== (1) Sunt quaedam apud Virgilium quae ab Homero creditur transtulisse: sed ea docebo a nostris auctoribus sumpta, qui priores haec ab Homero in carmina sua traxerant: quod quidem summus Homericae laudis cumulus est, quod, cum ita a plurimis adversus eum vigilatum sit, coactaeque omnium vires manum contra fecerint, <poem> Ille velut pelagi rupes inmota resistit </poem> (2) Homerus de Aiacis forti pugna ait: <poem> Αἴας δ’ οὐκέτ’ ἔμιμνε· βιάζετο γὰρ βελέεσσι· δάμνα μιν Ζηνός τε νόος, καὶ Τρῶες ἀγαυοὶ, βάλλοντες· δεινὴν δὲ περὶ κροτάφοισι φαεινὴ πήληξ βαλλομένη καναχὴν ἔχε· βάλλετο δ’ αἰεὶ κὰπ φάλαρ’ εὐποίηθε· ὁ δ’ ἀριστερὸν ὼμον ἔκαμνεν, ἔμπεδον αἰὲν ἔχων σάκος αἰόλον· οὐδ’ ἐδύναντο [p516]ἀμφ’ αὐτῷ πελεμίξαι, ἐρείδοντες βελέεσσιν· αἰεὶ δ’ ἀργαλέω ἔχετ’ ἄσθματι· κὰδ δέ οἱ ἰδρὼς πάντοθεν ἐκ μελέων ῥέεν ἄσπετος, οὐδέ πή εἶχεν ἀμπνεῦσθαι, πάντή δὲ κακὸν κακῷ ἐστήρικτο. </poem> (3) Hunc locum Ennius in quinto decimo ad pugnam C. Aelii tribuni his versibus transfert: <poem> Undique conveniunt, velut imber, tela tribuno: Configunt parmam, tinnit hastilibus umbo, Aerato sonitu galeae: sed nec pote quisquam Undique nitendo corpus discerpere ferro. Semper abundantes hastas frangitque quatitque. Totum sudor habet corpus, multumque laborat, Nec respirandi fit copia: praepete ferro Histri tela manu iacientes sollicitabant.'' </poem> (4) Hinc Virgilius eundem locum de incluso Turno gratia elegantiore conposuit: <poem> Ergo nec clypeo iuvenis subsistere tantum, Nec dextra valet, obiectis sic undique telis Obruitur: strepit adsiduo cava tempora circum Tinnitu galea et saxis solida aera fatiscunt: Discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo [p517]Ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse Fulmineus Mnestheus: tum toto corpore sudor Liquitur, et piceum (nec respirare potestas) Fulmen agit, fessos quatit aeger anhelitus artus.'' </poem> (5) Homerus ait: <poem> Ἀσπὶς ἄρ’ ἀσπίδ’ ἔρειδε, κόρυς κόρυν, ἀνέρα δ’ ἀνήρ. </poem> Furius in quarto annali: <poem> Pressatur pede pes, mucro mucrone, viro vir. </poem> Hinc Virgilius ait: <poem> — Haeret pede pes, densusque viro vir.'' </poem> (6) Homeri est: <poem> Οὐδ’ εἴ μοι δέκα μὲν γλῶσσαι, δέκα δὲ στόματ’ εἶεν. </poem> Hunc secutus Hostius poeta in libro secundo belli Histrici ait: <poem> — Non si mihi linguae Centum, atque ora sient totidem, vocesque liquatae''. </poem> Hinc Virgilius ait: <poem> Non mihi si linguae centum sint, oraque centum </poem> (7) Homerica descriptio est equi fugientis in haec verba: <poem> Ὡς δ’ ὂτε τις στατὸς ἲππος, ἀκοστήσας ἐπὶ φάτνη, δεσμὸν ἀποῤῥήξας θείή πεδίοιο κροαίνων, εἰωθῶς λούεσθαι ἐϋῤῥεῖος ποταμοῖο, κυδιόων· ὑψοῦ δὲ κάρη ἒχει, ἀμφὶ δὲ χαῖται ὤμοις ἀΐσσονται· ὄ δ’ ἀγλαϊήφι πεποιθὼς ῥίμφα ἐ γοῦνα φέρει μετά τ’ ἤθεα καὶ νομὸν ἲππων. </poem> (8) Ennius hinc traxit: <poem> Et tum sicut equus qui de praesepibus fartus [p518]Vincla suis magnis animis abrupit, et inde Fert sese campi per caerula laetaqua prata Celso pectore, saepe iubam quassat simul altam, Spiritus ex anima calida spumas agit albas.'' </poem> Virgilius: <poem> Qualis ubi abruptis fugit praesepia vinclis'' etc. </poem> (9) Nemo ex hoc viles putet veteres poetas, quod versus eorum scabri nobis videntur. Ille enim stilus Enniani seculi auribus solus placebat: et diu laboravit aetas secuta, ut magis huic molliore filo adquiesceretur. Sed ulterius non moror Caecinam, quin et ipse prodat quae meminit Maronem ex antiquitate transtulisse. ===IV.=== (1) Tum Caecina: In versibus vel in locis quantum sibi Maro ex antiquitate quaesiverit, Furius ut memor et veteris et novae auctorum copiae disseruit. Ego conabor ostendere hunc studiosissimum vatem et de singulis verbis veterum aptissime iudicasse, et inseruisse lecta operi suo verba, quae nobis nova videri facit incuria vetustatis: (2) ut ecce ''addita'' pro inimica et infesta quis non aestimet poetam arbitrio suo novum verbum sibi voluisse fabricari? Sed non ita nam quod ait: <poem> — Nec Teucris addita Iuno Usquam aberit'', </poem> id est adfixa et per hoc infesta, hoc iam dixerat Lucilius in libro quarto decimo his versibus: <poem> Si mihi non praetor siet additus atque agitet me: Non male sic ille, ut dico, me extenderat unus.'' </poem> <poem> (3) Mane salutantum totis vomit aedibus undam''. </poem> Pulchre ''vomit undam'', et antique, nam Ennius ait: [p519] <poem> — Et Tiberis flumen vomit in mare salsum'', </poem> unde et nunc ''vomitoria'' in spectaculis dicimus, unde homines glomeratim ingredientes in sedilia se fundunt. (4) ''Agmen'' pro actu et ductu quodam ponere non inelegans est, ut: <poem> — Leni fluit agmine Thybris''. </poem> Immo et antiquum est: Ennius enim in quinto ait: <poem> Quod per amoenam urbem leni fluit agmine flumen </poem> (5) Quod ait: <poem> — Crepitantibus urere flammis'', </poem> non novum usurpavit verbum, sed prior Lucretius in sexto posuit: <poem> Nec res ulla magis quam Phoebi Delphica laurus Terribili sonitu flamma crepitante crematur''. </poem> <poem> (6) — Tum ferreus hastis Horret ager''. </poem> ''Horret'' mire se habet. Sed et Ennius in quarto decimo: <poem> Horrescit telis exercitus asper utrimque </poem> et in Erechtheo: <poem> Arma arrigunt: horrescunt tela </poem> Et in Scipione: <poem> Sparsis hastis longis campus splendet et horret </poem> Sed et ante omnes Homerus: <poem> Ἔφριξεν δὲ μάχη φθισίμβροτος ἐγχείησι. </poem> <poem> (7) — Splendet tremulo sub lumine pontus''. </poem> ''Tremulum lumen'' de imagine rei ipsius expressum est. Sed prior Ennius in Melanippe: [p520] <poem> Lumine sic tremulo terra, et cava caerula candent </poem> et Lucretius in sexto: <poem> Praeterea solis radiis iactatur aquai Humor, et in lucem tremulo rarescit ab aestu''. </poem> <poem> (8) — Hic candida populus antro Imminet et lentae texunt umbracula vites''. </poem> Sunt qui aestiment hoc verbum ''umbracula'' Virgilio auctore conpositum, cum Varro Rerum divinarum libro decimo dixerit: ''Nonnullis magistratibus in oppido id genus umbraculi concessum'', et Cicero in quinto de legibus: ''Visne igitur (quoniam sol paululum a meridie iam devexus videtur, nequedum satis ab his novellis arboribus omnis hic locus opacatur) descendatur ad Lirim, eaque quae restant in illis alnorum umbraculis persequamur?'' Similiter in Bruto: ''Sed ut et Theophrasti doctissimi hominis umbraculis''. <poem> (9) Transmittunt cursu campos, atque agmina cervi Pulverulenta fuga glomerant''. </poem> Quod ait speciose ''transmittunt'' pro ''transeunt'', sic et Lucretius in secundo: <poem> Et circumvolitant equites, mediosque repente Transmittunt valido quatientes impete campos''. </poem> Sed et *Paestanus Vibonensis sic ait: ''Pedibus equos transmisimus'', quod est ''transivimus''. [p521]<poem> (10) — Quam tota cohors imitata relictis Ad terram defluxit equis''. </poem> Sic Furius in primo: <poem> Ille gravi subito devinctus vulnere habenas Misit equi, lapsusque in humum defluxit et armis Reddidit aeratis sonitum''. </poem> <poem> (11) Tum durare solum et discludere Nerea ponto Coeperit''. </poem> Ferit aures nostras hoc verbum ''discludere'', ut novum, sed prior Lucretius in quinto: <poem> Diffugere inde loci partes coepere, paresque Cum paribus iungi res et discludere mundum''. </poem> <poem> (12) — Pastorem, Tityre, pingues [p522]Pascere oportet oves, deductum dicere carmen''. </poem> ''Deductum'' pro tenui et subtili eleganter positum est. Sic autem et Afranius in Virgine: <poem> Verbis pauculis respondit, tristis, voce Deducta, malleque se non quiesse dixit''. </poem> Item apud Cornificium: <poem> — Deducta mihi voce garrienti''. </poem> (13) Sed haec ab illo fluxerunt quod Pomponius in Atellania quae ''Kalendae Martiae'' inscribitur ait: <poem> Vocem deducas oportet, ut mulieris videantur Verba. Iube modo adferatur munus: ego vocem reddam Tenuem et tinnulam </poem> et infra: ''Etiam nunc vocem deducam''. <poem> (14) — Proiectaque saxa Pachyni Radimus''. </poem> ''Proiecta'' si secundum consuetudinem dicatur, intellegitur ''abiecta'': si secundum veteres, ''proiecta'' porro iacta, ut alibi ait: <poem> — Proiecto dum pede laevo Aptat se pugnae''. </poem> (15) Sed et Sisenna in secundo dixit: ''Et Marsi propius succedunt: atque ita scutis proiectis tecti saxa certatim lenta manibus coniciunt [p523]in hostes'', et in eodem: ''Vetus atque ingens erat arbor ilex, quae circum proiectis ramis maiorem partem loci summi tegebat'', et Lucretius in tertio: <poem> Quamlibet inmani proiectu corporis extet </poem> <poem> (16) Et tempestivam silvis evertere pinum''. </poem> Hoc verbum de pino tempestiva a Catone sumpsit, qui ait: ''Pineam nuceam cum effodies, luna decrescente eximito post meridiem, sine vento austro: tum vero erit tempestiva, cum semen suum maturum erit''. (17) Inseruit operi suo et Graeca verba, sed non primus hoc ausus: auctorum enim veterum audacium secutus est. <poem> (18) Dependent lychni laquearibus aureis'', </poem> sicut Ennius in nono: <poem> — Lychnorum lumina bis sex'', </poem> et Lucretius in quinto: <poem> Quin etiam nocturna tibi terrestria quae sunt Lumina, pendentes lychni'', </poem> Lucretius in primo: <poem> — Porro clinopodas lychnosque [p524]Diximus σεμνῶς ante pedes lecti atque lucernas''. </poem> (19) Et quod dixit: <poem> — Nec lucidus aethra Siderea polus'', </poem> Ennius prior dixerat in sexto decimo: <poem> — Interea fax Occidit, oceanumque rubra tractim obruit aethra'', </poem> et *Ilius in Teuthrante: <poem> Flammeam per aethram alte fervidam ferri facem </poem> <poem> (20) — Daedala Circe'', </poem> quia Lucretius dixerat: <poem> — Daedala tellus''. </poem> <poem> (21) — Reboant silvaeque et longus Olympus'', </poem> quia est apud Lucretium: <poem> Nec cithara reboant laqueata aurataque tecta </poem> (22) Sed hac licentia largius usi sunt veteres, parcius Maro: quippe illi dixerunt et ''pausam'' et ''machaeram'' et ''asotiam'' et ''malacen'' et alia [p525]similia. (23) Nec non et Punicis Oscisque verbis usi sunt veteres; quorum imitatione Virgilius peregrina verba non respuit, ut in illo: <poem> Silvestres uri adsidue </poem> ''uri'' enim Gallica vox est, qua feri boves significantur, <poem> — Camuris hirtae sub cornibus aures''. </poem> ''Camuris'' peregrinum verbum est, id est in se redeuntibus. Et forte nos quoque ''camaram'' hac ratione figuravimus. [p526] ===V.=== (1) Multa quoque epitheta apud Virgilium sunt quae ab ipso ficta creduntur: sed et haec a veteribus tracta monstrabo. Sunt autem ex his alia simplicia, ut ''Gradivus Mulciber'': alia conposita ut ''Arquitenens Vitisator''. Sed prius de simplicibus dicam: <poem> (2) — Et distinctos Mulciber Afros''. </poem> ''Mulciber'' est Vulcanus, quod ignis sit et omnia mulceat ac domet. Accius in Philoctete: <poem> — Heu Mulciber Arma ignavo invicta fabricatus es manu'', </poem> et Egnatius de rerum natura libro primo: <poem> Denique Mulciber, et ipse ferens altissima caeli, ''- ''Contingunt''. </poem> <poem> (3) — Haedique petulci Floribus insultent''. </poem> [p527] Lucretius in secundo: <poem> Praeterea teneri tremulis in vocibus haedi Corniferas norunt matres agnique petulci''. </poem> (4) Illud audaciae maximae videri possit quod ait in Bucolicis: <poem> Et liquidi simul ignis </poem> pro puro vel lucio seu pro effuso et abundanti, nisi prior hoc epitheto Lucretius usus fuisset in sexto: <poem> Hac etiam fit uti de causa mobilis ille Devolet in terram liquidi calor aureus ignis''. </poem> (4) ''Tristis'' pro amaro translatio decens est, ut: <poem> — Tristisque lupini''. </poem> Et ita Ennius in libro Sabinarum quarto: <poem> Neque triste quaeritat sinapi, Neque cepe maestum''. </poem> (6) ''Auritos lepores'' non Maro primus usurpat, sed Afranium sequitur qui in prologo ex persona Priapi ait: <poem> — Nam quod vulgo praedicant Aurito me parente natum, non ita est''. </poem> [p528] (7) Et, ut conposita subiungam, quod ait Virgilius: <poem> Vidit turicremis cum dona inponeret aris </poem> iam Lucretius in secundo dixerat: <poem> Nam saepe ante deum vitulus delubra decora Turicremas propter mactatus concidit aras''. </poem> <poem> (8) Quam pius Arquitenes''. </poem> Hoc epitheto usus est Naevius belli Punici libro secundo: <poem> Deinde pollens sagittis inclytis arquitenes Sanctusque Delphis prognatus Pythius Apollo''. </poem> Idem alibi: <poem> — cum tu arquitenes sagittis Pollens dea''. </poem> Sed et Hostius libro secundo belli Histrici: <poem> Dia Minerva, simul autem invictus Apollo Arquitenens Latonius''. </poem> <poem> (9) Silvicolae Fauni''. </poem> Naevius belli Punici libro primo: <poem> Silvicolae homines bellique inertes </poem> Accius in Bacchis: [p529] <poem> — Silvicolae ignota invisentes loca''. </poem> <poem> (10) Despiciens mare velivolum'', </poem> Livius in Helena: <poem> Tu qui permensus ponti maria alta velivola </poem> Ennius in quarto decimo: <poem> Cum procul aspiciunt hostes accedere ventis Navibus velivolis''. </poem> Idem in Andromache: <poem> Rapit ex alto naves velivolas </poem> <poem> (11) Vitisator curvam servans sub imagine falcem''. </poem> Accius in Bacchis: <poem> — O Dionyse Pater optime vitisator, Semela ''- ''Genitus Euhia''. </poem> <poem> (12) — Almaque curru Noctivago Phoebe''. </poem> Egnatius de rerum natura libro primo: <poem> Roscida noctivagis astris labentibus Phoebe, Pulsa loco cessit concedens lucibus altis''. </poem> <poem> (13) — Tu nubigenas, invicte, bimembres''. </poem> Cornificius in Glauco: [p530] <poem> — Centauros foedare bimembres''. </poem> <poem> (14) Caprigenumque pecus nullo custode per herbas''. </poem> Pacubius in Paulo: <poem> - Quamvis caprigeno pecori grandior gressio 'st''. </poem> Accius in Philoctete: <poem> Caprigenum trita ungulis </poem> Idem in Minotauro: <poem> — Taurigeno semine ortum fuisse an humano?'' </poem> (15) Decenter et his epithetis Virgilius usus est, pro sagitta ''volatile [p531]ferrum'', et pro Romanis ''gentem togatam'': quorum altero Suevius altero Laberius usus erat. Nam Suevius in libro quinto ait: <poem> — Volucrumque volatile telum''. </poem> Ac Laberius in Ephebo: <poem> Licentium ac libidinem ut tollam petis Togatae stirpis''. </poem> Idem infra: <poem> Idcirco ope nostra dilatatum est dominium Togatae gentis''. </poem> ===VI.=== (1) Figuras vero quas traxit de vetustate, si volentibus vobis erit, cum repentina memoria suggesserit, enumerabo. Sed nunc dicat volo Servius quae in Virgilio notaverit ab ipso figurata, non a veteribus accepta, vel ausu poetico nove quidem sed decenter usurpata. Cotidie enim Romanae indoli enarrando eundem vatem necesse est habeat huius annotationis scientiam promptiorem. Placuit universis electio in reliqua suffecti: et adhortati sunt Servium, ut quae in se refusa sunt annotaret. (2) Ille sic incipit: Vates iste venerabilis varie modo verba modo sensus figurando multum Latinitati leporis adiecit. Qualia sunt haec: <poem> Subposita de matre nothos furta creavit </poem> ut ipsa creaverit quos creari fecit: [p532] <poem> (3) — Tepidaque recentem Caede locum'', </poem> dum locus ''recens caede'' nove dictus sit. Et: <poem> Haec ait, et socii cesserunt aequore iusso </poem> pro eo quod ''iussi'' cesserunt. Et: <poem> — Caeso sparsurus sanguine flammas'', </poem> qui ex caesis videlicet profunditur. <poem> (4) Vota deum primo victor solvebat Eoo'', </poem> pro ''quae dis vota sunt''. <poem> Et me consortem nati concede sepulchro </poem> Alius dixisset: <poem> Et me consortem nato concede sepulchri </poem> Et: <poem> Illa viam celerans per mille coloribus arcum </poem> id est ''per arcum mille colorum''. (5) Et: <poem> Hic alii spolia occisis derepta Latinis Coniciunt igni'', </poem> pro ''in ignem''. Et: <poem> Corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit </poem> ''Tela exit'' pro ''vitat''. Et: <poem> — Senior leto canentia lumina solvit'', </poem> pro ''vetustate senilia''. <poem> (6) — Exesaeque arboris antro'', </poem> pro ''caverna''. Et: <poem> — Frontem obscoenam rugis arat''. </poem> ''Arat'' non nimie sed pulchre dictum. <poem> Ter secum aerato circumfert tegmine silvam </poem> [p533] pro ''iaculis''. Et: ''Vir gregis'' pro ''capro''. (7) Et illa quam pulchra sunt: ''aquae mons'', ''telorum seges'', ''ferreus imber'', ut apud Homerum: <poem> Λάϊνον ἒσσο χιτῶνα κακῶν ἒνεχ’ ὂσσα ἔοργας, </poem> et: <poem> Dona laboratae Cereris </poem> et: <poem> — Oculisque aut pectore noctem Accipit'', </poem> et: <poem> Vocisque offensa resultat imago </poem> et: <poem> — Pacemque per aras Exquirunt''. </poem> et: <poem> — Paulatim abolere Sychaeum Incipit''. </poem> (8) Saepe etiam verba pro verbis pulchre ponit: <poem> Oraque corticibus sumunt horrenda cavatis </poem> ''ora'' pro ''personis'', et: <poem> Discolor unde auri per ramos aura refulsit </poem> Quid est enim aura auri, aut quemadmodum aura refulget? Sed tamen pulchre usurpavit. Et: <poem> — Simili frondescit virga metallo''. </poem> [p534] Quam bene usus est ''frondescit metallo''? (9) Et: <poem> — Nigri cum lacte veneni''. </poem> - - nigro inponere nomen lactis? Et: <poem> Haud aliter iustae quibus est Mezentius irae </poem> ''Odio esse aliquem'' usitatum: ''irae esse'' inventum Maronis est. (10) Item de duobus incipit dicere et in unum desinit: <poem> Interea reges, ingenti mole Latinus Quadriiugo vehitur curru'', </poem> ut est apud Homerum: <poem> Οἱ δὲ δύω σκόπελοι, ὁ μὲν οὐρανὸν εὐρὺν ἱκανει ὀξείῃ κορυφῇ, νεφέλη δέ μιν ἀμφιβέβηκεν. </poem> Et: <poem> Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum Corpora, sed Buten aversum cuspide fixit'', etc. </poem> <poem> (11) Iuturnam, fateor, misero succurrere fratri Suasi'', </poem> Cum solitum sit dici: ''Iuturnae suasi''. Et: <poem> — Urbem quam statuo, vestra est''. </poem> Et: <poem> Tu modo quos in spem statues submittere gentis, Praecipuum iam inde a teneris inpende laborem'', </poem> pro ''in eos inpende''. (12) Facit pulcherrimas repetitiones: <poem> Nam neque Parnassi vobis iuga, nam neque Pindi [p535]Ulla moram fecere. Quae vobis, quae digna, viri, pro talibus ausis? Vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis''. </poem> (13) Nec interpositiones eius otiosae sunt: <poem> Si te nulla movet tantarum gloria rerum, At ramum hunc (aperit ramum, qui forte latebat) Agnoscis''. </poem> <poem> Ut sceptrum hoc (dextra sceptrum nam forte gerebat) Numquam fronde levi''. </poem> (14) Et illa mutatio elegantissima est, ut de quo loquebatur subito ad ipsum verba converteret: <poem> Ut bello egregias idem disiecerit urbes, Troiamque Œchaliamque et duros mille labores Rege sub Eurystheo, fatis Iunonis iniquae, (15) Pertulerit: tu nubigenas, invicte, bimembres'', et reliqua. </poem> Illa vero intermissio: <poem> Quos ego: — sed motos praestat conponere fluctus </poem> tracta est a Demosthene: Ἀλλ’ ἐμοὶ μέν· — οὐ βούλομαι δυσχερὲς οὐδὲν εἰπεῖν ἀρξόμενος τοῦ λόγου, οὗτος δ’ ἐκ περιουσίας ἐμοῦ κατηγορεῖ. (16) Haec vero quam poetica indignatio: <poem> — Pro Iuppiter! ibit [p536]Hic, ait'', </poem> haec miseratio: <poem> O patria, o rapti nequicquam ex hoste Penates! </poem> et illa trepidatio: <poem> Ferte citi ferrum, date tela, et scandite muros: Hostis adest'', </poem> et conquestio: <poem> Mene igitur socium tantis adiungere rebus, Nise, fugis?'' </poem> (17) Quid illa excogitatio novorum intellectum, ut, <poem> — Mentitaque tela'', </poem> et: <poem> — Ferrumque armare veneno'', </poem> et: <poem> — Cultusque feros mollire colendo'', </poem> et: <poem> Exuerint silvestrem animum </poem> et: <poem> — Virgineumque alte bibit acta cruorem'', </poem> ut apud Homerum de hasta: <poem> — Λιλαιομένη χροὸς ὰσαι, </poem> (18) et: <poem> Pomaque degenerant sucos oblita priores </poem> et: <poem> — Glacie cursus frenaret aquarum'', </poem> et: <poem> Mixtaque ridenti colocasia fundit acantho </poem> et: <poem> — Est mollis flamma medullas Interea, et tacitum vivit sub pectore vulnus'', </poem> et: <poem> — Duro sub robore vivit Stuppa vomens tardum fumum'', </poem> (19) et: <poem> — Saevitque canum latratus in auras'', </poem> et: <poem> Caelataque amnem fundens pater Inachus urna </poem> et: <poem> Adfixae venis, animasque in vulnera ponunt </poem> et quicquid de apibus dixit in virorum fortium similitudinem, ut [p537]adderet quoque mores et studia et populos et praelia, quid plura, ut et ''Quirites'' vocaret. (20) Dies me deficiet, si omnia persequi a Virgilio figurata velim: sed ex his quae dicta sunt omnia similia diligens lector annotabit. ===VII.=== (1) Cum Servius ista dissereret, Praetextatus Avienum Eustathio insusurrantem videns: Quin age, inquit, Eustathi, verecundiam Avieni probi adolescentis iuva, et ipse publicato nobis quod inmurmurat. (2) Eustathius: Iamdudum, inquit, multa de Virgilio Servium gestit interrogare, quorum enarratio respicit officium litteratoris, et tempus indulgeri optat quo de obscuris ac dubiis sibi a doctiore fiat certior. (3) Et Praetextatus: Probo, inquit, mi Aviene, quod ea de quibus ambigis clam te esse non pateris. Unde exoratus sit a nobis doctissimus doctor, ut te secum negotium habere patiatur, qui in commune proficient quae desideras audire, ne tu modo ultra cesses aperire Servio viam de Virgilio disserendi. (4) Tunc Avienus, totus conversus in Servium: Dicas volo, inquit, doctorum maxime, quid sit quod, cum Virgilius anxie semper diligens fuerit in verbis pro causae merito vel atrocitate ponendis, incuriose et abiecte in his versibus verbum posuit: <poem> Candida succinctam latrantibus inguina monstris Dulichias vexasse rates''. </poem> Vexasse enim verbum est levis ac parvi incommodi, nec tam [p538]atroci casui congruens, cum repente homines a belua inmanissima rapti laniatique sint. (5) Sed et aliud huiuscemodi deprehendi: <poem> — Quis aut Eurysthea durum Aut inlaudati nescit Busiridis aras?'' </poem> Hoc enim verbum, ''inlaudati'', non est idoneum ad exprimendam sceleratissimi hominis detestationem, qui, quod homines omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus sed detestatione execrationeque totius generis humani dignus est. (6) Sed nec hoc verbum ex diligentia Virgiliana venire mihi videtur: <poem> Per tunicam squalentem auro </poem> Non enim convenit dicere ''auto squalentem'', quoniam nitori splendorique auri contraria sit squaloris inluvies. (7) Et Servius: De verbo ''vexasse'' ita responderi posse arbitror. ''Vexasse'' grave verbum est, tractumque ab eo videtur quod est ''vehere'', in quo inest iam vis quaedam alieni arbitrii, non enim sui potens est qui vehitur. ''Vexare'' autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiore est. (8) Nam qui fertur et raptatur atque huc et illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur: sicuti ''taxare'' pressius crebriusque est quam ''tangere'', unde id procul dubio inclinatum est, et ''iactare'' multo fusius largiusque est quam ''iacere'', unde id verbum traductum est, ''quassare'' etiam quam ''quatere'' gravius violentiusque est. (9) Non igitur, quia vulgo dici solet vexatum esse quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit conservata est. (10) M. Catonis verba sunt ex oratione quam de Achaeis scripsit: ''Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret''. Vexatam Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut [p539]saevitiae aut inmanitatis genus reperiri queat quod in eo tempore Italia non perpessa sit. (11) M. Tullius quarto in Verrem: ''Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, ut non ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur''. (12) De ''inlaudato'' autem duo videntur responderi posse. Unum eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid quod laudari queat. Unde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est: <poem> Πολλάκι γὰρ καὶ μωρὸς ἀνὴρ μάλα καίριον εἲπεν. </poem> (13) Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat is inlaudatus est, isque omnium pessimus deterrimusque est: ac sicuti omnis culpae privatio inculpatum facit, inculpatus autem instar est absolutae virtutis, inlaudatus quoque igitur finis est extremae malitiae. (14) Itaque Homerus non virtutibus appellandis sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est: <poem> Τὼ δ’ οὐκ ἄκοντε πετέσθεν, </poem> et item illud: <poem> Ἔνθ’ οὐκ ἄν βρίζοντα ἴδοις Ἀγαμέμνονα δῖον, Οὐδὲ καταπτώσσοντ’, οὐδ’ οὐκ ἐθέλοντα μάχεσθαι. </poem> (15) Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Ὂρος τοῦ μεγέθους τῶν ἡδονῶν παντὸς τοῦ ἀλγοῦντος ὑπεξαίρεσις. Eadem ratione idem Virgilius ''inamabilem'' dixit Stygiam paludem. Nam [p540]sicut ''inlaudatum'' κατὰ στέρησιν laudis, ita ''inamabilem'' per amoris στέρησιν detestatus est. (16) Altero modo ''inlaudatus'' ita defenditur: ''Laudare'' significat prisca lingua nominare appellareque: sic in actionibus civilibus auctor laudari dicitur, quod est nominari: ''inlaudatus'' ergo est quasi ''inlaudabilis'', id est ''numquam nominandus'', sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est uti nomen eius qui templum Dianae Ephesiae incenderat ne quis ullo in tempore nominaret. (17) Tertium restat ex his quae reprehensa sunt, quod ''tunicam squalentem auro'' dixit. Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. ''Squalere'' enim dictum est ab squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur. (18) Quam rem et alii et hic idem poeta locis aliquot demonstrat: <poem> — Quem pellis'', inquit, ''aenis In plumam squamis auro conserta tegebat'', </poem> et alio loco: <poem> Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis Horrebat squamis''. </poem> Accius in *Pelopidibus ita scribit: <poem> Eiu serpentis squamae squalido auro et purpura praetextae </poem> [p541] (19) Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id ''squalere'' dicebatur. Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium ''squalor'' appellatur: cuius significationis multo adsiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam ''squalor'' de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit. ===VIII.=== (1) Gratum mihi est, Avienus ait, correctum quod de optimis dictis male opinabar. Sed in hoc versu videtur mihi deesse aliquid: <poem> Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat Succinctus trabea''. </poem> Si enim nihil deesse concedimus, restat ut fit ''lituo et trabea succinctus'': quod est absurdissimum, quippe cum ''lituus'' sit virga brevis in parte qua robustior est incurva, qua augures utuntur: nec video qualiter lituo possit succinctus videri. (2) Respondit Servius sic hoc dictum esse, ut pleraque dici per defectionem solent: veluti cum dicitur ''M. Cicero homo magna eloquentia'' et ''Roscius histrio summa venustate'', non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno ac perfecto auditur. (3) Ut Virgilius alio in loco: <poem> Victorem Buten inmani corpore </poem> id est ''corpus inmane habentem'', et item alibi: <poem> In medium geminos inmani pondere cestus Proiecit'', </poem> [p542]ac similiter: <poem> — Domus sanie dapibusque cruentis''. </poem> (4) Sic igitur id quoque dictum videri debet: ''Ipse Quirinali lituo'', id est ''lituum Quirinalem tenens''. Quod minime mirandum foret, si ita dictum fuisset: ''Picus Quirinali lituo erat'', sicuti dicimus: ''statua grandi capite erat''. Et ''est'' autem et ''erat'' et ''fuit'' plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. (5) Sed quoniam facta litui mentio est, praetermittendum non est quod posse quaeri animadvertimus, utrum a tuba lituus auguralis appelletur an tuba a lituo augurum lituus dicta sit. Utrumque enim pari forma et pariter in capite incurvum est. (6) Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu ''lituus'' appellata est ex illo Homeri versu: Λίγξε βιὸς, necesse est ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. Utitur autem vocabulo isto Virgilius et pro tuba, ut ibi: <poem> Et lituo pugnas insignis obibat et hasta </poem> (7) Subiecit Avienus: ''Maturate fugam'' quid sit, parum mihi liquet. Contraria enim videtur mihi fuga maturitati: unde, quid de hoc verbo sentiendum sit, quaeso me doceas. (8) Et Servius: Nigidius, homo omnium bonarum artium disciplinis egregius: ''Mature'', inquit, ''est quod neque citius neque serius, sed medium quiddam et temperatum est.'' Bene atque proprie Nigidius. Nam et in frugibus et in pomis matura dicuntur quae neque cruda et inmitia sunt neque caduca et nimium cocta, sed tempore suo temperate adulta. (9) Hanc interpretationem Nigidianam divus Augustus duobus verbis Graecis eleganter exprimebat. Nam et dicere in sermonibus et scribere in epistolis solitum ferunt: Σπεῦδε βραδέως, per quod monebat, ut ad rem agendam simul adhiberetur [p543]et industriae celeritas et tarditas diligentiae, ex quibus duobus contrariis fit maturitas. (10) Sic ergo et Virgilius inducit Neptunum discessum ventis imperantem ut et tam cito discedant tamquam fugiant, et tamen flandi mediocritatem in regressu teneant tamquam ''mature'', id est temperate, abeuntes. Veretur enim ne in ipso discessu classi noceant, dum raptu nimio tamquam per fugam redeunt. (11) Idem Virgilius duo ista verba ''maturare'' et ''properare'' tamquam plane contraria scitissime separavit in his versibus: <poem> Frigidus agricolas si quando continet imber, Multa, forent quae mox caelo properanda sereno, Maturare datur.'' </poem> (12) Bene et eleganter duo ista verba divisit. Namque in praeparatu rei rusticae per tempestates pluvias, quoniam ex necessitate otium est, maturari potest: per serenas vero, quoniam tempus instat, properari necesse est. (13) Sane cum significandum est coactius quid et festinantius factum, rectius hoc dicitur ''praemature'' factum quam ''mature'': sicuti Afranius dixit in togata, cui Titulus nomen est: <poem> [p544] Adpetis dominatum *petens praemature praecocem. </poem> In quo versu animadvertendum est quod ''praecocem'' inquit, non ''praecoquem'': est enim casus eius rectus non ''praecoquis'' sed ''praecox''. (14) Hic Avienus rursus interrogat: cum Virgilius, inquit, Aenean suum tamquam omnia pium a contagione atrocis visus apud inferos vindicaverit, et magis eum fecerit audire reorum gemitus quam ipsa videre tormenta, in ipsos vero campos piorum licenter induxerit: cur hoc tamen versu ostendit illi partem locorum, quibus inpii cohibebantur: [p545] <poem> Vestibulum ante ipsum primisque in faucibus Orci? </poem> Qui enim vestibulum et fauces videt intra ipsam aedem iam sine dubitatione successit: aut si quid aliud de ''vestibuli'' vocabulo intellegendum est, scire desidero. (15) Ad haec Servius: Pleraque sunt vocabula, quibus vulgo utimur, neque tamen liquido advertimus quid ea ex vera proprietate significent: sicuti est ''vestibulum'' in sermonibus celebre atque obvium verbum, non omnibus tamen qui illo facile utuntur liquido expectatum. Putant enim ''vestibulum'' esse partem domus priorem, quam ''atrium'' vocant. (16) Sed *Caecilius Gallus, vir doctissimus, in libro de significatione verborum quae ad ius civile pertinent secundo ''vestibulum'' dicit ''esse non in ipsis aedibus neque aedium partem, sed locum ante ianuam domus vacuum, per quem de via aditus accessusque ad fores aedium sit.'' Ipsa enim ianua procul a via fiebat area intersita quae vacaret. (17) Quae porro huic vocabulo ratio sit, quaeri multum solet: sed quae scripta apud idoneos auctores legi proferre in medium non pigebit. (18) ''Ve'' particula, sicuti quaedam alia, tum intentionem significat tum minutionem. Nam ''vetus'' et ''vehemens'', alterum ab aetatis magnitudine conpositum elisumque est, alterum a nimio impetu et vi mentis instructum. ''Vecors'' autem et ''vesanus'' privationem significat sanitatis aut cordis. (19) Diximus autem superius eos qui amplas domus antiquitus faciebant locum ante ianuam vacuum relinquere solitos, qui inter fores domus et viam medius [p546]esset. (20) In eo loco qui dominum eius domus salutatum venerant priusquam admitterentur consistebant: et neque in via stabant neque intra aedes erant. Ab illa ergo grandis loci consistione et quasi quadam stabulatione ab advenientibus priusquam intromitterentur in domum. (21) Alii consentientes vestibula eadem esse quae diximus in sensu tamen vocabuli dissentiunt: referunt enim non ad eos qui adveniunt, sed ad illos qui in domo commanent, quoniam illic numquam consistunt, sed solius transitus causa ad hunc locum veniunt exeundo sive redeundo. (22) Sive igitur secundum priores per augmentum sive per secundos per diminutionem intellegendum est, tamen ''vestibulum'' constat aream dici quae a via domum dividit. ''Fauces'' autem iter angustum est per quod ad vestibulum de via flectitur. (23) Ergo Aeneas cum videt ''fauces'' atque ''vestibulum'' domus inpiorum, non est intra domum, nec contactu aedium saevo execrabilique polluitur, sed de via videt loca inter viam et aedes locata. ===IX.=== (1) Bidentes hostiae'' quid essent, inquit Avienus, interrogavi quendam de grammaticorum cohorte: et ille ''bidentes'' oves esse respondit, idcircoque ''lanigeras'' adiectum, ut oves planius demonstrarentur. (2) Esto, inquam, oves ''bidentes'' dicantur. Sed quae ratio huius in ovibus epitheti, scire, inquam, volo. Atque [p547]ille nihil cunctatus: Oves, inquit, ''bidentes'' dictae sunt, quod duos tantum dentes habeant. Ubi terrarum, quaeso te, inquam, duos solos per naturam dentes habere oves aliquando vidisti? Ostentum enim hoc est, et factis piaculis procurandum. (3) Tum ille permotus mihi et irritatus: Quaere, inquit, ea potius quae a grammatico quaerenda sunt: nam de ovium dentibus opiliones percontator. Facetias nebulonis hominis risi et reliqui: sed te percontor, quasi ipsius verborum naturae conscium. (4) Tum Servius: De numero dentium, quem ille opinatus est, reprehendendus a me non est, cum ipse iam riseris: verum procurandum mihi est, ne illud obrepat quod ''bidentes'' epitheton sit ovium, cum Pomponius, egregius Atellanarum poeta, in Gallis Transalpinis hoc scripserit: <poem> Mars, tibi voveo facturum, si unquam rediero, Bidente verre''. </poem> (5) Publius autem Nigidius in libro quem de extis conposuit ''bidentes'' appellari non oves solas sed omnes hostias bimas. Neque tamen dixit cur ita appellentur. (6) Sed in commentariis ad ius pontificium pertinentibus legi ''bidennes'' primo dictas, ''d'' littera ex superfluo, ut saepe adsolet, interiecta. Sic pro ''reire'' ''redire'' dicitur, et pro ''reamare'' ''redamare'', et ''redarguere'', non ''rearguere''. Ad hiatum [p548]enim duarum vocalium procurandum interponi solet ''d'' littera. (7) Ergo ''bidennes'' primum dictae sunt quasi ''biennes'', et longo usu loquendi corrupta est vox ex ''bidennibus'' in ''bidentes''. Hyginus tamen, qui ius pontificium non ignoravit, in quinto librorum quos de Virgilio fecit ''bidentes'' appellari scripsit hostias quae per aetatem duos dentes altiores haberent, per quos ex minore in maiorem transcendisse constaret aetatem. (8) Iterum quaerit Avienus in his versibus: <poem> Frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere Inpositi dorso, atque equitem docuere sub armis Insultare solo et gressus glomerare superbos'', </poem> cur Virgilius equi officium equiti dederit? Nam ''insultare solo'' et ''glomerare gressus'' equi constat esse, non equitis. (9) Bene, inquit Servius: haec tibi quaestio nata est ex incuria veteris lectionis. Nam quia seculum nostrum ab Ennio et omni bibliotheca vetere descivit, multa ignoramus, quae non laterent, si veterum lectio nobis esset familiaris. Omnes enim antiqui scriptores ut hominem equo insidentem, ita et equum, cum portaret hominem, ''equitem'' vocaverunt, et ''equitare'' non hominem tantum sed equum quoque dixerunt. (10) Ennius libro Annalium septimo ait: <poem> Denique vi magna quadrupes eques atque elephanti Proiciunt esse''. </poem> Numquid dubium est quin ''equitem'' in hoc loco ipsum equum dixerit, cum addidisset illi epitheton ''quadrupes''? (11) Sic et ''equitare'', quod verbum e vocabulo ''equitis'' inclinatum est, et homo utens equo et equus sub homine gradiens dicebatur. Lucilius namque, vir adprime linguae Latinae scius, equum equitare dicit hoc versu: [p549] <poem> Nempe hunc currere equum nos atque equitare videmus </poem> (12) Ergo et apud Maronem, qui antiquae Latinitatis diligens fuit, ita intellegendum est: <poem> — atque equitem docuere sub armis'', </poem> id est, docuerunt equum portantem hominem <poem> Insultare solo et gressus glomerare superbos </poem> (13) Subiecit Avienus: <poem> — Cum iam trabibus contextus acernis Staret equus''. </poem> Scire vellem in equi fabrica casune an ex industria hoc genus ligni nominaverit? Nam licet unum pro quolibet ligno ponere poeticae licentiae sit, solet tamen Virgilius temeritatem licentiae non amare, sed ratione certa vim rerum vel nominum eligere. {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen= Saturnalia/V|Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=Saturnalia/VII|Liber VII }} hux1dhxq2q37qsjho7w2m4i0r60ax7p 275368 275367 2026-08-07T21:29:55Z Demetrius Talpa 13304 275368 wikitext text/x-wiki ==Liber VI== {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber VI }} {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen= Saturnalia/V|Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=Saturnalia/VII|Liber VII }} [p496] ===I.=== (1) Hic Praetextatus: Mirum, inquit, in modum digessit Eustathius quae de Graeca antiquitate carmini suo Virgilius inseruit. Sed meminimus viros inter omnes nostra aetate longe doctissimos, Furium Caecinamque Albinos, promisisse se prodituros quid idem Maro de antiquis Romanis scriptoribus traxerit: quod nunc ut fiat tempus ammonet. (2) Cumque omnibus idem placeret, tum Furius Albinus: Etsi vereor me, dum ostendere cupio quantum Virgilius noster ex antiquiorum lectione profecerit et quos ex [p497]omnibus flores vel quae in carminis sui decorem ex diversis ornamenta libaverit, occasionem reprehendendi vel inperitis vel malignis ministrem, exprobrantibus tanto viro alieni usurpationem, nec considerantibus hunc esse fructum legendi, aemulari ea quae in aliis probes et quae maxime inter aliorum dicta mireris in aliquem usum tuum oportuna derivatione convertere, quod et nostri tam inter se quam a Graecis et Graecorum excellentes inter se saepe fecerunt. (3) Et, ut de alienigenis taceam, possem pluribus edocere quantum se mutuo conpilarint bibliothecae veteris auctores: quod tamen oportune alias, si volentibus vobis erit, probabo. Unum nunc exemplum proferam, quod ad probanda quae adsero paene sufficiet. (4) Afranius enim togatarum scriptor in ea togata quae ''Compitalia'' inscribitur non inverecunde respondens arguentibus, quod plura sumpsisset a Menandro: <poem> — ''Fateor'', inquit, ''sumpsi, non ab illo modo, ''Sed ut quisque habuit conveniret quod mihi ''Quodque me non posse melius facere credidi, ''Etiam a Latino.'' </poem> (5) Quod si haec societas et rerum communio poetis scriptoribusque omnibus inter se exercenda concessa est, quis fraudi Virgilio vortat, si ad excolendum se quaedam ab antiquioribus mutuatus sit? Cui etiam gratia hoc nomine est habenda, quod nonnulla ab illis [p498]in opus suum, quod aeterno mansurum est, transferendo fecit ne omnino memoria veterum deleretur: quos, sicut praesens sensus ostendit, non solum neglectui verum etiam risui habere iam coepimus. (6) Denique et iudicio transferendi et modo imitandi consecutus est ut quod apud illum legerimus alienum aut illius esse malimus aut melius hic quam ubi natum est sonare miremur. (7) Dicam itaque primum quos ab aliis traxit vel ex dimidio sui versus vel paene solidos: post hoc locos integros cum parva quadam immutatione translatos sensusve ita transcriptos, ut unde essent eluceret, immutatos alios, ut tamen origo eorum non ignoraretur: post haec quaedam de his quae ab Homero sumpta sunt ostendam non ipsum ab Homero tulisse, sed prius alios inde sumpsisse, et hunc ab illis, quos sine dubio legerat, transtulisse. <poem> (8) Vertitur interea caelum, et ruit oceano nox''. </poem> Ennius in libro sexto: <poem> Vertitur interea caelum cum ingentibus signis </poem> <poem> (9) Axem humero torquet stellis ardentibus aptum''. </poem> Ennius in primo: <poem> Qui caelum versat stellis fulgentibus aptum </poem> et in tertio: <poem> Caelum prospexit stellis fulgentibus aptum </poem> et in decimo: <poem> Hinc nox processit stellis ardentibus apta </poem> <poem> (10) Conciliumque vocat divum pater atque hominum rex''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Tum cum corde suo divum pater atque hominum rex Effatur''. </poem> [p499] <poem> (11) Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt''. </poem> Ennius in primo: <poem> Est locus, Hesperiam quam mortales perhibebant </poem> <poem> (12) Tuque o Thybri tuo genitor cum flumine sancto''. </poem> Ennius in primo: <poem> Teque, pater Thyberine, tuo cum flumine sancto </poem> <poem> (13) Accipe, daque fidem: sunt nobis fortia bello Pectora''. </poem> Ennius in primo: <poem> Accipe, daque fidem, foedusque feri bene firmum </poem> <poem> (14) Et lunam in nimbo nox intempesta tenebat''. </poem> Ennius in primo: <poem> Cum superum lumen nox intempesta teneret </poem> <poem> (15) Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas persolves''. </poem> Ennius in primo: <poem> Non pol homo quisquam faciet inpune animatus Hoc, nisi tu: nam mi calido das sanguine poenas''. </poem> <poem> (16) — Concurrunt undique telis Indomiti agricolae''. </poem> Ennius in tertio: <poem> Postquam defessi sunt, stant, et spargere sese Hastis: ansatis concurrunt undique telis''. </poem> (17) — Summa nituntur opum vi''. </poem> Ennius in quarto: <poem> Romani scalis summa nituntur opum vi </poem> et in sexto decimo: <poem> Reges per regem statuasque sepulchraque quaerunt; Aedificant nomen: summa nituntur opum vi''. </poem> [p500] <poem> (18) Et mecum ingentes oras evolvite belli''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Quis potis ingentes oras evolvere belli? </poem> <poem> (19) Ne qua meis dictis esto mora: Iuppiter hac stat''. </poem> Ennius in septimo: <poem> Non semper vestra evertit: nunc Iuppiter hac stat </poem> <poem> (20) Invadunt urbem somno vinoque sepultam''. </poem> Ennius in octavo: <poem> Nunc hostes vino domiti somnoque sepulti </poem> <poem> (21) Tollitur in caelum clamor, cunctique Latini''. </poem> Ennius in septimo decimo: <poem> Tollitur in caelum clamor exortus utrisque </poem> <poem> (22) Quadripedante putrem sonitu quatit ungula campum''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Explorant Numidae: totum quatit ungula terram </poem> idem in octavo: <poem> Consequitur, summo sonitu quatit ungula terram </poem> idem in septimo decimo: <poem> It eques, et plausu cava concutit ungula terram </poem> <poem> (23) Unus qui nobis cunctando restituit rem''. </poem> Ennius in duodecimo: <poem> Unus homo nobis cunctando restituit rem </poem> <poem> (24) Conruit in vulnus: sonitum super arma dederunt''. </poem> Ennius in sexto decimo: <poem> Concidit, et sonitum simul insuper arma dederunt </poem> <poem> (25) Et iam prima novo spargebat lumine terras''. </poem> Lucretius in secundo: [p501] <poem> Cum primum aurora respergit lumine terras </poem> <poem> (26) Flammarum longos a tergo involvere tractus''. </poem> Lucretius in secundo: <poem> Nonne vides longos flammarum ducere tractus? </poem> <poem> (27) — Ingeminant abruptis nubibus ignes''. </poem> Lucretius in secundo: <poem> Nunc hinc, nunc illinc abruptis nubibus ignes </poem> <poem> (28) — Belli simulachra ciebat''. </poem> Lucretius in secundo: <poem> Conponunt, conplent; belli simulachra cientur </poem> <poem> (29) — Simulachraque luce carentum''. </poem> Lucretius in quarto: <poem> — Cum saepe figuras Contuimur miras, simulachraque luce carentum''. </poem> <poem> (30) Asper acerba tuens retro redit''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Asper acerba tuens inmani corpore serpens </poem> <poem> (31) Tithoni croceum linquens Aurora cubile''. </poem> Furius in primo annali: <poem> Interea Oceani linquens Aurora cubile </poem> <poem> (32) Quod genus hoc hominum, quaeve hunc tam barbara morem?''. </poem> Furius in sexto: <poem> Quod genus hoc hominum Saturno sancte create? </poem> <poem> (33) Rumoresque serit varios, ac talia fatur''. </poem> Furius in decimo: <poem> Rumoresque serunt varios, et multa requirunt </poem> <poem> (34) Nomine quemque vocans, reficitque ad praelia pulsos''. </poem> Furius in undecimo: <poem> Nomine quemque ciet: dictorum tempus adesse Commemorat'', </poem> deinde infra: <poem> Confirmat dictis, simul atque exuscitat acris Ad bellandum animos, reficitque ad praelia mentes''. </poem> [p502] <poem> (35) Dicite, Pierides, non omnia possumus omnes''. </poem> Lucilius in quinto: <poem> Maior erat natu: non omnia possumus omnes </poem> <poem> (36) Diversi circumspiciunt: hoc acrior idem''. </poem> Pacubius in Medea: <poem> Diversi circumspicimus, horror percipit </poem> <poem> (37) Ergo iter inceptum peragunt rumore secundo''. </poem> Suevius in libro secundo: <poem> — Redeunt, referunt petita rumore secundo''. </poem> <poem> (38) Numquam hodie effugies, veniam quocumque vocaris''. </poem> Naevius in Equo Troiano: <poem> Numquam hodie effugies, quin mea manu moriare </poem> <poem> (39) Vendidit hic auro patriam, dominumque potentem Inposuit: fixit leges pretio atque refixit''. </poem> Varius de Morte: <poem> Vendidit hic Latium populis, agrosque Quiritum Eripuit: fixit leges pretio atque refixit''. </poem> <poem> (40) Ut gemma bibat et Sarrano dormiat ostro''. </poem> Varius de Morte: <poem> Incubet et Tyriis, atque ex solido bibat auro </poem> <poem> (41) Talia secla suis dixerunt currite fusis''. </poem> [p503]Catullus: <poem> Currite ducenti subtegmine, currite fusi </poem> <poem> (42) Felix heu, nimium felix, si litora tantum Numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae''. </poem> Catullus: <poem> Iuppiter omnipotens, utinam non tempore primo Gnosia Cecropiae tetigissent litora puppes''. </poem> <poem> (43) — Magna ossa lacertosque Extulit''. </poem> Lucilius in septimo decimo: <poem> — Magna ossa lacertique Adparent homini''. </poem> <poem> (44) — Placidam per membra quietem I nrigat''. </poem> Furius in primo: <poem> — Mitemque rigat per pectora somnum''. </poem> et Lucretius in quarto: <poem> Nunc quibus ille modis somnus per membra quietem Inrigat''. </poem> <poem> (45) — Camposque liquentes''. </poem> Lucretius in sexto [simile de mari]: <poem> Et liquidam molem, camposque natantes </poem> <poem> (46) — Et geminos, duo fulmina belli, Scipiadas''. </poem> Lucretius in tertio: <poem> Scipiadas, belli fulmen, Carthaginis horror </poem> <poem> (47) — Et ora Tristia tentantum sensu torquebit amaro''. </poem> [p504]Lucretius in secundo: <poem> — Foedo pertorquent ora sapore''. </poem> <poem> (48) Morte obita quales fama est volitare figuras''. </poem> Lucretius in primo: <poem> Cernere uti videamur eos, audireque coram, Morte obita quorum tellus amplectitur ossa''. </poem> Hinc est et illud Virgilii: <poem> Et patris Anchisae gremio conplectitur ossa </poem> <poem> (49) — Ora modis adtollens pallida miris''. </poem> Lucretius in primo: <poem> Sed quaedam simulachra modis pallentia miris </poem> <poem> (50) Tum gelidus toto manabat corpore sudor''. </poem> Ennius in sexto decimo: <poem> Tunc timido manat ex omni corpore sudor </poem> <poem> (51) Labitur uncta vadis abies''. </poem> Ennius in quarto decimo: <poem> Labitur uncta carina, volat super impetus undas </poem> <poem> (52) — Ac ferreus ingruit imber''. </poem> Ennius in octavo: <poem> Hastati spargunt hastas, fit ferreus imber </poem> <poem> (53) — Apicem tamen incita summum Hasta tulit''. </poem> Ennius in sexto decimo: <poem> — Tamen induvolans secum abstulit hasta Insigne''. </poem> <poem> (54) Pulverulentus eques furit: omnes arma requirunt''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Balantum pecudes quatit: omnes arma requirunt </poem> <poem> (55) Nec visu facilis, nec dictu adfabilis ulli''. </poem> [p505]Accius in Philoctete: <poem> Quem neque tueri contra nec adfari queas </poem> <poem> (56) Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis, Aut leto insigni''. </poem> Accius in Armorum iudicio: <poem> — Nam tropaeum ferre me a forti viro Pulchrum est: si autem vincar, vinci a tali nullum est probrum''. </poem> <poem> (57) — Nec, si miserum fortuna Sinonem Finxit, vanum etiam mendacemque inproba finget''. </poem> Accius in Telepho: <poem> — Nam si a me regnum fortuna atque opes Eripere quivit, at virtutem nequiit''. </poem> <poem> (58) Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem''. </poem> Accius in Armorum iudicio: <poem> Virtuti sis par, dispar fortunis patris </poem> <poem> (59) — Iamiam nec maxima Iuno, Nec Saturnius haec oculis pater adspicit aequis''. </poem> Accius in Antigona: <poem> — Iamiam neque di regunt, Neque profecto deum summus rex omnibus curat''. </poem> <poem> (60) Num capti potuere capi? num incensa cremavit Troia viros?'' </poem> Ennius in undecimo, cum de Pergamis loqueretur: [p506] <poem> Quae neque Dardaniis campis potuere perire; Nec, cum capta, capi nec, cum combusta, cremari''. </poem> <poem> (61) Multi praeterea, quos fama obscura recondit''. </poem> Ennius in Alexandro: <poem> Multi alii adventant, paupertas quorum obscurat nomina </poem> <poem> (62) Audentes fortuna iuvat''. </poem> Ennius in septimo: <poem> Fortibus est fortuna viris data </poem> <poem> (63) — Recoquunt patrios fornacibus enses; Et curvae rigidum falces conflantur in ensem''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Inde minutatim processit ferreus ensis; Versaque in obscenum species est falcis aenae''. </poem> <poem> (64) — Pocula sunt fontes liquidi atque exercita cursu Flumina''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Ad sedare sitim fluvii fontesque vocabant </poem> <poem> (65) Quos rami fructus, quos ipsa volentia rura Sponte tulere sua, carpit''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Quod sol atque imbres dederant, quod terra crearat Sponte sua, satis id placabat pectora donum''. </poem> ===II.=== (1) Post versus ab aliis vel ex integro vel ex parte translatos vel quaedam immutando verba tamquam fuco alio tinctos nunc locos locis conponere sedet animo, ut unde formati sint quasi de speculo cognoscas. [p507] <poem> (2) Nec sum animi dubius, verbis ea vincere magnum Quam sit, et angustis hunc addere rebus honorem. Sed me Parnasi deserta per ardua dulcis Raptat amor: iuvat ire iugis qua nulla priorum Castaliam molli devertitur orbita clivo''. </poem> (3) Lucretius in primo: <poem> Nec me animi fallit, quam sint obscura, sed acri Percussit thyrso laudis spes magna meum cor, Et simul incussit suavem mi in pectus amorem Musarum: quo nunc instinctus mente vigenti, Avia Pieridum peragro loca nullius ante Trita solo''. </poem> (4) Accipe et alterum locum Maronis illi unde traxerat conparandum, ut eundem colorem ac paene similem sonum loci utriusque repperias. Virgilius: <poem> Si non ingentem foribus domus alta superbis Mane salutantum totis vomit aedibus undam; Nec varios inhiant pulchra testudine postes''. </poem> et mox: <poem> At secura quies, et nescia fallere vita, Dives opum variarum: at latis otia fundis, Speluncae vivique lacus: at frigida Tempe Mugitusque boum mollesque sub arbore somni Non absunt: ilic saltus ac lustra ferarum, Et patiens operum exiguoque adsueta iuventus''. </poem> (5) Lucretius in libro secundo: <poem> Si non aurea sunt iuvenum simulachra per aedes, Lampadas igniferas manibus retinentia dextris, Lumina nocturnis epulis ut subpeditentur, Nec domus argento fulgens auroque renidens, Nec citharam reboant laqueata aurataque templa: [p508]Cum tamen inter se prostrati in gramine molli Propter aquae rivum sub ramis arboris altae, Non magnis opibus iucunde corpora curant: Praesertim cum tempestas adridet et anni Tempora conspergunt viridantes floribus herbas''. </poem> <poem> (6) Non umbrae altorum nemorum, non mollia possunt Prata movere animum: non qui per saxa volutus Purior electro campum petit amnis''. </poem> Lucretius in secundo: <poem> Nec tenerae salices atque herbae rore virentes Fluminaque ulla queunt summis labentia ripis Oblectare animum subitamque avertere curam''. </poem> (7) Ipsius vero pestilentiae, quae est in tertio Georgicorum, color totus et liniamenta paene omnia tracta sunt de descriptione pestilentiae quae est in sexto Lucretii. Nam Virgiliana incipit: <poem> Hic quondam morbo caeli miseranda coorta est Tempestas totoque auctumni incanduit aestu, Et genus omne neci pecudum dedit, omne ferarum''. </poem> Lucretii vero sic incipit: <poem> Haec ratio quondam morborum et mortifer aestus Finibus in Cecropis funestos reddidit agros, Vastavitque vias, exhausit civibus urbem''. </poem> (8) Sed, quatenus totum locum utriusque ponere satis longum est, excerpam aliqua ex quibus similitudo geminae descriptionis adpareat. Virgilius ait: <poem> Tum vero ardentes oculi atque adtractus ab alto Spiritus, interdum gemitu gravis, imaque longo [p509]Ilia singultu tendunt: it naribus ater Sanguis, et oppressas fauces premit aspera lingua''. </poem> (9) Lucretius ait: <poem> Principio caput incensum fervore gerebant, Et duplices oculos suffusa luce rubentes: Sudabant etiam fauces intrinsecus artae Sanguine, et ulceribus via saepta coibat: Atque animi interpres manabat lingua cruore, Debilitata malis, motu gravis, aspera tactu''. </poem> (10) Virgilius ait: <poem> Haec ante exitium primis dant signa diebus </poem> et quae darent signa supra retulit idem: <poem> — Demissae aures, incertus ibidem Sudor, et ille quidem morituris frigidus; aret Pellis et adtactu tractanti dura resistit''. </poem> (11) Lucretius ait: <poem> Multaque praeterea mortis tunc signa dabantur: Perturbati animi, mens in maerore metuque, Triste supercilium, furiosus vultus et acer, Sollicitae porro plenaeque sonoribus aures, Creber spiritus aut ingens raroque coortus, Sudorisque madens per collum splendidus humor, Tenuia sputa, minuta, croci contacta colore, Salsoque per fauces raucas vix edita tussis''. </poem> (12) Virgilius ait: <poem> Profuit inserto latices infundere cornu Lenaeos: ea visa salus morientibus una. Mox erat hoc ipsum exitio''. </poem> Lucretius ait: <poem> Nec ratio remedi communis certa dabatur. Nam quod alis dederat vitalis aeris auras [p510]Volvere in ore licere et caeli templa tueri, Hoc aliis erat exitio letumque parabat''. </poem> (13) Virgilius ait: <poem> Praeterea nec mutari iam pabula refert: Quaesitaeque nocent artes, cessere magistri''. </poem> Lucretius ait: <poem> Nec requies erat ulla mali: defessa iacebant Corpora, mussabat tacio medicina timore''. </poem> (14) Virgilius ait: <poem> Ipsis est aer avibus non aequus, et illae Praecipites alta vitam sub nube relinquunt''. </poem> Lucretius ait: <poem> Nec tamen omnino temere illis sedibus ulla Conparebat avis: nec tristia secla ferarum - Exuperant silvis: languebant pleraque morbo, Et moriebantur''. </poem> Nonne vobis videntur membra huius descriptionis ex uno fonte manasse? (15) Sed rursus locos alios conparemus: <poem> — Gaudent perfusi sanguine fratrum, Exilioque domos et dulcia limina mutant''. </poem> Lucretius in tertio: <poem> Sanguine civili rem conflant, divitiasque Conduplicant avidi, caedem caede adcumulantes, Crudeles gaudent in tristi funere fratris''. </poem> <poem> (16) Multa dies variusque labor mutabilis aevi Retulit in melius: multos alterna revisens Lusit et in solido rursus fortuna locavit''. </poem> Ennius in octavo: <poem> — Multa dies in bello conficit unus: Et rursus multae fortunae forte recumbunt. Haudquaquam quemquam semper fortuna secuta est''. </poem> [p511] <poem> (17) O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci Virtute exuperas, tanto me inpensius aequum est Consulere atque omnes metuentem expendere causas''. </poem> Accius in Antigona: <poem> — Quanto magis te istiusmodi esse intellego, Tanto, Antigona, magis me par est tibi consulere'' [''et'']'' parcere''. </poem> <poem> (18) O lux Dardaniae, spes o fidissima Teucrum'', </poem> et reliqua. Ennius in Alexandro: <poem> O lux Troiae, germane Hector, quid ita cum tuo lacerato Corpore miser? aut qui te sic respectantibus tractavere Nobis?'' </poem> <poem> (19) Frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere Inpositi dorso atque equitem docuere sub armis Insultare solo et gressus glomerare superbos''. </poem> Varius de Morte: <poem> Quem non ille sinit lentae moderator habenae Qua velit ire sed angusto prius ore coercens Insultare docet campis, fingitque morando''. </poem> <poem> (20) Talis amor Daphnin, qualis cum fessa iuvencum Per nemora atque altos quaerendo bucula lucos Propter aquae rivum viridi procumbit in ulva Perdita, nec serae meminit decedere nocti''. </poem> Varius de Morte: [p512] <poem> Ceu canis umbrosam lustrans Gortynia vallem, Si veteris potuit cervae conprendere lustra, Saevit in absentem, et circum vestigia lustrans, Aethera per nitidum tenues sectatur odores. Non amnes illam medii, non ardua tardant; Perdita nec serae meminit decedere nocti''. </poem> <poem> (21) — Nec te tua funera mater Produxi pressive oculos aut vulnera lavi''. </poem> Ennius in Cresphonte: <poem> Neque terram inicere neque cruenta convestire corpora Mihi licuit, neque miserae lavere lacrimae salsum sanguinem''. </poem> <poem> (22) Namque canebat uti magnum per inane coacta Semina terrarumque animaeque marisque fuissent, Et liquidi simul ignis, ut his exordia primis Omnia et ipse tener mundi concreverit orbis: Tum durare solum, et discludere Nerea ponto Coeperit, et rerum paulatim sumere formas, Iamque novum terrae stupeant lucescere solem''. </poem> (23) Lucretius in quinto, ubi de confusione orbis ante hunc statum loquitur: <poem> His neque tum solis rota cerni lumine claro Altivolans poterat, neque magni sidera mundi; Nec mare nec caelum, nec denique terra nec aer, Nec similis nostris rebus res ulla videri. Sed nova tempestas quaedam molesque coorta. Diffugere inde loci partes coepere, paresque Cum paribus iungi res et discludere mundum, Membraque dividere et magnas disponere partes''. </poem> (24) et infra: <poem> Hoc est a terris magnum secernere caelum, [p513]Et seorsum mare uti secreto humore pateret, Seorsus item puri secretque aetheris ignes''. </poem> et infra: <poem> Omnia enim magis haec ex levibus atque rotundis </poem> <poem> (25) Cum fatalis equus saltu super ardua venit Pergama, et armatum peditem gravis attulit alvo''. </poem> Ennius in Alexandro: <poem> Nam maximo saltu superabit gravidus armatis equus, Qui suo partu ardua perdat Pergama''. </poem> <poem> (26) Tum pater omnipotens, rerum cui summa potestas, Infit: eo dicente deum domus alta silescit, Et tremefacta solo tellus, silet arduus aether. Tum venti posuere, premit placida aequora pontus''. </poem> Ennius in Scipione: <poem> — Mundus caeli vastus constitit silentio, Et Neptunus saevus undis asperis pausam dedit. Sol equis iter repressit ungulis volantibus: Constitere amnes perennes, arbores vento vacant''. </poem> <poem> (27) Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum. Procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex, Fraxineaeque trabes, cuneis et fissile robur Scinditur: advolvunt ingentes montibus ornos''. </poem> Ennius in sexto: <poem> Incedunt arbusta per alta, securibus caedunt, Percellunt magnas quercus, exciditur ilex, Fraxinus frangitur, atque abies consternitur alta: Pinus proceras pervortunt: omne sonabat Arbustum fremitu silvai frondosai''. </poem> [p514]<poem> (28) Diversi magno ceu quondam turbine venti Confligunt, zephyrusque notusque et laetus Eois Eurus equis''. </poem> Ennius in septimo decimo: <poem> Concurrunt, veluti venti, cum spiritus austri Imbricitor, aquiloque suo cum flamine contra, Indu mari magno fluctus extollere certant''. </poem> <poem> (29) Nec tamen, haec cum sint hominumque boumque labores Versando terram experti, nihil inprobus anser''. </poem> Lucretius in quinto: <poem> Sed tamen interdum magno quaesita labore, Cum iam per terras frondent, atque omnia florent, Aut nimiis torrens fervoribus aethereus sol, Aut subiti perimunt imbres gelidaeque pruinae, Flabraque ventorum violento turbine vexant''. </poem> (30) Sunt alii loci plurimorum versuum quos Maro in opus suum cum paucorum immutatione verborum a veteribus transtulit. Et quia longum est numerosos versus ex utroque transcribere, libros veteres notabo, ut qui volet illic legendo aequalitatem locorum conferendo miretur. (31) In principio Aeneidos tempestas describitur, et Venus apud Iovem quaeritur de periculis filii, et Iuppiter eam de futurorum prosperitate solatur. Hic locus totus sumptus a Naevio est ex primo libro belli Punici. Illic enim aeque Venus Troianis tempestate laborantibus cum Iove queritur, et secuntur verba Iovis filiam consolantis spe futurorum. (32) Item de Pandaro et Bitia aperientibus portas locus acceptus est ex libro quinto decimo Ennii, qui induxit Histros duos in obsidione erupisse porta et stragem de obsidente hoste fecisse. (33) Nec Tullio conpilando, dummodo undique ornamenta sibi conferret, abstinuit: <poem> — O fama ingens, ingentior armis, [p515]Vir Troiane''. </poem> Nempe hoc ait, Aeneam famam suam factis fortibus supergressum, cum plerumque fama sit maior rebus. Sensus hic in Catone Ciceronis est his verbis: ''Contingebat in eo, quod plerisque contra solet, ut maiora omnia re quam fama viderentur: id quod non saepe evenit, ut expectatio cognitione, aures ab oculis vincerentur.'' (34) Item: <poem> Proximus huic longo, sed proximus, intervallo </poem> Cicero in Bruto: ''Duobus igitur summis, Crasso et Antonio, L. Philippus proximus accedebat, sed longo intervallo tamen proximus.'' ===III.=== (1) Sunt quaedam apud Virgilium quae ab Homero creditur transtulisse: sed ea docebo a nostris auctoribus sumpta, qui priores haec ab Homero in carmina sua traxerant: quod quidem summus Homericae laudis cumulus est, quod, cum ita a plurimis adversus eum vigilatum sit, coactaeque omnium vires manum contra fecerint, <poem> Ille velut pelagi rupes inmota resistit </poem> (2) Homerus de Aiacis forti pugna ait: <poem> Αἴας δ’ οὐκέτ’ ἔμιμνε· βιάζετο γὰρ βελέεσσι· δάμνα μιν Ζηνός τε νόος, καὶ Τρῶες ἀγαυοὶ, βάλλοντες· δεινὴν δὲ περὶ κροτάφοισι φαεινὴ πήληξ βαλλομένη καναχὴν ἔχε· βάλλετο δ’ αἰεὶ κὰπ φάλαρ’ εὐποίηθε· ὁ δ’ ἀριστερὸν ὼμον ἔκαμνεν, ἔμπεδον αἰὲν ἔχων σάκος αἰόλον· οὐδ’ ἐδύναντο [p516]ἀμφ’ αὐτῷ πελεμίξαι, ἐρείδοντες βελέεσσιν· αἰεὶ δ’ ἀργαλέω ἔχετ’ ἄσθματι· κὰδ δέ οἱ ἰδρὼς πάντοθεν ἐκ μελέων ῥέεν ἄσπετος, οὐδέ πή εἶχεν ἀμπνεῦσθαι, πάντή δὲ κακὸν κακῷ ἐστήρικτο. </poem> (3) Hunc locum Ennius in quinto decimo ad pugnam C. Aelii tribuni his versibus transfert: <poem> Undique conveniunt, velut imber, tela tribuno: Configunt parmam, tinnit hastilibus umbo, Aerato sonitu galeae: sed nec pote quisquam Undique nitendo corpus discerpere ferro. Semper abundantes hastas frangitque quatitque. Totum sudor habet corpus, multumque laborat, Nec respirandi fit copia: praepete ferro Histri tela manu iacientes sollicitabant.'' </poem> (4) Hinc Virgilius eundem locum de incluso Turno gratia elegantiore conposuit: <poem> Ergo nec clypeo iuvenis subsistere tantum, Nec dextra valet, obiectis sic undique telis Obruitur: strepit adsiduo cava tempora circum Tinnitu galea et saxis solida aera fatiscunt: Discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo [p517]Ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse Fulmineus Mnestheus: tum toto corpore sudor Liquitur, et piceum (nec respirare potestas) Fulmen agit, fessos quatit aeger anhelitus artus.'' </poem> (5) Homerus ait: <poem> Ἀσπὶς ἄρ’ ἀσπίδ’ ἔρειδε, κόρυς κόρυν, ἀνέρα δ’ ἀνήρ. </poem> Furius in quarto annali: <poem> Pressatur pede pes, mucro mucrone, viro vir. </poem> Hinc Virgilius ait: <poem> — Haeret pede pes, densusque viro vir.'' </poem> (6) Homeri est: <poem> Οὐδ’ εἴ μοι δέκα μὲν γλῶσσαι, δέκα δὲ στόματ’ εἶεν. </poem> Hunc secutus Hostius poeta in libro secundo belli Histrici ait: <poem> — Non si mihi linguae Centum, atque ora sient totidem, vocesque liquatae''. </poem> Hinc Virgilius ait: <poem> Non mihi si linguae centum sint, oraque centum </poem> (7) Homerica descriptio est equi fugientis in haec verba: <poem> Ὡς δ’ ὂτε τις στατὸς ἲππος, ἀκοστήσας ἐπὶ φάτνη, δεσμὸν ἀποῤῥήξας θείή πεδίοιο κροαίνων, εἰωθῶς λούεσθαι ἐϋῤῥεῖος ποταμοῖο, κυδιόων· ὑψοῦ δὲ κάρη ἒχει, ἀμφὶ δὲ χαῖται ὤμοις ἀΐσσονται· ὄ δ’ ἀγλαϊήφι πεποιθὼς ῥίμφα ἐ γοῦνα φέρει μετά τ’ ἤθεα καὶ νομὸν ἲππων. </poem> (8) Ennius hinc traxit: <poem> Et tum sicut equus qui de praesepibus fartus [p518]Vincla suis magnis animis abrupit, et inde Fert sese campi per caerula laetaqua prata Celso pectore, saepe iubam quassat simul altam, Spiritus ex anima calida spumas agit albas.'' </poem> Virgilius: <poem> Qualis ubi abruptis fugit praesepia vinclis'' etc. </poem> (9) Nemo ex hoc viles putet veteres poetas, quod versus eorum scabri nobis videntur. Ille enim stilus Enniani seculi auribus solus placebat: et diu laboravit aetas secuta, ut magis huic molliore filo adquiesceretur. Sed ulterius non moror Caecinam, quin et ipse prodat quae meminit Maronem ex antiquitate transtulisse. ===IV.=== (1) Tum Caecina: In versibus vel in locis quantum sibi Maro ex antiquitate quaesiverit, Furius ut memor et veteris et novae auctorum copiae disseruit. Ego conabor ostendere hunc studiosissimum vatem et de singulis verbis veterum aptissime iudicasse, et inseruisse lecta operi suo verba, quae nobis nova videri facit incuria vetustatis: (2) ut ecce ''addita'' pro inimica et infesta quis non aestimet poetam arbitrio suo novum verbum sibi voluisse fabricari? Sed non ita nam quod ait: <poem> — Nec Teucris addita Iuno Usquam aberit'', </poem> id est adfixa et per hoc infesta, hoc iam dixerat Lucilius in libro quarto decimo his versibus: <poem> Si mihi non praetor siet additus atque agitet me: Non male sic ille, ut dico, me extenderat unus.'' </poem> <poem> (3) Mane salutantum totis vomit aedibus undam''. </poem> Pulchre ''vomit undam'', et antique, nam Ennius ait: [p519] <poem> — Et Tiberis flumen vomit in mare salsum'', </poem> unde et nunc ''vomitoria'' in spectaculis dicimus, unde homines glomeratim ingredientes in sedilia se fundunt. (4) ''Agmen'' pro actu et ductu quodam ponere non inelegans est, ut: <poem> — Leni fluit agmine Thybris''. </poem> Immo et antiquum est: Ennius enim in quinto ait: <poem> Quod per amoenam urbem leni fluit agmine flumen </poem> (5) Quod ait: <poem> — Crepitantibus urere flammis'', </poem> non novum usurpavit verbum, sed prior Lucretius in sexto posuit: <poem> Nec res ulla magis quam Phoebi Delphica laurus Terribili sonitu flamma crepitante crematur''. </poem> <poem> (6) — Tum ferreus hastis Horret ager''. </poem> ''Horret'' mire se habet. Sed et Ennius in quarto decimo: <poem> Horrescit telis exercitus asper utrimque </poem> et in Erechtheo: <poem> Arma arrigunt: horrescunt tela </poem> Et in Scipione: <poem> Sparsis hastis longis campus splendet et horret </poem> Sed et ante omnes Homerus: <poem> Ἔφριξεν δὲ μάχη φθισίμβροτος ἐγχείησι. </poem> <poem> (7) — Splendet tremulo sub lumine pontus''. </poem> ''Tremulum lumen'' de imagine rei ipsius expressum est. Sed prior Ennius in Melanippe: [p520] <poem> Lumine sic tremulo terra, et cava caerula candent </poem> et Lucretius in sexto: <poem> Praeterea solis radiis iactatur aquai Humor, et in lucem tremulo rarescit ab aestu''. </poem> <poem> (8) — Hic candida populus antro Imminet et lentae texunt umbracula vites''. </poem> Sunt qui aestiment hoc verbum ''umbracula'' Virgilio auctore conpositum, cum Varro Rerum divinarum libro decimo dixerit: ''Nonnullis magistratibus in oppido id genus umbraculi concessum'', et Cicero in quinto de legibus: ''Visne igitur (quoniam sol paululum a meridie iam devexus videtur, nequedum satis ab his novellis arboribus omnis hic locus opacatur) descendatur ad Lirim, eaque quae restant in illis alnorum umbraculis persequamur?'' Similiter in Bruto: ''Sed ut et Theophrasti doctissimi hominis umbraculis''. <poem> (9) Transmittunt cursu campos, atque agmina cervi Pulverulenta fuga glomerant''. </poem> Quod ait speciose ''transmittunt'' pro ''transeunt'', sic et Lucretius in secundo: <poem> Et circumvolitant equites, mediosque repente Transmittunt valido quatientes impete campos''. </poem> Sed et *Paestanus Vibonensis sic ait: ''Pedibus equos transmisimus'', quod est ''transivimus''. [p521]<poem> (10) — Quam tota cohors imitata relictis Ad terram defluxit equis''. </poem> Sic Furius in primo: <poem> Ille gravi subito devinctus vulnere habenas Misit equi, lapsusque in humum defluxit et armis Reddidit aeratis sonitum''. </poem> <poem> (11) Tum durare solum et discludere Nerea ponto Coeperit''. </poem> Ferit aures nostras hoc verbum ''discludere'', ut novum, sed prior Lucretius in quinto: <poem> Diffugere inde loci partes coepere, paresque Cum paribus iungi res et discludere mundum''. </poem> <poem> (12) — Pastorem, Tityre, pingues [p522]Pascere oportet oves, deductum dicere carmen''. </poem> ''Deductum'' pro tenui et subtili eleganter positum est. Sic autem et Afranius in Virgine: <poem> Verbis pauculis respondit, tristis, voce Deducta, malleque se non quiesse dixit''. </poem> Item apud Cornificium: <poem> — Deducta mihi voce garrienti''. </poem> (13) Sed haec ab illo fluxerunt quod Pomponius in Atellania quae ''Kalendae Martiae'' inscribitur ait: <poem> Vocem deducas oportet, ut mulieris videantur Verba. Iube modo adferatur munus: ego vocem reddam Tenuem et tinnulam </poem> et infra: ''Etiam nunc vocem deducam''. <poem> (14) — Proiectaque saxa Pachyni Radimus''. </poem> ''Proiecta'' si secundum consuetudinem dicatur, intellegitur ''abiecta'': si secundum veteres, ''proiecta'' porro iacta, ut alibi ait: <poem> — Proiecto dum pede laevo Aptat se pugnae''. </poem> (15) Sed et Sisenna in secundo dixit: ''Et Marsi propius succedunt: atque ita scutis proiectis tecti saxa certatim lenta manibus coniciunt [p523]in hostes'', et in eodem: ''Vetus atque ingens erat arbor ilex, quae circum proiectis ramis maiorem partem loci summi tegebat'', et Lucretius in tertio: <poem> Quamlibet inmani proiectu corporis extet </poem> <poem> (16) Et tempestivam silvis evertere pinum''. </poem> Hoc verbum de pino tempestiva a Catone sumpsit, qui ait: ''Pineam nuceam cum effodies, luna decrescente eximito post meridiem, sine vento austro: tum vero erit tempestiva, cum semen suum maturum erit''. (17) Inseruit operi suo et Graeca verba, sed non primus hoc ausus: auctorum enim veterum audacium secutus est. <poem> (18) Dependent lychni laquearibus aureis'', </poem> sicut Ennius in nono: <poem> — Lychnorum lumina bis sex'', </poem> et Lucretius in quinto: <poem> Quin etiam nocturna tibi terrestria quae sunt Lumina, pendentes lychni'', </poem> Lucretius in primo: <poem> — Porro clinopodas lychnosque [p524]Diximus σεμνῶς ante pedes lecti atque lucernas''. </poem> (19) Et quod dixit: <poem> — Nec lucidus aethra Siderea polus'', </poem> Ennius prior dixerat in sexto decimo: <poem> — Interea fax Occidit, oceanumque rubra tractim obruit aethra'', </poem> et *Ilius in Teuthrante: <poem> Flammeam per aethram alte fervidam ferri facem </poem> <poem> (20) — Daedala Circe'', </poem> quia Lucretius dixerat: <poem> — Daedala tellus''. </poem> <poem> (21) — Reboant silvaeque et longus Olympus'', </poem> quia est apud Lucretium: <poem> Nec cithara reboant laqueata aurataque tecta </poem> (22) Sed hac licentia largius usi sunt veteres, parcius Maro: quippe illi dixerunt et ''pausam'' et ''machaeram'' et ''asotiam'' et ''malacen'' et alia [p525]similia. (23) Nec non et Punicis Oscisque verbis usi sunt veteres; quorum imitatione Virgilius peregrina verba non respuit, ut in illo: <poem> Silvestres uri adsidue </poem> ''uri'' enim Gallica vox est, qua feri boves significantur, <poem> — Camuris hirtae sub cornibus aures''. </poem> ''Camuris'' peregrinum verbum est, id est in se redeuntibus. Et forte nos quoque ''camaram'' hac ratione figuravimus. [p526] ===V.=== (1) Multa quoque epitheta apud Virgilium sunt quae ab ipso ficta creduntur: sed et haec a veteribus tracta monstrabo. Sunt autem ex his alia simplicia, ut ''Gradivus Mulciber'': alia conposita ut ''Arquitenens Vitisator''. Sed prius de simplicibus dicam: <poem> (2) — Et distinctos Mulciber Afros''. </poem> ''Mulciber'' est Vulcanus, quod ignis sit et omnia mulceat ac domet. Accius in Philoctete: <poem> — Heu Mulciber Arma ignavo invicta fabricatus es manu'', </poem> et Egnatius de rerum natura libro primo: <poem> Denique Mulciber, et ipse ferens altissima caeli, ''- ''Contingunt''. </poem> <poem> (3) — Haedique petulci Floribus insultent''. </poem> [p527] Lucretius in secundo: <poem> Praeterea teneri tremulis in vocibus haedi Corniferas norunt matres agnique petulci''. </poem> (4) Illud audaciae maximae videri possit quod ait in Bucolicis: <poem> Et liquidi simul ignis </poem> pro puro vel lucio seu pro effuso et abundanti, nisi prior hoc epitheto Lucretius usus fuisset in sexto: <poem> Hac etiam fit uti de causa mobilis ille Devolet in terram liquidi calor aureus ignis''. </poem> (4) ''Tristis'' pro amaro translatio decens est, ut: <poem> — Tristisque lupini''. </poem> Et ita Ennius in libro Sabinarum quarto: <poem> Neque triste quaeritat sinapi, Neque cepe maestum''. </poem> (6) ''Auritos lepores'' non Maro primus usurpat, sed Afranium sequitur qui in prologo ex persona Priapi ait: <poem> — Nam quod vulgo praedicant Aurito me parente natum, non ita est''. </poem> [p528] (7) Et, ut conposita subiungam, quod ait Virgilius: <poem> Vidit turicremis cum dona inponeret aris </poem> iam Lucretius in secundo dixerat: <poem> Nam saepe ante deum vitulus delubra decora Turicremas propter mactatus concidit aras''. </poem> <poem> (8) Quam pius Arquitenes''. </poem> Hoc epitheto usus est Naevius belli Punici libro secundo: <poem> Deinde pollens sagittis inclytis arquitenes Sanctusque Delphis prognatus Pythius Apollo''. </poem> Idem alibi: <poem> — cum tu arquitenes sagittis Pollens dea''. </poem> Sed et Hostius libro secundo belli Histrici: <poem> Dia Minerva, simul autem invictus Apollo Arquitenens Latonius''. </poem> <poem> (9) Silvicolae Fauni''. </poem> Naevius belli Punici libro primo: <poem> Silvicolae homines bellique inertes </poem> Accius in Bacchis: [p529] <poem> — Silvicolae ignota invisentes loca''. </poem> <poem> (10) Despiciens mare velivolum'', </poem> Livius in Helena: <poem> Tu qui permensus ponti maria alta velivola </poem> Ennius in quarto decimo: <poem> Cum procul aspiciunt hostes accedere ventis Navibus velivolis''. </poem> Idem in Andromache: <poem> Rapit ex alto naves velivolas </poem> <poem> (11) Vitisator curvam servans sub imagine falcem''. </poem> Accius in Bacchis: <poem> — O Dionyse Pater optime vitisator, Semela ''- ''Genitus Euhia''. </poem> <poem> (12) — Almaque curru Noctivago Phoebe''. </poem> Egnatius de rerum natura libro primo: <poem> Roscida noctivagis astris labentibus Phoebe, Pulsa loco cessit concedens lucibus altis''. </poem> <poem> (13) — Tu nubigenas, invicte, bimembres''. </poem> Cornificius in Glauco: [p530] <poem> — Centauros foedare bimembres''. </poem> <poem> (14) Caprigenumque pecus nullo custode per herbas''. </poem> Pacubius in Paulo: <poem> - Quamvis caprigeno pecori grandior gressio 'st''. </poem> Accius in Philoctete: <poem> Caprigenum trita ungulis </poem> Idem in Minotauro: <poem> — Taurigeno semine ortum fuisse an humano?'' </poem> (15) Decenter et his epithetis Virgilius usus est, pro sagitta ''volatile [p531]ferrum'', et pro Romanis ''gentem togatam'': quorum altero Suevius altero Laberius usus erat. Nam Suevius in libro quinto ait: <poem> — Volucrumque volatile telum''. </poem> Ac Laberius in Ephebo: <poem> Licentium ac libidinem ut tollam petis Togatae stirpis''. </poem> Idem infra: <poem> Idcirco ope nostra dilatatum est dominium Togatae gentis''. </poem> ===VI.=== (1) Figuras vero quas traxit de vetustate, si volentibus vobis erit, cum repentina memoria suggesserit, enumerabo. Sed nunc dicat volo Servius quae in Virgilio notaverit ab ipso figurata, non a veteribus accepta, vel ausu poetico nove quidem sed decenter usurpata. Cotidie enim Romanae indoli enarrando eundem vatem necesse est habeat huius annotationis scientiam promptiorem. Placuit universis electio in reliqua suffecti: et adhortati sunt Servium, ut quae in se refusa sunt annotaret. (2) Ille sic incipit: Vates iste venerabilis varie modo verba modo sensus figurando multum Latinitati leporis adiecit. Qualia sunt haec: <poem> Subposita de matre nothos furta creavit </poem> ut ipsa creaverit quos creari fecit: [p532] <poem> (3) — Tepidaque recentem Caede locum'', </poem> dum locus ''recens caede'' nove dictus sit. Et: <poem> Haec ait, et socii cesserunt aequore iusso </poem> pro eo quod ''iussi'' cesserunt. Et: <poem> — Caeso sparsurus sanguine flammas'', </poem> qui ex caesis videlicet profunditur. <poem> (4) Vota deum primo victor solvebat Eoo'', </poem> pro ''quae dis vota sunt''. <poem> Et me consortem nati concede sepulchro </poem> Alius dixisset: <poem> Et me consortem nato concede sepulchri </poem> Et: <poem> Illa viam celerans per mille coloribus arcum </poem> id est ''per arcum mille colorum''. (5) Et: <poem> Hic alii spolia occisis derepta Latinis Coniciunt igni'', </poem> pro ''in ignem''. Et: <poem> Corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit </poem> ''Tela exit'' pro ''vitat''. Et: <poem> — Senior leto canentia lumina solvit'', </poem> pro ''vetustate senilia''. <poem> (6) — Exesaeque arboris antro'', </poem> pro ''caverna''. Et: <poem> — Frontem obscoenam rugis arat''. </poem> ''Arat'' non nimie sed pulchre dictum. <poem> Ter secum aerato circumfert tegmine silvam </poem> [p533] pro ''iaculis''. Et: ''Vir gregis'' pro ''capro''. (7) Et illa quam pulchra sunt: ''aquae mons'', ''telorum seges'', ''ferreus imber'', ut apud Homerum: <poem> Λάϊνον ἒσσο χιτῶνα κακῶν ἒνεχ’ ὂσσα ἔοργας, </poem> et: <poem> Dona laboratae Cereris </poem> et: <poem> — Oculisque aut pectore noctem Accipit'', </poem> et: <poem> Vocisque offensa resultat imago </poem> et: <poem> — Pacemque per aras Exquirunt''. </poem> et: <poem> — Paulatim abolere Sychaeum Incipit''. </poem> (8) Saepe etiam verba pro verbis pulchre ponit: <poem> Oraque corticibus sumunt horrenda cavatis </poem> ''ora'' pro ''personis'', et: <poem> Discolor unde auri per ramos aura refulsit </poem> Quid est enim aura auri, aut quemadmodum aura refulget? Sed tamen pulchre usurpavit. Et: <poem> — Simili frondescit virga metallo''. </poem> [p534] Quam bene usus est ''frondescit metallo''? (9) Et: <poem> — Nigri cum lacte veneni''. </poem> - - nigro inponere nomen lactis? Et: <poem> Haud aliter iustae quibus est Mezentius irae </poem> ''Odio esse aliquem'' usitatum: ''irae esse'' inventum Maronis est. (10) Item de duobus incipit dicere et in unum desinit: <poem> Interea reges, ingenti mole Latinus Quadriiugo vehitur curru'', </poem> ut est apud Homerum: <poem> Οἱ δὲ δύω σκόπελοι, ὁ μὲν οὐρανὸν εὐρὺν ἱκανει ὀξείῃ κορυφῇ, νεφέλη δέ μιν ἀμφιβέβηκεν. </poem> Et: <poem> Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum Corpora, sed Buten aversum cuspide fixit'', etc. </poem> <poem> (11) Iuturnam, fateor, misero succurrere fratri Suasi'', </poem> Cum solitum sit dici: ''Iuturnae suasi''. Et: <poem> — Urbem quam statuo, vestra est''. </poem> Et: <poem> Tu modo quos in spem statues submittere gentis, Praecipuum iam inde a teneris inpende laborem'', </poem> pro ''in eos inpende''. (12) Facit pulcherrimas repetitiones: <poem> Nam neque Parnassi vobis iuga, nam neque Pindi [p535]Ulla moram fecere. Quae vobis, quae digna, viri, pro talibus ausis? Vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis''. </poem> (13) Nec interpositiones eius otiosae sunt: <poem> Si te nulla movet tantarum gloria rerum, At ramum hunc (aperit ramum, qui forte latebat) Agnoscis''. </poem> <poem> Ut sceptrum hoc (dextra sceptrum nam forte gerebat) Numquam fronde levi''. </poem> (14) Et illa mutatio elegantissima est, ut de quo loquebatur subito ad ipsum verba converteret: <poem> Ut bello egregias idem disiecerit urbes, Troiamque Œchaliamque et duros mille labores Rege sub Eurystheo, fatis Iunonis iniquae, (15) Pertulerit: tu nubigenas, invicte, bimembres'', et reliqua. </poem> Illa vero intermissio: <poem> Quos ego: — sed motos praestat conponere fluctus </poem> tracta est a Demosthene: Ἀλλ’ ἐμοὶ μέν· — οὐ βούλομαι δυσχερὲς οὐδὲν εἰπεῖν ἀρξόμενος τοῦ λόγου, οὗτος δ’ ἐκ περιουσίας ἐμοῦ κατηγορεῖ. (16) Haec vero quam poetica indignatio: <poem> — Pro Iuppiter! ibit [p536]Hic, ait'', </poem> haec miseratio: <poem> O patria, o rapti nequicquam ex hoste Penates! </poem> et illa trepidatio: <poem> Ferte citi ferrum, date tela, et scandite muros: Hostis adest'', </poem> et conquestio: <poem> Mene igitur socium tantis adiungere rebus, Nise, fugis?'' </poem> (17) Quid illa excogitatio novorum intellectum, ut, <poem> — Mentitaque tela'', </poem> et: <poem> — Ferrumque armare veneno'', </poem> et: <poem> — Cultusque feros mollire colendo'', </poem> et: <poem> Exuerint silvestrem animum </poem> et: <poem> — Virgineumque alte bibit acta cruorem'', </poem> ut apud Homerum de hasta: <poem> — Λιλαιομένη χροὸς ὰσαι, </poem> (18) et: <poem> Pomaque degenerant sucos oblita priores </poem> et: <poem> — Glacie cursus frenaret aquarum'', </poem> et: <poem> Mixtaque ridenti colocasia fundit acantho </poem> et: <poem> — Est mollis flamma medullas Interea, et tacitum vivit sub pectore vulnus'', </poem> et: <poem> — Duro sub robore vivit Stuppa vomens tardum fumum'', </poem> (19) et: <poem> — Saevitque canum latratus in auras'', </poem> et: <poem> Caelataque amnem fundens pater Inachus urna </poem> et: <poem> Adfixae venis, animasque in vulnera ponunt </poem> et quicquid de apibus dixit in virorum fortium similitudinem, ut [p537]adderet quoque mores et studia et populos et praelia, quid plura, ut et ''Quirites'' vocaret. (20) Dies me deficiet, si omnia persequi a Virgilio figurata velim: sed ex his quae dicta sunt omnia similia diligens lector annotabit. ===VII.=== (1) Cum Servius ista dissereret, Praetextatus Avienum Eustathio insusurrantem videns: Quin age, inquit, Eustathi, verecundiam Avieni probi adolescentis iuva, et ipse publicato nobis quod inmurmurat. (2) Eustathius: Iamdudum, inquit, multa de Virgilio Servium gestit interrogare, quorum enarratio respicit officium litteratoris, et tempus indulgeri optat quo de obscuris ac dubiis sibi a doctiore fiat certior. (3) Et Praetextatus: Probo, inquit, mi Aviene, quod ea de quibus ambigis clam te esse non pateris. Unde exoratus sit a nobis doctissimus doctor, ut te secum negotium habere patiatur, qui in commune proficient quae desideras audire, ne tu modo ultra cesses aperire Servio viam de Virgilio disserendi. (4) Tunc Avienus, totus conversus in Servium: Dicas volo, inquit, doctorum maxime, quid sit quod, cum Virgilius anxie semper diligens fuerit in verbis pro causae merito vel atrocitate ponendis, incuriose et abiecte in his versibus verbum posuit: <poem> Candida succinctam latrantibus inguina monstris Dulichias vexasse rates''. </poem> Vexasse enim verbum est levis ac parvi incommodi, nec tam [p538]atroci casui congruens, cum repente homines a belua inmanissima rapti laniatique sint. (5) Sed et aliud huiuscemodi deprehendi: <poem> — Quis aut Eurysthea durum Aut inlaudati nescit Busiridis aras?'' </poem> Hoc enim verbum, ''inlaudati'', non est idoneum ad exprimendam sceleratissimi hominis detestationem, qui, quod homines omnium gentium immolare solitus fuit, non laude indignus sed detestatione execrationeque totius generis humani dignus est. (6) Sed nec hoc verbum ex diligentia Virgiliana venire mihi videtur: <poem> Per tunicam squalentem auro </poem> Non enim convenit dicere ''auto squalentem'', quoniam nitori splendorique auri contraria sit squaloris inluvies. (7) Et Servius: De verbo ''vexasse'' ita responderi posse arbitror. ''Vexasse'' grave verbum est, tractumque ab eo videtur quod est ''vehere'', in quo inest iam vis quaedam alieni arbitrii, non enim sui potens est qui vehitur. ''Vexare'' autem, quod ex eo inclinatum est, vi atque motu procul dubio vastiore est. (8) Nam qui fertur et raptatur atque huc et illuc distrahitur, is vexari proprie dicitur: sicuti ''taxare'' pressius crebriusque est quam ''tangere'', unde id procul dubio inclinatum est, et ''iactare'' multo fusius largiusque est quam ''iacere'', unde id verbum traductum est, ''quassare'' etiam quam ''quatere'' gravius violentiusque est. (9) Non igitur, quia vulgo dici solet vexatum esse quem fumo aut vento aut pulvere, propterea debet vis vera atque natura verbi deperire, quae a veteribus, qui proprie atque signate locuti sunt, ita ut decuit conservata est. (10) M. Catonis verba sunt ex oratione quam de Achaeis scripsit: ''Cumque Hannibal terram Italiam laceraret atque vexaret''. Vexatam Italiam dixit Cato ab Hannibale, quando nullum calamitatis aut [p539]saevitiae aut inmanitatis genus reperiri queat quod in eo tempore Italia non perpessa sit. (11) M. Tullius quarto in Verrem: ''Quae ab isto sic spoliata atque direpta est, ut non ab hoste aliquo, qui tamen in bello religionem et consuetudinis iura retineret, sed ut a barbaris praedonibus vexata esse videatur''. (12) De ''inlaudato'' autem duo videntur responderi posse. Unum eiusmodi: Nemo quisquam tam efflictis est moribus quin faciat aut dicat nonnumquam aliquid quod laudari queat. Unde hic antiquissimus versus vice proverbii celebratus est: <poem> Πολλάκι γὰρ καὶ μωρὸς ἀνὴρ μάλα καίριον εἲπεν. </poem> (13) Sed enim qui omni in re atque omni tempore laude omni vacat is inlaudatus est, isque omnium pessimus deterrimusque est: ac sicuti omnis culpae privatio inculpatum facit, inculpatus autem instar est absolutae virtutis, inlaudatus quoque igitur finis est extremae malitiae. (14) Itaque Homerus non virtutibus appellandis sed vitiis detrahendis laudare ampliter solet. Hoc enim est: <poem> Τὼ δ’ οὐκ ἄκοντε πετέσθεν, </poem> et item illud: <poem> Ἔνθ’ οὐκ ἄν βρίζοντα ἴδοις Ἀγαμέμνονα δῖον, Οὐδὲ καταπτώσσοντ’, οὐδ’ οὐκ ἐθέλοντα μάχεσθαι. </poem> (15) Epicurus quoque simili modo maximam voluptatem privationem detractionemque omnis doloris definivit his verbis: Ὂρος τοῦ μεγέθους τῶν ἡδονῶν παντὸς τοῦ ἀλγοῦντος ὑπεξαίρεσις. Eadem ratione idem Virgilius ''inamabilem'' dixit Stygiam paludem. Nam [p540]sicut ''inlaudatum'' κατὰ στέρησιν laudis, ita ''inamabilem'' per amoris στέρησιν detestatus est. (16) Altero modo ''inlaudatus'' ita defenditur: ''Laudare'' significat prisca lingua nominare appellareque: sic in actionibus civilibus auctor laudari dicitur, quod est nominari: ''inlaudatus'' ergo est quasi ''inlaudabilis'', id est ''numquam nominandus'', sicuti quondam a communi consilio Asiae decretum est uti nomen eius qui templum Dianae Ephesiae incenderat ne quis ullo in tempore nominaret. (17) Tertium restat ex his quae reprehensa sunt, quod ''tunicam squalentem auro'' dixit. Id autem significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti. ''Squalere'' enim dictum est ab squamarum crebritate asperitateque, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur. (18) Quam rem et alii et hic idem poeta locis aliquot demonstrat: <poem> — Quem pellis'', inquit, ''aenis In plumam squamis auro conserta tegebat'', </poem> et alio loco: <poem> Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis Horrebat squamis''. </poem> Accius in *Pelopidibus ita scribit: <poem> Eiu serpentis squamae squalido auro et purpura praetextae </poem> [p541] (19) Quicquid igitur nimis inculcatum obsitumque aliqua re erat, ut incuteret visentibus facie nova horrorem, id ''squalere'' dicebatur. Sic in corporibus incultis squamosisque alta congeries sordium ''squalor'' appellatur: cuius significationis multo adsiduoque usu totum id verbum ita contaminatum est, ut iam ''squalor'' de re alia nulla quam de solis inquinamentis dici coeperit. ===VIII.=== (1) Gratum mihi est, Avienus ait, correctum quod de optimis dictis male opinabar. Sed in hoc versu videtur mihi deesse aliquid: <poem> Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat Succinctus trabea''. </poem> Si enim nihil deesse concedimus, restat ut fit ''lituo et trabea succinctus'': quod est absurdissimum, quippe cum ''lituus'' sit virga brevis in parte qua robustior est incurva, qua augures utuntur: nec video qualiter lituo possit succinctus videri. (2) Respondit Servius sic hoc dictum esse, ut pleraque dici per defectionem solent: veluti cum dicitur ''M. Cicero homo magna eloquentia'' et ''Roscius histrio summa venustate'', non plenum hoc utrumque neque perfectum est, sed enim pro pleno ac perfecto auditur. (3) Ut Virgilius alio in loco: <poem> Victorem Buten inmani corpore </poem> id est ''corpus inmane habentem'', et item alibi: <poem> In medium geminos inmani pondere cestus Proiecit'', </poem> [p542]ac similiter: <poem> — Domus sanie dapibusque cruentis''. </poem> (4) Sic igitur id quoque dictum videri debet: ''Ipse Quirinali lituo'', id est ''lituum Quirinalem tenens''. Quod minime mirandum foret, si ita dictum fuisset: ''Picus Quirinali lituo erat'', sicuti dicimus: ''statua grandi capite erat''. Et ''est'' autem et ''erat'' et ''fuit'' plerumque absunt cum elegantia sine detrimento sententiae. (5) Sed quoniam facta litui mentio est, praetermittendum non est quod posse quaeri animadvertimus, utrum a tuba lituus auguralis appelletur an tuba a lituo augurum lituus dicta sit. Utrumque enim pari forma et pariter in capite incurvum est. (6) Sed si, ut quidam putant, tuba a sonitu ''lituus'' appellata est ex illo Homeri versu: Λίγξε βιὸς, necesse est ut virga auguralis a tubae similitudine lituus vocetur. Utitur autem vocabulo isto Virgilius et pro tuba, ut ibi: <poem> Et lituo pugnas insignis obibat et hasta </poem> (7) Subiecit Avienus: ''Maturate fugam'' quid sit, parum mihi liquet. Contraria enim videtur mihi fuga maturitati: unde, quid de hoc verbo sentiendum sit, quaeso me doceas. (8) Et Servius: Nigidius, homo omnium bonarum artium disciplinis egregius: ''Mature'', inquit, ''est quod neque citius neque serius, sed medium quiddam et temperatum est.'' Bene atque proprie Nigidius. Nam et in frugibus et in pomis matura dicuntur quae neque cruda et inmitia sunt neque caduca et nimium cocta, sed tempore suo temperate adulta. (9) Hanc interpretationem Nigidianam divus Augustus duobus verbis Graecis eleganter exprimebat. Nam et dicere in sermonibus et scribere in epistolis solitum ferunt: Σπεῦδε βραδέως, per quod monebat, ut ad rem agendam simul adhiberetur [p543]et industriae celeritas et tarditas diligentiae, ex quibus duobus contrariis fit maturitas. (10) Sic ergo et Virgilius inducit Neptunum discessum ventis imperantem ut et tam cito discedant tamquam fugiant, et tamen flandi mediocritatem in regressu teneant tamquam ''mature'', id est temperate, abeuntes. Veretur enim ne in ipso discessu classi noceant, dum raptu nimio tamquam per fugam redeunt. (11) Idem Virgilius duo ista verba ''maturare'' et ''properare'' tamquam plane contraria scitissime separavit in his versibus: <poem> Frigidus agricolas si quando continet imber, Multa, forent quae mox caelo properanda sereno, Maturare datur.'' </poem> (12) Bene et eleganter duo ista verba divisit. Namque in praeparatu rei rusticae per tempestates pluvias, quoniam ex necessitate otium est, maturari potest: per serenas vero, quoniam tempus instat, properari necesse est. (13) Sane cum significandum est coactius quid et festinantius factum, rectius hoc dicitur ''praemature'' factum quam ''mature'': sicuti Afranius dixit in togata, cui Titulus nomen est: <poem> [p544] Adpetis dominatum *petens praemature praecocem. </poem> In quo versu animadvertendum est quod ''praecocem'' inquit, non ''praecoquem'': est enim casus eius rectus non ''praecoquis'' sed ''praecox''. (14) Hic Avienus rursus interrogat: cum Virgilius, inquit, Aenean suum tamquam omnia pium a contagione atrocis visus apud inferos vindicaverit, et magis eum fecerit audire reorum gemitus quam ipsa videre tormenta, in ipsos vero campos piorum licenter induxerit: cur hoc tamen versu ostendit illi partem locorum, quibus inpii cohibebantur: [p545] <poem> Vestibulum ante ipsum primisque in faucibus Orci? </poem> Qui enim vestibulum et fauces videt intra ipsam aedem iam sine dubitatione successit: aut si quid aliud de ''vestibuli'' vocabulo intellegendum est, scire desidero. (15) Ad haec Servius: Pleraque sunt vocabula, quibus vulgo utimur, neque tamen liquido advertimus quid ea ex vera proprietate significent: sicuti est ''vestibulum'' in sermonibus celebre atque obvium verbum, non omnibus tamen qui illo facile utuntur liquido expectatum. Putant enim ''vestibulum'' esse partem domus priorem, quam ''atrium'' vocant. (16) Sed *Caecilius Gallus, vir doctissimus, in libro de significatione verborum quae ad ius civile pertinent secundo ''vestibulum'' dicit ''esse non in ipsis aedibus neque aedium partem, sed locum ante ianuam domus vacuum, per quem de via aditus accessusque ad fores aedium sit.'' Ipsa enim ianua procul a via fiebat area intersita quae vacaret. (17) Quae porro huic vocabulo ratio sit, quaeri multum solet: sed quae scripta apud idoneos auctores legi proferre in medium non pigebit. (18) ''Ve'' particula, sicuti quaedam alia, tum intentionem significat tum minutionem. Nam ''vetus'' et ''vehemens'', alterum ab aetatis magnitudine conpositum elisumque est, alterum a nimio impetu et vi mentis instructum. ''Vecors'' autem et ''vesanus'' privationem significat sanitatis aut cordis. (19) Diximus autem superius eos qui amplas domus antiquitus faciebant locum ante ianuam vacuum relinquere solitos, qui inter fores domus et viam medius [p546]esset. (20) In eo loco qui dominum eius domus salutatum venerant priusquam admitterentur consistebant: et neque in via stabant neque intra aedes erant. Ab illa ergo grandis loci consistione et quasi quadam stabulatione ab advenientibus priusquam intromitterentur in domum. (21) Alii consentientes vestibula eadem esse quae diximus in sensu tamen vocabuli dissentiunt: referunt enim non ad eos qui adveniunt, sed ad illos qui in domo commanent, quoniam illic numquam consistunt, sed solius transitus causa ad hunc locum veniunt exeundo sive redeundo. (22) Sive igitur secundum priores per augmentum sive per secundos per diminutionem intellegendum est, tamen ''vestibulum'' constat aream dici quae a via domum dividit. ''Fauces'' autem iter angustum est per quod ad vestibulum de via flectitur. (23) Ergo Aeneas cum videt ''fauces'' atque ''vestibulum'' domus inpiorum, non est intra domum, nec contactu aedium saevo execrabilique polluitur, sed de via videt loca inter viam et aedes locata. ===IX.=== (1) Bidentes hostiae'' quid essent, inquit Avienus, interrogavi quendam de grammaticorum cohorte: et ille ''bidentes'' oves esse respondit, idcircoque ''lanigeras'' adiectum, ut oves planius demonstrarentur. (2) Esto, inquam, oves ''bidentes'' dicantur. Sed quae ratio huius in ovibus epitheti, scire, inquam, volo. Atque [p547]ille nihil cunctatus: Oves, inquit, ''bidentes'' dictae sunt, quod duos tantum dentes habeant. Ubi terrarum, quaeso te, inquam, duos solos per naturam dentes habere oves aliquando vidisti? Ostentum enim hoc est, et factis piaculis procurandum. (3) Tum ille permotus mihi et irritatus: Quaere, inquit, ea potius quae a grammatico quaerenda sunt: nam de ovium dentibus opiliones percontator. Facetias nebulonis hominis risi et reliqui: sed te percontor, quasi ipsius verborum naturae conscium. (4) Tum Servius: De numero dentium, quem ille opinatus est, reprehendendus a me non est, cum ipse iam riseris: verum procurandum mihi est, ne illud obrepat quod ''bidentes'' epitheton sit ovium, cum Pomponius, egregius Atellanarum poeta, in Gallis Transalpinis hoc scripserit: <poem> Mars, tibi voveo facturum, si unquam rediero, Bidente verre''. </poem> (5) Publius autem Nigidius in libro quem de extis conposuit ''bidentes'' appellari non oves solas sed omnes hostias bimas. Neque tamen dixit cur ita appellentur. (6) Sed in commentariis ad ius pontificium pertinentibus legi ''bidennes'' primo dictas, ''d'' littera ex superfluo, ut saepe adsolet, interiecta. Sic pro ''reire'' ''redire'' dicitur, et pro ''reamare'' ''redamare'', et ''redarguere'', non ''rearguere''. Ad hiatum [p548]enim duarum vocalium procurandum interponi solet ''d'' littera. (7) Ergo ''bidennes'' primum dictae sunt quasi ''biennes'', et longo usu loquendi corrupta est vox ex ''bidennibus'' in ''bidentes''. Hyginus tamen, qui ius pontificium non ignoravit, in quinto librorum quos de Virgilio fecit ''bidentes'' appellari scripsit hostias quae per aetatem duos dentes altiores haberent, per quos ex minore in maiorem transcendisse constaret aetatem. (8) Iterum quaerit Avienus in his versibus: <poem> Frena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere Inpositi dorso, atque equitem docuere sub armis Insultare solo et gressus glomerare superbos'', </poem> cur Virgilius equi officium equiti dederit? Nam ''insultare solo'' et ''glomerare gressus'' equi constat esse, non equitis. (9) Bene, inquit Servius: haec tibi quaestio nata est ex incuria veteris lectionis. Nam quia seculum nostrum ab Ennio et omni bibliotheca vetere descivit, multa ignoramus, quae non laterent, si veterum lectio nobis esset familiaris. Omnes enim antiqui scriptores ut hominem equo insidentem, ita et equum, cum portaret hominem, ''equitem'' vocaverunt, et ''equitare'' non hominem tantum sed equum quoque dixerunt. (10) Ennius libro Annalium septimo ait: <poem> Denique vi magna quadrupes eques atque elephanti Proiciunt esse''. </poem> Numquid dubium est quin ''equitem'' in hoc loco ipsum equum dixerit, cum addidisset illi epitheton ''quadrupes''? (11) Sic et ''equitare'', quod verbum e vocabulo ''equitis'' inclinatum est, et homo utens equo et equus sub homine gradiens dicebatur. Lucilius namque, vir adprime linguae Latinae scius, equum equitare dicit hoc versu: [p549] <poem> Nempe hunc currere equum nos atque equitare videmus </poem> (12) Ergo et apud Maronem, qui antiquae Latinitatis diligens fuit, ita intellegendum est: <poem> — atque equitem docuere sub armis'', </poem> id est, docuerunt equum portantem hominem <poem> Insultare solo et gressus glomerare superbos </poem> (13) Subiecit Avienus: <poem> — Cum iam trabibus contextus acernis Staret equus''. </poem> Scire vellem in equi fabrica casune an ex industria hoc genus ligni nominaverit? Nam licet unum pro quolibet ligno ponere poeticae licentiae sit, solet tamen Virgilius temeritatem licentiae non amare, sed ratione certa vim rerum vel nominum eligere. {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen= Saturnalia/V|Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=Saturnalia/VII|Liber VII }} 35hbe6bq1zddytadkqj6r89pa7xlu7j 0 84671 275131 274922 2026-08-07T18:05:47Z Demetrius Talpa 13304 275131 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber I }} {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=Saturnalia/II|Liber II }} [p3] ===Praefatio.=== (1) Multas variasque res in hac vita nobis, Eustachi fili, natura conciliavit: sed nulla nos magis quam eorum qui e nobis essent procreati caritate devinxit, eamque nostram in his educandis atque erudiendis curam esse voluit, ut parentes neque, si id quod cuperent ex sententia cederet, tantum ulla alia ex re voluptatis, neque, si contra eveniret, tantum maeroris capere possent. (2) Hinc est quod mihi quoque institutione tua nihil antiquius aestimatur, ad cuius perfectionem compendia longis amfractibus anteponenda ducens moraeque omnis inpatiens non opperior [p4]ut per haec sola promoveas quibus ediscendis naviter ipse invigilas, sed ago ut ego quoque tibi legerim, et quicquid mihi, vel te iam in lucem edito vel antequam nascereris, in diversis seu Graecae seu Romanae linguae voluminibus elaboratum est, id totum sit tibi scientiae supellex, et quasi de quodam litterarum peno, si quando usus venerit aut historiae quae in librorum strue latens clam vulgo est aut dicti factive memorabilis reminiscendi, facile id tibi inventu atque depromptu sit. (3) Nec indigeste tamquam in acervum congessimus digna memoratu: sed variarum rerum disparilitas, auctoribus diversa confusa temporibus, ita in quoddam digesta corpus est, ut quae indistincte atque promiscue ad subsidium memoriae annotaveramus in ordinem instar membrorum cohaerentia convenirent. (4) Nec mihi vitio vertas, si res quas ex lectione varia mutuabor ipsis saepe verbis quibus ab ipsis auctoribus enarratae sunt explicabo, quia praesens opus non eloquentiae ostentationem sed noscendorum congeriem pollicetur: et boni consulas oportet, si notitiam vetustatis modo nostris non obscure modo ipsis antiquorum fideliter verbis recognoscas, prout quaeque se vel enarranda vel transferenda suggesserint. (5) Apes enim quodammodo debemus imitari, quae vagantur et flores carpunt, deinde quicquid attulere disponunt ac per favos dividunt et [p5]sucum varium in unum saporem mixtura quadam et proprietate spiritus sui mutant. (6) Nos quoque quicquid diversa lectione quaesivimus committemus stilo, ut in ordinem eodem digerente coalescat. Nam et in animo melius distincta servantur, et ipsa distinctio non sine quodam fermento quo conditur universitas in unius saporis usum varia libamenta confundit, ut, etiamsi quid apparuerit unde sumptum sit, aliud tamen esse quam unde sumptum noscetur appareat: quod in corpore nostro videmus sine ulla opera nostra facere naturam. (7) Alimenta quae accipimus, quamdiu in sua qualitate perseverant et solida innatant, male stomacho oneri sunt: at cum ex eo quod erant mutata sunt, tum demum in vires et sanguinem transeunt. Idem in his quibus aluntur ingenia praestemus, ut quaecumque hausimus non patiamur integra esse, ne aliena sint, sed in quandam digeriem concoquantur: alioquin in memoriam ire possunt, non in ingenium. (8) Ex omnibus colligamus unde unum fiat ex omnibus, sicut unus numerus fit ex singulis. Hoc faciat noster animus: omnia quibus est adiutus abscondat, ipsum tamen ostendat quod effecit: ut qui odora pigmenta conficiunt ante omnia curant ut nullius sint odoris propria quae condientur, confusura videlicet omnium sucos [p6]odoraminum in spiramentum unum. (9) Vides quam multorum vocibus chorus constet: una tamen ex omnibus reddetur. Aliqua est illic acuta aliqua gravis aliqua media, accedunt viris feminae, interponitur fistula: ita singulorum illic latent voces, omnium apparent, et fit concentus ex dissonis. (10) Tale hoc praesens opus volo: multae in illo artes, multa praecepta sint, multarum aetatum exempla, sed in unum conspirata: in quibus si neque ea quae iam tibi sunt cognita asperneris, nec quae ignota sunt vites, invenies plurima quae sit aut voluptati legere aut cultui legisse aut usui meminisse. (11) Nihil enim huic operi insertum puto aut [p7]cognitu inutile aut difficile perceptu, sed omnia quibus sit ingenium tuum vegetius, memoria adminiculatior, oratio sollertior, sermo incorruptior, nisi sicubi nos sub alio ortos caelo Latinae linguae vena non adiuvet. (12) Quod ab his, si tamen quibusdam forte nonnumquam tempus voluntasque erit ista cognoscere, petitum impetratumque volumus ut aequi bonique consulant, si in nostro sermone nativa Romani oris elegantia desideretur. (13) Sed ne ego incautus sum, qui venustatem reprehensionis incurri a M. quondam Catone profectae in A. Albinum qui cum L. Lucullo consul fuit. (14) Is Albinus res Romanas oratione Graeca scriptitavit. In eius historiae primo scriptum est ad hanc sententiam neminem [p8]succensere sibi convenire, si quid in illis libris parum conposite aut minus eleganter scriptum foret. ''Nam sum'', inquit, ''homo Romanus, natus in Latio; et eloquium Graecum a nobis alienissimum est.'' Ideoque veniam gratiamque malae existimationis, si quid esset erratum, postulavit. (15) Ea cum legisset M. Cato: ''Ne tu'', inquit, ''Aule, nimium nugator es, cum maluisti culpam deprecari quam culpa vacare: nam petere veniam solemus aut cum inprudentes erravimus aut cum noxam imperio conpellentis admisimus. Te'', inquit, ''oro, quis perpulit ut id committeres quod, priusquam faceres, peteres ut ignosceretur?'' (16) Nunc argumentum quod huic operi dedimus velut sub quodam prologi habitu dicemus. ===I.=== (1) Saturnalibus apud Vettium Praetextatum Romanae nobilitatis proceres doctique alii congregantur, et tempus sollemniter feriatum deputant colloquio liberali, convivia quoque sibi mutua comitate praebentes, nec discedentes a se nisi ad nocturnam quietem. (2) Nam per omne spatium feriarum meliorem diei partem seriis disputationibus occupantes coenae tempore sermones conviviales agitant, ita ut nullum diei tempus docte aliquid vel lepide proferendi vacuum relinquatur: sed erit in mensa sermo iocundior, ut habeat voluptatis amplius, severitatis minus. (3) Nam cum apud alios quibus sunt descripta convivia tum in illo Platonis symposio non austeriore aliqua de re conviviarum sermo, sed Cupidinis varia et lepida descriptio est, in quo quidem Socrates non artioribus, ut solet, nodis urget atque inplicat adversarium, sed eludendi magis quam decertandi modo adprehensis dat elabendi [p9]prope atque effugiendi locum. (4) Oportet enim versari in convivio sermones ut castitate integris ita adpetibiles venustate: matutina vero erit robustior disputatio, quae viros et doctos et praeclarissimos deceat. Neque enim Cottae Laelii Scipiones amplissimis de rebus, quoad Romanae litterae erunt, in veterum libris disputabunt: Praetextatos vero Flavianos Albinos Symmachos et Eustathios, quorum splendor similis et non inferior virtus est, eodem modo loqui aliquid licitum non erit. (5) Nec mihi fraudi sit, si uni aut alteri ex his quos coetus coegit matura aetas posterior seculo Praetextati fuit: quod licito fieri Platonis dialogi testimonio sunt, quippe Socrate ita Parmenides antiquior, ut huius pueritia vix illius adprehenderit senectutem, et tamen inter illos de rebus arduis disputatur: inclytum Socrates habita cum Timaeo disputatione consumit, quos constat eodem seculo non fuisse: (6) Paralus [p10]vero et Xanthippus, quibus Pericles pater fuit, cum Protagora apud Platonem disserunt secundo adventu Athenis morante, quos multo ante infamis illa pestilentia Atheniensis absumpserat. Annos ergo coeuntium mitti in digitos exemplo Platonis nobis suffragante non convenit. (7) Quo autem facilius quae ab omnibus dicta sunt apparere ac secerni possent, Decium de Postumiano, quinam ille sermo aut inter quos fuisset, sciscitantem fecimus. Et ne diutius lectoris desideria moremur, iam Decii et Postumiani sermo palam faciet quae huius colloquii vel origo fuerit vel ordo processerit. [p11] ===II.=== (1) Decius: Temptanti mihi, Postumiane, aditus tuos et mollissima consultandi tempora commodo adsunt feriae quas indulget magna pars mensis Iano dicati. Ceteris enim ferme diebus qui perorandis causis oportuni sunt, hora omnino repperiri nulla potest, quin tuorum clientium negotia vel defendas in foro vel domi discas. Nunc autem, scio te enim non ludo sed serio feriari, si est commodum respondere id quod rogatum venio, tibi ipsi, quantum arbitror, non iniocundum, mihi vero gratissimum feceris. (2) Requiro autem abs te id primum, interfuerisne convivio per conplusculos dies continua comitate renovato, eique sermoni quem praedicare in primis quemque apud omnes maximis ornare laudibus diceris? quem quidem ego ex patre audissem, nisi post illa convivia Roma profectus Neapoli moraretur: aliis vero nuper interfui ammirantibus memoriae tuae vires, universa quae tunc dicta sunt per ordinem saepe referentis. (3) Postumianus: Hoc [p12]unum, Deci, nobis (ut et ipse, quantum tua sinit adolescentia, videre et ex patre Albino audire potuisti) in omni vitae cursu optimum visum est, ut, quantum cessare a causarum defensione licuisset, tantum ad eruditorum hominum tuique similium congressum aliquem sermonemque conferrem. (4) Neque enim recte institutus animus requiescere aut utilius aut honestius usquam potest, quam in aliqua oportunitate docte ac liberaliter colloquendi, interrogandique et respondendi comitate. Sed quodnam istud convivium? (5) An vero dubitandum non est, quin id dicas quod doctissimis procerum ceterisque nuper apud Vettium Praetextatum fuit et discurrens post inter reliquos grata vicissitudo variavit? Decius: De hoc ipso quaesitum venio, et explices velim, quale illud convivium fuerit, a quo te abfuisse propter singularem omnium in te amicitiam non opinor. (6) Postumianus: Voluissem equidem, neque id illis, ut aestimo, ingratum fuisset: sed, cum essent amicorum conplures mihi causae illis diebus pernoscendae, ad coenam tum rogatus meditandi non edendi illud mihi tempus esse respondi, hortatusque sum ut alium potius nullo involutum negotio atque a cura liberum quaererent. (7) Itaque factum est. Nam [p13]facundum et eruditum virum, Eusebium rhetorem inter Graecos praestantem omnibus idem nostra aetate professis, doctrinae Latiaris haud inscium, Praetextatis meum in locum invitari imperavit. (8) Decius: Unde igitur illa tibi nota sunt, quae tam iocunde et comiter ad instituendam vitam exemplis, ut audio, rerum copiosissimis et variae doctrinae ubertate prolata digestaque sunt? (9) Postumianus: Cum solstitiali die, qui Saturnaliorum festa quibus illa convivia celebrata sunt consecutus est, forensi cura vacuus laetiore animo essem domi, eo Eusebius cum paucis e sectatoribus suis venit, statimque vultu renidens: (10) Permagna me, inquit, abs te, Postumiane, cum ex aliis tum hoc maxime gratia fateor obstrictum, quod a Praetextato veniam postulando mihi in coenam vacuefecisti locum: itaque intellego non studium tantum tuum sed ipsam quoque, ut aliquid abs te mihi fiat commodi, consentire atque aspirare fortunam. (11) Visne, inquam, restituere id nobis quod debitum tam benigne ac tam libenter fateris, nostrumque hoc otium, quo perfrui raro admodum licet, eo ducere ut his quibus tunc tu interfueris nunc nos interesse videamur? (12) Faciam, inquit, ut vis. Narrabo autem tibi non cibum aut potum, tametsi ea quoque ubertim casteque adfuerint: sed et quae vel in conviviis vel maxime extra mensam ab isdem per tot dies dicta sunt, in quantum potero, animo repetam. (13) Quae quidem ego cum audirem, [p14]ad eorum mihi vitam qui beati a sapientibus dicerentur accedere videbar: nam et quae pridie quam adessem inter eos dicta sunt Avieno mihi insinuante comperta sunt, et omnia scripto mandavi, ne quid subtraheret oblivio: quae si ex me audire gestis, cave aestimes diem unum referendis quae per tot dies sunt dicta sufficere. (14) Decius: Quemnam igitur et inter quos aut unde ortum sermonem, Postumiane, fuisse dicebat? Ita praesto sum indefessus auditor. (15) Tum ille: Declinante, inquit, in vesperum die quem Saturnale festum erat insecuturum, cum Vettius Praetextatus domi convenire se gestientibus copiam faceret, eo venerunt Aurelius Symmachus et Caecina Albinus, cum aetate tum etiam moribus ac studiis inter se coniunctissimi. Hos Servius inter grammaticos doctorem recens professus, iuxta doctrina mirabilis et amabilis verecundia, terram intuens et velut latenti similis sequebatur. (16) Quos cum aspexisset obviamque processisset ac perblande salutavisset, conversus ad Furium Albinum, qui tum forte cum Avieno aderat: Visne, ait, mi Albine, cum his quos advenisse peroportune vides quosque iure civitatis nostrae lumina dixerimus eam rem de qua inter nos nasci coeperat sermo communicemus? Quidni maxime velim? (17) Albinus inquit, nec enim ulla alia de re quam de doctis quaestionibus colloqui aut nobis aut [p15]his potest esse iocundius. (18) Cumque consedissent, tum Caecina: Quidnam id sit, mi Praetextate, tametsi adhuc nescio, dubitare tamen non debeo esse scitu optimum, cum et vobis ad colloquendum causam attulerit et nos eius esse expertis non sinatis. (19) Atqui scias oportet eum inter nos sermonem fuisse, ait, quoniam dies crastinus festis Saturno dicatis initium dabit, quando Saturnalia incipere dicamus, id est quando crastinum diem initium sumere existimemus. (20) Et inter nos quidem parva quaedam de hac disputatione libavimus: verum quia te quicquid in libris latet investigare notius est quam ut per verecundiam negare possis, pergas volo in medium proferre quicquid de hoc quod quaerimus edoctum tibi conprehensumque est. ===III.=== (1) Tum Caecina: Cum vobis qui me in hunc sermonem adducitis nihil ex omnibus quae veteribus elaborata sunt aut ignoratio neget aut oblivio subtrahat, superfluum video inter scientes nota proferre. Sed ne quis me aestimet dignatione consultationis gravari, quicquid de hoc mihi tenuis memoria suggesserit paucis revolvam. Post haec, cum omnes paratos ad audiendum erectosque vidisset, ita exorsus est. (2) M. Varro in libro Rerum [p16]humanarum quem de diebus scripsit: ''Homines'', inquit, ''qui ex media nocte ad proximam mediam noctem his horis viginti quattuor nati sunt uno die nati dicuntur.'' (3) Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solis occasum ante mediam noctem natus sit illo quem nox secuta est, contra vero qui in sex noctis horis posterioribus nascitur eo die videatur natus qui post eam noctem diluxerit. (4) '' Athenienses autem aliter observare'' idem Varro in eodem libro scripsit, ''eosque a solis occasu ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere: Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem id spatium unius diei nomine vocare: Umbros vero unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem. (5) Quod quidem'', inquit Varro, ''nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Umbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiatus et qui post Kalendas [p17]erit usque ad horum eius diei sextam.'' (6) Populum autem Romanum ita uti Varro dixit dies singulos annumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. Sacra sunt enim Romana partim diurna, alia nocturna, et ea quae diurna sunt ** ab hora sexta noctis sequentis nocturnis sacris tempus inpenditur. (7) Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet. Nam magistratus, quando uno die eis et auspicandum est et id agendum super quo processit auspicium, [p18]post mediam noctem auspicantur et post exortum solem agunt, auspicatique et egisse eodem die dicuntur. (8) Praeterea tribuni plebis, quos nullum diem integrum abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam noctem sequentem revertuntur, non videntur abfuisse diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi partem aliquam illius in urbe consumunt. (9) Quintum quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, a. d. IV. Kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse inpleri trinoctium quo abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent qui inciperet ex Kalendis. (10) Virgilius quoque [p19]id ipsum ostendit, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita atque operta veteris ritus significatione: <poem> ''Torquet'', inquit, ''medios nox humida cursus: Et me saevus equis oriens adflavit anhelis.'' </poem> His enim verbis diem quem Romani civilem appellaverunt a sexta noctis hora oriri ammonet. (11) Idem poeta quando nox quoque incipiat expressit in sexto. Cum enim dixisset: <poem> Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis Iam medium aetherio cursu traiecerat axem,'' </poem> mox suggessit vates: <poem> Nox ruit, Aenea: nos flendo ducimus horas. </poem> Ita observantissimus civilium definitionum diei et noctis initia descripsit. Qui dies ita dividitur. (12) Primum tempus diei dicitur ''mediae noctis inclinatio'': deinde ''gallicinium'', inde ''conticuum'', cum et galli conticescunt et homines etiam tum quiescunt: deinde ''diluculum'', id es cum incipit dinosci dies: inde ''mane'', cum dies clarus est. (13) ''Mane'' autem dictum, aut quod ab inferioribus locis, id [p20]est a Manibus, exordium lucis emergat, aut, quod verius mihi videtur, ab omine boni nominis. Nam et Lanubini ''mane'' pro bono dicunt: sicut apud nos quoque contrarium est ''inmane'', ut ''inmanis belua'' vel ''inmane facinus'' et hoc genus cetera pro non bono. (14) Deinde ''a mane ad meridiem'', hoc est ad medium diei: inde iam supra vocatur ''tempus occiduum'', et mox ''suprema tempestas'', hoc est diei novissimum tempus, sicut expressum est in duodecim tabulis: SOLIS OCCASUS SUPREMA TEMPESTAS ESTO: (15) deinde [p21]''vespera'', quod a Graecis tractum est. Illi enim ἑσπέραν a stella Hespero dicunt: unde et Hesperia Italia, quod occasui subiecta sit, nominatur. Ab hoc tempora ''prima fax'' dicitur, deinde ''concubia'', et inde ''intempesta'', quae non habet idoneum tempus rebus gerendis. (16) Haec est diei civilis a Romanis observata divisio. Ergo noctu futura, cum media esse coeperit, auspicium Saturnaliorum erit, quibus die crastini most inchoandi est. ===IV.=== (1) Hic, cum omnes quasi vetustatis promptuarium Albini memoriam laudavissent, Praetextatus Avienum videns Furio insursurrantem: Quidnam hoc est, mi Aviene, inquit, quod uni Albino [p22]indicatum clam ceteris esse velis? (2) Tum ille: Moveor quidem auctoritate Caecinae, nec ignoro errorem in tantam non cadere doctrinam: aures tamen meas ista verborum novitas perculit, cum ''noctu futura'' et ''die crastini'' magis quam ''futura nocte'' et ''die crastino'' dicere, ut regulis placet, maluit. (3) Nam ''noctu'' non appellatio sed adverbium est: porro ''futura'', quod nomen est, non potest cum adverbio convenire: nec dubium est hoc inter se esse ''noctu'' et ''nocte'' quod ''diu'' et ''die'': et rursus ''die'' et ''crastini'' non de eodem casu sunt, et nisi casus idem nomina in eiusmodi elocutione non iungit. ''Saturnaliorum'' deinde cur malimus quam ''Saturnalium'' dicere, opto dinoscere. (4) Ad haec cum Caecina renidens taceret, et Servius a Symmacho rogatus esset, quidnam de his existimaret: Licet, inquit, in hoc coetu non minus doctrina quam nobilitate reverendo magis mihi discendum sit quam docendum, famulabor tamen arbitrio iubentis, et insinuabo primum de Saturnalibus, post de ceteris, unde sit sic eloquendi non novitas sed vetustas. (5) Qui ''Saturnalium'' dicit regula innititur: nomina enim quae dativum pluralem in ''bus'' mittunt numquam genitivum eiusdem numeri syllaba crevisse patiuntur, sed aut totidem habet, ut ''monilibus monilium'', ''sedilibus sedilium'', aut una syllaba minus est, ut ''carminibus carminum'', [p23]''liminibus liminum'': sic ergo ''Saturnalibus'' rectius ''Saturnalium'' quam ''Saturnaliorum''. (6) Sed qui ''Saturnaliorum'' dicunt auctoritate magnorum muniuntur virorum. Nam et Salustius in tertia ''Bacchanaliorum'' ait, et Masurius Fastorum secundo: ''Vinaliorum dies'', inquit, ''Iovi sacer est, non, ut quidam putant, Veneri''. (7) Et, ut ipsos quoque grammaticos in testimonium citem, Verrius Flaccus in eo libello qui ''Saturnus'' inscribitur: ''Saturnaliorum'', inquit, ''dies apud Graecos quoque festi habentur'', et in eodem libro: ''Dilucide me'', inquit, ''de constitutione Saturnaliorum scripsisse arbitror''. Item Iulius Modestus de feriis: ''Saturnaliorum'', inquit, ''feriae'', et in eodem libro: ''Antias'', inquit, ''Agonaliorum repertorem Numam Pompilium refert''. (8) Haec tamen, inquies, auctoritas quaero an possit aliqua ratione defendi. Plane, quatenus alienum non est committi grammaticum cum sua analogia, temptabo suspicionibus eruere, quid sit quod eos a solita enuntiatione detorserit, ut mallent ''Saturnaliorum'' quam ''Saturnalium'' dicere. (9) Ac primum aestimo, quod haec nomina, quae sunt festorum dierum neutralia carentque numero singulari, diversae conditionis esse voluerunt ab his nominibus quae utroque numero figurantur. ''Compitalia'' enim et ''Bacchanalia'' [p24]et ''Agonalia Vinalia''que et reliqua his similia festorum dierum nomina sunt, nec singulariter nominantur, aut, si singulari numero dixeris, non idem significabis, nisi adieceris festum, ut ''Bacchanale festum'', ''Agonale festum'' et reliqua, ut iam non positivum sit, sed adiectivum, quod Graeci ἐπίθετον vocant. (10) Animati sunt ergo ad faciendam discretionem in genitivo casu, ut ex hac declinatione exprimerent nomen sollemnis diei, scientes in nonnullis saepe nominibus dativo in ''bus'' exeunte nihilominus genitivum in ''rum'' finiri, ut ''domibus domorum'', ''duobus duorum'', ''ambobus amborum''. (11) Ita et ''viridia'', dum ἀντὶ ἐπιθέτου accipiuntur, genitivum in ''um'' faciunt, ut ''viridia prata'', ''viridium pratorum'': cum vero ipsam loci viriditatem significare volumus, ''viridiorum'' dicimus, ut cum dicitur: ''formosa facies viridiorum'': tunc enim ''viridia'' quasi positivum ponitur, non accidens. (12) Tanta autem apud veteres fuit licentia huius genitivi, ut Asinius Pollio ''vectigaliorum'' frequenter usurpet, quod ''vectigal'' non minus dicatur quam ''vectigalia''. Sed et cum legamus: ''Laevaque ancile gerebat'', tamen et ''anciliorum'' relatum est. (13) Videndum [p25]ergo, ne magis varietas veteres delectaverit, quam ut ad amussim verum sit festorum dierum nomina sic vocata. Ecce enim et praeter sollemnium dierum vocabula alia quoque sic declinata repperimus, ut praecedens sermo patefecit, ''viridiorum'' et ''vectigaliorum'' et ''anciliorum'': (14) sed et ipsa festorum nomina secundum regulam declinata apud veteres repperio, siquidem Varro ''Feralium diem'' ait ''a ferendis in sepulchra epulis'' dici. Non dixit ''Feraliorum'': et alibit ''Floralium'', non ''Floraliorum'', ait, cum idem non ludos Florales illic, sed ipsum festum Floralia significaret. (15) Masurius etiam secundo Fastorum: ''Liberalium dies'', inquit, ''a pontificibus agonium Martiale appellatur'', et in eodem libro: ''Eam noctem deincepsque insequentem diem, qui est Lucarium'', non dixit ''Lucariorum'': itemque ''Liberalium'' multi dixerunt, non ''Liberaliorum''. (16) Unde pronuntiandum est veteres indulsisse copiae per varietatem, [p26]ut dicebant ''exanimos'' et ''exanimes'', ''inermos'' et ''inermes'', tum ''hilaros'' atque ''hilares'': et ideo certum est licito et ''Saturnalium'' et ''Saturnaliorum'' dici, cum alterum regula cum auctoritate, alterum, etsi sola sed multorum, defendit auctoritas. (17) Reliqua autem verba quae Avieno nostro nova visa sunt veterum nobis sunt testimoniis adferenda. Ennius enim, nisi cui videtur inter nostrae aetatis politiores munditias respuendus, ''noctu concubia'' dixit his versibus: <poem> Qua Galli furtim noctu summa arcis adorti Moenia concubia, vigilesque repente cruentant. </poem> (18) Quo in loco animadvertendum est non solum quod ''noctu concubia'', sed quod etiam ''qua noctu'' dixerit. Et hoc posuit in Annalium septimo, in quorum tertio clarius idem dixit: <poem> Hac noctu filo pendebit Etruria tota. </poem> Claudius etiam Quadrigarius Annali tertio: ''Senatus autem de nocte convenire, noctu multa domum dimitti.'' (19) Non esse ab re puto hoc in loco id quoque ammonere, quod decemviri in duodecim tabulis inusitatissime ''nox'' pro ''noctu'' dixerunt. Verba haec sunt: SI NOX FURTUM FACTUM SIT. SI IM OCCISIT IURE CAESUS ESTO: [p27]in quibus verbis id etiam notandum, quod ab eo quod est ''is'' non ''eum'' casu accusativo sed ''im'' dixerunt. (20) Sed nec ''die crastini'' a doctissimo viro sine veterum auctoritate prolatum est, quibus mos erat modo ''diequinti'' modo ''diequinte'' pro adverbio copulate dicere: cuius indicium est quod syllaba secunda corripitur, quae natura producitur, cum solum dicitur ''die''. (21) Quod autem diximus extremam istius vocis syllabam tum per ''e'' tum per ''i'' scribi, consuetum id veteribus fuit, ut his litteris plerumque in fine indifferenter uterentur, sicut ''praefiscine'' et ''praefiscini'', ''proclive'' et ''proclivi''. (22) Venit ecce illius versus Pomponiani in mentem, qui est ex Atellanita quae Maebia inscribitur: <poem> Dies hic sextus, cum nihil egi: die quarte moriar fame.'' </poem> (23) [p28]''Die pristine'' eodem modo dicebatur, quod significabat ''die pristino'', id est priore: quod nunc ''pridie'' dicitur converso conpositionis ordine, quasi ''pristino die''. (24) Nec infitias eo lectum apud veteres ''die quarto'': sed invenitur hoc de transacto, non de futuro, positum. Nam Cn. Mattius homo inpense doctus in Mimiambis pro eo dicit quod ''nudius quartus'' nos dicimus in his versibus: <poem> Nuper die quarto, ut recordor, et certe Aquarium urceum unicum domi fregit.'' </poem> Hoc igitur intererit, ut ''die quarto'' quidem de praeterito dicamus, ''die quarte'' autem de futuro. (25) Verum ne de ''die crastini'' nihil retulisse videamur, suppetit Coelianum illud ex libro Historiarum secundo: ''Si vis mihi equitatum dare et ipse cum cetero exercitu me sequi, die quinti Romae in Capitolio curabo tibi coenam coctam.'' (26) Hic Symmachus Coelius tuus, inquit, et historiam et verbum ex Originibus M. Catonis accepit, apud quem ita scriptum est: ''Igitur [p29]dictatorem Carthaginiensium magister equitum monuit: Mitte mecum Romam equitatum, die quinti in Capitolio tibi coena cocta erit.'' Et Praetextatus: (27) Aestimo nonnihil ad demonstrandum consuetudinem veterum etiam praetoris verba conferre quibus more maiorum ferias concipere solet quae appellantur Compitalia. Ea verba haec sunt: DIE NONI POPOLO ROMANO QUIRITIBUS COMPITALIA ERUNT. ===V.=== (1) Tum Avienus aspiciens Servium: Curius, inquit, et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, vel etiam his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt: neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi [p30]coluisse in Italia dicuntur, sed aetatis suae verbis loquebantur: tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, vis nobis verba multis iam seculis oblitterata revocare, ad quorum congeriem praestantes quoque viros, quorum memoriam continuus legendi usus instruit, incitasti. (2) Sed antiquitatum vobis placere iactatis, quod honesta et sobria et modesta sit: vivamus ergo moribus praeteritis, praesentibus verbis loquamur. Ego enim id quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est habeo semper in memoria atque in pectore, ut, tamquam scopulum, sic fugiam infrequens atque insolens verbum. (3) Mille denique verborum talium est quae, cum in ore priscae auctoritatis crebro fuerint, exauctorata tamen a sequenti aetate repudiataque sunt. Horum copiam proferre nunc possem, ni tempus noctis iam propinquantis necessariae discessionis nos ammoneret. (4) Bona verba quaeso, Praetextatus morali, ut adsolet, gravitate subiecit, nec insolenter parentis artium antiquitatis [p31]reverentiam verberemus, cuius amorem tu quoque dum dissimulas magis prodis. Cum enim dicis: ''mille verborum est'', quid aliud sermo tuus nisi ipsam redolet vetustatem? (5) Nam licet M. Cicero in oratione quam pro Milone concepit ita scriptum reliquerit: ''Ante fundum Clodii, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium'', non ''versabantur'', quod in libris minus accurate scriptis repperiri solet, et in sexta in Antonium: ''Qui umquam in illo Iano inventus est qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?'': licet Varro quoque, eiusdem seculi homo, in septimo decimo Humanarum dixerit: ''Plus mille et centum annorum est'': tamen fiduciam sic conponendi non nisi ex antecedentium auctoritate sumpserunt. (6) Nam Quadrigarius in tertio Annalium ita scripsit: ''Ibi occiditur mille hominum'', et Lucilius in tertio Satirarum: <poem> Ad portum mille a porta est, sex inde Salernum. </poem> Alibi vero etiam declinationem huius nominis executus est. (7) Nam in libro quinto decimo ita dicit: [p32]<poem> Hunc milli passum qui vicerit atque duobus Campanus sonipes subcursor nullus sequetur Maiore spatio, ac diversus videbitur ire.'' </poem> Item in libro nono: <poem> Tu milli nummum potes uno quaerere centum. </poem> (8) ''Milli passum'' dixit pro ''mille passibus'' et ''milli nummum'' pro ''mille nummis'', aperteque ostendit ''mille'' et vocabulum esse et singulari numero dici et casum etiam capere ablativum, eiusque plurativum esse ''milia''. (9) ''Mille'' enim non ex eo ponitur quod Graece χίλια dicuntur, sed quod χιλιάς, et sicut una χιλιὰςet duae χιλιάδες, ita ''unum mille'' et ''duo milia'' veteres certa atque directa ratione dicebant. (10) Et heus tu hisne tam doctis viris, quorum M. Cicero et Varro imitatores se gloriantur, adimere vis in verborum comitiis ius suffragandi, et tamquam sexagenarios maiores de [p33]ponte deicies? (11) Plura de hoc dissereremus, ni vos invitos ab invito discedere hora cogeret. Sed vultisne diem sequentem, quem plerique omnes abaco et latrunculis conterunt, nos istis sobriis fabulis a primo lucis in coenae tempus, ipsam quoque coenam non obrutam poculis, non lascivientem ferculis, sed quaestionibus doctis pudicam et mutuis ex lecto relationibus exigamus? (12) Sic enim ferias prae omni negotio fetas commodi senserimus, non animum, ut dicitur, remittentes (nam remittere, inquit Musonius, animum quasi amittere est) sed demulcentes eum paulum, atque laxantes iocundis honestisque sermonum inlectationibus. Quod si ita decernitis, dis Penatibus meis huc conveniendo gratissimum feceritis. (13) Tum Symmachus: Nullus, qui quidem se dignum hoc conventu meminerit, sodalitatem hanc vel ipsum conventus regem repudiabit: sed, ne quid ad perfectionem coetus desideretur, invitandos [p34]ad eundem congressum convictumque censeo Flavianum qui, quantum sit mirando viro Venusto patre praestantior, non minus ornatu morum gravitateque vitae quam copia profundae eruditionis adseruit: simulque Postumianum, qui forum defensionum dignatione nobilitat: et Eustathium, qui tantus in omni genere philosophiae est, ut solus nobis repraesentet ingenia trium philosophorum de quibus nostra antiquitas gloriata est. (14) Illos dico quos Athenienses quondam ad senatum legaverant impetratum uti multam remitteret quam civitati eorum fecerat propter Oropi vastationem. [p35]Ea multa fuerat talentum fere quingentum. (15) Erant isti philosophi Carneades ex Academia, Diogenes Stoicus, Critolaus Peripateticus: quos ferunt seorsum quemque ostentandi gratia per celeberrima urbis loca magno conventu hominum dissertavisse. (16) Fuit, ut relatum est, facundia Carneades violenta et rapida, scita et tereti Critolaus, modesta Diogenes et sobria; sed in senatum introducti interprete usi sunt Coelio senatore. At hic noster cum sectas omnes adsecutus sed probabiliorem secutus sit, omniaque haec inter Graecos genera dicendi solus inpleat, inter nos tamen ita sui locuples interpres est, ut nescias qua lingua facilius vel ornatius expleat operam disserendi. (17) Probavere omnes Q. Aurelii iudicium quo edecumatos elegit sodales: atque his ita constitutis primum a Praetextato simul deinde a se discedentes domum quisque suam regressi sunt. [p36] ===VI.=== (1) Postero die ad aedes Vettii matutini omnes inter quos pridie convenerat adfuerunt, quibus Praetextatus in bibliothecam receptis, in qua eos opperiebatur: (2) Praeclarum, inquit, diem mihi fore video, cum et vos adestis et adfuturos se illi quos ad conventus nostri societatem rogari placuit spoponderunt. Soli Postumiano antiquior visa est instruendarum cura defensionum, in cuius abnuentis locum Eusebium Graia et doctrina et facundia clarum rhetorem subrogavi, insinuatumque omnibus, ut ab exorto die se nobis indulgerent, quandoquidem nullis hodie officiis publicis occupari fas esset: togatus certe vel trabeatus paludatusve seu praetextatus hac die videtur nullus. (3) Tum Avienus (ut ei interpellandi [p37]mos erat): Cum sacrum mihi, ait, ac reipublicae nomen, Praetextate, tuum inter vocabula diversi habitus refers, ammoneor non ludicrae, ut aestimo, quaestionis. Cum enim vestitus togae vel trabeae seu paludamenti nullum de se proprii nominis usum fecerit, quaero abs te, cur hoc de solo praetextae habitu usurpaverit vetustas, aut huic nomini quae origo contigerit? (4) Inter haec Avieni dicta Flavianus et Eustathius, par insigne amicitiae, ac minimo post Eusebius ingressi alacriorem fecere coetum, acceptaque ac reddita salutatione consederunt percontantes quidnam offenderint sermocinationis. (5) Tum Vettius: Peroportune adfuistis, inquit, adsertorem quaerenti. Movet enim mihi Avienus noster nominis quaestionem, et ita originem eius efflagitat, tamquam fides ab eo generis exigenda sit. Nam cum nullus sit qui appelletur suo nomine vel togatus vel trabeatus vel paludatus, cur Praetextatus nomen habeatur postulat in medium proferri. (6) Sed et cum posti inscriptum sit Delphici templi, et unius e numero septem sapientum [p38]eadem sit ista sententia, γνῶθι σεαυτὸν, quid in me scire aestimandus sim, si nomen ignoro? Cuius mihi nunc et origo et causa dicenda est. (7) Tullus Hostilius, rex Romanorum tertius, debellatis Etruscis sellam curulem lictoresque et togam pictam atque praetextam, quae insignia magistratuum Etruscorum erant, primus ut Romae haberentur instituit. Sed praetextam illo seculo puerilis non usurpabat aetas: erat enim, ut cetera quae enumeravi, honoris habitus. (8) Sed postea Tarquinius Demarati exulis [p39]Corinthii filius Priscus, quem quidam Lucumonem vocitatum ferunt, rex tertius ab Hostilio, quintus a Romulo, de Sabinis egit triumphum: quo bello filium suum annos quattuordecim natum, quod hostem manu percusserat, et pro contione laudavit et bulla aurea praetextaque donavit, insigniens puerum ultra annos fortem praemiis virilitatis et honoris. (9) Nam sicut praetexta magistratuum, ita bulla gestamen erat triumphantium, quam in triumpho prae se gerebant inclusis intra eam remediis quae crederent adversus invidiam valentissima. (10) Hinc deductus mos ut praetexta et bulla in usum puerorum nobilium usurparentur ad omen ac vota conciliandae virtutis ei similis cui primis in annis munera ista cesserunt. (11) Alii putant eundem Priscum, cum is statum civium sollertia providi principis ordinaret, cultum quoque ingenuorum puerorum inter praecipua duxisse, instituisseque ut patricii bulla aurea cum toga cui purpura praetexitur uterentur, dumtaxat illi quorum patres curulem gesserant magistratum: (12) ceteris autem ut praetexta tantum uterentur indultum, sed usque ad eos quorum parentes equo stipendia iusta meruissent: libertinis vero nullo iure uti praetextis licebat, ac multo minus peregrinis, quibus nulla esset cum Romanis necessitudo. (13) Sed postea libertinorum quoque filiis praetexta concessa est ex causa tali, quam M. Laelius [p40]augur refert, qui bello Punico secundo duumviros dicit ex senatus consulto propter multa prodigia libros Sibyllinos adisse et inspectis his nuntiasse in Capitolio supplicandum lectisterniumque ex conlata stirpe faciendum, ita ut libertinae quoque quae longa veste uterentur in eam rem pecuniam subministrarent. (14) Acta igitur obsecratio est pueris ingenuis itemque libertinis sed et virginibus patrimis matrimisque pronuntiantibus carmen: ex quo concessum ut libertinorum quoque filii, qui ex iusta dumtaxat matrefamilias nati fuissent, togam praetextam et lorum in collo pro bullae decore gestarent. (15) Verrius Flaccus ait, cum populus Romanus pestilentia laboraret, essetque responsum id accidere, [p41]quod di despicerentur, anxiam urbem fuisse, quia non intellegeretur oraculum, evenisseque ut Circensium die puer de coenaculo pompam superne despiceret et patri referret quo ordine secreta sacrorum in archa pilenti conposita vidisset: qui cum rem gestam senatui nuntiasset, placuisse velari loca ea qua pompa veheretur, atque ita peste sedata puerum qui ambiguitatem sortis absolverat togae praetextae usum munus impetravisse. (16) Vetustatis peritissimi referunt in raptu Sabinarum unam mulierem nomine Hersiliam, dum adhaeret filiae, simul raptam: quam cum Romulus Hosto cuiusdam ex agro Latino qui in asylum eius confugerat virtute conspicuo uxorem dedisset, natum ex ea puerum, antequam alia ulla Sabinarum partum ederet: eum, quod primus esset in hostico procreatus, Hostum Hostilium a matre vocitatum et eundem a Romulo bulla aurea ac praetextae insignibus honoratum. Is enim [p42]cum raptas ad consolandum vocasset, spopondisse fertur se eius infanti quae prima sibi civem Romanum esset enixa, illustre munus daturum. (17) Nonnulli credunt ingenuis pueris attributum, ut cordis figuram in bulla ante pectus annecterent, quam inspicientes ita demum se homines cogitarent, si corde praestarent, togamque praetextam his additam, ut ex purpurae rubore ingenuitatis pudore regerentur. (18) Diximus unde ''praetexta'' adiecimus et causas quibus aestimatur concessa pueritiae: nunc idem habitus quo argumento transierit in usum nominis paucis explicandum est. (19) Mos antea senatoribus fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. Cum in senatu res maior quaepiam consultabatur eaque in posterum diem prolata est, placuit ut hanc rem super qua tractavissent ne quis enuntiaret priusquam decreta esset. (20) Mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontatur filium quidnam in senatu egissent Patres. Puer respondit tacendum esse, neque id dici licere. Mulier fit audiendi cupidior: secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: [p43]quaerit igitur conpressius violentiusque. (21) Tum puer urgente matre lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius magisque e re publica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. (22) Hoc illa ubi audivit, animo conpavescit: domo trepidans egreditur: ad ceteras matronas adfert: postridieque ad senatum copiosae matrumfamilias catervae confluunt. Lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret quam ut uni duae. (23) Senatores ingredientes curiam quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio isthaec vellet mirabantur, et ut non parvae rei prodigium illam verecundi sexus inpudicam insaniam pavescebant. Puer Papirius publicum metum demit. (24) Nam in medium curiae progressus, quid ipsi mater audire institisset, quid matri ipse simulasset, sicuti fuerat, enarrat. (25) Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultumque facit uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant praeter illum unum Papirium. Eique puero postea cognomentum honoris gratia decreto [p44]inditum ''Praetextatus'', ob tacendi loquendique in praetextata aetate prudentiam. (26) Hoc cognomentum postea familiae nostrae in nomen haesit. Non aliter dicti Scipiones, nisi quod Cornelius qui cognominem patrem luminibus carentem pro baculo regebat Scipio cognominatus nomen ex cognomine posteris dedit: sic Messala tuus, Aviene, dictus a cognomento Valerii Maximi qui, postquam Messanam urbem Siciliae nobilissimam cepit, Messala cognominatus est. (27) Nec mirum si ex cognominibus nata sunt nomina, cum contra et cognomina ex propriis sint tracta nominibus, ut ab Aemilio Aemilianus, a Servilio Servilianus. (28) Hic subiecit Eusebius: Messala et Scipio, alter de pietate, de virtute alter, ut refers, cognomina reppererunt. Sed Scropha et Asina, quae viris non mediocribus cognomenta sunt, volo dicas unde contigerint, cum contumeliae quam honori propiora videantur. (29) Tum ille: Nec honor nec iniuria sed casus fecit haec nomina. Nam Asinae cognomentum Corneliis datum est, quoniam princeps Corneliae gentis empto fundo seu filia data marito, cum sponsores ab eo sollemniter poscerentur, asinam cum pecuniae onere produxit in forum, quasi pro sponsoribus praesens pignus. Tremellius vero Scropha cognominatus est eventu tali. Is Tremellius cum familia [p45]atque liberis in villa erat. Servi eius, cum de vicino scropha erraret, subreptam conficiunt: vicinus advocatis custodibus omnia circumvenit, ne qua ecferri possit: isque ad dominum appellat restitui sibi pecudem. Tremellius, qui ex vilico rem conperisset, scrophae cadaver sub centonibus conlocat super quos uxor cubabat: quaestionem vicino permittit. Cum ventum est ad cubiculum, verba iurationis concipit: nullam esse in villa sua scropham nisi istam, inquit, quae in centonibus iacet: lectulum monstrat. Ea facetissima iuratio Tremellio Scrophae cognomentum dedit. ===VII.=== (1) Dum ista narrantur, unus e famulitio, cui provincia erat admittere volentes dominum convenire, Evangelum adesse nuntiat cum Disario, qui tunc Romae praestare videbatur ceteris medendi artem professis. (2) Conrugato indicavere vultu plerique de considentibus Evangeli interventum otio suo inamoenum minusque [p46]placido conventui congruentem. Erat enim amarulenta dicacitate et lingua proterve mordaci, procax ac securus offensarum quas sine delectu cari vel non amici in se passim verbis odia serentibus provocabat. Sed Praetextatus, ut erat in omnes aeque placidus ac mitis, ut admitterentur missis obviis imperavit. (3) Quos Horus ingredientes commodum consecutus comitabatur, vir corpore atque animo iuxta validus, qui post inter pugiles palmas ad philosophiae studia migravit, sectamque Antisthenis et Cratetis atque ipsius Diogenis secutus inter Cynicos non incelebris habebatur. (4) Sed Evangelus, postquam tantum coetum adsurgentem sibi ingressus offendit: Casusne, inquit, hos omnes ad te, Praetextate, contraxit, an altius quiddam cui remotis arbitris opus sit cogitaturi ex disposito convenistis? Quod si ita est, ut aestimo, abibo potius quam me vestris miscebo secretis, a quibus me amovebit voluntas, licet fortuna fecisset inruere. (5) Tunc Vettius, quamvis ad omnem patientiam constanter animi tranquillitate firmus, nonnihil tamen consultatione tam proterva motus: (6) Si aut me, [p47]inquit, Evangele, aut haec innocentiae lumina cogitasses, nullum inter nos tale secretum opinarere, quod non vel tibi vel etiam vulgo fieri dilucidum posset, quia neque ego sum inmemor nec horum quemquam inscium credo sancti illius praecepti philosophiae, ''sic loquendum esse cum hominibus, tamquam dii audiant; sic loquendum cum diis, tamquam homines audiant'': cuius secunda pars sancit ne quid a dis petamus quod velle nos indecorum sit hominibus confiteri. (7) Nos vero, ut et honorem sacris feriis haberemus et vitaremus tamen torporem feriandi atque otium in negotium utile verteremus, convenimus diem totum doctis fabulis velut ex symbola conferendis daturi. (8) Nam si per sacra sollemnia ''rivos deducere religio nulla prohibet'', si ''salubri fluvio mersare oves'' fas et iura permittunt: cur non religionis honor putetur dicare sacris diebus sacrum studium litterarum? (9) Sed quia vos quoque deorum aliquis nobis additos voluit, facite, si volentibus vobis erit, diem communibus et fabulis et epulis exigamus, quibus ut omnes hodie qui praesentes sunt acquiescant impetratum teneo. (10) Tunc ille: Supervenire fabulis non evocatos haud equidem turpe existimatur: verum sponte inruere in convivium aliis praeparatum nec Homero sine nota vel in fratre memoratum est, et vide ne [p48]nimium arroganter tres tibi velis Menelaos contigisse, cum illi tanto regi unus evenerit. (11) Tum omnes Praetextatum iuvantes orare blandeque ad commune invitare consortium, Evangelum quidem saepius et maxime, sed nonnumquam et cum eo pariter ingressos. (12) Inter haec Evangelus petitu omnium temperatus: M. Varronis, inquit, librum vobis arbitror non ignotum ex saturis Menippeis qui inscribitur: ''Nescis quid vesper vehat'', in quo convivarum numerum hac lege definit, ut neque minor quam Gratiarum sit, neque quam Musarum numerosior. Hic video excepto rege convivii tot vos esse quot Musae sunt: quid ergo perfecto numero quaeritis adiciendos? (13) Et Vettius: Hoc, inquit, nobis praesentia vestra praestabit, ut et Musas inpleamus et Gratias, quas ad festum deorum omnium principis aequum est convenire. Cum igitur consedissent, Horus Avienum intuens, quem familiarius frequentare solitus erat: (14) In hoc, inquit, Saturni cultu, quem [p49]deorum principem dicitis, ritus vester ab Aegyptiorum religiosissima gente [dissentit. Nam illi neque Saturnum nec ipsum Sarapim receperant] in archana templorum usque ad Alexandri Macedonis occasum: post quem tyrannide Ptolemaeorum pressi hos quoque deos in cultum recipere Alexandrinorum more, apud quos praecipue colebantur, coacti sunt. (15) Ita tamen imperio paruerunt, ut non omnino religionis suae observata confunderent. Nam quia numquam fas fuit Aegyptiis pecudibus aut sanguine sed precibus et ture solo placare deos, his autem duobus advenis hostiae erant ex more mactandae: fana eorum extra pomerium locaverunt, ut et illi sacrificii sollemnis sibi cruore colerentur nec tamen urbana templa morte pecudum polluerentur: nullum itaque Aegypti oppidum intra muros suos aut Saturni aut Sarapis fanum recepit. (16) Horum alterum vix aegreque a vobis admissum audio: Saturnum [p50]vero vel maximo inter ceteros honore celebratis. Si ergo nihil est quod me hoc scire prohibeat, volo in medium proferatur. (17) Hic Avienus in Praetextatum expectationem consulentis remittens: Licet omnes, ait, qui adsunt pari doctrina polleant, sacrorum tamen Vettius unice conscius potest tibi et originem cultus qui huic deo penditur et causam festi sollemnis aperire. Quod cum Praetextatus in alios refundere temptasset, omnes ab eo impetraverunt ut ipse dissereret. (18) Tunc silentio facto ita exorsus est. Saturnaliorum originem illam mihi in medium proferre fas est, non quae ad archanam divinitatis naturam refertur, sed quae aut fabulosis admixta disseritur aut a physicis in vulgus aperitur. Nam occultas et manantes ex meri veri fonte rationes ne in ipsis quidem [p51]sacris enarrari permittitur: sed si quis illas adsequitur, continere intra conscientiam tectas iubetur. Unde quae sciri fas est Horus noster licebit mecum recognoscat. (19) Regionem istam, quae nunc vocatur Italia, regno Ianus optinuit, qui, ut Hyginus Protarchum Trallianum secutus tradit, cum Camese aeque indigena terram hanc ita participata potentia possidebant, ut regio Camesene, oppidum vocitaretur. (20) Post ad Ianum solum regnum redactum est, qui creditur geminam faciem praetulisse, ut quae ante quaeque post tergum essent intueretur: quod procul dubio [p52]ad prudentiam regis sollertiamque referendum est, qui et praeterita nosset et futura prospiceret, sicut Antevorta et Postvorta, divinitatis scilicet aptissimae comites, apud Romanos coluntur. (21) Hic igitur Ianus, cum Saturnum classe pervectum excepisset hospitio et ab eo edoctus peritiam ruris ferum illum et rudem ante fruges cognitas victum in melius redegisset, regni eum societate muneravit. (22) Cum primus quoque aera signaret, servavit et in hoc [p53]Saturni reverentiam, ut, quoniam ille navi fuerat advectus, ex una quidem parte sui capitis effigies, ex altera vero navis exprimeretur, quo Saturni memoriam in posteros propagaret. Aes ita fuisse signatum hodieque intellegitur in aleae lusum, cum pueri denarios in sublime iactantes ''capita aut navia'' lusu teste vetustatis exclamant. (23) Hos una concordesque regnasse vicinaque oppida communi opera condidisse praeter Maronem, qui refert: <poem> Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen, </poem> etiam illud in promptu est, quod posteri quoque duos eis continuos menses dicarunt, ut December sacrum Saturni, Ianuarius alterius vocabulum possideret. (24) Cum inter haec subito Saturnus [p54]non conparuisset, excogitavit Ianus honorum eius augmenta. Ac primum terram omnem ditioni suae parentem Saturniam nominavit: aram deinde cum sacris tamquam deo condidit, quae Saturnalia nominavit. Tot seculis Saturnalia praecedunt Romanae urbis aetatem. Observari igitur eum iussit maiestate religionis quasi vitae melioris auctorem: simulacrum eius indicio est, cui falcem, insigne messis, adiecit. (25) Huic deo insertiones surculorum pomorumque educationes et omnium huiuscemodi fertilium tribuunt disciplinas. Cyrenenses etiam, cum rem divinam ei faciunt, ficis recentibus coronantur placentasque mutuo missitant, mellis et fructuum repertorem Saturnum aestimantes. Hunc Romani etiam [p55]Stercutum vocant, quod primus stercore fecunditatem agris conparaverit. (26) Regni eius tempora felicissima feruntur, cum propter rerum copiam tum quod nondum quisquam servitio vel libertate discriminabatur: quae res intellegi potest, quod Saturnalibus tota servis licentia permittitur. (27) Alia Saturnaliorum causa sic traditur. Qui erant ab Hercule in Italia relicti, ut quidam ferunt, irato, quod incustoditum fuisset armentum, ut nonnulli aestimant, consulto eos reliquente, ut aram suam atque aedem ab incursionibus tuerentur: hi ergo cum a latronibus infestarentur, occupato [p56]edito colle Saturnios se nominaverunt, quo ante nomine etiam idem collis vocabatur: et quia se huius dei senserunt nomine ac religione tutos, instituisse Saturnalia feruntur, ut agrestes vicinorum animos ad maiorem sacri reverentiam ipsa indicti festi observatio vocaret. (28) Nec illam causam quae Saturnalibus adsignatur ignoro, quod Pelasgi, sicut Varro memorat, cum sedibus suis pulsi diversas terras petissent, confluxerunt plerique Dodonam et incerti, quibus haererent locis, eiusmodi accepere responsum: <poem> Στείχετε μαιόμενοι Σικελῶν Σατούρνιον αἶαν Ἡδ’ Ἀβορειγενέων, Κοτύλην, οὗ νᾶσος ὀχεῖται, Οἷς ἀναμιχθέντες δεκάτην ἐκπέμπετε Φοίβῳ Καὶ κεφαλὰς ἅιδῆ καὶ τῷ πατρὶ πέμπετε φῶτα </poem> acceptaque sorte, cum Latium post errores plurimos adpulissent, in lacu Cutiliensi enatam insulam deprehenderunt. (29) Amplissimus [p57]enim cespes, sive ille continens limus seu paludis fuit coacta compage virgultis et arboribus in silvae licentiam comptus, iactantibus per omnem fluctibus vagabatur, ut fides ex hoc etiam Delo facta sit, quae celsa montibus, vasta campis, tamen per maria migrabat. (30) Hoc igitur miraculo deprehenso has sibi sedes praedictas esse didicerunt, vastatisque Siciliensibus incolis occupavere regionem decima praedae secundum responsum Apollini consecrata erectisque [p58]Diti sacello et Saturni ara, cuius festum Saturnalia nominarunt. (31) Cumque diu humanis capitibus Ditem et virorum victimis Saturnum placare se crederent propter oraculum in quo erat: <poem> Καί κεφαλὰς Ἅιδῃ, καὶ τῷ πατρὶ πέμπετε φῶτα, </poem> Herculem ferunt postea cum Geryonis pecore per Italiam revertentem suasisse illorum posteris, ut faustis sacrificiis infausta mutarent inferentes Diti non hominum capita sed oscilla ad humanam effigiem arte simulata, et aras Saturnias non mactando viro [p59]sed accensis luminibus excolentes, quia non solum virum sed et lumina φῶτα significat. (32) Inde mos per Saturnalia missitandis cereis coepit. Alii cereos non ob aliud mitti putant quam quod hoc principe ab incomi et tenebrosa vita quasi ad lucem et bonarum artium scientiam editi sumus. (33) Illud quoque in litteris invenio, quod, cum multi occasione Saturnaliorum per avaritiam a clientibus ambitiose munera exigerent idque onus tenuiores gravaret, Publicius tribunus plebi tulit, non nisi cerei ditioribus missitarentur. (34) Hic Albinus Caecina subiecit: Qualem nunc permutationem sacrificii, Praetextate, memorasti, invenio postea Compitalibus celebratam, cum ludi per urbem in compitis agitabantur, restituti scilicet a Tarquinio Superbo Laribus ac Maniae ex responso [p60]Apollinis, quo praeceptum est ut pro capitibus supplicaretur. (35) Idque aliquamdiu observatum, ut pro familiarium sospitate pueri mactarentur Maniae deae, matri Larum. Quod sacrificii genus Iunius Brutus consul pulso Tarquinio aliter constituit celebrandum. Nam capitibus alii et papaveris supplicari iussit, ut responso Apollinis satisfieret de nomine capitum, remoto scilicet scelere infaustae sacrificationis: factumque est ut effigies Maniae suspensae pro singulorum foribus periculum, si quod immineret [p61]familiis, expiarent: ludosque ipsos ex viis compitorum in quibus agitabantur Compitalia appellitaverunt. Sed perge cetera. (36) Et Praetextatus: Bene et oportune similis emendatio sacrificiorum relata est: sed ex his causis, quae de origine huius festi relatae sunt, apparet Saturnalia vetustiora esse urbe Romana, adeo ut ante Romam in Graecia hoc sollemne coepisse L. Accius in Annalibus suis referat his versibus: <poem> Maxima pars Graium Saturno et maxime Athenae Conficiunt sacra, quae Cronia esse iterantur ab illis, Eumque diem celebrant: per agros urbesque fere omnes Exercent epulis laeti: famulosque procurant Quisque suos, nostrique itidem: et mos traditus illinc Iste, ut cum dominis famuli epulentur ibidem. </poem> ===VIII.=== (1) Nunc de ipso dei templo pauca referenda sunt. Tullum Hostilium, cum bis de Albanis, de Sabinis tertio triumphasset, [p62]invenio fanum Saturno ex voto consecravisse et Saturnalia tunc primum Romae instituta: quamvis Varro libro sexto, qui est de sacris aedibus, scribat aedem Saturni ad forum faciendam locasse L. Tarquinium regem, Titum vero Larcium dictatorem Saturnalibus eam dedicasse. Nec me fugit Gellium scribere senatum decresse ut aedes Saturni fieret, eique rei L. Furium tribunum militum praefuisse. Habet aram et ante Senaculum. (2) Illic Graeco [p63]ritu capite aperto res divina fit, quia primum a Pelasgis post ab Hercule ita eam a principio factitatam putant. (3) Aedem vero Saturni aerarium Romani esse voluerunt, quod tempore quo incoluit Italiam fertur nullum in eius finibus furtum esse commissum, aut quia sub illo nihil erat cuiusquam privatum: <poem> [p64] Nec signare solum aut partiri limite campum Fas erat: in medium quaerebant </poem> ideo apud eum locaretur populi pecunia communis, sub quo fuissent cunctis universa communia. (4) Illud non omiserim, Tritonas cum bucinis fastigio Saturni aedis superpositos, quoniam ab eius commemoratione ad nostram aetatem historia clara et quasi vocalis est, ante vero muta et obscura et incognita: quod testantur caudae Tritonum humi mersae et absconditae. (5) Cur autem Saturnus ipse in compedibus visatur, Verrius Flaccus causam se ignorare dicit: verum mihi Apollodori lectio sic suggerit. Saturnum Apollodorus alligari ait per annum laneo vinculo, et solvi ad diem sibi festum, id est mense hoc Decembri: atque inde proverbium ductum, deos laneos pedes habere: significari vero decimo mense semen in utero animatum in vitam grandescere, quod, donec erumpat in lucem, mollibus naturae vinculis detinetur. (6) Est porro idem Κρόνος καὶ χρόνος. Saturnum enim in quantum mythici [p65]fictionibus distrahunt, in tantum physici ad quandam verisimilitudinem revocant. Hunc aiunt abscidisse Caeli patris pudenda: quibus in mare deiectis Venerem procreatam, quae a spuma unde coaluit ἀφροδίτη nomen accepit. (7) Ex quo intellegi volunt, cum chaos esset, tempora non fuisse: siquidem tempus est certa dimensio quae ex caeli conversione colligitur. Tempus coepit inde: ab ipso natus putatur Κρόνος qui, ut diximus, χρόνος est. (8) Cumque semina rerum omnium post caelum gignendarum de caelo fluerent, et elementa universa quae mundo plenitudinem facerent ex illis seminibus fundarentur: ubi mundus omnibus suis partibus membrisque perfectus est, certo iam tempore finis factus est procedendi [p66]de caelo semina ad elementorum conceptionem, quippe iam plena fuerant procreata. Animalium vero aeternam propagationem ad Venerem generandi facultas ex humore translata est: ut per coitum maris feminaeque cuncta deinceps gignerentur. (9) Propter abscisorum pudendorum fabulam etiam nostri eum Saturnum vocitaverunt, παρὰ τὴν σάθη, quae membrum virile declarat, veluti Sathunnum: inde etiam Satyros veluti Sathunos, quod sint in libidinem proni, appellatos opinantur. Falcem ei quidam aestimant attributam, quod tempus omnia metat exsecet et incidat. (10) Hunc aiunt filios suos solitum devorare, eosdemque rursus evomere: per quod similiter significatur eum tempus esse a quo vicibus cuncta gignantur absumanturque et ex eo denuo renascantur. (11) Eundem a filio pulsum quid aliud est quam tempora senescentia ab his quae post sunt nata depelli? Vinctum autem, [p67]quod certa lege naturae conexa sint tempora, vel quod omnes fruges quibusdam vinculis nodisque alternentur. (12) Nam et falcem volunt fabulae in Siciliam decidisse, quod sit terra ista vel maxime fertilis. ===IX.=== (1) Et quia Ianum cum Saturno regnasse memoravimus, de Saturno autem quid mythici, quid physici aestiment, iam relatum est: de Iano quoque quid ab utrisque iactetur in medium proferemus. (2) Mythici referunt regnante Iano omnium domos religione ac sanctitate fuisse munitas: idcircoque ei divinos honores esse decretos, et ob merita introitus et exitus aedium eidem consecratos. (3) Xenon quoque primo Italicon tradit Ianum in Italia primum dis templa fecisse et ritus instituisse sacrorum: ideo eum in sacrificiis praefationem meruisse perpetuam. (4) Quidam ideo eum dici bifrontem putant, quod et praeterita sciverit et futura providerit. (5) Sed physici eum magnis consecrant argumentis divinitatis. Nam sunt qui Ianum eundem esse atque Apollinem et Dianam dicant, et in hoc uno utrumque exprimi numen affirment. (6) Etenim, sicut Nigidius quoque refert, apud Graecos Apollo colitur qui Θυραῖος vocatur, eiusque aras ante fores suas celebrant, [p68]ipsum exitus et introitus demonstrantes potentem: idem Apollo apud illos et ἀγυιεὺς nuncupatur, quasi viis praepositus urbanis: illi enim vias quae intra pomeria sunt ἀγυιὰς appellant: Dianae vero ut Triviae viarum omnium tribuunt potestatem. (7) Sed apud nos Ianum omnibus praeesse ianuis nomen ostendit, quod est simile Θυραίῳ. Nam et cum clavi ac virga figuratur, quasi omnium et portarum custos et rector viarum. (8) Pronuntiavit Nigidius Apollinem Ianum esse Dianamque Ianam, adposita ''d'' littera quae [p69]saepe ''i'' litterae causa decoris adponitur, ''reditur redhibetur redintegratur'' et similia. (9) Ianum quidam solem demonstrari volunt, et ideo geminum, quasi utriusque ianuae caelestis potentem, qui exoriens aperiat diem, occidens claudat: invocarique primum, cum alicui deo res divina celebratur, ut per eum pateat ad illum cui immolatur accessus, quasi preces supplicum per portas suas ad deos ipse transmittat. (10) Inde et simulachrum eius plerumque fingitur manu dextera trecentorum et sinistra sexaginta et quinque numerum tenens ad demonstrandum anni dimensionem, quae praecipua est solis potestas. (11) Alii mundum, id est caelum, esse [p70]voluerunt; Ianumque ab eundo dictum, quod mundus semper eat, dum in orbem volvitur et ex se initium faciens in se refertur: unde et Cornificius Etymorum libro tertio: ''Cicero'', inquit, ''non Ianum sed Eanum nominat, ab eundo''. (12) Hinc et Phoenices in sacris imaginem eius exprimentes draconem finxerunt in orbem redactum caudamque suam devorantem, ut appareat mundum et ex se ipso ali et in se revolvi. (13) Ideo et apud nos in quattuor partes spectat, ut demonstrat simulachrum eius Faleris advectum. Gavius Bassus in eo libro quem de dis conposuit Ianum bifrontem fingi ait, quasi superum atque inferum ianitorem: eundem quadriformem, quasi universa climata maiestate conplexum. (14) Saliorum [p71]quoque antiquissimis carminibus deorum deus canitur. Marcus etiam Messala, Cn. Domitii in consulatu collega idemque per annos quinquaginta et quinque augur, de Iano ita incipit: ''Qui cuncta fingit eademque regit, aquae terraeque vim ac naturam gravem atque pronam in profundum dilabentem, ignis atque animae levem, in inmensum in sublime fugientem, copulavit circumdato caelo: quae vis caeli maxima duas vis dispares conligavit''. (15) In sacris quoque invocamus Ianum Geminum, Ianum Patrem, Ianum Iunonium, Ianum Consivium, Ianum Quirinum, Ianum Patultium et Clusivium. (16) Cur Geminum invocemus, supra iam diximus: Patrem, quasi deorum deum: Iunonium, quasi non solum mensis Ianuarii sed mensium omnium ingressus tenentem; in ditione autem Iunonis sunt omnes Kalendae, unde et Varro libro quinto Rerum divinarum scribit Iano duodecim aras pro totidem mensibus dedicatas: Consivium a conserendo, id est a propagine generis [p72]humani quae Iano auctore conseritur: Quirinum, quasi bellorum potentem, ab hasta quam Sabini curin vocant: Patultium et Clusivium, quia bello caulae eius patent, pace clauduntur. (17) Huius autem rei haec causa narratur. Cum bello Sabino quod virginum raptarum gratia commissum est Romani portam quae sub radicibus collis Viminalis erat, quae postea ex eventu Ianualis [p73]vocata est, claudere festinarent, quia in ipsam hostes ruebant: postquam est clausa, mox sponte patefacta est: cumque iterum ac tertio idem contigisset, armati plurimi pro limine, quia claudere nequibant, custodes steterunt: cumque ex alia parte accerimo praelio certaretur, subito fama pertulit fusos a Tatio nostros. (18) Quam ob causam Romani qui aditum tuebantur territi profugerunt: cumque Sabini per portam patentem irrupturi essent, fertur ex aede Iani per hanc portam magnam vim torrentium undis scatentibus erupisse, multasque perduellium catervas aut exustas ferventi aqua aut devoratas rapida voragine deperisse. Ea re placitum, ut belli tempore, velut ad urbis auxilium profecto deo, fores reserarentur. Haec de Iano. ===X.=== (1) Sed, ut ad Saturnalia revertamur, bellum Saturnalibus sumere nefas habitum, poenas a nocente isdem diebus exigere piaculare est. (2) Apud maiores nostros Saturnalia die uno finiebantur, qui erat a. d. quartum decimum Kalendas Ianuarias: sed [p74]postquam C. Caesar huic mensi duos addixit dies, sexto decimo coepta celebrari. Ea re factum est ut, cum vulgus ignoraret certum Saturnaliorum diem, nonnullique a C. Caesare inserto die et alii vetere more celebrarent, plures dies Saturnalia numerarentur: licet et apud veteres opinio fuerit septem diebus peragi Saturnalia, si opinio vocanda est quae idoneis firmatur auctoribus. (3) Novius enim, Atellanarum probatissimus scriptor, ait: <poem> Olim expectata veniunt septem Saturnalia </poem> Mummius quoque, qui post Novium et Pomponium diu iacentem artem Atellaniam suscitavit: ''Nostri'', inquit, ''maiores, velut bene multa instituere, hoc optime. A frigore fecere summo dies septem Saturnalia''. (4) Sed Mallius ait eos qui se, ut supra diximus, Saturni nomine et religione defenderant per triduum festos instituisse dies et Saturnalia vocavisse: ''unde et Augustus huius'', inquit, ''rei opinionem secutus in legibus iudiciariis triduo servari ferias iussit''. (5) Masurius et alii uno die, id est quarto decimo Kalendas Ianuarias fuisse Saturnalia crediderunt: quorum sententiam Fenestella confirmat, dicens Aemiliam virginem XV. Kal. Ianuar. [p75]esse damnatam. Quo die si Saturnalia gererentur, nec causam omnino dixisset. (6) Deinde adicit: ''Sequebantur eum diem Saturnalia''. Mox ait: ''Postero autem die, qui fuit tertius decimus Kalendarum Ianuariarum, Liciniam virginem ut causam diceret iussam'': ex quo ostendit XIII . Kal. Ianuar. profestum esse. (7) Duodecimo vero feriae sunt divae Angeroniae, cui pontifices in sacello Volupiae sacrum faciunt: quam Verrius Flaccus Angeroniam dici ait, quod angores ac sollicitudines animorum propitiata depellat. (8) Masurius [p76]adicit simulachrum huius deae ore obligato atque signato in ara Volupiae propterea collocatum, quod qui suos dolores anxietatesque dissimulant perveniant patientiae beneficio ad maximam voluptatem. (9) Iulius Modestus ideo sacrificari huic deae dicit, quod populus Romanus morbo qui angina dicitur praemisso voto sit liberatus. (10) Undecimo autem Kalendas feriae sunt Laribus dedicatae, quibus aedem bello Antiochi Aemilius Regillus praetor in campo Martio curandam vovit. (11) Decimo Kalendas feriae sunt Iovis quae appellantur Larentinalia: de quibus, quia fabulari libet, hae fere opiniones sunt. (12) Ferunt enim regnante Anco aedituum Herculis per ferias otiantem deum tesseris provocasse ipso utriusque manum tuente, adiecta conditione, ut victus coena scortoque [p77]multaretur. (13) Victore itaque Hercule illam Accam Larentiam, nobilissimum id temporis scortum, intra aedem inclusisse cum coena, eamque postero die distulisse rumorem, quod post concubitum dei accepisset munus, ne commodum primae occasionis, cum se domum reciperet, offerendae aspernaretur. (14) Evenisse itaque, ut egressa templo mox a Carutio capto eius pulchritudine conpellaretur: cuius voluntatem secuta adsumptaque nuptiis post obitum viri omnium bonorum eius facta compos, cum decederet, populum Romanum nuncupavit heredem. (15) Et ideo ab Anco in loco celeberrimo urbis sepulta est, ac sollemne sacrificium [p78]eidem constitutum, quo dis Manibus eius per flaminem sacrificaretur, Iovique feriae consecratae, quod aestimaverunt antiqui animas a Iove dari et rursus post mortem eidem reddi. (16) Cato ait Larentiam meretricio quaestu locupletatam post excessum suum populo Romano agros Turacem Semurium Lintirium et Solinium reliquisse, et ideo sepulchri magnificentia et annuae parentationis honore dignatam. (17) Macer Historiarum libro primo Faustuli coniugem Accam Larentiam Romuli et Remi nutricem fuisse confirmat. Hanc regnante Romulo Carutio cuidam Tusco diviti denuptam auctamque hereditate viri: quam post Romulo, quem educasset, reliquit: et ab eo parentalia diemque festum causa pietatis statutum. (18) Ex his ergo omnibus colligi potest et uno die Saturnalia fuisse et non nisi quarto decimo Kalendarum Ianuariarum celebrata: quo solo die apud aedem Saturni convivio dissoluto Saturnalia clamitabantur: qui dies nunc Opalibus inter Saturnalia [p79]deputatur, cum primum Saturno pariter et Opi fuerit ascriptus. (19) Hanc autem deam Opem Saturni coniugem crediderunt, et ideo hoc mense Saturnalia itemque Opalia celebrari, quod Saturnus eiusque uxor tam frugum quam fructuum repertores esse credantur: itaque omni iam fetu agrorum coacto ab hominibus hos deos coli quasi vitae cultioris auctores: (20) quos etiam nonnullis caelum ac terram esse persuasum est, Saturnumque a satu dictum, cuius causa de caelo est, et terram Opem, cuius ope humanae vitae alimenta quaeruntur, vel ab opere per quod fructus frugesque nascuntur. (21) Huic deae sedentes vota concipiunt, terramque de industria tangunt, demonstrantes ipsam matrem terram esse mortalibus adpetendam. (22) Philochorus Saturno et Opi primum in Attica statuisse aram Cecropem dicit, eosque deos pro Iove terraque coluisse, instituisseque ut patres familiarum et frugibus et fructibus iam coactis passim cum servis vescerentur cum quibus patientiam laboris in colendo rure toleraverant: delectari enim deum honore servorum contemplatu laboris. Hinc est quod ex instituto peregrino huic deo sacrum aperto capite [p80]facimus. (23) Abunde iam probasse nos aestimo Saturnalia uno tantum die, id est quarto decimo Kalendas, solita celebrari: sed post in triduum propagata, primum ex adiectis a Caesare huic mensi diebus, deinde ex edicto Augusti quo trium dierum ferias Saturnalibus addixit: a sexto decimo igitur coepta in quartum decimum desinunt, quo solo fieri ante consueverant. (24) Sed Sigillariorum adiecta celebritas in septem dies discursum publicum et laetitiam religionis extendit. ===XI.=== (1) Tunc Evangelus: Hoc quidem, inquit, iam ferre non possum, quod Praetextatus noster in ingenii sui pompam et ostentationem loquendi vel paulo ante honori alicuius dei adsignari voluit quod servi cum dominis vescerentur, quasi vero curent divina de servis aut sapiens quisquam domi suae contumeliam tam foedae societatis admittat, vel nunc Sigillaria, quae lusum reptanti adhuc infantiae oscillis fictilibus praebent, temptat officio religionis ascribere, et quia princeps religiosorum putatur, nonnulla iam et superstitionis admiscet, quasi vero nobis fas non sit Praetextato [p81]aliquando non credere. (2) Hic cum omnes exhorruissent, Praetextatus renidens: Superstitiosum me, Evangele, nec dignum cui credatur existimes volo, nisi utriusque tibi rei fidem ratio adserta monstraverit. Et, ut primum de servis loquamur, iocone an serio putas esse hominum genus quod di inmortales nec cura sua nec providentia dignentur? An forte servos in hominum numero esse non pateris? Audi igitur, quanta indignatio de servi supplicio caelum penetraverit. (3) Anno enim post Romam conditam quadringentesimo septuagesimo quarto Autronius quidam Maximus servum suum verberatum patibuloque constrictum ante spectaculi commissionem per circum egit: ob quam causam indignatus [p82]Iuppiter Annio cuidam per quietem imperavit, ut senatui nuntiaret non sibi placuisse plenum crudelitatis admissum. (4) Quo dissimulante filium ipsius mors repentina consumpsit, ac post secundam denuntiationem ob eandem negligentiam ipse quoque in subitam corporis debilitatem solutus est. Sic demum ex consilio amicorum lectica delatus senatui retulit, et vix consummato sermone sine mora recuperata bona valitudine curia pedibus egressus est. (5) Ex senatus itaque consulto et Maenia lege ad propitiandum Iovem additus est illis Circensibus dies, isque instauratitius dictus est, non a patibulo, ut quidam putant, Graeco nomine ἀπὸ τοῦ σταυροῦ, sed a redintegratione, ut Varroni placet, qui ''instaurare'' ait esse instar novare. (6) Vides, quanta de servo ad deorum summum cura pervenerit. Tibi autem unde in servos tantum et tam inane fastidium, quasi non ex isdem tibi et constent et alantur elementis eundemque spiritum ab eodem principio carpant? [p83]''">''> Vis tu cogitare eos quos ius tuum vocas isdem seminibus ortos eodem frui caelo, aeque vivere aeque mori? Servi sunt? immo homines. Servi sunt? immo conservi, si cogitaveris tantundem in utrosque licere fortunae. Tam tu illum videre liberum potes, quam ille te servum. Nescis, qua aetate Hecuba servire coeperit, qua Croesus, qua Darei mater, qua Diogenes, qua Plato ipse? (8) Postremo quid ita nomen servitutis horremus? Servus est quidem: sed necessitate, sed fortasse libero animo servus est. Hoc illi nocebit, si ostenderis quis non sit. Alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Et certe nulla servitus turpior quam voluntaria. (9) At nos iugo a fortuna inposito subiacentem tamquam miserum vilemque calcamus: quod vero nos nostris cervicibus inserimus non patimur reprehendi. (10) Invenies inter servos aliquem pecunia fortiorem: invenies dominum spe lucri oscula alienorum servorum manibus infigentem: non ergo fortuna homines aestimabo sed moribus. Sibi quisque dat mores: conditionem casus adsignat. Quemadmodum [p84]stultus est qui empturus equum non inpsum inspicit sed stratum eius ac frenos, sic stultissimus est qui hominem aut ex veste aut ex conditione, quae nobis vestis modo circumdata est, aestimandum putat. (11) Non est, mi Evangele, quod amicum tantum in foro et in curia quaeras. Si diligenter adtenderis, invenies et domi. Tu modo vive cum servo clementer: comiter quoque et in sermonem illum et nonnumquam in necessarium admitte consilium. Nam et maiores nostri omnem dominis invidiam, omnem servis contumeliam detrahentes, dominum ''patremfamilias'', servos ''familiares'' appellaverunt. (12) Colant ergo te potius servi tui, mihi crede, quam timeant. Dicet aliquis nunc me dominos de fastigio suo deicere, et quodammodo ad pileum servos vocare, quos debere dixi magis colere quam timere. Hoc qui senserit obliviscetur id dominis parum non esse quod dis satis est. (13) Deinde qui colitur etiam amatur: non potest amor cum timore misceri. Unde putas adrogantissimum illud manasse proverbium quo iactatur ''totidem hostes nobis esse quot servos''? Non habemus illos hostes sed facimus, cum in illos superbissimi contumeliosissimi crudelissimi sumus, et ad rabiem nos cogunt pervenire deliciae, ut quicquid non ex voluntate respondit iram furoremque evocet. (14) Domi enim nobis animos induimus tyrannorum, et non quantum decet, sed quantum licet, exercere volumus in servos. Nam, ut cetera crudelitatis [p85]genera praeteream, sunt qui, dum se mensae copiis et aviditate distendunt, circumstantibus servis movere labra nec in hoc quidem, ut loquantur, licere permittunt: virga murmur omne conpescitur, et ne fortuita quidem verberibus excepta sunt: tussis sternutamentum singultus magno malo luitur. (15) Sic fit ut isti de domino loquantur quibus coram domino loqui non licet. At illi quibus non tantum praesentibus dominis sed cum ipsis erat sermo, quorum os non consuebatur, parati erant pro domino porrigere cervicem et periculum inminens in caput suum vertere: in conviviis loquebantur, sed in tormentis tacebant. (16) Vis exercitas in servili pectore virtutes recenseamus? Primus tibi Urbinus occurrat: qui cum iussus occidi in Reatino lateret, latebris proditis unus ex servis anulo eius et veste insignitus in cubiculo ad quod inruebant qui persequebantur pro domino iacuit, militibusque ingredientibus cervicem praebuit et ictum tamquam Urbinus excepit. Urbinus postea restitutus monumentum ei fecit titulo scriptionis [p86]qui tantum meritum loqueretur adiecto. (17) Aesopus libertus Demosthenis conscius adulterii quod cum Iulia patronus admiserat tortus diutissime perseveravit non prodere patronum, donec aliis coarguentibus consciis Demosthenes ipse fateretur. (18) Et ne aestimes ab uno facile celari posse secretum, Labienum ope libertorum latentem ut indicarent liberti nullo tormentorum genere conpulsi sunt. Ac, ne quis libertos dicat hanc fidem beneficio potius libertatis acceptae quam ingenio debuisse, accipe servi in dominum benignitatem, cum ipse a domino puniretur. (19) Antium enim Restionem proscriptum solumque nocte fugientem diripientibus bona eius aliis servus conpeditus inscripta fronte, cum post damnationem domini aliena esset misericordia solutus, fugientem persecutus est, hortatusque ne se timeret scientem contumeliam suam fortunae inputandam esse non domino, abditumque ministerio suo aluit. (20) Cum deinde persequentes adesse sensisset, senem quem casus obtulit iugulavit et in constructam pyram coniecit: qua accensa occurrit eis qui Restionem quaerebant dicens damnatum sibi poenas luisse multo acrius a se vexatum quam ipse vexarat: et fide habita Restio liberatus est. (21) Caepionem quoque qui in Augusti necem fuerat animatus, postquam detecto scelere damnatus est, servus ad Tiberim in cista detulit, pervectumque Hostiam inde in agrum Laurentem ad patris villam nocturno itinere [p87]perduxit. Cumis deinde navigationis naufragio una expulsum dominum Neapoli dissimulanter occuluit: exceptusque a centurione nec pretio nec minis ut dominum proderet potuit adduci. (22) Asinio enim Pollione acerbe cogente Patavinos ut pecuniam et arma conferrent, dominisque ob hoc latentibus, praemio servis cum libertate proposito qui dominos suos proderent, constat servorum nullum victum praemio dominum prodidisse. (23) Audi in servis non fidem tantum sed et facundum bonae inventionis ingenium. Cum premeret obsidio Grumentum, servi relicta domina ad hostes transfugerunt. Capto deinde oppido impetum in domum habita conspiratione fecerunt et extraxerunt dominam vultu poenam minante ac voce obviis adserente, quod tandem sibi data esset copia crudelem dominam puniendi: raptamque quasi ad supplicium obsequiis plenis pietate tutati sunt. (24) Vide in hac fortuna etiam magnanimitatem exitum mortis ludibrio praeferentem. C. 8">[p88]Vettium Pelignum Italicensem conprehensum a cohortibus suis, ut Pompeio traderetur, servus eius occidit, ac se, ne domino superstes fieret, interemit. (25) C. Gracchum ex Aventino fugientem Euporus servus vel, ut quidam tradunt, Philocrates, dum aliqua spes salutis erat indivulsus comes, qua potuit ratione tutatus est: super occisum deinde animam scissis proprio vulnere visceribus effudit. (26) Ipsum P. Scipionem Africani patrem, postquam cum Hannibale conflixerat, saucium in equum servus inposuit et ceteris deserentibus solus in castra perduxit. (27) Parum fuerit dominis praestitisse viventibus: quid, quod in his quoque exigendae vindictae repperitur animositas? Nam Seleuci regis servus, cum serviret amico eius a quo dominus fuerat interemptus, coenantem in ultionem domini confodit. (28) Quid, quod duas virtutes quae inter nobiles quoque unice clarae sunt in uno video fuisse mancipio, imperium regendi peritiam et imperium contempnendi magnanimitatem? (29) Anaxilaus enim Messenius, qui Messanam in Sicilia condidit, fuit Rheginorum tyrannus. Is cum parvos relinqueret liberos, Micytho servo suo commendasse contentus est. Is tutelam sancte gessit, imperiumque tam clementer optinuit, ut Rhegini a servo regi non dedignarentur. Perductis deinde in aetatem pueris et bona et imperium tradidit: ipse parvo viatico [p89]sumpto profectus est et Olympiae cum summa tranquillitate consenuit. (30) Quid etiam in commune servilis fortuna profuerit, non paucis docetur. Bello Punico cum deessent qui scriberentur, servi pro dominis pugnaturos se polliciti in civitatem recepti sunt, et Volones, qui sponte hoc voluerunt, appellati. (31) Ad Cannas quoque victis Romanis octo milia servorum empta militaverunt: cumque minoris captivi redimi possent, maluit se res publica servis in tanta tempestate committere: sed et post calamitatem apud Thrasimenum notae cladis acceptam libertini quoque in sacramentum vocati sunt. (32) Bello sociali cohortium duodecim ex libertinis conscriptarum opera memorabilis virtutis apparuit. Caesarem, cum milites in amissorum locum substitueret, servos quoque ab amicis accepisse et eorum forti opera usum esse conperimus. Caesar Augustus in Germania et Illyrico cohortes libertinorum conplures legit, quas voluntarias appellavit. (33) Ac, ne putes haec in nostra tantum contigisse re publica, Borysthenitae obpugnante [p90]Zopyrione servis liberatis dataque civitate peregrinis et factis tabulis novis hostem sustinere potuerunt. (34) Cleomenes Lacedaemonius, cum mille et quingenti soli Lacedaemonii qui arma ferre possent superfuissent, ex servis manu missis bellatorum novem milia conscripsit. Athenienses quoque consumptis publicis opibus servis libertatem dederunt. (35) Ac, ne in solo virili sexu aestimes inter servos extitisse virtutes, accipe ancillarum factum non minus memorabile, nec quo utilius rei publicae in ulla nobilitate repperias. (36) Nonis Iuliis diem festum esse ancillarum tam vulgo notum est, ut nec origo et causa celebritatis ignota sit. Iunoni enim Caprotinae die illo libero pariter ancillaeque sacrificant sub arbore caprifico in memoriam benignae virtutis quae in ancillarum animis pro conservatione publicae dignitatis apparuit. (37) Nam post urbem captam cum sedatus esset Gallicus motus, res publica vero esset ad tenue deducta, finitimi oportunitatem invadendi Romani nominis aucupati praefecerunt sibi Postumium Livium Fidenatium dictatorem, qui mandatis ad senatum missis postulavit ut, si vellent reliquias suae civitatis manere, matres familiae sibi et virgines dederentur. (38) Cumque patres essent in ancipiti deliberatione suspensi, ancilla nomine Tutela seu Philotis pollicita est [p91]se cum ceteris ancillis sub nomine dominarum ad hostes ituram: habituque matrumfamilias et virginum sumpto hostibus cum prosequentium lacrimis ad fidem doloris ingestae sunt. (39) Quae cum a Livio in castris distributae fuissent, viros plurimo vino provocaverunt diem festum apud se esse simulantes: quibus soporatis ex arbore caprifico quae castris erat proxima signum Romanis dederunt. (40) Qui cum repentina incursione superassent, memor beneficii senatus omnes ancillas manu iussit emitti dotemque his ex publico fecit et ornatum quo tunc erant usae gestare concessit, diemque ipsum Nonas Caprotinas nuncupavit ab illa caprifico ex qua signum victoriae ceperunt, sacrificiumque statuit annua sollemnitate celebrandum, cui lac quod ex caprifico manat propter memoriam facti procedentis adhibetur. (41) Sed nec ad philosophandum ineptum vel inpar servile ingenium fuit. Phaedon ex cohorte Socratica Socratique et Platoni perfamiliaris adeo, ut Plato eius nomini librum illum divinum de inmortalitate animae dicaret, servus fuit forma atque ingenio liberali. Hunc Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis: atque is postea philosophus inlustris emersit: sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. (42) Alii quoque non pauci servi fuerunt qui post philosophi clari extiterunt: ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii Cynicas, ipse appellat Menippeas. Sed et Philostrati Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici [p92]servus qui Perseus vocatus est et Epicuri cui Mys nomen fuit philosophi non incelebres illa aetate vixerunt: Diogenes etiam Cynicus, licet ex libertate in servitutem venum ierat. (43) Quem cum emere vellet Xeniades Corinthius et, quid artificii novisset, percontatus esset: Novi, inquit Diogenes, hominibus liberis imperare. Tunc Xeniades responsum eius demiratus emisit manu, filiosque suos ei tradens: (44) Accipe, inquit, liberos meos quibus imperes. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria quam ut possit inter oblitterata nesciri. (45) Cuius etiam de se scripti duo versus feruntur, ex quibus aliud latenter intellegas, non omni modo dis exosos esse qui in hac vita cum aerumnarum varietate luctantur, sed esse archanas causas ad quas paucorum potuit pervenire curiositas: <poem> Δοῦλος Ἐπίκτητος γενόμην, καὶ σῶμ’ ἀνάπηρος, Καὶ πενίην Ἶρος, καὶ φίλος ἀθανάτοις. </poem> (46) [p93]Habes, ut opinor, adsertum non esse fastidio despiciendum servile nomen, cum et Iovem tetigerit cura de servo et multos ex his fideles providos fortes, philosophos etiam, extitisse constiterit: nunc de Sigillaribus, ne ridenda me potius aestimes quam sancta dixisse, paucis recensendum est. (47) Epicadus refert Herculem occiso Geryone, cum victor per Italiam armenta duxisset, ponte qui nunc sublicius dicitur ad tempus instructo hominum simulachra pro numero sociorum quos casu peregrinationis amiserat in fluvium demisisse, ut aqua secunda in mare advecta pro corporibus defunctorum veluti patriis sedibus redderentur, et inde usum talia simulachra fingendi inter sacra mansisse. (48) Sed mihi huius rei illa origo verior aestimatur quam paulo ante memini retulisse: Pelasgos, postquam felicior interpretatio capita non viventium sed fictilia, et φωτὸς aestimationem non solum hominem sed etiam lumen significare docuisset, coepisse Saturno cereos potius accendere [p94]et in sacellum Ditis arae Saturni cohaerens oscilla quaedam pro suis capitibus ferre. (49) Ex illo traditum ut cerei Saturnalibus missitarentur, et sigilla arte fictili fingerentur ac venalia pararentur quae homines pro se atque suis piaculum pro Dite Saturno facerent. (50) Ideo Saturnalibus talium commerciorum coepta celebritas septem occupat dies, quos tantum feriatos facit esse, non festos omnes: nam medio, id est tertio decimo Kalendas, fastum probavimus: et aliis hoc adsertionibus ab his probatum est qui rationem anni mensium dierumque et ordinationem a Caesare digestam plenius retulerunt. ===XII.=== (1) Cumque hic facere vellet finem loquendi, subiecit Aurelius Symmachus: Pergin, Praetextate, eloquio tam dulci de anno quoque edissertare, antequam experiaris molestiam consulentis, si quis forte de praesentibus ignorat quo ordine vel apud priscos fuerit vel certioribus postea regulis innovatus sit? Ad quod discendum ipse mihi videris audientium animos incitasse de dierus mensi additis disserendo. Tum ille eodem ductu orandi reliqua contexuit. (2) Anni certus modus apud solos semper Aegyptios [p95]fuit. Aliarum gentium dispari numero pari errore nutabat: et, ut contentus sim referendo paucarum morem regionum, Arcades annum suum tribus mensibus explicabant, Acarnanes sex, Graeci reliqui trecentis quinquaginta quattuor diebus annum proprium conputabant. (3) Non igitur mirum in hac varietate Romanos quoque olim auctore Romulo annum suum decem habuisse mensibus ordinatum, qui annus incipiebat a Martio et conficiebatur diebus trecentis quattuor, ut sex quidem menses, id est Aprilis Iunius Sextilis September November December, tricenum essent dierum, quattuor vero, Martius Maius Quintilis October, tricenis et singulis expedirentur: qui hodieque septimanas habent Nonas, ceteri quintanas. (4) Septimanas autem habentibus ab Idibus revertebantur [p96]Kalendae ad diem septimum decimum, verum habentibus quintanas ad octavum decimum remeabat initium Kalendarum. (5) Haec fuit Romuli ordinatio, qui primum anni mensem genitori suo Marti dicavit: quem mensem anni primum fuisse vel ex hoc maxime probatur, quod ab ipso Quintilis quintus est, et deinceps pro numero nominabantur. (6) Huius etiam prima die ignem novum Vestae aris accendebant, ut incipiente anno cura denuo servandi novati ignis inciperet: eodem quoque ingrediente mense tam in regia curiisque atque flaminum domibus laureae veteres novis laureis mutabantur: eodem quoque mense et publice et privatim ad Annam Perennam sacrificatum itur, ut annare perennareque commode liceat. (7) Hoc mense mercedes exolvebant magistris quas conpletus annus deberi fecit, comitia auspicabantur, vectigalia locabant, et servis coenas adponebant matronae, ut domini [p97]Saturnalibus: illae, ut principio anni ad promptum obsequium honore servos invitarent, hi, quia gratiam perfecti operis exolverent. (8) Secundum mensem nominavit Aprilem, ut quidam putant, cum aspiratione quasi Aphrilem, a spuma quam Graeci ἀφρὸν vocant, unde orta Venus creditur. Et hanc Romuli adserunt fuisse rationem, ut primum quidem mensem a patre suo Marte, secundum ab Aeneae matre Venere nominaret, et hi potissimum anni principia servarent a quibus esset Romani nominis origo, cum hodieque in sacris Martem patrem Venerem genetricem vocemus. (9) Alii putant Romulum vel altiore prudentia vel certi numinis providentia ita primos ordinasse menses, ut, cum praecedens Marti esset dicatus, deo plerumque hominum necatori, ut Homerus naturae conscius ait: <poem> ἆρες ἄρες βροτολοιγὲ, μιαιφόνε, τειχεσιβλῆτα· </poem> [p98]secundus Veneri dicaretur, quae vim eius quasi benefica leniret. (10) Nam et in duodecim zodiaci signis, quorum certa certorum numinum domicilia creduntur, cum primum signum Aries Marti adsignatus sit, sequens mox Venerem, id est Taurus, accepit. (11) Et rursus e regione Scorpius ita divisus est, ut deo esset utrique communis. Nec aestimatur ratione caelesti carere ipsa divisio: siquidem aculeo velut potentissimo telo pars armata posterior domicilium Martis est, priorem vero partem, cui Ζυγὸς apud Graecos nomen est, nos Libram vocamus, Venus accepit, quae velut iugo concordi iungit matrimonia amicitiasque conponit. (12) Sed Cingius in eo libro quem de fastis reliquit ait inperite quosdam opinari Aprilem mensem antiquos a Venere dixisse, cum nullus dies festus nullumque sacrificium insigne Veneri per hunc mensem a maioribus institutum sit, sed ne in carminibus quidem Saliorum Veneris ulla, ut ceterorum caelestium, laus celebretur. (12) Cingio etiam Varro consentit adfirmans nomen Veneris ne sub regibus [p99]quidem apud Romanos vel Latinum vel Graecum fuisse, et ideo non potuisse mensem a Venere nominari. (14) Sed cum fere ante aequinoctium vernum triste sit caelum et nubibus obductum, sed et mare navigantibus clausum, terrae etiam ipsae aut aqua aut pruina aut nivibus contegantur, eaque omnia verno id est hoc mense aperiantur, arbores quoque nec minus cetera quae continet terra aperire se in germen incipiant: ab his omnibus mensem Aprilem dici merito credendum est, quasi Aperilem, sicut apud Athenienses ἀνθεστηριών idem mensis vocatur ab eo quod hoc tempore cuncta florescant. (15) Non tamen negat Verrius Flaccus hoc die postea constitutum ut matronae Veneri sacrum facerent: cuius rei causam, qui huic loco non convenit, praetereundum est. (16) Maium Romulus tertium posuit, de cuius nomine inter auctores lata dissensio est. Nam Fulvius Nobilior in fastis quos in aede [p100]Herculis Musarum posuit Romulum dicit, postquam populum in maiores iunioresque divisit, ut altera pars consilio altera armis rempublicam tueretur, in honorem utriusque partis hunc Maium sequentem Iunium mensem vocasse. (17) Sunt qui hunc mensem ad nostros fastos a Tusculanis transisse commemorent, apud quos nunc quoque vocatur deus Maius qui est Iuppiter, a magnitudine scilicet ac maiestate dictus. (18) Cingius mensem nominatum putat a Maia, quam Vulcani dicit uxorem, argumentoque utitur, quod flamen [p101]Vulcanalis Kalendis Maiis huic deae rem divinam facit: sed Piso uxorem Vulcani Maiestam, non Maiam, dicit vocari. (19) Contendunt alii Maiam Mercurii matrem mensi nomen dedisse, hinc maxime probantes, quod hoc mense mercatores omnes Maiae pariter Mercurioque sacrificant. (20) Adfirmant quidem, quibus Cornelius Labeo consentit, hanc Maiam cui mense Maio res divina celebratur terram esse hoc adeptam nomen a magnitudine, sicut et Mater Magna in sacris vocatur: adsertionemque aestimationis suae etiam hinc colligunt quod sus praegnans ei mactatur, quae hostia propria est terrae: et Mercurium ideo illi in sacris adiungi dicunt, quia vox nascenti homini terrae contactu datur, scimus autem Mercurium vocis et sermonis potentem. (21) Auctor est Cornelius Labeo huic Maiae, id est terrae, aedem Kalendis Maiis dedicatam [p102]sub nomine Bonae Deae: et eandem esse Bonam Deam et terram ex ipso ritu occultiore sacrorum doceri posse confirmat: hanc eandem Bonam Faunamque et Opem et Fatuam pontificum libris indigitari: (22) Bonam, quod omnium nobis ad victum bonorum causa est; Faunam, quod omni usui animantium favet; Opem, quod ipsius auxilio vita constat; Fatuam a fando, quod, ut supra diximus, infantes partu editi non prius vocem edunt quam attigerint terram. (23) Sunt qui dicant hanc deam potentiam habere Iunonis, ideoque regale sceptrum in sinistra manu ei additum. Eandem alii Proserpinam credunt, porcaque ei rem divinam fieri, qui segetem quam Ceres mortalibus tribuit porca depasta est: alii Χθονίαν Ἑκάτην, Boeoti Semelam credunt. (24) Nec non eandem [p103]Fauni filiam dicunt, obsititisseque voluntati patris in amorem suum lapsi, ut et virga myrtea ab eo verberaretur, cum desiderio patris nec vino ab eodem pressa cessisset: transfigurasse se tamen in serpentem pater creditur et coisse cum filia. (25) Horum omnium haec proferuntur indicia, quod virgam myrteam in templo haberi nefas sit, quod super caput eius extendatur vitis qua maxime eam pater decipere temptavit, quod vinum in templum eius non suo nomine soleat inferri, sed vas in quo vinum inditum est mellarium nominetur et vinum lac nuncupetur, serpentesque in [p104]templo eius nec terrentes nec timentes indifferenter appareant. (26) Quidam Medeam putant, quod in aedem eius omne genus herbarum sit ex quibus antistites dant plerumque medicinas, et quod templum eius virum introire non liceat propter iniuriam quam ab ingrato viro Iasone perpessa est. (27) Haec apud Graecos ἡ Θεὸς Γυναικεία dicitur, quam Varro Fauni filiam tradit adeo pudicam, ut extra γυναικωνῖτιν numquam sit egressa nec nomen eius in publico fuerit auditum nec virum umquam viderit vel a viro visa sit, propter quod nec vir templum eius ingreditur. (28) Unde et mulieres in Italia sacro Herculis non licet interesse, quod Herculi, [p105]cum boves Geryonis per agros Italiae duceret, sitienti respondit mulier aquam se non posse praestare, quod feminarum deae celebraretur dies nec ex eo apparatu viris gustare fas esset: propter quod Hercules facturus sacrum detestatus est praesentiam feminarum, et Potitio ac Pinario sacrorum custodibus iussit ne mulierem interesse permitterent. (29) Ecce occasio nominis, quoniam Maiam eandem esse et terram et Bonam Deam diximus, coegit nos de Bona Dea quaecumque conperimus protulisse. (30) Iunius Maium sequitur, aut ex parte populi, ut supra diximus, nominatus, aut, ut Cingius arbitratur, quod Iunonius apud Latinos ante vocitatus diuque apud Aricinos Praenestinosque hac appellatione in fastos relatus sit, adeo ut, sicut Nisus in Commentariis fastorum dicit, apud maiores quoque nostros haec appellatio mensis diu manserit, sed post detritis quibusdam litteris ex Iunonio Iunius dictus sit. Nam et aedes Iunoni Monetae Kalend. Iuniis dedicata est. (31) Nonnulli putaverunt Iunium mensem a Iunio Bruto qui primus [p106]Romae consul factus est nominatum, quod hoc mense, id est Kalendis Iuniis, pulso Tarquinio sacrum Carnae deae in Caelio monte voti reus fecerit. (32) Hanc deam vitalibus humanis praeesse credunt. Ab ea denique petitur ut iecinora et corda quaeque sunt intrinsecus viscera salva conservet: et quia cordis beneficio, cuius dissimulatione brutus habebatur, idoneus emendationi publici status extitit, hanc deam quae vitalibus praeest templo sacravit. (33) Cui pulte fabacia et larido sacrificatur, quod his maxime rebus vires corporis roborentur. Nam et Kalendae Iuniae fabariae vulgo vocantur, quia hoc mense adultae fabae divinis rebus adhibentur. (34) Sequitur Iulius qui, cum secundum Romuli ordinationem Martio anni tenente principium Quintilis a numero vocaretur, nihilominus tamen etiam post praepositos a Numa Ianuarium ac Februarium retinuit nomen, cum non videretur iam quintus esse, sed septimus: sed postea in honorem Iulii Caesaris Dictatoris legem ferente M. Antonio M. filio consule Iulius appellatus [p107]est, quod hoc mense a.d. quartum Idus Quintiles Iulius procreatus sit. (35) Augustus deinde est qui Sextilis antea vocabatur, donec honori Augusti daretur ex senatusconsulto cuius verba subieci: CUM IMPERATOR CAESAR AUGUSTUS MENSE SEXTILI ET PRIMUM CONSULATUM INIERIT. ET TRIUMPHOS TRES IN URBEM INTULERIT. ET EX IANICULO LEGIONES DEDUCTAE SECUTAEQUE SINT EIUS AUSPICIA AC FIDEM. SED ET AEGYPTUS HOC MENSE IN POTESTATEM POPULI ROMANI REDACTA SIT. FINISQUE HOC MENSE BELLIS CIVILIBUS INPOSITUS SIT. ATQUE OB HAS CAUSAS HIC MENSIS HUIC IMPERIO FELICISSIMUS SIT AC FUERIT. PLACERE SENATUI UT HIC MENSIS AUGUSTUS APPELLETUR. Item plebiscitum factum ob eandem rem Sexto Pacubio tribuno plebem rogante. (36) Mensis September principalem sui retinet appellationem: quem Germanici appellatione, [p108]Octobrem vero suo nomine Domitianus invaserat. (37) Sed ubi infaustum vocabulum ex omni aere vel saxo placuit eradi, menses quoque usurpatione tyrannicae appellationis exuti sunt: cautio postea principum ceterorum diri ominis infausta vitantium mensibus a Septembri usque ad Decembrem prisca nomina reservavit. (38) Haec fuit a Romulo annua ordinata dimensio, qui, sicut supra iam diximus, annum decem mensium dierum vero quattuor et trecentorum habendum esse constituit, mensesque ita disposuit, ut quattuor ex his tricenos singulos, sex vero tricenos haberent dies. (39) Sed cum is numerus neque solis cursui neque lunae rationibus conveniret, nonnumquam usu veniebat ut frigus anni aestivis mensibus et contra calor hiemalibus proveniret: quod ubi contigisset, tantum dierum sine ullo mensis nomine patiebantur absumi quantum ad id anni tempus adduceret quo caeli habitus instanti mensi aptus inveniretur. ===XIII.=== (1) Sed secutus Numa, quantum sub caelo rudi et seculo adhuc inpolito solo ingenio magistro conprehendere potuit, vel [p109]quia Graecorum observatione forsan instructus est, quinquaginta dies addidit, ut in trecentos quinquaginta quattuor dies, quibus duodecim lunae cursus confici credidit, annus extenderetur. (2) Atque his quinquaginta a se additis adiecit alios sex retractos illis sex mensibus qui triginta habebant dies, id est de singulis singulos, factosque quinquaginta et sex dies in duos novos menses pari ratione divisit: (3) ac de duobus priorem Ianuarium nuncupavit primumque anni esse voluit, tamquam bicipitis dei mensem respicientem dicavit Februo deo, qui lustrationum potens creditur: lustrari autem eo mense civitatem necesse erat, quo statuit ut [p110]iusta dis Manibus solverentur. (4) Numae ordinationem finitimi mox secuti totidem diebus totidemque mensibus, ut Pompilio placuit, annum suum conputare coeperunt: sed hoc solo discrepabant, quod menses undetricenum tricenumque numero alternaverunt. (5) Paulo post Numa in honorem inparis numeri, secretum hoc et ante Pythagoram parturiente natura, unum adiecit diem quem Ianuario dedit, ut tam in anno quam in mensibus singulis praeter unum Februarium inpar numerus servaretur. Nam quia duodecim menses, si singuli aut pari aut inpari numero putarentur, consummationem parem facerent, unus pari numero institutus universam putationem inparem fecit. (6) Ianuarius igitur Aprilis Iunius Sextilis September November December undetricenis censebantur diebus et quintanas Nonas habebant, ac post Idus in omnibus a. d. septimum decimum Kalendas conputabatur. (7) Martius vero Maius Quintilis et October dies tricenos singulos possidebant. Nonae in his septimanae erant: similiterque post Idus decem et septem dies in singulis usque ad sequentes Kalendas putabantur: sed solus Februarius viginti et octo retinuit dies, quasi inferis et deminutio et par numerus conveniret. (8) Cum ergo Romani ex hac distributione Pompilii ad lunae cursum sicut Graeci annum proprium conputarent, necessario et intercalarem mensem instituerunt more [p111]Graecorum. (9) Nam et Graeci, cum animadverterent temere se trecentis quinquaginta quattuor diebus ordinasse annum (quoniam appareret de solis cursu, qui trecentis sexaginta quinque diebus et quadrante zodiacum conficit, deesse anno suo undecim dies et quadrantem), intercalares stata ratione commenti sunt, ita ut octavo quoque anno nonaginta dies, ex quibus tres menses tricenum dierum conposuerunt, intercalarent. (10) Id Graeci fecerunt, quoniam erat operosum atque difficile omnibus annis undecim dies et quadrantem intercalare. Itaque maluerunt hunc numerum octies multiplicare, et nonaginta dies, qui nascuntur si quadrans cum diebus undecim octies conponatur, inserere in tres menses, ut diximus, distribuendos: hos dies ὑπερβαίνοντας, menses vero ἐμβολίμους appellitabant. (11) Hunc ergo ordinem Romanis quoque imitari placuit: sed frustra, quippe fugit eos diem unum, sicut supra ammonuimus, additum a se ad Graecum numerum in honorem [p112]inparis numeri. Ea re per octennium convenire numeri . . . que ordo non poterat. (11) Sed nondum hoc errore conperto . . . octo annos nonaginta quasi superfundendos Graecorum exemplo, conputabant dies, alternisque annis binos et vicenos, alternis ternos vicenosque intercalantes expensabant intercalationibus quattuor. Sed octavo quoque anno intercalares octo affluebant dies ex singulis quibus vertentis anni numerum apud Romanos super Graecum abundasse iam diximus. (13) Hoc quoque errore iam cognito haec species emendationis inducta est. Tertio quoque octennio ita intercalandos dispensabant dies, ut non nonaginta sed sexaginta sex intercalarent, conpensatis viginti et quattuor diebus pro illis qui per totidem annos supra Graecorum numerum creverant. (14) Omni autem intercalationi mensis Februarius deputatus est, quoniam is ultimus anni erat: quod etiam ipsum de Graecorum imitatione faciebant. Nam et illi ultimo anni sui mensi superfluos interserebant dies, ut refert Glaucippus qui de sacris Atheniensium scripsit. (15) Verum una re a Graecis differebant. Nam illi confecto ultimo mense, Romani non confecto Februario sed post [p113]vicesimum et tertium diem eius intercalabant, Terminalibus scilicet iam peractis: deinde reliquos Februarii mensis dies, qui erant quinque, post intercalationem subiungebant: credo vetere religionis suae more, ut Februarium omni modo Martius consequeretur. (16) Sed cum saepe eveniret ut nundinae modo in anni principem diem modo in Nonas caderent (utrumque autem perniciosum rei publicae putabatur), remedium quo hoc averteretur excogitatum est: quod aperiemus, si prius ostenderimus cur nundinae vel primis Kalendis vel Nonis omnibus cavebantur. (17) Nam quotiens incipiente anno dies coepit qui addictus est nundinis, omnis ille annus infaustus casibus luctuosus fuit: maximeque Lepidiano tumultu opinio ista firmata est. (18) Nonis autem conventus universae multitudinis vitandus existimabatur, quoniam populus Romanus exactis etiam regibus diem hunc Nonarum maxime celebrabat, quem natalem Servii Tullii existimabat: quia, cum incertum esset quo [p114]mense Servius Tullius natus fuisset, Nonis tamen natum esse constaret, omnes Nonas celebri notitia frequentabant: veritos . . . qui diebus praeerant, ne quid nundinis collecta universitas ob desiderium regis novaret, cavisse ut Nonae a nundinis segregarentur. (19) Unde dies ille, quo abundare annum diximus, eorum est permissus arbitrio qui fastis praeerant, uti, cum vellent, intercalaretur, dummodo eum in medio Terminaliorum vel mensis intercalaris ita locarent, ut a suspecto die celebritatem averteret nundinarum. Atque hoc est quod quidam veterum retulerunt non solum mensem apud Romanos verum etiam diem intercalarem fuisse. (20) Quando autem primum intercalatum sit, varie refertur, et Macer quidem Licinius eius rei originem Romulo adsignat. Antias libro secundo Numam Pompilium sacrorum causa id invenisse contendit. Iunius Servium Tullium regem primum intercalasse commemorat, a quo et nundinas institutas Varroni placet. [p115]''">''> Tuditanus refert libro tertio Magistratuum Decemviros, qui decem tabulis duas addiderunt, de intercalando populum rogasse: Cassius easdem scribit auctores: Fulvius autem id egisse M'. Acilium consulem dicit ab urbe condita anno quingentesimo sexagesimo secundo, inito mox bello Aetolico. Sed hoc arguit Varro scribendo antiquissimam legem fuisse incisam in columna aerea a L. Pinario et Furio consulibus, cui mentio intercalaris ascribitur. Haec de intercalandi principio satis relata sunt. ===XIV.=== (1) Verum fuit tempus cum propter superstitionem intercalatio omnis omissa est: nonnumquam vero per gratiam sacerdotum, qui publicanis proferri vel inminui consulto anni dies volebant, modo auctio modo retractio dierum proveniebat: et sub specie observationis emergebat maior confusionis occasio. (2) Sed postea C. Caesar omnem hanc inconstantiam temporum vagam adhuc et incertam in ordinem state definitionis coegit adnitente sibi M. Flavio scriba, qui scriptos dies singulos ita ad dictatorem retulit, [p116]ut et ordo eorum inveniri facillime posset et invento certus status perseveraret. (3) Ergo C. Caesar exordium novae ordinationis initurus dies omnes qui adhuc confusionem poterant facere consumpsit: eaque re factum est ut annus confusionis ultimus in quadringentos quadraginta tres dies protenderetur. Post hoc imitatus Aegyptios solos divinarum rerum omnium conscios ad numerum solis, qui diebus tricenis sexaginta quinque et quadrante cursum conficit, annum dirigere contendit. (4) Nam sicut lunaris annus mensis est, quia luna paulo minus quam mensem in zodiaci circumitione consumit, ita solis annus hoc dierum numero colligendus est quem peragit dum ad id signum se denuo vertit ex quo digressus est: unde annus vertens vocatur, et habetur [p117]magnus, cum lunae annus brevis putetur. (5) Horum Virgilius utrumque conplexus est: <poem> Interea magnum sol circumvolvitur annum. </poem> Hinc et Ateius Capito annum a circuitu temporis putat dictum, quia veteres ''an'' pro ''circum'' ponere consuerunt, ut Cato in Originibus: ''Arator an terminum'', id est ''circum terminum'', et ''ambire'' dicitur pro ''circumire''. (6) Iulius ergo Caesar decem dies observationi veteri superadiecit, ut annum trecenti sexaginta quinque dies, quibus sol lustrat zodiacum, efficerent: et, ne quadrans esset, statuit ut quarto quoque anno sacerdotes, qui curabant mensibus ac [p118]diebus, unum intercalarent diem, eo scilicet mense ac loco quo etiam apud veteres mensis intercalabatur, id est ante quinque ultimos Februarii mensis dies, idque bissextum censuit nominandum. (7) Dies autem decem, quos ab eo additos diximus, hac ordinatione distribuit: in Ianuarium et Sextilem et Decembrem binos dies inseruit, in Aprilem autem Iunium Septembrem Novembrem singulos: sed neque mensi Februario addidit diem, ne deum inferum religio inmutaretur, et Martio Maio Quintili Octobri servavit pristinum statum, quod satis pleno erant numero, id est dierum singulorum tricenorumque. (8) Ideo et septimanas habent Nonas, sicut Numa constituit, quia nihil in his Iulius mutavit: sed Ianuarius Sextilis December, quibus Caesar binos dies addidit, licet tricenos singulos habere post Caesarem coeperint, quintanas tamen habent Nonas, et ab Idibus illis sequentes Kalendae in undevicesimum revertuntur, quia Caesar quos addidit dies neque ante Nonas neque ante Idus inserere voluit, ne Nonarum aut Iduum religionem, quae stato erat die, novella conperendinatione [p119]corrumperet. (9) Sed nec post Idus mox voluit inserere, ne feriarum quarumque violaretur indictio: sed peractis cuiusque mensis feriis locum diebus advenis fecit: et Ianuario quidem dies quos dicimus quartum et tertium Kalendas Februarias dedit, Aprili sextum Kalendas Maias, Iunio tertium Kalendas Iulias, Augusto quartum et tertium Kalendas Septembres, Septembri tertium Kalendas Octobres, Novembri tertium Kalendas Decembres, Decembri vero quartum et tertium Kalendas Ianuarias. (10) Ita factum est ut, cum omnes hi menses quibus dies addidit ante hanc ordinationem habuissent mensis sequentis Kalendas ad septimum decimum revertentes, postea ex augmento additorum dierum hi qui duos acceperunt ad nonum decimum, qui vero unum, ad octavum decimum haberent reditum Kalendarum. (11) Feriarum tamen cuiusque mensis ordo servatus est. Nam si cui fere tertius ab Idibus dies festus aut feriatus fuit et tunc a. d. sextum decimum dicebatur, etiam post augmentum dierum eadem religio servata est, ut tertio ab Idibus die celebraretur, licet ab incremento non iam a. d. sextum decimum Kalendas sed a. d. septimum decimum, [p120]si unus, a. d. octavum decimum, si duo sunt additi, diceretur. (12) Nam ideo novos dies circa finem cuiusque mensis inseruit, ubi finem omnium quae in mense erant repperit feriarum, adiectosque omnes a se dies fastos notavit, ut maiorem daret actionibus libertatem: et non solum nullum nefastum sed nec comitialem quemquam de adiectis diebus instituit, ne ambitionem magistratuum augeret adiectio. (13) Sic annum civilem Caesar habitis ad lunam dimensionibus constitutum edicto palam posito publicavit. Et error hucusque stare potuisset, ni sacerdotes sibi errorem novum ex ipsa emendatione fecissent. Nam cum oporteret diem qui ex quadrantibus confit quarto quoque anno confecto, antequam quintus inciperet, intercalare: illi quarto non peracto sed incipiente intercalabant. (14) Hic error sex et triginta annis permansit: quibus annis intercalati sunt dies duodecim, cum debuerint intercalari novem. Sed hunc quoque errorem sero deprehensum correxit Augustus, qui annos duodecim sine intercalari die transigi iussit, ut illi tres dies qui per annos triginta et sex vitio sacerdotalis festinationis excreverant sequentibus annis duodecim nullo die intercalato devorarentur. (15) Post hoc unum diem secundum ordinationem Caesaris quinto quoque incipiente anno intercalari [p121]iussit, et omnem hunc ordinem aereae tabulae ad aeternam custodiam incisione mandavit. ===XV.=== (1) Tunc Horus: Die quidem hic, inquit, intercalaris, antequam quintus annus incipiat, inserendus cum Aegypti matris artium ratione consentit: sed nihil in illorum mensibus explicandis videtur operosum, quos tricenum dierum omnes habent: eoque explicitis duodecim mensibus, id est trecentis sexaginta diebus exactis, tunc inter Augustum atque Septembrem reliquos quinque dies anno suo reddunt, annectentes quarto quoque anno exacto intercalarem, qui ex quadrantibus confit. (2) At hic non a primo in ultimum mensis diem ad incrementum continuum numerus accedit, sed post Kalendas dirigitur in Nonas: inde ad quasdam Idus deflecti audio: post rursus, ni fallor, immo ut nunc quoque retulisti, in sequentes Kalendas. (3) Quae omnia quid sibi velint, scire equidem vellem. Nam illud nec consequi posse me spero, ut vocabula conprehendam quae singulis apud vos diebus adduntur, dum alios fastos variisque alios nominibus nuncupatis. Nundinas quoque vestras nescire me fateor: de quibus observatio tam diligens tam cauta narratur. Haec nec mihi erubescendum est ignorare peregrino: a te vero, Praetextate, discere nec civem puderet. (4) Tunc Praetextatus: Non solum tibi, inquit, Hore, cum sis Aegypto oriundus, sed ne nobis quidem, quibus origo Romana est, erubescendum puto quaerere quod quaesitu dignum omnes veteres [p122]putaverunt. Nam de Kalendis Nonis et Idibus deque feriarum variis observationibus innumeros auctores cura quaestionis exercuit: et ideo nos quae de his ab omnibus dicta sunt in unum breviter colligimus. (5) Romulus, cum ingenio acri quidem sed agresti statum proprii ordinaret imperii, initium cuiusque mensis ex illo sumebat die quo novam lunam contigisset videri. (6) Quia non continuo evenit ut eodem die semper appareat, sed modo tardius modo celerius ex certis causis videri solet, contigit ut, cum tardius apparuit, praecedenti mensi plures dies, aut cum celerius, pauciores darentur: et singulis quibusque mensibus perpetuam numeri legem primus casus addixit. Sic factum est ut alii triginta et unum alii undetriginta sortirentur dies. (7) Omnibus tamen mensibus ex die Nonarum Idus nono die repraesentari placuit: et inter Idus ac sequentes Kalendas constitutum est sedecim dies esse numerandos. Ideo mensis uberior duos illos quibus augebatur dies inter Kalendas suas et Nonas habebat. Hinc aliis quintus a Kalendis dies aliis septimus Nonas facit. (8) Caesar tamen, ut supra diximus, stata sacra custodiens, nec in illis mensibus quibus binos adiecit dies ordinem voluit mutare Nonarum, quia peractis totius mensis feriis dies suos rei divinae cautus inseruit. (9) Priscis ergo temporibus, antequam fasti a Cn. Flavio scriba invitis [p123]Patribus in omnium notitiam proderentur, pontifici minori haec provincia delegabatur, ut novae lunae primum observaret aspectum visamque regi sacrificulo nuntiaret. (10) Itaque sacrificio a rege et minore pontifice celebrato idem pontifex calata, id est vocata, in Capitolium plebe iuxta curiam Calabram, quae casae Romuli [p124]proxima est, quot numero dies a Kalendis ad Nonas superessent pronuntiabat: et quintanas quidem dicto quinquies verbo καλῶ, septimanas repetito septies praedicabat. (11) Verbum autem καλῶ Graecum est, id est ''voco'': et hunc diem, qui ex his diebus qui calarentur primus esset, placuit Kalendas vocari. Hinc et ipsi curiae ad quam vocabantur Calabrae nomen datum est, et classi, quod omnis in eam populus vocaretur. (12) Ideo autem minor pontifex numerum dierum qui ad Nonas superessent calando prodebat, quod post novam lunam oportebat Nonarum die populares qui in agris essent confluere in urbem accepturos causas feriarum a rege [p125]sacrorum sciturosque, quid esset eo mense faciendum. (13) Unde quidam hinc Nonas aestimant dictas, quasi novae initium observationis, vel quod ab eo die semper ad Idus novem dies putantur: sicut apud Tuscos Nonae plures habebantur, quod hi nono quoque die regem suum salutabant et de propriis negotiis consulebant. (14) Iduum porro nomen a Tuscis, apud quos is dies ''Itis'' vocatur, sumptum est. ''Item'' autem illi interpretantur Iovis fiduciam. Nam cum Iovem accipiamus lucis auctorem, unde et Lucetium [p126]Salii in carminibus canunt et Cretenses Δία τὴν ἡμέραν vocant, ipsi quoque Romani Diespitrem appellant, ut diei patrem. (15) Iure hic dies Iovis fiducia vocatur, cuius lux non finitur cum solis occasu, sed splendorem diei et noctem continuat inlustrante luna: quod semper in plenilunio, id est medio mense, fieri solet: diem igitur, qui vel nocturnis caret tenebris, Iovis fiduciam Tusco nomine vocaverunt: unde et omnes Idus Iovis ferias observandas sanxit antiquitas. (16) Alii putant Idus, quod ea die plena luna videatur, a videndo ''vidus'' appellatas, mox litteram ''v'' detractam: sicut contra, quod Graeci ἰδεῖν dicunt, nos ''v'' littera addita ''videre'' dicimus. Nonnullis placet Idus dictas vocabulo Graeco, οἷον ἀπὸ τοῦ εἴδους, quod eo die plenam speciem luna demonstret. Sunt qui aestimant Idus ab ove Iduli dictas, quam hoc nomine vocant Tusci, et omnibus Idibus Iovi immolatur a flamine. (17) Nobis illa [p127]ratio nominis vero propior aestimatur, ut Idus vocemus diem qui dividit mensem. ''Iduare'' enim Etrusca lingua ''dividere'' est: unde ''vidua'', quasi ''valde idua'', id est ''valde divisa'': aut ''vidua'', id est ''a viro divisa''. (18) Ut autem Idus omnes Iovi ita omnes Kalendas Iunoni tributas et Varronis et pontificalis adfirmat auctoritas. Quod etiam Laurentes patriis religionibus servant, qui et cognomen deae ex cerimoniis addiderunt, Kalendarem Iunonem vocantes, sed et omnibus Kalendis a mense Martio ad Decembrem huic deae Kalendarum die supplicant. (19) Romae quoque Kalendis omnibus, praeter quod pontifex minor in curia Calabra rem divinam Iunoni facit, etiam regina sacrorum, id est regis uxor, porcam vel agnam in regia Iunoni immolat: a qua etiam Ianum Iunonium cognominatum [p128]diximus, quod illi deo omnis ingressus, huic deae cuncti Kalendarum dies videntur adscripti. (20) Cum enim initia mensium maiores nostri ab exortu lunae servaverint, iure Iunoni addixerunt Kalendas, lunam ac Iunonem eandem putantes: vel quia luna per aerem meat, unde et Graeci lunam ἄρτεμιν nuncuparunt, id est ἀερότομιν, quod aera secat, Iuno autem aeris arbitra est, merito initia mensium, id est Kalendas, huic deae consecraverunt. (21) Nec hoc praetermiserim, quod nuptiis copulandis Kalendas Nonas et Idus religiosas, id est devitandas, censuerunt. Hi enim dies praeter Nonas feriati sunt: feriis autem vim cuiquam fieri piaculare est: ideo tunc vitantur nuptiae, in quibus vis fieri virgini [p129]videtur. Sed Verrium Flaccum iuris pontificii peritissimum dicere solitum refert Varro, quia feriis tergere veteres fossas liceret, novas facere ius non esset, ideo magis viduis quam virginibus idoneas esse ferias ad nubendum. (22) Subiciet aliquis: Cur ergo Nonis, si feriatus dies non est, prohibetur celebritas nuptiarum? Huius quoque rei in aperto causa est. Nam quia primus nuptiarum dies verecundiae datur, postridie autem nuptam in domo viri dominium incipere oportet adipisci et rem facere divinam, omnes autem postriduani dies seu post Kalendas sive post Nonas Idusve ex aequo atri sunt, ideo et Nonas inhabiles nuptiis esse dixerunt, ne nupta aut postero die libertatem auspicaretur uxoriam aut atro immolaret quo nefas est sacra celebrari. ===XVI.=== (1) Sed quia nos ad commemorationem dierum ordo deduxit, [p130]de hoc quoque quod Hori nostri consultatio continet pauca dicenda sunt. (2) Numa ut in menses annum, ita in dies mensem quemque distribuit, diesque omnes aut festos aut profestos aut intercisos vocavit. Festi dis dicati sunt: profesti hominibus ob administrandam rem privatam publicamque concessi: intercisi deorum hominumque communes sunt. (3) Festis insunt sacrificia epulae ludi feriae: profestis fasti comitiales conperendini stati praeliares: intercisi in se non in alia dividuntur: illorum enim dierum quibusdam horis fas est, quibusdam fas non est ius dicere. Nam, cum hostia caeditur, fari nefas est: inter caesa et porrecta fari licet: rursus, cum adoletur, non licet. Ergo de divisione festorum et profestorum dierum latius disserendum est. (4) Sacra celebritas est vel cum sacrificia dis offeruntur vel cum dies divinis [p131]epulationibus celebratur vel cum ludi in honorem aguntur deorum vel cum feriae observantur. (5) Feriarum autem publicarum genera sunt quattuor. Aut enim stativae sunt aut conceptivae aut imperativae aut nundinae. (6) Et sunt stativae universi populi communes certis et constitutis diebus ac mensibus et in fastis statis observationibus annotatae, in quibus praecipue servantur Agonalia, Carmentalia, Lupercalia: conceptivae sunt quae quotannis a magistratibus vel sacerdotibus concipiuntur in dies vel certos vel etiam incertos, ut sunt Latinae Sementivae, Paganalia, Compitalia: [p132]imperativae sunt quas consules vel praetores pro arbitrio potestatis indicunt: nundinae sunt paganorum itemque rusticorum, quibus conveniunt negotiis propriis vel mercibus provisuri. (7) Sunt praeterea feriae propriae familiarum, ut familiae Claudiae vel Aemiliae seu Iuliae sive Corneliae, et si quas ferias proprias quaeque familia ex usu domesticae celebritatis observat. (8) Sunt singulorum, uti natalium fulgurumque susceptiones, item funerum atque expiationum: apud veteres quoque qui nominasset Salutem Semoniam Seiam Segetiam Tutilinam ferias observabat: item flaminica [p133]quotiens tonitrua audisset feriata erat, donec placasset deos. (9) Adfirmabat autem sacerdotes pollui ferias, si indictis conceptisque opus aliquod fieret. Praeterea regem sacrorum flaminesque non licebat videre feriis opus fieri: et ideo per praeconem denuntiabant, ne quid tale ageretur, et praecepti neglegens multabatur. (10) Praeter multam vero addfirmabatur eum qui talibus diebus inprudens aliquid egisset porco piaculum dare debere: prudentem expiare non posse Scaevola pontifex adseverabat: sed Umbro negat eum pollui qui opus vel ad deos pertinens sacrorumve causa fecisset vel aliquid urgentem vitae utilitatem respiciens actitasset. (11) Scaevola denique consultus, quid feriis agi liceret, respondit: [p134]quod praetermissum noceret. Quapropter si bos in specum decidisset eumque paterfamilias adhibitis operis liberasset, non est visus ferias polluisse: nec ille qui trabem tecti fractam fulciendo ab inminenti vindicavit ruina. (12) Unde et Maro omnium disciplinarum peritus, sciens lavari ovem aut lanae purgandae aut scabiei curandae gratia, pronuntiavit tunc ovem per ferias licere mersari, si hoc remedii causa fieret: <poem> Balantumque gregem fluvio mersare salubri. </poem> Adiciendo enim ''salubri'' ostendit avertendi morbi gratia tantummodo, non etiam ob lucrum purgandae lanae causa, fieri concessum. (13) Haec de festis et qui inde nascuntur, qui etiam nefasti vocantur. Nunc de profestis et qui ex his procedunt loquamur, id est fastis comitialibus conperendinis statis praeliaribus. (14) Fasti sunt quibus licet fari praetori tria verba sollemnia, ''do dico addico''; his contrarii sunt nefasti: comitiales sunt quibus cum populo agi licet; et fastis quidem lege agi potest, cum populo non potest, comitialibus utrumque potest: conperendini quibus vadimonium licet dicere: stati qui iudicii causa cum peregrino instituuntur, ut Plautus in Gurgulione: <poem>[p135] — Status condictus cum hoste intercessit dies. </poem> (15) ''Hostem'' nunc more vetere significat peregrinum. Praeliares ab iustis non segregaverim, siquidem iusti sunt continui triginta dies quibus exercitui imperato vexillum russi coloris in arce positum [p136]est, praeliares autem omnes quibus fas est res repetere vel hostem lacessere. (16) Nam cum Latiar, hoc est Latinarum sollemne, concipitur, item diebus Saturnaliorum, sed et cum Mundus patet, nefas est praelium sumere: (17) quia nec Latinarum tempore, quo publice quondam induciae inter populum Romanum Latinosque firmatae sunt, inchoari bellum decebat, nec Saturni festo, qui sine ullo tumultu bellico creditur imperasse, nec patente Mundo, quod sacrum Diti patri et Proserpinae dicatum est: meliusque occlusa Plutonis fauce eundum ad praelium putaverunt. (18) Unde et Varro ita scribit: ''Mundus cum patet, deorum tristium atque inferum [p137]quasi ianua patet: propterea non modo praelium committi, verum etiam dilectum rei militaris causa habere, ac militem proficisci, navem solvere, uxorem liberum quaerendorum causa ducere, religiosum est.'' (19) Vitabant veteres ad viros vocandos etiam dies qui essent notati rebus adversis: vitabant etiam feriis, sicut Varro in Augurum libris scribit in haec verba: ''Viros vocare feriis non oportet: si vocavit, piaculum esto.'' (20) Sciendum est tamen eligendi ad pugnandum diem Romanis tunc fuisse licentiam, si ipsi inferrent bellum: at cum exciperent, nullum obstitisse diem, quo minus vel salutem suam vel publicam defenderent dignitatem. Quis enim observationi locus, cum eligendi facultas non supersit? (21) Dies autem postriduanos ad omnia maiores nostri cavendos putarunt, quos etiam atros velut infausta appellatione damnarunt: eosdem tamen nonnulli communes velut ad emendationem nominis vocitaverunt. Horum causam Gellius Annalium libro quinto decimo et Cassius Hemina Historiarum libro secundo referunt. [p138]''">''> Anno ab urbe condita trecentesimo sexagesimo tertio a tribunis militum Virgilio Mallio Aemilio Postumio collegisque eorum in senatu tractatum, quid esset propter quod toties intra paucos annos male esset afflicta res publica; et ex praecepto Patrum L. Aquinium haruspicem in senatum venire iussum religionum requirendarum gratia dixisse: (23) Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia fecisse postridie Idus Quintiles, item apud Cremeram multisque aliis temporibus et locis post sacrificium die postero celebratum male cessisse conflictum. (24) Tunc Patres iussisse ut ad collegium pontificum de his religionibus referretur, pontificesque statuisse postridie omnes Kalendas Nonas Idus atros dies habendos, ut hi dies neque praeliares neque puri neque comitiales essent. (25) Sed et [p139]Fabius Maximus Servilianus pontifex in libro XII. negat oportere atro die parentare; quia tunc quoque Ianum Iovemque praefari necesse est, quos nominari atro die non oportet. (26) Ante diem quoque quartum Kalendas vel Nonas vel Idus tamquam nominalem diem plerique vitant. Eius observationis an religio ulla sit tradita quaeri solet: sed nos nihil super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius Annalium quinto cladem illam vastissimam pugnae Cannensis factam refert ante diem quartum Nonas Sextiles. (27) Ad rem sane militarem nihil attinere notat Varro, utrum fastus vel nefastus dies sit, sed ad solas hoc actiones respicere privatas. (28) Quod autem nundinas ferias dixi potest argui, quia Titus de feriis scribens nundinarum dies non inter ferias retulit sed tantum sollemnes vocavit: et quod Iulius Modestus adfirmat Messala augure consulente pontifices, an nundinarum Romanarum Nonarumque dies feriis tenerentur, respondisse eos nundinas sibi ferias non videri: et quod Trebatius in libro primo Religionum ait nundinis magistratum posse manu mittere iudiciaque [p140]addicere. (29) Sed contra Iulius Caesar sexto decimo Auspiciorum libro negat nundinis concionem advocari posse, id est cum populo agi: ideoque nundinis Romanorum haberi comitia non posse. Cornelius etiam Labeo primo Fastorum libro nundinis ferias esse pronuntiat. (30) Causam vero huius varietatis apud Granium Licinianum libro secundo diligens lector inveniet. Ait enim nundinas Iovis ferias esse, siquidem flaminica omnibus nundinis in regia Iovi arietem soleat immolare: sed lege Hortensia effectum ut fastae essent, uti rustici, qui nundinandi causa in urbem veniebant, lites conponerent: nefasto enim die praetori fari non licebat. (31) Ergo qui ferias dicunt a mendacio vindicantur patrocinio vetustatis: qui contra sentiunt aestimatu aetatis quae legem secuta est vera depromunt. (32) Harum originem quidam Romulo adsignant, quem communicato regno cum T. Tatio sacrificiis et sodalitatibus institutis nundinas quoque adiecisse commemorant, sicut Tuditanus adfirmat. (33) Sed Cassius Servium Tullium fecisse nundinas dicit, ut in urbem ex agris convenirent urbanas rusticasque res ordinaturi. Geminus ait diem nundinarum exactis iam regibus coepisse celebrari, quia plerique de plebe repetita Servii Tullii memoria parentarent ei nundinis: cui rei etiam Varro consentit. [p141]''">''> Rutilius scribit Romanos instituisse nundinas, ut octo quidem diebus in agris rustici opus facerent, nono autem die intermisso rure ad mercatum legesque accipiendas Romam venirent, et ut scita atque consulta frequentiore populo referrentur, quae trinundino die proposita a singulis atque universis facile noscebantur. Unde etiam mos tractus ut leges trinundino die promulgarentur. (35) Ea re etiam candidatis usus fuit in comitium nundinis venire et in colle consistere unde coram possent ab universis videri: sed haec omnia neglegentius haberi coepta et post abolita, postquam internundino etiam ob multitudinem plebis frequentes adesse coeperunt. [p142]''">''> Est etiam Nundina Romanorum dea a nono die nascentium nuncupata, qui lustricus dicitur. Est autem dies lustricus quo infantes lustrantur et nomen accipiunt: sed is maribus nonus, octavus est feminis. (37) Plene, ut arbitror, anni ac mensium constitutione digesta habet Horus quoque noster quod de dierum vocabulis et observatione consuluit. Et scire equidem velim, numquid sit quod argutus Niligena et gentis accola numerorum potentis ex hoc ordine Romanae dispensationis inrideat, an Tuscum quoque Tiberim aliquid ex disciplinis suis hausisse consentiat. (38) Subiecit Eustathius: Non solum Horus noster, gravis vir et ornatus, sed nec quisquam alius, ut aestimo, tam futilis posset esse iudicii, qui Romani anni sic ad unguem, ut aiunt, emendatum ordinem non probaret, cui maiorem gratiam et tenax memoria et luculenta oratio referentis adiecit. Nec mirum, si haec digeries morsum reprehensionis evasit, cui accersita est ab Aegypto postremae correctionis auctoritas. (39) Nam Iulius Caesar ut siderum motus, de quibus non indoctos libros reliquit, ab Aegyptiis disciplinis hausit, ita hoc quoque ex eadem institutione mutuatus est, ut ad solis cursum finiendi anni tempus extenderet. (40) Latii vero veteres incolae, quia nihil iam tum discere ab Aegypto licebat, ad quam nullus illis commeatus patebat, morem Graeciae in numerandis [p143]diebus secuti sunt, ut retroversum cedente numero ab augmento in diminutionem conputatio resoluta desineret. (41) Ita enim nos decimum diem deinde nonum et postea octavum dicimus, ut Athenienses δεκάτην καὶ ἐννάτην φθίνοντος soliti sunt dicere. (42) Homerus quoque, cum ait: <poem> Τοῦ μὲν φθίνοντος μηνὸς, τοῦ δ’ ἰσταμένοιο, </poem> quid aliud nisi illum φθίνοντα dicit cuius paulatim deficientis supputatio in nomen desinit secuturi, et ἱστάμενον illum qui praecedit numerum successurus priori in defectum meanti? (43) Quod et Homerus vester Mantuanus intellegens, illud stare dici ad quod acceditur, ait: <poem> Stat sua cuique dies </poem> extremum diem stare dicens, quasi ad quem per omnes eatur. (44) Idem poeta doctrina ac verecundia iuxta nobilis, sciens Romanos veteres ad lunae cursum et sequentes ad solis anni tempora digessisse, utriusque seculi opinioni reverentiam servans: ''Vos'', quoque inquit, [p144]<poem> — labentem caelo qui ducitis annum Liber et alma Ceres'', </poem> tam lunam quam solem duces anni hac invocatione designans. ===XVII.=== (1) Hic Avienus: Hoc equidem mecum multum ac frequenter agitavi, quid sit quod solem modo Apollinem modo Liberum modo sub aliarum appellationum varietate veneremur. Et quia sacrorum omnium praesulem esse te, Vetti Praetextate, divina voluerunt, perge, quaeso, rationem mihi tantae sub uno nomine in nominibus diversitatis aperire. (2) Tum Vettius: Cave aestimes, mi Aviene, poetarum gregem, cum de dis fabulantur, non ab adytis plerumque philosophiae semina mutuari. Nam quod omnes paene deos, dumtaxat qui sub caelo sunt, ad solem referunt, [p145]non vana superstitio sed ratio divina commendat. (3) Si enim sol, ut veteribus placuit, ''dux et moderator'' est ''luminum reliquorum'', et solus stellis errantibus praestat, ipsarum vero stellarum cursus ordinem rerum humanarum, ut quibusdam videtur, pro potestate disponunt, ut Plotino constat placuisse, significant: necesse est ut solem, qui moderatur nostra moderantes, omnium quae circa nos geruntur fateamur auctorem. (4) Et sicut Maro, cum de una Iunone diceret: ''Quo numine laeso'', ostendit unius dei effectus varios pro variis censendos esse numinibus, ita diversae virtutes solis nomina dis dederunt: unde ἓν τὸ πᾶν sapientum principes prodiderunt. (5) Virtutem igitur solis quae divinationi curationique praeest Apollinem vocaverunt: quae sermonis auctor est Mercurii nomen accepit. Nam quia sermo interpretatur cogitationes latentes, Ἑρμῆς ἀπὸ τοῦ ἑρμηνεύειν propria appellatione vocitatus est. (6) Virtus solis est quae fructibus, effectus eiusdem est qui frugibus praeest. Et hinc natae sunt appellationes deorum sicut ceterorum qui ad solem certa et archana ratione referuntur: et, ne tanto secreto nuda praestetur adsertio, auctoritates veterum de singulis consulamus. (7) Apollinis nomen multiplici interpretatione ad solem refertur, [p146]cuius rei ordinem pergam. Plato solem ἀπόλλωνα cognominatum scribit ἀπὸ τοῦ ἀποπάλλειν τὰς ἀκτϊνας, id est a iactu radiorum: Chrysippus [Apollinem], ὡς οὐχὶ τῶν πολλῶν καὶ φαύλων οὐσιῶν τοῦ πυρὸς ὄντα, primam enim nominis litteram retinere significationem negandi: ἢ ὅτι μόνος ἐστὶ καὶ οὐχὶ πολλοί, nam et Latinitas eum, quia tantam claritudinem solus optinuit, [p147]solem vocavit: (8) Speusippus, quod ex multis ignibus constet vis eius, ὡς ἀπὸ πολλῶν οὐσιῶν πυρὸς αὐτοῦ συνεστῶτος: Cleanthes, ὡς ἀπ’ ἄλλων καὶ ἄλλων τόπων τὰς ἀνατολὰς ποιουμένου, quod ab aliis atque aliis locorum declinationibus faciat ortus: (9) Cornificius arbitratur Apollinem nominatum ἀπὸ τοῦ ἀναπολεῖν, id est quia intra circuitum mundi quem Graeci πόλον appellant impetu latus ad ortus refertur: alii cognominatum Apollinem putant ὡς ἀπολλύντα τὰ ζῶα: exanimat enim et perimit animantes, cum pestem intemperie caloris inmittit, (10) ut Euripides in Phaethonte: <poem> Ὦ χρυσοφεγγές ἥλι’ ὡς μ’ ἀπώλεσας, ὅθεν σ’ Ἀπόλλων’ ἐμφανῶς κλῄζει βροτός </poem> item Archilochus: <poem> ἄναξ Ἄπολλον, καὶ σὺ τοὺς μὲν αἰτίους σήμαινε, καὶ σφᾶς ὄλλυ’ ὥσπερ ὀλλύεις, </poem> (11) Denique inustos morbo ἀπολλωνοβλήτους καὶ ἡλιοβλήτους appellant: et quia similes sunt solis effectibus effectus lunae in iuvando [p148]nocendoque, ideo feminas certis adflictas morbis σεληνοβλήτους et ἀρτεμιδοβλήτους vocant. (12) Hinc est quod arcu et sagittis Apollinis simulachra decorantur, ut per sagittas intellegatur vis emissa radiorum: <poem> Αὐτὰρ ἔπειτ’ αὐτοῖσι βέλος ἐχεπευκὲς ἐφιεὶς βάλλ'. </poem> (13) Idem auctor est et publicae sospitatis, quam creditur sol animantibus praestare temperie: sed quia perpetuam praestat salubritatem et pestilens ab ipso casus rarior est, ideo Apollinis simulachra manu dextra Gratias gestant, arcum cum sagittis sinistra: quod ad noxam sit pigrior, et salutem manus promptior largiatur. (14) Hinc est quod eidem attribuitur medendi potestas, quia temperatus solis calor morborum omnium fuga est. Nam ὡς ἀπελαύνοντα τὰς νόσους ἀπόλλωνα tamquam ἀπέλλωνα cognominatum putant. (15) Quae sententia Latinae quoque nominis enuntiationi congruens fecit, ne huius dei nomen verteremus, ut Apollinem apellentem mala intellegas, quem Athenienses ἀλεξίκακον appellant. [p149]Sed et Lindii colunt Apollinem Λοίμιον, hoc cognomine finita pestilentia nuncupatum. Eadem opinio sospitalis et medici dei in nostris quoque sacris fovetur. Namque virgines Vestales ita indigitant: ''Apollo Medice, Apollo Paean''. (16) Cum ergo sint huiusce sideris, id est solis, duo maximi effectus, alter quo calore temperato iuvat mortalium vitam, alter quo iactu radiorum nonnumquam pestiferum virus inmittit, duo eademque cognomina circa singulos effectus propriis enuntiationibus signant, appellantes deum Ἰήϊον atque Παιᾶνα: quae cognomina utrique effectui apta sunt, ut sit Ἰήϊος ἀπὸ τοῦ ἰᾶσθαι, id est a sanando, et Παιὰν ἀπὸ τοῦ παύειν τὰς ἀνίας, et rursus Ἰήϊος ἀπὸ τοῦ ἱέναι, ab inmittendo, [p150]<poem> — βέλος ἐχεπευκὲς ἐφιεὶς, </poem> et Παιὰν ἀπὸ τοῦ παίειν, a feriendo. (17) Optinuit tamen ut, cum sanitatem dari sibi precantur, ἰὴ Παιὰν per η litteram enuntient, id est ''medere Paean'': cum autem ἵε Παιὰν per ε litteram dicunt cum aspiratione prioris litterae, significant hoc dici in aliquem adversa precatione, βάλε Παιὰν, id est ''inmitte feriendo'': qua voce ferunt Latonam usam, cum Apollinem hortaretur impetum Pythonis incessere sagittis, cuius rei naturalem rationem suo loco reddam. (18) Hanc vocem, id est ἵε Παιὰν, confirmasse fertur oraculum Delphicum Atheniensibus petentibus opem dei adversus Amazonas Theseo regnante. Namque inituros bellum iussit his ipsis verbis semet ipsum auxiliatorem invocare hortarique. (19) Apollodorus in libro quarto decimo περὶ θεών Ἰήϊον [solem] scribit [ita] [p151]appellari Apollinem ἀπὸ τοῦ κατὰ τὸν κόσμον ἵεσθαι καὶ ἰέναι, quod sol per orbem impetu fertur. (20) Sed Timotheus ita: <poem> Σύ τε, ὦ τὸν ἀεὶ πόλον οὐράνιον λαμπραῖς ἀκτῖσ’ ἥλιε βάλλων, πέμψον ἑκαβόλον ἐχθροῖσι βέλος σᾶς ἀπὸ νεύρας, ὢ ἵε Παιάν. </poem> (21) Eundem deum praestantem salubribus causis Οὔλιον appellant, id est sanitatis auctorem, ut ait Homerus: <poem> Οὖλέ τε καὶ μάλα χαῖρε. </poem> Meandrius scribit Milesios ἀπόλλωνι Οὐλίῳ pro salute sua immolare. Pherecydes refert Thesea, cum in Cretam ad Minotaurum [p152]duceretur, vovisse pro salute atque reditu suo ἀπόλλωνι Οὐλίῳ καὶ ἀρτέμιδι Οὐλίᾳ. (22) Nec mirum, si gemini effectus variis nominibus celebrantur, cum alios quoque deos ex contrario in eadem re duplici censeri et potestate accipiamus et nomine, ut Neptunum quem alias Ἐνοσίχθονα, id est terram moventem, alias ἀσφαλίωνα, id est stabilientem, vocant: item Mercurius hominum mentes vel oculos et excitat et sopit, ut ait poeta: <poem> Εἴλετο δὲ ῥάβδον, τῇτ’ ἀνδρῶν ὄμματα θέλγει. </poem> (23) Unde et Apollinem, id est solem, modo sospitalem modo pestem significantibus cognominibus adoramus, cum tamen pestis quae ab eo noxiis inmittitur aperte hunc deum bonis propugnare significet. (24) Hinc est quod apud Pachynum Siciliae promuntorium Apollo Libystinus eximia religione celebratur. Nam cum Libyes invasuri Siciliam classem adpulissent ad id promuntorium, Apollo, qui ibi colitur, invocatus ab incolis inmissa hostibus peste et paene cunctis subita morte interceptis Libystinus cognominatus est. (25) Nostris quoque continetur annalibus similis eiusdem dei praesentiae maiestas. Nam cum ludi Romae Apollini celebrarentur ex vaticinio Marcii vatis carmineque Sibyllino, repentino hostis adventu plebs ad arma excitata occurrit hosti, eoque tempore nubes sagittarum in adversos visa ferri et hostem fugavit et victores Romanos ad spectacula dei sospitalis reduxit: hinc [p153]intellegitur praelii causa, non pestilentiae, sicut quidam aestimant, ludos institutos. (26) Haec est autem huius aestimationis ratio, quod tunc sol super ipsum nostrae habitationis verticem fulget. Nam Cancer in aestivo tropico est, in quo meante sole radii temperatam nostram non eminus sed superne demissi rectis fulgoribus lustrant: unde aestimatum est a nonnullis ad propitiandum tunc maxime deum caloris Apollinaribus litari. (27) Sed invenio in litteris hos ludos victoriae, non valitudinis causa, ut quidam annalium scriptores memorant, institutos. Bello enim Punico hi ludi ex libris Sibyllinis primum sunt instituti, suadente Cornelio Rufo decemviro, qui propterea Sibylla cognominatus est, et postea corrupto nomine primus coepit Sylla vocitari. (28) Fertur autem in carminibus Marcii vatis, cuius duo volumina inlata sunt in senatum, inventum esse ita scriptum: ''Hostem, Romani, si ex agro expellere vultis, vomicam quae gentium venit longe, Apollini censeo [p154]vovendos ludos qui quotannis comiter Apollini fiant. His ludis faciendis praesit is praetor qui ius populo plebique dabit summum: decemviri Graeco ritu hostiis sacra faciant. Hoc si recte facietis, gaudebitis semper fietque res publica melior: nam is divus extinguet perduelles vestros qui vestros campos pascunt placide.'' (29) Ex hoc carmine cum procurandi gratia dies unus rebus divinis impensus esset, postea senatus consultum factum: ''uti decemviri, quo magis instruerentur de ludis Apollini agundis reque divina recte facienda, libros Sibyllinos adirent.'' In quibus cum eadem reperta nuntiatum esset, censuerunt Patres: ''Apollini ludos vovendos faciendosque, inque eam rem duodecim milia aeris praetori et duas hostias maiores dari'', decemvirisque praeceptum: ''ut Graeco ritu hisce hostiis sacrum facerent, Apollini bove aurato et capris duabus albis auratis, Latonae bove femina aurata''. Ludos in circo populus coronatus spectare iussus. (30) Haec praecipue traditur origo ludorum Apollinarium. Nunc ex aliis quoque huius dei nominibus eundem esse Apollinem et solem probemus. (31) Λοξίας cognominatur, [p155]ut ait Oenopides: ὅτι ἐκπορεύεται τὸν λοξὸν κύκλον ἀπὸ δυσμῶν ἐπ’ ἀνατολὰς κινούμενος, id est quod obliquum circulum ab occasu ad orientem pergit: aut, ut Cleanthes scribit: ἐπειδὴ καθ’ ἕλικας κινεῖται· λοξαὶ γάρ εἰσιν καὶ αὗται, quod flexuosum iter pergit: ἢ ὅτι λοξὰς τὰς ἀκτῖνας ἵησιν ἐφ’ ἡμᾶς βορείους ὅντας νότειος ὢν, vel quod transversos in nos a meridie inmittit radios, cum simus ad ipsum septentrionales. (32) Delius cognominatur ἀπὸ τοῦ δῆλα καὶ φανερὰ πάντα ποιεῖν τῷ φωτὶ, quod inluminando omnia clara demonstret. (33) Φοῖβος appellatur, ut ait Cornificius, ἀπὸ τοῦ φοιτᾶν βίᾳ, quod vi fertur: plerique autem a specie et nitore Φοῖβον, id est καθαρὸν καὶ λαμπρὸν, dictum putant. (34) Item Φάνητα appellant ἀπὸ τοῦ φαίνειν: et Φανεὸν, ἐπειδὴ φαίνεται νέος, quia sol cotidie renovat sese: unde Virgilius: ''Mane novum''. (35) Camerienses, qui sacram Soli [p156]incolunt insulam, ἀειγενέτῆ Apollini immolant, τῷ τὸν ἥλιον ἀεὶ γίγνεσθαι καὶ ἀεὶ γεννᾶν, id est quod semper exoriens gignitur, quodque ipse generat universa inseminando fovendo producendo alendo augendoque. (36) Apollinis Lycii plures accipimus cognominis causas. Antipater Stoicus Lycium Apollinem nuncupatum scribit ἀπὸ τοῦ λευκαίνεσθαι πάντα φωτίζοντος ἡλίου. Cleanthes Lycium Apollinem appellatum notat, quod, veluti lupi pecora rapiunt, ita ipse quoque humorem eripit radiis. (37) Prisci Graecorum primam lucem, quae praecedit solis exortus, λύκην appellaverunt ἀπὸ τοῦ λευκοῦ. Id temporis hodieque λυκόφως cognominant. (38) De quo tempore ita poeta scribit: <poem> [p157] Ἦμος δ’ οὔτ’ ἄρ πω ἠὼς, ἔτι δ’ ἀμφιλύκη νύξ. </poem> idem Homerus: <poem> Εὒχεο δ’ Ἀπόλλωνι Λυκηγενει κλυτοτόχῳ, </poem> quod significat τῷ γεννῶντι τὴν λύκην, id est qui generat exortu suo lucem: radiorum enim splendor propinquantem solem longe lateque praecedens, atque caliginem paulatim extenuans tenebrarum, parit lucem. (39) Neque minus Romani, ut pleraque alia ex Graeco, ita et lucem videntur a λύκῆ figurasse. Annum quoque vetustissimi Graecorum λυκάβαντα appellabant, τὸν ἀπὸ τοῦ λύκου, [p158]id est sole, βαινόμενον καὶ μετρούμενον. (40) Λύκον autem solem vocari etiam Lycopolitana Thebaidos civitas testimonio est: quae pari religione Apollinem itemque lupum, hoc est λύκον, colit, in utroque solem venerans, quod hoc animal rapit et consumit omnia in modum solis ac plurimum oculorum acie cernens tenebras noctis evincit. (41) Ipsos quoque λύκους a λύκῆ, id est a prima luce, appellatos quidem putant, quia hae ferae maxime id tempus aptum rapiendo pecori observant, quod antelucanum post nocturnam famem ad pastum stabulis expellitur. (42) Apollinem Πατρῷον cognominaverunt, non propria gentis unius aut civitatis religione, sed ut auctorem progenerandarum omnium rerum, quod sol humoribus exiccatis ad progenerandum omnibus praebuit causam, ut ait Orpheus: <poem> Πατρὸς ἔχοντα νόον καὶ ἐπίφρονα βουλήν· </poem> unde nos quoque Ianum patrem vocamus, solem sub hac appellatione venerantes. (43) Νόμιον ἀπόλλωνα cognominaverunt, non ex [p159]officio pastorali et fabula per quam fingitur Admeti regis pecora pavisse, sed quia sol pascit omnia quae terra progenerat. (44) Unde non unius generis sed omnium pecorum pastor canitur, ut apud Homerum Neptuno dicente: <poem> Φοῖβε, σὺ δ’ εἰλίποδας ἕλικας βοὺς βουκολέεσκες. </poem> Atque idem apud eundem poetam equarum pastor significatur, ut ait: <poem> Τὰς ἐν Φηρίῆ θρέψ’ ἀργυρότοχος Ἀπόλλων, ἄμφω θηλείας, φόβον ἄρηος φορεούσας. </poem> (45) Praeterea aedes, ut ovium pastoris, sunt apud Camirenses Ἐπιμηλίου, apud Naxios Ποιμνίου· itemque deus ἀρνοκόμης colitur, et apud Lesbios Ναπαῖος: et multa sunt cognomina per diversas civitates ad dei pastoris officium tendentia. Quapropter universi pecoris antistes et vere pastor agnoscitur. (46) Apollo Ἐλελεὺς appellatur ἀπὸ τοῦ ἐλίττεσθαι περὶ τὴν γῆν, quod aeterno circa terram meatu veluti volvi videtur, ut ait Euripides: [p160] <poem> Ἥλιε θοαῖς ἵπποισιν ἐλίσσων φλόγα, </poem> ἢ ὅτι συναλισθέντος πολλοῦ πυρὸς περιπολεῖ, ut ait Empedocles: <poem> Οὒνεκ’ ἀναλισθεὶς μέγαν οὐρανὸν ἀμφιπολεύει. </poem> Platon: ἀπὸ τοῦ συναλίζειν καὶ συναθροίζειν τοὺς ἀνθρώπους, ὅταν ἀανατείλῆ, quod exoriens homines conducit in coetum. (47) Apollo Χρυσοκόμας cognominatur a fulgore radiorum, quas vocant comas aureas solis: unde et ἀκερσικόμης, quod numquam radii possunt a fonte lucis avelli: item ἀργυρότοξος, quod enascens [p161]per summum orbis ambitum velut arcus quidam figuratur alba et argentea specie, ex quo arcu radii in modum emicant sagittarum. (48) Σμινθεὺς cognominatur, ὅτι ζέων θεῖ, quia fervens currit: Καρνεῖος, ἐπεὶ καιόμενος ὁρᾶται νέος: vel quod, cum omnia ardentia consumantur, hic suo calore candens semper novus constat: item Ἀπόλλων Κιλλαῖος, ὅτι τὰς κινήσεις λαιὰς [p162]ποιεῖ, semper nobis ab austro currens. (49) Θυμβραῖος ἀπόλλων, ὁ τοὺς ὄμβρους θεὶς, quod est deus imbricitor. ἀπόλλων Φιλήσιος, quod lumen eius exoriens amabile amicissima veneratione consalutamus. (50) ἀπόλλων Πύθιος οὐκ ἀπὸ τῆς πεύσεως, id est non a consultatione oraculorum, dictus a physicis aestimatur, sed ἀπὸ τοῦ πύθειν, id est σήπειν, quod numquam sine vi caloris efficitur. (51) Hinc ergo Πύθιον dictum aestimant: licet hoc nomen ex nece draconis inditum deo Graeci fabulentur, quae tamen fabula non abhorret ab intellectu naturalis archani: quod apparebit, si percurratur ordo qui de Apolline nascente narratur, sicut paulo [p163]superius enarraturum me esse promisi. (52) Latonae Apollinem Dianamque pariturae Iuno dicitur obstitisse, sed, ubi quandoque partus effusus est, draconem ferunt, qui Πύθων vocitabatur, invasisse cunas deorum, Apollinemque in prima infantia sagittis beluam confecisse. (53) Quod ita intellegendum naturalis ratio demonstrat. Namque post chaos, ubi primum coepit confusa deformitas in rerum formas et in elementa enitescere, terraque adhuc humida substantia in molli atque instabili sede nutaret, convalescente paulatim aetherio calore atque inde seminibus in eam igneis defluentibus haec sidera edita esse creduntur: et solem quidem maxima vi caloris in superna raptum, lunam vero humidiore et velut femineo sexu naturali quodam pressam tepore inferiora tenuisse, tamquam ille magis substantia patris constet, haec matris: (54) siquidem Latonam physici volunt terram videri, cui diu intervenit Iuno, ne numina quae diximus ederentur: hoc est aer, qui tunc humidus adhuc gravisque obstabat aetheri ne fulgor luminum per humoris aerii densitatem tamquam e cuiusdam [p164]partus progressione fulgeret. (55) Sed divinae providentiae vicit instantia, quae creditur iuvisse partum: ideo in insula Delo ad confirmandam fidem fabulae aedes Providentiae, quam ναὸν Προνοίας ἀθηνᾶς appellant, apta religione celebratur. (56) Propterea in insula dicuntur nati, quod ex mari nobis oriri videntur. Haec insula ideo Delos vocatur, quia ortus et quasi partus luminum omnia facit δῆλα, id est aperta clarescere. (57) Haec est autem de nece draconis ratio naturalis, ut scribit Antipater Stoicus. Nam terrae adhuc humidae exhalatio meando in supera volubili impetu atque inde sese, postquam calefacta est, instar serpentis mortiferi in infera revolvendo corrumpebat omnia vi putredinis, quae non nisi ex calore et humore generatur, ipsumque solem densitate caliginis obtegendo videbatur quodammodo lumen eius eximere: sed divino fervore radiorum tandem velut sagittis incidentibus extenuata exiccata enecta interempti draconis ab Apolline fabulam fecit. (58) Est et alia ratio draconis perempti. Nam solis meatus, licet ab ecliptica linea numquam recedat, sursum [p165]tamen ac deorsum ventorum vices certa deflexione variando iter suum velut flexum draconis involvit. (59) Unde Euripides: <poem> — Πυριγενὴς δὲ δράκων ὁδὸν ἡγεῖται ταῖς τετραμόρφοις ὥραισι ζευγνὺς ἁρμονίᾳ πλούτου πολύκαρπον ὄχημα. </poem> Sub hac ergo appellatione caelestis itineris sol, cum confecisset suum cursum, draconem confecisse dicebatur: inde fabula exorta est de serpentis nece. (60) Sagittarum autem nomine non nisi radiorum iactus ostenditur, qui tunc longissimi intelleguntur, quo tempore altissimus sol diebus longissimis solstitio aestivo conficit annuum cursum, inde Ἑκηβόλος et Ἑκατηβόλος dictus, ἕκαθεν τὰς ἀκτῖνας βάλλων, e longissimo altissimoque radios in terram usque demittens. (61) De Pythii cognomine sufficere ista potuissent, ni haec [p166]quoque ratio eiusdem appellationis ingereret. Cum enim sol in signo Cancri aestivum solstitium facit, in quo est longissimi diei terminus, et inde retrogressum agit ad diminutionem dierum, Pythius eo tempore appellatur, ὡς πύματον θέων, ὅ ἐστι τὸν τελευταῖον δρόμον τρέχων. (62) Idem ei nomen convenit et cum Capricornum rursus ingrediens ultimum brevissimi diei cursum intellegitur peregisse, et ideo in alterutro signorum peracto annuo spatio draconem Apollo, id est flexuosum iter suum, ibi confecisse memoratur. Hanc opinionem Cornificius in Etymis retulit. (63) Ideo autem his duobus signis quae portae solis vocantur, Cancro et Capricorno, haec nomina contigerunt, quod Cancer animal retro atque oblique cedit, eademque ratione sol in eo signo obliquum, ut solet, incipit agere retrogressum: caprae vero consuetudo haec in pastu videtur, ut semper altum pascendo petat, sed et sol in Capricorno incipit ab imis in alta remeare. (64) ἀπόλλωνα Διδυμαῖον vocant, quod geminam speciem sui numinis praefert ipse inluminando formandoque lunam: etenim ex uno fonte lucis gemino sidere spatia diei et noctis inlustrat: unde et Romani solem sub nomine et specie Iani Didymaei Apollinis appellatione venerantur. (65) ἀπόλλωνα Δέλφιον vocant, quod quae obscura sunt claritudine lucis ostendit, ἐκ τοῦ δηλοῦν ἀφάνῆ, aut, ut Numenio [p167]placet, quasi unum et solum. Ait enim prisca Graecorum lingua δέλφον unum vocari: ''unde et frater'', inquit, ''ἀδελφὸς dicitur, quasi iam non unus''. (66) Hieropolitani praeterea, qui sunt gentis Assyriorum, omnes solis effectus atque virtutes ad unius simulachri barbati speciem redigunt, eumque Apollinem appellant. (67) Huius facies prolixa in acutum barba figurata est, eminente super caput calatho: simulachrum thorace munitum est, dextera erectam tenet hastam superstante Victoriae parvulo signo, sinistra floris porrigit speciem, summisque ab humeris Gorgoneum velamentum redimitum anguibus tegit scapulas. Aquilae propter exprimunt instar [p168]volatus: ante pedes imago feminea est, cuius dextera laevaque sunt signa feminarum: ea cingit flexuoso volumine draco. (68) Radios in terram superne iaci barba demissa significat: calathus aureus surgens in altum monstrat aetheris summam, unde solis creditur esse substantia: hastae atque loricae argumento imago adiungitur Martis, quem eundem ac solem esse procedens sermo patefaciet: Victoria testatur cuncta submitti huius sideris potestati: floris species florem rerum protestatur quas hic deus inseminat progenerat fovet nutrit maturatque. (69) Species feminea terrae imago est, quam sol desuper inlustrat: signa duo aeque feminea quibus ambitur hylen naturamque significant confamulantes: et draconis effigies flexuosum iter sideris monstrat: aquilae propter altissimam velocitatem volatus altitudinem solis ostendunt. (70) Addita est Gorgonea vestis, quod Minerva, quam huius praesidem accepimus, solis virtus sit: sicut et Porphyrius testatur Minervam esse virtutem solis quae humanis mentibus prudentiam subministrat. Nam ideam haec dea Iovis capite prognata memoratur, id est de summa aetheris parte edita, unde origo solis est. ===XVIII.=== (1) Haec quae de Apolline diximus possunt etiam de Libero dicta existimari. Nam Aristoteles, qui Theologumena scripsit, Apollinem et Liberum patrem unum eundemque deum [p169]esse cum multis aliis argumentis adserat, etiam apud Ligyreos ait in Thracia esse adytum Libero consecratum ex quo redduntur oracula: sed in hoc adyto vaticinaturi plurimo mero sumpto, uti apud Clarium aqua pota, effantur oracula. (2) Apud Lacedaemonios etiam in sacris quae Apollini celebrant, Hyacinthia vocantes, hedera coronantur Bacchico ritu. (3) Item Boeotii Parnasum montem Apollini sacratum esse memorantes simul tamen in eodem et oraculum Delphicum et speluncas Bacchicas uni deo consecratas colunt: [p170]et Apollini et Libero patri in eodem monte res divina celebratur. (4) Quod cum et Varro et Granius Flaccus adfirment, etiam Euripides his docet: <poem> Διόνυσος ὃς θύρσοισι καὶ νεβρῶν δοραῖς καθαπτὸς ἐν πεύκαισι Παρνασσὸν κάτα πηδᾷ χορεύων </poem> (5) In hoc monte Parnaso Bacchanalia alternis annis aguntur: ubi et Satyrorum, ut adfirmant, frequens cernitur coetus et plerumque voces propriae exaudiuntur, itemque cymbalorum crepitus ad aures hominum saepe perveniunt. (6) Et, ne quis opinetur diversis dis Parnasum montem dicatum, idem Euripides in Licymnio Apollinem Liberumque unum eundemque deum esse significans scribit: <poem> Δέσποτα φιλόδαφνε Βάκχε, Παιὰν ἄπολλων εὔλυρε. </poem> Ad eandem sententiam Aeschylus: <poem> [p171] Ὁ Κισσεὺς ἀπόλλων, ὁ Βακχεῖος, ὁ μάντις. </poem> (7) Sed licet illo prius adserto, eundem esse Apollinem ac solem, edoctoque postea ipsum esse Liberum patrem qui Apollo est, nulla ex his dubitatio sit Solem ac Liberum patrem eiusdem numinis habendum: absolute tamen hoc argumentis liquidioribus astruetur. (8) In sacris enim haec religiosi archani observatio tenetur, ut sol, cum in supero, id est in diurno, hemisphaerio est, Apollo vocitetur: cum in infero, id est nocturno, Dionysus, qui est Liber pater, habeatur. (9) Item Liberi patris simulachra partim puerili aetate partim iuvenis fingunt: praeterea barbata [p172]specie, senili quoque, uti Graeci eius quem βασσαρέα, item quem Βρισέα appellant, et ut in Campania Neapolitani celebrant Ἥβωνα cognominantes. (10) Hae autem aetatum diversitates ad solem referuntur, ut parvulus videatur hiemali solstitio, qualem Aegyptii proferunt ex adyto die certa, quod tunc brevissimo die veluti parvus et infans videatur: exinde autem procedentibus augmentis aequinoctio vernali similiter atque adolescentis adipiscitur vires, figuraque iuvenis ornatur: postea statuitur eius aetas plenissima effigie barbae solstitio aestivo, quo tempore summum sui consequitur augmentum: exinde per diminutiones veluti senescenti quarta forma deus figuratur. (11) Item in Thracia eundem haberi [p173]solem atque Liberum accipimus, quem illi Sebadium nuncupantes magnifica religione celebrant, ut Alexander scribit: eique deo in colle Zilmisso aedes dicata est specie rotunda, cuius medium interpatet tectum. Rotunditas aedis monstrat huiusce sideris speciem: summoque tecto lumen admittitur, ut appareat solem cuncta vertice summo lustrare lucis inmissu, et quia oriente eo universa patefiunt. (12) Orpheus quoque solem volens intellegi ait inter cetera: <poem> Τήκων αἰυέρα δι’ ὃν, άκίνητον πρὶν ἐοντα, [p174]ἐξανέφηνε θεοῖσιν ὁρᾶν κάλλιστον ίδέσθαι, ὃν δὴ νῦν καλέουσι Φάνητά τε καὶ Διόνυσον Εὐβουλῆα τ’ ἄνακτα καὶ Ἀνταύγην ἀρίδηλον· ἄλλοι δ’ ἄλλο καλοῦσιν ἐπιχθονίων ἀνθρώπων. Πρῶτος δ’ ἐς φάος ἤλθε, Διόνυσος δ’ ἐπεκλήθη, οὗνεκα δινεῖται κατ’ ἀπείρονα μακρὸν Ὄλυμπον· ἀλλαχθεὶς δ’ ὄνομ’ ἔσχε, προσωνυμίας πρὸς ἕκαστον παντοδαπὰς κατὰ καιρὸν, ἀμειβομένοιο χρόνοιο. </poem> (13) Φάνητα dixit solem ἀπὸ τοῦ φῶτὸς καὶ φανεροῦ, id est a lumine atque inluminatione, quia cunctis visitur cuncta conspiciens: Διόνυσον, ut ipse vates ait, ἀπὸ τοῦ δινεῖσθαι καὶ περιφέρεσθαι, id est quod circumferatur in ambitum. (14) Unde Cleanthes ita cognominatum scribit ἀπὸ τοῦ διανύσαι, quia cotidiano impetu ab oriente ad occasum diem noctemque faciendo caeli conficit cursum. (15) Physici Διόνυσον Διὸς νοῦν, qui solem mundi mentem esse dixerunt: mundus autem vocatur caelum, quod appellant Iovem: unde Aratus de caelo dicturus ait: <poem> [p175] Ἐκ Διὸς ἀρχώμεσθα. </poem> (16) Liber a Romanis appellatur, quod liber et vagus est, ut ait Naevius: <poem> Hac qua sol vagus igneas habenas Inmittit propius iugatque terrae.'' </poem> (17) Idem versus Orpheici Εὐβουλῆα vocantes boni consilii hunc deum praestitem monstrant. Nam si conceptu mentis consilia nascuntur, mundi autem mentem solem esse opinantur auctores, a quo in homines manat intellegendi principium: merito boni consilii solem antistitem crediderunt. (18) Solem Liberum esse manifeste pronuntiat Orpheus hoc versu: <poem> Ἥλιος ὃν Διόνυσον ἐπίκλησιν καλέουσιν. </poem> Et is quidem versus absolutior: ille vero eiusdem vatis operosior: <poem> Εἷς Ζεὺς, εἷς Ἅιδης, εἷς Ἥλιος, εἷς Διόνυσος. </poem> (19) Huius versus auctoritas fundatur oraculo Apollinis Clarii, in quo aliud quoque nomen soli adicitur, qui in isdem sacris versibus inter cetera vocatur Ἰαώ: nam consultus Apollo Clarius, quis deorum habendus sit qui vocatur Ἰαὼ, ita effatus est: <poem> [p176] (20) Ὄργια μὲν δεδαῶτας ἐχρῆν νηπευθέα κεύθειν, εἰ δ’ ἄρα τοι παύρη σύνεσις καὶ νοῦς ἀλαπαδνός, φράζεο τὸν πάντων ὕπατον θεὸν ἔμμεν Ἰαὼ, χείματι μέν τ’ ἀΐδην, Δία δ’ εἴαρος ἀρχομένοιο, Ἠέλιον δὲ θέρευς, μετοπώρου δ’ ἁβρὸν Ἰαώ. </poem> [p177] (21) Huius oraculi vim, numeris nominisque interpretationem, qua Liber pater et sol Ἰαὼ significatur, executus est Cornelius Labeo in libro cui titulus est: ''De oraculo Apollinis Clarii''. (22) Item Orpheus Liberum atque Solem unum esse deum eundemque demonstrans de ornatu vestituque eius in sacris Liberalibus ita scribit: <poem> Ταῦτά τε πάντα τελεῖη, ἦρι σκευῇ πυκάσαντα σῶμα θεοῦ, μίμημα περικλύτου ἠελινοιο· πρῶτα μὲν οὖν φλογέαις ἐναλίγκιον ἀκτίνεσσιν πέπλον φοινίκεον πυρὶ εἴκελον ἀμφιβαλέσθαι· αὐτὰρ ὗπερθε νεβροῖο παναίολον εὐρὺ καθάψαι [p178] δέρμα πολύστικτον θηρὸς κατὰ δεξιὸν ὦμον, ἄστρων δαιδαλέων μίμημ’ ἱεροῦ τε πόλοιο. Εὶτα δ’ ὕπερθε νεβρῆς χρύσεον ζωστῆρα βαλέσθαι, παμφανόωντα, πέριξ στέρνων φορέειν, μέγα σῆμα, εὐθὺς ὅτ’ ἐκ περάτων γαίης φαέθων ἀνορούων χρυσείαις ἀκτῖσι βάλῆ ῥόον ὠκεανοῖο, αὐγὴ δ’ ἄσπετος ᾖ, ἀνὰ δὲ δρόσῳ ἀμφιμιγεῖσα μαρμαίρῆ δίνῆσιν ἑλισσομένη κατὰ κύκλον, πρόσθε θεοῦ· ζωστὴρ δ’ ἄρ’ ὑπὸ στέρνων ἀμετρήτων φαίνεται ὠκεανοῦ κύκλος, μέγα θαῦμα ἰδέσθαι. </poem> (23) Hinc et Virgilius, sciens Liberum patrem solem esse et Cererem lunam, qui pariter fertilitatibus glebae et maturandis frugibus vel nocturno temperamento vel diurno calore moderantur, <poem> — ''Vestro'', ait, ''si munere tellus Chaoniam pingui glandem mutavit arista.'' </poem> (24) Solem vero terrenae esse fecunditatis auctorem idem poeta profano mox docuit exemplo, cum ait: <poem> Saepe etiam steriles incendere profuit agros </poem> et reliqua. Si enim hominum commento ignis adhibitus multiplex praestat auxilium, quid ascribendum est aetherio solis calori? ===XIX.=== (1) Quae de Libero patre dicta sunt, haec Martem eundem [p179]ac solem esse demonstrant: siquidem plerique Liberum cum Marte coniungunt, unum deum esse monstrantes: unde Bacchus Ἐνυάλιος cognominatur, quod est inter propria Martis nomina. (2) Colitur etiam apud Lacedaemonios simulachrum Liberi patris hasta insigne, non thyrso: sed cum thyrsum tenet, quid aliud quam latens telum gerit, cuius mucro hedera lambente protegitur? Quod ostendit vinculo quodam patientiae obligandos impetus belli. Habet enim hedera vinciendi obligandi naturam: nec non et calor vini, cuius Liber pater auctor est, saepe homines ad furorem bellicum usque propellit. (3) Igitur propter cognatum utriusque effectus calorem Martem ac Liberum unum eundemque deum esse voluerunt: certe Romani utrumque patris appellatione venerantur, alterum Liberum patrem, alterum Marspitrem, id est Martem patrem, cognominantes. (4) Hinc etiam Liber pater bellorum potens probatur, quod eum primum ediderunt auctorem triumphi. Cum igitur Liber pater idem ac sol sit, Mars vero idem ac Liber pater: Martem solem esse quis dubitet? (5) Accitani etiam, Hispana gens, simulachrum Martis radiis ornatum maxima religione celebrant, Neton [p180]vocantes. (6) Et certe ratio naturalis exigit ut di caloris caelestis parentes magis nominibus quam re substantiaque divisi sint: fervorem autem quo animus excandescit excitaturque alias ad iram alias ad virtutes nonnumquam ad temporalis furoris excessum, per quas res etiam bella nascuntur, Martem cognominaverunt, cuius vim poeta exprimendo et similitudini ignis adplicando ait: <poem> Μαίνετο δ’ ὡς ὅτ’ ἄρης ἐγχέσπαλος ἢ ὀλοὸν πῦρ. </poem> In summa pronuntiandum est effectum solis, de quo fervor animorum, de quo calor sanguinis excitatur, Martem vocari. (7) Ut vero Mercurius sol probetur, superius edocta suffragio sunt. Eundem enim esse Apollinem atque Mercurium vel hinc apparet quod apud multas gentes stella Mercurii ad Apollinis nomen refertur, et quod Apollo Musis praesidet, Mercurius sermonem, quod est Musarum munus, inpertit. (8) Praeter hoc quoque simulachra Mercurii pennatis alis adornantur, quae res monstrat solis velocitatem. (9) Nam quia mentis potentem Mercurium credimus, appellatumque ita intellegimus ἀπὸ τοῦ ἑρμηνεύειν, et sol mundi mens est, summa autem est velocitas mentis, ut ait Homerus: <poem> [p181] — ὡσεὶ πτερὸν ἠὲ νόημα· </poem> ideo pennis Mercurius quasi ipsa natura solis ornatur. (9) Hoc argumentum Aegyptii lucidius absolvunt ipsius solis simulachra pennata fingentes, quibus color apud illos non unus est. Alterum enim caerulea specie alterum clara fingunt. Ex his clarum superum et caeruleum inferum vocant: inferi autem nomen soli datur, cum in inferiore hemisphaerio, id est hiemalibus signis, cursum suum peragit: superi, cum partem zodiaci ambit aestivam. (11) Eadem circa Mercurium sub alia fabula fictio est, cum inter superos et inferos deos administer ac nuntius aestimatur. (12) Argiphontes praeterea cognominatur, non quod Argum peremerit, quem ferunt per ambitum capitis multorum oculorum luminibus ornatum, custodisse Iunonis imperio Inachi filiam, eius deae pellicem, conversam in bovis formam: sed sub huiusmodi fabula Argus est caelum stellarum luce distinctum, quibus inesse quaedam [p182]species caelestium videtur oculorum. (13) Caelum autem Argum vocari placuit a candore et velocitate, παρὰ τὸ λευκὸν καὶ ταχύ. Et videtur terram desuper observare: quam Aegyptii hieroglyphicis litteris cum significare volunt, ponunt bovis figuram. Is ergo ambitus caeli stellarum luminibus ornatus tunc aestimatur enectus a Mercurio, cum sol diurno tempore obscurando sidera veluti enecat, vi luminis sui conspectum eorum auferendo mortalibus. (14) Pleraque etiam simulachra Mercurii quadrato statu figurantur solo capite insignita et virilibus erectis: quae figura significat solem [p183]mundi esse caput et rerum satorem, omnemque vim eius non in quodam divisorum ministerio membrorum, sed in sola mente consistere, cuius sedes in capite est. (15) Quattuor latera eadem ratione finguntur qua et tetrachordum Mercurio creditur attributum. Quippe significat hic numerus vel totidem plagas mundi vel quattuor vices temporum quibus annus includitur, vel quod duobus aequinoctiis duobusque solstitiis zodiaci ratio distincta est: ut lyra Apollini chordarum septem tot caelestium sphaerarum motus praestat intellegi, quibus solem moderatorem natura constituit. (16) In Mercurio solem coli etiam ex caduceo claret, quod Aegyptii in specie draconum maris et feminae coniunctorum figuraverunt [p184]Mercurio consecrandum. Hi dracones parte media voluminis sui invicem nodo quem vocant Herculis obligantur, primaeque partes eorum reflexae in circulum pressis osculis ambitum circuli iungunt: et post nodum caudae revocantur ad capulum caducei ornanturque alis ex eadem capuli parte nascentibus. (17) Argumentum caducei ad genituram quoque hominum, quae γένεσις appellatur, Aegyptii protendunt, deos praestites homini nascenti quattuor adesse memorantes, Δαίμονα Τύχην Ἔρωτα ἀνάγκην: et duos priores solem ac lunam intellegi volunt, quod sol auctor spiritus caloris ac luminis humanae vitae genitor et custos est, et ideo nascentis δαίμων, id est deus, creditur: luna τύχη, quia corporum praesul est quae fortuitorum varietate iactantur: amor osculo significatur: necessitas nodo. (18) Cur pennae adiciantur, iam superius absolutum est. Ad huiusmodi argumenta draconum [p185]praecipue volumen electum est propter iter utriusque sideris flexuosum. ===XX.=== (1) Hinc est quod simulachris et Aesculapii et Salutis draco subiungitur, quod hi ad solis naturam lunaeque referuntur. Et est Aesculapius vis salubris de substantia solis subveniens animis corporibusque mortalium: Salus autem naturae lunaris effectus est quo corpora animantium iuvantur salutifero firmata temperamento. (2) Ideo ergo simulachris eorum iunguntur figurae draconum, quia praestant ut humana corpora velut infirmitatis pelle deposita ad pristinum revirescant vigorem, ut revirescunt dracones per annos singulos pelle senectutis exuta: propterea et ad ipsum solem species draconis refertur, quia sol semper velut a quadam imae depressionis senecta in altitudinem suam ut in robur revertitur iuventutis. (3) Esse autem draconem inter praecipua solis argumenta etiam nominis fictione monstratur, quod sit nuncupatus ἀπὸ τοῦ δέρκειν, id est ''videre''. Nam ferunt hunc serpentem [p186]acie acutissima et pervigili naturam sideris huius imitari, atque ideo aedium adytorum oraculorum thesaurorum custodiam draconibus adsignari. (4) Aesculapium vero eundem esse atque Apollinem non solum hinc probatur, quod ex illo natus creditur, sed quod ei et vis divinationis adiungitur. Nam Apollodorus in libris quibus titulus est περὶ θεῶν scribit quod Aesculapius divinationibus et auguriis praesit. (5) Nec mirum: siquidem medicinae atque divinationum consociatae sunt disciplinae. Nam medicus vel commoda vel incommoda in corpore futura praenoscit, sicut ait Hippocrates oportere medicum dicere de aegroto τά τε παρεόντα καὶ τὰ προγεγονότα καὶ τὰ μέλλοντα ἔσεσθαι, id est <poem> Quae sint, quae fuerint, quae mox ventura sequentur </poem> quod congruit divinationibus quae sciunt <poem> τά τ’ ἔοντα τά τ’ ἐσσόμενα πρό τ’ ἐόντα. </poem> (6) Sed nec Hercules a substantia solis alienus est: quippe Hercules ea est solis potestas quae humano generi virtutem ad similitudinem praestat deorum. Nec aestimes Alcmena apud Thebas Boeotias [p187]natum solum vel primum Herculem nuncupatum: immo post multos atque postremus ille hac appellatione dignatus est honoratusque hoc nomine, quia nimia fortitudine meruit nomen dei virtutem regentis. (7) Ceterum deus Hercules religiose quidem et apud Tyron colitur: verum sacratissima et augustissima Aegyptii cum religione venerantur, ultraque memoriam, quae apud illos retro longissima est, ut carentem initio colunt. (8) Ipse creditur et Gigantas interemisse, cum caelo propugnaret quasi virtus deorum. [p188]Gigantas autem quid aliud fuisse credendum est quam hominum quandam inpiam gentem deos negantem et ideo aestimatam deos pellere de caelesti sede voluisse? (9) Horum pedes in draconum volumina desinebant: quod significat nihil eos rectum nihil superum cogitasse totius vitae eorum gressu atque processu in inferna mergente. Ab hac gente sol poenas debitas vi pestiferi caloris exegit. (10) Et revera Herculem solem esse vel ex nomine claret. Ἡρακλῆς enim quid aliud est nisi Ἥρας, id est aeris, κλέος? Quae porro alia aeris gloria est nisi solis inluminatio, cuius recessu profunditate occulitur tenebrarum? (11) Praeterea sacrorum administrationes apud Aegyptios multiplici actu multiplicem dei adserunt potestatem, significantes Herculem hunc esse τὸν ἐν πᾶσι καὶ διὰ πάντων ἥλιον. (12) Ex re quoque alibi terrarum gesta argumentum non vile colligitur. Nam Theron rex Hispaniae citerioris cum ad expugnandum Herculis templum ageretur furore instructus exercitu navium, Gaditani ex adverso venerunt provecti navibus longis, commissoque praelio adhuc aequo Marte consistente pugna subito in fugam versae sunt regiae naves, simulque [p189]inproviso igne correptae conflagraverunt. Paucissimi qui superfuerant hostium capti indicaverunt apparuisse sibi leones proris Gaditanae classis superstantes ac subito suas naves inmissis radiis, quales in Solis capite pinguntur, exustas. (13) Eidem Aegypto adiacens civitas, quae conditorem Alexandrum Macedonem gloriatur, Sarapin atque Isin cultu paene attonitae venerationis observat. Omnem tamen illam venerationem soli se sub illius nomine testatur inpendere, vel dum calathum capiti eius infigunt, vel dum simulachro signum tricipitis animantis adiungunt quod exprimit medio eodemque maximo capite leonis effigiem: (14) dextra parte caput canis exoritur, mansueta specie blandientis: pars vero laeva cervicis rapacis lupi capite finitur, easque formas animalium draco conectit volumine suo, capite redeunte ad dei dexteram qua conpescitur monstrum. (15) Ergo leonis capite monstratur praesens tempus, quia conditio eius inter praeteritum futurumque actu praesenti valida fervensque est: sed et praeteritum tempus lupi capite signatur, quod memoria rerum transactarum rapitur et aufertur: item canis blandientis effigies futuri temporis designat eventum, de quo nobis spes, licet incerta, [p190]blanditur: tempora autem cui nisi proprio famularentur auctori? cuius vertex insignitus calatho et altitudinem sideris monstrat et potentiam capacitatis ostendit, quia in eum omnia terrena redeunt, dum inmisso calore rapiuntur. (16) Accipe nunc quod de sole vel Sarapi pronuntietur oraculo. Nam Sarapis, quem Aegyptii deum maximum prodiderunt, oratus a Nicocreonte Cypriorum rege, quis deorum haberetur, his versibus sollicitam religionem regis instruxit: <poem> (17) Εἰμὶ θεὸς τοιόσδε μαθεῖν, οἷόν κ’ ἐγὼ εἴπω· οὐράνιος κόσμος κεφαλὴ, γαστὴρ δὲ θάλασσα, γαῖα δέ μοι πόδες εἰσὶ, τὰ δ’ ουἄτ’ ἐν αἰθέρι κεῖται, ὄμμα τε τηλαυγὲς λαμπρὸν φάος ἠελίοιο. </poem> (18) Ex his apparet Sarapis et solis unam et individuam esse naturam. Isis iuncta religione celebratur, quae est vel terra vel natura rerum subiacens soli. Hinc est quod continuatis uberibus corpus deae omne densetur, quia vel terrae vel rerum naturae altu nutritur universitas. ===XXI.=== [p191] (1) Adonin quoque solem esse non dubitabitur inspecta religione Assyriorum, apud quos Veneris Architidis et Adonis maxima olim veneratio viguit, quam nunc Phoenices tenent. Nam physici terrae superius hemisphaerium, cuius partem incolimus, Veneris appellatione coluerunt: inferius vero hemisphaerium terrae Proserpinam vocaverunt. (2) Ergo apud Assyrios sive Phoenicas lugens inducitur dea, quod sol annuo gressu per duodecim signorum ordinem pergens partem quoque hemisphaerii inferioris ingreditur, quia de duodecim signis zodiaci sex superiora sex inferiora censentur. (3) Et cum est in inferioribus et ideo dies breviores facit, lugere creditur dea, tamquam sole raptu mortis temporalis amisso et a Proserpina retento, quam numen terrae inferioris circuli et antipodum diximus: rursumque Adonin redditum Veneri credi volunt, cum sol evictis sex signis inferioris ordinis incipit [p192]nostri circuli lustrare hemisphaerium cum incremento luminis et dierum. (4) Ab apro autem tradunt interemptum Adonin, hiemis imaginem in hoc animali fingentes, quod aper hispidus et asper gaudet locis humidis lutosis pruinaque contectis, proprieque hiemali fructu pascitur, glande: ergo hiems veluti vulnus est solis, quae et lucem eius nobis minuit et calorem: quod utrumque animantibus accidit morte. (5) Simulachrum huius deae in monte Libano fingitur capite obnupto, specie tristi, faciem manu laeva intra amictum sustinens, lacrimae visione conspicientium manare creduntur: quae imago, praeter quod lugentis est, ut diximus, deae, terrae quoque hiemalis est, quo tempore obnupta nubibus sole viduata stupet, fontesque veluti terrae oculi uberius manant, agrique interim suo cultu vidui maestam faciem sui monstrant. (6) Sed cum sol emersit ab inferioribus partibus terrae, vernalisque aequinoctii transgreditur fines augendo diem: tunc est Venus laeta, et pulchra virent arva segetibus, prata herbis, arbores foliis. Ideo maiores nostri Aprilem mensem Veneri dicaverunt. (7) Similiter Phryges fabulis et sacrorum administrationibus inmutatis circa Matrem Deum et Attinem eadem intellegi praestant. (8) Quis enim ambigat Matrem Deum terram haberi? Haec dea leonibus vehitur, validis impetu atque fervore animalibus, quae [p193]natura caeli est cuius ambitu aer continetur qui vehit terram. Solem vero sub nomine Attinis ornant fistula et virga. (9) Fistula ordinem spiritus inaequalis ostendit, quia venti, in quibus nulla aequalitas est, propriam sumunt de sole substantiam: virga potestatem solis adserit qui cuncta moderatur. (10) Praecipuam autem solis in his cerimoniis verti rationem hinc etiam potest colligi, quod ritu eorum catabasi finita simulationeque luctus peracta celebratur laetitiae exordium a. d. octavum Kalendas Aprilis: quem diem Hilaria appellant, quo primum tempore sol diem longiorem nocte protendit. (11) Idem sub diversis nominibus religionis effectus est apud Aegyptios, cum Isis Osirin luget. Nec in occulto est neque aliud [p194]esse Osirin quam solem, nec Isin aliud esse quam terram, ut diximus, naturamve rerum: eademque ratio, quae circa Adonin et Attinem vertitur, in Aegyptia quoque religione luctum et laetitiam vicibus annuae administrationis alternat. (12) Hunc Osirin Aegyptii ut solem esse adserant, quotiens hieroglyphicis litteris suis exprimere volunt, insculpunt sceptrum inque eo speciem oculi exprimunt, et hoc signo Osirin monstrant, significantes hunc deum solem esse regalique potestate sublimem cuncta despicere, quia solem Iovis oculum appellat antiquitas. (13) Apud eosdem [p195]Apollo, qui est sol, Horus vocatur: ex quo et horae viginti quattuor quibus dies noxque conficitur nomen acceperunt, et quattuor tempora quibus annuus orbis impletur horae vocantur. (14) Idem Aegyptii volentes ipsius solis nomine dicare simulachrum figuravere raso capite, sed dextra parte crine remanente. Servatus crinis docet solem naturae rerum numquam esse in operto: dempti autem capilli residenti radice monstrant hoc sidus etiam tempore quo non visitur a nobis rursum emergendi, uti capillos, habere substantiam. (15) Eodem argumento significatur et tempus quo angusta lux est, cum velut abrasis incrementis angustaque manente extantia ad minimum diei sol pervenit spatium, quod veteres appellavere brumale solstitium, brumam a brevitate dierum cognominantes, id est βραχὺ ἦμαρ: ex quibus latebris vel angustiis rursus emergens ad aestivum hemisphaerium, tamquam enascens, in augmenta porrigitur, et tunc ad regnum suum pervenisse iam creditur. (16) Propterea Aegyptii animal in zodiaco consecravere ea caeli parte qua maxime annuo cursu sol valido effervet calore, Leonisque inibi signum domicilium solis appellant, quia id animal videtur ex natura solis substantiam ducere: (17) primum quia impetu et calore praestat animalia, uti praestat sol sidera: validusque est leo pectore et priore corporis parte ac degenerat posterioribus membris, aeque solis vis prima parte diei ad [p196]meridiem increscit, vel prima parte anni a vere in aestatem, mox elanguescens deducitur vel ad occasum qui diei, vel ad hiemem quae anni pars videtur esse posterior: idemque oculis patentibus atque igneis cernitur semper, ut sol patenti igneoque oculo terram conspectu perpetuo atque infatigabili cernit. (18) Nec solus Leo sed signa quoque universa zodiaci ad naturam solis iure referuntur: et, ut ab Ariete incipiam, magna illi concordia est. Nam is per menses sex hibernos sinistro incubat lateri, ab aequinoctio verno supra dextrum latus: sicut et sol ab eodem tempore dextrum hemisphaerium, reliquo ambit sinistrum. (19) Ideo et Ammonem, quem deum solem occidentem Libyes existimant, arietinis cornibus fingunt, quibus maxime id animal valet, sicut sol radiis. Nam et apud Graecos ἀπὸ τοῦ κάρα κρίος appellatur. (20) Taurum vero ad solem referri multiplici ratione Aegyptius cultus ostendit: vel quia apud Heliopolim taurum soli consecratum, [p197]quem Neuton cognominant, maxime colunt, vel quia bos Apis in civitate Memphi solis instar excipitur, vel quia in oppido Hermunthi magnifico Apollinis templo consecratum soli colunt taurum, Bacin cognominantes, insignem miraculis convenientibus naturae [p198]solis. (21) Nam et per singulas horas mutare colores adfirmatur et hirsutus setis dicitur in adversum nascentibus contra naturam omnium animalium: unde habetur velut imago solis in adversam mundi partem nitentis. (22) Gemini autem, qui alternis mortibus vivere creduntur, quid aliud nisi solem unum eundemque significant modo descendentem in ima mundi modo mundi in summam altitudinem resurgentem? (23) Cancer obliquo gressu quid aliud nisi iter solis ostendit, qui viam numquam rectam sed per illam semper meare sortitus est <poem> Obliquus qua se signorum verteret ordo </poem> maximeque in illo signo sol in cursu supero incipit obliquus inferiora iam petere. (24) De Leone iam supra dictum est. Virgo autem, quae manu aristam refert, quid aliud quam δύναμις ἡλιακὴ quae fructibus curat? Et ideo Iustitia creditur, quae sola facit [p199]nascentes fructus ad usus hominum pervenire. (25) Scorpius totus, in quo Libra est, naturam solis imaginatur, qui hieme torpescit et transacta hac aculeum rursus erigit vi sua, nullum natura damnum ex hiberno torpore perpessa. (26) Sagittarius, qui omnium zodiaci domiciliorum imus atque postremus est, ideo ex homine in feram per membra posteriora degenerat, quasi postremis partibus suis a superis in inferna detrusus: sagitta tamen iacit, quod indicat tunc quoque universorum constare vitam radio solis vel ab ima parte venientis. Capricornus ab infernis partibus ad supera solem reducens caprae naturam videtur imitari; quae, dum pascitur ab imis partibus, semper prominentium scopulorum alta deposcit. (27) [p200]Aquarius nonne ipsam vim solis ostendit? Unde enim imber caderet in terras, nisi solis calor ad supera traheret humorem cuius refusio pluvialis est copia? In ultimo ordine zodiaci Pisces locati sunt: quos consecravit soli non aliqua naturae suae imaginatio, ut cetera, sed ostentatio potentiae sideris, a quo vita non solum aeriis terrenisque animalibus datur, sed illis quoque quorum conversatio aquis mersa velut a conspectu solis exulat: tanta est vis solis, ut abstrusa quoque penetrando vivificet. ===XXII.=== (1) Et, ut ad solis multiplicem potestatem revolvatur oratio, Nemesis quae contra superbiam colitur quid aliud est quam solis potestas, cuius ista natura est ut fulgentia obscuret et conspectui auferat quaeque sunt in obscuro inluminet offerat conspectui? (2) Pan ipse, quem vocant Inuum, sub hoc habitu quo cernitur solem se esse prudentioribus permittit intellegi. (3) Hunc deum Arcades colunt appellantes τὸν τῆς ὕλης κύριον, non silvarum dominum sed universae substantiae materialis dominatorem significari volentes, cuius materiae vis universorum corporum, seu illa divina sive terrena sint, conponit essentiam. (4) Ergo Inui cornua [p201]barbaeque prolixa demissio naturam lucis ostendunt, qua sol et ambitum caeli superioris inluminat et inferiora conlustrat: unde Homerus de eo ait: <poem> Ὤρνυθ’ ἵν’ ἀθανάτοισι φόως φέροι, ἠδὲ βροτοῖσιν. </poem> Quid fistula vel virga significent superius in habitu Attinis expressimus. (5) Quod in caprae pedes desinit, haec argumenti ratio est, quia materia, quae in omnem substantiam sole dispensante porrigitur, divinis de se corporibus effectis in terrae finitur elementum. (6) Ad huius igitur extremitatis signum pedes huius animalis electi sunt, quod et terrenum esset et tamen semper peteret alta pascendo, sicut sol, vel cum radios superne demittit in terras vel cum se recolligit, in montibus visitur. (7) Huius Inui amor et deliciae Ἠχὼ creditur nullius oculis obnoxia: quod significat harmoniam caeli, quae soli amica est quasi sphaerarum omnium de quibus nascitur moderatori, nec tamen potest nostris umquam sensibus deprehendi. (8) Saturnus ipse, qui auctor est temporum et ideo a Graecis inmutata littera Κρόνος quasi χρόνος vocatur, quid aliud nisi sol intellegendus est, cum tradatur ordo elementorum temporum numerositate [p202]distinctus, luce patefactus, nexus aeternitate conductus, visione discretus, quae omnia actum solis ostendunt? ===XXIII.=== (1) Nec ipse Iuppiter, rex deorum, naturam solis videtur excedere: sed eundem esse Iovem ac solem claris docetur indiciis. Nam cum ait Homerus: <poem> Ζεὺς γὰρ ἐς ὠκεανὸν μετ’ ἀμύμονας Αἰθιοπῆας χθιζὸς ἔβη μετὰ δαῖτα, θεοὶ δ’ ἅμα πάντες ἕποντο, δωδεκάτῆ δέ τοι αὖθις ἐλεύσεται Οὐλυμπόνδε, </poem> (2) Iovis appellatione solem intellegi Cornificius scribit, cui unda oceani velut dapes ministrat. Ideo enim, sicut et Posidonius et Cleanthes adfirmant, solis meatus a plaga quae usta dicitur non recedit, quia sub ipsa currit oceanus qui terram et ambit et dividit, omnium autem physicorum adsertione constat calorem humore nutriri. (3) Nam quod ait: θεοὶ δ’ ἅμα πάντες ἕποντο, sidera intelleguntur, quae cum eo ad occasus ortusque cotidiano impetu caeli feruntur eodemque aluntur humore. Θεοὺς enim dicunt sidera et stellas, ἀπὸ τοῦ θέειν, id est τρέχειν, quod semper in cursu sint, ἢ ἀπὸ τοῦ θεωρεῖσθαι. (4) Addit poeta: δωδεκάτῆ δέ τοι αὖθις, non dierum sed horarum significans numerum, quibus referuntur ad hemisphaerii superioris exortum. (5) Intellectum nostrum in eandem sententiam ducunt, etiam de etymo, Platonis [p203]haec verba: Ὁ μὲν δὴ μέγας ἡγεμὼν ἐν οὐρανῷ Ζεὺς ἐλαύνων πτηνὸν ἅρμα πρῶτος πορεύεται διακοσμῶν πάντα καὶ ἐπιμελούμενος· τῷ δὲ ἕπεται στρατιὰ θεὼν καὶ δαιμόνων κατὰ ἕνδεκα μέρη κεκοσμημένη, μένει δὲ Ἑστία ἐν θεῶν οἴκῳ μόνη. His enim verbis magnum in caelo ducem solem vult sub appellatione Iovis intellegi, alato curru velocitatem sideris monstrans. (6) Nam quia, in quocunque signo fuerit, praestat omnia signa et sidera signorumque praestites deos, videtur cunctos deos ducatu praeire ordinando cuncta ornandoque, atque ideo velut exercitum eius ceteros deos haberi per XI signorum partes distributos, quia ipse duodecimi signi, in quocunque signo fuerit, locum occupat. (7) Nomen autem daemonum cum deorum appellatione coniungit, aut quia di sunt δαήμονες, id est scientes futuri, aut, ut Posidonius scribit in libris quibus titulus est περὶ ἡρώων καὶ [p204]δαιμόνων, quia ex aetheria substantia parta atque divisa qualitas illis est, sive ἀπὸ τοῦ δαιομένου, id est καιομέου, seu ἀπὸ τοῦ δαιομένου, hoc est μεριζομένου. (8) Quod autem addit: μένει δὲ Ἑστία ἐν θεῶν οἴκῳ μόνη, significat quia haec sola, quam terram esse accipimus, manet inmobilis intra domum deorum, id est intra mundum, ut ait Euripides: <poem> Καὶ Γαῖα μῆτερ, Ἑστίαν δέ σ’ οἱ σοφοὶ Βροτῶν καλοῦσιν ἡμένην ἐν αἰθέρι. </poem> [p205] (9) Hinc quoque ostenditur quid de sole et Iove sit sentiendum, cum alibi dicatur: <poem> Πάντα ἰδὼν Διὸς ὀφθαλμὸς καὶ πάντα νοήσας, </poem> et alibi: <poem> Ἠέλιος θ’ ὃς πάντ’ ἐφορᾷς καὶ πάντ’ ἐπακούεις, </poem> unde utrumque constat una potestate censendum. (10) Assyrii quoque solem sub nomine Iovis, quem Δία Ἡλιουπολίτην cognominant, maximis cerimoniis celebrant in civitate quae Heliopolis nuncupatur. Eius dei simulachrum sumptum est de oppido Aegypti quod et ipsum Heliopolis appellatur, regnante apud Aegyptios Senemure, seu idem Senepos nomine fuit: perlatumque est primum in eam per Opiam legatum Deleboris regis Assyriorum sacerdotesque Aegyptios quorum princeps fuit Partemetis, diuque habitum apud Assyrios postea Heliopolim commigravit. (11) Cur ita factum quaque ratione Aegypto profectum in haec loca ubi nunc est postea venerit, rituque Assyrio magis quam Aegyptio colatur, dicere supersedi, quia ad praesentem non attinet causam. (12) Hunc vero eundem Iovem solemque esse cum ex ipso sacrorum ritu tum ex habitu dinoscitur: simulachrum enim aureum specie inberbi instat dextera elevata cum flagro in aurigae modum, laeva tenet [p206]fulmen et spicas, quae cuncta Iovis solisque consociatam potentiam monstrant. (13) Huius templi religio etiam divinatione praepollet, quae ad Apollinis potestatem refertur, qui idem atque sol est. Vehitur enim simulachrum dei Heliopolitani ferculo, uti vehuntur in pompa ludorum Circensium deorum simulachra: et subeunt plerumque provinciae proceres, raso capite, longi temporis castimonia puri, ferunturque divino spiritu, non suo arbitrio sed quo deus propellit vehentes: ut videmus apud Antium promoveri simulachra Fortunarum ad danda responsa. (14) Consulunt hunc deum et absentes missis diplomatibus consignatis: rescribitque ordine ad ea quae consultatione addita continentur. Sic et imperator Traianus initurus ex ea provincia Parthiam cum exercitu constantissimae religionis hortantibus amicis, qui maxima huiusce numinis ceperant experimenta, ut de eventu consuleret rei coeptae, egit Romano consilio prius explorando fidem religionis, ne forte fraus subesset humana: et primum misit signatos codicillos ad quos sibi rescribi vellet. (15) Deus iussit afferri chartam eamque signari puram et mitti, stupentibus sacerdotibus ad eiusmodi factum: ignorabant quippe conditionem codicillorum. Hos cum maxima admiratione Traianus excepit, quod ipse quoque puris [p207]tabellis cum deo egisset. (16) Tunc aliis codicillis conscriptis signatisque consuluit, an Romam perpetuo bello rediturus esset? Vitem centurialem deus ex muneribus in aede dedicatis deferri iussit, divisamque in partes sudario condi ac proinde ferri. Exitus rei obitu Traiana apparuit ossibus Romam relatis. Nam fragmentis species reliquiarum, vitis argumento casus futuri tempus ostensum est. (17) Et, ne sermo per singulorum nomina deorum vagetur, accipe, quid Assyrii de potentia solis opinentur. Deo enim, quem summum maximumque venerantur, ''Adad'' nomen dederunt. Eius nominis interpretatio significat ''unus unus''. (18) Hunc ergo ut potentissimum adorant deum: sed subiungunt eidem deam nomine Adargatin, omnemque potestatem cunctarum rerum [p208]his duobus attribuunt solem terramque intellegentes, nec multitudine nominum enuntiantes divisam eorum per omnes species potestatem, sed argumentis quibus ornantur significantes multiplicem praestantiam duplicis numinis. (19) Ipsa autem argumenta solis rationem locuntur. Namque simulachrum Adad insigne cernitur radiis inclinatis, quibus monstratur vim caeli in radiis esse solis qui demittuntur in terram. Adargatidis simulachrum sursum versum reclinatis radiis insigne est monstrando radiorum vi superne missorum enasci quaecunque terra progenerat. (20) Sub eodem simulachro species leonum sunt, eadem ratione terram esse monstrantes qua Phryges finxere Matrem Deum, id est terram, leonibus vehi. (21) Postremo potentiam solis ad omnium potestatum summitatem referri indicant theologi, qui in sacris hoc brevissima precatione demonstrant dicentes: Ἥλιε παντοκράτορ, κόσμου πνεῦμα, κόσμου δύναμις, κόσμου φῶς. (22) Solem esse omnia et Orpheus testatur his versibus: <poem> Κέκλυθι τηλεπόρου δίνης ἑλικαύγεα κύκλον οὐρανίαις στροφάλιγξι περίδρομον αἰὲν ἑλίσσων, ἄγλαε Ζεῦ Διόνυσε, πάτερ ποντου, πάτερ αἴης, Ἥλιε παγγενέτορ πανταίολε χρυσεοφεγγές. </poem> ===XXIV.=== (1) Hic cum Praetextatus fecisset loquendi finem, omnes in eum adfixis vultibus ammirationem stupore prodebant: dein laudare hic memoriam, ille doctrinam, cuncti religionem, adfirmantes, hunc esse unum archanae deorum naturae conscium, qui [p209]solus divina et adsequi animo et eloqui posset ingenio. (2) Inter haec Evangelus: Equidem, inquit, miror potuisse tantorum potestatem numinum conprehendi: verum, quod Mantuanum nostrum ad singula, cum de divinis sermo est, testem citatis, gratiosius est quam ut iudicio fieri putetur. (3) An ego credam, quod ille, cum diceret: ''Liber et alma Ceres'' pro sole ac luna, non hoc in alterius poetae imitationem posuit, ita dici audiens, cur tamen diceretur ignorans? (4) Nisi forte, ut Graeci omnia sua in inmensum tollunt, nos quoque etiam poetas nostros volumus philosophari: cum ipse Tullius, qui non minus professus est philosophandi studium quam loquendi, quotiens aut de natura deorum aut de fato aut de divinatione disputat, gloriam quam oratione conflavit incondita rerum relatione minuat. (5) Tum Symmachus: De Cicerone, Evangele, qui conviciis inpenetrabilis est, post videbimus: nunc, quia cum Marone nobis negotium est, respondeas volo, utrum poetae huius opera instituendis tantum pueris idonea iudices an alia illis altiora inesse fatearis? Videris enim mihi ita adhuc Virgilianos habere versus qualiter eos pueri magistris praelegentibus canebamus. (6) Immo pueri cum essemus, Symmache, sine iudicio mirabamur, inspicere autem vitia nec per magistros nec per aetatem licebat: quae tamen non pudenter quisquam negabit, cum ipse confessus sit. Qui enim moriens poema suum legavit igni quid nisi famae suae posteritati subtrahendo curavit? (7) [p210]Nec inmerito: eruuit quippe de se futura iudicia, si legeretur petitio deae precantis filio arma a marito cui soli nupserat nec ex eo prolem suscepisse se noverat, vel si mille alia multum pudenda seu in verbis modo Graecis modo barbaris seu in ipsa dispositione operis deprehenderentur. (8) Cumque adhuc dicentem omnes exhorruissent, subtexuit Symmachus: Haec est quidem, Evangele, Maronis gloria, ut nullius laudibus crescat, nullius vituperatione minuatur: verum ista quae proscindis defendere quilibet potest ex plebeia grammaticorum cohorte, ne Servio nostro, qui priscos, ut mea fert opinio, praeceptores doctrina praestat, in excusandis talibus quaeratur iniuria: sed quaero, utrum, cum poetica tibi in tanto poeta displicuerit, nervi tamen oratorii, qui in eodem validissimi sunt, placere videantur? (9) Haec verba primum Evangeli risus excepit. Deinde subiecit: Id hercle restat denique, ut et oratorem Virgilium renuntietis: nec mirum, cum et ad philosophos ambitus vester paulo ante provexerit. (10) Si in hac opinione es, inquit Symmachus, ut Maro tibi nihil nisi poeticum sensisse aestimetur, licet hoc quoque eidem nomen invideris: audi, quid de operis sui multiplici doctrina ipse pronuntiet. Ipsius enim Maronis epistola, qua conpellat Augustum, ita incipit: (11) ''Ego vero frequentes a te litteras accipio'', et infra: ''De Aenea quidem meo, si mehercle iam dignum auribus haberem tuis, libenter mitterem: sed tanta inchoata res est, ut paene vitio mentis tantum opus ingressus mihi videar, cum praesertim, ut scis, alia quoque studia ad id opus multoque potiora inpertiar.'' (12) Nec his Virgilii verbis copia rerum dissonat, quam plerique omnes litteratores [p211]pedibus inlotis praetereunt, tamquam nihil ultra verborum explanationem liceat nosse grammatico. Ita sibi belli isti homines certos scientiae fines et velut quaedam pomeria et effata posuerunt, ultra quae si quis egredi audeat, introspexisse in aedem deae a qua mares absterrentur existimandus sit. (13) Sed nos, quos crassa Minerva dedecet, non patiamur abstrusa esse adyta sacri poematis, sed archanorum sensuum investigato aditu doctorum cultu celebranda praebeamus reclusa penetralia. (14) Et ne videar velle omnia unus amplecti, spondeo violentissima inventa vel sensa rhetoricae in Virgiliano me opere demonstraturum: Eusebio autem, oratorum eloquentissimo, non praeripio de oratoria apud Maronem arte tractatum, quem et doctrina et docendi usu melius exequetur: reliquos omnes qui adestis impense precatus sim, ut quid vestrum quisque praecipuum sibi annotaverit de Maronis ingenio velut ex symbola conferamus. (15) Mirum in modum alacritatem omnibus qui aderant haec verba pepererunt, et adsurgens quisque in desiderium alios audiendi non vidit et se in idem munus vocandum. Itaque hortatu mutuo concitati in adsensum facile [p212]ac libenter animati sunt, intuentesque omnes Praetextatum orabant ut iudicium suum primus aperiret, ceteris per ordinem quem casus sedendi fecerat secuturis. (16) Et Vettius: Equidem inter omnia quibus eminet laus Maronis hoc assiduus lector ammiror, quia doctissime ius pontificium, tamquam hoc professus, in multa et varia operis sui parte servavit: et, si tantae dissertationi sermo non cesserit, promitto fore ut Virgilius noster pontifex maximus adseratur. (17) Post hunc Flavianus: Apud poetam nostrum, inquit, tantam scientiam iuris auguralis invenio, ut, si aliarum disciplinarum doctrina destitueretur, haec illum vel sola professio sublimaret. (18) Eustathius deinde: Maxime, inquit, praedicarem, quanta de Graecis cautus et tamquam aliud agens modo artifici dissimulatione modo professa imitatione transtulerit, ni me maior ammiratio de astrologia totaque philosophia teneret, quam parcus et sobrius operi suo nusquam reprehendendus aspersit. (19) Furius Albinus alterum fovens Praetextati latus, iuxtaque eum Caecina Albinus, ambo vetustatis adfectationem in Virgilio praedicabant, alter [p213]in versibus, Caecina in verbis. (20) Avienus: Non adsumam mihi, ait, ut unam aliquam de Virgilianis virtutibus audeam praedicare, sed audiendo quaecunque dicetis, si quid vel de his mihi videbitur vel iamdudum legenti annotandum visum est, oportunius proferam: modo memineritis a Servio nostro exigendum ut quicquid obscurum videbitur quasi litteratorum omnium longe maximus palam faciat. (21) His dictis et universo coetui conplacitis Praetextatus, cum in se conversa omnium ora vidisset: Philosophia, inquit, quod unicum est munus deorum et disciplina disciplinarum, honoranda est anteloquio: unde meminerit Eustathius primum sibi locum ad disserendum omni alia professione cedente concessum. Huic tu, mi Flaviane, succedes, ut et auditu vestro recreer et aliquanto silentio instaurem vires loquendi. (22) Inter haec servilis moderator obsequii, cui cura vel adolendi Penates vel struendi penum et domesticorum actuum ministros regendi, ammonet dominum familiam pro sollemnitate annui moris epulatam. (23) Hoc enim festo religiosae domus prius famulos instructis tamquam ad usum domini dapibus honorant: et ita demum [p214]patribus familias mensae apparatus novatur. Insinuat igitur praesul famulitii coenae tempus et dominos iam vocare. (24) Tum Praetextatus: Reservandus igitur est Virgilius noster ad meliorem partem diei, ut mane novum inspiciendo per ordinem carmini destinemus. Nunc hora nos ammonet ut honore vestro haec mensa dignetur. Sed et Eustathius et post hunc Nicomachus meminerint crastina dissertatione servari sibi anteloquii functionem. (25) Et Flavianus: Ex placita iam vos lege convenio, ut sequenti die Penates mei beari se tanti coetus hospitio glorientur. His cum omnes assensi esent, ad coenam, alio aliud de his quae inter se contulerant reminiscente adprobanteque, cum magna alacritate animi concesserunt. {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=Saturnalia/II|Liber II }} bwlgnsm47pgk8i5d1kd0sab06mkc96d 275132 275131 2026-08-07T18:06:55Z Demetrius Talpa 13304 275132 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber I }} {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=Saturnalia/II|Liber II }} [p3] ===Praefatio.=== (1) Multas variasque res in hac vita nobis, Eustachi fili, natura conciliavit: sed nulla nos magis quam eorum qui e nobis essent procreati caritate devinxit, eamque nostram in his educandis atque erudiendis curam esse voluit, ut parentes neque, si id quod cuperent ex sententia cederet, tantum ulla alia ex re voluptatis, neque, si contra eveniret, tantum maeroris capere possent. (2) Hinc est quod mihi quoque institutione tua nihil antiquius aestimatur, ad cuius perfectionem compendia longis amfractibus anteponenda ducens moraeque omnis inpatiens non opperior [p4]ut per haec sola promoveas quibus ediscendis naviter ipse invigilas, sed ago ut ego quoque tibi legerim, et quicquid mihi, vel te iam in lucem edito vel antequam nascereris, in diversis seu Graecae seu Romanae linguae voluminibus elaboratum est, id totum sit tibi scientiae supellex, et quasi de quodam litterarum peno, si quando usus venerit aut historiae quae in librorum strue latens clam vulgo est aut dicti factive memorabilis reminiscendi, facile id tibi inventu atque depromptu sit. (3) Nec indigeste tamquam in acervum congessimus digna memoratu: sed variarum rerum disparilitas, auctoribus diversa confusa temporibus, ita in quoddam digesta corpus est, ut quae indistincte atque promiscue ad subsidium memoriae annotaveramus in ordinem instar membrorum cohaerentia convenirent. (4) Nec mihi vitio vertas, si res quas ex lectione varia mutuabor ipsis saepe verbis quibus ab ipsis auctoribus enarratae sunt explicabo, quia praesens opus non eloquentiae ostentationem sed noscendorum congeriem pollicetur: et boni consulas oportet, si notitiam vetustatis modo nostris non obscure modo ipsis antiquorum fideliter verbis recognoscas, prout quaeque se vel enarranda vel transferenda suggesserint. (5) Apes enim quodammodo debemus imitari, quae vagantur et flores carpunt, deinde quicquid attulere disponunt ac per favos dividunt et [p5]sucum varium in unum saporem mixtura quadam et proprietate spiritus sui mutant. (6) Nos quoque quicquid diversa lectione quaesivimus committemus stilo, ut in ordinem eodem digerente coalescat. Nam et in animo melius distincta servantur, et ipsa distinctio non sine quodam fermento quo conditur universitas in unius saporis usum varia libamenta confundit, ut, etiamsi quid apparuerit unde sumptum sit, aliud tamen esse quam unde sumptum noscetur appareat: quod in corpore nostro videmus sine ulla opera nostra facere naturam. (7) Alimenta quae accipimus, quamdiu in sua qualitate perseverant et solida innatant, male stomacho oneri sunt: at cum ex eo quod erant mutata sunt, tum demum in vires et sanguinem transeunt. Idem in his quibus aluntur ingenia praestemus, ut quaecumque hausimus non patiamur integra esse, ne aliena sint, sed in quandam digeriem concoquantur: alioquin in memoriam ire possunt, non in ingenium. (8) Ex omnibus colligamus unde unum fiat ex omnibus, sicut unus numerus fit ex singulis. Hoc faciat noster animus: omnia quibus est adiutus abscondat, ipsum tamen ostendat quod effecit: ut qui odora pigmenta conficiunt ante omnia curant ut nullius sint odoris propria quae condientur, confusura videlicet omnium sucos [p6]odoraminum in spiramentum unum. (9) Vides quam multorum vocibus chorus constet: una tamen ex omnibus reddetur. Aliqua est illic acuta aliqua gravis aliqua media, accedunt viris feminae, interponitur fistula: ita singulorum illic latent voces, omnium apparent, et fit concentus ex dissonis. (10) Tale hoc praesens opus volo: multae in illo artes, multa praecepta sint, multarum aetatum exempla, sed in unum conspirata: in quibus si neque ea quae iam tibi sunt cognita asperneris, nec quae ignota sunt vites, invenies plurima quae sit aut voluptati legere aut cultui legisse aut usui meminisse. (11) Nihil enim huic operi insertum puto aut [p7]cognitu inutile aut difficile perceptu, sed omnia quibus sit ingenium tuum vegetius, memoria adminiculatior, oratio sollertior, sermo incorruptior, nisi sicubi nos sub alio ortos caelo Latinae linguae vena non adiuvet. (12) Quod ab his, si tamen quibusdam forte nonnumquam tempus voluntasque erit ista cognoscere, petitum impetratumque volumus ut aequi bonique consulant, si in nostro sermone nativa Romani oris elegantia desideretur. (13) Sed ne ego incautus sum, qui venustatem reprehensionis incurri a M. quondam Catone profectae in A. Albinum qui cum L. Lucullo consul fuit. (14) Is Albinus res Romanas oratione Graeca scriptitavit. In eius historiae primo scriptum est ad hanc sententiam neminem [p8]succensere sibi convenire, si quid in illis libris parum conposite aut minus eleganter scriptum foret. ''Nam sum'', inquit, ''homo Romanus, natus in Latio; et eloquium Graecum a nobis alienissimum est.'' Ideoque veniam gratiamque malae existimationis, si quid esset erratum, postulavit. (15) Ea cum legisset M. Cato: ''Ne tu'', inquit, ''Aule, nimium nugator es, cum maluisti culpam deprecari quam culpa vacare: nam petere veniam solemus aut cum inprudentes erravimus aut cum noxam imperio conpellentis admisimus. Te'', inquit, ''oro, quis perpulit ut id committeres quod, priusquam faceres, peteres ut ignosceretur?'' (16) Nunc argumentum quod huic operi dedimus velut sub quodam prologi habitu dicemus. ===I.=== (1) Saturnalibus apud Vettium Praetextatum Romanae nobilitatis proceres doctique alii congregantur, et tempus sollemniter feriatum deputant colloquio liberali, convivia quoque sibi mutua comitate praebentes, nec discedentes a se nisi ad nocturnam quietem. (2) Nam per omne spatium feriarum meliorem diei partem seriis disputationibus occupantes coenae tempore sermones conviviales agitant, ita ut nullum diei tempus docte aliquid vel lepide proferendi vacuum relinquatur: sed erit in mensa sermo iocundior, ut habeat voluptatis amplius, severitatis minus. (3) Nam cum apud alios quibus sunt descripta convivia tum in illo Platonis symposio non austeriore aliqua de re conviviarum sermo, sed Cupidinis varia et lepida descriptio est, in quo quidem Socrates non artioribus, ut solet, nodis urget atque inplicat adversarium, sed eludendi magis quam decertandi modo adprehensis dat elabendi [p9]prope atque effugiendi locum. (4) Oportet enim versari in convivio sermones ut castitate integris ita adpetibiles venustate: matutina vero erit robustior disputatio, quae viros et doctos et praeclarissimos deceat. Neque enim Cottae Laelii Scipiones amplissimis de rebus, quoad Romanae litterae erunt, in veterum libris disputabunt: Praetextatos vero Flavianos Albinos Symmachos et Eustathios, quorum splendor similis et non inferior virtus est, eodem modo loqui aliquid licitum non erit. (5) Nec mihi fraudi sit, si uni aut alteri ex his quos coetus coegit matura aetas posterior seculo Praetextati fuit: quod licito fieri Platonis dialogi testimonio sunt, quippe Socrate ita Parmenides antiquior, ut huius pueritia vix illius adprehenderit senectutem, et tamen inter illos de rebus arduis disputatur: inclytum Socrates habita cum Timaeo disputatione consumit, quos constat eodem seculo non fuisse: (6) Paralus [p10]vero et Xanthippus, quibus Pericles pater fuit, cum Protagora apud Platonem disserunt secundo adventu Athenis morante, quos multo ante infamis illa pestilentia Atheniensis absumpserat. Annos ergo coeuntium mitti in digitos exemplo Platonis nobis suffragante non convenit. (7) Quo autem facilius quae ab omnibus dicta sunt apparere ac secerni possent, Decium de Postumiano, quinam ille sermo aut inter quos fuisset, sciscitantem fecimus. Et ne diutius lectoris desideria moremur, iam Decii et Postumiani sermo palam faciet quae huius colloquii vel origo fuerit vel ordo processerit. [p11] ===II.=== (1) Decius: Temptanti mihi, Postumiane, aditus tuos et mollissima consultandi tempora commodo adsunt feriae quas indulget magna pars mensis Iano dicati. Ceteris enim ferme diebus qui perorandis causis oportuni sunt, hora omnino repperiri nulla potest, quin tuorum clientium negotia vel defendas in foro vel domi discas. Nunc autem, scio te enim non ludo sed serio feriari, si est commodum respondere id quod rogatum venio, tibi ipsi, quantum arbitror, non iniocundum, mihi vero gratissimum feceris. (2) Requiro autem abs te id primum, interfuerisne convivio per conplusculos dies continua comitate renovato, eique sermoni quem praedicare in primis quemque apud omnes maximis ornare laudibus diceris? quem quidem ego ex patre audissem, nisi post illa convivia Roma profectus Neapoli moraretur: aliis vero nuper interfui ammirantibus memoriae tuae vires, universa quae tunc dicta sunt per ordinem saepe referentis. (3) Postumianus: Hoc [p12]unum, Deci, nobis (ut et ipse, quantum tua sinit adolescentia, videre et ex patre Albino audire potuisti) in omni vitae cursu optimum visum est, ut, quantum cessare a causarum defensione licuisset, tantum ad eruditorum hominum tuique similium congressum aliquem sermonemque conferrem. (4) Neque enim recte institutus animus requiescere aut utilius aut honestius usquam potest, quam in aliqua oportunitate docte ac liberaliter colloquendi, interrogandique et respondendi comitate. Sed quodnam istud convivium? (5) An vero dubitandum non est, quin id dicas quod doctissimis procerum ceterisque nuper apud Vettium Praetextatum fuit et discurrens post inter reliquos grata vicissitudo variavit? Decius: De hoc ipso quaesitum venio, et explices velim, quale illud convivium fuerit, a quo te abfuisse propter singularem omnium in te amicitiam non opinor. (6) Postumianus: Voluissem equidem, neque id illis, ut aestimo, ingratum fuisset: sed, cum essent amicorum conplures mihi causae illis diebus pernoscendae, ad coenam tum rogatus meditandi non edendi illud mihi tempus esse respondi, hortatusque sum ut alium potius nullo involutum negotio atque a cura liberum quaererent. (7) Itaque factum est. Nam [p13]facundum et eruditum virum, Eusebium rhetorem inter Graecos praestantem omnibus idem nostra aetate professis, doctrinae Latiaris haud inscium, Praetextatis meum in locum invitari imperavit. (8) Decius: Unde igitur illa tibi nota sunt, quae tam iocunde et comiter ad instituendam vitam exemplis, ut audio, rerum copiosissimis et variae doctrinae ubertate prolata digestaque sunt? (9) Postumianus: Cum solstitiali die, qui Saturnaliorum festa quibus illa convivia celebrata sunt consecutus est, forensi cura vacuus laetiore animo essem domi, eo Eusebius cum paucis e sectatoribus suis venit, statimque vultu renidens: (10) Permagna me, inquit, abs te, Postumiane, cum ex aliis tum hoc maxime gratia fateor obstrictum, quod a Praetextato veniam postulando mihi in coenam vacuefecisti locum: itaque intellego non studium tantum tuum sed ipsam quoque, ut aliquid abs te mihi fiat commodi, consentire atque aspirare fortunam. (11) Visne, inquam, restituere id nobis quod debitum tam benigne ac tam libenter fateris, nostrumque hoc otium, quo perfrui raro admodum licet, eo ducere ut his quibus tunc tu interfueris nunc nos interesse videamur? (12) Faciam, inquit, ut vis. Narrabo autem tibi non cibum aut potum, tametsi ea quoque ubertim casteque adfuerint: sed et quae vel in conviviis vel maxime extra mensam ab isdem per tot dies dicta sunt, in quantum potero, animo repetam. (13) Quae quidem ego cum audirem, [p14]ad eorum mihi vitam qui beati a sapientibus dicerentur accedere videbar: nam et quae pridie quam adessem inter eos dicta sunt Avieno mihi insinuante comperta sunt, et omnia scripto mandavi, ne quid subtraheret oblivio: quae si ex me audire gestis, cave aestimes diem unum referendis quae per tot dies sunt dicta sufficere. (14) Decius: Quemnam igitur et inter quos aut unde ortum sermonem, Postumiane, fuisse dicebat? Ita praesto sum indefessus auditor. (15) Tum ille: Declinante, inquit, in vesperum die quem Saturnale festum erat insecuturum, cum Vettius Praetextatus domi convenire se gestientibus copiam faceret, eo venerunt Aurelius Symmachus et Caecina Albinus, cum aetate tum etiam moribus ac studiis inter se coniunctissimi. Hos Servius inter grammaticos doctorem recens professus, iuxta doctrina mirabilis et amabilis verecundia, terram intuens et velut latenti similis sequebatur. (16) Quos cum aspexisset obviamque processisset ac perblande salutavisset, conversus ad Furium Albinum, qui tum forte cum Avieno aderat: Visne, ait, mi Albine, cum his quos advenisse peroportune vides quosque iure civitatis nostrae lumina dixerimus eam rem de qua inter nos nasci coeperat sermo communicemus? Quidni maxime velim? (17) Albinus inquit, nec enim ulla alia de re quam de doctis quaestionibus colloqui aut nobis aut [p15]his potest esse iocundius. (18) Cumque consedissent, tum Caecina: Quidnam id sit, mi Praetextate, tametsi adhuc nescio, dubitare tamen non debeo esse scitu optimum, cum et vobis ad colloquendum causam attulerit et nos eius esse expertis non sinatis. (19) Atqui scias oportet eum inter nos sermonem fuisse, ait, quoniam dies crastinus festis Saturno dicatis initium dabit, quando Saturnalia incipere dicamus, id est quando crastinum diem initium sumere existimemus. (20) Et inter nos quidem parva quaedam de hac disputatione libavimus: verum quia te quicquid in libris latet investigare notius est quam ut per verecundiam negare possis, pergas volo in medium proferre quicquid de hoc quod quaerimus edoctum tibi conprehensumque est. ===III.=== (1) Tum Caecina: Cum vobis qui me in hunc sermonem adducitis nihil ex omnibus quae veteribus elaborata sunt aut ignoratio neget aut oblivio subtrahat, superfluum video inter scientes nota proferre. Sed ne quis me aestimet dignatione consultationis gravari, quicquid de hoc mihi tenuis memoria suggesserit paucis revolvam. Post haec, cum omnes paratos ad audiendum erectosque vidisset, ita exorsus est. (2) M. Varro in libro Rerum [p16]humanarum quem de diebus scripsit: ''Homines'', inquit, ''qui ex media nocte ad proximam mediam noctem his horis viginti quattuor nati sunt uno die nati dicuntur.'' (3) Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solis occasum ante mediam noctem natus sit illo quem nox secuta est, contra vero qui in sex noctis horis posterioribus nascitur eo die videatur natus qui post eam noctem diluxerit. (4) '' Athenienses autem aliter observare'' idem Varro in eodem libro scripsit, ''eosque a solis occasu ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere: Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem id spatium unius diei nomine vocare: Umbros vero unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem. (5) Quod quidem'', inquit Varro, ''nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Umbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiatus et qui post Kalendas [p17]erit usque ad horum eius diei sextam.'' (6) Populum autem Romanum ita uti Varro dixit dies singulos annumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. Sacra sunt enim Romana partim diurna, alia nocturna, et ea quae diurna sunt ** ab hora sexta noctis sequentis nocturnis sacris tempus inpenditur. (7) Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet. Nam magistratus, quando uno die eis et auspicandum est et id agendum super quo processit auspicium, [p18]post mediam noctem auspicantur et post exortum solem agunt, auspicatique et egisse eodem die dicuntur. (8) Praeterea tribuni plebis, quos nullum diem integrum abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam noctem sequentem revertuntur, non videntur abfuisse diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi partem aliquam illius in urbe consumunt. (9) Quintum quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, a. d. IV. Kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse inpleri trinoctium quo abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent qui inciperet ex Kalendis. (10) Virgilius quoque [p19]id ipsum ostendit, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita atque operta veteris ritus significatione: <poem> ''Torquet'', inquit, ''medios nox humida cursus: ''Et me saevus equis oriens adflavit anhelis.'' </poem> His enim verbis diem quem Romani civilem appellaverunt a sexta noctis hora oriri ammonet. (11) Idem poeta quando nox quoque incipiat expressit in sexto. Cum enim dixisset: <poem> Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis Iam medium aetherio cursu traiecerat axem,'' </poem> mox suggessit vates: <poem> Nox ruit, Aenea: nos flendo ducimus horas. </poem> Ita observantissimus civilium definitionum diei et noctis initia descripsit. Qui dies ita dividitur. (12) Primum tempus diei dicitur ''mediae noctis inclinatio'': deinde ''gallicinium'', inde ''conticuum'', cum et galli conticescunt et homines etiam tum quiescunt: deinde ''diluculum'', id es cum incipit dinosci dies: inde ''mane'', cum dies clarus est. (13) ''Mane'' autem dictum, aut quod ab inferioribus locis, id [p20]est a Manibus, exordium lucis emergat, aut, quod verius mihi videtur, ab omine boni nominis. Nam et Lanubini ''mane'' pro bono dicunt: sicut apud nos quoque contrarium est ''inmane'', ut ''inmanis belua'' vel ''inmane facinus'' et hoc genus cetera pro non bono. (14) Deinde ''a mane ad meridiem'', hoc est ad medium diei: inde iam supra vocatur ''tempus occiduum'', et mox ''suprema tempestas'', hoc est diei novissimum tempus, sicut expressum est in duodecim tabulis: SOLIS OCCASUS SUPREMA TEMPESTAS ESTO: (15) deinde [p21]''vespera'', quod a Graecis tractum est. Illi enim ἑσπέραν a stella Hespero dicunt: unde et Hesperia Italia, quod occasui subiecta sit, nominatur. Ab hoc tempora ''prima fax'' dicitur, deinde ''concubia'', et inde ''intempesta'', quae non habet idoneum tempus rebus gerendis. (16) Haec est diei civilis a Romanis observata divisio. Ergo noctu futura, cum media esse coeperit, auspicium Saturnaliorum erit, quibus die crastini most inchoandi est. ===IV.=== (1) Hic, cum omnes quasi vetustatis promptuarium Albini memoriam laudavissent, Praetextatus Avienum videns Furio insursurrantem: Quidnam hoc est, mi Aviene, inquit, quod uni Albino [p22]indicatum clam ceteris esse velis? (2) Tum ille: Moveor quidem auctoritate Caecinae, nec ignoro errorem in tantam non cadere doctrinam: aures tamen meas ista verborum novitas perculit, cum ''noctu futura'' et ''die crastini'' magis quam ''futura nocte'' et ''die crastino'' dicere, ut regulis placet, maluit. (3) Nam ''noctu'' non appellatio sed adverbium est: porro ''futura'', quod nomen est, non potest cum adverbio convenire: nec dubium est hoc inter se esse ''noctu'' et ''nocte'' quod ''diu'' et ''die'': et rursus ''die'' et ''crastini'' non de eodem casu sunt, et nisi casus idem nomina in eiusmodi elocutione non iungit. ''Saturnaliorum'' deinde cur malimus quam ''Saturnalium'' dicere, opto dinoscere. (4) Ad haec cum Caecina renidens taceret, et Servius a Symmacho rogatus esset, quidnam de his existimaret: Licet, inquit, in hoc coetu non minus doctrina quam nobilitate reverendo magis mihi discendum sit quam docendum, famulabor tamen arbitrio iubentis, et insinuabo primum de Saturnalibus, post de ceteris, unde sit sic eloquendi non novitas sed vetustas. (5) Qui ''Saturnalium'' dicit regula innititur: nomina enim quae dativum pluralem in ''bus'' mittunt numquam genitivum eiusdem numeri syllaba crevisse patiuntur, sed aut totidem habet, ut ''monilibus monilium'', ''sedilibus sedilium'', aut una syllaba minus est, ut ''carminibus carminum'', [p23]''liminibus liminum'': sic ergo ''Saturnalibus'' rectius ''Saturnalium'' quam ''Saturnaliorum''. (6) Sed qui ''Saturnaliorum'' dicunt auctoritate magnorum muniuntur virorum. Nam et Salustius in tertia ''Bacchanaliorum'' ait, et Masurius Fastorum secundo: ''Vinaliorum dies'', inquit, ''Iovi sacer est, non, ut quidam putant, Veneri''. (7) Et, ut ipsos quoque grammaticos in testimonium citem, Verrius Flaccus in eo libello qui ''Saturnus'' inscribitur: ''Saturnaliorum'', inquit, ''dies apud Graecos quoque festi habentur'', et in eodem libro: ''Dilucide me'', inquit, ''de constitutione Saturnaliorum scripsisse arbitror''. Item Iulius Modestus de feriis: ''Saturnaliorum'', inquit, ''feriae'', et in eodem libro: ''Antias'', inquit, ''Agonaliorum repertorem Numam Pompilium refert''. (8) Haec tamen, inquies, auctoritas quaero an possit aliqua ratione defendi. Plane, quatenus alienum non est committi grammaticum cum sua analogia, temptabo suspicionibus eruere, quid sit quod eos a solita enuntiatione detorserit, ut mallent ''Saturnaliorum'' quam ''Saturnalium'' dicere. (9) Ac primum aestimo, quod haec nomina, quae sunt festorum dierum neutralia carentque numero singulari, diversae conditionis esse voluerunt ab his nominibus quae utroque numero figurantur. ''Compitalia'' enim et ''Bacchanalia'' [p24]et ''Agonalia Vinalia''que et reliqua his similia festorum dierum nomina sunt, nec singulariter nominantur, aut, si singulari numero dixeris, non idem significabis, nisi adieceris festum, ut ''Bacchanale festum'', ''Agonale festum'' et reliqua, ut iam non positivum sit, sed adiectivum, quod Graeci ἐπίθετον vocant. (10) Animati sunt ergo ad faciendam discretionem in genitivo casu, ut ex hac declinatione exprimerent nomen sollemnis diei, scientes in nonnullis saepe nominibus dativo in ''bus'' exeunte nihilominus genitivum in ''rum'' finiri, ut ''domibus domorum'', ''duobus duorum'', ''ambobus amborum''. (11) Ita et ''viridia'', dum ἀντὶ ἐπιθέτου accipiuntur, genitivum in ''um'' faciunt, ut ''viridia prata'', ''viridium pratorum'': cum vero ipsam loci viriditatem significare volumus, ''viridiorum'' dicimus, ut cum dicitur: ''formosa facies viridiorum'': tunc enim ''viridia'' quasi positivum ponitur, non accidens. (12) Tanta autem apud veteres fuit licentia huius genitivi, ut Asinius Pollio ''vectigaliorum'' frequenter usurpet, quod ''vectigal'' non minus dicatur quam ''vectigalia''. Sed et cum legamus: ''Laevaque ancile gerebat'', tamen et ''anciliorum'' relatum est. (13) Videndum [p25]ergo, ne magis varietas veteres delectaverit, quam ut ad amussim verum sit festorum dierum nomina sic vocata. Ecce enim et praeter sollemnium dierum vocabula alia quoque sic declinata repperimus, ut praecedens sermo patefecit, ''viridiorum'' et ''vectigaliorum'' et ''anciliorum'': (14) sed et ipsa festorum nomina secundum regulam declinata apud veteres repperio, siquidem Varro ''Feralium diem'' ait ''a ferendis in sepulchra epulis'' dici. Non dixit ''Feraliorum'': et alibit ''Floralium'', non ''Floraliorum'', ait, cum idem non ludos Florales illic, sed ipsum festum Floralia significaret. (15) Masurius etiam secundo Fastorum: ''Liberalium dies'', inquit, ''a pontificibus agonium Martiale appellatur'', et in eodem libro: ''Eam noctem deincepsque insequentem diem, qui est Lucarium'', non dixit ''Lucariorum'': itemque ''Liberalium'' multi dixerunt, non ''Liberaliorum''. (16) Unde pronuntiandum est veteres indulsisse copiae per varietatem, [p26]ut dicebant ''exanimos'' et ''exanimes'', ''inermos'' et ''inermes'', tum ''hilaros'' atque ''hilares'': et ideo certum est licito et ''Saturnalium'' et ''Saturnaliorum'' dici, cum alterum regula cum auctoritate, alterum, etsi sola sed multorum, defendit auctoritas. (17) Reliqua autem verba quae Avieno nostro nova visa sunt veterum nobis sunt testimoniis adferenda. Ennius enim, nisi cui videtur inter nostrae aetatis politiores munditias respuendus, ''noctu concubia'' dixit his versibus: <poem> Qua Galli furtim noctu summa arcis adorti Moenia concubia, vigilesque repente cruentant. </poem> (18) Quo in loco animadvertendum est non solum quod ''noctu concubia'', sed quod etiam ''qua noctu'' dixerit. Et hoc posuit in Annalium septimo, in quorum tertio clarius idem dixit: <poem> Hac noctu filo pendebit Etruria tota. </poem> Claudius etiam Quadrigarius Annali tertio: ''Senatus autem de nocte convenire, noctu multa domum dimitti.'' (19) Non esse ab re puto hoc in loco id quoque ammonere, quod decemviri in duodecim tabulis inusitatissime ''nox'' pro ''noctu'' dixerunt. Verba haec sunt: SI NOX FURTUM FACTUM SIT. SI IM OCCISIT IURE CAESUS ESTO: [p27]in quibus verbis id etiam notandum, quod ab eo quod est ''is'' non ''eum'' casu accusativo sed ''im'' dixerunt. (20) Sed nec ''die crastini'' a doctissimo viro sine veterum auctoritate prolatum est, quibus mos erat modo ''diequinti'' modo ''diequinte'' pro adverbio copulate dicere: cuius indicium est quod syllaba secunda corripitur, quae natura producitur, cum solum dicitur ''die''. (21) Quod autem diximus extremam istius vocis syllabam tum per ''e'' tum per ''i'' scribi, consuetum id veteribus fuit, ut his litteris plerumque in fine indifferenter uterentur, sicut ''praefiscine'' et ''praefiscini'', ''proclive'' et ''proclivi''. (22) Venit ecce illius versus Pomponiani in mentem, qui est ex Atellanita quae Maebia inscribitur: <poem> Dies hic sextus, cum nihil egi: die quarte moriar fame.'' </poem> (23) [p28]''Die pristine'' eodem modo dicebatur, quod significabat ''die pristino'', id est priore: quod nunc ''pridie'' dicitur converso conpositionis ordine, quasi ''pristino die''. (24) Nec infitias eo lectum apud veteres ''die quarto'': sed invenitur hoc de transacto, non de futuro, positum. Nam Cn. Mattius homo inpense doctus in Mimiambis pro eo dicit quod ''nudius quartus'' nos dicimus in his versibus: <poem> Nuper die quarto, ut recordor, et certe Aquarium urceum unicum domi fregit.'' </poem> Hoc igitur intererit, ut ''die quarto'' quidem de praeterito dicamus, ''die quarte'' autem de futuro. (25) Verum ne de ''die crastini'' nihil retulisse videamur, suppetit Coelianum illud ex libro Historiarum secundo: ''Si vis mihi equitatum dare et ipse cum cetero exercitu me sequi, die quinti Romae in Capitolio curabo tibi coenam coctam.'' (26) Hic Symmachus Coelius tuus, inquit, et historiam et verbum ex Originibus M. Catonis accepit, apud quem ita scriptum est: ''Igitur [p29]dictatorem Carthaginiensium magister equitum monuit: Mitte mecum Romam equitatum, die quinti in Capitolio tibi coena cocta erit.'' Et Praetextatus: (27) Aestimo nonnihil ad demonstrandum consuetudinem veterum etiam praetoris verba conferre quibus more maiorum ferias concipere solet quae appellantur Compitalia. Ea verba haec sunt: DIE NONI POPOLO ROMANO QUIRITIBUS COMPITALIA ERUNT. ===V.=== (1) Tum Avienus aspiciens Servium: Curius, inquit, et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, vel etiam his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt: neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi [p30]coluisse in Italia dicuntur, sed aetatis suae verbis loquebantur: tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, vis nobis verba multis iam seculis oblitterata revocare, ad quorum congeriem praestantes quoque viros, quorum memoriam continuus legendi usus instruit, incitasti. (2) Sed antiquitatum vobis placere iactatis, quod honesta et sobria et modesta sit: vivamus ergo moribus praeteritis, praesentibus verbis loquamur. Ego enim id quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est habeo semper in memoria atque in pectore, ut, tamquam scopulum, sic fugiam infrequens atque insolens verbum. (3) Mille denique verborum talium est quae, cum in ore priscae auctoritatis crebro fuerint, exauctorata tamen a sequenti aetate repudiataque sunt. Horum copiam proferre nunc possem, ni tempus noctis iam propinquantis necessariae discessionis nos ammoneret. (4) Bona verba quaeso, Praetextatus morali, ut adsolet, gravitate subiecit, nec insolenter parentis artium antiquitatis [p31]reverentiam verberemus, cuius amorem tu quoque dum dissimulas magis prodis. Cum enim dicis: ''mille verborum est'', quid aliud sermo tuus nisi ipsam redolet vetustatem? (5) Nam licet M. Cicero in oratione quam pro Milone concepit ita scriptum reliquerit: ''Ante fundum Clodii, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium'', non ''versabantur'', quod in libris minus accurate scriptis repperiri solet, et in sexta in Antonium: ''Qui umquam in illo Iano inventus est qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?'': licet Varro quoque, eiusdem seculi homo, in septimo decimo Humanarum dixerit: ''Plus mille et centum annorum est'': tamen fiduciam sic conponendi non nisi ex antecedentium auctoritate sumpserunt. (6) Nam Quadrigarius in tertio Annalium ita scripsit: ''Ibi occiditur mille hominum'', et Lucilius in tertio Satirarum: <poem> Ad portum mille a porta est, sex inde Salernum. </poem> Alibi vero etiam declinationem huius nominis executus est. (7) Nam in libro quinto decimo ita dicit: [p32]<poem> Hunc milli passum qui vicerit atque duobus Campanus sonipes subcursor nullus sequetur Maiore spatio, ac diversus videbitur ire.'' </poem> Item in libro nono: <poem> Tu milli nummum potes uno quaerere centum. </poem> (8) ''Milli passum'' dixit pro ''mille passibus'' et ''milli nummum'' pro ''mille nummis'', aperteque ostendit ''mille'' et vocabulum esse et singulari numero dici et casum etiam capere ablativum, eiusque plurativum esse ''milia''. (9) ''Mille'' enim non ex eo ponitur quod Graece χίλια dicuntur, sed quod χιλιάς, et sicut una χιλιὰςet duae χιλιάδες, ita ''unum mille'' et ''duo milia'' veteres certa atque directa ratione dicebant. (10) Et heus tu hisne tam doctis viris, quorum M. Cicero et Varro imitatores se gloriantur, adimere vis in verborum comitiis ius suffragandi, et tamquam sexagenarios maiores de [p33]ponte deicies? (11) Plura de hoc dissereremus, ni vos invitos ab invito discedere hora cogeret. Sed vultisne diem sequentem, quem plerique omnes abaco et latrunculis conterunt, nos istis sobriis fabulis a primo lucis in coenae tempus, ipsam quoque coenam non obrutam poculis, non lascivientem ferculis, sed quaestionibus doctis pudicam et mutuis ex lecto relationibus exigamus? (12) Sic enim ferias prae omni negotio fetas commodi senserimus, non animum, ut dicitur, remittentes (nam remittere, inquit Musonius, animum quasi amittere est) sed demulcentes eum paulum, atque laxantes iocundis honestisque sermonum inlectationibus. Quod si ita decernitis, dis Penatibus meis huc conveniendo gratissimum feceritis. (13) Tum Symmachus: Nullus, qui quidem se dignum hoc conventu meminerit, sodalitatem hanc vel ipsum conventus regem repudiabit: sed, ne quid ad perfectionem coetus desideretur, invitandos [p34]ad eundem congressum convictumque censeo Flavianum qui, quantum sit mirando viro Venusto patre praestantior, non minus ornatu morum gravitateque vitae quam copia profundae eruditionis adseruit: simulque Postumianum, qui forum defensionum dignatione nobilitat: et Eustathium, qui tantus in omni genere philosophiae est, ut solus nobis repraesentet ingenia trium philosophorum de quibus nostra antiquitas gloriata est. (14) Illos dico quos Athenienses quondam ad senatum legaverant impetratum uti multam remitteret quam civitati eorum fecerat propter Oropi vastationem. [p35]Ea multa fuerat talentum fere quingentum. (15) Erant isti philosophi Carneades ex Academia, Diogenes Stoicus, Critolaus Peripateticus: quos ferunt seorsum quemque ostentandi gratia per celeberrima urbis loca magno conventu hominum dissertavisse. (16) Fuit, ut relatum est, facundia Carneades violenta et rapida, scita et tereti Critolaus, modesta Diogenes et sobria; sed in senatum introducti interprete usi sunt Coelio senatore. At hic noster cum sectas omnes adsecutus sed probabiliorem secutus sit, omniaque haec inter Graecos genera dicendi solus inpleat, inter nos tamen ita sui locuples interpres est, ut nescias qua lingua facilius vel ornatius expleat operam disserendi. (17) Probavere omnes Q. Aurelii iudicium quo edecumatos elegit sodales: atque his ita constitutis primum a Praetextato simul deinde a se discedentes domum quisque suam regressi sunt. [p36] ===VI.=== (1) Postero die ad aedes Vettii matutini omnes inter quos pridie convenerat adfuerunt, quibus Praetextatus in bibliothecam receptis, in qua eos opperiebatur: (2) Praeclarum, inquit, diem mihi fore video, cum et vos adestis et adfuturos se illi quos ad conventus nostri societatem rogari placuit spoponderunt. Soli Postumiano antiquior visa est instruendarum cura defensionum, in cuius abnuentis locum Eusebium Graia et doctrina et facundia clarum rhetorem subrogavi, insinuatumque omnibus, ut ab exorto die se nobis indulgerent, quandoquidem nullis hodie officiis publicis occupari fas esset: togatus certe vel trabeatus paludatusve seu praetextatus hac die videtur nullus. (3) Tum Avienus (ut ei interpellandi [p37]mos erat): Cum sacrum mihi, ait, ac reipublicae nomen, Praetextate, tuum inter vocabula diversi habitus refers, ammoneor non ludicrae, ut aestimo, quaestionis. Cum enim vestitus togae vel trabeae seu paludamenti nullum de se proprii nominis usum fecerit, quaero abs te, cur hoc de solo praetextae habitu usurpaverit vetustas, aut huic nomini quae origo contigerit? (4) Inter haec Avieni dicta Flavianus et Eustathius, par insigne amicitiae, ac minimo post Eusebius ingressi alacriorem fecere coetum, acceptaque ac reddita salutatione consederunt percontantes quidnam offenderint sermocinationis. (5) Tum Vettius: Peroportune adfuistis, inquit, adsertorem quaerenti. Movet enim mihi Avienus noster nominis quaestionem, et ita originem eius efflagitat, tamquam fides ab eo generis exigenda sit. Nam cum nullus sit qui appelletur suo nomine vel togatus vel trabeatus vel paludatus, cur Praetextatus nomen habeatur postulat in medium proferri. (6) Sed et cum posti inscriptum sit Delphici templi, et unius e numero septem sapientum [p38]eadem sit ista sententia, γνῶθι σεαυτὸν, quid in me scire aestimandus sim, si nomen ignoro? Cuius mihi nunc et origo et causa dicenda est. (7) Tullus Hostilius, rex Romanorum tertius, debellatis Etruscis sellam curulem lictoresque et togam pictam atque praetextam, quae insignia magistratuum Etruscorum erant, primus ut Romae haberentur instituit. Sed praetextam illo seculo puerilis non usurpabat aetas: erat enim, ut cetera quae enumeravi, honoris habitus. (8) Sed postea Tarquinius Demarati exulis [p39]Corinthii filius Priscus, quem quidam Lucumonem vocitatum ferunt, rex tertius ab Hostilio, quintus a Romulo, de Sabinis egit triumphum: quo bello filium suum annos quattuordecim natum, quod hostem manu percusserat, et pro contione laudavit et bulla aurea praetextaque donavit, insigniens puerum ultra annos fortem praemiis virilitatis et honoris. (9) Nam sicut praetexta magistratuum, ita bulla gestamen erat triumphantium, quam in triumpho prae se gerebant inclusis intra eam remediis quae crederent adversus invidiam valentissima. (10) Hinc deductus mos ut praetexta et bulla in usum puerorum nobilium usurparentur ad omen ac vota conciliandae virtutis ei similis cui primis in annis munera ista cesserunt. (11) Alii putant eundem Priscum, cum is statum civium sollertia providi principis ordinaret, cultum quoque ingenuorum puerorum inter praecipua duxisse, instituisseque ut patricii bulla aurea cum toga cui purpura praetexitur uterentur, dumtaxat illi quorum patres curulem gesserant magistratum: (12) ceteris autem ut praetexta tantum uterentur indultum, sed usque ad eos quorum parentes equo stipendia iusta meruissent: libertinis vero nullo iure uti praetextis licebat, ac multo minus peregrinis, quibus nulla esset cum Romanis necessitudo. (13) Sed postea libertinorum quoque filiis praetexta concessa est ex causa tali, quam M. Laelius [p40]augur refert, qui bello Punico secundo duumviros dicit ex senatus consulto propter multa prodigia libros Sibyllinos adisse et inspectis his nuntiasse in Capitolio supplicandum lectisterniumque ex conlata stirpe faciendum, ita ut libertinae quoque quae longa veste uterentur in eam rem pecuniam subministrarent. (14) Acta igitur obsecratio est pueris ingenuis itemque libertinis sed et virginibus patrimis matrimisque pronuntiantibus carmen: ex quo concessum ut libertinorum quoque filii, qui ex iusta dumtaxat matrefamilias nati fuissent, togam praetextam et lorum in collo pro bullae decore gestarent. (15) Verrius Flaccus ait, cum populus Romanus pestilentia laboraret, essetque responsum id accidere, [p41]quod di despicerentur, anxiam urbem fuisse, quia non intellegeretur oraculum, evenisseque ut Circensium die puer de coenaculo pompam superne despiceret et patri referret quo ordine secreta sacrorum in archa pilenti conposita vidisset: qui cum rem gestam senatui nuntiasset, placuisse velari loca ea qua pompa veheretur, atque ita peste sedata puerum qui ambiguitatem sortis absolverat togae praetextae usum munus impetravisse. (16) Vetustatis peritissimi referunt in raptu Sabinarum unam mulierem nomine Hersiliam, dum adhaeret filiae, simul raptam: quam cum Romulus Hosto cuiusdam ex agro Latino qui in asylum eius confugerat virtute conspicuo uxorem dedisset, natum ex ea puerum, antequam alia ulla Sabinarum partum ederet: eum, quod primus esset in hostico procreatus, Hostum Hostilium a matre vocitatum et eundem a Romulo bulla aurea ac praetextae insignibus honoratum. Is enim [p42]cum raptas ad consolandum vocasset, spopondisse fertur se eius infanti quae prima sibi civem Romanum esset enixa, illustre munus daturum. (17) Nonnulli credunt ingenuis pueris attributum, ut cordis figuram in bulla ante pectus annecterent, quam inspicientes ita demum se homines cogitarent, si corde praestarent, togamque praetextam his additam, ut ex purpurae rubore ingenuitatis pudore regerentur. (18) Diximus unde ''praetexta'' adiecimus et causas quibus aestimatur concessa pueritiae: nunc idem habitus quo argumento transierit in usum nominis paucis explicandum est. (19) Mos antea senatoribus fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. Cum in senatu res maior quaepiam consultabatur eaque in posterum diem prolata est, placuit ut hanc rem super qua tractavissent ne quis enuntiaret priusquam decreta esset. (20) Mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontatur filium quidnam in senatu egissent Patres. Puer respondit tacendum esse, neque id dici licere. Mulier fit audiendi cupidior: secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: [p43]quaerit igitur conpressius violentiusque. (21) Tum puer urgente matre lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius magisque e re publica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. (22) Hoc illa ubi audivit, animo conpavescit: domo trepidans egreditur: ad ceteras matronas adfert: postridieque ad senatum copiosae matrumfamilias catervae confluunt. Lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret quam ut uni duae. (23) Senatores ingredientes curiam quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio isthaec vellet mirabantur, et ut non parvae rei prodigium illam verecundi sexus inpudicam insaniam pavescebant. Puer Papirius publicum metum demit. (24) Nam in medium curiae progressus, quid ipsi mater audire institisset, quid matri ipse simulasset, sicuti fuerat, enarrat. (25) Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultumque facit uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant praeter illum unum Papirium. Eique puero postea cognomentum honoris gratia decreto [p44]inditum ''Praetextatus'', ob tacendi loquendique in praetextata aetate prudentiam. (26) Hoc cognomentum postea familiae nostrae in nomen haesit. Non aliter dicti Scipiones, nisi quod Cornelius qui cognominem patrem luminibus carentem pro baculo regebat Scipio cognominatus nomen ex cognomine posteris dedit: sic Messala tuus, Aviene, dictus a cognomento Valerii Maximi qui, postquam Messanam urbem Siciliae nobilissimam cepit, Messala cognominatus est. (27) Nec mirum si ex cognominibus nata sunt nomina, cum contra et cognomina ex propriis sint tracta nominibus, ut ab Aemilio Aemilianus, a Servilio Servilianus. (28) Hic subiecit Eusebius: Messala et Scipio, alter de pietate, de virtute alter, ut refers, cognomina reppererunt. Sed Scropha et Asina, quae viris non mediocribus cognomenta sunt, volo dicas unde contigerint, cum contumeliae quam honori propiora videantur. (29) Tum ille: Nec honor nec iniuria sed casus fecit haec nomina. Nam Asinae cognomentum Corneliis datum est, quoniam princeps Corneliae gentis empto fundo seu filia data marito, cum sponsores ab eo sollemniter poscerentur, asinam cum pecuniae onere produxit in forum, quasi pro sponsoribus praesens pignus. Tremellius vero Scropha cognominatus est eventu tali. Is Tremellius cum familia [p45]atque liberis in villa erat. Servi eius, cum de vicino scropha erraret, subreptam conficiunt: vicinus advocatis custodibus omnia circumvenit, ne qua ecferri possit: isque ad dominum appellat restitui sibi pecudem. Tremellius, qui ex vilico rem conperisset, scrophae cadaver sub centonibus conlocat super quos uxor cubabat: quaestionem vicino permittit. Cum ventum est ad cubiculum, verba iurationis concipit: nullam esse in villa sua scropham nisi istam, inquit, quae in centonibus iacet: lectulum monstrat. Ea facetissima iuratio Tremellio Scrophae cognomentum dedit. ===VII.=== (1) Dum ista narrantur, unus e famulitio, cui provincia erat admittere volentes dominum convenire, Evangelum adesse nuntiat cum Disario, qui tunc Romae praestare videbatur ceteris medendi artem professis. (2) Conrugato indicavere vultu plerique de considentibus Evangeli interventum otio suo inamoenum minusque [p46]placido conventui congruentem. Erat enim amarulenta dicacitate et lingua proterve mordaci, procax ac securus offensarum quas sine delectu cari vel non amici in se passim verbis odia serentibus provocabat. Sed Praetextatus, ut erat in omnes aeque placidus ac mitis, ut admitterentur missis obviis imperavit. (3) Quos Horus ingredientes commodum consecutus comitabatur, vir corpore atque animo iuxta validus, qui post inter pugiles palmas ad philosophiae studia migravit, sectamque Antisthenis et Cratetis atque ipsius Diogenis secutus inter Cynicos non incelebris habebatur. (4) Sed Evangelus, postquam tantum coetum adsurgentem sibi ingressus offendit: Casusne, inquit, hos omnes ad te, Praetextate, contraxit, an altius quiddam cui remotis arbitris opus sit cogitaturi ex disposito convenistis? Quod si ita est, ut aestimo, abibo potius quam me vestris miscebo secretis, a quibus me amovebit voluntas, licet fortuna fecisset inruere. (5) Tunc Vettius, quamvis ad omnem patientiam constanter animi tranquillitate firmus, nonnihil tamen consultatione tam proterva motus: (6) Si aut me, [p47]inquit, Evangele, aut haec innocentiae lumina cogitasses, nullum inter nos tale secretum opinarere, quod non vel tibi vel etiam vulgo fieri dilucidum posset, quia neque ego sum inmemor nec horum quemquam inscium credo sancti illius praecepti philosophiae, ''sic loquendum esse cum hominibus, tamquam dii audiant; sic loquendum cum diis, tamquam homines audiant'': cuius secunda pars sancit ne quid a dis petamus quod velle nos indecorum sit hominibus confiteri. (7) Nos vero, ut et honorem sacris feriis haberemus et vitaremus tamen torporem feriandi atque otium in negotium utile verteremus, convenimus diem totum doctis fabulis velut ex symbola conferendis daturi. (8) Nam si per sacra sollemnia ''rivos deducere religio nulla prohibet'', si ''salubri fluvio mersare oves'' fas et iura permittunt: cur non religionis honor putetur dicare sacris diebus sacrum studium litterarum? (9) Sed quia vos quoque deorum aliquis nobis additos voluit, facite, si volentibus vobis erit, diem communibus et fabulis et epulis exigamus, quibus ut omnes hodie qui praesentes sunt acquiescant impetratum teneo. (10) Tunc ille: Supervenire fabulis non evocatos haud equidem turpe existimatur: verum sponte inruere in convivium aliis praeparatum nec Homero sine nota vel in fratre memoratum est, et vide ne [p48]nimium arroganter tres tibi velis Menelaos contigisse, cum illi tanto regi unus evenerit. (11) Tum omnes Praetextatum iuvantes orare blandeque ad commune invitare consortium, Evangelum quidem saepius et maxime, sed nonnumquam et cum eo pariter ingressos. (12) Inter haec Evangelus petitu omnium temperatus: M. Varronis, inquit, librum vobis arbitror non ignotum ex saturis Menippeis qui inscribitur: ''Nescis quid vesper vehat'', in quo convivarum numerum hac lege definit, ut neque minor quam Gratiarum sit, neque quam Musarum numerosior. Hic video excepto rege convivii tot vos esse quot Musae sunt: quid ergo perfecto numero quaeritis adiciendos? (13) Et Vettius: Hoc, inquit, nobis praesentia vestra praestabit, ut et Musas inpleamus et Gratias, quas ad festum deorum omnium principis aequum est convenire. Cum igitur consedissent, Horus Avienum intuens, quem familiarius frequentare solitus erat: (14) In hoc, inquit, Saturni cultu, quem [p49]deorum principem dicitis, ritus vester ab Aegyptiorum religiosissima gente [dissentit. Nam illi neque Saturnum nec ipsum Sarapim receperant] in archana templorum usque ad Alexandri Macedonis occasum: post quem tyrannide Ptolemaeorum pressi hos quoque deos in cultum recipere Alexandrinorum more, apud quos praecipue colebantur, coacti sunt. (15) Ita tamen imperio paruerunt, ut non omnino religionis suae observata confunderent. Nam quia numquam fas fuit Aegyptiis pecudibus aut sanguine sed precibus et ture solo placare deos, his autem duobus advenis hostiae erant ex more mactandae: fana eorum extra pomerium locaverunt, ut et illi sacrificii sollemnis sibi cruore colerentur nec tamen urbana templa morte pecudum polluerentur: nullum itaque Aegypti oppidum intra muros suos aut Saturni aut Sarapis fanum recepit. (16) Horum alterum vix aegreque a vobis admissum audio: Saturnum [p50]vero vel maximo inter ceteros honore celebratis. Si ergo nihil est quod me hoc scire prohibeat, volo in medium proferatur. (17) Hic Avienus in Praetextatum expectationem consulentis remittens: Licet omnes, ait, qui adsunt pari doctrina polleant, sacrorum tamen Vettius unice conscius potest tibi et originem cultus qui huic deo penditur et causam festi sollemnis aperire. Quod cum Praetextatus in alios refundere temptasset, omnes ab eo impetraverunt ut ipse dissereret. (18) Tunc silentio facto ita exorsus est. Saturnaliorum originem illam mihi in medium proferre fas est, non quae ad archanam divinitatis naturam refertur, sed quae aut fabulosis admixta disseritur aut a physicis in vulgus aperitur. Nam occultas et manantes ex meri veri fonte rationes ne in ipsis quidem [p51]sacris enarrari permittitur: sed si quis illas adsequitur, continere intra conscientiam tectas iubetur. Unde quae sciri fas est Horus noster licebit mecum recognoscat. (19) Regionem istam, quae nunc vocatur Italia, regno Ianus optinuit, qui, ut Hyginus Protarchum Trallianum secutus tradit, cum Camese aeque indigena terram hanc ita participata potentia possidebant, ut regio Camesene, oppidum vocitaretur. (20) Post ad Ianum solum regnum redactum est, qui creditur geminam faciem praetulisse, ut quae ante quaeque post tergum essent intueretur: quod procul dubio [p52]ad prudentiam regis sollertiamque referendum est, qui et praeterita nosset et futura prospiceret, sicut Antevorta et Postvorta, divinitatis scilicet aptissimae comites, apud Romanos coluntur. (21) Hic igitur Ianus, cum Saturnum classe pervectum excepisset hospitio et ab eo edoctus peritiam ruris ferum illum et rudem ante fruges cognitas victum in melius redegisset, regni eum societate muneravit. (22) Cum primus quoque aera signaret, servavit et in hoc [p53]Saturni reverentiam, ut, quoniam ille navi fuerat advectus, ex una quidem parte sui capitis effigies, ex altera vero navis exprimeretur, quo Saturni memoriam in posteros propagaret. Aes ita fuisse signatum hodieque intellegitur in aleae lusum, cum pueri denarios in sublime iactantes ''capita aut navia'' lusu teste vetustatis exclamant. (23) Hos una concordesque regnasse vicinaque oppida communi opera condidisse praeter Maronem, qui refert: <poem> Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen, </poem> etiam illud in promptu est, quod posteri quoque duos eis continuos menses dicarunt, ut December sacrum Saturni, Ianuarius alterius vocabulum possideret. (24) Cum inter haec subito Saturnus [p54]non conparuisset, excogitavit Ianus honorum eius augmenta. Ac primum terram omnem ditioni suae parentem Saturniam nominavit: aram deinde cum sacris tamquam deo condidit, quae Saturnalia nominavit. Tot seculis Saturnalia praecedunt Romanae urbis aetatem. Observari igitur eum iussit maiestate religionis quasi vitae melioris auctorem: simulacrum eius indicio est, cui falcem, insigne messis, adiecit. (25) Huic deo insertiones surculorum pomorumque educationes et omnium huiuscemodi fertilium tribuunt disciplinas. Cyrenenses etiam, cum rem divinam ei faciunt, ficis recentibus coronantur placentasque mutuo missitant, mellis et fructuum repertorem Saturnum aestimantes. Hunc Romani etiam [p55]Stercutum vocant, quod primus stercore fecunditatem agris conparaverit. (26) Regni eius tempora felicissima feruntur, cum propter rerum copiam tum quod nondum quisquam servitio vel libertate discriminabatur: quae res intellegi potest, quod Saturnalibus tota servis licentia permittitur. (27) Alia Saturnaliorum causa sic traditur. Qui erant ab Hercule in Italia relicti, ut quidam ferunt, irato, quod incustoditum fuisset armentum, ut nonnulli aestimant, consulto eos reliquente, ut aram suam atque aedem ab incursionibus tuerentur: hi ergo cum a latronibus infestarentur, occupato [p56]edito colle Saturnios se nominaverunt, quo ante nomine etiam idem collis vocabatur: et quia se huius dei senserunt nomine ac religione tutos, instituisse Saturnalia feruntur, ut agrestes vicinorum animos ad maiorem sacri reverentiam ipsa indicti festi observatio vocaret. (28) Nec illam causam quae Saturnalibus adsignatur ignoro, quod Pelasgi, sicut Varro memorat, cum sedibus suis pulsi diversas terras petissent, confluxerunt plerique Dodonam et incerti, quibus haererent locis, eiusmodi accepere responsum: <poem> Στείχετε μαιόμενοι Σικελῶν Σατούρνιον αἶαν Ἡδ’ Ἀβορειγενέων, Κοτύλην, οὗ νᾶσος ὀχεῖται, Οἷς ἀναμιχθέντες δεκάτην ἐκπέμπετε Φοίβῳ Καὶ κεφαλὰς ἅιδῆ καὶ τῷ πατρὶ πέμπετε φῶτα </poem> acceptaque sorte, cum Latium post errores plurimos adpulissent, in lacu Cutiliensi enatam insulam deprehenderunt. (29) Amplissimus [p57]enim cespes, sive ille continens limus seu paludis fuit coacta compage virgultis et arboribus in silvae licentiam comptus, iactantibus per omnem fluctibus vagabatur, ut fides ex hoc etiam Delo facta sit, quae celsa montibus, vasta campis, tamen per maria migrabat. (30) Hoc igitur miraculo deprehenso has sibi sedes praedictas esse didicerunt, vastatisque Siciliensibus incolis occupavere regionem decima praedae secundum responsum Apollini consecrata erectisque [p58]Diti sacello et Saturni ara, cuius festum Saturnalia nominarunt. (31) Cumque diu humanis capitibus Ditem et virorum victimis Saturnum placare se crederent propter oraculum in quo erat: <poem> Καί κεφαλὰς Ἅιδῃ, καὶ τῷ πατρὶ πέμπετε φῶτα, </poem> Herculem ferunt postea cum Geryonis pecore per Italiam revertentem suasisse illorum posteris, ut faustis sacrificiis infausta mutarent inferentes Diti non hominum capita sed oscilla ad humanam effigiem arte simulata, et aras Saturnias non mactando viro [p59]sed accensis luminibus excolentes, quia non solum virum sed et lumina φῶτα significat. (32) Inde mos per Saturnalia missitandis cereis coepit. Alii cereos non ob aliud mitti putant quam quod hoc principe ab incomi et tenebrosa vita quasi ad lucem et bonarum artium scientiam editi sumus. (33) Illud quoque in litteris invenio, quod, cum multi occasione Saturnaliorum per avaritiam a clientibus ambitiose munera exigerent idque onus tenuiores gravaret, Publicius tribunus plebi tulit, non nisi cerei ditioribus missitarentur. (34) Hic Albinus Caecina subiecit: Qualem nunc permutationem sacrificii, Praetextate, memorasti, invenio postea Compitalibus celebratam, cum ludi per urbem in compitis agitabantur, restituti scilicet a Tarquinio Superbo Laribus ac Maniae ex responso [p60]Apollinis, quo praeceptum est ut pro capitibus supplicaretur. (35) Idque aliquamdiu observatum, ut pro familiarium sospitate pueri mactarentur Maniae deae, matri Larum. Quod sacrificii genus Iunius Brutus consul pulso Tarquinio aliter constituit celebrandum. Nam capitibus alii et papaveris supplicari iussit, ut responso Apollinis satisfieret de nomine capitum, remoto scilicet scelere infaustae sacrificationis: factumque est ut effigies Maniae suspensae pro singulorum foribus periculum, si quod immineret [p61]familiis, expiarent: ludosque ipsos ex viis compitorum in quibus agitabantur Compitalia appellitaverunt. Sed perge cetera. (36) Et Praetextatus: Bene et oportune similis emendatio sacrificiorum relata est: sed ex his causis, quae de origine huius festi relatae sunt, apparet Saturnalia vetustiora esse urbe Romana, adeo ut ante Romam in Graecia hoc sollemne coepisse L. Accius in Annalibus suis referat his versibus: <poem> Maxima pars Graium Saturno et maxime Athenae Conficiunt sacra, quae Cronia esse iterantur ab illis, Eumque diem celebrant: per agros urbesque fere omnes Exercent epulis laeti: famulosque procurant Quisque suos, nostrique itidem: et mos traditus illinc Iste, ut cum dominis famuli epulentur ibidem. </poem> ===VIII.=== (1) Nunc de ipso dei templo pauca referenda sunt. Tullum Hostilium, cum bis de Albanis, de Sabinis tertio triumphasset, [p62]invenio fanum Saturno ex voto consecravisse et Saturnalia tunc primum Romae instituta: quamvis Varro libro sexto, qui est de sacris aedibus, scribat aedem Saturni ad forum faciendam locasse L. Tarquinium regem, Titum vero Larcium dictatorem Saturnalibus eam dedicasse. Nec me fugit Gellium scribere senatum decresse ut aedes Saturni fieret, eique rei L. Furium tribunum militum praefuisse. Habet aram et ante Senaculum. (2) Illic Graeco [p63]ritu capite aperto res divina fit, quia primum a Pelasgis post ab Hercule ita eam a principio factitatam putant. (3) Aedem vero Saturni aerarium Romani esse voluerunt, quod tempore quo incoluit Italiam fertur nullum in eius finibus furtum esse commissum, aut quia sub illo nihil erat cuiusquam privatum: <poem> [p64] Nec signare solum aut partiri limite campum Fas erat: in medium quaerebant </poem> ideo apud eum locaretur populi pecunia communis, sub quo fuissent cunctis universa communia. (4) Illud non omiserim, Tritonas cum bucinis fastigio Saturni aedis superpositos, quoniam ab eius commemoratione ad nostram aetatem historia clara et quasi vocalis est, ante vero muta et obscura et incognita: quod testantur caudae Tritonum humi mersae et absconditae. (5) Cur autem Saturnus ipse in compedibus visatur, Verrius Flaccus causam se ignorare dicit: verum mihi Apollodori lectio sic suggerit. Saturnum Apollodorus alligari ait per annum laneo vinculo, et solvi ad diem sibi festum, id est mense hoc Decembri: atque inde proverbium ductum, deos laneos pedes habere: significari vero decimo mense semen in utero animatum in vitam grandescere, quod, donec erumpat in lucem, mollibus naturae vinculis detinetur. (6) Est porro idem Κρόνος καὶ χρόνος. Saturnum enim in quantum mythici [p65]fictionibus distrahunt, in tantum physici ad quandam verisimilitudinem revocant. Hunc aiunt abscidisse Caeli patris pudenda: quibus in mare deiectis Venerem procreatam, quae a spuma unde coaluit ἀφροδίτη nomen accepit. (7) Ex quo intellegi volunt, cum chaos esset, tempora non fuisse: siquidem tempus est certa dimensio quae ex caeli conversione colligitur. Tempus coepit inde: ab ipso natus putatur Κρόνος qui, ut diximus, χρόνος est. (8) Cumque semina rerum omnium post caelum gignendarum de caelo fluerent, et elementa universa quae mundo plenitudinem facerent ex illis seminibus fundarentur: ubi mundus omnibus suis partibus membrisque perfectus est, certo iam tempore finis factus est procedendi [p66]de caelo semina ad elementorum conceptionem, quippe iam plena fuerant procreata. Animalium vero aeternam propagationem ad Venerem generandi facultas ex humore translata est: ut per coitum maris feminaeque cuncta deinceps gignerentur. (9) Propter abscisorum pudendorum fabulam etiam nostri eum Saturnum vocitaverunt, παρὰ τὴν σάθη, quae membrum virile declarat, veluti Sathunnum: inde etiam Satyros veluti Sathunos, quod sint in libidinem proni, appellatos opinantur. Falcem ei quidam aestimant attributam, quod tempus omnia metat exsecet et incidat. (10) Hunc aiunt filios suos solitum devorare, eosdemque rursus evomere: per quod similiter significatur eum tempus esse a quo vicibus cuncta gignantur absumanturque et ex eo denuo renascantur. (11) Eundem a filio pulsum quid aliud est quam tempora senescentia ab his quae post sunt nata depelli? Vinctum autem, [p67]quod certa lege naturae conexa sint tempora, vel quod omnes fruges quibusdam vinculis nodisque alternentur. (12) Nam et falcem volunt fabulae in Siciliam decidisse, quod sit terra ista vel maxime fertilis. ===IX.=== (1) Et quia Ianum cum Saturno regnasse memoravimus, de Saturno autem quid mythici, quid physici aestiment, iam relatum est: de Iano quoque quid ab utrisque iactetur in medium proferemus. (2) Mythici referunt regnante Iano omnium domos religione ac sanctitate fuisse munitas: idcircoque ei divinos honores esse decretos, et ob merita introitus et exitus aedium eidem consecratos. (3) Xenon quoque primo Italicon tradit Ianum in Italia primum dis templa fecisse et ritus instituisse sacrorum: ideo eum in sacrificiis praefationem meruisse perpetuam. (4) Quidam ideo eum dici bifrontem putant, quod et praeterita sciverit et futura providerit. (5) Sed physici eum magnis consecrant argumentis divinitatis. Nam sunt qui Ianum eundem esse atque Apollinem et Dianam dicant, et in hoc uno utrumque exprimi numen affirment. (6) Etenim, sicut Nigidius quoque refert, apud Graecos Apollo colitur qui Θυραῖος vocatur, eiusque aras ante fores suas celebrant, [p68]ipsum exitus et introitus demonstrantes potentem: idem Apollo apud illos et ἀγυιεὺς nuncupatur, quasi viis praepositus urbanis: illi enim vias quae intra pomeria sunt ἀγυιὰς appellant: Dianae vero ut Triviae viarum omnium tribuunt potestatem. (7) Sed apud nos Ianum omnibus praeesse ianuis nomen ostendit, quod est simile Θυραίῳ. Nam et cum clavi ac virga figuratur, quasi omnium et portarum custos et rector viarum. (8) Pronuntiavit Nigidius Apollinem Ianum esse Dianamque Ianam, adposita ''d'' littera quae [p69]saepe ''i'' litterae causa decoris adponitur, ''reditur redhibetur redintegratur'' et similia. (9) Ianum quidam solem demonstrari volunt, et ideo geminum, quasi utriusque ianuae caelestis potentem, qui exoriens aperiat diem, occidens claudat: invocarique primum, cum alicui deo res divina celebratur, ut per eum pateat ad illum cui immolatur accessus, quasi preces supplicum per portas suas ad deos ipse transmittat. (10) Inde et simulachrum eius plerumque fingitur manu dextera trecentorum et sinistra sexaginta et quinque numerum tenens ad demonstrandum anni dimensionem, quae praecipua est solis potestas. (11) Alii mundum, id est caelum, esse [p70]voluerunt; Ianumque ab eundo dictum, quod mundus semper eat, dum in orbem volvitur et ex se initium faciens in se refertur: unde et Cornificius Etymorum libro tertio: ''Cicero'', inquit, ''non Ianum sed Eanum nominat, ab eundo''. (12) Hinc et Phoenices in sacris imaginem eius exprimentes draconem finxerunt in orbem redactum caudamque suam devorantem, ut appareat mundum et ex se ipso ali et in se revolvi. (13) Ideo et apud nos in quattuor partes spectat, ut demonstrat simulachrum eius Faleris advectum. Gavius Bassus in eo libro quem de dis conposuit Ianum bifrontem fingi ait, quasi superum atque inferum ianitorem: eundem quadriformem, quasi universa climata maiestate conplexum. (14) Saliorum [p71]quoque antiquissimis carminibus deorum deus canitur. Marcus etiam Messala, Cn. Domitii in consulatu collega idemque per annos quinquaginta et quinque augur, de Iano ita incipit: ''Qui cuncta fingit eademque regit, aquae terraeque vim ac naturam gravem atque pronam in profundum dilabentem, ignis atque animae levem, in inmensum in sublime fugientem, copulavit circumdato caelo: quae vis caeli maxima duas vis dispares conligavit''. (15) In sacris quoque invocamus Ianum Geminum, Ianum Patrem, Ianum Iunonium, Ianum Consivium, Ianum Quirinum, Ianum Patultium et Clusivium. (16) Cur Geminum invocemus, supra iam diximus: Patrem, quasi deorum deum: Iunonium, quasi non solum mensis Ianuarii sed mensium omnium ingressus tenentem; in ditione autem Iunonis sunt omnes Kalendae, unde et Varro libro quinto Rerum divinarum scribit Iano duodecim aras pro totidem mensibus dedicatas: Consivium a conserendo, id est a propagine generis [p72]humani quae Iano auctore conseritur: Quirinum, quasi bellorum potentem, ab hasta quam Sabini curin vocant: Patultium et Clusivium, quia bello caulae eius patent, pace clauduntur. (17) Huius autem rei haec causa narratur. Cum bello Sabino quod virginum raptarum gratia commissum est Romani portam quae sub radicibus collis Viminalis erat, quae postea ex eventu Ianualis [p73]vocata est, claudere festinarent, quia in ipsam hostes ruebant: postquam est clausa, mox sponte patefacta est: cumque iterum ac tertio idem contigisset, armati plurimi pro limine, quia claudere nequibant, custodes steterunt: cumque ex alia parte accerimo praelio certaretur, subito fama pertulit fusos a Tatio nostros. (18) Quam ob causam Romani qui aditum tuebantur territi profugerunt: cumque Sabini per portam patentem irrupturi essent, fertur ex aede Iani per hanc portam magnam vim torrentium undis scatentibus erupisse, multasque perduellium catervas aut exustas ferventi aqua aut devoratas rapida voragine deperisse. Ea re placitum, ut belli tempore, velut ad urbis auxilium profecto deo, fores reserarentur. Haec de Iano. ===X.=== (1) Sed, ut ad Saturnalia revertamur, bellum Saturnalibus sumere nefas habitum, poenas a nocente isdem diebus exigere piaculare est. (2) Apud maiores nostros Saturnalia die uno finiebantur, qui erat a. d. quartum decimum Kalendas Ianuarias: sed [p74]postquam C. Caesar huic mensi duos addixit dies, sexto decimo coepta celebrari. Ea re factum est ut, cum vulgus ignoraret certum Saturnaliorum diem, nonnullique a C. Caesare inserto die et alii vetere more celebrarent, plures dies Saturnalia numerarentur: licet et apud veteres opinio fuerit septem diebus peragi Saturnalia, si opinio vocanda est quae idoneis firmatur auctoribus. (3) Novius enim, Atellanarum probatissimus scriptor, ait: <poem> Olim expectata veniunt septem Saturnalia </poem> Mummius quoque, qui post Novium et Pomponium diu iacentem artem Atellaniam suscitavit: ''Nostri'', inquit, ''maiores, velut bene multa instituere, hoc optime. A frigore fecere summo dies septem Saturnalia''. (4) Sed Mallius ait eos qui se, ut supra diximus, Saturni nomine et religione defenderant per triduum festos instituisse dies et Saturnalia vocavisse: ''unde et Augustus huius'', inquit, ''rei opinionem secutus in legibus iudiciariis triduo servari ferias iussit''. (5) Masurius et alii uno die, id est quarto decimo Kalendas Ianuarias fuisse Saturnalia crediderunt: quorum sententiam Fenestella confirmat, dicens Aemiliam virginem XV. Kal. Ianuar. [p75]esse damnatam. Quo die si Saturnalia gererentur, nec causam omnino dixisset. (6) Deinde adicit: ''Sequebantur eum diem Saturnalia''. Mox ait: ''Postero autem die, qui fuit tertius decimus Kalendarum Ianuariarum, Liciniam virginem ut causam diceret iussam'': ex quo ostendit XIII . Kal. Ianuar. profestum esse. (7) Duodecimo vero feriae sunt divae Angeroniae, cui pontifices in sacello Volupiae sacrum faciunt: quam Verrius Flaccus Angeroniam dici ait, quod angores ac sollicitudines animorum propitiata depellat. (8) Masurius [p76]adicit simulachrum huius deae ore obligato atque signato in ara Volupiae propterea collocatum, quod qui suos dolores anxietatesque dissimulant perveniant patientiae beneficio ad maximam voluptatem. (9) Iulius Modestus ideo sacrificari huic deae dicit, quod populus Romanus morbo qui angina dicitur praemisso voto sit liberatus. (10) Undecimo autem Kalendas feriae sunt Laribus dedicatae, quibus aedem bello Antiochi Aemilius Regillus praetor in campo Martio curandam vovit. (11) Decimo Kalendas feriae sunt Iovis quae appellantur Larentinalia: de quibus, quia fabulari libet, hae fere opiniones sunt. (12) Ferunt enim regnante Anco aedituum Herculis per ferias otiantem deum tesseris provocasse ipso utriusque manum tuente, adiecta conditione, ut victus coena scortoque [p77]multaretur. (13) Victore itaque Hercule illam Accam Larentiam, nobilissimum id temporis scortum, intra aedem inclusisse cum coena, eamque postero die distulisse rumorem, quod post concubitum dei accepisset munus, ne commodum primae occasionis, cum se domum reciperet, offerendae aspernaretur. (14) Evenisse itaque, ut egressa templo mox a Carutio capto eius pulchritudine conpellaretur: cuius voluntatem secuta adsumptaque nuptiis post obitum viri omnium bonorum eius facta compos, cum decederet, populum Romanum nuncupavit heredem. (15) Et ideo ab Anco in loco celeberrimo urbis sepulta est, ac sollemne sacrificium [p78]eidem constitutum, quo dis Manibus eius per flaminem sacrificaretur, Iovique feriae consecratae, quod aestimaverunt antiqui animas a Iove dari et rursus post mortem eidem reddi. (16) Cato ait Larentiam meretricio quaestu locupletatam post excessum suum populo Romano agros Turacem Semurium Lintirium et Solinium reliquisse, et ideo sepulchri magnificentia et annuae parentationis honore dignatam. (17) Macer Historiarum libro primo Faustuli coniugem Accam Larentiam Romuli et Remi nutricem fuisse confirmat. Hanc regnante Romulo Carutio cuidam Tusco diviti denuptam auctamque hereditate viri: quam post Romulo, quem educasset, reliquit: et ab eo parentalia diemque festum causa pietatis statutum. (18) Ex his ergo omnibus colligi potest et uno die Saturnalia fuisse et non nisi quarto decimo Kalendarum Ianuariarum celebrata: quo solo die apud aedem Saturni convivio dissoluto Saturnalia clamitabantur: qui dies nunc Opalibus inter Saturnalia [p79]deputatur, cum primum Saturno pariter et Opi fuerit ascriptus. (19) Hanc autem deam Opem Saturni coniugem crediderunt, et ideo hoc mense Saturnalia itemque Opalia celebrari, quod Saturnus eiusque uxor tam frugum quam fructuum repertores esse credantur: itaque omni iam fetu agrorum coacto ab hominibus hos deos coli quasi vitae cultioris auctores: (20) quos etiam nonnullis caelum ac terram esse persuasum est, Saturnumque a satu dictum, cuius causa de caelo est, et terram Opem, cuius ope humanae vitae alimenta quaeruntur, vel ab opere per quod fructus frugesque nascuntur. (21) Huic deae sedentes vota concipiunt, terramque de industria tangunt, demonstrantes ipsam matrem terram esse mortalibus adpetendam. (22) Philochorus Saturno et Opi primum in Attica statuisse aram Cecropem dicit, eosque deos pro Iove terraque coluisse, instituisseque ut patres familiarum et frugibus et fructibus iam coactis passim cum servis vescerentur cum quibus patientiam laboris in colendo rure toleraverant: delectari enim deum honore servorum contemplatu laboris. Hinc est quod ex instituto peregrino huic deo sacrum aperto capite [p80]facimus. (23) Abunde iam probasse nos aestimo Saturnalia uno tantum die, id est quarto decimo Kalendas, solita celebrari: sed post in triduum propagata, primum ex adiectis a Caesare huic mensi diebus, deinde ex edicto Augusti quo trium dierum ferias Saturnalibus addixit: a sexto decimo igitur coepta in quartum decimum desinunt, quo solo fieri ante consueverant. (24) Sed Sigillariorum adiecta celebritas in septem dies discursum publicum et laetitiam religionis extendit. ===XI.=== (1) Tunc Evangelus: Hoc quidem, inquit, iam ferre non possum, quod Praetextatus noster in ingenii sui pompam et ostentationem loquendi vel paulo ante honori alicuius dei adsignari voluit quod servi cum dominis vescerentur, quasi vero curent divina de servis aut sapiens quisquam domi suae contumeliam tam foedae societatis admittat, vel nunc Sigillaria, quae lusum reptanti adhuc infantiae oscillis fictilibus praebent, temptat officio religionis ascribere, et quia princeps religiosorum putatur, nonnulla iam et superstitionis admiscet, quasi vero nobis fas non sit Praetextato [p81]aliquando non credere. (2) Hic cum omnes exhorruissent, Praetextatus renidens: Superstitiosum me, Evangele, nec dignum cui credatur existimes volo, nisi utriusque tibi rei fidem ratio adserta monstraverit. Et, ut primum de servis loquamur, iocone an serio putas esse hominum genus quod di inmortales nec cura sua nec providentia dignentur? An forte servos in hominum numero esse non pateris? Audi igitur, quanta indignatio de servi supplicio caelum penetraverit. (3) Anno enim post Romam conditam quadringentesimo septuagesimo quarto Autronius quidam Maximus servum suum verberatum patibuloque constrictum ante spectaculi commissionem per circum egit: ob quam causam indignatus [p82]Iuppiter Annio cuidam per quietem imperavit, ut senatui nuntiaret non sibi placuisse plenum crudelitatis admissum. (4) Quo dissimulante filium ipsius mors repentina consumpsit, ac post secundam denuntiationem ob eandem negligentiam ipse quoque in subitam corporis debilitatem solutus est. Sic demum ex consilio amicorum lectica delatus senatui retulit, et vix consummato sermone sine mora recuperata bona valitudine curia pedibus egressus est. (5) Ex senatus itaque consulto et Maenia lege ad propitiandum Iovem additus est illis Circensibus dies, isque instauratitius dictus est, non a patibulo, ut quidam putant, Graeco nomine ἀπὸ τοῦ σταυροῦ, sed a redintegratione, ut Varroni placet, qui ''instaurare'' ait esse instar novare. (6) Vides, quanta de servo ad deorum summum cura pervenerit. Tibi autem unde in servos tantum et tam inane fastidium, quasi non ex isdem tibi et constent et alantur elementis eundemque spiritum ab eodem principio carpant? [p83]''">''> Vis tu cogitare eos quos ius tuum vocas isdem seminibus ortos eodem frui caelo, aeque vivere aeque mori? Servi sunt? immo homines. Servi sunt? immo conservi, si cogitaveris tantundem in utrosque licere fortunae. Tam tu illum videre liberum potes, quam ille te servum. Nescis, qua aetate Hecuba servire coeperit, qua Croesus, qua Darei mater, qua Diogenes, qua Plato ipse? (8) Postremo quid ita nomen servitutis horremus? Servus est quidem: sed necessitate, sed fortasse libero animo servus est. Hoc illi nocebit, si ostenderis quis non sit. Alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Et certe nulla servitus turpior quam voluntaria. (9) At nos iugo a fortuna inposito subiacentem tamquam miserum vilemque calcamus: quod vero nos nostris cervicibus inserimus non patimur reprehendi. (10) Invenies inter servos aliquem pecunia fortiorem: invenies dominum spe lucri oscula alienorum servorum manibus infigentem: non ergo fortuna homines aestimabo sed moribus. Sibi quisque dat mores: conditionem casus adsignat. Quemadmodum [p84]stultus est qui empturus equum non inpsum inspicit sed stratum eius ac frenos, sic stultissimus est qui hominem aut ex veste aut ex conditione, quae nobis vestis modo circumdata est, aestimandum putat. (11) Non est, mi Evangele, quod amicum tantum in foro et in curia quaeras. Si diligenter adtenderis, invenies et domi. Tu modo vive cum servo clementer: comiter quoque et in sermonem illum et nonnumquam in necessarium admitte consilium. Nam et maiores nostri omnem dominis invidiam, omnem servis contumeliam detrahentes, dominum ''patremfamilias'', servos ''familiares'' appellaverunt. (12) Colant ergo te potius servi tui, mihi crede, quam timeant. Dicet aliquis nunc me dominos de fastigio suo deicere, et quodammodo ad pileum servos vocare, quos debere dixi magis colere quam timere. Hoc qui senserit obliviscetur id dominis parum non esse quod dis satis est. (13) Deinde qui colitur etiam amatur: non potest amor cum timore misceri. Unde putas adrogantissimum illud manasse proverbium quo iactatur ''totidem hostes nobis esse quot servos''? Non habemus illos hostes sed facimus, cum in illos superbissimi contumeliosissimi crudelissimi sumus, et ad rabiem nos cogunt pervenire deliciae, ut quicquid non ex voluntate respondit iram furoremque evocet. (14) Domi enim nobis animos induimus tyrannorum, et non quantum decet, sed quantum licet, exercere volumus in servos. Nam, ut cetera crudelitatis [p85]genera praeteream, sunt qui, dum se mensae copiis et aviditate distendunt, circumstantibus servis movere labra nec in hoc quidem, ut loquantur, licere permittunt: virga murmur omne conpescitur, et ne fortuita quidem verberibus excepta sunt: tussis sternutamentum singultus magno malo luitur. (15) Sic fit ut isti de domino loquantur quibus coram domino loqui non licet. At illi quibus non tantum praesentibus dominis sed cum ipsis erat sermo, quorum os non consuebatur, parati erant pro domino porrigere cervicem et periculum inminens in caput suum vertere: in conviviis loquebantur, sed in tormentis tacebant. (16) Vis exercitas in servili pectore virtutes recenseamus? Primus tibi Urbinus occurrat: qui cum iussus occidi in Reatino lateret, latebris proditis unus ex servis anulo eius et veste insignitus in cubiculo ad quod inruebant qui persequebantur pro domino iacuit, militibusque ingredientibus cervicem praebuit et ictum tamquam Urbinus excepit. Urbinus postea restitutus monumentum ei fecit titulo scriptionis [p86]qui tantum meritum loqueretur adiecto. (17) Aesopus libertus Demosthenis conscius adulterii quod cum Iulia patronus admiserat tortus diutissime perseveravit non prodere patronum, donec aliis coarguentibus consciis Demosthenes ipse fateretur. (18) Et ne aestimes ab uno facile celari posse secretum, Labienum ope libertorum latentem ut indicarent liberti nullo tormentorum genere conpulsi sunt. Ac, ne quis libertos dicat hanc fidem beneficio potius libertatis acceptae quam ingenio debuisse, accipe servi in dominum benignitatem, cum ipse a domino puniretur. (19) Antium enim Restionem proscriptum solumque nocte fugientem diripientibus bona eius aliis servus conpeditus inscripta fronte, cum post damnationem domini aliena esset misericordia solutus, fugientem persecutus est, hortatusque ne se timeret scientem contumeliam suam fortunae inputandam esse non domino, abditumque ministerio suo aluit. (20) Cum deinde persequentes adesse sensisset, senem quem casus obtulit iugulavit et in constructam pyram coniecit: qua accensa occurrit eis qui Restionem quaerebant dicens damnatum sibi poenas luisse multo acrius a se vexatum quam ipse vexarat: et fide habita Restio liberatus est. (21) Caepionem quoque qui in Augusti necem fuerat animatus, postquam detecto scelere damnatus est, servus ad Tiberim in cista detulit, pervectumque Hostiam inde in agrum Laurentem ad patris villam nocturno itinere [p87]perduxit. Cumis deinde navigationis naufragio una expulsum dominum Neapoli dissimulanter occuluit: exceptusque a centurione nec pretio nec minis ut dominum proderet potuit adduci. (22) Asinio enim Pollione acerbe cogente Patavinos ut pecuniam et arma conferrent, dominisque ob hoc latentibus, praemio servis cum libertate proposito qui dominos suos proderent, constat servorum nullum victum praemio dominum prodidisse. (23) Audi in servis non fidem tantum sed et facundum bonae inventionis ingenium. Cum premeret obsidio Grumentum, servi relicta domina ad hostes transfugerunt. Capto deinde oppido impetum in domum habita conspiratione fecerunt et extraxerunt dominam vultu poenam minante ac voce obviis adserente, quod tandem sibi data esset copia crudelem dominam puniendi: raptamque quasi ad supplicium obsequiis plenis pietate tutati sunt. (24) Vide in hac fortuna etiam magnanimitatem exitum mortis ludibrio praeferentem. C. 8">[p88]Vettium Pelignum Italicensem conprehensum a cohortibus suis, ut Pompeio traderetur, servus eius occidit, ac se, ne domino superstes fieret, interemit. (25) C. Gracchum ex Aventino fugientem Euporus servus vel, ut quidam tradunt, Philocrates, dum aliqua spes salutis erat indivulsus comes, qua potuit ratione tutatus est: super occisum deinde animam scissis proprio vulnere visceribus effudit. (26) Ipsum P. Scipionem Africani patrem, postquam cum Hannibale conflixerat, saucium in equum servus inposuit et ceteris deserentibus solus in castra perduxit. (27) Parum fuerit dominis praestitisse viventibus: quid, quod in his quoque exigendae vindictae repperitur animositas? Nam Seleuci regis servus, cum serviret amico eius a quo dominus fuerat interemptus, coenantem in ultionem domini confodit. (28) Quid, quod duas virtutes quae inter nobiles quoque unice clarae sunt in uno video fuisse mancipio, imperium regendi peritiam et imperium contempnendi magnanimitatem? (29) Anaxilaus enim Messenius, qui Messanam in Sicilia condidit, fuit Rheginorum tyrannus. Is cum parvos relinqueret liberos, Micytho servo suo commendasse contentus est. Is tutelam sancte gessit, imperiumque tam clementer optinuit, ut Rhegini a servo regi non dedignarentur. Perductis deinde in aetatem pueris et bona et imperium tradidit: ipse parvo viatico [p89]sumpto profectus est et Olympiae cum summa tranquillitate consenuit. (30) Quid etiam in commune servilis fortuna profuerit, non paucis docetur. Bello Punico cum deessent qui scriberentur, servi pro dominis pugnaturos se polliciti in civitatem recepti sunt, et Volones, qui sponte hoc voluerunt, appellati. (31) Ad Cannas quoque victis Romanis octo milia servorum empta militaverunt: cumque minoris captivi redimi possent, maluit se res publica servis in tanta tempestate committere: sed et post calamitatem apud Thrasimenum notae cladis acceptam libertini quoque in sacramentum vocati sunt. (32) Bello sociali cohortium duodecim ex libertinis conscriptarum opera memorabilis virtutis apparuit. Caesarem, cum milites in amissorum locum substitueret, servos quoque ab amicis accepisse et eorum forti opera usum esse conperimus. Caesar Augustus in Germania et Illyrico cohortes libertinorum conplures legit, quas voluntarias appellavit. (33) Ac, ne putes haec in nostra tantum contigisse re publica, Borysthenitae obpugnante [p90]Zopyrione servis liberatis dataque civitate peregrinis et factis tabulis novis hostem sustinere potuerunt. (34) Cleomenes Lacedaemonius, cum mille et quingenti soli Lacedaemonii qui arma ferre possent superfuissent, ex servis manu missis bellatorum novem milia conscripsit. Athenienses quoque consumptis publicis opibus servis libertatem dederunt. (35) Ac, ne in solo virili sexu aestimes inter servos extitisse virtutes, accipe ancillarum factum non minus memorabile, nec quo utilius rei publicae in ulla nobilitate repperias. (36) Nonis Iuliis diem festum esse ancillarum tam vulgo notum est, ut nec origo et causa celebritatis ignota sit. Iunoni enim Caprotinae die illo libero pariter ancillaeque sacrificant sub arbore caprifico in memoriam benignae virtutis quae in ancillarum animis pro conservatione publicae dignitatis apparuit. (37) Nam post urbem captam cum sedatus esset Gallicus motus, res publica vero esset ad tenue deducta, finitimi oportunitatem invadendi Romani nominis aucupati praefecerunt sibi Postumium Livium Fidenatium dictatorem, qui mandatis ad senatum missis postulavit ut, si vellent reliquias suae civitatis manere, matres familiae sibi et virgines dederentur. (38) Cumque patres essent in ancipiti deliberatione suspensi, ancilla nomine Tutela seu Philotis pollicita est [p91]se cum ceteris ancillis sub nomine dominarum ad hostes ituram: habituque matrumfamilias et virginum sumpto hostibus cum prosequentium lacrimis ad fidem doloris ingestae sunt. (39) Quae cum a Livio in castris distributae fuissent, viros plurimo vino provocaverunt diem festum apud se esse simulantes: quibus soporatis ex arbore caprifico quae castris erat proxima signum Romanis dederunt. (40) Qui cum repentina incursione superassent, memor beneficii senatus omnes ancillas manu iussit emitti dotemque his ex publico fecit et ornatum quo tunc erant usae gestare concessit, diemque ipsum Nonas Caprotinas nuncupavit ab illa caprifico ex qua signum victoriae ceperunt, sacrificiumque statuit annua sollemnitate celebrandum, cui lac quod ex caprifico manat propter memoriam facti procedentis adhibetur. (41) Sed nec ad philosophandum ineptum vel inpar servile ingenium fuit. Phaedon ex cohorte Socratica Socratique et Platoni perfamiliaris adeo, ut Plato eius nomini librum illum divinum de inmortalitate animae dicaret, servus fuit forma atque ingenio liberali. Hunc Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis: atque is postea philosophus inlustris emersit: sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. (42) Alii quoque non pauci servi fuerunt qui post philosophi clari extiterunt: ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii Cynicas, ipse appellat Menippeas. Sed et Philostrati Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici [p92]servus qui Perseus vocatus est et Epicuri cui Mys nomen fuit philosophi non incelebres illa aetate vixerunt: Diogenes etiam Cynicus, licet ex libertate in servitutem venum ierat. (43) Quem cum emere vellet Xeniades Corinthius et, quid artificii novisset, percontatus esset: Novi, inquit Diogenes, hominibus liberis imperare. Tunc Xeniades responsum eius demiratus emisit manu, filiosque suos ei tradens: (44) Accipe, inquit, liberos meos quibus imperes. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria quam ut possit inter oblitterata nesciri. (45) Cuius etiam de se scripti duo versus feruntur, ex quibus aliud latenter intellegas, non omni modo dis exosos esse qui in hac vita cum aerumnarum varietate luctantur, sed esse archanas causas ad quas paucorum potuit pervenire curiositas: <poem> Δοῦλος Ἐπίκτητος γενόμην, καὶ σῶμ’ ἀνάπηρος, Καὶ πενίην Ἶρος, καὶ φίλος ἀθανάτοις. </poem> (46) [p93]Habes, ut opinor, adsertum non esse fastidio despiciendum servile nomen, cum et Iovem tetigerit cura de servo et multos ex his fideles providos fortes, philosophos etiam, extitisse constiterit: nunc de Sigillaribus, ne ridenda me potius aestimes quam sancta dixisse, paucis recensendum est. (47) Epicadus refert Herculem occiso Geryone, cum victor per Italiam armenta duxisset, ponte qui nunc sublicius dicitur ad tempus instructo hominum simulachra pro numero sociorum quos casu peregrinationis amiserat in fluvium demisisse, ut aqua secunda in mare advecta pro corporibus defunctorum veluti patriis sedibus redderentur, et inde usum talia simulachra fingendi inter sacra mansisse. (48) Sed mihi huius rei illa origo verior aestimatur quam paulo ante memini retulisse: Pelasgos, postquam felicior interpretatio capita non viventium sed fictilia, et φωτὸς aestimationem non solum hominem sed etiam lumen significare docuisset, coepisse Saturno cereos potius accendere [p94]et in sacellum Ditis arae Saturni cohaerens oscilla quaedam pro suis capitibus ferre. (49) Ex illo traditum ut cerei Saturnalibus missitarentur, et sigilla arte fictili fingerentur ac venalia pararentur quae homines pro se atque suis piaculum pro Dite Saturno facerent. (50) Ideo Saturnalibus talium commerciorum coepta celebritas septem occupat dies, quos tantum feriatos facit esse, non festos omnes: nam medio, id est tertio decimo Kalendas, fastum probavimus: et aliis hoc adsertionibus ab his probatum est qui rationem anni mensium dierumque et ordinationem a Caesare digestam plenius retulerunt. ===XII.=== (1) Cumque hic facere vellet finem loquendi, subiecit Aurelius Symmachus: Pergin, Praetextate, eloquio tam dulci de anno quoque edissertare, antequam experiaris molestiam consulentis, si quis forte de praesentibus ignorat quo ordine vel apud priscos fuerit vel certioribus postea regulis innovatus sit? Ad quod discendum ipse mihi videris audientium animos incitasse de dierus mensi additis disserendo. Tum ille eodem ductu orandi reliqua contexuit. (2) Anni certus modus apud solos semper Aegyptios [p95]fuit. Aliarum gentium dispari numero pari errore nutabat: et, ut contentus sim referendo paucarum morem regionum, Arcades annum suum tribus mensibus explicabant, Acarnanes sex, Graeci reliqui trecentis quinquaginta quattuor diebus annum proprium conputabant. (3) Non igitur mirum in hac varietate Romanos quoque olim auctore Romulo annum suum decem habuisse mensibus ordinatum, qui annus incipiebat a Martio et conficiebatur diebus trecentis quattuor, ut sex quidem menses, id est Aprilis Iunius Sextilis September November December, tricenum essent dierum, quattuor vero, Martius Maius Quintilis October, tricenis et singulis expedirentur: qui hodieque septimanas habent Nonas, ceteri quintanas. (4) Septimanas autem habentibus ab Idibus revertebantur [p96]Kalendae ad diem septimum decimum, verum habentibus quintanas ad octavum decimum remeabat initium Kalendarum. (5) Haec fuit Romuli ordinatio, qui primum anni mensem genitori suo Marti dicavit: quem mensem anni primum fuisse vel ex hoc maxime probatur, quod ab ipso Quintilis quintus est, et deinceps pro numero nominabantur. (6) Huius etiam prima die ignem novum Vestae aris accendebant, ut incipiente anno cura denuo servandi novati ignis inciperet: eodem quoque ingrediente mense tam in regia curiisque atque flaminum domibus laureae veteres novis laureis mutabantur: eodem quoque mense et publice et privatim ad Annam Perennam sacrificatum itur, ut annare perennareque commode liceat. (7) Hoc mense mercedes exolvebant magistris quas conpletus annus deberi fecit, comitia auspicabantur, vectigalia locabant, et servis coenas adponebant matronae, ut domini [p97]Saturnalibus: illae, ut principio anni ad promptum obsequium honore servos invitarent, hi, quia gratiam perfecti operis exolverent. (8) Secundum mensem nominavit Aprilem, ut quidam putant, cum aspiratione quasi Aphrilem, a spuma quam Graeci ἀφρὸν vocant, unde orta Venus creditur. Et hanc Romuli adserunt fuisse rationem, ut primum quidem mensem a patre suo Marte, secundum ab Aeneae matre Venere nominaret, et hi potissimum anni principia servarent a quibus esset Romani nominis origo, cum hodieque in sacris Martem patrem Venerem genetricem vocemus. (9) Alii putant Romulum vel altiore prudentia vel certi numinis providentia ita primos ordinasse menses, ut, cum praecedens Marti esset dicatus, deo plerumque hominum necatori, ut Homerus naturae conscius ait: <poem> ἆρες ἄρες βροτολοιγὲ, μιαιφόνε, τειχεσιβλῆτα· </poem> [p98]secundus Veneri dicaretur, quae vim eius quasi benefica leniret. (10) Nam et in duodecim zodiaci signis, quorum certa certorum numinum domicilia creduntur, cum primum signum Aries Marti adsignatus sit, sequens mox Venerem, id est Taurus, accepit. (11) Et rursus e regione Scorpius ita divisus est, ut deo esset utrique communis. Nec aestimatur ratione caelesti carere ipsa divisio: siquidem aculeo velut potentissimo telo pars armata posterior domicilium Martis est, priorem vero partem, cui Ζυγὸς apud Graecos nomen est, nos Libram vocamus, Venus accepit, quae velut iugo concordi iungit matrimonia amicitiasque conponit. (12) Sed Cingius in eo libro quem de fastis reliquit ait inperite quosdam opinari Aprilem mensem antiquos a Venere dixisse, cum nullus dies festus nullumque sacrificium insigne Veneri per hunc mensem a maioribus institutum sit, sed ne in carminibus quidem Saliorum Veneris ulla, ut ceterorum caelestium, laus celebretur. (12) Cingio etiam Varro consentit adfirmans nomen Veneris ne sub regibus [p99]quidem apud Romanos vel Latinum vel Graecum fuisse, et ideo non potuisse mensem a Venere nominari. (14) Sed cum fere ante aequinoctium vernum triste sit caelum et nubibus obductum, sed et mare navigantibus clausum, terrae etiam ipsae aut aqua aut pruina aut nivibus contegantur, eaque omnia verno id est hoc mense aperiantur, arbores quoque nec minus cetera quae continet terra aperire se in germen incipiant: ab his omnibus mensem Aprilem dici merito credendum est, quasi Aperilem, sicut apud Athenienses ἀνθεστηριών idem mensis vocatur ab eo quod hoc tempore cuncta florescant. (15) Non tamen negat Verrius Flaccus hoc die postea constitutum ut matronae Veneri sacrum facerent: cuius rei causam, qui huic loco non convenit, praetereundum est. (16) Maium Romulus tertium posuit, de cuius nomine inter auctores lata dissensio est. Nam Fulvius Nobilior in fastis quos in aede [p100]Herculis Musarum posuit Romulum dicit, postquam populum in maiores iunioresque divisit, ut altera pars consilio altera armis rempublicam tueretur, in honorem utriusque partis hunc Maium sequentem Iunium mensem vocasse. (17) Sunt qui hunc mensem ad nostros fastos a Tusculanis transisse commemorent, apud quos nunc quoque vocatur deus Maius qui est Iuppiter, a magnitudine scilicet ac maiestate dictus. (18) Cingius mensem nominatum putat a Maia, quam Vulcani dicit uxorem, argumentoque utitur, quod flamen [p101]Vulcanalis Kalendis Maiis huic deae rem divinam facit: sed Piso uxorem Vulcani Maiestam, non Maiam, dicit vocari. (19) Contendunt alii Maiam Mercurii matrem mensi nomen dedisse, hinc maxime probantes, quod hoc mense mercatores omnes Maiae pariter Mercurioque sacrificant. (20) Adfirmant quidem, quibus Cornelius Labeo consentit, hanc Maiam cui mense Maio res divina celebratur terram esse hoc adeptam nomen a magnitudine, sicut et Mater Magna in sacris vocatur: adsertionemque aestimationis suae etiam hinc colligunt quod sus praegnans ei mactatur, quae hostia propria est terrae: et Mercurium ideo illi in sacris adiungi dicunt, quia vox nascenti homini terrae contactu datur, scimus autem Mercurium vocis et sermonis potentem. (21) Auctor est Cornelius Labeo huic Maiae, id est terrae, aedem Kalendis Maiis dedicatam [p102]sub nomine Bonae Deae: et eandem esse Bonam Deam et terram ex ipso ritu occultiore sacrorum doceri posse confirmat: hanc eandem Bonam Faunamque et Opem et Fatuam pontificum libris indigitari: (22) Bonam, quod omnium nobis ad victum bonorum causa est; Faunam, quod omni usui animantium favet; Opem, quod ipsius auxilio vita constat; Fatuam a fando, quod, ut supra diximus, infantes partu editi non prius vocem edunt quam attigerint terram. (23) Sunt qui dicant hanc deam potentiam habere Iunonis, ideoque regale sceptrum in sinistra manu ei additum. Eandem alii Proserpinam credunt, porcaque ei rem divinam fieri, qui segetem quam Ceres mortalibus tribuit porca depasta est: alii Χθονίαν Ἑκάτην, Boeoti Semelam credunt. (24) Nec non eandem [p103]Fauni filiam dicunt, obsititisseque voluntati patris in amorem suum lapsi, ut et virga myrtea ab eo verberaretur, cum desiderio patris nec vino ab eodem pressa cessisset: transfigurasse se tamen in serpentem pater creditur et coisse cum filia. (25) Horum omnium haec proferuntur indicia, quod virgam myrteam in templo haberi nefas sit, quod super caput eius extendatur vitis qua maxime eam pater decipere temptavit, quod vinum in templum eius non suo nomine soleat inferri, sed vas in quo vinum inditum est mellarium nominetur et vinum lac nuncupetur, serpentesque in [p104]templo eius nec terrentes nec timentes indifferenter appareant. (26) Quidam Medeam putant, quod in aedem eius omne genus herbarum sit ex quibus antistites dant plerumque medicinas, et quod templum eius virum introire non liceat propter iniuriam quam ab ingrato viro Iasone perpessa est. (27) Haec apud Graecos ἡ Θεὸς Γυναικεία dicitur, quam Varro Fauni filiam tradit adeo pudicam, ut extra γυναικωνῖτιν numquam sit egressa nec nomen eius in publico fuerit auditum nec virum umquam viderit vel a viro visa sit, propter quod nec vir templum eius ingreditur. (28) Unde et mulieres in Italia sacro Herculis non licet interesse, quod Herculi, [p105]cum boves Geryonis per agros Italiae duceret, sitienti respondit mulier aquam se non posse praestare, quod feminarum deae celebraretur dies nec ex eo apparatu viris gustare fas esset: propter quod Hercules facturus sacrum detestatus est praesentiam feminarum, et Potitio ac Pinario sacrorum custodibus iussit ne mulierem interesse permitterent. (29) Ecce occasio nominis, quoniam Maiam eandem esse et terram et Bonam Deam diximus, coegit nos de Bona Dea quaecumque conperimus protulisse. (30) Iunius Maium sequitur, aut ex parte populi, ut supra diximus, nominatus, aut, ut Cingius arbitratur, quod Iunonius apud Latinos ante vocitatus diuque apud Aricinos Praenestinosque hac appellatione in fastos relatus sit, adeo ut, sicut Nisus in Commentariis fastorum dicit, apud maiores quoque nostros haec appellatio mensis diu manserit, sed post detritis quibusdam litteris ex Iunonio Iunius dictus sit. Nam et aedes Iunoni Monetae Kalend. Iuniis dedicata est. (31) Nonnulli putaverunt Iunium mensem a Iunio Bruto qui primus [p106]Romae consul factus est nominatum, quod hoc mense, id est Kalendis Iuniis, pulso Tarquinio sacrum Carnae deae in Caelio monte voti reus fecerit. (32) Hanc deam vitalibus humanis praeesse credunt. Ab ea denique petitur ut iecinora et corda quaeque sunt intrinsecus viscera salva conservet: et quia cordis beneficio, cuius dissimulatione brutus habebatur, idoneus emendationi publici status extitit, hanc deam quae vitalibus praeest templo sacravit. (33) Cui pulte fabacia et larido sacrificatur, quod his maxime rebus vires corporis roborentur. Nam et Kalendae Iuniae fabariae vulgo vocantur, quia hoc mense adultae fabae divinis rebus adhibentur. (34) Sequitur Iulius qui, cum secundum Romuli ordinationem Martio anni tenente principium Quintilis a numero vocaretur, nihilominus tamen etiam post praepositos a Numa Ianuarium ac Februarium retinuit nomen, cum non videretur iam quintus esse, sed septimus: sed postea in honorem Iulii Caesaris Dictatoris legem ferente M. Antonio M. filio consule Iulius appellatus [p107]est, quod hoc mense a.d. quartum Idus Quintiles Iulius procreatus sit. (35) Augustus deinde est qui Sextilis antea vocabatur, donec honori Augusti daretur ex senatusconsulto cuius verba subieci: CUM IMPERATOR CAESAR AUGUSTUS MENSE SEXTILI ET PRIMUM CONSULATUM INIERIT. ET TRIUMPHOS TRES IN URBEM INTULERIT. ET EX IANICULO LEGIONES DEDUCTAE SECUTAEQUE SINT EIUS AUSPICIA AC FIDEM. SED ET AEGYPTUS HOC MENSE IN POTESTATEM POPULI ROMANI REDACTA SIT. FINISQUE HOC MENSE BELLIS CIVILIBUS INPOSITUS SIT. ATQUE OB HAS CAUSAS HIC MENSIS HUIC IMPERIO FELICISSIMUS SIT AC FUERIT. PLACERE SENATUI UT HIC MENSIS AUGUSTUS APPELLETUR. Item plebiscitum factum ob eandem rem Sexto Pacubio tribuno plebem rogante. (36) Mensis September principalem sui retinet appellationem: quem Germanici appellatione, [p108]Octobrem vero suo nomine Domitianus invaserat. (37) Sed ubi infaustum vocabulum ex omni aere vel saxo placuit eradi, menses quoque usurpatione tyrannicae appellationis exuti sunt: cautio postea principum ceterorum diri ominis infausta vitantium mensibus a Septembri usque ad Decembrem prisca nomina reservavit. (38) Haec fuit a Romulo annua ordinata dimensio, qui, sicut supra iam diximus, annum decem mensium dierum vero quattuor et trecentorum habendum esse constituit, mensesque ita disposuit, ut quattuor ex his tricenos singulos, sex vero tricenos haberent dies. (39) Sed cum is numerus neque solis cursui neque lunae rationibus conveniret, nonnumquam usu veniebat ut frigus anni aestivis mensibus et contra calor hiemalibus proveniret: quod ubi contigisset, tantum dierum sine ullo mensis nomine patiebantur absumi quantum ad id anni tempus adduceret quo caeli habitus instanti mensi aptus inveniretur. ===XIII.=== (1) Sed secutus Numa, quantum sub caelo rudi et seculo adhuc inpolito solo ingenio magistro conprehendere potuit, vel [p109]quia Graecorum observatione forsan instructus est, quinquaginta dies addidit, ut in trecentos quinquaginta quattuor dies, quibus duodecim lunae cursus confici credidit, annus extenderetur. (2) Atque his quinquaginta a se additis adiecit alios sex retractos illis sex mensibus qui triginta habebant dies, id est de singulis singulos, factosque quinquaginta et sex dies in duos novos menses pari ratione divisit: (3) ac de duobus priorem Ianuarium nuncupavit primumque anni esse voluit, tamquam bicipitis dei mensem respicientem dicavit Februo deo, qui lustrationum potens creditur: lustrari autem eo mense civitatem necesse erat, quo statuit ut [p110]iusta dis Manibus solverentur. (4) Numae ordinationem finitimi mox secuti totidem diebus totidemque mensibus, ut Pompilio placuit, annum suum conputare coeperunt: sed hoc solo discrepabant, quod menses undetricenum tricenumque numero alternaverunt. (5) Paulo post Numa in honorem inparis numeri, secretum hoc et ante Pythagoram parturiente natura, unum adiecit diem quem Ianuario dedit, ut tam in anno quam in mensibus singulis praeter unum Februarium inpar numerus servaretur. Nam quia duodecim menses, si singuli aut pari aut inpari numero putarentur, consummationem parem facerent, unus pari numero institutus universam putationem inparem fecit. (6) Ianuarius igitur Aprilis Iunius Sextilis September November December undetricenis censebantur diebus et quintanas Nonas habebant, ac post Idus in omnibus a. d. septimum decimum Kalendas conputabatur. (7) Martius vero Maius Quintilis et October dies tricenos singulos possidebant. Nonae in his septimanae erant: similiterque post Idus decem et septem dies in singulis usque ad sequentes Kalendas putabantur: sed solus Februarius viginti et octo retinuit dies, quasi inferis et deminutio et par numerus conveniret. (8) Cum ergo Romani ex hac distributione Pompilii ad lunae cursum sicut Graeci annum proprium conputarent, necessario et intercalarem mensem instituerunt more [p111]Graecorum. (9) Nam et Graeci, cum animadverterent temere se trecentis quinquaginta quattuor diebus ordinasse annum (quoniam appareret de solis cursu, qui trecentis sexaginta quinque diebus et quadrante zodiacum conficit, deesse anno suo undecim dies et quadrantem), intercalares stata ratione commenti sunt, ita ut octavo quoque anno nonaginta dies, ex quibus tres menses tricenum dierum conposuerunt, intercalarent. (10) Id Graeci fecerunt, quoniam erat operosum atque difficile omnibus annis undecim dies et quadrantem intercalare. Itaque maluerunt hunc numerum octies multiplicare, et nonaginta dies, qui nascuntur si quadrans cum diebus undecim octies conponatur, inserere in tres menses, ut diximus, distribuendos: hos dies ὑπερβαίνοντας, menses vero ἐμβολίμους appellitabant. (11) Hunc ergo ordinem Romanis quoque imitari placuit: sed frustra, quippe fugit eos diem unum, sicut supra ammonuimus, additum a se ad Graecum numerum in honorem [p112]inparis numeri. Ea re per octennium convenire numeri . . . que ordo non poterat. (11) Sed nondum hoc errore conperto . . . octo annos nonaginta quasi superfundendos Graecorum exemplo, conputabant dies, alternisque annis binos et vicenos, alternis ternos vicenosque intercalantes expensabant intercalationibus quattuor. Sed octavo quoque anno intercalares octo affluebant dies ex singulis quibus vertentis anni numerum apud Romanos super Graecum abundasse iam diximus. (13) Hoc quoque errore iam cognito haec species emendationis inducta est. Tertio quoque octennio ita intercalandos dispensabant dies, ut non nonaginta sed sexaginta sex intercalarent, conpensatis viginti et quattuor diebus pro illis qui per totidem annos supra Graecorum numerum creverant. (14) Omni autem intercalationi mensis Februarius deputatus est, quoniam is ultimus anni erat: quod etiam ipsum de Graecorum imitatione faciebant. Nam et illi ultimo anni sui mensi superfluos interserebant dies, ut refert Glaucippus qui de sacris Atheniensium scripsit. (15) Verum una re a Graecis differebant. Nam illi confecto ultimo mense, Romani non confecto Februario sed post [p113]vicesimum et tertium diem eius intercalabant, Terminalibus scilicet iam peractis: deinde reliquos Februarii mensis dies, qui erant quinque, post intercalationem subiungebant: credo vetere religionis suae more, ut Februarium omni modo Martius consequeretur. (16) Sed cum saepe eveniret ut nundinae modo in anni principem diem modo in Nonas caderent (utrumque autem perniciosum rei publicae putabatur), remedium quo hoc averteretur excogitatum est: quod aperiemus, si prius ostenderimus cur nundinae vel primis Kalendis vel Nonis omnibus cavebantur. (17) Nam quotiens incipiente anno dies coepit qui addictus est nundinis, omnis ille annus infaustus casibus luctuosus fuit: maximeque Lepidiano tumultu opinio ista firmata est. (18) Nonis autem conventus universae multitudinis vitandus existimabatur, quoniam populus Romanus exactis etiam regibus diem hunc Nonarum maxime celebrabat, quem natalem Servii Tullii existimabat: quia, cum incertum esset quo [p114]mense Servius Tullius natus fuisset, Nonis tamen natum esse constaret, omnes Nonas celebri notitia frequentabant: veritos . . . qui diebus praeerant, ne quid nundinis collecta universitas ob desiderium regis novaret, cavisse ut Nonae a nundinis segregarentur. (19) Unde dies ille, quo abundare annum diximus, eorum est permissus arbitrio qui fastis praeerant, uti, cum vellent, intercalaretur, dummodo eum in medio Terminaliorum vel mensis intercalaris ita locarent, ut a suspecto die celebritatem averteret nundinarum. Atque hoc est quod quidam veterum retulerunt non solum mensem apud Romanos verum etiam diem intercalarem fuisse. (20) Quando autem primum intercalatum sit, varie refertur, et Macer quidem Licinius eius rei originem Romulo adsignat. Antias libro secundo Numam Pompilium sacrorum causa id invenisse contendit. Iunius Servium Tullium regem primum intercalasse commemorat, a quo et nundinas institutas Varroni placet. [p115]''">''> Tuditanus refert libro tertio Magistratuum Decemviros, qui decem tabulis duas addiderunt, de intercalando populum rogasse: Cassius easdem scribit auctores: Fulvius autem id egisse M'. Acilium consulem dicit ab urbe condita anno quingentesimo sexagesimo secundo, inito mox bello Aetolico. Sed hoc arguit Varro scribendo antiquissimam legem fuisse incisam in columna aerea a L. Pinario et Furio consulibus, cui mentio intercalaris ascribitur. Haec de intercalandi principio satis relata sunt. ===XIV.=== (1) Verum fuit tempus cum propter superstitionem intercalatio omnis omissa est: nonnumquam vero per gratiam sacerdotum, qui publicanis proferri vel inminui consulto anni dies volebant, modo auctio modo retractio dierum proveniebat: et sub specie observationis emergebat maior confusionis occasio. (2) Sed postea C. Caesar omnem hanc inconstantiam temporum vagam adhuc et incertam in ordinem state definitionis coegit adnitente sibi M. Flavio scriba, qui scriptos dies singulos ita ad dictatorem retulit, [p116]ut et ordo eorum inveniri facillime posset et invento certus status perseveraret. (3) Ergo C. Caesar exordium novae ordinationis initurus dies omnes qui adhuc confusionem poterant facere consumpsit: eaque re factum est ut annus confusionis ultimus in quadringentos quadraginta tres dies protenderetur. Post hoc imitatus Aegyptios solos divinarum rerum omnium conscios ad numerum solis, qui diebus tricenis sexaginta quinque et quadrante cursum conficit, annum dirigere contendit. (4) Nam sicut lunaris annus mensis est, quia luna paulo minus quam mensem in zodiaci circumitione consumit, ita solis annus hoc dierum numero colligendus est quem peragit dum ad id signum se denuo vertit ex quo digressus est: unde annus vertens vocatur, et habetur [p117]magnus, cum lunae annus brevis putetur. (5) Horum Virgilius utrumque conplexus est: <poem> Interea magnum sol circumvolvitur annum. </poem> Hinc et Ateius Capito annum a circuitu temporis putat dictum, quia veteres ''an'' pro ''circum'' ponere consuerunt, ut Cato in Originibus: ''Arator an terminum'', id est ''circum terminum'', et ''ambire'' dicitur pro ''circumire''. (6) Iulius ergo Caesar decem dies observationi veteri superadiecit, ut annum trecenti sexaginta quinque dies, quibus sol lustrat zodiacum, efficerent: et, ne quadrans esset, statuit ut quarto quoque anno sacerdotes, qui curabant mensibus ac [p118]diebus, unum intercalarent diem, eo scilicet mense ac loco quo etiam apud veteres mensis intercalabatur, id est ante quinque ultimos Februarii mensis dies, idque bissextum censuit nominandum. (7) Dies autem decem, quos ab eo additos diximus, hac ordinatione distribuit: in Ianuarium et Sextilem et Decembrem binos dies inseruit, in Aprilem autem Iunium Septembrem Novembrem singulos: sed neque mensi Februario addidit diem, ne deum inferum religio inmutaretur, et Martio Maio Quintili Octobri servavit pristinum statum, quod satis pleno erant numero, id est dierum singulorum tricenorumque. (8) Ideo et septimanas habent Nonas, sicut Numa constituit, quia nihil in his Iulius mutavit: sed Ianuarius Sextilis December, quibus Caesar binos dies addidit, licet tricenos singulos habere post Caesarem coeperint, quintanas tamen habent Nonas, et ab Idibus illis sequentes Kalendae in undevicesimum revertuntur, quia Caesar quos addidit dies neque ante Nonas neque ante Idus inserere voluit, ne Nonarum aut Iduum religionem, quae stato erat die, novella conperendinatione [p119]corrumperet. (9) Sed nec post Idus mox voluit inserere, ne feriarum quarumque violaretur indictio: sed peractis cuiusque mensis feriis locum diebus advenis fecit: et Ianuario quidem dies quos dicimus quartum et tertium Kalendas Februarias dedit, Aprili sextum Kalendas Maias, Iunio tertium Kalendas Iulias, Augusto quartum et tertium Kalendas Septembres, Septembri tertium Kalendas Octobres, Novembri tertium Kalendas Decembres, Decembri vero quartum et tertium Kalendas Ianuarias. (10) Ita factum est ut, cum omnes hi menses quibus dies addidit ante hanc ordinationem habuissent mensis sequentis Kalendas ad septimum decimum revertentes, postea ex augmento additorum dierum hi qui duos acceperunt ad nonum decimum, qui vero unum, ad octavum decimum haberent reditum Kalendarum. (11) Feriarum tamen cuiusque mensis ordo servatus est. Nam si cui fere tertius ab Idibus dies festus aut feriatus fuit et tunc a. d. sextum decimum dicebatur, etiam post augmentum dierum eadem religio servata est, ut tertio ab Idibus die celebraretur, licet ab incremento non iam a. d. sextum decimum Kalendas sed a. d. septimum decimum, [p120]si unus, a. d. octavum decimum, si duo sunt additi, diceretur. (12) Nam ideo novos dies circa finem cuiusque mensis inseruit, ubi finem omnium quae in mense erant repperit feriarum, adiectosque omnes a se dies fastos notavit, ut maiorem daret actionibus libertatem: et non solum nullum nefastum sed nec comitialem quemquam de adiectis diebus instituit, ne ambitionem magistratuum augeret adiectio. (13) Sic annum civilem Caesar habitis ad lunam dimensionibus constitutum edicto palam posito publicavit. Et error hucusque stare potuisset, ni sacerdotes sibi errorem novum ex ipsa emendatione fecissent. Nam cum oporteret diem qui ex quadrantibus confit quarto quoque anno confecto, antequam quintus inciperet, intercalare: illi quarto non peracto sed incipiente intercalabant. (14) Hic error sex et triginta annis permansit: quibus annis intercalati sunt dies duodecim, cum debuerint intercalari novem. Sed hunc quoque errorem sero deprehensum correxit Augustus, qui annos duodecim sine intercalari die transigi iussit, ut illi tres dies qui per annos triginta et sex vitio sacerdotalis festinationis excreverant sequentibus annis duodecim nullo die intercalato devorarentur. (15) Post hoc unum diem secundum ordinationem Caesaris quinto quoque incipiente anno intercalari [p121]iussit, et omnem hunc ordinem aereae tabulae ad aeternam custodiam incisione mandavit. ===XV.=== (1) Tunc Horus: Die quidem hic, inquit, intercalaris, antequam quintus annus incipiat, inserendus cum Aegypti matris artium ratione consentit: sed nihil in illorum mensibus explicandis videtur operosum, quos tricenum dierum omnes habent: eoque explicitis duodecim mensibus, id est trecentis sexaginta diebus exactis, tunc inter Augustum atque Septembrem reliquos quinque dies anno suo reddunt, annectentes quarto quoque anno exacto intercalarem, qui ex quadrantibus confit. (2) At hic non a primo in ultimum mensis diem ad incrementum continuum numerus accedit, sed post Kalendas dirigitur in Nonas: inde ad quasdam Idus deflecti audio: post rursus, ni fallor, immo ut nunc quoque retulisti, in sequentes Kalendas. (3) Quae omnia quid sibi velint, scire equidem vellem. Nam illud nec consequi posse me spero, ut vocabula conprehendam quae singulis apud vos diebus adduntur, dum alios fastos variisque alios nominibus nuncupatis. Nundinas quoque vestras nescire me fateor: de quibus observatio tam diligens tam cauta narratur. Haec nec mihi erubescendum est ignorare peregrino: a te vero, Praetextate, discere nec civem puderet. (4) Tunc Praetextatus: Non solum tibi, inquit, Hore, cum sis Aegypto oriundus, sed ne nobis quidem, quibus origo Romana est, erubescendum puto quaerere quod quaesitu dignum omnes veteres [p122]putaverunt. Nam de Kalendis Nonis et Idibus deque feriarum variis observationibus innumeros auctores cura quaestionis exercuit: et ideo nos quae de his ab omnibus dicta sunt in unum breviter colligimus. (5) Romulus, cum ingenio acri quidem sed agresti statum proprii ordinaret imperii, initium cuiusque mensis ex illo sumebat die quo novam lunam contigisset videri. (6) Quia non continuo evenit ut eodem die semper appareat, sed modo tardius modo celerius ex certis causis videri solet, contigit ut, cum tardius apparuit, praecedenti mensi plures dies, aut cum celerius, pauciores darentur: et singulis quibusque mensibus perpetuam numeri legem primus casus addixit. Sic factum est ut alii triginta et unum alii undetriginta sortirentur dies. (7) Omnibus tamen mensibus ex die Nonarum Idus nono die repraesentari placuit: et inter Idus ac sequentes Kalendas constitutum est sedecim dies esse numerandos. Ideo mensis uberior duos illos quibus augebatur dies inter Kalendas suas et Nonas habebat. Hinc aliis quintus a Kalendis dies aliis septimus Nonas facit. (8) Caesar tamen, ut supra diximus, stata sacra custodiens, nec in illis mensibus quibus binos adiecit dies ordinem voluit mutare Nonarum, quia peractis totius mensis feriis dies suos rei divinae cautus inseruit. (9) Priscis ergo temporibus, antequam fasti a Cn. Flavio scriba invitis [p123]Patribus in omnium notitiam proderentur, pontifici minori haec provincia delegabatur, ut novae lunae primum observaret aspectum visamque regi sacrificulo nuntiaret. (10) Itaque sacrificio a rege et minore pontifice celebrato idem pontifex calata, id est vocata, in Capitolium plebe iuxta curiam Calabram, quae casae Romuli [p124]proxima est, quot numero dies a Kalendis ad Nonas superessent pronuntiabat: et quintanas quidem dicto quinquies verbo καλῶ, septimanas repetito septies praedicabat. (11) Verbum autem καλῶ Graecum est, id est ''voco'': et hunc diem, qui ex his diebus qui calarentur primus esset, placuit Kalendas vocari. Hinc et ipsi curiae ad quam vocabantur Calabrae nomen datum est, et classi, quod omnis in eam populus vocaretur. (12) Ideo autem minor pontifex numerum dierum qui ad Nonas superessent calando prodebat, quod post novam lunam oportebat Nonarum die populares qui in agris essent confluere in urbem accepturos causas feriarum a rege [p125]sacrorum sciturosque, quid esset eo mense faciendum. (13) Unde quidam hinc Nonas aestimant dictas, quasi novae initium observationis, vel quod ab eo die semper ad Idus novem dies putantur: sicut apud Tuscos Nonae plures habebantur, quod hi nono quoque die regem suum salutabant et de propriis negotiis consulebant. (14) Iduum porro nomen a Tuscis, apud quos is dies ''Itis'' vocatur, sumptum est. ''Item'' autem illi interpretantur Iovis fiduciam. Nam cum Iovem accipiamus lucis auctorem, unde et Lucetium [p126]Salii in carminibus canunt et Cretenses Δία τὴν ἡμέραν vocant, ipsi quoque Romani Diespitrem appellant, ut diei patrem. (15) Iure hic dies Iovis fiducia vocatur, cuius lux non finitur cum solis occasu, sed splendorem diei et noctem continuat inlustrante luna: quod semper in plenilunio, id est medio mense, fieri solet: diem igitur, qui vel nocturnis caret tenebris, Iovis fiduciam Tusco nomine vocaverunt: unde et omnes Idus Iovis ferias observandas sanxit antiquitas. (16) Alii putant Idus, quod ea die plena luna videatur, a videndo ''vidus'' appellatas, mox litteram ''v'' detractam: sicut contra, quod Graeci ἰδεῖν dicunt, nos ''v'' littera addita ''videre'' dicimus. Nonnullis placet Idus dictas vocabulo Graeco, οἷον ἀπὸ τοῦ εἴδους, quod eo die plenam speciem luna demonstret. Sunt qui aestimant Idus ab ove Iduli dictas, quam hoc nomine vocant Tusci, et omnibus Idibus Iovi immolatur a flamine. (17) Nobis illa [p127]ratio nominis vero propior aestimatur, ut Idus vocemus diem qui dividit mensem. ''Iduare'' enim Etrusca lingua ''dividere'' est: unde ''vidua'', quasi ''valde idua'', id est ''valde divisa'': aut ''vidua'', id est ''a viro divisa''. (18) Ut autem Idus omnes Iovi ita omnes Kalendas Iunoni tributas et Varronis et pontificalis adfirmat auctoritas. Quod etiam Laurentes patriis religionibus servant, qui et cognomen deae ex cerimoniis addiderunt, Kalendarem Iunonem vocantes, sed et omnibus Kalendis a mense Martio ad Decembrem huic deae Kalendarum die supplicant. (19) Romae quoque Kalendis omnibus, praeter quod pontifex minor in curia Calabra rem divinam Iunoni facit, etiam regina sacrorum, id est regis uxor, porcam vel agnam in regia Iunoni immolat: a qua etiam Ianum Iunonium cognominatum [p128]diximus, quod illi deo omnis ingressus, huic deae cuncti Kalendarum dies videntur adscripti. (20) Cum enim initia mensium maiores nostri ab exortu lunae servaverint, iure Iunoni addixerunt Kalendas, lunam ac Iunonem eandem putantes: vel quia luna per aerem meat, unde et Graeci lunam ἄρτεμιν nuncuparunt, id est ἀερότομιν, quod aera secat, Iuno autem aeris arbitra est, merito initia mensium, id est Kalendas, huic deae consecraverunt. (21) Nec hoc praetermiserim, quod nuptiis copulandis Kalendas Nonas et Idus religiosas, id est devitandas, censuerunt. Hi enim dies praeter Nonas feriati sunt: feriis autem vim cuiquam fieri piaculare est: ideo tunc vitantur nuptiae, in quibus vis fieri virgini [p129]videtur. Sed Verrium Flaccum iuris pontificii peritissimum dicere solitum refert Varro, quia feriis tergere veteres fossas liceret, novas facere ius non esset, ideo magis viduis quam virginibus idoneas esse ferias ad nubendum. (22) Subiciet aliquis: Cur ergo Nonis, si feriatus dies non est, prohibetur celebritas nuptiarum? Huius quoque rei in aperto causa est. Nam quia primus nuptiarum dies verecundiae datur, postridie autem nuptam in domo viri dominium incipere oportet adipisci et rem facere divinam, omnes autem postriduani dies seu post Kalendas sive post Nonas Idusve ex aequo atri sunt, ideo et Nonas inhabiles nuptiis esse dixerunt, ne nupta aut postero die libertatem auspicaretur uxoriam aut atro immolaret quo nefas est sacra celebrari. ===XVI.=== (1) Sed quia nos ad commemorationem dierum ordo deduxit, [p130]de hoc quoque quod Hori nostri consultatio continet pauca dicenda sunt. (2) Numa ut in menses annum, ita in dies mensem quemque distribuit, diesque omnes aut festos aut profestos aut intercisos vocavit. Festi dis dicati sunt: profesti hominibus ob administrandam rem privatam publicamque concessi: intercisi deorum hominumque communes sunt. (3) Festis insunt sacrificia epulae ludi feriae: profestis fasti comitiales conperendini stati praeliares: intercisi in se non in alia dividuntur: illorum enim dierum quibusdam horis fas est, quibusdam fas non est ius dicere. Nam, cum hostia caeditur, fari nefas est: inter caesa et porrecta fari licet: rursus, cum adoletur, non licet. Ergo de divisione festorum et profestorum dierum latius disserendum est. (4) Sacra celebritas est vel cum sacrificia dis offeruntur vel cum dies divinis [p131]epulationibus celebratur vel cum ludi in honorem aguntur deorum vel cum feriae observantur. (5) Feriarum autem publicarum genera sunt quattuor. Aut enim stativae sunt aut conceptivae aut imperativae aut nundinae. (6) Et sunt stativae universi populi communes certis et constitutis diebus ac mensibus et in fastis statis observationibus annotatae, in quibus praecipue servantur Agonalia, Carmentalia, Lupercalia: conceptivae sunt quae quotannis a magistratibus vel sacerdotibus concipiuntur in dies vel certos vel etiam incertos, ut sunt Latinae Sementivae, Paganalia, Compitalia: [p132]imperativae sunt quas consules vel praetores pro arbitrio potestatis indicunt: nundinae sunt paganorum itemque rusticorum, quibus conveniunt negotiis propriis vel mercibus provisuri. (7) Sunt praeterea feriae propriae familiarum, ut familiae Claudiae vel Aemiliae seu Iuliae sive Corneliae, et si quas ferias proprias quaeque familia ex usu domesticae celebritatis observat. (8) Sunt singulorum, uti natalium fulgurumque susceptiones, item funerum atque expiationum: apud veteres quoque qui nominasset Salutem Semoniam Seiam Segetiam Tutilinam ferias observabat: item flaminica [p133]quotiens tonitrua audisset feriata erat, donec placasset deos. (9) Adfirmabat autem sacerdotes pollui ferias, si indictis conceptisque opus aliquod fieret. Praeterea regem sacrorum flaminesque non licebat videre feriis opus fieri: et ideo per praeconem denuntiabant, ne quid tale ageretur, et praecepti neglegens multabatur. (10) Praeter multam vero addfirmabatur eum qui talibus diebus inprudens aliquid egisset porco piaculum dare debere: prudentem expiare non posse Scaevola pontifex adseverabat: sed Umbro negat eum pollui qui opus vel ad deos pertinens sacrorumve causa fecisset vel aliquid urgentem vitae utilitatem respiciens actitasset. (11) Scaevola denique consultus, quid feriis agi liceret, respondit: [p134]quod praetermissum noceret. Quapropter si bos in specum decidisset eumque paterfamilias adhibitis operis liberasset, non est visus ferias polluisse: nec ille qui trabem tecti fractam fulciendo ab inminenti vindicavit ruina. (12) Unde et Maro omnium disciplinarum peritus, sciens lavari ovem aut lanae purgandae aut scabiei curandae gratia, pronuntiavit tunc ovem per ferias licere mersari, si hoc remedii causa fieret: <poem> Balantumque gregem fluvio mersare salubri. </poem> Adiciendo enim ''salubri'' ostendit avertendi morbi gratia tantummodo, non etiam ob lucrum purgandae lanae causa, fieri concessum. (13) Haec de festis et qui inde nascuntur, qui etiam nefasti vocantur. Nunc de profestis et qui ex his procedunt loquamur, id est fastis comitialibus conperendinis statis praeliaribus. (14) Fasti sunt quibus licet fari praetori tria verba sollemnia, ''do dico addico''; his contrarii sunt nefasti: comitiales sunt quibus cum populo agi licet; et fastis quidem lege agi potest, cum populo non potest, comitialibus utrumque potest: conperendini quibus vadimonium licet dicere: stati qui iudicii causa cum peregrino instituuntur, ut Plautus in Gurgulione: <poem>[p135] — Status condictus cum hoste intercessit dies. </poem> (15) ''Hostem'' nunc more vetere significat peregrinum. Praeliares ab iustis non segregaverim, siquidem iusti sunt continui triginta dies quibus exercitui imperato vexillum russi coloris in arce positum [p136]est, praeliares autem omnes quibus fas est res repetere vel hostem lacessere. (16) Nam cum Latiar, hoc est Latinarum sollemne, concipitur, item diebus Saturnaliorum, sed et cum Mundus patet, nefas est praelium sumere: (17) quia nec Latinarum tempore, quo publice quondam induciae inter populum Romanum Latinosque firmatae sunt, inchoari bellum decebat, nec Saturni festo, qui sine ullo tumultu bellico creditur imperasse, nec patente Mundo, quod sacrum Diti patri et Proserpinae dicatum est: meliusque occlusa Plutonis fauce eundum ad praelium putaverunt. (18) Unde et Varro ita scribit: ''Mundus cum patet, deorum tristium atque inferum [p137]quasi ianua patet: propterea non modo praelium committi, verum etiam dilectum rei militaris causa habere, ac militem proficisci, navem solvere, uxorem liberum quaerendorum causa ducere, religiosum est.'' (19) Vitabant veteres ad viros vocandos etiam dies qui essent notati rebus adversis: vitabant etiam feriis, sicut Varro in Augurum libris scribit in haec verba: ''Viros vocare feriis non oportet: si vocavit, piaculum esto.'' (20) Sciendum est tamen eligendi ad pugnandum diem Romanis tunc fuisse licentiam, si ipsi inferrent bellum: at cum exciperent, nullum obstitisse diem, quo minus vel salutem suam vel publicam defenderent dignitatem. Quis enim observationi locus, cum eligendi facultas non supersit? (21) Dies autem postriduanos ad omnia maiores nostri cavendos putarunt, quos etiam atros velut infausta appellatione damnarunt: eosdem tamen nonnulli communes velut ad emendationem nominis vocitaverunt. Horum causam Gellius Annalium libro quinto decimo et Cassius Hemina Historiarum libro secundo referunt. [p138]''">''> Anno ab urbe condita trecentesimo sexagesimo tertio a tribunis militum Virgilio Mallio Aemilio Postumio collegisque eorum in senatu tractatum, quid esset propter quod toties intra paucos annos male esset afflicta res publica; et ex praecepto Patrum L. Aquinium haruspicem in senatum venire iussum religionum requirendarum gratia dixisse: (23) Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia fecisse postridie Idus Quintiles, item apud Cremeram multisque aliis temporibus et locis post sacrificium die postero celebratum male cessisse conflictum. (24) Tunc Patres iussisse ut ad collegium pontificum de his religionibus referretur, pontificesque statuisse postridie omnes Kalendas Nonas Idus atros dies habendos, ut hi dies neque praeliares neque puri neque comitiales essent. (25) Sed et [p139]Fabius Maximus Servilianus pontifex in libro XII. negat oportere atro die parentare; quia tunc quoque Ianum Iovemque praefari necesse est, quos nominari atro die non oportet. (26) Ante diem quoque quartum Kalendas vel Nonas vel Idus tamquam nominalem diem plerique vitant. Eius observationis an religio ulla sit tradita quaeri solet: sed nos nihil super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius Annalium quinto cladem illam vastissimam pugnae Cannensis factam refert ante diem quartum Nonas Sextiles. (27) Ad rem sane militarem nihil attinere notat Varro, utrum fastus vel nefastus dies sit, sed ad solas hoc actiones respicere privatas. (28) Quod autem nundinas ferias dixi potest argui, quia Titus de feriis scribens nundinarum dies non inter ferias retulit sed tantum sollemnes vocavit: et quod Iulius Modestus adfirmat Messala augure consulente pontifices, an nundinarum Romanarum Nonarumque dies feriis tenerentur, respondisse eos nundinas sibi ferias non videri: et quod Trebatius in libro primo Religionum ait nundinis magistratum posse manu mittere iudiciaque [p140]addicere. (29) Sed contra Iulius Caesar sexto decimo Auspiciorum libro negat nundinis concionem advocari posse, id est cum populo agi: ideoque nundinis Romanorum haberi comitia non posse. Cornelius etiam Labeo primo Fastorum libro nundinis ferias esse pronuntiat. (30) Causam vero huius varietatis apud Granium Licinianum libro secundo diligens lector inveniet. Ait enim nundinas Iovis ferias esse, siquidem flaminica omnibus nundinis in regia Iovi arietem soleat immolare: sed lege Hortensia effectum ut fastae essent, uti rustici, qui nundinandi causa in urbem veniebant, lites conponerent: nefasto enim die praetori fari non licebat. (31) Ergo qui ferias dicunt a mendacio vindicantur patrocinio vetustatis: qui contra sentiunt aestimatu aetatis quae legem secuta est vera depromunt. (32) Harum originem quidam Romulo adsignant, quem communicato regno cum T. Tatio sacrificiis et sodalitatibus institutis nundinas quoque adiecisse commemorant, sicut Tuditanus adfirmat. (33) Sed Cassius Servium Tullium fecisse nundinas dicit, ut in urbem ex agris convenirent urbanas rusticasque res ordinaturi. Geminus ait diem nundinarum exactis iam regibus coepisse celebrari, quia plerique de plebe repetita Servii Tullii memoria parentarent ei nundinis: cui rei etiam Varro consentit. [p141]''">''> Rutilius scribit Romanos instituisse nundinas, ut octo quidem diebus in agris rustici opus facerent, nono autem die intermisso rure ad mercatum legesque accipiendas Romam venirent, et ut scita atque consulta frequentiore populo referrentur, quae trinundino die proposita a singulis atque universis facile noscebantur. Unde etiam mos tractus ut leges trinundino die promulgarentur. (35) Ea re etiam candidatis usus fuit in comitium nundinis venire et in colle consistere unde coram possent ab universis videri: sed haec omnia neglegentius haberi coepta et post abolita, postquam internundino etiam ob multitudinem plebis frequentes adesse coeperunt. [p142]''">''> Est etiam Nundina Romanorum dea a nono die nascentium nuncupata, qui lustricus dicitur. Est autem dies lustricus quo infantes lustrantur et nomen accipiunt: sed is maribus nonus, octavus est feminis. (37) Plene, ut arbitror, anni ac mensium constitutione digesta habet Horus quoque noster quod de dierum vocabulis et observatione consuluit. Et scire equidem velim, numquid sit quod argutus Niligena et gentis accola numerorum potentis ex hoc ordine Romanae dispensationis inrideat, an Tuscum quoque Tiberim aliquid ex disciplinis suis hausisse consentiat. (38) Subiecit Eustathius: Non solum Horus noster, gravis vir et ornatus, sed nec quisquam alius, ut aestimo, tam futilis posset esse iudicii, qui Romani anni sic ad unguem, ut aiunt, emendatum ordinem non probaret, cui maiorem gratiam et tenax memoria et luculenta oratio referentis adiecit. Nec mirum, si haec digeries morsum reprehensionis evasit, cui accersita est ab Aegypto postremae correctionis auctoritas. (39) Nam Iulius Caesar ut siderum motus, de quibus non indoctos libros reliquit, ab Aegyptiis disciplinis hausit, ita hoc quoque ex eadem institutione mutuatus est, ut ad solis cursum finiendi anni tempus extenderet. (40) Latii vero veteres incolae, quia nihil iam tum discere ab Aegypto licebat, ad quam nullus illis commeatus patebat, morem Graeciae in numerandis [p143]diebus secuti sunt, ut retroversum cedente numero ab augmento in diminutionem conputatio resoluta desineret. (41) Ita enim nos decimum diem deinde nonum et postea octavum dicimus, ut Athenienses δεκάτην καὶ ἐννάτην φθίνοντος soliti sunt dicere. (42) Homerus quoque, cum ait: <poem> Τοῦ μὲν φθίνοντος μηνὸς, τοῦ δ’ ἰσταμένοιο, </poem> quid aliud nisi illum φθίνοντα dicit cuius paulatim deficientis supputatio in nomen desinit secuturi, et ἱστάμενον illum qui praecedit numerum successurus priori in defectum meanti? (43) Quod et Homerus vester Mantuanus intellegens, illud stare dici ad quod acceditur, ait: <poem> Stat sua cuique dies </poem> extremum diem stare dicens, quasi ad quem per omnes eatur. (44) Idem poeta doctrina ac verecundia iuxta nobilis, sciens Romanos veteres ad lunae cursum et sequentes ad solis anni tempora digessisse, utriusque seculi opinioni reverentiam servans: ''Vos'', quoque inquit, [p144]<poem> — labentem caelo qui ducitis annum Liber et alma Ceres'', </poem> tam lunam quam solem duces anni hac invocatione designans. ===XVII.=== (1) Hic Avienus: Hoc equidem mecum multum ac frequenter agitavi, quid sit quod solem modo Apollinem modo Liberum modo sub aliarum appellationum varietate veneremur. Et quia sacrorum omnium praesulem esse te, Vetti Praetextate, divina voluerunt, perge, quaeso, rationem mihi tantae sub uno nomine in nominibus diversitatis aperire. (2) Tum Vettius: Cave aestimes, mi Aviene, poetarum gregem, cum de dis fabulantur, non ab adytis plerumque philosophiae semina mutuari. Nam quod omnes paene deos, dumtaxat qui sub caelo sunt, ad solem referunt, [p145]non vana superstitio sed ratio divina commendat. (3) Si enim sol, ut veteribus placuit, ''dux et moderator'' est ''luminum reliquorum'', et solus stellis errantibus praestat, ipsarum vero stellarum cursus ordinem rerum humanarum, ut quibusdam videtur, pro potestate disponunt, ut Plotino constat placuisse, significant: necesse est ut solem, qui moderatur nostra moderantes, omnium quae circa nos geruntur fateamur auctorem. (4) Et sicut Maro, cum de una Iunone diceret: ''Quo numine laeso'', ostendit unius dei effectus varios pro variis censendos esse numinibus, ita diversae virtutes solis nomina dis dederunt: unde ἓν τὸ πᾶν sapientum principes prodiderunt. (5) Virtutem igitur solis quae divinationi curationique praeest Apollinem vocaverunt: quae sermonis auctor est Mercurii nomen accepit. Nam quia sermo interpretatur cogitationes latentes, Ἑρμῆς ἀπὸ τοῦ ἑρμηνεύειν propria appellatione vocitatus est. (6) Virtus solis est quae fructibus, effectus eiusdem est qui frugibus praeest. Et hinc natae sunt appellationes deorum sicut ceterorum qui ad solem certa et archana ratione referuntur: et, ne tanto secreto nuda praestetur adsertio, auctoritates veterum de singulis consulamus. (7) Apollinis nomen multiplici interpretatione ad solem refertur, [p146]cuius rei ordinem pergam. Plato solem ἀπόλλωνα cognominatum scribit ἀπὸ τοῦ ἀποπάλλειν τὰς ἀκτϊνας, id est a iactu radiorum: Chrysippus [Apollinem], ὡς οὐχὶ τῶν πολλῶν καὶ φαύλων οὐσιῶν τοῦ πυρὸς ὄντα, primam enim nominis litteram retinere significationem negandi: ἢ ὅτι μόνος ἐστὶ καὶ οὐχὶ πολλοί, nam et Latinitas eum, quia tantam claritudinem solus optinuit, [p147]solem vocavit: (8) Speusippus, quod ex multis ignibus constet vis eius, ὡς ἀπὸ πολλῶν οὐσιῶν πυρὸς αὐτοῦ συνεστῶτος: Cleanthes, ὡς ἀπ’ ἄλλων καὶ ἄλλων τόπων τὰς ἀνατολὰς ποιουμένου, quod ab aliis atque aliis locorum declinationibus faciat ortus: (9) Cornificius arbitratur Apollinem nominatum ἀπὸ τοῦ ἀναπολεῖν, id est quia intra circuitum mundi quem Graeci πόλον appellant impetu latus ad ortus refertur: alii cognominatum Apollinem putant ὡς ἀπολλύντα τὰ ζῶα: exanimat enim et perimit animantes, cum pestem intemperie caloris inmittit, (10) ut Euripides in Phaethonte: <poem> Ὦ χρυσοφεγγές ἥλι’ ὡς μ’ ἀπώλεσας, ὅθεν σ’ Ἀπόλλων’ ἐμφανῶς κλῄζει βροτός </poem> item Archilochus: <poem> ἄναξ Ἄπολλον, καὶ σὺ τοὺς μὲν αἰτίους σήμαινε, καὶ σφᾶς ὄλλυ’ ὥσπερ ὀλλύεις, </poem> (11) Denique inustos morbo ἀπολλωνοβλήτους καὶ ἡλιοβλήτους appellant: et quia similes sunt solis effectibus effectus lunae in iuvando [p148]nocendoque, ideo feminas certis adflictas morbis σεληνοβλήτους et ἀρτεμιδοβλήτους vocant. (12) Hinc est quod arcu et sagittis Apollinis simulachra decorantur, ut per sagittas intellegatur vis emissa radiorum: <poem> Αὐτὰρ ἔπειτ’ αὐτοῖσι βέλος ἐχεπευκὲς ἐφιεὶς βάλλ'. </poem> (13) Idem auctor est et publicae sospitatis, quam creditur sol animantibus praestare temperie: sed quia perpetuam praestat salubritatem et pestilens ab ipso casus rarior est, ideo Apollinis simulachra manu dextra Gratias gestant, arcum cum sagittis sinistra: quod ad noxam sit pigrior, et salutem manus promptior largiatur. (14) Hinc est quod eidem attribuitur medendi potestas, quia temperatus solis calor morborum omnium fuga est. Nam ὡς ἀπελαύνοντα τὰς νόσους ἀπόλλωνα tamquam ἀπέλλωνα cognominatum putant. (15) Quae sententia Latinae quoque nominis enuntiationi congruens fecit, ne huius dei nomen verteremus, ut Apollinem apellentem mala intellegas, quem Athenienses ἀλεξίκακον appellant. [p149]Sed et Lindii colunt Apollinem Λοίμιον, hoc cognomine finita pestilentia nuncupatum. Eadem opinio sospitalis et medici dei in nostris quoque sacris fovetur. Namque virgines Vestales ita indigitant: ''Apollo Medice, Apollo Paean''. (16) Cum ergo sint huiusce sideris, id est solis, duo maximi effectus, alter quo calore temperato iuvat mortalium vitam, alter quo iactu radiorum nonnumquam pestiferum virus inmittit, duo eademque cognomina circa singulos effectus propriis enuntiationibus signant, appellantes deum Ἰήϊον atque Παιᾶνα: quae cognomina utrique effectui apta sunt, ut sit Ἰήϊος ἀπὸ τοῦ ἰᾶσθαι, id est a sanando, et Παιὰν ἀπὸ τοῦ παύειν τὰς ἀνίας, et rursus Ἰήϊος ἀπὸ τοῦ ἱέναι, ab inmittendo, [p150]<poem> — βέλος ἐχεπευκὲς ἐφιεὶς, </poem> et Παιὰν ἀπὸ τοῦ παίειν, a feriendo. (17) Optinuit tamen ut, cum sanitatem dari sibi precantur, ἰὴ Παιὰν per η litteram enuntient, id est ''medere Paean'': cum autem ἵε Παιὰν per ε litteram dicunt cum aspiratione prioris litterae, significant hoc dici in aliquem adversa precatione, βάλε Παιὰν, id est ''inmitte feriendo'': qua voce ferunt Latonam usam, cum Apollinem hortaretur impetum Pythonis incessere sagittis, cuius rei naturalem rationem suo loco reddam. (18) Hanc vocem, id est ἵε Παιὰν, confirmasse fertur oraculum Delphicum Atheniensibus petentibus opem dei adversus Amazonas Theseo regnante. Namque inituros bellum iussit his ipsis verbis semet ipsum auxiliatorem invocare hortarique. (19) Apollodorus in libro quarto decimo περὶ θεών Ἰήϊον [solem] scribit [ita] [p151]appellari Apollinem ἀπὸ τοῦ κατὰ τὸν κόσμον ἵεσθαι καὶ ἰέναι, quod sol per orbem impetu fertur. (20) Sed Timotheus ita: <poem> Σύ τε, ὦ τὸν ἀεὶ πόλον οὐράνιον λαμπραῖς ἀκτῖσ’ ἥλιε βάλλων, πέμψον ἑκαβόλον ἐχθροῖσι βέλος σᾶς ἀπὸ νεύρας, ὢ ἵε Παιάν. </poem> (21) Eundem deum praestantem salubribus causis Οὔλιον appellant, id est sanitatis auctorem, ut ait Homerus: <poem> Οὖλέ τε καὶ μάλα χαῖρε. </poem> Meandrius scribit Milesios ἀπόλλωνι Οὐλίῳ pro salute sua immolare. Pherecydes refert Thesea, cum in Cretam ad Minotaurum [p152]duceretur, vovisse pro salute atque reditu suo ἀπόλλωνι Οὐλίῳ καὶ ἀρτέμιδι Οὐλίᾳ. (22) Nec mirum, si gemini effectus variis nominibus celebrantur, cum alios quoque deos ex contrario in eadem re duplici censeri et potestate accipiamus et nomine, ut Neptunum quem alias Ἐνοσίχθονα, id est terram moventem, alias ἀσφαλίωνα, id est stabilientem, vocant: item Mercurius hominum mentes vel oculos et excitat et sopit, ut ait poeta: <poem> Εἴλετο δὲ ῥάβδον, τῇτ’ ἀνδρῶν ὄμματα θέλγει. </poem> (23) Unde et Apollinem, id est solem, modo sospitalem modo pestem significantibus cognominibus adoramus, cum tamen pestis quae ab eo noxiis inmittitur aperte hunc deum bonis propugnare significet. (24) Hinc est quod apud Pachynum Siciliae promuntorium Apollo Libystinus eximia religione celebratur. Nam cum Libyes invasuri Siciliam classem adpulissent ad id promuntorium, Apollo, qui ibi colitur, invocatus ab incolis inmissa hostibus peste et paene cunctis subita morte interceptis Libystinus cognominatus est. (25) Nostris quoque continetur annalibus similis eiusdem dei praesentiae maiestas. Nam cum ludi Romae Apollini celebrarentur ex vaticinio Marcii vatis carmineque Sibyllino, repentino hostis adventu plebs ad arma excitata occurrit hosti, eoque tempore nubes sagittarum in adversos visa ferri et hostem fugavit et victores Romanos ad spectacula dei sospitalis reduxit: hinc [p153]intellegitur praelii causa, non pestilentiae, sicut quidam aestimant, ludos institutos. (26) Haec est autem huius aestimationis ratio, quod tunc sol super ipsum nostrae habitationis verticem fulget. Nam Cancer in aestivo tropico est, in quo meante sole radii temperatam nostram non eminus sed superne demissi rectis fulgoribus lustrant: unde aestimatum est a nonnullis ad propitiandum tunc maxime deum caloris Apollinaribus litari. (27) Sed invenio in litteris hos ludos victoriae, non valitudinis causa, ut quidam annalium scriptores memorant, institutos. Bello enim Punico hi ludi ex libris Sibyllinis primum sunt instituti, suadente Cornelio Rufo decemviro, qui propterea Sibylla cognominatus est, et postea corrupto nomine primus coepit Sylla vocitari. (28) Fertur autem in carminibus Marcii vatis, cuius duo volumina inlata sunt in senatum, inventum esse ita scriptum: ''Hostem, Romani, si ex agro expellere vultis, vomicam quae gentium venit longe, Apollini censeo [p154]vovendos ludos qui quotannis comiter Apollini fiant. His ludis faciendis praesit is praetor qui ius populo plebique dabit summum: decemviri Graeco ritu hostiis sacra faciant. Hoc si recte facietis, gaudebitis semper fietque res publica melior: nam is divus extinguet perduelles vestros qui vestros campos pascunt placide.'' (29) Ex hoc carmine cum procurandi gratia dies unus rebus divinis impensus esset, postea senatus consultum factum: ''uti decemviri, quo magis instruerentur de ludis Apollini agundis reque divina recte facienda, libros Sibyllinos adirent.'' In quibus cum eadem reperta nuntiatum esset, censuerunt Patres: ''Apollini ludos vovendos faciendosque, inque eam rem duodecim milia aeris praetori et duas hostias maiores dari'', decemvirisque praeceptum: ''ut Graeco ritu hisce hostiis sacrum facerent, Apollini bove aurato et capris duabus albis auratis, Latonae bove femina aurata''. Ludos in circo populus coronatus spectare iussus. (30) Haec praecipue traditur origo ludorum Apollinarium. Nunc ex aliis quoque huius dei nominibus eundem esse Apollinem et solem probemus. (31) Λοξίας cognominatur, [p155]ut ait Oenopides: ὅτι ἐκπορεύεται τὸν λοξὸν κύκλον ἀπὸ δυσμῶν ἐπ’ ἀνατολὰς κινούμενος, id est quod obliquum circulum ab occasu ad orientem pergit: aut, ut Cleanthes scribit: ἐπειδὴ καθ’ ἕλικας κινεῖται· λοξαὶ γάρ εἰσιν καὶ αὗται, quod flexuosum iter pergit: ἢ ὅτι λοξὰς τὰς ἀκτῖνας ἵησιν ἐφ’ ἡμᾶς βορείους ὅντας νότειος ὢν, vel quod transversos in nos a meridie inmittit radios, cum simus ad ipsum septentrionales. (32) Delius cognominatur ἀπὸ τοῦ δῆλα καὶ φανερὰ πάντα ποιεῖν τῷ φωτὶ, quod inluminando omnia clara demonstret. (33) Φοῖβος appellatur, ut ait Cornificius, ἀπὸ τοῦ φοιτᾶν βίᾳ, quod vi fertur: plerique autem a specie et nitore Φοῖβον, id est καθαρὸν καὶ λαμπρὸν, dictum putant. (34) Item Φάνητα appellant ἀπὸ τοῦ φαίνειν: et Φανεὸν, ἐπειδὴ φαίνεται νέος, quia sol cotidie renovat sese: unde Virgilius: ''Mane novum''. (35) Camerienses, qui sacram Soli [p156]incolunt insulam, ἀειγενέτῆ Apollini immolant, τῷ τὸν ἥλιον ἀεὶ γίγνεσθαι καὶ ἀεὶ γεννᾶν, id est quod semper exoriens gignitur, quodque ipse generat universa inseminando fovendo producendo alendo augendoque. (36) Apollinis Lycii plures accipimus cognominis causas. Antipater Stoicus Lycium Apollinem nuncupatum scribit ἀπὸ τοῦ λευκαίνεσθαι πάντα φωτίζοντος ἡλίου. Cleanthes Lycium Apollinem appellatum notat, quod, veluti lupi pecora rapiunt, ita ipse quoque humorem eripit radiis. (37) Prisci Graecorum primam lucem, quae praecedit solis exortus, λύκην appellaverunt ἀπὸ τοῦ λευκοῦ. Id temporis hodieque λυκόφως cognominant. (38) De quo tempore ita poeta scribit: <poem> [p157] Ἦμος δ’ οὔτ’ ἄρ πω ἠὼς, ἔτι δ’ ἀμφιλύκη νύξ. </poem> idem Homerus: <poem> Εὒχεο δ’ Ἀπόλλωνι Λυκηγενει κλυτοτόχῳ, </poem> quod significat τῷ γεννῶντι τὴν λύκην, id est qui generat exortu suo lucem: radiorum enim splendor propinquantem solem longe lateque praecedens, atque caliginem paulatim extenuans tenebrarum, parit lucem. (39) Neque minus Romani, ut pleraque alia ex Graeco, ita et lucem videntur a λύκῆ figurasse. Annum quoque vetustissimi Graecorum λυκάβαντα appellabant, τὸν ἀπὸ τοῦ λύκου, [p158]id est sole, βαινόμενον καὶ μετρούμενον. (40) Λύκον autem solem vocari etiam Lycopolitana Thebaidos civitas testimonio est: quae pari religione Apollinem itemque lupum, hoc est λύκον, colit, in utroque solem venerans, quod hoc animal rapit et consumit omnia in modum solis ac plurimum oculorum acie cernens tenebras noctis evincit. (41) Ipsos quoque λύκους a λύκῆ, id est a prima luce, appellatos quidem putant, quia hae ferae maxime id tempus aptum rapiendo pecori observant, quod antelucanum post nocturnam famem ad pastum stabulis expellitur. (42) Apollinem Πατρῷον cognominaverunt, non propria gentis unius aut civitatis religione, sed ut auctorem progenerandarum omnium rerum, quod sol humoribus exiccatis ad progenerandum omnibus praebuit causam, ut ait Orpheus: <poem> Πατρὸς ἔχοντα νόον καὶ ἐπίφρονα βουλήν· </poem> unde nos quoque Ianum patrem vocamus, solem sub hac appellatione venerantes. (43) Νόμιον ἀπόλλωνα cognominaverunt, non ex [p159]officio pastorali et fabula per quam fingitur Admeti regis pecora pavisse, sed quia sol pascit omnia quae terra progenerat. (44) Unde non unius generis sed omnium pecorum pastor canitur, ut apud Homerum Neptuno dicente: <poem> Φοῖβε, σὺ δ’ εἰλίποδας ἕλικας βοὺς βουκολέεσκες. </poem> Atque idem apud eundem poetam equarum pastor significatur, ut ait: <poem> Τὰς ἐν Φηρίῆ θρέψ’ ἀργυρότοχος Ἀπόλλων, ἄμφω θηλείας, φόβον ἄρηος φορεούσας. </poem> (45) Praeterea aedes, ut ovium pastoris, sunt apud Camirenses Ἐπιμηλίου, apud Naxios Ποιμνίου· itemque deus ἀρνοκόμης colitur, et apud Lesbios Ναπαῖος: et multa sunt cognomina per diversas civitates ad dei pastoris officium tendentia. Quapropter universi pecoris antistes et vere pastor agnoscitur. (46) Apollo Ἐλελεὺς appellatur ἀπὸ τοῦ ἐλίττεσθαι περὶ τὴν γῆν, quod aeterno circa terram meatu veluti volvi videtur, ut ait Euripides: [p160] <poem> Ἥλιε θοαῖς ἵπποισιν ἐλίσσων φλόγα, </poem> ἢ ὅτι συναλισθέντος πολλοῦ πυρὸς περιπολεῖ, ut ait Empedocles: <poem> Οὒνεκ’ ἀναλισθεὶς μέγαν οὐρανὸν ἀμφιπολεύει. </poem> Platon: ἀπὸ τοῦ συναλίζειν καὶ συναθροίζειν τοὺς ἀνθρώπους, ὅταν ἀανατείλῆ, quod exoriens homines conducit in coetum. (47) Apollo Χρυσοκόμας cognominatur a fulgore radiorum, quas vocant comas aureas solis: unde et ἀκερσικόμης, quod numquam radii possunt a fonte lucis avelli: item ἀργυρότοξος, quod enascens [p161]per summum orbis ambitum velut arcus quidam figuratur alba et argentea specie, ex quo arcu radii in modum emicant sagittarum. (48) Σμινθεὺς cognominatur, ὅτι ζέων θεῖ, quia fervens currit: Καρνεῖος, ἐπεὶ καιόμενος ὁρᾶται νέος: vel quod, cum omnia ardentia consumantur, hic suo calore candens semper novus constat: item Ἀπόλλων Κιλλαῖος, ὅτι τὰς κινήσεις λαιὰς [p162]ποιεῖ, semper nobis ab austro currens. (49) Θυμβραῖος ἀπόλλων, ὁ τοὺς ὄμβρους θεὶς, quod est deus imbricitor. ἀπόλλων Φιλήσιος, quod lumen eius exoriens amabile amicissima veneratione consalutamus. (50) ἀπόλλων Πύθιος οὐκ ἀπὸ τῆς πεύσεως, id est non a consultatione oraculorum, dictus a physicis aestimatur, sed ἀπὸ τοῦ πύθειν, id est σήπειν, quod numquam sine vi caloris efficitur. (51) Hinc ergo Πύθιον dictum aestimant: licet hoc nomen ex nece draconis inditum deo Graeci fabulentur, quae tamen fabula non abhorret ab intellectu naturalis archani: quod apparebit, si percurratur ordo qui de Apolline nascente narratur, sicut paulo [p163]superius enarraturum me esse promisi. (52) Latonae Apollinem Dianamque pariturae Iuno dicitur obstitisse, sed, ubi quandoque partus effusus est, draconem ferunt, qui Πύθων vocitabatur, invasisse cunas deorum, Apollinemque in prima infantia sagittis beluam confecisse. (53) Quod ita intellegendum naturalis ratio demonstrat. Namque post chaos, ubi primum coepit confusa deformitas in rerum formas et in elementa enitescere, terraque adhuc humida substantia in molli atque instabili sede nutaret, convalescente paulatim aetherio calore atque inde seminibus in eam igneis defluentibus haec sidera edita esse creduntur: et solem quidem maxima vi caloris in superna raptum, lunam vero humidiore et velut femineo sexu naturali quodam pressam tepore inferiora tenuisse, tamquam ille magis substantia patris constet, haec matris: (54) siquidem Latonam physici volunt terram videri, cui diu intervenit Iuno, ne numina quae diximus ederentur: hoc est aer, qui tunc humidus adhuc gravisque obstabat aetheri ne fulgor luminum per humoris aerii densitatem tamquam e cuiusdam [p164]partus progressione fulgeret. (55) Sed divinae providentiae vicit instantia, quae creditur iuvisse partum: ideo in insula Delo ad confirmandam fidem fabulae aedes Providentiae, quam ναὸν Προνοίας ἀθηνᾶς appellant, apta religione celebratur. (56) Propterea in insula dicuntur nati, quod ex mari nobis oriri videntur. Haec insula ideo Delos vocatur, quia ortus et quasi partus luminum omnia facit δῆλα, id est aperta clarescere. (57) Haec est autem de nece draconis ratio naturalis, ut scribit Antipater Stoicus. Nam terrae adhuc humidae exhalatio meando in supera volubili impetu atque inde sese, postquam calefacta est, instar serpentis mortiferi in infera revolvendo corrumpebat omnia vi putredinis, quae non nisi ex calore et humore generatur, ipsumque solem densitate caliginis obtegendo videbatur quodammodo lumen eius eximere: sed divino fervore radiorum tandem velut sagittis incidentibus extenuata exiccata enecta interempti draconis ab Apolline fabulam fecit. (58) Est et alia ratio draconis perempti. Nam solis meatus, licet ab ecliptica linea numquam recedat, sursum [p165]tamen ac deorsum ventorum vices certa deflexione variando iter suum velut flexum draconis involvit. (59) Unde Euripides: <poem> — Πυριγενὴς δὲ δράκων ὁδὸν ἡγεῖται ταῖς τετραμόρφοις ὥραισι ζευγνὺς ἁρμονίᾳ πλούτου πολύκαρπον ὄχημα. </poem> Sub hac ergo appellatione caelestis itineris sol, cum confecisset suum cursum, draconem confecisse dicebatur: inde fabula exorta est de serpentis nece. (60) Sagittarum autem nomine non nisi radiorum iactus ostenditur, qui tunc longissimi intelleguntur, quo tempore altissimus sol diebus longissimis solstitio aestivo conficit annuum cursum, inde Ἑκηβόλος et Ἑκατηβόλος dictus, ἕκαθεν τὰς ἀκτῖνας βάλλων, e longissimo altissimoque radios in terram usque demittens. (61) De Pythii cognomine sufficere ista potuissent, ni haec [p166]quoque ratio eiusdem appellationis ingereret. Cum enim sol in signo Cancri aestivum solstitium facit, in quo est longissimi diei terminus, et inde retrogressum agit ad diminutionem dierum, Pythius eo tempore appellatur, ὡς πύματον θέων, ὅ ἐστι τὸν τελευταῖον δρόμον τρέχων. (62) Idem ei nomen convenit et cum Capricornum rursus ingrediens ultimum brevissimi diei cursum intellegitur peregisse, et ideo in alterutro signorum peracto annuo spatio draconem Apollo, id est flexuosum iter suum, ibi confecisse memoratur. Hanc opinionem Cornificius in Etymis retulit. (63) Ideo autem his duobus signis quae portae solis vocantur, Cancro et Capricorno, haec nomina contigerunt, quod Cancer animal retro atque oblique cedit, eademque ratione sol in eo signo obliquum, ut solet, incipit agere retrogressum: caprae vero consuetudo haec in pastu videtur, ut semper altum pascendo petat, sed et sol in Capricorno incipit ab imis in alta remeare. (64) ἀπόλλωνα Διδυμαῖον vocant, quod geminam speciem sui numinis praefert ipse inluminando formandoque lunam: etenim ex uno fonte lucis gemino sidere spatia diei et noctis inlustrat: unde et Romani solem sub nomine et specie Iani Didymaei Apollinis appellatione venerantur. (65) ἀπόλλωνα Δέλφιον vocant, quod quae obscura sunt claritudine lucis ostendit, ἐκ τοῦ δηλοῦν ἀφάνῆ, aut, ut Numenio [p167]placet, quasi unum et solum. Ait enim prisca Graecorum lingua δέλφον unum vocari: ''unde et frater'', inquit, ''ἀδελφὸς dicitur, quasi iam non unus''. (66) Hieropolitani praeterea, qui sunt gentis Assyriorum, omnes solis effectus atque virtutes ad unius simulachri barbati speciem redigunt, eumque Apollinem appellant. (67) Huius facies prolixa in acutum barba figurata est, eminente super caput calatho: simulachrum thorace munitum est, dextera erectam tenet hastam superstante Victoriae parvulo signo, sinistra floris porrigit speciem, summisque ab humeris Gorgoneum velamentum redimitum anguibus tegit scapulas. Aquilae propter exprimunt instar [p168]volatus: ante pedes imago feminea est, cuius dextera laevaque sunt signa feminarum: ea cingit flexuoso volumine draco. (68) Radios in terram superne iaci barba demissa significat: calathus aureus surgens in altum monstrat aetheris summam, unde solis creditur esse substantia: hastae atque loricae argumento imago adiungitur Martis, quem eundem ac solem esse procedens sermo patefaciet: Victoria testatur cuncta submitti huius sideris potestati: floris species florem rerum protestatur quas hic deus inseminat progenerat fovet nutrit maturatque. (69) Species feminea terrae imago est, quam sol desuper inlustrat: signa duo aeque feminea quibus ambitur hylen naturamque significant confamulantes: et draconis effigies flexuosum iter sideris monstrat: aquilae propter altissimam velocitatem volatus altitudinem solis ostendunt. (70) Addita est Gorgonea vestis, quod Minerva, quam huius praesidem accepimus, solis virtus sit: sicut et Porphyrius testatur Minervam esse virtutem solis quae humanis mentibus prudentiam subministrat. Nam ideam haec dea Iovis capite prognata memoratur, id est de summa aetheris parte edita, unde origo solis est. ===XVIII.=== (1) Haec quae de Apolline diximus possunt etiam de Libero dicta existimari. Nam Aristoteles, qui Theologumena scripsit, Apollinem et Liberum patrem unum eundemque deum [p169]esse cum multis aliis argumentis adserat, etiam apud Ligyreos ait in Thracia esse adytum Libero consecratum ex quo redduntur oracula: sed in hoc adyto vaticinaturi plurimo mero sumpto, uti apud Clarium aqua pota, effantur oracula. (2) Apud Lacedaemonios etiam in sacris quae Apollini celebrant, Hyacinthia vocantes, hedera coronantur Bacchico ritu. (3) Item Boeotii Parnasum montem Apollini sacratum esse memorantes simul tamen in eodem et oraculum Delphicum et speluncas Bacchicas uni deo consecratas colunt: [p170]et Apollini et Libero patri in eodem monte res divina celebratur. (4) Quod cum et Varro et Granius Flaccus adfirment, etiam Euripides his docet: <poem> Διόνυσος ὃς θύρσοισι καὶ νεβρῶν δοραῖς καθαπτὸς ἐν πεύκαισι Παρνασσὸν κάτα πηδᾷ χορεύων </poem> (5) In hoc monte Parnaso Bacchanalia alternis annis aguntur: ubi et Satyrorum, ut adfirmant, frequens cernitur coetus et plerumque voces propriae exaudiuntur, itemque cymbalorum crepitus ad aures hominum saepe perveniunt. (6) Et, ne quis opinetur diversis dis Parnasum montem dicatum, idem Euripides in Licymnio Apollinem Liberumque unum eundemque deum esse significans scribit: <poem> Δέσποτα φιλόδαφνε Βάκχε, Παιὰν ἄπολλων εὔλυρε. </poem> Ad eandem sententiam Aeschylus: <poem> [p171] Ὁ Κισσεὺς ἀπόλλων, ὁ Βακχεῖος, ὁ μάντις. </poem> (7) Sed licet illo prius adserto, eundem esse Apollinem ac solem, edoctoque postea ipsum esse Liberum patrem qui Apollo est, nulla ex his dubitatio sit Solem ac Liberum patrem eiusdem numinis habendum: absolute tamen hoc argumentis liquidioribus astruetur. (8) In sacris enim haec religiosi archani observatio tenetur, ut sol, cum in supero, id est in diurno, hemisphaerio est, Apollo vocitetur: cum in infero, id est nocturno, Dionysus, qui est Liber pater, habeatur. (9) Item Liberi patris simulachra partim puerili aetate partim iuvenis fingunt: praeterea barbata [p172]specie, senili quoque, uti Graeci eius quem βασσαρέα, item quem Βρισέα appellant, et ut in Campania Neapolitani celebrant Ἥβωνα cognominantes. (10) Hae autem aetatum diversitates ad solem referuntur, ut parvulus videatur hiemali solstitio, qualem Aegyptii proferunt ex adyto die certa, quod tunc brevissimo die veluti parvus et infans videatur: exinde autem procedentibus augmentis aequinoctio vernali similiter atque adolescentis adipiscitur vires, figuraque iuvenis ornatur: postea statuitur eius aetas plenissima effigie barbae solstitio aestivo, quo tempore summum sui consequitur augmentum: exinde per diminutiones veluti senescenti quarta forma deus figuratur. (11) Item in Thracia eundem haberi [p173]solem atque Liberum accipimus, quem illi Sebadium nuncupantes magnifica religione celebrant, ut Alexander scribit: eique deo in colle Zilmisso aedes dicata est specie rotunda, cuius medium interpatet tectum. Rotunditas aedis monstrat huiusce sideris speciem: summoque tecto lumen admittitur, ut appareat solem cuncta vertice summo lustrare lucis inmissu, et quia oriente eo universa patefiunt. (12) Orpheus quoque solem volens intellegi ait inter cetera: <poem> Τήκων αἰυέρα δι’ ὃν, άκίνητον πρὶν ἐοντα, [p174]ἐξανέφηνε θεοῖσιν ὁρᾶν κάλλιστον ίδέσθαι, ὃν δὴ νῦν καλέουσι Φάνητά τε καὶ Διόνυσον Εὐβουλῆα τ’ ἄνακτα καὶ Ἀνταύγην ἀρίδηλον· ἄλλοι δ’ ἄλλο καλοῦσιν ἐπιχθονίων ἀνθρώπων. Πρῶτος δ’ ἐς φάος ἤλθε, Διόνυσος δ’ ἐπεκλήθη, οὗνεκα δινεῖται κατ’ ἀπείρονα μακρὸν Ὄλυμπον· ἀλλαχθεὶς δ’ ὄνομ’ ἔσχε, προσωνυμίας πρὸς ἕκαστον παντοδαπὰς κατὰ καιρὸν, ἀμειβομένοιο χρόνοιο. </poem> (13) Φάνητα dixit solem ἀπὸ τοῦ φῶτὸς καὶ φανεροῦ, id est a lumine atque inluminatione, quia cunctis visitur cuncta conspiciens: Διόνυσον, ut ipse vates ait, ἀπὸ τοῦ δινεῖσθαι καὶ περιφέρεσθαι, id est quod circumferatur in ambitum. (14) Unde Cleanthes ita cognominatum scribit ἀπὸ τοῦ διανύσαι, quia cotidiano impetu ab oriente ad occasum diem noctemque faciendo caeli conficit cursum. (15) Physici Διόνυσον Διὸς νοῦν, qui solem mundi mentem esse dixerunt: mundus autem vocatur caelum, quod appellant Iovem: unde Aratus de caelo dicturus ait: <poem> [p175] Ἐκ Διὸς ἀρχώμεσθα. </poem> (16) Liber a Romanis appellatur, quod liber et vagus est, ut ait Naevius: <poem> Hac qua sol vagus igneas habenas Inmittit propius iugatque terrae.'' </poem> (17) Idem versus Orpheici Εὐβουλῆα vocantes boni consilii hunc deum praestitem monstrant. Nam si conceptu mentis consilia nascuntur, mundi autem mentem solem esse opinantur auctores, a quo in homines manat intellegendi principium: merito boni consilii solem antistitem crediderunt. (18) Solem Liberum esse manifeste pronuntiat Orpheus hoc versu: <poem> Ἥλιος ὃν Διόνυσον ἐπίκλησιν καλέουσιν. </poem> Et is quidem versus absolutior: ille vero eiusdem vatis operosior: <poem> Εἷς Ζεὺς, εἷς Ἅιδης, εἷς Ἥλιος, εἷς Διόνυσος. </poem> (19) Huius versus auctoritas fundatur oraculo Apollinis Clarii, in quo aliud quoque nomen soli adicitur, qui in isdem sacris versibus inter cetera vocatur Ἰαώ: nam consultus Apollo Clarius, quis deorum habendus sit qui vocatur Ἰαὼ, ita effatus est: <poem> [p176] (20) Ὄργια μὲν δεδαῶτας ἐχρῆν νηπευθέα κεύθειν, εἰ δ’ ἄρα τοι παύρη σύνεσις καὶ νοῦς ἀλαπαδνός, φράζεο τὸν πάντων ὕπατον θεὸν ἔμμεν Ἰαὼ, χείματι μέν τ’ ἀΐδην, Δία δ’ εἴαρος ἀρχομένοιο, Ἠέλιον δὲ θέρευς, μετοπώρου δ’ ἁβρὸν Ἰαώ. </poem> [p177] (21) Huius oraculi vim, numeris nominisque interpretationem, qua Liber pater et sol Ἰαὼ significatur, executus est Cornelius Labeo in libro cui titulus est: ''De oraculo Apollinis Clarii''. (22) Item Orpheus Liberum atque Solem unum esse deum eundemque demonstrans de ornatu vestituque eius in sacris Liberalibus ita scribit: <poem> Ταῦτά τε πάντα τελεῖη, ἦρι σκευῇ πυκάσαντα σῶμα θεοῦ, μίμημα περικλύτου ἠελινοιο· πρῶτα μὲν οὖν φλογέαις ἐναλίγκιον ἀκτίνεσσιν πέπλον φοινίκεον πυρὶ εἴκελον ἀμφιβαλέσθαι· αὐτὰρ ὗπερθε νεβροῖο παναίολον εὐρὺ καθάψαι [p178] δέρμα πολύστικτον θηρὸς κατὰ δεξιὸν ὦμον, ἄστρων δαιδαλέων μίμημ’ ἱεροῦ τε πόλοιο. Εὶτα δ’ ὕπερθε νεβρῆς χρύσεον ζωστῆρα βαλέσθαι, παμφανόωντα, πέριξ στέρνων φορέειν, μέγα σῆμα, εὐθὺς ὅτ’ ἐκ περάτων γαίης φαέθων ἀνορούων χρυσείαις ἀκτῖσι βάλῆ ῥόον ὠκεανοῖο, αὐγὴ δ’ ἄσπετος ᾖ, ἀνὰ δὲ δρόσῳ ἀμφιμιγεῖσα μαρμαίρῆ δίνῆσιν ἑλισσομένη κατὰ κύκλον, πρόσθε θεοῦ· ζωστὴρ δ’ ἄρ’ ὑπὸ στέρνων ἀμετρήτων φαίνεται ὠκεανοῦ κύκλος, μέγα θαῦμα ἰδέσθαι. </poem> (23) Hinc et Virgilius, sciens Liberum patrem solem esse et Cererem lunam, qui pariter fertilitatibus glebae et maturandis frugibus vel nocturno temperamento vel diurno calore moderantur, <poem> — ''Vestro'', ait, ''si munere tellus Chaoniam pingui glandem mutavit arista.'' </poem> (24) Solem vero terrenae esse fecunditatis auctorem idem poeta profano mox docuit exemplo, cum ait: <poem> Saepe etiam steriles incendere profuit agros </poem> et reliqua. Si enim hominum commento ignis adhibitus multiplex praestat auxilium, quid ascribendum est aetherio solis calori? ===XIX.=== (1) Quae de Libero patre dicta sunt, haec Martem eundem [p179]ac solem esse demonstrant: siquidem plerique Liberum cum Marte coniungunt, unum deum esse monstrantes: unde Bacchus Ἐνυάλιος cognominatur, quod est inter propria Martis nomina. (2) Colitur etiam apud Lacedaemonios simulachrum Liberi patris hasta insigne, non thyrso: sed cum thyrsum tenet, quid aliud quam latens telum gerit, cuius mucro hedera lambente protegitur? Quod ostendit vinculo quodam patientiae obligandos impetus belli. Habet enim hedera vinciendi obligandi naturam: nec non et calor vini, cuius Liber pater auctor est, saepe homines ad furorem bellicum usque propellit. (3) Igitur propter cognatum utriusque effectus calorem Martem ac Liberum unum eundemque deum esse voluerunt: certe Romani utrumque patris appellatione venerantur, alterum Liberum patrem, alterum Marspitrem, id est Martem patrem, cognominantes. (4) Hinc etiam Liber pater bellorum potens probatur, quod eum primum ediderunt auctorem triumphi. Cum igitur Liber pater idem ac sol sit, Mars vero idem ac Liber pater: Martem solem esse quis dubitet? (5) Accitani etiam, Hispana gens, simulachrum Martis radiis ornatum maxima religione celebrant, Neton [p180]vocantes. (6) Et certe ratio naturalis exigit ut di caloris caelestis parentes magis nominibus quam re substantiaque divisi sint: fervorem autem quo animus excandescit excitaturque alias ad iram alias ad virtutes nonnumquam ad temporalis furoris excessum, per quas res etiam bella nascuntur, Martem cognominaverunt, cuius vim poeta exprimendo et similitudini ignis adplicando ait: <poem> Μαίνετο δ’ ὡς ὅτ’ ἄρης ἐγχέσπαλος ἢ ὀλοὸν πῦρ. </poem> In summa pronuntiandum est effectum solis, de quo fervor animorum, de quo calor sanguinis excitatur, Martem vocari. (7) Ut vero Mercurius sol probetur, superius edocta suffragio sunt. Eundem enim esse Apollinem atque Mercurium vel hinc apparet quod apud multas gentes stella Mercurii ad Apollinis nomen refertur, et quod Apollo Musis praesidet, Mercurius sermonem, quod est Musarum munus, inpertit. (8) Praeter hoc quoque simulachra Mercurii pennatis alis adornantur, quae res monstrat solis velocitatem. (9) Nam quia mentis potentem Mercurium credimus, appellatumque ita intellegimus ἀπὸ τοῦ ἑρμηνεύειν, et sol mundi mens est, summa autem est velocitas mentis, ut ait Homerus: <poem> [p181] — ὡσεὶ πτερὸν ἠὲ νόημα· </poem> ideo pennis Mercurius quasi ipsa natura solis ornatur. (9) Hoc argumentum Aegyptii lucidius absolvunt ipsius solis simulachra pennata fingentes, quibus color apud illos non unus est. Alterum enim caerulea specie alterum clara fingunt. Ex his clarum superum et caeruleum inferum vocant: inferi autem nomen soli datur, cum in inferiore hemisphaerio, id est hiemalibus signis, cursum suum peragit: superi, cum partem zodiaci ambit aestivam. (11) Eadem circa Mercurium sub alia fabula fictio est, cum inter superos et inferos deos administer ac nuntius aestimatur. (12) Argiphontes praeterea cognominatur, non quod Argum peremerit, quem ferunt per ambitum capitis multorum oculorum luminibus ornatum, custodisse Iunonis imperio Inachi filiam, eius deae pellicem, conversam in bovis formam: sed sub huiusmodi fabula Argus est caelum stellarum luce distinctum, quibus inesse quaedam [p182]species caelestium videtur oculorum. (13) Caelum autem Argum vocari placuit a candore et velocitate, παρὰ τὸ λευκὸν καὶ ταχύ. Et videtur terram desuper observare: quam Aegyptii hieroglyphicis litteris cum significare volunt, ponunt bovis figuram. Is ergo ambitus caeli stellarum luminibus ornatus tunc aestimatur enectus a Mercurio, cum sol diurno tempore obscurando sidera veluti enecat, vi luminis sui conspectum eorum auferendo mortalibus. (14) Pleraque etiam simulachra Mercurii quadrato statu figurantur solo capite insignita et virilibus erectis: quae figura significat solem [p183]mundi esse caput et rerum satorem, omnemque vim eius non in quodam divisorum ministerio membrorum, sed in sola mente consistere, cuius sedes in capite est. (15) Quattuor latera eadem ratione finguntur qua et tetrachordum Mercurio creditur attributum. Quippe significat hic numerus vel totidem plagas mundi vel quattuor vices temporum quibus annus includitur, vel quod duobus aequinoctiis duobusque solstitiis zodiaci ratio distincta est: ut lyra Apollini chordarum septem tot caelestium sphaerarum motus praestat intellegi, quibus solem moderatorem natura constituit. (16) In Mercurio solem coli etiam ex caduceo claret, quod Aegyptii in specie draconum maris et feminae coniunctorum figuraverunt [p184]Mercurio consecrandum. Hi dracones parte media voluminis sui invicem nodo quem vocant Herculis obligantur, primaeque partes eorum reflexae in circulum pressis osculis ambitum circuli iungunt: et post nodum caudae revocantur ad capulum caducei ornanturque alis ex eadem capuli parte nascentibus. (17) Argumentum caducei ad genituram quoque hominum, quae γένεσις appellatur, Aegyptii protendunt, deos praestites homini nascenti quattuor adesse memorantes, Δαίμονα Τύχην Ἔρωτα ἀνάγκην: et duos priores solem ac lunam intellegi volunt, quod sol auctor spiritus caloris ac luminis humanae vitae genitor et custos est, et ideo nascentis δαίμων, id est deus, creditur: luna τύχη, quia corporum praesul est quae fortuitorum varietate iactantur: amor osculo significatur: necessitas nodo. (18) Cur pennae adiciantur, iam superius absolutum est. Ad huiusmodi argumenta draconum [p185]praecipue volumen electum est propter iter utriusque sideris flexuosum. ===XX.=== (1) Hinc est quod simulachris et Aesculapii et Salutis draco subiungitur, quod hi ad solis naturam lunaeque referuntur. Et est Aesculapius vis salubris de substantia solis subveniens animis corporibusque mortalium: Salus autem naturae lunaris effectus est quo corpora animantium iuvantur salutifero firmata temperamento. (2) Ideo ergo simulachris eorum iunguntur figurae draconum, quia praestant ut humana corpora velut infirmitatis pelle deposita ad pristinum revirescant vigorem, ut revirescunt dracones per annos singulos pelle senectutis exuta: propterea et ad ipsum solem species draconis refertur, quia sol semper velut a quadam imae depressionis senecta in altitudinem suam ut in robur revertitur iuventutis. (3) Esse autem draconem inter praecipua solis argumenta etiam nominis fictione monstratur, quod sit nuncupatus ἀπὸ τοῦ δέρκειν, id est ''videre''. Nam ferunt hunc serpentem [p186]acie acutissima et pervigili naturam sideris huius imitari, atque ideo aedium adytorum oraculorum thesaurorum custodiam draconibus adsignari. (4) Aesculapium vero eundem esse atque Apollinem non solum hinc probatur, quod ex illo natus creditur, sed quod ei et vis divinationis adiungitur. Nam Apollodorus in libris quibus titulus est περὶ θεῶν scribit quod Aesculapius divinationibus et auguriis praesit. (5) Nec mirum: siquidem medicinae atque divinationum consociatae sunt disciplinae. Nam medicus vel commoda vel incommoda in corpore futura praenoscit, sicut ait Hippocrates oportere medicum dicere de aegroto τά τε παρεόντα καὶ τὰ προγεγονότα καὶ τὰ μέλλοντα ἔσεσθαι, id est <poem> Quae sint, quae fuerint, quae mox ventura sequentur </poem> quod congruit divinationibus quae sciunt <poem> τά τ’ ἔοντα τά τ’ ἐσσόμενα πρό τ’ ἐόντα. </poem> (6) Sed nec Hercules a substantia solis alienus est: quippe Hercules ea est solis potestas quae humano generi virtutem ad similitudinem praestat deorum. Nec aestimes Alcmena apud Thebas Boeotias [p187]natum solum vel primum Herculem nuncupatum: immo post multos atque postremus ille hac appellatione dignatus est honoratusque hoc nomine, quia nimia fortitudine meruit nomen dei virtutem regentis. (7) Ceterum deus Hercules religiose quidem et apud Tyron colitur: verum sacratissima et augustissima Aegyptii cum religione venerantur, ultraque memoriam, quae apud illos retro longissima est, ut carentem initio colunt. (8) Ipse creditur et Gigantas interemisse, cum caelo propugnaret quasi virtus deorum. [p188]Gigantas autem quid aliud fuisse credendum est quam hominum quandam inpiam gentem deos negantem et ideo aestimatam deos pellere de caelesti sede voluisse? (9) Horum pedes in draconum volumina desinebant: quod significat nihil eos rectum nihil superum cogitasse totius vitae eorum gressu atque processu in inferna mergente. Ab hac gente sol poenas debitas vi pestiferi caloris exegit. (10) Et revera Herculem solem esse vel ex nomine claret. Ἡρακλῆς enim quid aliud est nisi Ἥρας, id est aeris, κλέος? Quae porro alia aeris gloria est nisi solis inluminatio, cuius recessu profunditate occulitur tenebrarum? (11) Praeterea sacrorum administrationes apud Aegyptios multiplici actu multiplicem dei adserunt potestatem, significantes Herculem hunc esse τὸν ἐν πᾶσι καὶ διὰ πάντων ἥλιον. (12) Ex re quoque alibi terrarum gesta argumentum non vile colligitur. Nam Theron rex Hispaniae citerioris cum ad expugnandum Herculis templum ageretur furore instructus exercitu navium, Gaditani ex adverso venerunt provecti navibus longis, commissoque praelio adhuc aequo Marte consistente pugna subito in fugam versae sunt regiae naves, simulque [p189]inproviso igne correptae conflagraverunt. Paucissimi qui superfuerant hostium capti indicaverunt apparuisse sibi leones proris Gaditanae classis superstantes ac subito suas naves inmissis radiis, quales in Solis capite pinguntur, exustas. (13) Eidem Aegypto adiacens civitas, quae conditorem Alexandrum Macedonem gloriatur, Sarapin atque Isin cultu paene attonitae venerationis observat. Omnem tamen illam venerationem soli se sub illius nomine testatur inpendere, vel dum calathum capiti eius infigunt, vel dum simulachro signum tricipitis animantis adiungunt quod exprimit medio eodemque maximo capite leonis effigiem: (14) dextra parte caput canis exoritur, mansueta specie blandientis: pars vero laeva cervicis rapacis lupi capite finitur, easque formas animalium draco conectit volumine suo, capite redeunte ad dei dexteram qua conpescitur monstrum. (15) Ergo leonis capite monstratur praesens tempus, quia conditio eius inter praeteritum futurumque actu praesenti valida fervensque est: sed et praeteritum tempus lupi capite signatur, quod memoria rerum transactarum rapitur et aufertur: item canis blandientis effigies futuri temporis designat eventum, de quo nobis spes, licet incerta, [p190]blanditur: tempora autem cui nisi proprio famularentur auctori? cuius vertex insignitus calatho et altitudinem sideris monstrat et potentiam capacitatis ostendit, quia in eum omnia terrena redeunt, dum inmisso calore rapiuntur. (16) Accipe nunc quod de sole vel Sarapi pronuntietur oraculo. Nam Sarapis, quem Aegyptii deum maximum prodiderunt, oratus a Nicocreonte Cypriorum rege, quis deorum haberetur, his versibus sollicitam religionem regis instruxit: <poem> (17) Εἰμὶ θεὸς τοιόσδε μαθεῖν, οἷόν κ’ ἐγὼ εἴπω· οὐράνιος κόσμος κεφαλὴ, γαστὴρ δὲ θάλασσα, γαῖα δέ μοι πόδες εἰσὶ, τὰ δ’ ουἄτ’ ἐν αἰθέρι κεῖται, ὄμμα τε τηλαυγὲς λαμπρὸν φάος ἠελίοιο. </poem> (18) Ex his apparet Sarapis et solis unam et individuam esse naturam. Isis iuncta religione celebratur, quae est vel terra vel natura rerum subiacens soli. Hinc est quod continuatis uberibus corpus deae omne densetur, quia vel terrae vel rerum naturae altu nutritur universitas. ===XXI.=== [p191] (1) Adonin quoque solem esse non dubitabitur inspecta religione Assyriorum, apud quos Veneris Architidis et Adonis maxima olim veneratio viguit, quam nunc Phoenices tenent. Nam physici terrae superius hemisphaerium, cuius partem incolimus, Veneris appellatione coluerunt: inferius vero hemisphaerium terrae Proserpinam vocaverunt. (2) Ergo apud Assyrios sive Phoenicas lugens inducitur dea, quod sol annuo gressu per duodecim signorum ordinem pergens partem quoque hemisphaerii inferioris ingreditur, quia de duodecim signis zodiaci sex superiora sex inferiora censentur. (3) Et cum est in inferioribus et ideo dies breviores facit, lugere creditur dea, tamquam sole raptu mortis temporalis amisso et a Proserpina retento, quam numen terrae inferioris circuli et antipodum diximus: rursumque Adonin redditum Veneri credi volunt, cum sol evictis sex signis inferioris ordinis incipit [p192]nostri circuli lustrare hemisphaerium cum incremento luminis et dierum. (4) Ab apro autem tradunt interemptum Adonin, hiemis imaginem in hoc animali fingentes, quod aper hispidus et asper gaudet locis humidis lutosis pruinaque contectis, proprieque hiemali fructu pascitur, glande: ergo hiems veluti vulnus est solis, quae et lucem eius nobis minuit et calorem: quod utrumque animantibus accidit morte. (5) Simulachrum huius deae in monte Libano fingitur capite obnupto, specie tristi, faciem manu laeva intra amictum sustinens, lacrimae visione conspicientium manare creduntur: quae imago, praeter quod lugentis est, ut diximus, deae, terrae quoque hiemalis est, quo tempore obnupta nubibus sole viduata stupet, fontesque veluti terrae oculi uberius manant, agrique interim suo cultu vidui maestam faciem sui monstrant. (6) Sed cum sol emersit ab inferioribus partibus terrae, vernalisque aequinoctii transgreditur fines augendo diem: tunc est Venus laeta, et pulchra virent arva segetibus, prata herbis, arbores foliis. Ideo maiores nostri Aprilem mensem Veneri dicaverunt. (7) Similiter Phryges fabulis et sacrorum administrationibus inmutatis circa Matrem Deum et Attinem eadem intellegi praestant. (8) Quis enim ambigat Matrem Deum terram haberi? Haec dea leonibus vehitur, validis impetu atque fervore animalibus, quae [p193]natura caeli est cuius ambitu aer continetur qui vehit terram. Solem vero sub nomine Attinis ornant fistula et virga. (9) Fistula ordinem spiritus inaequalis ostendit, quia venti, in quibus nulla aequalitas est, propriam sumunt de sole substantiam: virga potestatem solis adserit qui cuncta moderatur. (10) Praecipuam autem solis in his cerimoniis verti rationem hinc etiam potest colligi, quod ritu eorum catabasi finita simulationeque luctus peracta celebratur laetitiae exordium a. d. octavum Kalendas Aprilis: quem diem Hilaria appellant, quo primum tempore sol diem longiorem nocte protendit. (11) Idem sub diversis nominibus religionis effectus est apud Aegyptios, cum Isis Osirin luget. Nec in occulto est neque aliud [p194]esse Osirin quam solem, nec Isin aliud esse quam terram, ut diximus, naturamve rerum: eademque ratio, quae circa Adonin et Attinem vertitur, in Aegyptia quoque religione luctum et laetitiam vicibus annuae administrationis alternat. (12) Hunc Osirin Aegyptii ut solem esse adserant, quotiens hieroglyphicis litteris suis exprimere volunt, insculpunt sceptrum inque eo speciem oculi exprimunt, et hoc signo Osirin monstrant, significantes hunc deum solem esse regalique potestate sublimem cuncta despicere, quia solem Iovis oculum appellat antiquitas. (13) Apud eosdem [p195]Apollo, qui est sol, Horus vocatur: ex quo et horae viginti quattuor quibus dies noxque conficitur nomen acceperunt, et quattuor tempora quibus annuus orbis impletur horae vocantur. (14) Idem Aegyptii volentes ipsius solis nomine dicare simulachrum figuravere raso capite, sed dextra parte crine remanente. Servatus crinis docet solem naturae rerum numquam esse in operto: dempti autem capilli residenti radice monstrant hoc sidus etiam tempore quo non visitur a nobis rursum emergendi, uti capillos, habere substantiam. (15) Eodem argumento significatur et tempus quo angusta lux est, cum velut abrasis incrementis angustaque manente extantia ad minimum diei sol pervenit spatium, quod veteres appellavere brumale solstitium, brumam a brevitate dierum cognominantes, id est βραχὺ ἦμαρ: ex quibus latebris vel angustiis rursus emergens ad aestivum hemisphaerium, tamquam enascens, in augmenta porrigitur, et tunc ad regnum suum pervenisse iam creditur. (16) Propterea Aegyptii animal in zodiaco consecravere ea caeli parte qua maxime annuo cursu sol valido effervet calore, Leonisque inibi signum domicilium solis appellant, quia id animal videtur ex natura solis substantiam ducere: (17) primum quia impetu et calore praestat animalia, uti praestat sol sidera: validusque est leo pectore et priore corporis parte ac degenerat posterioribus membris, aeque solis vis prima parte diei ad [p196]meridiem increscit, vel prima parte anni a vere in aestatem, mox elanguescens deducitur vel ad occasum qui diei, vel ad hiemem quae anni pars videtur esse posterior: idemque oculis patentibus atque igneis cernitur semper, ut sol patenti igneoque oculo terram conspectu perpetuo atque infatigabili cernit. (18) Nec solus Leo sed signa quoque universa zodiaci ad naturam solis iure referuntur: et, ut ab Ariete incipiam, magna illi concordia est. Nam is per menses sex hibernos sinistro incubat lateri, ab aequinoctio verno supra dextrum latus: sicut et sol ab eodem tempore dextrum hemisphaerium, reliquo ambit sinistrum. (19) Ideo et Ammonem, quem deum solem occidentem Libyes existimant, arietinis cornibus fingunt, quibus maxime id animal valet, sicut sol radiis. Nam et apud Graecos ἀπὸ τοῦ κάρα κρίος appellatur. (20) Taurum vero ad solem referri multiplici ratione Aegyptius cultus ostendit: vel quia apud Heliopolim taurum soli consecratum, [p197]quem Neuton cognominant, maxime colunt, vel quia bos Apis in civitate Memphi solis instar excipitur, vel quia in oppido Hermunthi magnifico Apollinis templo consecratum soli colunt taurum, Bacin cognominantes, insignem miraculis convenientibus naturae [p198]solis. (21) Nam et per singulas horas mutare colores adfirmatur et hirsutus setis dicitur in adversum nascentibus contra naturam omnium animalium: unde habetur velut imago solis in adversam mundi partem nitentis. (22) Gemini autem, qui alternis mortibus vivere creduntur, quid aliud nisi solem unum eundemque significant modo descendentem in ima mundi modo mundi in summam altitudinem resurgentem? (23) Cancer obliquo gressu quid aliud nisi iter solis ostendit, qui viam numquam rectam sed per illam semper meare sortitus est <poem> Obliquus qua se signorum verteret ordo </poem> maximeque in illo signo sol in cursu supero incipit obliquus inferiora iam petere. (24) De Leone iam supra dictum est. Virgo autem, quae manu aristam refert, quid aliud quam δύναμις ἡλιακὴ quae fructibus curat? Et ideo Iustitia creditur, quae sola facit [p199]nascentes fructus ad usus hominum pervenire. (25) Scorpius totus, in quo Libra est, naturam solis imaginatur, qui hieme torpescit et transacta hac aculeum rursus erigit vi sua, nullum natura damnum ex hiberno torpore perpessa. (26) Sagittarius, qui omnium zodiaci domiciliorum imus atque postremus est, ideo ex homine in feram per membra posteriora degenerat, quasi postremis partibus suis a superis in inferna detrusus: sagitta tamen iacit, quod indicat tunc quoque universorum constare vitam radio solis vel ab ima parte venientis. Capricornus ab infernis partibus ad supera solem reducens caprae naturam videtur imitari; quae, dum pascitur ab imis partibus, semper prominentium scopulorum alta deposcit. (27) [p200]Aquarius nonne ipsam vim solis ostendit? Unde enim imber caderet in terras, nisi solis calor ad supera traheret humorem cuius refusio pluvialis est copia? In ultimo ordine zodiaci Pisces locati sunt: quos consecravit soli non aliqua naturae suae imaginatio, ut cetera, sed ostentatio potentiae sideris, a quo vita non solum aeriis terrenisque animalibus datur, sed illis quoque quorum conversatio aquis mersa velut a conspectu solis exulat: tanta est vis solis, ut abstrusa quoque penetrando vivificet. ===XXII.=== (1) Et, ut ad solis multiplicem potestatem revolvatur oratio, Nemesis quae contra superbiam colitur quid aliud est quam solis potestas, cuius ista natura est ut fulgentia obscuret et conspectui auferat quaeque sunt in obscuro inluminet offerat conspectui? (2) Pan ipse, quem vocant Inuum, sub hoc habitu quo cernitur solem se esse prudentioribus permittit intellegi. (3) Hunc deum Arcades colunt appellantes τὸν τῆς ὕλης κύριον, non silvarum dominum sed universae substantiae materialis dominatorem significari volentes, cuius materiae vis universorum corporum, seu illa divina sive terrena sint, conponit essentiam. (4) Ergo Inui cornua [p201]barbaeque prolixa demissio naturam lucis ostendunt, qua sol et ambitum caeli superioris inluminat et inferiora conlustrat: unde Homerus de eo ait: <poem> Ὤρνυθ’ ἵν’ ἀθανάτοισι φόως φέροι, ἠδὲ βροτοῖσιν. </poem> Quid fistula vel virga significent superius in habitu Attinis expressimus. (5) Quod in caprae pedes desinit, haec argumenti ratio est, quia materia, quae in omnem substantiam sole dispensante porrigitur, divinis de se corporibus effectis in terrae finitur elementum. (6) Ad huius igitur extremitatis signum pedes huius animalis electi sunt, quod et terrenum esset et tamen semper peteret alta pascendo, sicut sol, vel cum radios superne demittit in terras vel cum se recolligit, in montibus visitur. (7) Huius Inui amor et deliciae Ἠχὼ creditur nullius oculis obnoxia: quod significat harmoniam caeli, quae soli amica est quasi sphaerarum omnium de quibus nascitur moderatori, nec tamen potest nostris umquam sensibus deprehendi. (8) Saturnus ipse, qui auctor est temporum et ideo a Graecis inmutata littera Κρόνος quasi χρόνος vocatur, quid aliud nisi sol intellegendus est, cum tradatur ordo elementorum temporum numerositate [p202]distinctus, luce patefactus, nexus aeternitate conductus, visione discretus, quae omnia actum solis ostendunt? ===XXIII.=== (1) Nec ipse Iuppiter, rex deorum, naturam solis videtur excedere: sed eundem esse Iovem ac solem claris docetur indiciis. Nam cum ait Homerus: <poem> Ζεὺς γὰρ ἐς ὠκεανὸν μετ’ ἀμύμονας Αἰθιοπῆας χθιζὸς ἔβη μετὰ δαῖτα, θεοὶ δ’ ἅμα πάντες ἕποντο, δωδεκάτῆ δέ τοι αὖθις ἐλεύσεται Οὐλυμπόνδε, </poem> (2) Iovis appellatione solem intellegi Cornificius scribit, cui unda oceani velut dapes ministrat. Ideo enim, sicut et Posidonius et Cleanthes adfirmant, solis meatus a plaga quae usta dicitur non recedit, quia sub ipsa currit oceanus qui terram et ambit et dividit, omnium autem physicorum adsertione constat calorem humore nutriri. (3) Nam quod ait: θεοὶ δ’ ἅμα πάντες ἕποντο, sidera intelleguntur, quae cum eo ad occasus ortusque cotidiano impetu caeli feruntur eodemque aluntur humore. Θεοὺς enim dicunt sidera et stellas, ἀπὸ τοῦ θέειν, id est τρέχειν, quod semper in cursu sint, ἢ ἀπὸ τοῦ θεωρεῖσθαι. (4) Addit poeta: δωδεκάτῆ δέ τοι αὖθις, non dierum sed horarum significans numerum, quibus referuntur ad hemisphaerii superioris exortum. (5) Intellectum nostrum in eandem sententiam ducunt, etiam de etymo, Platonis [p203]haec verba: Ὁ μὲν δὴ μέγας ἡγεμὼν ἐν οὐρανῷ Ζεὺς ἐλαύνων πτηνὸν ἅρμα πρῶτος πορεύεται διακοσμῶν πάντα καὶ ἐπιμελούμενος· τῷ δὲ ἕπεται στρατιὰ θεὼν καὶ δαιμόνων κατὰ ἕνδεκα μέρη κεκοσμημένη, μένει δὲ Ἑστία ἐν θεῶν οἴκῳ μόνη. His enim verbis magnum in caelo ducem solem vult sub appellatione Iovis intellegi, alato curru velocitatem sideris monstrans. (6) Nam quia, in quocunque signo fuerit, praestat omnia signa et sidera signorumque praestites deos, videtur cunctos deos ducatu praeire ordinando cuncta ornandoque, atque ideo velut exercitum eius ceteros deos haberi per XI signorum partes distributos, quia ipse duodecimi signi, in quocunque signo fuerit, locum occupat. (7) Nomen autem daemonum cum deorum appellatione coniungit, aut quia di sunt δαήμονες, id est scientes futuri, aut, ut Posidonius scribit in libris quibus titulus est περὶ ἡρώων καὶ [p204]δαιμόνων, quia ex aetheria substantia parta atque divisa qualitas illis est, sive ἀπὸ τοῦ δαιομένου, id est καιομέου, seu ἀπὸ τοῦ δαιομένου, hoc est μεριζομένου. (8) Quod autem addit: μένει δὲ Ἑστία ἐν θεῶν οἴκῳ μόνη, significat quia haec sola, quam terram esse accipimus, manet inmobilis intra domum deorum, id est intra mundum, ut ait Euripides: <poem> Καὶ Γαῖα μῆτερ, Ἑστίαν δέ σ’ οἱ σοφοὶ Βροτῶν καλοῦσιν ἡμένην ἐν αἰθέρι. </poem> [p205] (9) Hinc quoque ostenditur quid de sole et Iove sit sentiendum, cum alibi dicatur: <poem> Πάντα ἰδὼν Διὸς ὀφθαλμὸς καὶ πάντα νοήσας, </poem> et alibi: <poem> Ἠέλιος θ’ ὃς πάντ’ ἐφορᾷς καὶ πάντ’ ἐπακούεις, </poem> unde utrumque constat una potestate censendum. (10) Assyrii quoque solem sub nomine Iovis, quem Δία Ἡλιουπολίτην cognominant, maximis cerimoniis celebrant in civitate quae Heliopolis nuncupatur. Eius dei simulachrum sumptum est de oppido Aegypti quod et ipsum Heliopolis appellatur, regnante apud Aegyptios Senemure, seu idem Senepos nomine fuit: perlatumque est primum in eam per Opiam legatum Deleboris regis Assyriorum sacerdotesque Aegyptios quorum princeps fuit Partemetis, diuque habitum apud Assyrios postea Heliopolim commigravit. (11) Cur ita factum quaque ratione Aegypto profectum in haec loca ubi nunc est postea venerit, rituque Assyrio magis quam Aegyptio colatur, dicere supersedi, quia ad praesentem non attinet causam. (12) Hunc vero eundem Iovem solemque esse cum ex ipso sacrorum ritu tum ex habitu dinoscitur: simulachrum enim aureum specie inberbi instat dextera elevata cum flagro in aurigae modum, laeva tenet [p206]fulmen et spicas, quae cuncta Iovis solisque consociatam potentiam monstrant. (13) Huius templi religio etiam divinatione praepollet, quae ad Apollinis potestatem refertur, qui idem atque sol est. Vehitur enim simulachrum dei Heliopolitani ferculo, uti vehuntur in pompa ludorum Circensium deorum simulachra: et subeunt plerumque provinciae proceres, raso capite, longi temporis castimonia puri, ferunturque divino spiritu, non suo arbitrio sed quo deus propellit vehentes: ut videmus apud Antium promoveri simulachra Fortunarum ad danda responsa. (14) Consulunt hunc deum et absentes missis diplomatibus consignatis: rescribitque ordine ad ea quae consultatione addita continentur. Sic et imperator Traianus initurus ex ea provincia Parthiam cum exercitu constantissimae religionis hortantibus amicis, qui maxima huiusce numinis ceperant experimenta, ut de eventu consuleret rei coeptae, egit Romano consilio prius explorando fidem religionis, ne forte fraus subesset humana: et primum misit signatos codicillos ad quos sibi rescribi vellet. (15) Deus iussit afferri chartam eamque signari puram et mitti, stupentibus sacerdotibus ad eiusmodi factum: ignorabant quippe conditionem codicillorum. Hos cum maxima admiratione Traianus excepit, quod ipse quoque puris [p207]tabellis cum deo egisset. (16) Tunc aliis codicillis conscriptis signatisque consuluit, an Romam perpetuo bello rediturus esset? Vitem centurialem deus ex muneribus in aede dedicatis deferri iussit, divisamque in partes sudario condi ac proinde ferri. Exitus rei obitu Traiana apparuit ossibus Romam relatis. Nam fragmentis species reliquiarum, vitis argumento casus futuri tempus ostensum est. (17) Et, ne sermo per singulorum nomina deorum vagetur, accipe, quid Assyrii de potentia solis opinentur. Deo enim, quem summum maximumque venerantur, ''Adad'' nomen dederunt. Eius nominis interpretatio significat ''unus unus''. (18) Hunc ergo ut potentissimum adorant deum: sed subiungunt eidem deam nomine Adargatin, omnemque potestatem cunctarum rerum [p208]his duobus attribuunt solem terramque intellegentes, nec multitudine nominum enuntiantes divisam eorum per omnes species potestatem, sed argumentis quibus ornantur significantes multiplicem praestantiam duplicis numinis. (19) Ipsa autem argumenta solis rationem locuntur. Namque simulachrum Adad insigne cernitur radiis inclinatis, quibus monstratur vim caeli in radiis esse solis qui demittuntur in terram. Adargatidis simulachrum sursum versum reclinatis radiis insigne est monstrando radiorum vi superne missorum enasci quaecunque terra progenerat. (20) Sub eodem simulachro species leonum sunt, eadem ratione terram esse monstrantes qua Phryges finxere Matrem Deum, id est terram, leonibus vehi. (21) Postremo potentiam solis ad omnium potestatum summitatem referri indicant theologi, qui in sacris hoc brevissima precatione demonstrant dicentes: Ἥλιε παντοκράτορ, κόσμου πνεῦμα, κόσμου δύναμις, κόσμου φῶς. (22) Solem esse omnia et Orpheus testatur his versibus: <poem> Κέκλυθι τηλεπόρου δίνης ἑλικαύγεα κύκλον οὐρανίαις στροφάλιγξι περίδρομον αἰὲν ἑλίσσων, ἄγλαε Ζεῦ Διόνυσε, πάτερ ποντου, πάτερ αἴης, Ἥλιε παγγενέτορ πανταίολε χρυσεοφεγγές. </poem> ===XXIV.=== (1) Hic cum Praetextatus fecisset loquendi finem, omnes in eum adfixis vultibus ammirationem stupore prodebant: dein laudare hic memoriam, ille doctrinam, cuncti religionem, adfirmantes, hunc esse unum archanae deorum naturae conscium, qui [p209]solus divina et adsequi animo et eloqui posset ingenio. (2) Inter haec Evangelus: Equidem, inquit, miror potuisse tantorum potestatem numinum conprehendi: verum, quod Mantuanum nostrum ad singula, cum de divinis sermo est, testem citatis, gratiosius est quam ut iudicio fieri putetur. (3) An ego credam, quod ille, cum diceret: ''Liber et alma Ceres'' pro sole ac luna, non hoc in alterius poetae imitationem posuit, ita dici audiens, cur tamen diceretur ignorans? (4) Nisi forte, ut Graeci omnia sua in inmensum tollunt, nos quoque etiam poetas nostros volumus philosophari: cum ipse Tullius, qui non minus professus est philosophandi studium quam loquendi, quotiens aut de natura deorum aut de fato aut de divinatione disputat, gloriam quam oratione conflavit incondita rerum relatione minuat. (5) Tum Symmachus: De Cicerone, Evangele, qui conviciis inpenetrabilis est, post videbimus: nunc, quia cum Marone nobis negotium est, respondeas volo, utrum poetae huius opera instituendis tantum pueris idonea iudices an alia illis altiora inesse fatearis? Videris enim mihi ita adhuc Virgilianos habere versus qualiter eos pueri magistris praelegentibus canebamus. (6) Immo pueri cum essemus, Symmache, sine iudicio mirabamur, inspicere autem vitia nec per magistros nec per aetatem licebat: quae tamen non pudenter quisquam negabit, cum ipse confessus sit. Qui enim moriens poema suum legavit igni quid nisi famae suae posteritati subtrahendo curavit? (7) [p210]Nec inmerito: eruuit quippe de se futura iudicia, si legeretur petitio deae precantis filio arma a marito cui soli nupserat nec ex eo prolem suscepisse se noverat, vel si mille alia multum pudenda seu in verbis modo Graecis modo barbaris seu in ipsa dispositione operis deprehenderentur. (8) Cumque adhuc dicentem omnes exhorruissent, subtexuit Symmachus: Haec est quidem, Evangele, Maronis gloria, ut nullius laudibus crescat, nullius vituperatione minuatur: verum ista quae proscindis defendere quilibet potest ex plebeia grammaticorum cohorte, ne Servio nostro, qui priscos, ut mea fert opinio, praeceptores doctrina praestat, in excusandis talibus quaeratur iniuria: sed quaero, utrum, cum poetica tibi in tanto poeta displicuerit, nervi tamen oratorii, qui in eodem validissimi sunt, placere videantur? (9) Haec verba primum Evangeli risus excepit. Deinde subiecit: Id hercle restat denique, ut et oratorem Virgilium renuntietis: nec mirum, cum et ad philosophos ambitus vester paulo ante provexerit. (10) Si in hac opinione es, inquit Symmachus, ut Maro tibi nihil nisi poeticum sensisse aestimetur, licet hoc quoque eidem nomen invideris: audi, quid de operis sui multiplici doctrina ipse pronuntiet. Ipsius enim Maronis epistola, qua conpellat Augustum, ita incipit: (11) ''Ego vero frequentes a te litteras accipio'', et infra: ''De Aenea quidem meo, si mehercle iam dignum auribus haberem tuis, libenter mitterem: sed tanta inchoata res est, ut paene vitio mentis tantum opus ingressus mihi videar, cum praesertim, ut scis, alia quoque studia ad id opus multoque potiora inpertiar.'' (12) Nec his Virgilii verbis copia rerum dissonat, quam plerique omnes litteratores [p211]pedibus inlotis praetereunt, tamquam nihil ultra verborum explanationem liceat nosse grammatico. Ita sibi belli isti homines certos scientiae fines et velut quaedam pomeria et effata posuerunt, ultra quae si quis egredi audeat, introspexisse in aedem deae a qua mares absterrentur existimandus sit. (13) Sed nos, quos crassa Minerva dedecet, non patiamur abstrusa esse adyta sacri poematis, sed archanorum sensuum investigato aditu doctorum cultu celebranda praebeamus reclusa penetralia. (14) Et ne videar velle omnia unus amplecti, spondeo violentissima inventa vel sensa rhetoricae in Virgiliano me opere demonstraturum: Eusebio autem, oratorum eloquentissimo, non praeripio de oratoria apud Maronem arte tractatum, quem et doctrina et docendi usu melius exequetur: reliquos omnes qui adestis impense precatus sim, ut quid vestrum quisque praecipuum sibi annotaverit de Maronis ingenio velut ex symbola conferamus. (15) Mirum in modum alacritatem omnibus qui aderant haec verba pepererunt, et adsurgens quisque in desiderium alios audiendi non vidit et se in idem munus vocandum. Itaque hortatu mutuo concitati in adsensum facile [p212]ac libenter animati sunt, intuentesque omnes Praetextatum orabant ut iudicium suum primus aperiret, ceteris per ordinem quem casus sedendi fecerat secuturis. (16) Et Vettius: Equidem inter omnia quibus eminet laus Maronis hoc assiduus lector ammiror, quia doctissime ius pontificium, tamquam hoc professus, in multa et varia operis sui parte servavit: et, si tantae dissertationi sermo non cesserit, promitto fore ut Virgilius noster pontifex maximus adseratur. (17) Post hunc Flavianus: Apud poetam nostrum, inquit, tantam scientiam iuris auguralis invenio, ut, si aliarum disciplinarum doctrina destitueretur, haec illum vel sola professio sublimaret. (18) Eustathius deinde: Maxime, inquit, praedicarem, quanta de Graecis cautus et tamquam aliud agens modo artifici dissimulatione modo professa imitatione transtulerit, ni me maior ammiratio de astrologia totaque philosophia teneret, quam parcus et sobrius operi suo nusquam reprehendendus aspersit. (19) Furius Albinus alterum fovens Praetextati latus, iuxtaque eum Caecina Albinus, ambo vetustatis adfectationem in Virgilio praedicabant, alter [p213]in versibus, Caecina in verbis. (20) Avienus: Non adsumam mihi, ait, ut unam aliquam de Virgilianis virtutibus audeam praedicare, sed audiendo quaecunque dicetis, si quid vel de his mihi videbitur vel iamdudum legenti annotandum visum est, oportunius proferam: modo memineritis a Servio nostro exigendum ut quicquid obscurum videbitur quasi litteratorum omnium longe maximus palam faciat. (21) His dictis et universo coetui conplacitis Praetextatus, cum in se conversa omnium ora vidisset: Philosophia, inquit, quod unicum est munus deorum et disciplina disciplinarum, honoranda est anteloquio: unde meminerit Eustathius primum sibi locum ad disserendum omni alia professione cedente concessum. Huic tu, mi Flaviane, succedes, ut et auditu vestro recreer et aliquanto silentio instaurem vires loquendi. (22) Inter haec servilis moderator obsequii, cui cura vel adolendi Penates vel struendi penum et domesticorum actuum ministros regendi, ammonet dominum familiam pro sollemnitate annui moris epulatam. (23) Hoc enim festo religiosae domus prius famulos instructis tamquam ad usum domini dapibus honorant: et ita demum [p214]patribus familias mensae apparatus novatur. Insinuat igitur praesul famulitii coenae tempus et dominos iam vocare. (24) Tum Praetextatus: Reservandus igitur est Virgilius noster ad meliorem partem diei, ut mane novum inspiciendo per ordinem carmini destinemus. Nunc hora nos ammonet ut honore vestro haec mensa dignetur. Sed et Eustathius et post hunc Nicomachus meminerint crastina dissertatione servari sibi anteloquii functionem. (25) Et Flavianus: Ex placita iam vos lege convenio, ut sequenti die Penates mei beari se tanti coetus hospitio glorientur. His cum omnes assensi esent, ad coenam, alio aliud de his quae inter se contulerant reminiscente adprobanteque, cum magna alacritate animi concesserunt. {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=Saturnalia/II|Liber II }} 9wljln31etoo6d8dspjnsmh43pkl03t 275133 275132 2026-08-07T18:08:50Z Demetrius Talpa 13304 Abrogans recensionem [[Special:Diff/275132|275132]] ab usore [[Special:Contributions/Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[User talk:Demetrius Talpa|Disputatio]]) 275133 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber I }} {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=Saturnalia/II|Liber II }} [p3] ===Praefatio.=== (1) Multas variasque res in hac vita nobis, Eustachi fili, natura conciliavit: sed nulla nos magis quam eorum qui e nobis essent procreati caritate devinxit, eamque nostram in his educandis atque erudiendis curam esse voluit, ut parentes neque, si id quod cuperent ex sententia cederet, tantum ulla alia ex re voluptatis, neque, si contra eveniret, tantum maeroris capere possent. (2) Hinc est quod mihi quoque institutione tua nihil antiquius aestimatur, ad cuius perfectionem compendia longis amfractibus anteponenda ducens moraeque omnis inpatiens non opperior [p4]ut per haec sola promoveas quibus ediscendis naviter ipse invigilas, sed ago ut ego quoque tibi legerim, et quicquid mihi, vel te iam in lucem edito vel antequam nascereris, in diversis seu Graecae seu Romanae linguae voluminibus elaboratum est, id totum sit tibi scientiae supellex, et quasi de quodam litterarum peno, si quando usus venerit aut historiae quae in librorum strue latens clam vulgo est aut dicti factive memorabilis reminiscendi, facile id tibi inventu atque depromptu sit. (3) Nec indigeste tamquam in acervum congessimus digna memoratu: sed variarum rerum disparilitas, auctoribus diversa confusa temporibus, ita in quoddam digesta corpus est, ut quae indistincte atque promiscue ad subsidium memoriae annotaveramus in ordinem instar membrorum cohaerentia convenirent. (4) Nec mihi vitio vertas, si res quas ex lectione varia mutuabor ipsis saepe verbis quibus ab ipsis auctoribus enarratae sunt explicabo, quia praesens opus non eloquentiae ostentationem sed noscendorum congeriem pollicetur: et boni consulas oportet, si notitiam vetustatis modo nostris non obscure modo ipsis antiquorum fideliter verbis recognoscas, prout quaeque se vel enarranda vel transferenda suggesserint. (5) Apes enim quodammodo debemus imitari, quae vagantur et flores carpunt, deinde quicquid attulere disponunt ac per favos dividunt et [p5]sucum varium in unum saporem mixtura quadam et proprietate spiritus sui mutant. (6) Nos quoque quicquid diversa lectione quaesivimus committemus stilo, ut in ordinem eodem digerente coalescat. Nam et in animo melius distincta servantur, et ipsa distinctio non sine quodam fermento quo conditur universitas in unius saporis usum varia libamenta confundit, ut, etiamsi quid apparuerit unde sumptum sit, aliud tamen esse quam unde sumptum noscetur appareat: quod in corpore nostro videmus sine ulla opera nostra facere naturam. (7) Alimenta quae accipimus, quamdiu in sua qualitate perseverant et solida innatant, male stomacho oneri sunt: at cum ex eo quod erant mutata sunt, tum demum in vires et sanguinem transeunt. Idem in his quibus aluntur ingenia praestemus, ut quaecumque hausimus non patiamur integra esse, ne aliena sint, sed in quandam digeriem concoquantur: alioquin in memoriam ire possunt, non in ingenium. (8) Ex omnibus colligamus unde unum fiat ex omnibus, sicut unus numerus fit ex singulis. Hoc faciat noster animus: omnia quibus est adiutus abscondat, ipsum tamen ostendat quod effecit: ut qui odora pigmenta conficiunt ante omnia curant ut nullius sint odoris propria quae condientur, confusura videlicet omnium sucos [p6]odoraminum in spiramentum unum. (9) Vides quam multorum vocibus chorus constet: una tamen ex omnibus reddetur. Aliqua est illic acuta aliqua gravis aliqua media, accedunt viris feminae, interponitur fistula: ita singulorum illic latent voces, omnium apparent, et fit concentus ex dissonis. (10) Tale hoc praesens opus volo: multae in illo artes, multa praecepta sint, multarum aetatum exempla, sed in unum conspirata: in quibus si neque ea quae iam tibi sunt cognita asperneris, nec quae ignota sunt vites, invenies plurima quae sit aut voluptati legere aut cultui legisse aut usui meminisse. (11) Nihil enim huic operi insertum puto aut [p7]cognitu inutile aut difficile perceptu, sed omnia quibus sit ingenium tuum vegetius, memoria adminiculatior, oratio sollertior, sermo incorruptior, nisi sicubi nos sub alio ortos caelo Latinae linguae vena non adiuvet. (12) Quod ab his, si tamen quibusdam forte nonnumquam tempus voluntasque erit ista cognoscere, petitum impetratumque volumus ut aequi bonique consulant, si in nostro sermone nativa Romani oris elegantia desideretur. (13) Sed ne ego incautus sum, qui venustatem reprehensionis incurri a M. quondam Catone profectae in A. Albinum qui cum L. Lucullo consul fuit. (14) Is Albinus res Romanas oratione Graeca scriptitavit. In eius historiae primo scriptum est ad hanc sententiam neminem [p8]succensere sibi convenire, si quid in illis libris parum conposite aut minus eleganter scriptum foret. ''Nam sum'', inquit, ''homo Romanus, natus in Latio; et eloquium Graecum a nobis alienissimum est.'' Ideoque veniam gratiamque malae existimationis, si quid esset erratum, postulavit. (15) Ea cum legisset M. Cato: ''Ne tu'', inquit, ''Aule, nimium nugator es, cum maluisti culpam deprecari quam culpa vacare: nam petere veniam solemus aut cum inprudentes erravimus aut cum noxam imperio conpellentis admisimus. Te'', inquit, ''oro, quis perpulit ut id committeres quod, priusquam faceres, peteres ut ignosceretur?'' (16) Nunc argumentum quod huic operi dedimus velut sub quodam prologi habitu dicemus. ===I.=== (1) Saturnalibus apud Vettium Praetextatum Romanae nobilitatis proceres doctique alii congregantur, et tempus sollemniter feriatum deputant colloquio liberali, convivia quoque sibi mutua comitate praebentes, nec discedentes a se nisi ad nocturnam quietem. (2) Nam per omne spatium feriarum meliorem diei partem seriis disputationibus occupantes coenae tempore sermones conviviales agitant, ita ut nullum diei tempus docte aliquid vel lepide proferendi vacuum relinquatur: sed erit in mensa sermo iocundior, ut habeat voluptatis amplius, severitatis minus. (3) Nam cum apud alios quibus sunt descripta convivia tum in illo Platonis symposio non austeriore aliqua de re conviviarum sermo, sed Cupidinis varia et lepida descriptio est, in quo quidem Socrates non artioribus, ut solet, nodis urget atque inplicat adversarium, sed eludendi magis quam decertandi modo adprehensis dat elabendi [p9]prope atque effugiendi locum. (4) Oportet enim versari in convivio sermones ut castitate integris ita adpetibiles venustate: matutina vero erit robustior disputatio, quae viros et doctos et praeclarissimos deceat. Neque enim Cottae Laelii Scipiones amplissimis de rebus, quoad Romanae litterae erunt, in veterum libris disputabunt: Praetextatos vero Flavianos Albinos Symmachos et Eustathios, quorum splendor similis et non inferior virtus est, eodem modo loqui aliquid licitum non erit. (5) Nec mihi fraudi sit, si uni aut alteri ex his quos coetus coegit matura aetas posterior seculo Praetextati fuit: quod licito fieri Platonis dialogi testimonio sunt, quippe Socrate ita Parmenides antiquior, ut huius pueritia vix illius adprehenderit senectutem, et tamen inter illos de rebus arduis disputatur: inclytum Socrates habita cum Timaeo disputatione consumit, quos constat eodem seculo non fuisse: (6) Paralus [p10]vero et Xanthippus, quibus Pericles pater fuit, cum Protagora apud Platonem disserunt secundo adventu Athenis morante, quos multo ante infamis illa pestilentia Atheniensis absumpserat. Annos ergo coeuntium mitti in digitos exemplo Platonis nobis suffragante non convenit. (7) Quo autem facilius quae ab omnibus dicta sunt apparere ac secerni possent, Decium de Postumiano, quinam ille sermo aut inter quos fuisset, sciscitantem fecimus. Et ne diutius lectoris desideria moremur, iam Decii et Postumiani sermo palam faciet quae huius colloquii vel origo fuerit vel ordo processerit. [p11] ===II.=== (1) Decius: Temptanti mihi, Postumiane, aditus tuos et mollissima consultandi tempora commodo adsunt feriae quas indulget magna pars mensis Iano dicati. Ceteris enim ferme diebus qui perorandis causis oportuni sunt, hora omnino repperiri nulla potest, quin tuorum clientium negotia vel defendas in foro vel domi discas. Nunc autem, scio te enim non ludo sed serio feriari, si est commodum respondere id quod rogatum venio, tibi ipsi, quantum arbitror, non iniocundum, mihi vero gratissimum feceris. (2) Requiro autem abs te id primum, interfuerisne convivio per conplusculos dies continua comitate renovato, eique sermoni quem praedicare in primis quemque apud omnes maximis ornare laudibus diceris? quem quidem ego ex patre audissem, nisi post illa convivia Roma profectus Neapoli moraretur: aliis vero nuper interfui ammirantibus memoriae tuae vires, universa quae tunc dicta sunt per ordinem saepe referentis. (3) Postumianus: Hoc [p12]unum, Deci, nobis (ut et ipse, quantum tua sinit adolescentia, videre et ex patre Albino audire potuisti) in omni vitae cursu optimum visum est, ut, quantum cessare a causarum defensione licuisset, tantum ad eruditorum hominum tuique similium congressum aliquem sermonemque conferrem. (4) Neque enim recte institutus animus requiescere aut utilius aut honestius usquam potest, quam in aliqua oportunitate docte ac liberaliter colloquendi, interrogandique et respondendi comitate. Sed quodnam istud convivium? (5) An vero dubitandum non est, quin id dicas quod doctissimis procerum ceterisque nuper apud Vettium Praetextatum fuit et discurrens post inter reliquos grata vicissitudo variavit? Decius: De hoc ipso quaesitum venio, et explices velim, quale illud convivium fuerit, a quo te abfuisse propter singularem omnium in te amicitiam non opinor. (6) Postumianus: Voluissem equidem, neque id illis, ut aestimo, ingratum fuisset: sed, cum essent amicorum conplures mihi causae illis diebus pernoscendae, ad coenam tum rogatus meditandi non edendi illud mihi tempus esse respondi, hortatusque sum ut alium potius nullo involutum negotio atque a cura liberum quaererent. (7) Itaque factum est. Nam [p13]facundum et eruditum virum, Eusebium rhetorem inter Graecos praestantem omnibus idem nostra aetate professis, doctrinae Latiaris haud inscium, Praetextatis meum in locum invitari imperavit. (8) Decius: Unde igitur illa tibi nota sunt, quae tam iocunde et comiter ad instituendam vitam exemplis, ut audio, rerum copiosissimis et variae doctrinae ubertate prolata digestaque sunt? (9) Postumianus: Cum solstitiali die, qui Saturnaliorum festa quibus illa convivia celebrata sunt consecutus est, forensi cura vacuus laetiore animo essem domi, eo Eusebius cum paucis e sectatoribus suis venit, statimque vultu renidens: (10) Permagna me, inquit, abs te, Postumiane, cum ex aliis tum hoc maxime gratia fateor obstrictum, quod a Praetextato veniam postulando mihi in coenam vacuefecisti locum: itaque intellego non studium tantum tuum sed ipsam quoque, ut aliquid abs te mihi fiat commodi, consentire atque aspirare fortunam. (11) Visne, inquam, restituere id nobis quod debitum tam benigne ac tam libenter fateris, nostrumque hoc otium, quo perfrui raro admodum licet, eo ducere ut his quibus tunc tu interfueris nunc nos interesse videamur? (12) Faciam, inquit, ut vis. Narrabo autem tibi non cibum aut potum, tametsi ea quoque ubertim casteque adfuerint: sed et quae vel in conviviis vel maxime extra mensam ab isdem per tot dies dicta sunt, in quantum potero, animo repetam. (13) Quae quidem ego cum audirem, [p14]ad eorum mihi vitam qui beati a sapientibus dicerentur accedere videbar: nam et quae pridie quam adessem inter eos dicta sunt Avieno mihi insinuante comperta sunt, et omnia scripto mandavi, ne quid subtraheret oblivio: quae si ex me audire gestis, cave aestimes diem unum referendis quae per tot dies sunt dicta sufficere. (14) Decius: Quemnam igitur et inter quos aut unde ortum sermonem, Postumiane, fuisse dicebat? Ita praesto sum indefessus auditor. (15) Tum ille: Declinante, inquit, in vesperum die quem Saturnale festum erat insecuturum, cum Vettius Praetextatus domi convenire se gestientibus copiam faceret, eo venerunt Aurelius Symmachus et Caecina Albinus, cum aetate tum etiam moribus ac studiis inter se coniunctissimi. Hos Servius inter grammaticos doctorem recens professus, iuxta doctrina mirabilis et amabilis verecundia, terram intuens et velut latenti similis sequebatur. (16) Quos cum aspexisset obviamque processisset ac perblande salutavisset, conversus ad Furium Albinum, qui tum forte cum Avieno aderat: Visne, ait, mi Albine, cum his quos advenisse peroportune vides quosque iure civitatis nostrae lumina dixerimus eam rem de qua inter nos nasci coeperat sermo communicemus? Quidni maxime velim? (17) Albinus inquit, nec enim ulla alia de re quam de doctis quaestionibus colloqui aut nobis aut [p15]his potest esse iocundius. (18) Cumque consedissent, tum Caecina: Quidnam id sit, mi Praetextate, tametsi adhuc nescio, dubitare tamen non debeo esse scitu optimum, cum et vobis ad colloquendum causam attulerit et nos eius esse expertis non sinatis. (19) Atqui scias oportet eum inter nos sermonem fuisse, ait, quoniam dies crastinus festis Saturno dicatis initium dabit, quando Saturnalia incipere dicamus, id est quando crastinum diem initium sumere existimemus. (20) Et inter nos quidem parva quaedam de hac disputatione libavimus: verum quia te quicquid in libris latet investigare notius est quam ut per verecundiam negare possis, pergas volo in medium proferre quicquid de hoc quod quaerimus edoctum tibi conprehensumque est. ===III.=== (1) Tum Caecina: Cum vobis qui me in hunc sermonem adducitis nihil ex omnibus quae veteribus elaborata sunt aut ignoratio neget aut oblivio subtrahat, superfluum video inter scientes nota proferre. Sed ne quis me aestimet dignatione consultationis gravari, quicquid de hoc mihi tenuis memoria suggesserit paucis revolvam. Post haec, cum omnes paratos ad audiendum erectosque vidisset, ita exorsus est. (2) M. Varro in libro Rerum [p16]humanarum quem de diebus scripsit: ''Homines'', inquit, ''qui ex media nocte ad proximam mediam noctem his horis viginti quattuor nati sunt uno die nati dicuntur.'' (3) Quibus verbis ita videtur dierum observationem divisisse, ut qui post solis occasum ante mediam noctem natus sit illo quem nox secuta est, contra vero qui in sex noctis horis posterioribus nascitur eo die videatur natus qui post eam noctem diluxerit. (4) '' Athenienses autem aliter observare'' idem Varro in eodem libro scripsit, ''eosque a solis occasu ad solem iterum occidentem omne id medium tempus unum diem esse dicere: Babylonios porro aliter; a sole enim exorto ad exortum eiusdem incipientem id spatium unius diei nomine vocare: Umbros vero unum et eundem diem esse dicere a meridie ad insequentem meridiem. (5) Quod quidem'', inquit Varro, ''nimis absurdum est. Nam qui Kalendis hora sexta apud Umbros natus est, dies eius natalis videri debebit et Kalendarum dimidiatus et qui post Kalendas [p17]erit usque ad horum eius diei sextam.'' (6) Populum autem Romanum ita uti Varro dixit dies singulos annumerare a media nocte ad mediam proximam multis argumentis ostenditur. Sacra sunt enim Romana partim diurna, alia nocturna, et ea quae diurna sunt ** ab hora sexta noctis sequentis nocturnis sacris tempus inpenditur. (7) Ad hoc ritus quoque et mos auspicandi eandem esse observationem docet. Nam magistratus, quando uno die eis et auspicandum est et id agendum super quo processit auspicium, [p18]post mediam noctem auspicantur et post exortum solem agunt, auspicatique et egisse eodem die dicuntur. (8) Praeterea tribuni plebis, quos nullum diem integrum abesse Roma licet, cum post mediam noctem proficiscuntur et post primam facem ante mediam noctem sequentem revertuntur, non videntur abfuisse diem, quoniam ante horam noctis sextam regressi partem aliquam illius in urbe consumunt. (9) Quintum quoque Mucium iureconsultum dicere solitum legi non esse usurpatam mulierem quae, cum Kalendis Ianuariis apud virum matrimonii causa esse coepisset, a. d. IV. Kalendas Ianuarias sequentes usurpatum isset: non enim posse inpleri trinoctium quo abesse a viro usurpandi causa ex duodecim tabulis deberet, quoniam tertiae noctis posteriores sex horae alterius anni essent qui inciperet ex Kalendis. (10) Virgilius quoque [p19]id ipsum ostendit, ut hominem decuit poeticas res agentem, recondita atque operta veteris ritus significatione: <poem> ''Torquet'', inquit, ''medios nox humida cursus: Et me saevus equis oriens adflavit anhelis.'' </poem> His enim verbis diem quem Romani civilem appellaverunt a sexta noctis hora oriri ammonet. (11) Idem poeta quando nox quoque incipiat expressit in sexto. Cum enim dixisset: <poem> Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis Iam medium aetherio cursu traiecerat axem,'' </poem> mox suggessit vates: <poem> Nox ruit, Aenea: nos flendo ducimus horas. </poem> Ita observantissimus civilium definitionum diei et noctis initia descripsit. Qui dies ita dividitur. (12) Primum tempus diei dicitur ''mediae noctis inclinatio'': deinde ''gallicinium'', inde ''conticuum'', cum et galli conticescunt et homines etiam tum quiescunt: deinde ''diluculum'', id es cum incipit dinosci dies: inde ''mane'', cum dies clarus est. (13) ''Mane'' autem dictum, aut quod ab inferioribus locis, id [p20]est a Manibus, exordium lucis emergat, aut, quod verius mihi videtur, ab omine boni nominis. Nam et Lanubini ''mane'' pro bono dicunt: sicut apud nos quoque contrarium est ''inmane'', ut ''inmanis belua'' vel ''inmane facinus'' et hoc genus cetera pro non bono. (14) Deinde ''a mane ad meridiem'', hoc est ad medium diei: inde iam supra vocatur ''tempus occiduum'', et mox ''suprema tempestas'', hoc est diei novissimum tempus, sicut expressum est in duodecim tabulis: SOLIS OCCASUS SUPREMA TEMPESTAS ESTO: (15) deinde [p21]''vespera'', quod a Graecis tractum est. Illi enim ἑσπέραν a stella Hespero dicunt: unde et Hesperia Italia, quod occasui subiecta sit, nominatur. Ab hoc tempora ''prima fax'' dicitur, deinde ''concubia'', et inde ''intempesta'', quae non habet idoneum tempus rebus gerendis. (16) Haec est diei civilis a Romanis observata divisio. Ergo noctu futura, cum media esse coeperit, auspicium Saturnaliorum erit, quibus die crastini most inchoandi est. ===IV.=== (1) Hic, cum omnes quasi vetustatis promptuarium Albini memoriam laudavissent, Praetextatus Avienum videns Furio insursurrantem: Quidnam hoc est, mi Aviene, inquit, quod uni Albino [p22]indicatum clam ceteris esse velis? (2) Tum ille: Moveor quidem auctoritate Caecinae, nec ignoro errorem in tantam non cadere doctrinam: aures tamen meas ista verborum novitas perculit, cum ''noctu futura'' et ''die crastini'' magis quam ''futura nocte'' et ''die crastino'' dicere, ut regulis placet, maluit. (3) Nam ''noctu'' non appellatio sed adverbium est: porro ''futura'', quod nomen est, non potest cum adverbio convenire: nec dubium est hoc inter se esse ''noctu'' et ''nocte'' quod ''diu'' et ''die'': et rursus ''die'' et ''crastini'' non de eodem casu sunt, et nisi casus idem nomina in eiusmodi elocutione non iungit. ''Saturnaliorum'' deinde cur malimus quam ''Saturnalium'' dicere, opto dinoscere. (4) Ad haec cum Caecina renidens taceret, et Servius a Symmacho rogatus esset, quidnam de his existimaret: Licet, inquit, in hoc coetu non minus doctrina quam nobilitate reverendo magis mihi discendum sit quam docendum, famulabor tamen arbitrio iubentis, et insinuabo primum de Saturnalibus, post de ceteris, unde sit sic eloquendi non novitas sed vetustas. (5) Qui ''Saturnalium'' dicit regula innititur: nomina enim quae dativum pluralem in ''bus'' mittunt numquam genitivum eiusdem numeri syllaba crevisse patiuntur, sed aut totidem habet, ut ''monilibus monilium'', ''sedilibus sedilium'', aut una syllaba minus est, ut ''carminibus carminum'', [p23]''liminibus liminum'': sic ergo ''Saturnalibus'' rectius ''Saturnalium'' quam ''Saturnaliorum''. (6) Sed qui ''Saturnaliorum'' dicunt auctoritate magnorum muniuntur virorum. Nam et Salustius in tertia ''Bacchanaliorum'' ait, et Masurius Fastorum secundo: ''Vinaliorum dies'', inquit, ''Iovi sacer est, non, ut quidam putant, Veneri''. (7) Et, ut ipsos quoque grammaticos in testimonium citem, Verrius Flaccus in eo libello qui ''Saturnus'' inscribitur: ''Saturnaliorum'', inquit, ''dies apud Graecos quoque festi habentur'', et in eodem libro: ''Dilucide me'', inquit, ''de constitutione Saturnaliorum scripsisse arbitror''. Item Iulius Modestus de feriis: ''Saturnaliorum'', inquit, ''feriae'', et in eodem libro: ''Antias'', inquit, ''Agonaliorum repertorem Numam Pompilium refert''. (8) Haec tamen, inquies, auctoritas quaero an possit aliqua ratione defendi. Plane, quatenus alienum non est committi grammaticum cum sua analogia, temptabo suspicionibus eruere, quid sit quod eos a solita enuntiatione detorserit, ut mallent ''Saturnaliorum'' quam ''Saturnalium'' dicere. (9) Ac primum aestimo, quod haec nomina, quae sunt festorum dierum neutralia carentque numero singulari, diversae conditionis esse voluerunt ab his nominibus quae utroque numero figurantur. ''Compitalia'' enim et ''Bacchanalia'' [p24]et ''Agonalia Vinalia''que et reliqua his similia festorum dierum nomina sunt, nec singulariter nominantur, aut, si singulari numero dixeris, non idem significabis, nisi adieceris festum, ut ''Bacchanale festum'', ''Agonale festum'' et reliqua, ut iam non positivum sit, sed adiectivum, quod Graeci ἐπίθετον vocant. (10) Animati sunt ergo ad faciendam discretionem in genitivo casu, ut ex hac declinatione exprimerent nomen sollemnis diei, scientes in nonnullis saepe nominibus dativo in ''bus'' exeunte nihilominus genitivum in ''rum'' finiri, ut ''domibus domorum'', ''duobus duorum'', ''ambobus amborum''. (11) Ita et ''viridia'', dum ἀντὶ ἐπιθέτου accipiuntur, genitivum in ''um'' faciunt, ut ''viridia prata'', ''viridium pratorum'': cum vero ipsam loci viriditatem significare volumus, ''viridiorum'' dicimus, ut cum dicitur: ''formosa facies viridiorum'': tunc enim ''viridia'' quasi positivum ponitur, non accidens. (12) Tanta autem apud veteres fuit licentia huius genitivi, ut Asinius Pollio ''vectigaliorum'' frequenter usurpet, quod ''vectigal'' non minus dicatur quam ''vectigalia''. Sed et cum legamus: ''Laevaque ancile gerebat'', tamen et ''anciliorum'' relatum est. (13) Videndum [p25]ergo, ne magis varietas veteres delectaverit, quam ut ad amussim verum sit festorum dierum nomina sic vocata. Ecce enim et praeter sollemnium dierum vocabula alia quoque sic declinata repperimus, ut praecedens sermo patefecit, ''viridiorum'' et ''vectigaliorum'' et ''anciliorum'': (14) sed et ipsa festorum nomina secundum regulam declinata apud veteres repperio, siquidem Varro ''Feralium diem'' ait ''a ferendis in sepulchra epulis'' dici. Non dixit ''Feraliorum'': et alibit ''Floralium'', non ''Floraliorum'', ait, cum idem non ludos Florales illic, sed ipsum festum Floralia significaret. (15) Masurius etiam secundo Fastorum: ''Liberalium dies'', inquit, ''a pontificibus agonium Martiale appellatur'', et in eodem libro: ''Eam noctem deincepsque insequentem diem, qui est Lucarium'', non dixit ''Lucariorum'': itemque ''Liberalium'' multi dixerunt, non ''Liberaliorum''. (16) Unde pronuntiandum est veteres indulsisse copiae per varietatem, [p26]ut dicebant ''exanimos'' et ''exanimes'', ''inermos'' et ''inermes'', tum ''hilaros'' atque ''hilares'': et ideo certum est licito et ''Saturnalium'' et ''Saturnaliorum'' dici, cum alterum regula cum auctoritate, alterum, etsi sola sed multorum, defendit auctoritas. (17) Reliqua autem verba quae Avieno nostro nova visa sunt veterum nobis sunt testimoniis adferenda. Ennius enim, nisi cui videtur inter nostrae aetatis politiores munditias respuendus, ''noctu concubia'' dixit his versibus: <poem> Qua Galli furtim noctu summa arcis adorti Moenia concubia, vigilesque repente cruentant. </poem> (18) Quo in loco animadvertendum est non solum quod ''noctu concubia'', sed quod etiam ''qua noctu'' dixerit. Et hoc posuit in Annalium septimo, in quorum tertio clarius idem dixit: <poem> Hac noctu filo pendebit Etruria tota. </poem> Claudius etiam Quadrigarius Annali tertio: ''Senatus autem de nocte convenire, noctu multa domum dimitti.'' (19) Non esse ab re puto hoc in loco id quoque ammonere, quod decemviri in duodecim tabulis inusitatissime ''nox'' pro ''noctu'' dixerunt. Verba haec sunt: SI NOX FURTUM FACTUM SIT. SI IM OCCISIT IURE CAESUS ESTO: [p27]in quibus verbis id etiam notandum, quod ab eo quod est ''is'' non ''eum'' casu accusativo sed ''im'' dixerunt. (20) Sed nec ''die crastini'' a doctissimo viro sine veterum auctoritate prolatum est, quibus mos erat modo ''diequinti'' modo ''diequinte'' pro adverbio copulate dicere: cuius indicium est quod syllaba secunda corripitur, quae natura producitur, cum solum dicitur ''die''. (21) Quod autem diximus extremam istius vocis syllabam tum per ''e'' tum per ''i'' scribi, consuetum id veteribus fuit, ut his litteris plerumque in fine indifferenter uterentur, sicut ''praefiscine'' et ''praefiscini'', ''proclive'' et ''proclivi''. (22) Venit ecce illius versus Pomponiani in mentem, qui est ex Atellanita quae Maebia inscribitur: <poem> Dies hic sextus, cum nihil egi: die quarte moriar fame.'' </poem> (23) [p28]''Die pristine'' eodem modo dicebatur, quod significabat ''die pristino'', id est priore: quod nunc ''pridie'' dicitur converso conpositionis ordine, quasi ''pristino die''. (24) Nec infitias eo lectum apud veteres ''die quarto'': sed invenitur hoc de transacto, non de futuro, positum. Nam Cn. Mattius homo inpense doctus in Mimiambis pro eo dicit quod ''nudius quartus'' nos dicimus in his versibus: <poem> Nuper die quarto, ut recordor, et certe Aquarium urceum unicum domi fregit.'' </poem> Hoc igitur intererit, ut ''die quarto'' quidem de praeterito dicamus, ''die quarte'' autem de futuro. (25) Verum ne de ''die crastini'' nihil retulisse videamur, suppetit Coelianum illud ex libro Historiarum secundo: ''Si vis mihi equitatum dare et ipse cum cetero exercitu me sequi, die quinti Romae in Capitolio curabo tibi coenam coctam.'' (26) Hic Symmachus Coelius tuus, inquit, et historiam et verbum ex Originibus M. Catonis accepit, apud quem ita scriptum est: ''Igitur [p29]dictatorem Carthaginiensium magister equitum monuit: Mitte mecum Romam equitatum, die quinti in Capitolio tibi coena cocta erit.'' Et Praetextatus: (27) Aestimo nonnihil ad demonstrandum consuetudinem veterum etiam praetoris verba conferre quibus more maiorum ferias concipere solet quae appellantur Compitalia. Ea verba haec sunt: DIE NONI POPOLO ROMANO QUIRITIBUS COMPITALIA ERUNT. ===V.=== (1) Tum Avienus aspiciens Servium: Curius, inquit, et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi viri, vel etiam his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum suis fabulati sunt: neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi [p30]coluisse in Italia dicuntur, sed aetatis suae verbis loquebantur: tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquare, vis nobis verba multis iam seculis oblitterata revocare, ad quorum congeriem praestantes quoque viros, quorum memoriam continuus legendi usus instruit, incitasti. (2) Sed antiquitatum vobis placere iactatis, quod honesta et sobria et modesta sit: vivamus ergo moribus praeteritis, praesentibus verbis loquamur. Ego enim id quod a C. Caesare, excellentis ingenii ac prudentiae viro, in primo de analogia libro scriptum est habeo semper in memoria atque in pectore, ut, tamquam scopulum, sic fugiam infrequens atque insolens verbum. (3) Mille denique verborum talium est quae, cum in ore priscae auctoritatis crebro fuerint, exauctorata tamen a sequenti aetate repudiataque sunt. Horum copiam proferre nunc possem, ni tempus noctis iam propinquantis necessariae discessionis nos ammoneret. (4) Bona verba quaeso, Praetextatus morali, ut adsolet, gravitate subiecit, nec insolenter parentis artium antiquitatis [p31]reverentiam verberemus, cuius amorem tu quoque dum dissimulas magis prodis. Cum enim dicis: ''mille verborum est'', quid aliud sermo tuus nisi ipsam redolet vetustatem? (5) Nam licet M. Cicero in oratione quam pro Milone concepit ita scriptum reliquerit: ''Ante fundum Clodii, quo in fundo propter insanas illas substructiones facile mille hominum versabatur valentium'', non ''versabantur'', quod in libris minus accurate scriptis repperiri solet, et in sexta in Antonium: ''Qui umquam in illo Iano inventus est qui L. Antonio mille nummum ferret expensum?'': licet Varro quoque, eiusdem seculi homo, in septimo decimo Humanarum dixerit: ''Plus mille et centum annorum est'': tamen fiduciam sic conponendi non nisi ex antecedentium auctoritate sumpserunt. (6) Nam Quadrigarius in tertio Annalium ita scripsit: ''Ibi occiditur mille hominum'', et Lucilius in tertio Satirarum: <poem> Ad portum mille a porta est, sex inde Salernum. </poem> Alibi vero etiam declinationem huius nominis executus est. (7) Nam in libro quinto decimo ita dicit: [p32]<poem> Hunc milli passum qui vicerit atque duobus Campanus sonipes subcursor nullus sequetur Maiore spatio, ac diversus videbitur ire.'' </poem> Item in libro nono: <poem> Tu milli nummum potes uno quaerere centum. </poem> (8) ''Milli passum'' dixit pro ''mille passibus'' et ''milli nummum'' pro ''mille nummis'', aperteque ostendit ''mille'' et vocabulum esse et singulari numero dici et casum etiam capere ablativum, eiusque plurativum esse ''milia''. (9) ''Mille'' enim non ex eo ponitur quod Graece χίλια dicuntur, sed quod χιλιάς, et sicut una χιλιὰςet duae χιλιάδες, ita ''unum mille'' et ''duo milia'' veteres certa atque directa ratione dicebant. (10) Et heus tu hisne tam doctis viris, quorum M. Cicero et Varro imitatores se gloriantur, adimere vis in verborum comitiis ius suffragandi, et tamquam sexagenarios maiores de [p33]ponte deicies? (11) Plura de hoc dissereremus, ni vos invitos ab invito discedere hora cogeret. Sed vultisne diem sequentem, quem plerique omnes abaco et latrunculis conterunt, nos istis sobriis fabulis a primo lucis in coenae tempus, ipsam quoque coenam non obrutam poculis, non lascivientem ferculis, sed quaestionibus doctis pudicam et mutuis ex lecto relationibus exigamus? (12) Sic enim ferias prae omni negotio fetas commodi senserimus, non animum, ut dicitur, remittentes (nam remittere, inquit Musonius, animum quasi amittere est) sed demulcentes eum paulum, atque laxantes iocundis honestisque sermonum inlectationibus. Quod si ita decernitis, dis Penatibus meis huc conveniendo gratissimum feceritis. (13) Tum Symmachus: Nullus, qui quidem se dignum hoc conventu meminerit, sodalitatem hanc vel ipsum conventus regem repudiabit: sed, ne quid ad perfectionem coetus desideretur, invitandos [p34]ad eundem congressum convictumque censeo Flavianum qui, quantum sit mirando viro Venusto patre praestantior, non minus ornatu morum gravitateque vitae quam copia profundae eruditionis adseruit: simulque Postumianum, qui forum defensionum dignatione nobilitat: et Eustathium, qui tantus in omni genere philosophiae est, ut solus nobis repraesentet ingenia trium philosophorum de quibus nostra antiquitas gloriata est. (14) Illos dico quos Athenienses quondam ad senatum legaverant impetratum uti multam remitteret quam civitati eorum fecerat propter Oropi vastationem. [p35]Ea multa fuerat talentum fere quingentum. (15) Erant isti philosophi Carneades ex Academia, Diogenes Stoicus, Critolaus Peripateticus: quos ferunt seorsum quemque ostentandi gratia per celeberrima urbis loca magno conventu hominum dissertavisse. (16) Fuit, ut relatum est, facundia Carneades violenta et rapida, scita et tereti Critolaus, modesta Diogenes et sobria; sed in senatum introducti interprete usi sunt Coelio senatore. At hic noster cum sectas omnes adsecutus sed probabiliorem secutus sit, omniaque haec inter Graecos genera dicendi solus inpleat, inter nos tamen ita sui locuples interpres est, ut nescias qua lingua facilius vel ornatius expleat operam disserendi. (17) Probavere omnes Q. Aurelii iudicium quo edecumatos elegit sodales: atque his ita constitutis primum a Praetextato simul deinde a se discedentes domum quisque suam regressi sunt. [p36] ===VI.=== (1) Postero die ad aedes Vettii matutini omnes inter quos pridie convenerat adfuerunt, quibus Praetextatus in bibliothecam receptis, in qua eos opperiebatur: (2) Praeclarum, inquit, diem mihi fore video, cum et vos adestis et adfuturos se illi quos ad conventus nostri societatem rogari placuit spoponderunt. Soli Postumiano antiquior visa est instruendarum cura defensionum, in cuius abnuentis locum Eusebium Graia et doctrina et facundia clarum rhetorem subrogavi, insinuatumque omnibus, ut ab exorto die se nobis indulgerent, quandoquidem nullis hodie officiis publicis occupari fas esset: togatus certe vel trabeatus paludatusve seu praetextatus hac die videtur nullus. (3) Tum Avienus (ut ei interpellandi [p37]mos erat): Cum sacrum mihi, ait, ac reipublicae nomen, Praetextate, tuum inter vocabula diversi habitus refers, ammoneor non ludicrae, ut aestimo, quaestionis. Cum enim vestitus togae vel trabeae seu paludamenti nullum de se proprii nominis usum fecerit, quaero abs te, cur hoc de solo praetextae habitu usurpaverit vetustas, aut huic nomini quae origo contigerit? (4) Inter haec Avieni dicta Flavianus et Eustathius, par insigne amicitiae, ac minimo post Eusebius ingressi alacriorem fecere coetum, acceptaque ac reddita salutatione consederunt percontantes quidnam offenderint sermocinationis. (5) Tum Vettius: Peroportune adfuistis, inquit, adsertorem quaerenti. Movet enim mihi Avienus noster nominis quaestionem, et ita originem eius efflagitat, tamquam fides ab eo generis exigenda sit. Nam cum nullus sit qui appelletur suo nomine vel togatus vel trabeatus vel paludatus, cur Praetextatus nomen habeatur postulat in medium proferri. (6) Sed et cum posti inscriptum sit Delphici templi, et unius e numero septem sapientum [p38]eadem sit ista sententia, γνῶθι σεαυτὸν, quid in me scire aestimandus sim, si nomen ignoro? Cuius mihi nunc et origo et causa dicenda est. (7) Tullus Hostilius, rex Romanorum tertius, debellatis Etruscis sellam curulem lictoresque et togam pictam atque praetextam, quae insignia magistratuum Etruscorum erant, primus ut Romae haberentur instituit. Sed praetextam illo seculo puerilis non usurpabat aetas: erat enim, ut cetera quae enumeravi, honoris habitus. (8) Sed postea Tarquinius Demarati exulis [p39]Corinthii filius Priscus, quem quidam Lucumonem vocitatum ferunt, rex tertius ab Hostilio, quintus a Romulo, de Sabinis egit triumphum: quo bello filium suum annos quattuordecim natum, quod hostem manu percusserat, et pro contione laudavit et bulla aurea praetextaque donavit, insigniens puerum ultra annos fortem praemiis virilitatis et honoris. (9) Nam sicut praetexta magistratuum, ita bulla gestamen erat triumphantium, quam in triumpho prae se gerebant inclusis intra eam remediis quae crederent adversus invidiam valentissima. (10) Hinc deductus mos ut praetexta et bulla in usum puerorum nobilium usurparentur ad omen ac vota conciliandae virtutis ei similis cui primis in annis munera ista cesserunt. (11) Alii putant eundem Priscum, cum is statum civium sollertia providi principis ordinaret, cultum quoque ingenuorum puerorum inter praecipua duxisse, instituisseque ut patricii bulla aurea cum toga cui purpura praetexitur uterentur, dumtaxat illi quorum patres curulem gesserant magistratum: (12) ceteris autem ut praetexta tantum uterentur indultum, sed usque ad eos quorum parentes equo stipendia iusta meruissent: libertinis vero nullo iure uti praetextis licebat, ac multo minus peregrinis, quibus nulla esset cum Romanis necessitudo. (13) Sed postea libertinorum quoque filiis praetexta concessa est ex causa tali, quam M. Laelius [p40]augur refert, qui bello Punico secundo duumviros dicit ex senatus consulto propter multa prodigia libros Sibyllinos adisse et inspectis his nuntiasse in Capitolio supplicandum lectisterniumque ex conlata stirpe faciendum, ita ut libertinae quoque quae longa veste uterentur in eam rem pecuniam subministrarent. (14) Acta igitur obsecratio est pueris ingenuis itemque libertinis sed et virginibus patrimis matrimisque pronuntiantibus carmen: ex quo concessum ut libertinorum quoque filii, qui ex iusta dumtaxat matrefamilias nati fuissent, togam praetextam et lorum in collo pro bullae decore gestarent. (15) Verrius Flaccus ait, cum populus Romanus pestilentia laboraret, essetque responsum id accidere, [p41]quod di despicerentur, anxiam urbem fuisse, quia non intellegeretur oraculum, evenisseque ut Circensium die puer de coenaculo pompam superne despiceret et patri referret quo ordine secreta sacrorum in archa pilenti conposita vidisset: qui cum rem gestam senatui nuntiasset, placuisse velari loca ea qua pompa veheretur, atque ita peste sedata puerum qui ambiguitatem sortis absolverat togae praetextae usum munus impetravisse. (16) Vetustatis peritissimi referunt in raptu Sabinarum unam mulierem nomine Hersiliam, dum adhaeret filiae, simul raptam: quam cum Romulus Hosto cuiusdam ex agro Latino qui in asylum eius confugerat virtute conspicuo uxorem dedisset, natum ex ea puerum, antequam alia ulla Sabinarum partum ederet: eum, quod primus esset in hostico procreatus, Hostum Hostilium a matre vocitatum et eundem a Romulo bulla aurea ac praetextae insignibus honoratum. Is enim [p42]cum raptas ad consolandum vocasset, spopondisse fertur se eius infanti quae prima sibi civem Romanum esset enixa, illustre munus daturum. (17) Nonnulli credunt ingenuis pueris attributum, ut cordis figuram in bulla ante pectus annecterent, quam inspicientes ita demum se homines cogitarent, si corde praestarent, togamque praetextam his additam, ut ex purpurae rubore ingenuitatis pudore regerentur. (18) Diximus unde ''praetexta'' adiecimus et causas quibus aestimatur concessa pueritiae: nunc idem habitus quo argumento transierit in usum nominis paucis explicandum est. (19) Mos antea senatoribus fuit in curiam cum praetextatis filiis introire. Cum in senatu res maior quaepiam consultabatur eaque in posterum diem prolata est, placuit ut hanc rem super qua tractavissent ne quis enuntiaret priusquam decreta esset. (20) Mater Papirii pueri, qui cum parente suo in curia fuerat, percontatur filium quidnam in senatu egissent Patres. Puer respondit tacendum esse, neque id dici licere. Mulier fit audiendi cupidior: secretum rei et silentium pueri animum eius ad inquirendum everberat: [p43]quaerit igitur conpressius violentiusque. (21) Tum puer urgente matre lepidi atque festivi mendacii consilium capit. Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius magisque e re publica esse, unusne ut duas uxores haberet, an ut una apud duos nupta esset. (22) Hoc illa ubi audivit, animo conpavescit: domo trepidans egreditur: ad ceteras matronas adfert: postridieque ad senatum copiosae matrumfamilias catervae confluunt. Lacrimantes atque obsecrantes orant, una potius ut duobus nupta fieret quam ut uni duae. (23) Senatores ingredientes curiam quae illa mulierum intemperies et quid sibi postulatio isthaec vellet mirabantur, et ut non parvae rei prodigium illam verecundi sexus inpudicam insaniam pavescebant. Puer Papirius publicum metum demit. (24) Nam in medium curiae progressus, quid ipsi mater audire institisset, quid matri ipse simulasset, sicuti fuerat, enarrat. (25) Senatus fidem atque ingenium pueri exosculatur, consultumque facit uti posthac pueri cum patribus in curiam ne introeant praeter illum unum Papirium. Eique puero postea cognomentum honoris gratia decreto [p44]inditum ''Praetextatus'', ob tacendi loquendique in praetextata aetate prudentiam. (26) Hoc cognomentum postea familiae nostrae in nomen haesit. Non aliter dicti Scipiones, nisi quod Cornelius qui cognominem patrem luminibus carentem pro baculo regebat Scipio cognominatus nomen ex cognomine posteris dedit: sic Messala tuus, Aviene, dictus a cognomento Valerii Maximi qui, postquam Messanam urbem Siciliae nobilissimam cepit, Messala cognominatus est. (27) Nec mirum si ex cognominibus nata sunt nomina, cum contra et cognomina ex propriis sint tracta nominibus, ut ab Aemilio Aemilianus, a Servilio Servilianus. (28) Hic subiecit Eusebius: Messala et Scipio, alter de pietate, de virtute alter, ut refers, cognomina reppererunt. Sed Scropha et Asina, quae viris non mediocribus cognomenta sunt, volo dicas unde contigerint, cum contumeliae quam honori propiora videantur. (29) Tum ille: Nec honor nec iniuria sed casus fecit haec nomina. Nam Asinae cognomentum Corneliis datum est, quoniam princeps Corneliae gentis empto fundo seu filia data marito, cum sponsores ab eo sollemniter poscerentur, asinam cum pecuniae onere produxit in forum, quasi pro sponsoribus praesens pignus. Tremellius vero Scropha cognominatus est eventu tali. Is Tremellius cum familia [p45]atque liberis in villa erat. Servi eius, cum de vicino scropha erraret, subreptam conficiunt: vicinus advocatis custodibus omnia circumvenit, ne qua ecferri possit: isque ad dominum appellat restitui sibi pecudem. Tremellius, qui ex vilico rem conperisset, scrophae cadaver sub centonibus conlocat super quos uxor cubabat: quaestionem vicino permittit. Cum ventum est ad cubiculum, verba iurationis concipit: nullam esse in villa sua scropham nisi istam, inquit, quae in centonibus iacet: lectulum monstrat. Ea facetissima iuratio Tremellio Scrophae cognomentum dedit. ===VII.=== (1) Dum ista narrantur, unus e famulitio, cui provincia erat admittere volentes dominum convenire, Evangelum adesse nuntiat cum Disario, qui tunc Romae praestare videbatur ceteris medendi artem professis. (2) Conrugato indicavere vultu plerique de considentibus Evangeli interventum otio suo inamoenum minusque [p46]placido conventui congruentem. Erat enim amarulenta dicacitate et lingua proterve mordaci, procax ac securus offensarum quas sine delectu cari vel non amici in se passim verbis odia serentibus provocabat. Sed Praetextatus, ut erat in omnes aeque placidus ac mitis, ut admitterentur missis obviis imperavit. (3) Quos Horus ingredientes commodum consecutus comitabatur, vir corpore atque animo iuxta validus, qui post inter pugiles palmas ad philosophiae studia migravit, sectamque Antisthenis et Cratetis atque ipsius Diogenis secutus inter Cynicos non incelebris habebatur. (4) Sed Evangelus, postquam tantum coetum adsurgentem sibi ingressus offendit: Casusne, inquit, hos omnes ad te, Praetextate, contraxit, an altius quiddam cui remotis arbitris opus sit cogitaturi ex disposito convenistis? Quod si ita est, ut aestimo, abibo potius quam me vestris miscebo secretis, a quibus me amovebit voluntas, licet fortuna fecisset inruere. (5) Tunc Vettius, quamvis ad omnem patientiam constanter animi tranquillitate firmus, nonnihil tamen consultatione tam proterva motus: (6) Si aut me, [p47]inquit, Evangele, aut haec innocentiae lumina cogitasses, nullum inter nos tale secretum opinarere, quod non vel tibi vel etiam vulgo fieri dilucidum posset, quia neque ego sum inmemor nec horum quemquam inscium credo sancti illius praecepti philosophiae, ''sic loquendum esse cum hominibus, tamquam dii audiant; sic loquendum cum diis, tamquam homines audiant'': cuius secunda pars sancit ne quid a dis petamus quod velle nos indecorum sit hominibus confiteri. (7) Nos vero, ut et honorem sacris feriis haberemus et vitaremus tamen torporem feriandi atque otium in negotium utile verteremus, convenimus diem totum doctis fabulis velut ex symbola conferendis daturi. (8) Nam si per sacra sollemnia ''rivos deducere religio nulla prohibet'', si ''salubri fluvio mersare oves'' fas et iura permittunt: cur non religionis honor putetur dicare sacris diebus sacrum studium litterarum? (9) Sed quia vos quoque deorum aliquis nobis additos voluit, facite, si volentibus vobis erit, diem communibus et fabulis et epulis exigamus, quibus ut omnes hodie qui praesentes sunt acquiescant impetratum teneo. (10) Tunc ille: Supervenire fabulis non evocatos haud equidem turpe existimatur: verum sponte inruere in convivium aliis praeparatum nec Homero sine nota vel in fratre memoratum est, et vide ne [p48]nimium arroganter tres tibi velis Menelaos contigisse, cum illi tanto regi unus evenerit. (11) Tum omnes Praetextatum iuvantes orare blandeque ad commune invitare consortium, Evangelum quidem saepius et maxime, sed nonnumquam et cum eo pariter ingressos. (12) Inter haec Evangelus petitu omnium temperatus: M. Varronis, inquit, librum vobis arbitror non ignotum ex saturis Menippeis qui inscribitur: ''Nescis quid vesper vehat'', in quo convivarum numerum hac lege definit, ut neque minor quam Gratiarum sit, neque quam Musarum numerosior. Hic video excepto rege convivii tot vos esse quot Musae sunt: quid ergo perfecto numero quaeritis adiciendos? (13) Et Vettius: Hoc, inquit, nobis praesentia vestra praestabit, ut et Musas inpleamus et Gratias, quas ad festum deorum omnium principis aequum est convenire. Cum igitur consedissent, Horus Avienum intuens, quem familiarius frequentare solitus erat: (14) In hoc, inquit, Saturni cultu, quem [p49]deorum principem dicitis, ritus vester ab Aegyptiorum religiosissima gente [dissentit. Nam illi neque Saturnum nec ipsum Sarapim receperant] in archana templorum usque ad Alexandri Macedonis occasum: post quem tyrannide Ptolemaeorum pressi hos quoque deos in cultum recipere Alexandrinorum more, apud quos praecipue colebantur, coacti sunt. (15) Ita tamen imperio paruerunt, ut non omnino religionis suae observata confunderent. Nam quia numquam fas fuit Aegyptiis pecudibus aut sanguine sed precibus et ture solo placare deos, his autem duobus advenis hostiae erant ex more mactandae: fana eorum extra pomerium locaverunt, ut et illi sacrificii sollemnis sibi cruore colerentur nec tamen urbana templa morte pecudum polluerentur: nullum itaque Aegypti oppidum intra muros suos aut Saturni aut Sarapis fanum recepit. (16) Horum alterum vix aegreque a vobis admissum audio: Saturnum [p50]vero vel maximo inter ceteros honore celebratis. Si ergo nihil est quod me hoc scire prohibeat, volo in medium proferatur. (17) Hic Avienus in Praetextatum expectationem consulentis remittens: Licet omnes, ait, qui adsunt pari doctrina polleant, sacrorum tamen Vettius unice conscius potest tibi et originem cultus qui huic deo penditur et causam festi sollemnis aperire. Quod cum Praetextatus in alios refundere temptasset, omnes ab eo impetraverunt ut ipse dissereret. (18) Tunc silentio facto ita exorsus est. Saturnaliorum originem illam mihi in medium proferre fas est, non quae ad archanam divinitatis naturam refertur, sed quae aut fabulosis admixta disseritur aut a physicis in vulgus aperitur. Nam occultas et manantes ex meri veri fonte rationes ne in ipsis quidem [p51]sacris enarrari permittitur: sed si quis illas adsequitur, continere intra conscientiam tectas iubetur. Unde quae sciri fas est Horus noster licebit mecum recognoscat. (19) Regionem istam, quae nunc vocatur Italia, regno Ianus optinuit, qui, ut Hyginus Protarchum Trallianum secutus tradit, cum Camese aeque indigena terram hanc ita participata potentia possidebant, ut regio Camesene, oppidum vocitaretur. (20) Post ad Ianum solum regnum redactum est, qui creditur geminam faciem praetulisse, ut quae ante quaeque post tergum essent intueretur: quod procul dubio [p52]ad prudentiam regis sollertiamque referendum est, qui et praeterita nosset et futura prospiceret, sicut Antevorta et Postvorta, divinitatis scilicet aptissimae comites, apud Romanos coluntur. (21) Hic igitur Ianus, cum Saturnum classe pervectum excepisset hospitio et ab eo edoctus peritiam ruris ferum illum et rudem ante fruges cognitas victum in melius redegisset, regni eum societate muneravit. (22) Cum primus quoque aera signaret, servavit et in hoc [p53]Saturni reverentiam, ut, quoniam ille navi fuerat advectus, ex una quidem parte sui capitis effigies, ex altera vero navis exprimeretur, quo Saturni memoriam in posteros propagaret. Aes ita fuisse signatum hodieque intellegitur in aleae lusum, cum pueri denarios in sublime iactantes ''capita aut navia'' lusu teste vetustatis exclamant. (23) Hos una concordesque regnasse vicinaque oppida communi opera condidisse praeter Maronem, qui refert: <poem> Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen, </poem> etiam illud in promptu est, quod posteri quoque duos eis continuos menses dicarunt, ut December sacrum Saturni, Ianuarius alterius vocabulum possideret. (24) Cum inter haec subito Saturnus [p54]non conparuisset, excogitavit Ianus honorum eius augmenta. Ac primum terram omnem ditioni suae parentem Saturniam nominavit: aram deinde cum sacris tamquam deo condidit, quae Saturnalia nominavit. Tot seculis Saturnalia praecedunt Romanae urbis aetatem. Observari igitur eum iussit maiestate religionis quasi vitae melioris auctorem: simulacrum eius indicio est, cui falcem, insigne messis, adiecit. (25) Huic deo insertiones surculorum pomorumque educationes et omnium huiuscemodi fertilium tribuunt disciplinas. Cyrenenses etiam, cum rem divinam ei faciunt, ficis recentibus coronantur placentasque mutuo missitant, mellis et fructuum repertorem Saturnum aestimantes. Hunc Romani etiam [p55]Stercutum vocant, quod primus stercore fecunditatem agris conparaverit. (26) Regni eius tempora felicissima feruntur, cum propter rerum copiam tum quod nondum quisquam servitio vel libertate discriminabatur: quae res intellegi potest, quod Saturnalibus tota servis licentia permittitur. (27) Alia Saturnaliorum causa sic traditur. Qui erant ab Hercule in Italia relicti, ut quidam ferunt, irato, quod incustoditum fuisset armentum, ut nonnulli aestimant, consulto eos reliquente, ut aram suam atque aedem ab incursionibus tuerentur: hi ergo cum a latronibus infestarentur, occupato [p56]edito colle Saturnios se nominaverunt, quo ante nomine etiam idem collis vocabatur: et quia se huius dei senserunt nomine ac religione tutos, instituisse Saturnalia feruntur, ut agrestes vicinorum animos ad maiorem sacri reverentiam ipsa indicti festi observatio vocaret. (28) Nec illam causam quae Saturnalibus adsignatur ignoro, quod Pelasgi, sicut Varro memorat, cum sedibus suis pulsi diversas terras petissent, confluxerunt plerique Dodonam et incerti, quibus haererent locis, eiusmodi accepere responsum: <poem> Στείχετε μαιόμενοι Σικελῶν Σατούρνιον αἶαν Ἡδ’ Ἀβορειγενέων, Κοτύλην, οὗ νᾶσος ὀχεῖται, Οἷς ἀναμιχθέντες δεκάτην ἐκπέμπετε Φοίβῳ Καὶ κεφαλὰς ἅιδῆ καὶ τῷ πατρὶ πέμπετε φῶτα </poem> acceptaque sorte, cum Latium post errores plurimos adpulissent, in lacu Cutiliensi enatam insulam deprehenderunt. (29) Amplissimus [p57]enim cespes, sive ille continens limus seu paludis fuit coacta compage virgultis et arboribus in silvae licentiam comptus, iactantibus per omnem fluctibus vagabatur, ut fides ex hoc etiam Delo facta sit, quae celsa montibus, vasta campis, tamen per maria migrabat. (30) Hoc igitur miraculo deprehenso has sibi sedes praedictas esse didicerunt, vastatisque Siciliensibus incolis occupavere regionem decima praedae secundum responsum Apollini consecrata erectisque [p58]Diti sacello et Saturni ara, cuius festum Saturnalia nominarunt. (31) Cumque diu humanis capitibus Ditem et virorum victimis Saturnum placare se crederent propter oraculum in quo erat: <poem> Καί κεφαλὰς Ἅιδῃ, καὶ τῷ πατρὶ πέμπετε φῶτα, </poem> Herculem ferunt postea cum Geryonis pecore per Italiam revertentem suasisse illorum posteris, ut faustis sacrificiis infausta mutarent inferentes Diti non hominum capita sed oscilla ad humanam effigiem arte simulata, et aras Saturnias non mactando viro [p59]sed accensis luminibus excolentes, quia non solum virum sed et lumina φῶτα significat. (32) Inde mos per Saturnalia missitandis cereis coepit. Alii cereos non ob aliud mitti putant quam quod hoc principe ab incomi et tenebrosa vita quasi ad lucem et bonarum artium scientiam editi sumus. (33) Illud quoque in litteris invenio, quod, cum multi occasione Saturnaliorum per avaritiam a clientibus ambitiose munera exigerent idque onus tenuiores gravaret, Publicius tribunus plebi tulit, non nisi cerei ditioribus missitarentur. (34) Hic Albinus Caecina subiecit: Qualem nunc permutationem sacrificii, Praetextate, memorasti, invenio postea Compitalibus celebratam, cum ludi per urbem in compitis agitabantur, restituti scilicet a Tarquinio Superbo Laribus ac Maniae ex responso [p60]Apollinis, quo praeceptum est ut pro capitibus supplicaretur. (35) Idque aliquamdiu observatum, ut pro familiarium sospitate pueri mactarentur Maniae deae, matri Larum. Quod sacrificii genus Iunius Brutus consul pulso Tarquinio aliter constituit celebrandum. Nam capitibus alii et papaveris supplicari iussit, ut responso Apollinis satisfieret de nomine capitum, remoto scilicet scelere infaustae sacrificationis: factumque est ut effigies Maniae suspensae pro singulorum foribus periculum, si quod immineret [p61]familiis, expiarent: ludosque ipsos ex viis compitorum in quibus agitabantur Compitalia appellitaverunt. Sed perge cetera. (36) Et Praetextatus: Bene et oportune similis emendatio sacrificiorum relata est: sed ex his causis, quae de origine huius festi relatae sunt, apparet Saturnalia vetustiora esse urbe Romana, adeo ut ante Romam in Graecia hoc sollemne coepisse L. Accius in Annalibus suis referat his versibus: <poem> Maxima pars Graium Saturno et maxime Athenae Conficiunt sacra, quae Cronia esse iterantur ab illis, Eumque diem celebrant: per agros urbesque fere omnes Exercent epulis laeti: famulosque procurant Quisque suos, nostrique itidem: et mos traditus illinc Iste, ut cum dominis famuli epulentur ibidem. </poem> ===VIII.=== (1) Nunc de ipso dei templo pauca referenda sunt. Tullum Hostilium, cum bis de Albanis, de Sabinis tertio triumphasset, [p62]invenio fanum Saturno ex voto consecravisse et Saturnalia tunc primum Romae instituta: quamvis Varro libro sexto, qui est de sacris aedibus, scribat aedem Saturni ad forum faciendam locasse L. Tarquinium regem, Titum vero Larcium dictatorem Saturnalibus eam dedicasse. Nec me fugit Gellium scribere senatum decresse ut aedes Saturni fieret, eique rei L. Furium tribunum militum praefuisse. Habet aram et ante Senaculum. (2) Illic Graeco [p63]ritu capite aperto res divina fit, quia primum a Pelasgis post ab Hercule ita eam a principio factitatam putant. (3) Aedem vero Saturni aerarium Romani esse voluerunt, quod tempore quo incoluit Italiam fertur nullum in eius finibus furtum esse commissum, aut quia sub illo nihil erat cuiusquam privatum: <poem> [p64] Nec signare solum aut partiri limite campum Fas erat: in medium quaerebant </poem> ideo apud eum locaretur populi pecunia communis, sub quo fuissent cunctis universa communia. (4) Illud non omiserim, Tritonas cum bucinis fastigio Saturni aedis superpositos, quoniam ab eius commemoratione ad nostram aetatem historia clara et quasi vocalis est, ante vero muta et obscura et incognita: quod testantur caudae Tritonum humi mersae et absconditae. (5) Cur autem Saturnus ipse in compedibus visatur, Verrius Flaccus causam se ignorare dicit: verum mihi Apollodori lectio sic suggerit. Saturnum Apollodorus alligari ait per annum laneo vinculo, et solvi ad diem sibi festum, id est mense hoc Decembri: atque inde proverbium ductum, deos laneos pedes habere: significari vero decimo mense semen in utero animatum in vitam grandescere, quod, donec erumpat in lucem, mollibus naturae vinculis detinetur. (6) Est porro idem Κρόνος καὶ χρόνος. Saturnum enim in quantum mythici [p65]fictionibus distrahunt, in tantum physici ad quandam verisimilitudinem revocant. Hunc aiunt abscidisse Caeli patris pudenda: quibus in mare deiectis Venerem procreatam, quae a spuma unde coaluit ἀφροδίτη nomen accepit. (7) Ex quo intellegi volunt, cum chaos esset, tempora non fuisse: siquidem tempus est certa dimensio quae ex caeli conversione colligitur. Tempus coepit inde: ab ipso natus putatur Κρόνος qui, ut diximus, χρόνος est. (8) Cumque semina rerum omnium post caelum gignendarum de caelo fluerent, et elementa universa quae mundo plenitudinem facerent ex illis seminibus fundarentur: ubi mundus omnibus suis partibus membrisque perfectus est, certo iam tempore finis factus est procedendi [p66]de caelo semina ad elementorum conceptionem, quippe iam plena fuerant procreata. Animalium vero aeternam propagationem ad Venerem generandi facultas ex humore translata est: ut per coitum maris feminaeque cuncta deinceps gignerentur. (9) Propter abscisorum pudendorum fabulam etiam nostri eum Saturnum vocitaverunt, παρὰ τὴν σάθη, quae membrum virile declarat, veluti Sathunnum: inde etiam Satyros veluti Sathunos, quod sint in libidinem proni, appellatos opinantur. Falcem ei quidam aestimant attributam, quod tempus omnia metat exsecet et incidat. (10) Hunc aiunt filios suos solitum devorare, eosdemque rursus evomere: per quod similiter significatur eum tempus esse a quo vicibus cuncta gignantur absumanturque et ex eo denuo renascantur. (11) Eundem a filio pulsum quid aliud est quam tempora senescentia ab his quae post sunt nata depelli? Vinctum autem, [p67]quod certa lege naturae conexa sint tempora, vel quod omnes fruges quibusdam vinculis nodisque alternentur. (12) Nam et falcem volunt fabulae in Siciliam decidisse, quod sit terra ista vel maxime fertilis. ===IX.=== (1) Et quia Ianum cum Saturno regnasse memoravimus, de Saturno autem quid mythici, quid physici aestiment, iam relatum est: de Iano quoque quid ab utrisque iactetur in medium proferemus. (2) Mythici referunt regnante Iano omnium domos religione ac sanctitate fuisse munitas: idcircoque ei divinos honores esse decretos, et ob merita introitus et exitus aedium eidem consecratos. (3) Xenon quoque primo Italicon tradit Ianum in Italia primum dis templa fecisse et ritus instituisse sacrorum: ideo eum in sacrificiis praefationem meruisse perpetuam. (4) Quidam ideo eum dici bifrontem putant, quod et praeterita sciverit et futura providerit. (5) Sed physici eum magnis consecrant argumentis divinitatis. Nam sunt qui Ianum eundem esse atque Apollinem et Dianam dicant, et in hoc uno utrumque exprimi numen affirment. (6) Etenim, sicut Nigidius quoque refert, apud Graecos Apollo colitur qui Θυραῖος vocatur, eiusque aras ante fores suas celebrant, [p68]ipsum exitus et introitus demonstrantes potentem: idem Apollo apud illos et ἀγυιεὺς nuncupatur, quasi viis praepositus urbanis: illi enim vias quae intra pomeria sunt ἀγυιὰς appellant: Dianae vero ut Triviae viarum omnium tribuunt potestatem. (7) Sed apud nos Ianum omnibus praeesse ianuis nomen ostendit, quod est simile Θυραίῳ. Nam et cum clavi ac virga figuratur, quasi omnium et portarum custos et rector viarum. (8) Pronuntiavit Nigidius Apollinem Ianum esse Dianamque Ianam, adposita ''d'' littera quae [p69]saepe ''i'' litterae causa decoris adponitur, ''reditur redhibetur redintegratur'' et similia. (9) Ianum quidam solem demonstrari volunt, et ideo geminum, quasi utriusque ianuae caelestis potentem, qui exoriens aperiat diem, occidens claudat: invocarique primum, cum alicui deo res divina celebratur, ut per eum pateat ad illum cui immolatur accessus, quasi preces supplicum per portas suas ad deos ipse transmittat. (10) Inde et simulachrum eius plerumque fingitur manu dextera trecentorum et sinistra sexaginta et quinque numerum tenens ad demonstrandum anni dimensionem, quae praecipua est solis potestas. (11) Alii mundum, id est caelum, esse [p70]voluerunt; Ianumque ab eundo dictum, quod mundus semper eat, dum in orbem volvitur et ex se initium faciens in se refertur: unde et Cornificius Etymorum libro tertio: ''Cicero'', inquit, ''non Ianum sed Eanum nominat, ab eundo''. (12) Hinc et Phoenices in sacris imaginem eius exprimentes draconem finxerunt in orbem redactum caudamque suam devorantem, ut appareat mundum et ex se ipso ali et in se revolvi. (13) Ideo et apud nos in quattuor partes spectat, ut demonstrat simulachrum eius Faleris advectum. Gavius Bassus in eo libro quem de dis conposuit Ianum bifrontem fingi ait, quasi superum atque inferum ianitorem: eundem quadriformem, quasi universa climata maiestate conplexum. (14) Saliorum [p71]quoque antiquissimis carminibus deorum deus canitur. Marcus etiam Messala, Cn. Domitii in consulatu collega idemque per annos quinquaginta et quinque augur, de Iano ita incipit: ''Qui cuncta fingit eademque regit, aquae terraeque vim ac naturam gravem atque pronam in profundum dilabentem, ignis atque animae levem, in inmensum in sublime fugientem, copulavit circumdato caelo: quae vis caeli maxima duas vis dispares conligavit''. (15) In sacris quoque invocamus Ianum Geminum, Ianum Patrem, Ianum Iunonium, Ianum Consivium, Ianum Quirinum, Ianum Patultium et Clusivium. (16) Cur Geminum invocemus, supra iam diximus: Patrem, quasi deorum deum: Iunonium, quasi non solum mensis Ianuarii sed mensium omnium ingressus tenentem; in ditione autem Iunonis sunt omnes Kalendae, unde et Varro libro quinto Rerum divinarum scribit Iano duodecim aras pro totidem mensibus dedicatas: Consivium a conserendo, id est a propagine generis [p72]humani quae Iano auctore conseritur: Quirinum, quasi bellorum potentem, ab hasta quam Sabini curin vocant: Patultium et Clusivium, quia bello caulae eius patent, pace clauduntur. (17) Huius autem rei haec causa narratur. Cum bello Sabino quod virginum raptarum gratia commissum est Romani portam quae sub radicibus collis Viminalis erat, quae postea ex eventu Ianualis [p73]vocata est, claudere festinarent, quia in ipsam hostes ruebant: postquam est clausa, mox sponte patefacta est: cumque iterum ac tertio idem contigisset, armati plurimi pro limine, quia claudere nequibant, custodes steterunt: cumque ex alia parte accerimo praelio certaretur, subito fama pertulit fusos a Tatio nostros. (18) Quam ob causam Romani qui aditum tuebantur territi profugerunt: cumque Sabini per portam patentem irrupturi essent, fertur ex aede Iani per hanc portam magnam vim torrentium undis scatentibus erupisse, multasque perduellium catervas aut exustas ferventi aqua aut devoratas rapida voragine deperisse. Ea re placitum, ut belli tempore, velut ad urbis auxilium profecto deo, fores reserarentur. Haec de Iano. ===X.=== (1) Sed, ut ad Saturnalia revertamur, bellum Saturnalibus sumere nefas habitum, poenas a nocente isdem diebus exigere piaculare est. (2) Apud maiores nostros Saturnalia die uno finiebantur, qui erat a. d. quartum decimum Kalendas Ianuarias: sed [p74]postquam C. Caesar huic mensi duos addixit dies, sexto decimo coepta celebrari. Ea re factum est ut, cum vulgus ignoraret certum Saturnaliorum diem, nonnullique a C. Caesare inserto die et alii vetere more celebrarent, plures dies Saturnalia numerarentur: licet et apud veteres opinio fuerit septem diebus peragi Saturnalia, si opinio vocanda est quae idoneis firmatur auctoribus. (3) Novius enim, Atellanarum probatissimus scriptor, ait: <poem> Olim expectata veniunt septem Saturnalia </poem> Mummius quoque, qui post Novium et Pomponium diu iacentem artem Atellaniam suscitavit: ''Nostri'', inquit, ''maiores, velut bene multa instituere, hoc optime. A frigore fecere summo dies septem Saturnalia''. (4) Sed Mallius ait eos qui se, ut supra diximus, Saturni nomine et religione defenderant per triduum festos instituisse dies et Saturnalia vocavisse: ''unde et Augustus huius'', inquit, ''rei opinionem secutus in legibus iudiciariis triduo servari ferias iussit''. (5) Masurius et alii uno die, id est quarto decimo Kalendas Ianuarias fuisse Saturnalia crediderunt: quorum sententiam Fenestella confirmat, dicens Aemiliam virginem XV. Kal. Ianuar. [p75]esse damnatam. Quo die si Saturnalia gererentur, nec causam omnino dixisset. (6) Deinde adicit: ''Sequebantur eum diem Saturnalia''. Mox ait: ''Postero autem die, qui fuit tertius decimus Kalendarum Ianuariarum, Liciniam virginem ut causam diceret iussam'': ex quo ostendit XIII . Kal. Ianuar. profestum esse. (7) Duodecimo vero feriae sunt divae Angeroniae, cui pontifices in sacello Volupiae sacrum faciunt: quam Verrius Flaccus Angeroniam dici ait, quod angores ac sollicitudines animorum propitiata depellat. (8) Masurius [p76]adicit simulachrum huius deae ore obligato atque signato in ara Volupiae propterea collocatum, quod qui suos dolores anxietatesque dissimulant perveniant patientiae beneficio ad maximam voluptatem. (9) Iulius Modestus ideo sacrificari huic deae dicit, quod populus Romanus morbo qui angina dicitur praemisso voto sit liberatus. (10) Undecimo autem Kalendas feriae sunt Laribus dedicatae, quibus aedem bello Antiochi Aemilius Regillus praetor in campo Martio curandam vovit. (11) Decimo Kalendas feriae sunt Iovis quae appellantur Larentinalia: de quibus, quia fabulari libet, hae fere opiniones sunt. (12) Ferunt enim regnante Anco aedituum Herculis per ferias otiantem deum tesseris provocasse ipso utriusque manum tuente, adiecta conditione, ut victus coena scortoque [p77]multaretur. (13) Victore itaque Hercule illam Accam Larentiam, nobilissimum id temporis scortum, intra aedem inclusisse cum coena, eamque postero die distulisse rumorem, quod post concubitum dei accepisset munus, ne commodum primae occasionis, cum se domum reciperet, offerendae aspernaretur. (14) Evenisse itaque, ut egressa templo mox a Carutio capto eius pulchritudine conpellaretur: cuius voluntatem secuta adsumptaque nuptiis post obitum viri omnium bonorum eius facta compos, cum decederet, populum Romanum nuncupavit heredem. (15) Et ideo ab Anco in loco celeberrimo urbis sepulta est, ac sollemne sacrificium [p78]eidem constitutum, quo dis Manibus eius per flaminem sacrificaretur, Iovique feriae consecratae, quod aestimaverunt antiqui animas a Iove dari et rursus post mortem eidem reddi. (16) Cato ait Larentiam meretricio quaestu locupletatam post excessum suum populo Romano agros Turacem Semurium Lintirium et Solinium reliquisse, et ideo sepulchri magnificentia et annuae parentationis honore dignatam. (17) Macer Historiarum libro primo Faustuli coniugem Accam Larentiam Romuli et Remi nutricem fuisse confirmat. Hanc regnante Romulo Carutio cuidam Tusco diviti denuptam auctamque hereditate viri: quam post Romulo, quem educasset, reliquit: et ab eo parentalia diemque festum causa pietatis statutum. (18) Ex his ergo omnibus colligi potest et uno die Saturnalia fuisse et non nisi quarto decimo Kalendarum Ianuariarum celebrata: quo solo die apud aedem Saturni convivio dissoluto Saturnalia clamitabantur: qui dies nunc Opalibus inter Saturnalia [p79]deputatur, cum primum Saturno pariter et Opi fuerit ascriptus. (19) Hanc autem deam Opem Saturni coniugem crediderunt, et ideo hoc mense Saturnalia itemque Opalia celebrari, quod Saturnus eiusque uxor tam frugum quam fructuum repertores esse credantur: itaque omni iam fetu agrorum coacto ab hominibus hos deos coli quasi vitae cultioris auctores: (20) quos etiam nonnullis caelum ac terram esse persuasum est, Saturnumque a satu dictum, cuius causa de caelo est, et terram Opem, cuius ope humanae vitae alimenta quaeruntur, vel ab opere per quod fructus frugesque nascuntur. (21) Huic deae sedentes vota concipiunt, terramque de industria tangunt, demonstrantes ipsam matrem terram esse mortalibus adpetendam. (22) Philochorus Saturno et Opi primum in Attica statuisse aram Cecropem dicit, eosque deos pro Iove terraque coluisse, instituisseque ut patres familiarum et frugibus et fructibus iam coactis passim cum servis vescerentur cum quibus patientiam laboris in colendo rure toleraverant: delectari enim deum honore servorum contemplatu laboris. Hinc est quod ex instituto peregrino huic deo sacrum aperto capite [p80]facimus. (23) Abunde iam probasse nos aestimo Saturnalia uno tantum die, id est quarto decimo Kalendas, solita celebrari: sed post in triduum propagata, primum ex adiectis a Caesare huic mensi diebus, deinde ex edicto Augusti quo trium dierum ferias Saturnalibus addixit: a sexto decimo igitur coepta in quartum decimum desinunt, quo solo fieri ante consueverant. (24) Sed Sigillariorum adiecta celebritas in septem dies discursum publicum et laetitiam religionis extendit. ===XI.=== (1) Tunc Evangelus: Hoc quidem, inquit, iam ferre non possum, quod Praetextatus noster in ingenii sui pompam et ostentationem loquendi vel paulo ante honori alicuius dei adsignari voluit quod servi cum dominis vescerentur, quasi vero curent divina de servis aut sapiens quisquam domi suae contumeliam tam foedae societatis admittat, vel nunc Sigillaria, quae lusum reptanti adhuc infantiae oscillis fictilibus praebent, temptat officio religionis ascribere, et quia princeps religiosorum putatur, nonnulla iam et superstitionis admiscet, quasi vero nobis fas non sit Praetextato [p81]aliquando non credere. (2) Hic cum omnes exhorruissent, Praetextatus renidens: Superstitiosum me, Evangele, nec dignum cui credatur existimes volo, nisi utriusque tibi rei fidem ratio adserta monstraverit. Et, ut primum de servis loquamur, iocone an serio putas esse hominum genus quod di inmortales nec cura sua nec providentia dignentur? An forte servos in hominum numero esse non pateris? Audi igitur, quanta indignatio de servi supplicio caelum penetraverit. (3) Anno enim post Romam conditam quadringentesimo septuagesimo quarto Autronius quidam Maximus servum suum verberatum patibuloque constrictum ante spectaculi commissionem per circum egit: ob quam causam indignatus [p82]Iuppiter Annio cuidam per quietem imperavit, ut senatui nuntiaret non sibi placuisse plenum crudelitatis admissum. (4) Quo dissimulante filium ipsius mors repentina consumpsit, ac post secundam denuntiationem ob eandem negligentiam ipse quoque in subitam corporis debilitatem solutus est. Sic demum ex consilio amicorum lectica delatus senatui retulit, et vix consummato sermone sine mora recuperata bona valitudine curia pedibus egressus est. (5) Ex senatus itaque consulto et Maenia lege ad propitiandum Iovem additus est illis Circensibus dies, isque instauratitius dictus est, non a patibulo, ut quidam putant, Graeco nomine ἀπὸ τοῦ σταυροῦ, sed a redintegratione, ut Varroni placet, qui ''instaurare'' ait esse instar novare. (6) Vides, quanta de servo ad deorum summum cura pervenerit. Tibi autem unde in servos tantum et tam inane fastidium, quasi non ex isdem tibi et constent et alantur elementis eundemque spiritum ab eodem principio carpant? [p83]''">''> Vis tu cogitare eos quos ius tuum vocas isdem seminibus ortos eodem frui caelo, aeque vivere aeque mori? Servi sunt? immo homines. Servi sunt? immo conservi, si cogitaveris tantundem in utrosque licere fortunae. Tam tu illum videre liberum potes, quam ille te servum. Nescis, qua aetate Hecuba servire coeperit, qua Croesus, qua Darei mater, qua Diogenes, qua Plato ipse? (8) Postremo quid ita nomen servitutis horremus? Servus est quidem: sed necessitate, sed fortasse libero animo servus est. Hoc illi nocebit, si ostenderis quis non sit. Alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Et certe nulla servitus turpior quam voluntaria. (9) At nos iugo a fortuna inposito subiacentem tamquam miserum vilemque calcamus: quod vero nos nostris cervicibus inserimus non patimur reprehendi. (10) Invenies inter servos aliquem pecunia fortiorem: invenies dominum spe lucri oscula alienorum servorum manibus infigentem: non ergo fortuna homines aestimabo sed moribus. Sibi quisque dat mores: conditionem casus adsignat. Quemadmodum [p84]stultus est qui empturus equum non inpsum inspicit sed stratum eius ac frenos, sic stultissimus est qui hominem aut ex veste aut ex conditione, quae nobis vestis modo circumdata est, aestimandum putat. (11) Non est, mi Evangele, quod amicum tantum in foro et in curia quaeras. Si diligenter adtenderis, invenies et domi. Tu modo vive cum servo clementer: comiter quoque et in sermonem illum et nonnumquam in necessarium admitte consilium. Nam et maiores nostri omnem dominis invidiam, omnem servis contumeliam detrahentes, dominum ''patremfamilias'', servos ''familiares'' appellaverunt. (12) Colant ergo te potius servi tui, mihi crede, quam timeant. Dicet aliquis nunc me dominos de fastigio suo deicere, et quodammodo ad pileum servos vocare, quos debere dixi magis colere quam timere. Hoc qui senserit obliviscetur id dominis parum non esse quod dis satis est. (13) Deinde qui colitur etiam amatur: non potest amor cum timore misceri. Unde putas adrogantissimum illud manasse proverbium quo iactatur ''totidem hostes nobis esse quot servos''? Non habemus illos hostes sed facimus, cum in illos superbissimi contumeliosissimi crudelissimi sumus, et ad rabiem nos cogunt pervenire deliciae, ut quicquid non ex voluntate respondit iram furoremque evocet. (14) Domi enim nobis animos induimus tyrannorum, et non quantum decet, sed quantum licet, exercere volumus in servos. Nam, ut cetera crudelitatis [p85]genera praeteream, sunt qui, dum se mensae copiis et aviditate distendunt, circumstantibus servis movere labra nec in hoc quidem, ut loquantur, licere permittunt: virga murmur omne conpescitur, et ne fortuita quidem verberibus excepta sunt: tussis sternutamentum singultus magno malo luitur. (15) Sic fit ut isti de domino loquantur quibus coram domino loqui non licet. At illi quibus non tantum praesentibus dominis sed cum ipsis erat sermo, quorum os non consuebatur, parati erant pro domino porrigere cervicem et periculum inminens in caput suum vertere: in conviviis loquebantur, sed in tormentis tacebant. (16) Vis exercitas in servili pectore virtutes recenseamus? Primus tibi Urbinus occurrat: qui cum iussus occidi in Reatino lateret, latebris proditis unus ex servis anulo eius et veste insignitus in cubiculo ad quod inruebant qui persequebantur pro domino iacuit, militibusque ingredientibus cervicem praebuit et ictum tamquam Urbinus excepit. Urbinus postea restitutus monumentum ei fecit titulo scriptionis [p86]qui tantum meritum loqueretur adiecto. (17) Aesopus libertus Demosthenis conscius adulterii quod cum Iulia patronus admiserat tortus diutissime perseveravit non prodere patronum, donec aliis coarguentibus consciis Demosthenes ipse fateretur. (18) Et ne aestimes ab uno facile celari posse secretum, Labienum ope libertorum latentem ut indicarent liberti nullo tormentorum genere conpulsi sunt. Ac, ne quis libertos dicat hanc fidem beneficio potius libertatis acceptae quam ingenio debuisse, accipe servi in dominum benignitatem, cum ipse a domino puniretur. (19) Antium enim Restionem proscriptum solumque nocte fugientem diripientibus bona eius aliis servus conpeditus inscripta fronte, cum post damnationem domini aliena esset misericordia solutus, fugientem persecutus est, hortatusque ne se timeret scientem contumeliam suam fortunae inputandam esse non domino, abditumque ministerio suo aluit. (20) Cum deinde persequentes adesse sensisset, senem quem casus obtulit iugulavit et in constructam pyram coniecit: qua accensa occurrit eis qui Restionem quaerebant dicens damnatum sibi poenas luisse multo acrius a se vexatum quam ipse vexarat: et fide habita Restio liberatus est. (21) Caepionem quoque qui in Augusti necem fuerat animatus, postquam detecto scelere damnatus est, servus ad Tiberim in cista detulit, pervectumque Hostiam inde in agrum Laurentem ad patris villam nocturno itinere [p87]perduxit. Cumis deinde navigationis naufragio una expulsum dominum Neapoli dissimulanter occuluit: exceptusque a centurione nec pretio nec minis ut dominum proderet potuit adduci. (22) Asinio enim Pollione acerbe cogente Patavinos ut pecuniam et arma conferrent, dominisque ob hoc latentibus, praemio servis cum libertate proposito qui dominos suos proderent, constat servorum nullum victum praemio dominum prodidisse. (23) Audi in servis non fidem tantum sed et facundum bonae inventionis ingenium. Cum premeret obsidio Grumentum, servi relicta domina ad hostes transfugerunt. Capto deinde oppido impetum in domum habita conspiratione fecerunt et extraxerunt dominam vultu poenam minante ac voce obviis adserente, quod tandem sibi data esset copia crudelem dominam puniendi: raptamque quasi ad supplicium obsequiis plenis pietate tutati sunt. (24) Vide in hac fortuna etiam magnanimitatem exitum mortis ludibrio praeferentem. C. 8">[p88]Vettium Pelignum Italicensem conprehensum a cohortibus suis, ut Pompeio traderetur, servus eius occidit, ac se, ne domino superstes fieret, interemit. (25) C. Gracchum ex Aventino fugientem Euporus servus vel, ut quidam tradunt, Philocrates, dum aliqua spes salutis erat indivulsus comes, qua potuit ratione tutatus est: super occisum deinde animam scissis proprio vulnere visceribus effudit. (26) Ipsum P. Scipionem Africani patrem, postquam cum Hannibale conflixerat, saucium in equum servus inposuit et ceteris deserentibus solus in castra perduxit. (27) Parum fuerit dominis praestitisse viventibus: quid, quod in his quoque exigendae vindictae repperitur animositas? Nam Seleuci regis servus, cum serviret amico eius a quo dominus fuerat interemptus, coenantem in ultionem domini confodit. (28) Quid, quod duas virtutes quae inter nobiles quoque unice clarae sunt in uno video fuisse mancipio, imperium regendi peritiam et imperium contempnendi magnanimitatem? (29) Anaxilaus enim Messenius, qui Messanam in Sicilia condidit, fuit Rheginorum tyrannus. Is cum parvos relinqueret liberos, Micytho servo suo commendasse contentus est. Is tutelam sancte gessit, imperiumque tam clementer optinuit, ut Rhegini a servo regi non dedignarentur. Perductis deinde in aetatem pueris et bona et imperium tradidit: ipse parvo viatico [p89]sumpto profectus est et Olympiae cum summa tranquillitate consenuit. (30) Quid etiam in commune servilis fortuna profuerit, non paucis docetur. Bello Punico cum deessent qui scriberentur, servi pro dominis pugnaturos se polliciti in civitatem recepti sunt, et Volones, qui sponte hoc voluerunt, appellati. (31) Ad Cannas quoque victis Romanis octo milia servorum empta militaverunt: cumque minoris captivi redimi possent, maluit se res publica servis in tanta tempestate committere: sed et post calamitatem apud Thrasimenum notae cladis acceptam libertini quoque in sacramentum vocati sunt. (32) Bello sociali cohortium duodecim ex libertinis conscriptarum opera memorabilis virtutis apparuit. Caesarem, cum milites in amissorum locum substitueret, servos quoque ab amicis accepisse et eorum forti opera usum esse conperimus. Caesar Augustus in Germania et Illyrico cohortes libertinorum conplures legit, quas voluntarias appellavit. (33) Ac, ne putes haec in nostra tantum contigisse re publica, Borysthenitae obpugnante [p90]Zopyrione servis liberatis dataque civitate peregrinis et factis tabulis novis hostem sustinere potuerunt. (34) Cleomenes Lacedaemonius, cum mille et quingenti soli Lacedaemonii qui arma ferre possent superfuissent, ex servis manu missis bellatorum novem milia conscripsit. Athenienses quoque consumptis publicis opibus servis libertatem dederunt. (35) Ac, ne in solo virili sexu aestimes inter servos extitisse virtutes, accipe ancillarum factum non minus memorabile, nec quo utilius rei publicae in ulla nobilitate repperias. (36) Nonis Iuliis diem festum esse ancillarum tam vulgo notum est, ut nec origo et causa celebritatis ignota sit. Iunoni enim Caprotinae die illo libero pariter ancillaeque sacrificant sub arbore caprifico in memoriam benignae virtutis quae in ancillarum animis pro conservatione publicae dignitatis apparuit. (37) Nam post urbem captam cum sedatus esset Gallicus motus, res publica vero esset ad tenue deducta, finitimi oportunitatem invadendi Romani nominis aucupati praefecerunt sibi Postumium Livium Fidenatium dictatorem, qui mandatis ad senatum missis postulavit ut, si vellent reliquias suae civitatis manere, matres familiae sibi et virgines dederentur. (38) Cumque patres essent in ancipiti deliberatione suspensi, ancilla nomine Tutela seu Philotis pollicita est [p91]se cum ceteris ancillis sub nomine dominarum ad hostes ituram: habituque matrumfamilias et virginum sumpto hostibus cum prosequentium lacrimis ad fidem doloris ingestae sunt. (39) Quae cum a Livio in castris distributae fuissent, viros plurimo vino provocaverunt diem festum apud se esse simulantes: quibus soporatis ex arbore caprifico quae castris erat proxima signum Romanis dederunt. (40) Qui cum repentina incursione superassent, memor beneficii senatus omnes ancillas manu iussit emitti dotemque his ex publico fecit et ornatum quo tunc erant usae gestare concessit, diemque ipsum Nonas Caprotinas nuncupavit ab illa caprifico ex qua signum victoriae ceperunt, sacrificiumque statuit annua sollemnitate celebrandum, cui lac quod ex caprifico manat propter memoriam facti procedentis adhibetur. (41) Sed nec ad philosophandum ineptum vel inpar servile ingenium fuit. Phaedon ex cohorte Socratica Socratique et Platoni perfamiliaris adeo, ut Plato eius nomini librum illum divinum de inmortalitate animae dicaret, servus fuit forma atque ingenio liberali. Hunc Cebes Socraticus hortante Socrate emisse dicitur habuisseque in philosophiae disciplinis: atque is postea philosophus inlustris emersit: sermonesque eius de Socrate admodum elegantes leguntur. (42) Alii quoque non pauci servi fuerunt qui post philosophi clari extiterunt: ex quibus ille Menippus fuit, cuius libros M. Varro in saturis aemulatus est, quas alii Cynicas, ipse appellat Menippeas. Sed et Philostrati Peripatetici servus Pompylus et Zenonis Stoici [p92]servus qui Perseus vocatus est et Epicuri cui Mys nomen fuit philosophi non incelebres illa aetate vixerunt: Diogenes etiam Cynicus, licet ex libertate in servitutem venum ierat. (43) Quem cum emere vellet Xeniades Corinthius et, quid artificii novisset, percontatus esset: Novi, inquit Diogenes, hominibus liberis imperare. Tunc Xeniades responsum eius demiratus emisit manu, filiosque suos ei tradens: (44) Accipe, inquit, liberos meos quibus imperes. De Epicteto autem philosopho nobili, quod is quoque servus fuit, recentior est memoria quam ut possit inter oblitterata nesciri. (45) Cuius etiam de se scripti duo versus feruntur, ex quibus aliud latenter intellegas, non omni modo dis exosos esse qui in hac vita cum aerumnarum varietate luctantur, sed esse archanas causas ad quas paucorum potuit pervenire curiositas: <poem> Δοῦλος Ἐπίκτητος γενόμην, καὶ σῶμ’ ἀνάπηρος, Καὶ πενίην Ἶρος, καὶ φίλος ἀθανάτοις. </poem> (46) [p93]Habes, ut opinor, adsertum non esse fastidio despiciendum servile nomen, cum et Iovem tetigerit cura de servo et multos ex his fideles providos fortes, philosophos etiam, extitisse constiterit: nunc de Sigillaribus, ne ridenda me potius aestimes quam sancta dixisse, paucis recensendum est. (47) Epicadus refert Herculem occiso Geryone, cum victor per Italiam armenta duxisset, ponte qui nunc sublicius dicitur ad tempus instructo hominum simulachra pro numero sociorum quos casu peregrinationis amiserat in fluvium demisisse, ut aqua secunda in mare advecta pro corporibus defunctorum veluti patriis sedibus redderentur, et inde usum talia simulachra fingendi inter sacra mansisse. (48) Sed mihi huius rei illa origo verior aestimatur quam paulo ante memini retulisse: Pelasgos, postquam felicior interpretatio capita non viventium sed fictilia, et φωτὸς aestimationem non solum hominem sed etiam lumen significare docuisset, coepisse Saturno cereos potius accendere [p94]et in sacellum Ditis arae Saturni cohaerens oscilla quaedam pro suis capitibus ferre. (49) Ex illo traditum ut cerei Saturnalibus missitarentur, et sigilla arte fictili fingerentur ac venalia pararentur quae homines pro se atque suis piaculum pro Dite Saturno facerent. (50) Ideo Saturnalibus talium commerciorum coepta celebritas septem occupat dies, quos tantum feriatos facit esse, non festos omnes: nam medio, id est tertio decimo Kalendas, fastum probavimus: et aliis hoc adsertionibus ab his probatum est qui rationem anni mensium dierumque et ordinationem a Caesare digestam plenius retulerunt. ===XII.=== (1) Cumque hic facere vellet finem loquendi, subiecit Aurelius Symmachus: Pergin, Praetextate, eloquio tam dulci de anno quoque edissertare, antequam experiaris molestiam consulentis, si quis forte de praesentibus ignorat quo ordine vel apud priscos fuerit vel certioribus postea regulis innovatus sit? Ad quod discendum ipse mihi videris audientium animos incitasse de dierus mensi additis disserendo. Tum ille eodem ductu orandi reliqua contexuit. (2) Anni certus modus apud solos semper Aegyptios [p95]fuit. Aliarum gentium dispari numero pari errore nutabat: et, ut contentus sim referendo paucarum morem regionum, Arcades annum suum tribus mensibus explicabant, Acarnanes sex, Graeci reliqui trecentis quinquaginta quattuor diebus annum proprium conputabant. (3) Non igitur mirum in hac varietate Romanos quoque olim auctore Romulo annum suum decem habuisse mensibus ordinatum, qui annus incipiebat a Martio et conficiebatur diebus trecentis quattuor, ut sex quidem menses, id est Aprilis Iunius Sextilis September November December, tricenum essent dierum, quattuor vero, Martius Maius Quintilis October, tricenis et singulis expedirentur: qui hodieque septimanas habent Nonas, ceteri quintanas. (4) Septimanas autem habentibus ab Idibus revertebantur [p96]Kalendae ad diem septimum decimum, verum habentibus quintanas ad octavum decimum remeabat initium Kalendarum. (5) Haec fuit Romuli ordinatio, qui primum anni mensem genitori suo Marti dicavit: quem mensem anni primum fuisse vel ex hoc maxime probatur, quod ab ipso Quintilis quintus est, et deinceps pro numero nominabantur. (6) Huius etiam prima die ignem novum Vestae aris accendebant, ut incipiente anno cura denuo servandi novati ignis inciperet: eodem quoque ingrediente mense tam in regia curiisque atque flaminum domibus laureae veteres novis laureis mutabantur: eodem quoque mense et publice et privatim ad Annam Perennam sacrificatum itur, ut annare perennareque commode liceat. (7) Hoc mense mercedes exolvebant magistris quas conpletus annus deberi fecit, comitia auspicabantur, vectigalia locabant, et servis coenas adponebant matronae, ut domini [p97]Saturnalibus: illae, ut principio anni ad promptum obsequium honore servos invitarent, hi, quia gratiam perfecti operis exolverent. (8) Secundum mensem nominavit Aprilem, ut quidam putant, cum aspiratione quasi Aphrilem, a spuma quam Graeci ἀφρὸν vocant, unde orta Venus creditur. Et hanc Romuli adserunt fuisse rationem, ut primum quidem mensem a patre suo Marte, secundum ab Aeneae matre Venere nominaret, et hi potissimum anni principia servarent a quibus esset Romani nominis origo, cum hodieque in sacris Martem patrem Venerem genetricem vocemus. (9) Alii putant Romulum vel altiore prudentia vel certi numinis providentia ita primos ordinasse menses, ut, cum praecedens Marti esset dicatus, deo plerumque hominum necatori, ut Homerus naturae conscius ait: <poem> ἆρες ἄρες βροτολοιγὲ, μιαιφόνε, τειχεσιβλῆτα· </poem> [p98]secundus Veneri dicaretur, quae vim eius quasi benefica leniret. (10) Nam et in duodecim zodiaci signis, quorum certa certorum numinum domicilia creduntur, cum primum signum Aries Marti adsignatus sit, sequens mox Venerem, id est Taurus, accepit. (11) Et rursus e regione Scorpius ita divisus est, ut deo esset utrique communis. Nec aestimatur ratione caelesti carere ipsa divisio: siquidem aculeo velut potentissimo telo pars armata posterior domicilium Martis est, priorem vero partem, cui Ζυγὸς apud Graecos nomen est, nos Libram vocamus, Venus accepit, quae velut iugo concordi iungit matrimonia amicitiasque conponit. (12) Sed Cingius in eo libro quem de fastis reliquit ait inperite quosdam opinari Aprilem mensem antiquos a Venere dixisse, cum nullus dies festus nullumque sacrificium insigne Veneri per hunc mensem a maioribus institutum sit, sed ne in carminibus quidem Saliorum Veneris ulla, ut ceterorum caelestium, laus celebretur. (12) Cingio etiam Varro consentit adfirmans nomen Veneris ne sub regibus [p99]quidem apud Romanos vel Latinum vel Graecum fuisse, et ideo non potuisse mensem a Venere nominari. (14) Sed cum fere ante aequinoctium vernum triste sit caelum et nubibus obductum, sed et mare navigantibus clausum, terrae etiam ipsae aut aqua aut pruina aut nivibus contegantur, eaque omnia verno id est hoc mense aperiantur, arbores quoque nec minus cetera quae continet terra aperire se in germen incipiant: ab his omnibus mensem Aprilem dici merito credendum est, quasi Aperilem, sicut apud Athenienses ἀνθεστηριών idem mensis vocatur ab eo quod hoc tempore cuncta florescant. (15) Non tamen negat Verrius Flaccus hoc die postea constitutum ut matronae Veneri sacrum facerent: cuius rei causam, qui huic loco non convenit, praetereundum est. (16) Maium Romulus tertium posuit, de cuius nomine inter auctores lata dissensio est. Nam Fulvius Nobilior in fastis quos in aede [p100]Herculis Musarum posuit Romulum dicit, postquam populum in maiores iunioresque divisit, ut altera pars consilio altera armis rempublicam tueretur, in honorem utriusque partis hunc Maium sequentem Iunium mensem vocasse. (17) Sunt qui hunc mensem ad nostros fastos a Tusculanis transisse commemorent, apud quos nunc quoque vocatur deus Maius qui est Iuppiter, a magnitudine scilicet ac maiestate dictus. (18) Cingius mensem nominatum putat a Maia, quam Vulcani dicit uxorem, argumentoque utitur, quod flamen [p101]Vulcanalis Kalendis Maiis huic deae rem divinam facit: sed Piso uxorem Vulcani Maiestam, non Maiam, dicit vocari. (19) Contendunt alii Maiam Mercurii matrem mensi nomen dedisse, hinc maxime probantes, quod hoc mense mercatores omnes Maiae pariter Mercurioque sacrificant. (20) Adfirmant quidem, quibus Cornelius Labeo consentit, hanc Maiam cui mense Maio res divina celebratur terram esse hoc adeptam nomen a magnitudine, sicut et Mater Magna in sacris vocatur: adsertionemque aestimationis suae etiam hinc colligunt quod sus praegnans ei mactatur, quae hostia propria est terrae: et Mercurium ideo illi in sacris adiungi dicunt, quia vox nascenti homini terrae contactu datur, scimus autem Mercurium vocis et sermonis potentem. (21) Auctor est Cornelius Labeo huic Maiae, id est terrae, aedem Kalendis Maiis dedicatam [p102]sub nomine Bonae Deae: et eandem esse Bonam Deam et terram ex ipso ritu occultiore sacrorum doceri posse confirmat: hanc eandem Bonam Faunamque et Opem et Fatuam pontificum libris indigitari: (22) Bonam, quod omnium nobis ad victum bonorum causa est; Faunam, quod omni usui animantium favet; Opem, quod ipsius auxilio vita constat; Fatuam a fando, quod, ut supra diximus, infantes partu editi non prius vocem edunt quam attigerint terram. (23) Sunt qui dicant hanc deam potentiam habere Iunonis, ideoque regale sceptrum in sinistra manu ei additum. Eandem alii Proserpinam credunt, porcaque ei rem divinam fieri, qui segetem quam Ceres mortalibus tribuit porca depasta est: alii Χθονίαν Ἑκάτην, Boeoti Semelam credunt. (24) Nec non eandem [p103]Fauni filiam dicunt, obsititisseque voluntati patris in amorem suum lapsi, ut et virga myrtea ab eo verberaretur, cum desiderio patris nec vino ab eodem pressa cessisset: transfigurasse se tamen in serpentem pater creditur et coisse cum filia. (25) Horum omnium haec proferuntur indicia, quod virgam myrteam in templo haberi nefas sit, quod super caput eius extendatur vitis qua maxime eam pater decipere temptavit, quod vinum in templum eius non suo nomine soleat inferri, sed vas in quo vinum inditum est mellarium nominetur et vinum lac nuncupetur, serpentesque in [p104]templo eius nec terrentes nec timentes indifferenter appareant. (26) Quidam Medeam putant, quod in aedem eius omne genus herbarum sit ex quibus antistites dant plerumque medicinas, et quod templum eius virum introire non liceat propter iniuriam quam ab ingrato viro Iasone perpessa est. (27) Haec apud Graecos ἡ Θεὸς Γυναικεία dicitur, quam Varro Fauni filiam tradit adeo pudicam, ut extra γυναικωνῖτιν numquam sit egressa nec nomen eius in publico fuerit auditum nec virum umquam viderit vel a viro visa sit, propter quod nec vir templum eius ingreditur. (28) Unde et mulieres in Italia sacro Herculis non licet interesse, quod Herculi, [p105]cum boves Geryonis per agros Italiae duceret, sitienti respondit mulier aquam se non posse praestare, quod feminarum deae celebraretur dies nec ex eo apparatu viris gustare fas esset: propter quod Hercules facturus sacrum detestatus est praesentiam feminarum, et Potitio ac Pinario sacrorum custodibus iussit ne mulierem interesse permitterent. (29) Ecce occasio nominis, quoniam Maiam eandem esse et terram et Bonam Deam diximus, coegit nos de Bona Dea quaecumque conperimus protulisse. (30) Iunius Maium sequitur, aut ex parte populi, ut supra diximus, nominatus, aut, ut Cingius arbitratur, quod Iunonius apud Latinos ante vocitatus diuque apud Aricinos Praenestinosque hac appellatione in fastos relatus sit, adeo ut, sicut Nisus in Commentariis fastorum dicit, apud maiores quoque nostros haec appellatio mensis diu manserit, sed post detritis quibusdam litteris ex Iunonio Iunius dictus sit. Nam et aedes Iunoni Monetae Kalend. Iuniis dedicata est. (31) Nonnulli putaverunt Iunium mensem a Iunio Bruto qui primus [p106]Romae consul factus est nominatum, quod hoc mense, id est Kalendis Iuniis, pulso Tarquinio sacrum Carnae deae in Caelio monte voti reus fecerit. (32) Hanc deam vitalibus humanis praeesse credunt. Ab ea denique petitur ut iecinora et corda quaeque sunt intrinsecus viscera salva conservet: et quia cordis beneficio, cuius dissimulatione brutus habebatur, idoneus emendationi publici status extitit, hanc deam quae vitalibus praeest templo sacravit. (33) Cui pulte fabacia et larido sacrificatur, quod his maxime rebus vires corporis roborentur. Nam et Kalendae Iuniae fabariae vulgo vocantur, quia hoc mense adultae fabae divinis rebus adhibentur. (34) Sequitur Iulius qui, cum secundum Romuli ordinationem Martio anni tenente principium Quintilis a numero vocaretur, nihilominus tamen etiam post praepositos a Numa Ianuarium ac Februarium retinuit nomen, cum non videretur iam quintus esse, sed septimus: sed postea in honorem Iulii Caesaris Dictatoris legem ferente M. Antonio M. filio consule Iulius appellatus [p107]est, quod hoc mense a.d. quartum Idus Quintiles Iulius procreatus sit. (35) Augustus deinde est qui Sextilis antea vocabatur, donec honori Augusti daretur ex senatusconsulto cuius verba subieci: CUM IMPERATOR CAESAR AUGUSTUS MENSE SEXTILI ET PRIMUM CONSULATUM INIERIT. ET TRIUMPHOS TRES IN URBEM INTULERIT. ET EX IANICULO LEGIONES DEDUCTAE SECUTAEQUE SINT EIUS AUSPICIA AC FIDEM. SED ET AEGYPTUS HOC MENSE IN POTESTATEM POPULI ROMANI REDACTA SIT. FINISQUE HOC MENSE BELLIS CIVILIBUS INPOSITUS SIT. ATQUE OB HAS CAUSAS HIC MENSIS HUIC IMPERIO FELICISSIMUS SIT AC FUERIT. PLACERE SENATUI UT HIC MENSIS AUGUSTUS APPELLETUR. Item plebiscitum factum ob eandem rem Sexto Pacubio tribuno plebem rogante. (36) Mensis September principalem sui retinet appellationem: quem Germanici appellatione, [p108]Octobrem vero suo nomine Domitianus invaserat. (37) Sed ubi infaustum vocabulum ex omni aere vel saxo placuit eradi, menses quoque usurpatione tyrannicae appellationis exuti sunt: cautio postea principum ceterorum diri ominis infausta vitantium mensibus a Septembri usque ad Decembrem prisca nomina reservavit. (38) Haec fuit a Romulo annua ordinata dimensio, qui, sicut supra iam diximus, annum decem mensium dierum vero quattuor et trecentorum habendum esse constituit, mensesque ita disposuit, ut quattuor ex his tricenos singulos, sex vero tricenos haberent dies. (39) Sed cum is numerus neque solis cursui neque lunae rationibus conveniret, nonnumquam usu veniebat ut frigus anni aestivis mensibus et contra calor hiemalibus proveniret: quod ubi contigisset, tantum dierum sine ullo mensis nomine patiebantur absumi quantum ad id anni tempus adduceret quo caeli habitus instanti mensi aptus inveniretur. ===XIII.=== (1) Sed secutus Numa, quantum sub caelo rudi et seculo adhuc inpolito solo ingenio magistro conprehendere potuit, vel [p109]quia Graecorum observatione forsan instructus est, quinquaginta dies addidit, ut in trecentos quinquaginta quattuor dies, quibus duodecim lunae cursus confici credidit, annus extenderetur. (2) Atque his quinquaginta a se additis adiecit alios sex retractos illis sex mensibus qui triginta habebant dies, id est de singulis singulos, factosque quinquaginta et sex dies in duos novos menses pari ratione divisit: (3) ac de duobus priorem Ianuarium nuncupavit primumque anni esse voluit, tamquam bicipitis dei mensem respicientem dicavit Februo deo, qui lustrationum potens creditur: lustrari autem eo mense civitatem necesse erat, quo statuit ut [p110]iusta dis Manibus solverentur. (4) Numae ordinationem finitimi mox secuti totidem diebus totidemque mensibus, ut Pompilio placuit, annum suum conputare coeperunt: sed hoc solo discrepabant, quod menses undetricenum tricenumque numero alternaverunt. (5) Paulo post Numa in honorem inparis numeri, secretum hoc et ante Pythagoram parturiente natura, unum adiecit diem quem Ianuario dedit, ut tam in anno quam in mensibus singulis praeter unum Februarium inpar numerus servaretur. Nam quia duodecim menses, si singuli aut pari aut inpari numero putarentur, consummationem parem facerent, unus pari numero institutus universam putationem inparem fecit. (6) Ianuarius igitur Aprilis Iunius Sextilis September November December undetricenis censebantur diebus et quintanas Nonas habebant, ac post Idus in omnibus a. d. septimum decimum Kalendas conputabatur. (7) Martius vero Maius Quintilis et October dies tricenos singulos possidebant. Nonae in his septimanae erant: similiterque post Idus decem et septem dies in singulis usque ad sequentes Kalendas putabantur: sed solus Februarius viginti et octo retinuit dies, quasi inferis et deminutio et par numerus conveniret. (8) Cum ergo Romani ex hac distributione Pompilii ad lunae cursum sicut Graeci annum proprium conputarent, necessario et intercalarem mensem instituerunt more [p111]Graecorum. (9) Nam et Graeci, cum animadverterent temere se trecentis quinquaginta quattuor diebus ordinasse annum (quoniam appareret de solis cursu, qui trecentis sexaginta quinque diebus et quadrante zodiacum conficit, deesse anno suo undecim dies et quadrantem), intercalares stata ratione commenti sunt, ita ut octavo quoque anno nonaginta dies, ex quibus tres menses tricenum dierum conposuerunt, intercalarent. (10) Id Graeci fecerunt, quoniam erat operosum atque difficile omnibus annis undecim dies et quadrantem intercalare. Itaque maluerunt hunc numerum octies multiplicare, et nonaginta dies, qui nascuntur si quadrans cum diebus undecim octies conponatur, inserere in tres menses, ut diximus, distribuendos: hos dies ὑπερβαίνοντας, menses vero ἐμβολίμους appellitabant. (11) Hunc ergo ordinem Romanis quoque imitari placuit: sed frustra, quippe fugit eos diem unum, sicut supra ammonuimus, additum a se ad Graecum numerum in honorem [p112]inparis numeri. Ea re per octennium convenire numeri . . . que ordo non poterat. (11) Sed nondum hoc errore conperto . . . octo annos nonaginta quasi superfundendos Graecorum exemplo, conputabant dies, alternisque annis binos et vicenos, alternis ternos vicenosque intercalantes expensabant intercalationibus quattuor. Sed octavo quoque anno intercalares octo affluebant dies ex singulis quibus vertentis anni numerum apud Romanos super Graecum abundasse iam diximus. (13) Hoc quoque errore iam cognito haec species emendationis inducta est. Tertio quoque octennio ita intercalandos dispensabant dies, ut non nonaginta sed sexaginta sex intercalarent, conpensatis viginti et quattuor diebus pro illis qui per totidem annos supra Graecorum numerum creverant. (14) Omni autem intercalationi mensis Februarius deputatus est, quoniam is ultimus anni erat: quod etiam ipsum de Graecorum imitatione faciebant. Nam et illi ultimo anni sui mensi superfluos interserebant dies, ut refert Glaucippus qui de sacris Atheniensium scripsit. (15) Verum una re a Graecis differebant. Nam illi confecto ultimo mense, Romani non confecto Februario sed post [p113]vicesimum et tertium diem eius intercalabant, Terminalibus scilicet iam peractis: deinde reliquos Februarii mensis dies, qui erant quinque, post intercalationem subiungebant: credo vetere religionis suae more, ut Februarium omni modo Martius consequeretur. (16) Sed cum saepe eveniret ut nundinae modo in anni principem diem modo in Nonas caderent (utrumque autem perniciosum rei publicae putabatur), remedium quo hoc averteretur excogitatum est: quod aperiemus, si prius ostenderimus cur nundinae vel primis Kalendis vel Nonis omnibus cavebantur. (17) Nam quotiens incipiente anno dies coepit qui addictus est nundinis, omnis ille annus infaustus casibus luctuosus fuit: maximeque Lepidiano tumultu opinio ista firmata est. (18) Nonis autem conventus universae multitudinis vitandus existimabatur, quoniam populus Romanus exactis etiam regibus diem hunc Nonarum maxime celebrabat, quem natalem Servii Tullii existimabat: quia, cum incertum esset quo [p114]mense Servius Tullius natus fuisset, Nonis tamen natum esse constaret, omnes Nonas celebri notitia frequentabant: veritos . . . qui diebus praeerant, ne quid nundinis collecta universitas ob desiderium regis novaret, cavisse ut Nonae a nundinis segregarentur. (19) Unde dies ille, quo abundare annum diximus, eorum est permissus arbitrio qui fastis praeerant, uti, cum vellent, intercalaretur, dummodo eum in medio Terminaliorum vel mensis intercalaris ita locarent, ut a suspecto die celebritatem averteret nundinarum. Atque hoc est quod quidam veterum retulerunt non solum mensem apud Romanos verum etiam diem intercalarem fuisse. (20) Quando autem primum intercalatum sit, varie refertur, et Macer quidem Licinius eius rei originem Romulo adsignat. Antias libro secundo Numam Pompilium sacrorum causa id invenisse contendit. Iunius Servium Tullium regem primum intercalasse commemorat, a quo et nundinas institutas Varroni placet. [p115]''">''> Tuditanus refert libro tertio Magistratuum Decemviros, qui decem tabulis duas addiderunt, de intercalando populum rogasse: Cassius easdem scribit auctores: Fulvius autem id egisse M'. Acilium consulem dicit ab urbe condita anno quingentesimo sexagesimo secundo, inito mox bello Aetolico. Sed hoc arguit Varro scribendo antiquissimam legem fuisse incisam in columna aerea a L. Pinario et Furio consulibus, cui mentio intercalaris ascribitur. Haec de intercalandi principio satis relata sunt. ===XIV.=== (1) Verum fuit tempus cum propter superstitionem intercalatio omnis omissa est: nonnumquam vero per gratiam sacerdotum, qui publicanis proferri vel inminui consulto anni dies volebant, modo auctio modo retractio dierum proveniebat: et sub specie observationis emergebat maior confusionis occasio. (2) Sed postea C. Caesar omnem hanc inconstantiam temporum vagam adhuc et incertam in ordinem state definitionis coegit adnitente sibi M. Flavio scriba, qui scriptos dies singulos ita ad dictatorem retulit, [p116]ut et ordo eorum inveniri facillime posset et invento certus status perseveraret. (3) Ergo C. Caesar exordium novae ordinationis initurus dies omnes qui adhuc confusionem poterant facere consumpsit: eaque re factum est ut annus confusionis ultimus in quadringentos quadraginta tres dies protenderetur. Post hoc imitatus Aegyptios solos divinarum rerum omnium conscios ad numerum solis, qui diebus tricenis sexaginta quinque et quadrante cursum conficit, annum dirigere contendit. (4) Nam sicut lunaris annus mensis est, quia luna paulo minus quam mensem in zodiaci circumitione consumit, ita solis annus hoc dierum numero colligendus est quem peragit dum ad id signum se denuo vertit ex quo digressus est: unde annus vertens vocatur, et habetur [p117]magnus, cum lunae annus brevis putetur. (5) Horum Virgilius utrumque conplexus est: <poem> Interea magnum sol circumvolvitur annum. </poem> Hinc et Ateius Capito annum a circuitu temporis putat dictum, quia veteres ''an'' pro ''circum'' ponere consuerunt, ut Cato in Originibus: ''Arator an terminum'', id est ''circum terminum'', et ''ambire'' dicitur pro ''circumire''. (6) Iulius ergo Caesar decem dies observationi veteri superadiecit, ut annum trecenti sexaginta quinque dies, quibus sol lustrat zodiacum, efficerent: et, ne quadrans esset, statuit ut quarto quoque anno sacerdotes, qui curabant mensibus ac [p118]diebus, unum intercalarent diem, eo scilicet mense ac loco quo etiam apud veteres mensis intercalabatur, id est ante quinque ultimos Februarii mensis dies, idque bissextum censuit nominandum. (7) Dies autem decem, quos ab eo additos diximus, hac ordinatione distribuit: in Ianuarium et Sextilem et Decembrem binos dies inseruit, in Aprilem autem Iunium Septembrem Novembrem singulos: sed neque mensi Februario addidit diem, ne deum inferum religio inmutaretur, et Martio Maio Quintili Octobri servavit pristinum statum, quod satis pleno erant numero, id est dierum singulorum tricenorumque. (8) Ideo et septimanas habent Nonas, sicut Numa constituit, quia nihil in his Iulius mutavit: sed Ianuarius Sextilis December, quibus Caesar binos dies addidit, licet tricenos singulos habere post Caesarem coeperint, quintanas tamen habent Nonas, et ab Idibus illis sequentes Kalendae in undevicesimum revertuntur, quia Caesar quos addidit dies neque ante Nonas neque ante Idus inserere voluit, ne Nonarum aut Iduum religionem, quae stato erat die, novella conperendinatione [p119]corrumperet. (9) Sed nec post Idus mox voluit inserere, ne feriarum quarumque violaretur indictio: sed peractis cuiusque mensis feriis locum diebus advenis fecit: et Ianuario quidem dies quos dicimus quartum et tertium Kalendas Februarias dedit, Aprili sextum Kalendas Maias, Iunio tertium Kalendas Iulias, Augusto quartum et tertium Kalendas Septembres, Septembri tertium Kalendas Octobres, Novembri tertium Kalendas Decembres, Decembri vero quartum et tertium Kalendas Ianuarias. (10) Ita factum est ut, cum omnes hi menses quibus dies addidit ante hanc ordinationem habuissent mensis sequentis Kalendas ad septimum decimum revertentes, postea ex augmento additorum dierum hi qui duos acceperunt ad nonum decimum, qui vero unum, ad octavum decimum haberent reditum Kalendarum. (11) Feriarum tamen cuiusque mensis ordo servatus est. Nam si cui fere tertius ab Idibus dies festus aut feriatus fuit et tunc a. d. sextum decimum dicebatur, etiam post augmentum dierum eadem religio servata est, ut tertio ab Idibus die celebraretur, licet ab incremento non iam a. d. sextum decimum Kalendas sed a. d. septimum decimum, [p120]si unus, a. d. octavum decimum, si duo sunt additi, diceretur. (12) Nam ideo novos dies circa finem cuiusque mensis inseruit, ubi finem omnium quae in mense erant repperit feriarum, adiectosque omnes a se dies fastos notavit, ut maiorem daret actionibus libertatem: et non solum nullum nefastum sed nec comitialem quemquam de adiectis diebus instituit, ne ambitionem magistratuum augeret adiectio. (13) Sic annum civilem Caesar habitis ad lunam dimensionibus constitutum edicto palam posito publicavit. Et error hucusque stare potuisset, ni sacerdotes sibi errorem novum ex ipsa emendatione fecissent. Nam cum oporteret diem qui ex quadrantibus confit quarto quoque anno confecto, antequam quintus inciperet, intercalare: illi quarto non peracto sed incipiente intercalabant. (14) Hic error sex et triginta annis permansit: quibus annis intercalati sunt dies duodecim, cum debuerint intercalari novem. Sed hunc quoque errorem sero deprehensum correxit Augustus, qui annos duodecim sine intercalari die transigi iussit, ut illi tres dies qui per annos triginta et sex vitio sacerdotalis festinationis excreverant sequentibus annis duodecim nullo die intercalato devorarentur. (15) Post hoc unum diem secundum ordinationem Caesaris quinto quoque incipiente anno intercalari [p121]iussit, et omnem hunc ordinem aereae tabulae ad aeternam custodiam incisione mandavit. ===XV.=== (1) Tunc Horus: Die quidem hic, inquit, intercalaris, antequam quintus annus incipiat, inserendus cum Aegypti matris artium ratione consentit: sed nihil in illorum mensibus explicandis videtur operosum, quos tricenum dierum omnes habent: eoque explicitis duodecim mensibus, id est trecentis sexaginta diebus exactis, tunc inter Augustum atque Septembrem reliquos quinque dies anno suo reddunt, annectentes quarto quoque anno exacto intercalarem, qui ex quadrantibus confit. (2) At hic non a primo in ultimum mensis diem ad incrementum continuum numerus accedit, sed post Kalendas dirigitur in Nonas: inde ad quasdam Idus deflecti audio: post rursus, ni fallor, immo ut nunc quoque retulisti, in sequentes Kalendas. (3) Quae omnia quid sibi velint, scire equidem vellem. Nam illud nec consequi posse me spero, ut vocabula conprehendam quae singulis apud vos diebus adduntur, dum alios fastos variisque alios nominibus nuncupatis. Nundinas quoque vestras nescire me fateor: de quibus observatio tam diligens tam cauta narratur. Haec nec mihi erubescendum est ignorare peregrino: a te vero, Praetextate, discere nec civem puderet. (4) Tunc Praetextatus: Non solum tibi, inquit, Hore, cum sis Aegypto oriundus, sed ne nobis quidem, quibus origo Romana est, erubescendum puto quaerere quod quaesitu dignum omnes veteres [p122]putaverunt. Nam de Kalendis Nonis et Idibus deque feriarum variis observationibus innumeros auctores cura quaestionis exercuit: et ideo nos quae de his ab omnibus dicta sunt in unum breviter colligimus. (5) Romulus, cum ingenio acri quidem sed agresti statum proprii ordinaret imperii, initium cuiusque mensis ex illo sumebat die quo novam lunam contigisset videri. (6) Quia non continuo evenit ut eodem die semper appareat, sed modo tardius modo celerius ex certis causis videri solet, contigit ut, cum tardius apparuit, praecedenti mensi plures dies, aut cum celerius, pauciores darentur: et singulis quibusque mensibus perpetuam numeri legem primus casus addixit. Sic factum est ut alii triginta et unum alii undetriginta sortirentur dies. (7) Omnibus tamen mensibus ex die Nonarum Idus nono die repraesentari placuit: et inter Idus ac sequentes Kalendas constitutum est sedecim dies esse numerandos. Ideo mensis uberior duos illos quibus augebatur dies inter Kalendas suas et Nonas habebat. Hinc aliis quintus a Kalendis dies aliis septimus Nonas facit. (8) Caesar tamen, ut supra diximus, stata sacra custodiens, nec in illis mensibus quibus binos adiecit dies ordinem voluit mutare Nonarum, quia peractis totius mensis feriis dies suos rei divinae cautus inseruit. (9) Priscis ergo temporibus, antequam fasti a Cn. Flavio scriba invitis [p123]Patribus in omnium notitiam proderentur, pontifici minori haec provincia delegabatur, ut novae lunae primum observaret aspectum visamque regi sacrificulo nuntiaret. (10) Itaque sacrificio a rege et minore pontifice celebrato idem pontifex calata, id est vocata, in Capitolium plebe iuxta curiam Calabram, quae casae Romuli [p124]proxima est, quot numero dies a Kalendis ad Nonas superessent pronuntiabat: et quintanas quidem dicto quinquies verbo καλῶ, septimanas repetito septies praedicabat. (11) Verbum autem καλῶ Graecum est, id est ''voco'': et hunc diem, qui ex his diebus qui calarentur primus esset, placuit Kalendas vocari. Hinc et ipsi curiae ad quam vocabantur Calabrae nomen datum est, et classi, quod omnis in eam populus vocaretur. (12) Ideo autem minor pontifex numerum dierum qui ad Nonas superessent calando prodebat, quod post novam lunam oportebat Nonarum die populares qui in agris essent confluere in urbem accepturos causas feriarum a rege [p125]sacrorum sciturosque, quid esset eo mense faciendum. (13) Unde quidam hinc Nonas aestimant dictas, quasi novae initium observationis, vel quod ab eo die semper ad Idus novem dies putantur: sicut apud Tuscos Nonae plures habebantur, quod hi nono quoque die regem suum salutabant et de propriis negotiis consulebant. (14) Iduum porro nomen a Tuscis, apud quos is dies ''Itis'' vocatur, sumptum est. ''Item'' autem illi interpretantur Iovis fiduciam. Nam cum Iovem accipiamus lucis auctorem, unde et Lucetium [p126]Salii in carminibus canunt et Cretenses Δία τὴν ἡμέραν vocant, ipsi quoque Romani Diespitrem appellant, ut diei patrem. (15) Iure hic dies Iovis fiducia vocatur, cuius lux non finitur cum solis occasu, sed splendorem diei et noctem continuat inlustrante luna: quod semper in plenilunio, id est medio mense, fieri solet: diem igitur, qui vel nocturnis caret tenebris, Iovis fiduciam Tusco nomine vocaverunt: unde et omnes Idus Iovis ferias observandas sanxit antiquitas. (16) Alii putant Idus, quod ea die plena luna videatur, a videndo ''vidus'' appellatas, mox litteram ''v'' detractam: sicut contra, quod Graeci ἰδεῖν dicunt, nos ''v'' littera addita ''videre'' dicimus. Nonnullis placet Idus dictas vocabulo Graeco, οἷον ἀπὸ τοῦ εἴδους, quod eo die plenam speciem luna demonstret. Sunt qui aestimant Idus ab ove Iduli dictas, quam hoc nomine vocant Tusci, et omnibus Idibus Iovi immolatur a flamine. (17) Nobis illa [p127]ratio nominis vero propior aestimatur, ut Idus vocemus diem qui dividit mensem. ''Iduare'' enim Etrusca lingua ''dividere'' est: unde ''vidua'', quasi ''valde idua'', id est ''valde divisa'': aut ''vidua'', id est ''a viro divisa''. (18) Ut autem Idus omnes Iovi ita omnes Kalendas Iunoni tributas et Varronis et pontificalis adfirmat auctoritas. Quod etiam Laurentes patriis religionibus servant, qui et cognomen deae ex cerimoniis addiderunt, Kalendarem Iunonem vocantes, sed et omnibus Kalendis a mense Martio ad Decembrem huic deae Kalendarum die supplicant. (19) Romae quoque Kalendis omnibus, praeter quod pontifex minor in curia Calabra rem divinam Iunoni facit, etiam regina sacrorum, id est regis uxor, porcam vel agnam in regia Iunoni immolat: a qua etiam Ianum Iunonium cognominatum [p128]diximus, quod illi deo omnis ingressus, huic deae cuncti Kalendarum dies videntur adscripti. (20) Cum enim initia mensium maiores nostri ab exortu lunae servaverint, iure Iunoni addixerunt Kalendas, lunam ac Iunonem eandem putantes: vel quia luna per aerem meat, unde et Graeci lunam ἄρτεμιν nuncuparunt, id est ἀερότομιν, quod aera secat, Iuno autem aeris arbitra est, merito initia mensium, id est Kalendas, huic deae consecraverunt. (21) Nec hoc praetermiserim, quod nuptiis copulandis Kalendas Nonas et Idus religiosas, id est devitandas, censuerunt. Hi enim dies praeter Nonas feriati sunt: feriis autem vim cuiquam fieri piaculare est: ideo tunc vitantur nuptiae, in quibus vis fieri virgini [p129]videtur. Sed Verrium Flaccum iuris pontificii peritissimum dicere solitum refert Varro, quia feriis tergere veteres fossas liceret, novas facere ius non esset, ideo magis viduis quam virginibus idoneas esse ferias ad nubendum. (22) Subiciet aliquis: Cur ergo Nonis, si feriatus dies non est, prohibetur celebritas nuptiarum? Huius quoque rei in aperto causa est. Nam quia primus nuptiarum dies verecundiae datur, postridie autem nuptam in domo viri dominium incipere oportet adipisci et rem facere divinam, omnes autem postriduani dies seu post Kalendas sive post Nonas Idusve ex aequo atri sunt, ideo et Nonas inhabiles nuptiis esse dixerunt, ne nupta aut postero die libertatem auspicaretur uxoriam aut atro immolaret quo nefas est sacra celebrari. ===XVI.=== (1) Sed quia nos ad commemorationem dierum ordo deduxit, [p130]de hoc quoque quod Hori nostri consultatio continet pauca dicenda sunt. (2) Numa ut in menses annum, ita in dies mensem quemque distribuit, diesque omnes aut festos aut profestos aut intercisos vocavit. Festi dis dicati sunt: profesti hominibus ob administrandam rem privatam publicamque concessi: intercisi deorum hominumque communes sunt. (3) Festis insunt sacrificia epulae ludi feriae: profestis fasti comitiales conperendini stati praeliares: intercisi in se non in alia dividuntur: illorum enim dierum quibusdam horis fas est, quibusdam fas non est ius dicere. Nam, cum hostia caeditur, fari nefas est: inter caesa et porrecta fari licet: rursus, cum adoletur, non licet. Ergo de divisione festorum et profestorum dierum latius disserendum est. (4) Sacra celebritas est vel cum sacrificia dis offeruntur vel cum dies divinis [p131]epulationibus celebratur vel cum ludi in honorem aguntur deorum vel cum feriae observantur. (5) Feriarum autem publicarum genera sunt quattuor. Aut enim stativae sunt aut conceptivae aut imperativae aut nundinae. (6) Et sunt stativae universi populi communes certis et constitutis diebus ac mensibus et in fastis statis observationibus annotatae, in quibus praecipue servantur Agonalia, Carmentalia, Lupercalia: conceptivae sunt quae quotannis a magistratibus vel sacerdotibus concipiuntur in dies vel certos vel etiam incertos, ut sunt Latinae Sementivae, Paganalia, Compitalia: [p132]imperativae sunt quas consules vel praetores pro arbitrio potestatis indicunt: nundinae sunt paganorum itemque rusticorum, quibus conveniunt negotiis propriis vel mercibus provisuri. (7) Sunt praeterea feriae propriae familiarum, ut familiae Claudiae vel Aemiliae seu Iuliae sive Corneliae, et si quas ferias proprias quaeque familia ex usu domesticae celebritatis observat. (8) Sunt singulorum, uti natalium fulgurumque susceptiones, item funerum atque expiationum: apud veteres quoque qui nominasset Salutem Semoniam Seiam Segetiam Tutilinam ferias observabat: item flaminica [p133]quotiens tonitrua audisset feriata erat, donec placasset deos. (9) Adfirmabat autem sacerdotes pollui ferias, si indictis conceptisque opus aliquod fieret. Praeterea regem sacrorum flaminesque non licebat videre feriis opus fieri: et ideo per praeconem denuntiabant, ne quid tale ageretur, et praecepti neglegens multabatur. (10) Praeter multam vero addfirmabatur eum qui talibus diebus inprudens aliquid egisset porco piaculum dare debere: prudentem expiare non posse Scaevola pontifex adseverabat: sed Umbro negat eum pollui qui opus vel ad deos pertinens sacrorumve causa fecisset vel aliquid urgentem vitae utilitatem respiciens actitasset. (11) Scaevola denique consultus, quid feriis agi liceret, respondit: [p134]quod praetermissum noceret. Quapropter si bos in specum decidisset eumque paterfamilias adhibitis operis liberasset, non est visus ferias polluisse: nec ille qui trabem tecti fractam fulciendo ab inminenti vindicavit ruina. (12) Unde et Maro omnium disciplinarum peritus, sciens lavari ovem aut lanae purgandae aut scabiei curandae gratia, pronuntiavit tunc ovem per ferias licere mersari, si hoc remedii causa fieret: <poem> Balantumque gregem fluvio mersare salubri. </poem> Adiciendo enim ''salubri'' ostendit avertendi morbi gratia tantummodo, non etiam ob lucrum purgandae lanae causa, fieri concessum. (13) Haec de festis et qui inde nascuntur, qui etiam nefasti vocantur. Nunc de profestis et qui ex his procedunt loquamur, id est fastis comitialibus conperendinis statis praeliaribus. (14) Fasti sunt quibus licet fari praetori tria verba sollemnia, ''do dico addico''; his contrarii sunt nefasti: comitiales sunt quibus cum populo agi licet; et fastis quidem lege agi potest, cum populo non potest, comitialibus utrumque potest: conperendini quibus vadimonium licet dicere: stati qui iudicii causa cum peregrino instituuntur, ut Plautus in Gurgulione: <poem>[p135] — Status condictus cum hoste intercessit dies. </poem> (15) ''Hostem'' nunc more vetere significat peregrinum. Praeliares ab iustis non segregaverim, siquidem iusti sunt continui triginta dies quibus exercitui imperato vexillum russi coloris in arce positum [p136]est, praeliares autem omnes quibus fas est res repetere vel hostem lacessere. (16) Nam cum Latiar, hoc est Latinarum sollemne, concipitur, item diebus Saturnaliorum, sed et cum Mundus patet, nefas est praelium sumere: (17) quia nec Latinarum tempore, quo publice quondam induciae inter populum Romanum Latinosque firmatae sunt, inchoari bellum decebat, nec Saturni festo, qui sine ullo tumultu bellico creditur imperasse, nec patente Mundo, quod sacrum Diti patri et Proserpinae dicatum est: meliusque occlusa Plutonis fauce eundum ad praelium putaverunt. (18) Unde et Varro ita scribit: ''Mundus cum patet, deorum tristium atque inferum [p137]quasi ianua patet: propterea non modo praelium committi, verum etiam dilectum rei militaris causa habere, ac militem proficisci, navem solvere, uxorem liberum quaerendorum causa ducere, religiosum est.'' (19) Vitabant veteres ad viros vocandos etiam dies qui essent notati rebus adversis: vitabant etiam feriis, sicut Varro in Augurum libris scribit in haec verba: ''Viros vocare feriis non oportet: si vocavit, piaculum esto.'' (20) Sciendum est tamen eligendi ad pugnandum diem Romanis tunc fuisse licentiam, si ipsi inferrent bellum: at cum exciperent, nullum obstitisse diem, quo minus vel salutem suam vel publicam defenderent dignitatem. Quis enim observationi locus, cum eligendi facultas non supersit? (21) Dies autem postriduanos ad omnia maiores nostri cavendos putarunt, quos etiam atros velut infausta appellatione damnarunt: eosdem tamen nonnulli communes velut ad emendationem nominis vocitaverunt. Horum causam Gellius Annalium libro quinto decimo et Cassius Hemina Historiarum libro secundo referunt. [p138]''">''> Anno ab urbe condita trecentesimo sexagesimo tertio a tribunis militum Virgilio Mallio Aemilio Postumio collegisque eorum in senatu tractatum, quid esset propter quod toties intra paucos annos male esset afflicta res publica; et ex praecepto Patrum L. Aquinium haruspicem in senatum venire iussum religionum requirendarum gratia dixisse: (23) Q. Sulpicium tribunum militum ad Alliam adversus Gallos pugnaturum rem divinam dimicandi gratia fecisse postridie Idus Quintiles, item apud Cremeram multisque aliis temporibus et locis post sacrificium die postero celebratum male cessisse conflictum. (24) Tunc Patres iussisse ut ad collegium pontificum de his religionibus referretur, pontificesque statuisse postridie omnes Kalendas Nonas Idus atros dies habendos, ut hi dies neque praeliares neque puri neque comitiales essent. (25) Sed et [p139]Fabius Maximus Servilianus pontifex in libro XII. negat oportere atro die parentare; quia tunc quoque Ianum Iovemque praefari necesse est, quos nominari atro die non oportet. (26) Ante diem quoque quartum Kalendas vel Nonas vel Idus tamquam nominalem diem plerique vitant. Eius observationis an religio ulla sit tradita quaeri solet: sed nos nihil super ea re scriptum invenimus, nisi quod Q. Claudius Annalium quinto cladem illam vastissimam pugnae Cannensis factam refert ante diem quartum Nonas Sextiles. (27) Ad rem sane militarem nihil attinere notat Varro, utrum fastus vel nefastus dies sit, sed ad solas hoc actiones respicere privatas. (28) Quod autem nundinas ferias dixi potest argui, quia Titus de feriis scribens nundinarum dies non inter ferias retulit sed tantum sollemnes vocavit: et quod Iulius Modestus adfirmat Messala augure consulente pontifices, an nundinarum Romanarum Nonarumque dies feriis tenerentur, respondisse eos nundinas sibi ferias non videri: et quod Trebatius in libro primo Religionum ait nundinis magistratum posse manu mittere iudiciaque [p140]addicere. (29) Sed contra Iulius Caesar sexto decimo Auspiciorum libro negat nundinis concionem advocari posse, id est cum populo agi: ideoque nundinis Romanorum haberi comitia non posse. Cornelius etiam Labeo primo Fastorum libro nundinis ferias esse pronuntiat. (30) Causam vero huius varietatis apud Granium Licinianum libro secundo diligens lector inveniet. Ait enim nundinas Iovis ferias esse, siquidem flaminica omnibus nundinis in regia Iovi arietem soleat immolare: sed lege Hortensia effectum ut fastae essent, uti rustici, qui nundinandi causa in urbem veniebant, lites conponerent: nefasto enim die praetori fari non licebat. (31) Ergo qui ferias dicunt a mendacio vindicantur patrocinio vetustatis: qui contra sentiunt aestimatu aetatis quae legem secuta est vera depromunt. (32) Harum originem quidam Romulo adsignant, quem communicato regno cum T. Tatio sacrificiis et sodalitatibus institutis nundinas quoque adiecisse commemorant, sicut Tuditanus adfirmat. (33) Sed Cassius Servium Tullium fecisse nundinas dicit, ut in urbem ex agris convenirent urbanas rusticasque res ordinaturi. Geminus ait diem nundinarum exactis iam regibus coepisse celebrari, quia plerique de plebe repetita Servii Tullii memoria parentarent ei nundinis: cui rei etiam Varro consentit. [p141]''">''> Rutilius scribit Romanos instituisse nundinas, ut octo quidem diebus in agris rustici opus facerent, nono autem die intermisso rure ad mercatum legesque accipiendas Romam venirent, et ut scita atque consulta frequentiore populo referrentur, quae trinundino die proposita a singulis atque universis facile noscebantur. Unde etiam mos tractus ut leges trinundino die promulgarentur. (35) Ea re etiam candidatis usus fuit in comitium nundinis venire et in colle consistere unde coram possent ab universis videri: sed haec omnia neglegentius haberi coepta et post abolita, postquam internundino etiam ob multitudinem plebis frequentes adesse coeperunt. [p142]''">''> Est etiam Nundina Romanorum dea a nono die nascentium nuncupata, qui lustricus dicitur. Est autem dies lustricus quo infantes lustrantur et nomen accipiunt: sed is maribus nonus, octavus est feminis. (37) Plene, ut arbitror, anni ac mensium constitutione digesta habet Horus quoque noster quod de dierum vocabulis et observatione consuluit. Et scire equidem velim, numquid sit quod argutus Niligena et gentis accola numerorum potentis ex hoc ordine Romanae dispensationis inrideat, an Tuscum quoque Tiberim aliquid ex disciplinis suis hausisse consentiat. (38) Subiecit Eustathius: Non solum Horus noster, gravis vir et ornatus, sed nec quisquam alius, ut aestimo, tam futilis posset esse iudicii, qui Romani anni sic ad unguem, ut aiunt, emendatum ordinem non probaret, cui maiorem gratiam et tenax memoria et luculenta oratio referentis adiecit. Nec mirum, si haec digeries morsum reprehensionis evasit, cui accersita est ab Aegypto postremae correctionis auctoritas. (39) Nam Iulius Caesar ut siderum motus, de quibus non indoctos libros reliquit, ab Aegyptiis disciplinis hausit, ita hoc quoque ex eadem institutione mutuatus est, ut ad solis cursum finiendi anni tempus extenderet. (40) Latii vero veteres incolae, quia nihil iam tum discere ab Aegypto licebat, ad quam nullus illis commeatus patebat, morem Graeciae in numerandis [p143]diebus secuti sunt, ut retroversum cedente numero ab augmento in diminutionem conputatio resoluta desineret. (41) Ita enim nos decimum diem deinde nonum et postea octavum dicimus, ut Athenienses δεκάτην καὶ ἐννάτην φθίνοντος soliti sunt dicere. (42) Homerus quoque, cum ait: <poem> Τοῦ μὲν φθίνοντος μηνὸς, τοῦ δ’ ἰσταμένοιο, </poem> quid aliud nisi illum φθίνοντα dicit cuius paulatim deficientis supputatio in nomen desinit secuturi, et ἱστάμενον illum qui praecedit numerum successurus priori in defectum meanti? (43) Quod et Homerus vester Mantuanus intellegens, illud stare dici ad quod acceditur, ait: <poem> Stat sua cuique dies </poem> extremum diem stare dicens, quasi ad quem per omnes eatur. (44) Idem poeta doctrina ac verecundia iuxta nobilis, sciens Romanos veteres ad lunae cursum et sequentes ad solis anni tempora digessisse, utriusque seculi opinioni reverentiam servans: ''Vos'', quoque inquit, [p144]<poem> — labentem caelo qui ducitis annum Liber et alma Ceres'', </poem> tam lunam quam solem duces anni hac invocatione designans. ===XVII.=== (1) Hic Avienus: Hoc equidem mecum multum ac frequenter agitavi, quid sit quod solem modo Apollinem modo Liberum modo sub aliarum appellationum varietate veneremur. Et quia sacrorum omnium praesulem esse te, Vetti Praetextate, divina voluerunt, perge, quaeso, rationem mihi tantae sub uno nomine in nominibus diversitatis aperire. (2) Tum Vettius: Cave aestimes, mi Aviene, poetarum gregem, cum de dis fabulantur, non ab adytis plerumque philosophiae semina mutuari. Nam quod omnes paene deos, dumtaxat qui sub caelo sunt, ad solem referunt, [p145]non vana superstitio sed ratio divina commendat. (3) Si enim sol, ut veteribus placuit, ''dux et moderator'' est ''luminum reliquorum'', et solus stellis errantibus praestat, ipsarum vero stellarum cursus ordinem rerum humanarum, ut quibusdam videtur, pro potestate disponunt, ut Plotino constat placuisse, significant: necesse est ut solem, qui moderatur nostra moderantes, omnium quae circa nos geruntur fateamur auctorem. (4) Et sicut Maro, cum de una Iunone diceret: ''Quo numine laeso'', ostendit unius dei effectus varios pro variis censendos esse numinibus, ita diversae virtutes solis nomina dis dederunt: unde ἓν τὸ πᾶν sapientum principes prodiderunt. (5) Virtutem igitur solis quae divinationi curationique praeest Apollinem vocaverunt: quae sermonis auctor est Mercurii nomen accepit. Nam quia sermo interpretatur cogitationes latentes, Ἑρμῆς ἀπὸ τοῦ ἑρμηνεύειν propria appellatione vocitatus est. (6) Virtus solis est quae fructibus, effectus eiusdem est qui frugibus praeest. Et hinc natae sunt appellationes deorum sicut ceterorum qui ad solem certa et archana ratione referuntur: et, ne tanto secreto nuda praestetur adsertio, auctoritates veterum de singulis consulamus. (7) Apollinis nomen multiplici interpretatione ad solem refertur, [p146]cuius rei ordinem pergam. Plato solem ἀπόλλωνα cognominatum scribit ἀπὸ τοῦ ἀποπάλλειν τὰς ἀκτϊνας, id est a iactu radiorum: Chrysippus [Apollinem], ὡς οὐχὶ τῶν πολλῶν καὶ φαύλων οὐσιῶν τοῦ πυρὸς ὄντα, primam enim nominis litteram retinere significationem negandi: ἢ ὅτι μόνος ἐστὶ καὶ οὐχὶ πολλοί, nam et Latinitas eum, quia tantam claritudinem solus optinuit, [p147]solem vocavit: (8) Speusippus, quod ex multis ignibus constet vis eius, ὡς ἀπὸ πολλῶν οὐσιῶν πυρὸς αὐτοῦ συνεστῶτος: Cleanthes, ὡς ἀπ’ ἄλλων καὶ ἄλλων τόπων τὰς ἀνατολὰς ποιουμένου, quod ab aliis atque aliis locorum declinationibus faciat ortus: (9) Cornificius arbitratur Apollinem nominatum ἀπὸ τοῦ ἀναπολεῖν, id est quia intra circuitum mundi quem Graeci πόλον appellant impetu latus ad ortus refertur: alii cognominatum Apollinem putant ὡς ἀπολλύντα τὰ ζῶα: exanimat enim et perimit animantes, cum pestem intemperie caloris inmittit, (10) ut Euripides in Phaethonte: <poem> Ὦ χρυσοφεγγές ἥλι’ ὡς μ’ ἀπώλεσας, ὅθεν σ’ Ἀπόλλων’ ἐμφανῶς κλῄζει βροτός </poem> item Archilochus: <poem> ἄναξ Ἄπολλον, καὶ σὺ τοὺς μὲν αἰτίους σήμαινε, καὶ σφᾶς ὄλλυ’ ὥσπερ ὀλλύεις, </poem> (11) Denique inustos morbo ἀπολλωνοβλήτους καὶ ἡλιοβλήτους appellant: et quia similes sunt solis effectibus effectus lunae in iuvando [p148]nocendoque, ideo feminas certis adflictas morbis σεληνοβλήτους et ἀρτεμιδοβλήτους vocant. (12) Hinc est quod arcu et sagittis Apollinis simulachra decorantur, ut per sagittas intellegatur vis emissa radiorum: <poem> Αὐτὰρ ἔπειτ’ αὐτοῖσι βέλος ἐχεπευκὲς ἐφιεὶς βάλλ'. </poem> (13) Idem auctor est et publicae sospitatis, quam creditur sol animantibus praestare temperie: sed quia perpetuam praestat salubritatem et pestilens ab ipso casus rarior est, ideo Apollinis simulachra manu dextra Gratias gestant, arcum cum sagittis sinistra: quod ad noxam sit pigrior, et salutem manus promptior largiatur. (14) Hinc est quod eidem attribuitur medendi potestas, quia temperatus solis calor morborum omnium fuga est. Nam ὡς ἀπελαύνοντα τὰς νόσους ἀπόλλωνα tamquam ἀπέλλωνα cognominatum putant. (15) Quae sententia Latinae quoque nominis enuntiationi congruens fecit, ne huius dei nomen verteremus, ut Apollinem apellentem mala intellegas, quem Athenienses ἀλεξίκακον appellant. [p149]Sed et Lindii colunt Apollinem Λοίμιον, hoc cognomine finita pestilentia nuncupatum. Eadem opinio sospitalis et medici dei in nostris quoque sacris fovetur. Namque virgines Vestales ita indigitant: ''Apollo Medice, Apollo Paean''. (16) Cum ergo sint huiusce sideris, id est solis, duo maximi effectus, alter quo calore temperato iuvat mortalium vitam, alter quo iactu radiorum nonnumquam pestiferum virus inmittit, duo eademque cognomina circa singulos effectus propriis enuntiationibus signant, appellantes deum Ἰήϊον atque Παιᾶνα: quae cognomina utrique effectui apta sunt, ut sit Ἰήϊος ἀπὸ τοῦ ἰᾶσθαι, id est a sanando, et Παιὰν ἀπὸ τοῦ παύειν τὰς ἀνίας, et rursus Ἰήϊος ἀπὸ τοῦ ἱέναι, ab inmittendo, [p150]<poem> — βέλος ἐχεπευκὲς ἐφιεὶς, </poem> et Παιὰν ἀπὸ τοῦ παίειν, a feriendo. (17) Optinuit tamen ut, cum sanitatem dari sibi precantur, ἰὴ Παιὰν per η litteram enuntient, id est ''medere Paean'': cum autem ἵε Παιὰν per ε litteram dicunt cum aspiratione prioris litterae, significant hoc dici in aliquem adversa precatione, βάλε Παιὰν, id est ''inmitte feriendo'': qua voce ferunt Latonam usam, cum Apollinem hortaretur impetum Pythonis incessere sagittis, cuius rei naturalem rationem suo loco reddam. (18) Hanc vocem, id est ἵε Παιὰν, confirmasse fertur oraculum Delphicum Atheniensibus petentibus opem dei adversus Amazonas Theseo regnante. Namque inituros bellum iussit his ipsis verbis semet ipsum auxiliatorem invocare hortarique. (19) Apollodorus in libro quarto decimo περὶ θεών Ἰήϊον [solem] scribit [ita] [p151]appellari Apollinem ἀπὸ τοῦ κατὰ τὸν κόσμον ἵεσθαι καὶ ἰέναι, quod sol per orbem impetu fertur. (20) Sed Timotheus ita: <poem> Σύ τε, ὦ τὸν ἀεὶ πόλον οὐράνιον λαμπραῖς ἀκτῖσ’ ἥλιε βάλλων, πέμψον ἑκαβόλον ἐχθροῖσι βέλος σᾶς ἀπὸ νεύρας, ὢ ἵε Παιάν. </poem> (21) Eundem deum praestantem salubribus causis Οὔλιον appellant, id est sanitatis auctorem, ut ait Homerus: <poem> Οὖλέ τε καὶ μάλα χαῖρε. </poem> Meandrius scribit Milesios ἀπόλλωνι Οὐλίῳ pro salute sua immolare. Pherecydes refert Thesea, cum in Cretam ad Minotaurum [p152]duceretur, vovisse pro salute atque reditu suo ἀπόλλωνι Οὐλίῳ καὶ ἀρτέμιδι Οὐλίᾳ. (22) Nec mirum, si gemini effectus variis nominibus celebrantur, cum alios quoque deos ex contrario in eadem re duplici censeri et potestate accipiamus et nomine, ut Neptunum quem alias Ἐνοσίχθονα, id est terram moventem, alias ἀσφαλίωνα, id est stabilientem, vocant: item Mercurius hominum mentes vel oculos et excitat et sopit, ut ait poeta: <poem> Εἴλετο δὲ ῥάβδον, τῇτ’ ἀνδρῶν ὄμματα θέλγει. </poem> (23) Unde et Apollinem, id est solem, modo sospitalem modo pestem significantibus cognominibus adoramus, cum tamen pestis quae ab eo noxiis inmittitur aperte hunc deum bonis propugnare significet. (24) Hinc est quod apud Pachynum Siciliae promuntorium Apollo Libystinus eximia religione celebratur. Nam cum Libyes invasuri Siciliam classem adpulissent ad id promuntorium, Apollo, qui ibi colitur, invocatus ab incolis inmissa hostibus peste et paene cunctis subita morte interceptis Libystinus cognominatus est. (25) Nostris quoque continetur annalibus similis eiusdem dei praesentiae maiestas. Nam cum ludi Romae Apollini celebrarentur ex vaticinio Marcii vatis carmineque Sibyllino, repentino hostis adventu plebs ad arma excitata occurrit hosti, eoque tempore nubes sagittarum in adversos visa ferri et hostem fugavit et victores Romanos ad spectacula dei sospitalis reduxit: hinc [p153]intellegitur praelii causa, non pestilentiae, sicut quidam aestimant, ludos institutos. (26) Haec est autem huius aestimationis ratio, quod tunc sol super ipsum nostrae habitationis verticem fulget. Nam Cancer in aestivo tropico est, in quo meante sole radii temperatam nostram non eminus sed superne demissi rectis fulgoribus lustrant: unde aestimatum est a nonnullis ad propitiandum tunc maxime deum caloris Apollinaribus litari. (27) Sed invenio in litteris hos ludos victoriae, non valitudinis causa, ut quidam annalium scriptores memorant, institutos. Bello enim Punico hi ludi ex libris Sibyllinis primum sunt instituti, suadente Cornelio Rufo decemviro, qui propterea Sibylla cognominatus est, et postea corrupto nomine primus coepit Sylla vocitari. (28) Fertur autem in carminibus Marcii vatis, cuius duo volumina inlata sunt in senatum, inventum esse ita scriptum: ''Hostem, Romani, si ex agro expellere vultis, vomicam quae gentium venit longe, Apollini censeo [p154]vovendos ludos qui quotannis comiter Apollini fiant. His ludis faciendis praesit is praetor qui ius populo plebique dabit summum: decemviri Graeco ritu hostiis sacra faciant. Hoc si recte facietis, gaudebitis semper fietque res publica melior: nam is divus extinguet perduelles vestros qui vestros campos pascunt placide.'' (29) Ex hoc carmine cum procurandi gratia dies unus rebus divinis impensus esset, postea senatus consultum factum: ''uti decemviri, quo magis instruerentur de ludis Apollini agundis reque divina recte facienda, libros Sibyllinos adirent.'' In quibus cum eadem reperta nuntiatum esset, censuerunt Patres: ''Apollini ludos vovendos faciendosque, inque eam rem duodecim milia aeris praetori et duas hostias maiores dari'', decemvirisque praeceptum: ''ut Graeco ritu hisce hostiis sacrum facerent, Apollini bove aurato et capris duabus albis auratis, Latonae bove femina aurata''. Ludos in circo populus coronatus spectare iussus. (30) Haec praecipue traditur origo ludorum Apollinarium. Nunc ex aliis quoque huius dei nominibus eundem esse Apollinem et solem probemus. (31) Λοξίας cognominatur, [p155]ut ait Oenopides: ὅτι ἐκπορεύεται τὸν λοξὸν κύκλον ἀπὸ δυσμῶν ἐπ’ ἀνατολὰς κινούμενος, id est quod obliquum circulum ab occasu ad orientem pergit: aut, ut Cleanthes scribit: ἐπειδὴ καθ’ ἕλικας κινεῖται· λοξαὶ γάρ εἰσιν καὶ αὗται, quod flexuosum iter pergit: ἢ ὅτι λοξὰς τὰς ἀκτῖνας ἵησιν ἐφ’ ἡμᾶς βορείους ὅντας νότειος ὢν, vel quod transversos in nos a meridie inmittit radios, cum simus ad ipsum septentrionales. (32) Delius cognominatur ἀπὸ τοῦ δῆλα καὶ φανερὰ πάντα ποιεῖν τῷ φωτὶ, quod inluminando omnia clara demonstret. (33) Φοῖβος appellatur, ut ait Cornificius, ἀπὸ τοῦ φοιτᾶν βίᾳ, quod vi fertur: plerique autem a specie et nitore Φοῖβον, id est καθαρὸν καὶ λαμπρὸν, dictum putant. (34) Item Φάνητα appellant ἀπὸ τοῦ φαίνειν: et Φανεὸν, ἐπειδὴ φαίνεται νέος, quia sol cotidie renovat sese: unde Virgilius: ''Mane novum''. (35) Camerienses, qui sacram Soli [p156]incolunt insulam, ἀειγενέτῆ Apollini immolant, τῷ τὸν ἥλιον ἀεὶ γίγνεσθαι καὶ ἀεὶ γεννᾶν, id est quod semper exoriens gignitur, quodque ipse generat universa inseminando fovendo producendo alendo augendoque. (36) Apollinis Lycii plures accipimus cognominis causas. Antipater Stoicus Lycium Apollinem nuncupatum scribit ἀπὸ τοῦ λευκαίνεσθαι πάντα φωτίζοντος ἡλίου. Cleanthes Lycium Apollinem appellatum notat, quod, veluti lupi pecora rapiunt, ita ipse quoque humorem eripit radiis. (37) Prisci Graecorum primam lucem, quae praecedit solis exortus, λύκην appellaverunt ἀπὸ τοῦ λευκοῦ. Id temporis hodieque λυκόφως cognominant. (38) De quo tempore ita poeta scribit: <poem> [p157] Ἦμος δ’ οὔτ’ ἄρ πω ἠὼς, ἔτι δ’ ἀμφιλύκη νύξ. </poem> idem Homerus: <poem> Εὒχεο δ’ Ἀπόλλωνι Λυκηγενει κλυτοτόχῳ, </poem> quod significat τῷ γεννῶντι τὴν λύκην, id est qui generat exortu suo lucem: radiorum enim splendor propinquantem solem longe lateque praecedens, atque caliginem paulatim extenuans tenebrarum, parit lucem. (39) Neque minus Romani, ut pleraque alia ex Graeco, ita et lucem videntur a λύκῆ figurasse. Annum quoque vetustissimi Graecorum λυκάβαντα appellabant, τὸν ἀπὸ τοῦ λύκου, [p158]id est sole, βαινόμενον καὶ μετρούμενον. (40) Λύκον autem solem vocari etiam Lycopolitana Thebaidos civitas testimonio est: quae pari religione Apollinem itemque lupum, hoc est λύκον, colit, in utroque solem venerans, quod hoc animal rapit et consumit omnia in modum solis ac plurimum oculorum acie cernens tenebras noctis evincit. (41) Ipsos quoque λύκους a λύκῆ, id est a prima luce, appellatos quidem putant, quia hae ferae maxime id tempus aptum rapiendo pecori observant, quod antelucanum post nocturnam famem ad pastum stabulis expellitur. (42) Apollinem Πατρῷον cognominaverunt, non propria gentis unius aut civitatis religione, sed ut auctorem progenerandarum omnium rerum, quod sol humoribus exiccatis ad progenerandum omnibus praebuit causam, ut ait Orpheus: <poem> Πατρὸς ἔχοντα νόον καὶ ἐπίφρονα βουλήν· </poem> unde nos quoque Ianum patrem vocamus, solem sub hac appellatione venerantes. (43) Νόμιον ἀπόλλωνα cognominaverunt, non ex [p159]officio pastorali et fabula per quam fingitur Admeti regis pecora pavisse, sed quia sol pascit omnia quae terra progenerat. (44) Unde non unius generis sed omnium pecorum pastor canitur, ut apud Homerum Neptuno dicente: <poem> Φοῖβε, σὺ δ’ εἰλίποδας ἕλικας βοὺς βουκολέεσκες. </poem> Atque idem apud eundem poetam equarum pastor significatur, ut ait: <poem> Τὰς ἐν Φηρίῆ θρέψ’ ἀργυρότοχος Ἀπόλλων, ἄμφω θηλείας, φόβον ἄρηος φορεούσας. </poem> (45) Praeterea aedes, ut ovium pastoris, sunt apud Camirenses Ἐπιμηλίου, apud Naxios Ποιμνίου· itemque deus ἀρνοκόμης colitur, et apud Lesbios Ναπαῖος: et multa sunt cognomina per diversas civitates ad dei pastoris officium tendentia. Quapropter universi pecoris antistes et vere pastor agnoscitur. (46) Apollo Ἐλελεὺς appellatur ἀπὸ τοῦ ἐλίττεσθαι περὶ τὴν γῆν, quod aeterno circa terram meatu veluti volvi videtur, ut ait Euripides: [p160] <poem> Ἥλιε θοαῖς ἵπποισιν ἐλίσσων φλόγα, </poem> ἢ ὅτι συναλισθέντος πολλοῦ πυρὸς περιπολεῖ, ut ait Empedocles: <poem> Οὒνεκ’ ἀναλισθεὶς μέγαν οὐρανὸν ἀμφιπολεύει. </poem> Platon: ἀπὸ τοῦ συναλίζειν καὶ συναθροίζειν τοὺς ἀνθρώπους, ὅταν ἀανατείλῆ, quod exoriens homines conducit in coetum. (47) Apollo Χρυσοκόμας cognominatur a fulgore radiorum, quas vocant comas aureas solis: unde et ἀκερσικόμης, quod numquam radii possunt a fonte lucis avelli: item ἀργυρότοξος, quod enascens [p161]per summum orbis ambitum velut arcus quidam figuratur alba et argentea specie, ex quo arcu radii in modum emicant sagittarum. (48) Σμινθεὺς cognominatur, ὅτι ζέων θεῖ, quia fervens currit: Καρνεῖος, ἐπεὶ καιόμενος ὁρᾶται νέος: vel quod, cum omnia ardentia consumantur, hic suo calore candens semper novus constat: item Ἀπόλλων Κιλλαῖος, ὅτι τὰς κινήσεις λαιὰς [p162]ποιεῖ, semper nobis ab austro currens. (49) Θυμβραῖος ἀπόλλων, ὁ τοὺς ὄμβρους θεὶς, quod est deus imbricitor. ἀπόλλων Φιλήσιος, quod lumen eius exoriens amabile amicissima veneratione consalutamus. (50) ἀπόλλων Πύθιος οὐκ ἀπὸ τῆς πεύσεως, id est non a consultatione oraculorum, dictus a physicis aestimatur, sed ἀπὸ τοῦ πύθειν, id est σήπειν, quod numquam sine vi caloris efficitur. (51) Hinc ergo Πύθιον dictum aestimant: licet hoc nomen ex nece draconis inditum deo Graeci fabulentur, quae tamen fabula non abhorret ab intellectu naturalis archani: quod apparebit, si percurratur ordo qui de Apolline nascente narratur, sicut paulo [p163]superius enarraturum me esse promisi. (52) Latonae Apollinem Dianamque pariturae Iuno dicitur obstitisse, sed, ubi quandoque partus effusus est, draconem ferunt, qui Πύθων vocitabatur, invasisse cunas deorum, Apollinemque in prima infantia sagittis beluam confecisse. (53) Quod ita intellegendum naturalis ratio demonstrat. Namque post chaos, ubi primum coepit confusa deformitas in rerum formas et in elementa enitescere, terraque adhuc humida substantia in molli atque instabili sede nutaret, convalescente paulatim aetherio calore atque inde seminibus in eam igneis defluentibus haec sidera edita esse creduntur: et solem quidem maxima vi caloris in superna raptum, lunam vero humidiore et velut femineo sexu naturali quodam pressam tepore inferiora tenuisse, tamquam ille magis substantia patris constet, haec matris: (54) siquidem Latonam physici volunt terram videri, cui diu intervenit Iuno, ne numina quae diximus ederentur: hoc est aer, qui tunc humidus adhuc gravisque obstabat aetheri ne fulgor luminum per humoris aerii densitatem tamquam e cuiusdam [p164]partus progressione fulgeret. (55) Sed divinae providentiae vicit instantia, quae creditur iuvisse partum: ideo in insula Delo ad confirmandam fidem fabulae aedes Providentiae, quam ναὸν Προνοίας ἀθηνᾶς appellant, apta religione celebratur. (56) Propterea in insula dicuntur nati, quod ex mari nobis oriri videntur. Haec insula ideo Delos vocatur, quia ortus et quasi partus luminum omnia facit δῆλα, id est aperta clarescere. (57) Haec est autem de nece draconis ratio naturalis, ut scribit Antipater Stoicus. Nam terrae adhuc humidae exhalatio meando in supera volubili impetu atque inde sese, postquam calefacta est, instar serpentis mortiferi in infera revolvendo corrumpebat omnia vi putredinis, quae non nisi ex calore et humore generatur, ipsumque solem densitate caliginis obtegendo videbatur quodammodo lumen eius eximere: sed divino fervore radiorum tandem velut sagittis incidentibus extenuata exiccata enecta interempti draconis ab Apolline fabulam fecit. (58) Est et alia ratio draconis perempti. Nam solis meatus, licet ab ecliptica linea numquam recedat, sursum [p165]tamen ac deorsum ventorum vices certa deflexione variando iter suum velut flexum draconis involvit. (59) Unde Euripides: <poem> — Πυριγενὴς δὲ δράκων ὁδὸν ἡγεῖται ταῖς τετραμόρφοις ὥραισι ζευγνὺς ἁρμονίᾳ πλούτου πολύκαρπον ὄχημα. </poem> Sub hac ergo appellatione caelestis itineris sol, cum confecisset suum cursum, draconem confecisse dicebatur: inde fabula exorta est de serpentis nece. (60) Sagittarum autem nomine non nisi radiorum iactus ostenditur, qui tunc longissimi intelleguntur, quo tempore altissimus sol diebus longissimis solstitio aestivo conficit annuum cursum, inde Ἑκηβόλος et Ἑκατηβόλος dictus, ἕκαθεν τὰς ἀκτῖνας βάλλων, e longissimo altissimoque radios in terram usque demittens. (61) De Pythii cognomine sufficere ista potuissent, ni haec [p166]quoque ratio eiusdem appellationis ingereret. Cum enim sol in signo Cancri aestivum solstitium facit, in quo est longissimi diei terminus, et inde retrogressum agit ad diminutionem dierum, Pythius eo tempore appellatur, ὡς πύματον θέων, ὅ ἐστι τὸν τελευταῖον δρόμον τρέχων. (62) Idem ei nomen convenit et cum Capricornum rursus ingrediens ultimum brevissimi diei cursum intellegitur peregisse, et ideo in alterutro signorum peracto annuo spatio draconem Apollo, id est flexuosum iter suum, ibi confecisse memoratur. Hanc opinionem Cornificius in Etymis retulit. (63) Ideo autem his duobus signis quae portae solis vocantur, Cancro et Capricorno, haec nomina contigerunt, quod Cancer animal retro atque oblique cedit, eademque ratione sol in eo signo obliquum, ut solet, incipit agere retrogressum: caprae vero consuetudo haec in pastu videtur, ut semper altum pascendo petat, sed et sol in Capricorno incipit ab imis in alta remeare. (64) ἀπόλλωνα Διδυμαῖον vocant, quod geminam speciem sui numinis praefert ipse inluminando formandoque lunam: etenim ex uno fonte lucis gemino sidere spatia diei et noctis inlustrat: unde et Romani solem sub nomine et specie Iani Didymaei Apollinis appellatione venerantur. (65) ἀπόλλωνα Δέλφιον vocant, quod quae obscura sunt claritudine lucis ostendit, ἐκ τοῦ δηλοῦν ἀφάνῆ, aut, ut Numenio [p167]placet, quasi unum et solum. Ait enim prisca Graecorum lingua δέλφον unum vocari: ''unde et frater'', inquit, ''ἀδελφὸς dicitur, quasi iam non unus''. (66) Hieropolitani praeterea, qui sunt gentis Assyriorum, omnes solis effectus atque virtutes ad unius simulachri barbati speciem redigunt, eumque Apollinem appellant. (67) Huius facies prolixa in acutum barba figurata est, eminente super caput calatho: simulachrum thorace munitum est, dextera erectam tenet hastam superstante Victoriae parvulo signo, sinistra floris porrigit speciem, summisque ab humeris Gorgoneum velamentum redimitum anguibus tegit scapulas. Aquilae propter exprimunt instar [p168]volatus: ante pedes imago feminea est, cuius dextera laevaque sunt signa feminarum: ea cingit flexuoso volumine draco. (68) Radios in terram superne iaci barba demissa significat: calathus aureus surgens in altum monstrat aetheris summam, unde solis creditur esse substantia: hastae atque loricae argumento imago adiungitur Martis, quem eundem ac solem esse procedens sermo patefaciet: Victoria testatur cuncta submitti huius sideris potestati: floris species florem rerum protestatur quas hic deus inseminat progenerat fovet nutrit maturatque. (69) Species feminea terrae imago est, quam sol desuper inlustrat: signa duo aeque feminea quibus ambitur hylen naturamque significant confamulantes: et draconis effigies flexuosum iter sideris monstrat: aquilae propter altissimam velocitatem volatus altitudinem solis ostendunt. (70) Addita est Gorgonea vestis, quod Minerva, quam huius praesidem accepimus, solis virtus sit: sicut et Porphyrius testatur Minervam esse virtutem solis quae humanis mentibus prudentiam subministrat. Nam ideam haec dea Iovis capite prognata memoratur, id est de summa aetheris parte edita, unde origo solis est. ===XVIII.=== (1) Haec quae de Apolline diximus possunt etiam de Libero dicta existimari. Nam Aristoteles, qui Theologumena scripsit, Apollinem et Liberum patrem unum eundemque deum [p169]esse cum multis aliis argumentis adserat, etiam apud Ligyreos ait in Thracia esse adytum Libero consecratum ex quo redduntur oracula: sed in hoc adyto vaticinaturi plurimo mero sumpto, uti apud Clarium aqua pota, effantur oracula. (2) Apud Lacedaemonios etiam in sacris quae Apollini celebrant, Hyacinthia vocantes, hedera coronantur Bacchico ritu. (3) Item Boeotii Parnasum montem Apollini sacratum esse memorantes simul tamen in eodem et oraculum Delphicum et speluncas Bacchicas uni deo consecratas colunt: [p170]et Apollini et Libero patri in eodem monte res divina celebratur. (4) Quod cum et Varro et Granius Flaccus adfirment, etiam Euripides his docet: <poem> Διόνυσος ὃς θύρσοισι καὶ νεβρῶν δοραῖς καθαπτὸς ἐν πεύκαισι Παρνασσὸν κάτα πηδᾷ χορεύων </poem> (5) In hoc monte Parnaso Bacchanalia alternis annis aguntur: ubi et Satyrorum, ut adfirmant, frequens cernitur coetus et plerumque voces propriae exaudiuntur, itemque cymbalorum crepitus ad aures hominum saepe perveniunt. (6) Et, ne quis opinetur diversis dis Parnasum montem dicatum, idem Euripides in Licymnio Apollinem Liberumque unum eundemque deum esse significans scribit: <poem> Δέσποτα φιλόδαφνε Βάκχε, Παιὰν ἄπολλων εὔλυρε. </poem> Ad eandem sententiam Aeschylus: <poem> [p171] Ὁ Κισσεὺς ἀπόλλων, ὁ Βακχεῖος, ὁ μάντις. </poem> (7) Sed licet illo prius adserto, eundem esse Apollinem ac solem, edoctoque postea ipsum esse Liberum patrem qui Apollo est, nulla ex his dubitatio sit Solem ac Liberum patrem eiusdem numinis habendum: absolute tamen hoc argumentis liquidioribus astruetur. (8) In sacris enim haec religiosi archani observatio tenetur, ut sol, cum in supero, id est in diurno, hemisphaerio est, Apollo vocitetur: cum in infero, id est nocturno, Dionysus, qui est Liber pater, habeatur. (9) Item Liberi patris simulachra partim puerili aetate partim iuvenis fingunt: praeterea barbata [p172]specie, senili quoque, uti Graeci eius quem βασσαρέα, item quem Βρισέα appellant, et ut in Campania Neapolitani celebrant Ἥβωνα cognominantes. (10) Hae autem aetatum diversitates ad solem referuntur, ut parvulus videatur hiemali solstitio, qualem Aegyptii proferunt ex adyto die certa, quod tunc brevissimo die veluti parvus et infans videatur: exinde autem procedentibus augmentis aequinoctio vernali similiter atque adolescentis adipiscitur vires, figuraque iuvenis ornatur: postea statuitur eius aetas plenissima effigie barbae solstitio aestivo, quo tempore summum sui consequitur augmentum: exinde per diminutiones veluti senescenti quarta forma deus figuratur. (11) Item in Thracia eundem haberi [p173]solem atque Liberum accipimus, quem illi Sebadium nuncupantes magnifica religione celebrant, ut Alexander scribit: eique deo in colle Zilmisso aedes dicata est specie rotunda, cuius medium interpatet tectum. Rotunditas aedis monstrat huiusce sideris speciem: summoque tecto lumen admittitur, ut appareat solem cuncta vertice summo lustrare lucis inmissu, et quia oriente eo universa patefiunt. (12) Orpheus quoque solem volens intellegi ait inter cetera: <poem> Τήκων αἰυέρα δι’ ὃν, άκίνητον πρὶν ἐοντα, [p174]ἐξανέφηνε θεοῖσιν ὁρᾶν κάλλιστον ίδέσθαι, ὃν δὴ νῦν καλέουσι Φάνητά τε καὶ Διόνυσον Εὐβουλῆα τ’ ἄνακτα καὶ Ἀνταύγην ἀρίδηλον· ἄλλοι δ’ ἄλλο καλοῦσιν ἐπιχθονίων ἀνθρώπων. Πρῶτος δ’ ἐς φάος ἤλθε, Διόνυσος δ’ ἐπεκλήθη, οὗνεκα δινεῖται κατ’ ἀπείρονα μακρὸν Ὄλυμπον· ἀλλαχθεὶς δ’ ὄνομ’ ἔσχε, προσωνυμίας πρὸς ἕκαστον παντοδαπὰς κατὰ καιρὸν, ἀμειβομένοιο χρόνοιο. </poem> (13) Φάνητα dixit solem ἀπὸ τοῦ φῶτὸς καὶ φανεροῦ, id est a lumine atque inluminatione, quia cunctis visitur cuncta conspiciens: Διόνυσον, ut ipse vates ait, ἀπὸ τοῦ δινεῖσθαι καὶ περιφέρεσθαι, id est quod circumferatur in ambitum. (14) Unde Cleanthes ita cognominatum scribit ἀπὸ τοῦ διανύσαι, quia cotidiano impetu ab oriente ad occasum diem noctemque faciendo caeli conficit cursum. (15) Physici Διόνυσον Διὸς νοῦν, qui solem mundi mentem esse dixerunt: mundus autem vocatur caelum, quod appellant Iovem: unde Aratus de caelo dicturus ait: <poem> [p175] Ἐκ Διὸς ἀρχώμεσθα. </poem> (16) Liber a Romanis appellatur, quod liber et vagus est, ut ait Naevius: <poem> Hac qua sol vagus igneas habenas Inmittit propius iugatque terrae.'' </poem> (17) Idem versus Orpheici Εὐβουλῆα vocantes boni consilii hunc deum praestitem monstrant. Nam si conceptu mentis consilia nascuntur, mundi autem mentem solem esse opinantur auctores, a quo in homines manat intellegendi principium: merito boni consilii solem antistitem crediderunt. (18) Solem Liberum esse manifeste pronuntiat Orpheus hoc versu: <poem> Ἥλιος ὃν Διόνυσον ἐπίκλησιν καλέουσιν. </poem> Et is quidem versus absolutior: ille vero eiusdem vatis operosior: <poem> Εἷς Ζεὺς, εἷς Ἅιδης, εἷς Ἥλιος, εἷς Διόνυσος. </poem> (19) Huius versus auctoritas fundatur oraculo Apollinis Clarii, in quo aliud quoque nomen soli adicitur, qui in isdem sacris versibus inter cetera vocatur Ἰαώ: nam consultus Apollo Clarius, quis deorum habendus sit qui vocatur Ἰαὼ, ita effatus est: <poem> [p176] (20) Ὄργια μὲν δεδαῶτας ἐχρῆν νηπευθέα κεύθειν, εἰ δ’ ἄρα τοι παύρη σύνεσις καὶ νοῦς ἀλαπαδνός, φράζεο τὸν πάντων ὕπατον θεὸν ἔμμεν Ἰαὼ, χείματι μέν τ’ ἀΐδην, Δία δ’ εἴαρος ἀρχομένοιο, Ἠέλιον δὲ θέρευς, μετοπώρου δ’ ἁβρὸν Ἰαώ. </poem> [p177] (21) Huius oraculi vim, numeris nominisque interpretationem, qua Liber pater et sol Ἰαὼ significatur, executus est Cornelius Labeo in libro cui titulus est: ''De oraculo Apollinis Clarii''. (22) Item Orpheus Liberum atque Solem unum esse deum eundemque demonstrans de ornatu vestituque eius in sacris Liberalibus ita scribit: <poem> Ταῦτά τε πάντα τελεῖη, ἦρι σκευῇ πυκάσαντα σῶμα θεοῦ, μίμημα περικλύτου ἠελινοιο· πρῶτα μὲν οὖν φλογέαις ἐναλίγκιον ἀκτίνεσσιν πέπλον φοινίκεον πυρὶ εἴκελον ἀμφιβαλέσθαι· αὐτὰρ ὗπερθε νεβροῖο παναίολον εὐρὺ καθάψαι [p178] δέρμα πολύστικτον θηρὸς κατὰ δεξιὸν ὦμον, ἄστρων δαιδαλέων μίμημ’ ἱεροῦ τε πόλοιο. Εὶτα δ’ ὕπερθε νεβρῆς χρύσεον ζωστῆρα βαλέσθαι, παμφανόωντα, πέριξ στέρνων φορέειν, μέγα σῆμα, εὐθὺς ὅτ’ ἐκ περάτων γαίης φαέθων ἀνορούων χρυσείαις ἀκτῖσι βάλῆ ῥόον ὠκεανοῖο, αὐγὴ δ’ ἄσπετος ᾖ, ἀνὰ δὲ δρόσῳ ἀμφιμιγεῖσα μαρμαίρῆ δίνῆσιν ἑλισσομένη κατὰ κύκλον, πρόσθε θεοῦ· ζωστὴρ δ’ ἄρ’ ὑπὸ στέρνων ἀμετρήτων φαίνεται ὠκεανοῦ κύκλος, μέγα θαῦμα ἰδέσθαι. </poem> (23) Hinc et Virgilius, sciens Liberum patrem solem esse et Cererem lunam, qui pariter fertilitatibus glebae et maturandis frugibus vel nocturno temperamento vel diurno calore moderantur, <poem> — ''Vestro'', ait, ''si munere tellus Chaoniam pingui glandem mutavit arista.'' </poem> (24) Solem vero terrenae esse fecunditatis auctorem idem poeta profano mox docuit exemplo, cum ait: <poem> Saepe etiam steriles incendere profuit agros </poem> et reliqua. Si enim hominum commento ignis adhibitus multiplex praestat auxilium, quid ascribendum est aetherio solis calori? ===XIX.=== (1) Quae de Libero patre dicta sunt, haec Martem eundem [p179]ac solem esse demonstrant: siquidem plerique Liberum cum Marte coniungunt, unum deum esse monstrantes: unde Bacchus Ἐνυάλιος cognominatur, quod est inter propria Martis nomina. (2) Colitur etiam apud Lacedaemonios simulachrum Liberi patris hasta insigne, non thyrso: sed cum thyrsum tenet, quid aliud quam latens telum gerit, cuius mucro hedera lambente protegitur? Quod ostendit vinculo quodam patientiae obligandos impetus belli. Habet enim hedera vinciendi obligandi naturam: nec non et calor vini, cuius Liber pater auctor est, saepe homines ad furorem bellicum usque propellit. (3) Igitur propter cognatum utriusque effectus calorem Martem ac Liberum unum eundemque deum esse voluerunt: certe Romani utrumque patris appellatione venerantur, alterum Liberum patrem, alterum Marspitrem, id est Martem patrem, cognominantes. (4) Hinc etiam Liber pater bellorum potens probatur, quod eum primum ediderunt auctorem triumphi. Cum igitur Liber pater idem ac sol sit, Mars vero idem ac Liber pater: Martem solem esse quis dubitet? (5) Accitani etiam, Hispana gens, simulachrum Martis radiis ornatum maxima religione celebrant, Neton [p180]vocantes. (6) Et certe ratio naturalis exigit ut di caloris caelestis parentes magis nominibus quam re substantiaque divisi sint: fervorem autem quo animus excandescit excitaturque alias ad iram alias ad virtutes nonnumquam ad temporalis furoris excessum, per quas res etiam bella nascuntur, Martem cognominaverunt, cuius vim poeta exprimendo et similitudini ignis adplicando ait: <poem> Μαίνετο δ’ ὡς ὅτ’ ἄρης ἐγχέσπαλος ἢ ὀλοὸν πῦρ. </poem> In summa pronuntiandum est effectum solis, de quo fervor animorum, de quo calor sanguinis excitatur, Martem vocari. (7) Ut vero Mercurius sol probetur, superius edocta suffragio sunt. Eundem enim esse Apollinem atque Mercurium vel hinc apparet quod apud multas gentes stella Mercurii ad Apollinis nomen refertur, et quod Apollo Musis praesidet, Mercurius sermonem, quod est Musarum munus, inpertit. (8) Praeter hoc quoque simulachra Mercurii pennatis alis adornantur, quae res monstrat solis velocitatem. (9) Nam quia mentis potentem Mercurium credimus, appellatumque ita intellegimus ἀπὸ τοῦ ἑρμηνεύειν, et sol mundi mens est, summa autem est velocitas mentis, ut ait Homerus: <poem> [p181] — ὡσεὶ πτερὸν ἠὲ νόημα· </poem> ideo pennis Mercurius quasi ipsa natura solis ornatur. (9) Hoc argumentum Aegyptii lucidius absolvunt ipsius solis simulachra pennata fingentes, quibus color apud illos non unus est. Alterum enim caerulea specie alterum clara fingunt. Ex his clarum superum et caeruleum inferum vocant: inferi autem nomen soli datur, cum in inferiore hemisphaerio, id est hiemalibus signis, cursum suum peragit: superi, cum partem zodiaci ambit aestivam. (11) Eadem circa Mercurium sub alia fabula fictio est, cum inter superos et inferos deos administer ac nuntius aestimatur. (12) Argiphontes praeterea cognominatur, non quod Argum peremerit, quem ferunt per ambitum capitis multorum oculorum luminibus ornatum, custodisse Iunonis imperio Inachi filiam, eius deae pellicem, conversam in bovis formam: sed sub huiusmodi fabula Argus est caelum stellarum luce distinctum, quibus inesse quaedam [p182]species caelestium videtur oculorum. (13) Caelum autem Argum vocari placuit a candore et velocitate, παρὰ τὸ λευκὸν καὶ ταχύ. Et videtur terram desuper observare: quam Aegyptii hieroglyphicis litteris cum significare volunt, ponunt bovis figuram. Is ergo ambitus caeli stellarum luminibus ornatus tunc aestimatur enectus a Mercurio, cum sol diurno tempore obscurando sidera veluti enecat, vi luminis sui conspectum eorum auferendo mortalibus. (14) Pleraque etiam simulachra Mercurii quadrato statu figurantur solo capite insignita et virilibus erectis: quae figura significat solem [p183]mundi esse caput et rerum satorem, omnemque vim eius non in quodam divisorum ministerio membrorum, sed in sola mente consistere, cuius sedes in capite est. (15) Quattuor latera eadem ratione finguntur qua et tetrachordum Mercurio creditur attributum. Quippe significat hic numerus vel totidem plagas mundi vel quattuor vices temporum quibus annus includitur, vel quod duobus aequinoctiis duobusque solstitiis zodiaci ratio distincta est: ut lyra Apollini chordarum septem tot caelestium sphaerarum motus praestat intellegi, quibus solem moderatorem natura constituit. (16) In Mercurio solem coli etiam ex caduceo claret, quod Aegyptii in specie draconum maris et feminae coniunctorum figuraverunt [p184]Mercurio consecrandum. Hi dracones parte media voluminis sui invicem nodo quem vocant Herculis obligantur, primaeque partes eorum reflexae in circulum pressis osculis ambitum circuli iungunt: et post nodum caudae revocantur ad capulum caducei ornanturque alis ex eadem capuli parte nascentibus. (17) Argumentum caducei ad genituram quoque hominum, quae γένεσις appellatur, Aegyptii protendunt, deos praestites homini nascenti quattuor adesse memorantes, Δαίμονα Τύχην Ἔρωτα ἀνάγκην: et duos priores solem ac lunam intellegi volunt, quod sol auctor spiritus caloris ac luminis humanae vitae genitor et custos est, et ideo nascentis δαίμων, id est deus, creditur: luna τύχη, quia corporum praesul est quae fortuitorum varietate iactantur: amor osculo significatur: necessitas nodo. (18) Cur pennae adiciantur, iam superius absolutum est. Ad huiusmodi argumenta draconum [p185]praecipue volumen electum est propter iter utriusque sideris flexuosum. ===XX.=== (1) Hinc est quod simulachris et Aesculapii et Salutis draco subiungitur, quod hi ad solis naturam lunaeque referuntur. Et est Aesculapius vis salubris de substantia solis subveniens animis corporibusque mortalium: Salus autem naturae lunaris effectus est quo corpora animantium iuvantur salutifero firmata temperamento. (2) Ideo ergo simulachris eorum iunguntur figurae draconum, quia praestant ut humana corpora velut infirmitatis pelle deposita ad pristinum revirescant vigorem, ut revirescunt dracones per annos singulos pelle senectutis exuta: propterea et ad ipsum solem species draconis refertur, quia sol semper velut a quadam imae depressionis senecta in altitudinem suam ut in robur revertitur iuventutis. (3) Esse autem draconem inter praecipua solis argumenta etiam nominis fictione monstratur, quod sit nuncupatus ἀπὸ τοῦ δέρκειν, id est ''videre''. Nam ferunt hunc serpentem [p186]acie acutissima et pervigili naturam sideris huius imitari, atque ideo aedium adytorum oraculorum thesaurorum custodiam draconibus adsignari. (4) Aesculapium vero eundem esse atque Apollinem non solum hinc probatur, quod ex illo natus creditur, sed quod ei et vis divinationis adiungitur. Nam Apollodorus in libris quibus titulus est περὶ θεῶν scribit quod Aesculapius divinationibus et auguriis praesit. (5) Nec mirum: siquidem medicinae atque divinationum consociatae sunt disciplinae. Nam medicus vel commoda vel incommoda in corpore futura praenoscit, sicut ait Hippocrates oportere medicum dicere de aegroto τά τε παρεόντα καὶ τὰ προγεγονότα καὶ τὰ μέλλοντα ἔσεσθαι, id est <poem> Quae sint, quae fuerint, quae mox ventura sequentur </poem> quod congruit divinationibus quae sciunt <poem> τά τ’ ἔοντα τά τ’ ἐσσόμενα πρό τ’ ἐόντα. </poem> (6) Sed nec Hercules a substantia solis alienus est: quippe Hercules ea est solis potestas quae humano generi virtutem ad similitudinem praestat deorum. Nec aestimes Alcmena apud Thebas Boeotias [p187]natum solum vel primum Herculem nuncupatum: immo post multos atque postremus ille hac appellatione dignatus est honoratusque hoc nomine, quia nimia fortitudine meruit nomen dei virtutem regentis. (7) Ceterum deus Hercules religiose quidem et apud Tyron colitur: verum sacratissima et augustissima Aegyptii cum religione venerantur, ultraque memoriam, quae apud illos retro longissima est, ut carentem initio colunt. (8) Ipse creditur et Gigantas interemisse, cum caelo propugnaret quasi virtus deorum. [p188]Gigantas autem quid aliud fuisse credendum est quam hominum quandam inpiam gentem deos negantem et ideo aestimatam deos pellere de caelesti sede voluisse? (9) Horum pedes in draconum volumina desinebant: quod significat nihil eos rectum nihil superum cogitasse totius vitae eorum gressu atque processu in inferna mergente. Ab hac gente sol poenas debitas vi pestiferi caloris exegit. (10) Et revera Herculem solem esse vel ex nomine claret. Ἡρακλῆς enim quid aliud est nisi Ἥρας, id est aeris, κλέος? Quae porro alia aeris gloria est nisi solis inluminatio, cuius recessu profunditate occulitur tenebrarum? (11) Praeterea sacrorum administrationes apud Aegyptios multiplici actu multiplicem dei adserunt potestatem, significantes Herculem hunc esse τὸν ἐν πᾶσι καὶ διὰ πάντων ἥλιον. (12) Ex re quoque alibi terrarum gesta argumentum non vile colligitur. Nam Theron rex Hispaniae citerioris cum ad expugnandum Herculis templum ageretur furore instructus exercitu navium, Gaditani ex adverso venerunt provecti navibus longis, commissoque praelio adhuc aequo Marte consistente pugna subito in fugam versae sunt regiae naves, simulque [p189]inproviso igne correptae conflagraverunt. Paucissimi qui superfuerant hostium capti indicaverunt apparuisse sibi leones proris Gaditanae classis superstantes ac subito suas naves inmissis radiis, quales in Solis capite pinguntur, exustas. (13) Eidem Aegypto adiacens civitas, quae conditorem Alexandrum Macedonem gloriatur, Sarapin atque Isin cultu paene attonitae venerationis observat. Omnem tamen illam venerationem soli se sub illius nomine testatur inpendere, vel dum calathum capiti eius infigunt, vel dum simulachro signum tricipitis animantis adiungunt quod exprimit medio eodemque maximo capite leonis effigiem: (14) dextra parte caput canis exoritur, mansueta specie blandientis: pars vero laeva cervicis rapacis lupi capite finitur, easque formas animalium draco conectit volumine suo, capite redeunte ad dei dexteram qua conpescitur monstrum. (15) Ergo leonis capite monstratur praesens tempus, quia conditio eius inter praeteritum futurumque actu praesenti valida fervensque est: sed et praeteritum tempus lupi capite signatur, quod memoria rerum transactarum rapitur et aufertur: item canis blandientis effigies futuri temporis designat eventum, de quo nobis spes, licet incerta, [p190]blanditur: tempora autem cui nisi proprio famularentur auctori? cuius vertex insignitus calatho et altitudinem sideris monstrat et potentiam capacitatis ostendit, quia in eum omnia terrena redeunt, dum inmisso calore rapiuntur. (16) Accipe nunc quod de sole vel Sarapi pronuntietur oraculo. Nam Sarapis, quem Aegyptii deum maximum prodiderunt, oratus a Nicocreonte Cypriorum rege, quis deorum haberetur, his versibus sollicitam religionem regis instruxit: <poem> (17) Εἰμὶ θεὸς τοιόσδε μαθεῖν, οἷόν κ’ ἐγὼ εἴπω· οὐράνιος κόσμος κεφαλὴ, γαστὴρ δὲ θάλασσα, γαῖα δέ μοι πόδες εἰσὶ, τὰ δ’ ουἄτ’ ἐν αἰθέρι κεῖται, ὄμμα τε τηλαυγὲς λαμπρὸν φάος ἠελίοιο. </poem> (18) Ex his apparet Sarapis et solis unam et individuam esse naturam. Isis iuncta religione celebratur, quae est vel terra vel natura rerum subiacens soli. Hinc est quod continuatis uberibus corpus deae omne densetur, quia vel terrae vel rerum naturae altu nutritur universitas. ===XXI.=== [p191] (1) Adonin quoque solem esse non dubitabitur inspecta religione Assyriorum, apud quos Veneris Architidis et Adonis maxima olim veneratio viguit, quam nunc Phoenices tenent. Nam physici terrae superius hemisphaerium, cuius partem incolimus, Veneris appellatione coluerunt: inferius vero hemisphaerium terrae Proserpinam vocaverunt. (2) Ergo apud Assyrios sive Phoenicas lugens inducitur dea, quod sol annuo gressu per duodecim signorum ordinem pergens partem quoque hemisphaerii inferioris ingreditur, quia de duodecim signis zodiaci sex superiora sex inferiora censentur. (3) Et cum est in inferioribus et ideo dies breviores facit, lugere creditur dea, tamquam sole raptu mortis temporalis amisso et a Proserpina retento, quam numen terrae inferioris circuli et antipodum diximus: rursumque Adonin redditum Veneri credi volunt, cum sol evictis sex signis inferioris ordinis incipit [p192]nostri circuli lustrare hemisphaerium cum incremento luminis et dierum. (4) Ab apro autem tradunt interemptum Adonin, hiemis imaginem in hoc animali fingentes, quod aper hispidus et asper gaudet locis humidis lutosis pruinaque contectis, proprieque hiemali fructu pascitur, glande: ergo hiems veluti vulnus est solis, quae et lucem eius nobis minuit et calorem: quod utrumque animantibus accidit morte. (5) Simulachrum huius deae in monte Libano fingitur capite obnupto, specie tristi, faciem manu laeva intra amictum sustinens, lacrimae visione conspicientium manare creduntur: quae imago, praeter quod lugentis est, ut diximus, deae, terrae quoque hiemalis est, quo tempore obnupta nubibus sole viduata stupet, fontesque veluti terrae oculi uberius manant, agrique interim suo cultu vidui maestam faciem sui monstrant. (6) Sed cum sol emersit ab inferioribus partibus terrae, vernalisque aequinoctii transgreditur fines augendo diem: tunc est Venus laeta, et pulchra virent arva segetibus, prata herbis, arbores foliis. Ideo maiores nostri Aprilem mensem Veneri dicaverunt. (7) Similiter Phryges fabulis et sacrorum administrationibus inmutatis circa Matrem Deum et Attinem eadem intellegi praestant. (8) Quis enim ambigat Matrem Deum terram haberi? Haec dea leonibus vehitur, validis impetu atque fervore animalibus, quae [p193]natura caeli est cuius ambitu aer continetur qui vehit terram. Solem vero sub nomine Attinis ornant fistula et virga. (9) Fistula ordinem spiritus inaequalis ostendit, quia venti, in quibus nulla aequalitas est, propriam sumunt de sole substantiam: virga potestatem solis adserit qui cuncta moderatur. (10) Praecipuam autem solis in his cerimoniis verti rationem hinc etiam potest colligi, quod ritu eorum catabasi finita simulationeque luctus peracta celebratur laetitiae exordium a. d. octavum Kalendas Aprilis: quem diem Hilaria appellant, quo primum tempore sol diem longiorem nocte protendit. (11) Idem sub diversis nominibus religionis effectus est apud Aegyptios, cum Isis Osirin luget. Nec in occulto est neque aliud [p194]esse Osirin quam solem, nec Isin aliud esse quam terram, ut diximus, naturamve rerum: eademque ratio, quae circa Adonin et Attinem vertitur, in Aegyptia quoque religione luctum et laetitiam vicibus annuae administrationis alternat. (12) Hunc Osirin Aegyptii ut solem esse adserant, quotiens hieroglyphicis litteris suis exprimere volunt, insculpunt sceptrum inque eo speciem oculi exprimunt, et hoc signo Osirin monstrant, significantes hunc deum solem esse regalique potestate sublimem cuncta despicere, quia solem Iovis oculum appellat antiquitas. (13) Apud eosdem [p195]Apollo, qui est sol, Horus vocatur: ex quo et horae viginti quattuor quibus dies noxque conficitur nomen acceperunt, et quattuor tempora quibus annuus orbis impletur horae vocantur. (14) Idem Aegyptii volentes ipsius solis nomine dicare simulachrum figuravere raso capite, sed dextra parte crine remanente. Servatus crinis docet solem naturae rerum numquam esse in operto: dempti autem capilli residenti radice monstrant hoc sidus etiam tempore quo non visitur a nobis rursum emergendi, uti capillos, habere substantiam. (15) Eodem argumento significatur et tempus quo angusta lux est, cum velut abrasis incrementis angustaque manente extantia ad minimum diei sol pervenit spatium, quod veteres appellavere brumale solstitium, brumam a brevitate dierum cognominantes, id est βραχὺ ἦμαρ: ex quibus latebris vel angustiis rursus emergens ad aestivum hemisphaerium, tamquam enascens, in augmenta porrigitur, et tunc ad regnum suum pervenisse iam creditur. (16) Propterea Aegyptii animal in zodiaco consecravere ea caeli parte qua maxime annuo cursu sol valido effervet calore, Leonisque inibi signum domicilium solis appellant, quia id animal videtur ex natura solis substantiam ducere: (17) primum quia impetu et calore praestat animalia, uti praestat sol sidera: validusque est leo pectore et priore corporis parte ac degenerat posterioribus membris, aeque solis vis prima parte diei ad [p196]meridiem increscit, vel prima parte anni a vere in aestatem, mox elanguescens deducitur vel ad occasum qui diei, vel ad hiemem quae anni pars videtur esse posterior: idemque oculis patentibus atque igneis cernitur semper, ut sol patenti igneoque oculo terram conspectu perpetuo atque infatigabili cernit. (18) Nec solus Leo sed signa quoque universa zodiaci ad naturam solis iure referuntur: et, ut ab Ariete incipiam, magna illi concordia est. Nam is per menses sex hibernos sinistro incubat lateri, ab aequinoctio verno supra dextrum latus: sicut et sol ab eodem tempore dextrum hemisphaerium, reliquo ambit sinistrum. (19) Ideo et Ammonem, quem deum solem occidentem Libyes existimant, arietinis cornibus fingunt, quibus maxime id animal valet, sicut sol radiis. Nam et apud Graecos ἀπὸ τοῦ κάρα κρίος appellatur. (20) Taurum vero ad solem referri multiplici ratione Aegyptius cultus ostendit: vel quia apud Heliopolim taurum soli consecratum, [p197]quem Neuton cognominant, maxime colunt, vel quia bos Apis in civitate Memphi solis instar excipitur, vel quia in oppido Hermunthi magnifico Apollinis templo consecratum soli colunt taurum, Bacin cognominantes, insignem miraculis convenientibus naturae [p198]solis. (21) Nam et per singulas horas mutare colores adfirmatur et hirsutus setis dicitur in adversum nascentibus contra naturam omnium animalium: unde habetur velut imago solis in adversam mundi partem nitentis. (22) Gemini autem, qui alternis mortibus vivere creduntur, quid aliud nisi solem unum eundemque significant modo descendentem in ima mundi modo mundi in summam altitudinem resurgentem? (23) Cancer obliquo gressu quid aliud nisi iter solis ostendit, qui viam numquam rectam sed per illam semper meare sortitus est <poem> Obliquus qua se signorum verteret ordo </poem> maximeque in illo signo sol in cursu supero incipit obliquus inferiora iam petere. (24) De Leone iam supra dictum est. Virgo autem, quae manu aristam refert, quid aliud quam δύναμις ἡλιακὴ quae fructibus curat? Et ideo Iustitia creditur, quae sola facit [p199]nascentes fructus ad usus hominum pervenire. (25) Scorpius totus, in quo Libra est, naturam solis imaginatur, qui hieme torpescit et transacta hac aculeum rursus erigit vi sua, nullum natura damnum ex hiberno torpore perpessa. (26) Sagittarius, qui omnium zodiaci domiciliorum imus atque postremus est, ideo ex homine in feram per membra posteriora degenerat, quasi postremis partibus suis a superis in inferna detrusus: sagitta tamen iacit, quod indicat tunc quoque universorum constare vitam radio solis vel ab ima parte venientis. Capricornus ab infernis partibus ad supera solem reducens caprae naturam videtur imitari; quae, dum pascitur ab imis partibus, semper prominentium scopulorum alta deposcit. (27) [p200]Aquarius nonne ipsam vim solis ostendit? Unde enim imber caderet in terras, nisi solis calor ad supera traheret humorem cuius refusio pluvialis est copia? In ultimo ordine zodiaci Pisces locati sunt: quos consecravit soli non aliqua naturae suae imaginatio, ut cetera, sed ostentatio potentiae sideris, a quo vita non solum aeriis terrenisque animalibus datur, sed illis quoque quorum conversatio aquis mersa velut a conspectu solis exulat: tanta est vis solis, ut abstrusa quoque penetrando vivificet. ===XXII.=== (1) Et, ut ad solis multiplicem potestatem revolvatur oratio, Nemesis quae contra superbiam colitur quid aliud est quam solis potestas, cuius ista natura est ut fulgentia obscuret et conspectui auferat quaeque sunt in obscuro inluminet offerat conspectui? (2) Pan ipse, quem vocant Inuum, sub hoc habitu quo cernitur solem se esse prudentioribus permittit intellegi. (3) Hunc deum Arcades colunt appellantes τὸν τῆς ὕλης κύριον, non silvarum dominum sed universae substantiae materialis dominatorem significari volentes, cuius materiae vis universorum corporum, seu illa divina sive terrena sint, conponit essentiam. (4) Ergo Inui cornua [p201]barbaeque prolixa demissio naturam lucis ostendunt, qua sol et ambitum caeli superioris inluminat et inferiora conlustrat: unde Homerus de eo ait: <poem> Ὤρνυθ’ ἵν’ ἀθανάτοισι φόως φέροι, ἠδὲ βροτοῖσιν. </poem> Quid fistula vel virga significent superius in habitu Attinis expressimus. (5) Quod in caprae pedes desinit, haec argumenti ratio est, quia materia, quae in omnem substantiam sole dispensante porrigitur, divinis de se corporibus effectis in terrae finitur elementum. (6) Ad huius igitur extremitatis signum pedes huius animalis electi sunt, quod et terrenum esset et tamen semper peteret alta pascendo, sicut sol, vel cum radios superne demittit in terras vel cum se recolligit, in montibus visitur. (7) Huius Inui amor et deliciae Ἠχὼ creditur nullius oculis obnoxia: quod significat harmoniam caeli, quae soli amica est quasi sphaerarum omnium de quibus nascitur moderatori, nec tamen potest nostris umquam sensibus deprehendi. (8) Saturnus ipse, qui auctor est temporum et ideo a Graecis inmutata littera Κρόνος quasi χρόνος vocatur, quid aliud nisi sol intellegendus est, cum tradatur ordo elementorum temporum numerositate [p202]distinctus, luce patefactus, nexus aeternitate conductus, visione discretus, quae omnia actum solis ostendunt? ===XXIII.=== (1) Nec ipse Iuppiter, rex deorum, naturam solis videtur excedere: sed eundem esse Iovem ac solem claris docetur indiciis. Nam cum ait Homerus: <poem> Ζεὺς γὰρ ἐς ὠκεανὸν μετ’ ἀμύμονας Αἰθιοπῆας χθιζὸς ἔβη μετὰ δαῖτα, θεοὶ δ’ ἅμα πάντες ἕποντο, δωδεκάτῆ δέ τοι αὖθις ἐλεύσεται Οὐλυμπόνδε, </poem> (2) Iovis appellatione solem intellegi Cornificius scribit, cui unda oceani velut dapes ministrat. Ideo enim, sicut et Posidonius et Cleanthes adfirmant, solis meatus a plaga quae usta dicitur non recedit, quia sub ipsa currit oceanus qui terram et ambit et dividit, omnium autem physicorum adsertione constat calorem humore nutriri. (3) Nam quod ait: θεοὶ δ’ ἅμα πάντες ἕποντο, sidera intelleguntur, quae cum eo ad occasus ortusque cotidiano impetu caeli feruntur eodemque aluntur humore. Θεοὺς enim dicunt sidera et stellas, ἀπὸ τοῦ θέειν, id est τρέχειν, quod semper in cursu sint, ἢ ἀπὸ τοῦ θεωρεῖσθαι. (4) Addit poeta: δωδεκάτῆ δέ τοι αὖθις, non dierum sed horarum significans numerum, quibus referuntur ad hemisphaerii superioris exortum. (5) Intellectum nostrum in eandem sententiam ducunt, etiam de etymo, Platonis [p203]haec verba: Ὁ μὲν δὴ μέγας ἡγεμὼν ἐν οὐρανῷ Ζεὺς ἐλαύνων πτηνὸν ἅρμα πρῶτος πορεύεται διακοσμῶν πάντα καὶ ἐπιμελούμενος· τῷ δὲ ἕπεται στρατιὰ θεὼν καὶ δαιμόνων κατὰ ἕνδεκα μέρη κεκοσμημένη, μένει δὲ Ἑστία ἐν θεῶν οἴκῳ μόνη. His enim verbis magnum in caelo ducem solem vult sub appellatione Iovis intellegi, alato curru velocitatem sideris monstrans. (6) Nam quia, in quocunque signo fuerit, praestat omnia signa et sidera signorumque praestites deos, videtur cunctos deos ducatu praeire ordinando cuncta ornandoque, atque ideo velut exercitum eius ceteros deos haberi per XI signorum partes distributos, quia ipse duodecimi signi, in quocunque signo fuerit, locum occupat. (7) Nomen autem daemonum cum deorum appellatione coniungit, aut quia di sunt δαήμονες, id est scientes futuri, aut, ut Posidonius scribit in libris quibus titulus est περὶ ἡρώων καὶ [p204]δαιμόνων, quia ex aetheria substantia parta atque divisa qualitas illis est, sive ἀπὸ τοῦ δαιομένου, id est καιομέου, seu ἀπὸ τοῦ δαιομένου, hoc est μεριζομένου. (8) Quod autem addit: μένει δὲ Ἑστία ἐν θεῶν οἴκῳ μόνη, significat quia haec sola, quam terram esse accipimus, manet inmobilis intra domum deorum, id est intra mundum, ut ait Euripides: <poem> Καὶ Γαῖα μῆτερ, Ἑστίαν δέ σ’ οἱ σοφοὶ Βροτῶν καλοῦσιν ἡμένην ἐν αἰθέρι. </poem> [p205] (9) Hinc quoque ostenditur quid de sole et Iove sit sentiendum, cum alibi dicatur: <poem> Πάντα ἰδὼν Διὸς ὀφθαλμὸς καὶ πάντα νοήσας, </poem> et alibi: <poem> Ἠέλιος θ’ ὃς πάντ’ ἐφορᾷς καὶ πάντ’ ἐπακούεις, </poem> unde utrumque constat una potestate censendum. (10) Assyrii quoque solem sub nomine Iovis, quem Δία Ἡλιουπολίτην cognominant, maximis cerimoniis celebrant in civitate quae Heliopolis nuncupatur. Eius dei simulachrum sumptum est de oppido Aegypti quod et ipsum Heliopolis appellatur, regnante apud Aegyptios Senemure, seu idem Senepos nomine fuit: perlatumque est primum in eam per Opiam legatum Deleboris regis Assyriorum sacerdotesque Aegyptios quorum princeps fuit Partemetis, diuque habitum apud Assyrios postea Heliopolim commigravit. (11) Cur ita factum quaque ratione Aegypto profectum in haec loca ubi nunc est postea venerit, rituque Assyrio magis quam Aegyptio colatur, dicere supersedi, quia ad praesentem non attinet causam. (12) Hunc vero eundem Iovem solemque esse cum ex ipso sacrorum ritu tum ex habitu dinoscitur: simulachrum enim aureum specie inberbi instat dextera elevata cum flagro in aurigae modum, laeva tenet [p206]fulmen et spicas, quae cuncta Iovis solisque consociatam potentiam monstrant. (13) Huius templi religio etiam divinatione praepollet, quae ad Apollinis potestatem refertur, qui idem atque sol est. Vehitur enim simulachrum dei Heliopolitani ferculo, uti vehuntur in pompa ludorum Circensium deorum simulachra: et subeunt plerumque provinciae proceres, raso capite, longi temporis castimonia puri, ferunturque divino spiritu, non suo arbitrio sed quo deus propellit vehentes: ut videmus apud Antium promoveri simulachra Fortunarum ad danda responsa. (14) Consulunt hunc deum et absentes missis diplomatibus consignatis: rescribitque ordine ad ea quae consultatione addita continentur. Sic et imperator Traianus initurus ex ea provincia Parthiam cum exercitu constantissimae religionis hortantibus amicis, qui maxima huiusce numinis ceperant experimenta, ut de eventu consuleret rei coeptae, egit Romano consilio prius explorando fidem religionis, ne forte fraus subesset humana: et primum misit signatos codicillos ad quos sibi rescribi vellet. (15) Deus iussit afferri chartam eamque signari puram et mitti, stupentibus sacerdotibus ad eiusmodi factum: ignorabant quippe conditionem codicillorum. Hos cum maxima admiratione Traianus excepit, quod ipse quoque puris [p207]tabellis cum deo egisset. (16) Tunc aliis codicillis conscriptis signatisque consuluit, an Romam perpetuo bello rediturus esset? Vitem centurialem deus ex muneribus in aede dedicatis deferri iussit, divisamque in partes sudario condi ac proinde ferri. Exitus rei obitu Traiana apparuit ossibus Romam relatis. Nam fragmentis species reliquiarum, vitis argumento casus futuri tempus ostensum est. (17) Et, ne sermo per singulorum nomina deorum vagetur, accipe, quid Assyrii de potentia solis opinentur. Deo enim, quem summum maximumque venerantur, ''Adad'' nomen dederunt. Eius nominis interpretatio significat ''unus unus''. (18) Hunc ergo ut potentissimum adorant deum: sed subiungunt eidem deam nomine Adargatin, omnemque potestatem cunctarum rerum [p208]his duobus attribuunt solem terramque intellegentes, nec multitudine nominum enuntiantes divisam eorum per omnes species potestatem, sed argumentis quibus ornantur significantes multiplicem praestantiam duplicis numinis. (19) Ipsa autem argumenta solis rationem locuntur. Namque simulachrum Adad insigne cernitur radiis inclinatis, quibus monstratur vim caeli in radiis esse solis qui demittuntur in terram. Adargatidis simulachrum sursum versum reclinatis radiis insigne est monstrando radiorum vi superne missorum enasci quaecunque terra progenerat. (20) Sub eodem simulachro species leonum sunt, eadem ratione terram esse monstrantes qua Phryges finxere Matrem Deum, id est terram, leonibus vehi. (21) Postremo potentiam solis ad omnium potestatum summitatem referri indicant theologi, qui in sacris hoc brevissima precatione demonstrant dicentes: Ἥλιε παντοκράτορ, κόσμου πνεῦμα, κόσμου δύναμις, κόσμου φῶς. (22) Solem esse omnia et Orpheus testatur his versibus: <poem> Κέκλυθι τηλεπόρου δίνης ἑλικαύγεα κύκλον οὐρανίαις στροφάλιγξι περίδρομον αἰὲν ἑλίσσων, ἄγλαε Ζεῦ Διόνυσε, πάτερ ποντου, πάτερ αἴης, Ἥλιε παγγενέτορ πανταίολε χρυσεοφεγγές. </poem> ===XXIV.=== (1) Hic cum Praetextatus fecisset loquendi finem, omnes in eum adfixis vultibus ammirationem stupore prodebant: dein laudare hic memoriam, ille doctrinam, cuncti religionem, adfirmantes, hunc esse unum archanae deorum naturae conscium, qui [p209]solus divina et adsequi animo et eloqui posset ingenio. (2) Inter haec Evangelus: Equidem, inquit, miror potuisse tantorum potestatem numinum conprehendi: verum, quod Mantuanum nostrum ad singula, cum de divinis sermo est, testem citatis, gratiosius est quam ut iudicio fieri putetur. (3) An ego credam, quod ille, cum diceret: ''Liber et alma Ceres'' pro sole ac luna, non hoc in alterius poetae imitationem posuit, ita dici audiens, cur tamen diceretur ignorans? (4) Nisi forte, ut Graeci omnia sua in inmensum tollunt, nos quoque etiam poetas nostros volumus philosophari: cum ipse Tullius, qui non minus professus est philosophandi studium quam loquendi, quotiens aut de natura deorum aut de fato aut de divinatione disputat, gloriam quam oratione conflavit incondita rerum relatione minuat. (5) Tum Symmachus: De Cicerone, Evangele, qui conviciis inpenetrabilis est, post videbimus: nunc, quia cum Marone nobis negotium est, respondeas volo, utrum poetae huius opera instituendis tantum pueris idonea iudices an alia illis altiora inesse fatearis? Videris enim mihi ita adhuc Virgilianos habere versus qualiter eos pueri magistris praelegentibus canebamus. (6) Immo pueri cum essemus, Symmache, sine iudicio mirabamur, inspicere autem vitia nec per magistros nec per aetatem licebat: quae tamen non pudenter quisquam negabit, cum ipse confessus sit. Qui enim moriens poema suum legavit igni quid nisi famae suae posteritati subtrahendo curavit? (7) [p210]Nec inmerito: eruuit quippe de se futura iudicia, si legeretur petitio deae precantis filio arma a marito cui soli nupserat nec ex eo prolem suscepisse se noverat, vel si mille alia multum pudenda seu in verbis modo Graecis modo barbaris seu in ipsa dispositione operis deprehenderentur. (8) Cumque adhuc dicentem omnes exhorruissent, subtexuit Symmachus: Haec est quidem, Evangele, Maronis gloria, ut nullius laudibus crescat, nullius vituperatione minuatur: verum ista quae proscindis defendere quilibet potest ex plebeia grammaticorum cohorte, ne Servio nostro, qui priscos, ut mea fert opinio, praeceptores doctrina praestat, in excusandis talibus quaeratur iniuria: sed quaero, utrum, cum poetica tibi in tanto poeta displicuerit, nervi tamen oratorii, qui in eodem validissimi sunt, placere videantur? (9) Haec verba primum Evangeli risus excepit. Deinde subiecit: Id hercle restat denique, ut et oratorem Virgilium renuntietis: nec mirum, cum et ad philosophos ambitus vester paulo ante provexerit. (10) Si in hac opinione es, inquit Symmachus, ut Maro tibi nihil nisi poeticum sensisse aestimetur, licet hoc quoque eidem nomen invideris: audi, quid de operis sui multiplici doctrina ipse pronuntiet. Ipsius enim Maronis epistola, qua conpellat Augustum, ita incipit: (11) ''Ego vero frequentes a te litteras accipio'', et infra: ''De Aenea quidem meo, si mehercle iam dignum auribus haberem tuis, libenter mitterem: sed tanta inchoata res est, ut paene vitio mentis tantum opus ingressus mihi videar, cum praesertim, ut scis, alia quoque studia ad id opus multoque potiora inpertiar.'' (12) Nec his Virgilii verbis copia rerum dissonat, quam plerique omnes litteratores [p211]pedibus inlotis praetereunt, tamquam nihil ultra verborum explanationem liceat nosse grammatico. Ita sibi belli isti homines certos scientiae fines et velut quaedam pomeria et effata posuerunt, ultra quae si quis egredi audeat, introspexisse in aedem deae a qua mares absterrentur existimandus sit. (13) Sed nos, quos crassa Minerva dedecet, non patiamur abstrusa esse adyta sacri poematis, sed archanorum sensuum investigato aditu doctorum cultu celebranda praebeamus reclusa penetralia. (14) Et ne videar velle omnia unus amplecti, spondeo violentissima inventa vel sensa rhetoricae in Virgiliano me opere demonstraturum: Eusebio autem, oratorum eloquentissimo, non praeripio de oratoria apud Maronem arte tractatum, quem et doctrina et docendi usu melius exequetur: reliquos omnes qui adestis impense precatus sim, ut quid vestrum quisque praecipuum sibi annotaverit de Maronis ingenio velut ex symbola conferamus. (15) Mirum in modum alacritatem omnibus qui aderant haec verba pepererunt, et adsurgens quisque in desiderium alios audiendi non vidit et se in idem munus vocandum. Itaque hortatu mutuo concitati in adsensum facile [p212]ac libenter animati sunt, intuentesque omnes Praetextatum orabant ut iudicium suum primus aperiret, ceteris per ordinem quem casus sedendi fecerat secuturis. (16) Et Vettius: Equidem inter omnia quibus eminet laus Maronis hoc assiduus lector ammiror, quia doctissime ius pontificium, tamquam hoc professus, in multa et varia operis sui parte servavit: et, si tantae dissertationi sermo non cesserit, promitto fore ut Virgilius noster pontifex maximus adseratur. (17) Post hunc Flavianus: Apud poetam nostrum, inquit, tantam scientiam iuris auguralis invenio, ut, si aliarum disciplinarum doctrina destitueretur, haec illum vel sola professio sublimaret. (18) Eustathius deinde: Maxime, inquit, praedicarem, quanta de Graecis cautus et tamquam aliud agens modo artifici dissimulatione modo professa imitatione transtulerit, ni me maior ammiratio de astrologia totaque philosophia teneret, quam parcus et sobrius operi suo nusquam reprehendendus aspersit. (19) Furius Albinus alterum fovens Praetextati latus, iuxtaque eum Caecina Albinus, ambo vetustatis adfectationem in Virgilio praedicabant, alter [p213]in versibus, Caecina in verbis. (20) Avienus: Non adsumam mihi, ait, ut unam aliquam de Virgilianis virtutibus audeam praedicare, sed audiendo quaecunque dicetis, si quid vel de his mihi videbitur vel iamdudum legenti annotandum visum est, oportunius proferam: modo memineritis a Servio nostro exigendum ut quicquid obscurum videbitur quasi litteratorum omnium longe maximus palam faciat. (21) His dictis et universo coetui conplacitis Praetextatus, cum in se conversa omnium ora vidisset: Philosophia, inquit, quod unicum est munus deorum et disciplina disciplinarum, honoranda est anteloquio: unde meminerit Eustathius primum sibi locum ad disserendum omni alia professione cedente concessum. Huic tu, mi Flaviane, succedes, ut et auditu vestro recreer et aliquanto silentio instaurem vires loquendi. (22) Inter haec servilis moderator obsequii, cui cura vel adolendi Penates vel struendi penum et domesticorum actuum ministros regendi, ammonet dominum familiam pro sollemnitate annui moris epulatam. (23) Hoc enim festo religiosae domus prius famulos instructis tamquam ad usum domini dapibus honorant: et ita demum [p214]patribus familias mensae apparatus novatur. Insinuat igitur praesul famulitii coenae tempus et dominos iam vocare. (24) Tum Praetextatus: Reservandus igitur est Virgilius noster ad meliorem partem diei, ut mane novum inspiciendo per ordinem carmini destinemus. Nunc hora nos ammonet ut honore vestro haec mensa dignetur. Sed et Eustathius et post hunc Nicomachus meminerint crastina dissertatione servari sibi anteloquii functionem. (25) Et Flavianus: Ex placita iam vos lege convenio, ut sequenti die Penates mei beari se tanti coetus hospitio glorientur. His cum omnes assensi esent, ad coenam, alio aliud de his quae inter se contulerant reminiscente adprobanteque, cum magna alacritate animi concesserunt. {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=Saturnalia/II|Liber II }} bwlgnsm47pgk8i5d1kd0sab06mkc96d 275134 275133 2026-08-07T18:09:06Z Demetrius Talpa 13304 Abrogans recensionem [[Special:Diff/275131|275131]] ab usore [[Special:Contributions/Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[User talk:Demetrius Talpa|Disputatio]]) 275134 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber VII }} {{Liber |Ante=Liber VI |AnteNomen= Saturnalia/VI|Liber VI |Post= |PostNomen= }} [p551] ===I.=== (1) Primis mensis post epulas iam remotis et discursum variantibus [p552]poculis minutioribus Praetextatus: Solet cibus, inquit, cum sumitur, tacitos efficere, potus loquaces: at nos et inter pocula silemus, tamquam debeat seriis vel etiam philosophis carere tractatibus tale convivium. (2) Et Symmachus: Verumne ita sentis, Vetti, ut philosophia conviviis intersit, et non tamquam censoria [p553]quaedam et plus nimio verecunda materfamilias penetralibus suis contineatur, nec misceat se Libero, cui etiam tumultus familiares sunt, cum ipsa huius sit verecundiae ut strepitum non modo verborum sed ne cogitationum quidem in sacrarium suae quietis admittat? (3) Doceat nos vel peregrina institutio et disciplina a Parthis petita: qui solent cum concubinis, non cum coniugibus, inire convivia, tamquam has et in vulgus produci et lascivire quoque, illas non nisi domi abditas tueri deceat tectum pudorem. (4) An ego censeam producendam philosophiam quo rhetorica venire ars et professio popularis erubuit? Isocrates enim Graecus orator qui verba prius libera sub numeros ire primus coegit, cum in convivio a sodalibus oraretur ut aliquid in medium de eloquentiae suae fonte proferret, hanc veniam deprecatus est. Quae praesens, [p554]inquit, locus et tempus exigit ego non calleo: quae ego calleo nec loco praesenti sunt apta nec tempori. (5) Ad haec Eustathius: Probo, Symmache, propositum tuum quo philosophiam ea quam maximam putas observatione veneraris, ut tantum intra suum penetral aestimes adorandam: sed si propter hoc a conviviis exulabit, procul hinc facessant et alumnae eius, honestatem dico et modestiam, nec minus cum sobrietate pietatem. Quam enim harum dixerim minus esse venerabilem? Ita fit ut ab eiusmodi coetibus relegatus matronarum talium chorus libertatem conviviorum solis concubinis, id est vitiis et criminibus, addicat. (6) Sed absit ut philosophia, quae in scholis suis sollicite tractat de officiis convivalibus, ipsa convivia reformidet: tamquam non possit rebus adserere quae solet verbis docere, aut nesciat servare modum cuius in omnibus humanae vitae actibus terminos ipsa constituit. Neque enim ita ad mensas invito philosophiam, ut non se ipsa moderetur, cuius disciplina est rerum omnium moderationem docere. (7) Ut ergo inter te et Vettium velut arbitrali [p555]iudicatione conponam, aperio quidem philosophiae tricliniorum fores, sed spondeo sic interfuturam, ne mensuram nocte sibi ac sectatoribus suis dispensationis excedat. (8) Tunc Furius: Quia te unicum, Eustathi, inquit, sectatorum philosophiae nostra aetas tulit, oratus sis ut modum dispensationis quam das ei convivanti nobis ipse patefacias. (9) Et Eustathius: Primum hoc eam scio servaturam, ut secum aestimet praesentium ingenia convivarum: et si plures peritos vel saltem amatores sui in convivii societate reppererit, sermonem de se patietur agitari: quia, velut paucae litterae mutae dispersae inter multas vocales in societatem vocis facile mansuescunt, ita rariores inperiti gaudentes consortio peritorum aut consonant, si qua possunt, aut rerum talium capiuntur auditu. (10) Si vero plures ab institutione disciplinae huius alieni sint, prudentibus, qui pauciores intererunt, sanciet dissimulationem sui, et patietur loquacitatem maiori parti amiciorem sociare, ne rara nobilitas a plebe tumultuosiore turbetur. (11) Et haec una est de philosophiae virtutibus, quia, cum orator non aliter nisi orando probetur, philosophus non minus tacendo pro tempore quam loquendo philosophatur. Sic ergo pauci qui aderunt doctiores in consensum rudis consortii salva et intra se quiescente veri notione migrabunt, ut omnis discordiae suspicio facessat. (12) Nec mirum si doctus faciet quod fecit quondam Pisistratus Athenarum tyrannus: qui cum filiis suis rectum dando consilium non optinuisset adsensum atque ideo esset in simultate cum liberis, ubi hoc aemulis causam fuisse gaudii comperit ex illa discordia sperantibus [p556]in domo regnantis nasci posse novitatem, universitate civium convocata ait succensuisse quidem se filiis non adquiescentibus patriae voluntati, sed hoc sibi postea visum paternae aptius esse pietati, ut in sententiam liberorum ipse concederet: sciret igitur civitas sobolem regis cum patre concordem. (13) Hoc commento spem detraxit insidiantibus regnantis quieti. Ita in omni vitae genere praecipueque in laetitia convivali omne quod videtur absonum in unam concordiam soni salva innocentia redigendum est. Sic Agathonis convivium, quia Socrates Phaedros Pausanias et Erysimachos habuit, sic ea coena quam Callias doctissimis dedit, Charmadam dico, Antisthenen et Hermogenen ceterosque his similes, verbum nullum nisi philosophum sensit. (14) At vero Alcinoi vel Didonis mensa, quasi solis apta deliciis, habuit haec Iopam illa *Polyphemum cithara canentes: nec deerant apud Alcinoum saltatores viri, et apud Didonem Bitias sic hauriens merum [p557]ut se totum superflua eius effusione prolueret. Nonne, si quis aut inter Phaeacas aut apud Poenos sermones de sapientia erutos convivalibus fabulis miscuisset, et gratiam illis coetibus aptam perderet et in se risum plane iustum moveret? Ergo prima eius observatio erit aestimare convivas. (15) Deinde, ubi sibi locum patere viderit, non de ipsis profunditatis suae inter pocula secretis loquetur, nec nodosas et anxias sed utiles quidem faciles quaestiones movebit. (16) Nam sicut inter illos qui exercitii genus habent in mediis saltare conviviis, si quis, ut se amplius exerceat, vel ad cursum vel ad pugilatum sodales lacessiverit, quasi ineptus relegabitur ab alacritate consortii: sic apud mensam, quando licet, aptis philosophandum est, ut crateri liquoris ad laetitiam nati adhibeatur non modo Nympharum sed Musarum quoque admixtione temperies. (17) Nam si, ut fateri necesse est, in omni conventu aut tacendum est aut loquendum, quaeramus, silentiumne conviviis an et oportunus sermo conveniat. Nam si, sicut apud Athenas Atticas Areopagitae tacentes iudicant, ita inter epulas oportet semper [p558]sileri, non est ultra quaerendum, inter mensas philosophandum necne sit. Si vero non erunt muta convivia, cur, ubi sermo permittitur, honestus sermo prohibetur, maxime cum non minus quam dulcedo vini hilarent verba convivium? (18) Nam, si Homeri latentem prudentiam scruteris altius, delinimentum illud quod Helena vino miscuit, <poem> Νηπενθές τ’ ἄχολόν τε κακῶν ἐπίληθον ἁπάντων, </poem> non herba fuit, non ex India sucus, sed narrandi oportunitas quae hospitem moeroris oblitum flexit ad gaudium. (19) Ulixis enim praeclara facinora filio praesente narrabat: <poem> Οἷον καὶ τόδ’ ἔρεξε καὶ ἔτλη καρτερὸς ἀνήρ. </poem> Ergo paternam gloriam et singula eius facta fortia dicendo animum filii fecit alacriorem, et ita credita est contra maerorem vino remedium miscuisse. (20) Quid hoc, inquis, ad philosophiam? Immo nihil tam cognatum sapientiae quam locis et temporibus aptare sermones personarum quae aderunt aestimatione in medium vocata. (21) Alios enim relata incitarunt exempla virtutum, alios beneficiorum, nonnullos modestiae, ut et qui aliter agebant saepe auditis [p559]talibus ad emendationem venirent. (22) Sic autem vitiis inretitos, si et hoc in conviviis exegerit loquendi ordo, feriet philosophia non sentientes, ut Liber pater thyrso ferit per obliquationem circumfusae hederae latente mucrone, quia non ita profitebitur in convivio censorem ut palam vitia castiget: (23) ceterum his obnoxii repugnabunt, et talis erit convivii tumultus, ut sub huiusmodi invitati videantur edicto: <poem> Quod superest, laeti bene gestis corpora rebus Procurate viri et pugnam sperate parati'', </poem> aut, ut Homerus brevius et expressius dixit, <poem> Νῦν δ’ ἔρχεσθ’ ἐπὶ δεῖπνον, ἵνα ξυνάγωμεν ἄρνα. </poem> (24) Ergo si oportunitas necessariae reprehensionis emerserit, sic a philosopho proficiscetur, ut et tecta et efficax sit. Quid mirum, si feriet sapiens, ut dixi, non sentientes, cum interdum sic reprehendat, ut reprehensus hilaretur, nec tantum fabulis suis sed interrogationibus quoque vim philosophiae nihil ineptum loquentis ostendet? (25) Hanc ergo nullus honestus actus locusve, coetus nullus excludat, quae ita se aptat ut ubique sic appareat necessaria tamquam abesse illam nefas fuerit. [p560] ===II.=== (1) Et Avienus: Novas mihi duas disciplinas videris inducere interrogandi vel etiam reprehendendi, ut alacritas utrimque his ad quos sermo est excitetur, cum dolor semper reprehensionem vel iustam sequatur: unde haec quae leviter attigisti fac quaeso enarrando planiora. (2) Primum, inquit Eustathius, hoc teneas volo, non de ea me reprehensione dixisse quae speciem accusationis habet, sed quae vituperationis instar est. Hoc Graeci σκῶμμα vocant, non minus quidem amarum quam accusatio, si inportune proferatur: sed a sapiente sic proferetur ut dulcedine quoque non careat. (3) Et ut prius tibi de interrogatione respondeam, qui vult amoenus esse consultor ea interrogat quae sunt interrogato facilia responsu, et quae scit illum sedula exercitatione didicisse. (4) Gaudet enim quisquis provocatur ad doctrinam suam in medium proferendam, quia nemo vult latere quod didicit, maxime si scientia quam labore quaesivit cum paucis illi familiaris et plurimis sit incognita, ut de astronomia vel dialectica ceterisque similibus. Tunc enim videntur consequi fructum laboris, cum adipiscuntur occasionem publicandi quae didicerant sine ostentationis nota, qua caret qui non ingerit sed invitatur ut proferat. (5) Contra magnae amaritudinis est, si coram multis aliquem interroges quod non opima scientia quaesivit. Cogitur enim aut negare se scire, quod extremum verecundiae damnum putant, aut respondere temere et fortuito se eventui veri falsive committere, unde saepe nascitur inscitiae proditio: et omne hoc infortunium pudoris sui inputat consulenti. (6) Nec non et qui obierunt maria et terras gaudent, cum de ignoto multis vel terrarum situ vel sinu maris interrogantur, libenterque respondent [p561]et describunt modo verbis modo radio loca, gloriosum putantes quae ipsi viderint aliorum oculis obicere. (7) Quid duces vel milites? quam fortiter a se facta semper dicturiunt, et tamen tacent arrogantiae metu? Nonne hi, si ut haec referant invitentur, mercedem sibi laboris aestimant persolutam, remunerationem putantes inter volentes narrare quae fecerint? (8) Adeo antem id genus narrationum habet quendam gloriae saporem, ut, si invidi vel aemuli forte praesentes sint, tales interrogationes obstrependo discutiant et alias inferendo fabulas prohibeant illa narrari quae solent narranti laudem creare. (9) Pericula quoque praeterita vel aerumnas penitus absolutas qui evasit ut referat gratissime provocatur: nam qui adhuc in ipsis vel paululum detinetur horret ammonitionem et formidat relatum. Id adeo Euripides expressit: <poem> Ὡς ἡδύ τοι σωθέντα μεμνῆσθαι πόνων. </poem> Adiecit enim σώθεντα, ut ostenderet post finem malorum gratiam relationis incipere. Et poeta vester adiciendo ''olim'' quid aliud nisi post emensa infortunia futuro tempore iuvare dicit memoriam sedati laboris: <poem> — Forsan et haec olim meminisse iuvabit? </poem> [p562] (10) Nec negaverim esse malorum genera quae non vult qui pertulit vel transacta meminisse, nec minus interrogatus offenditur quam cum in ipsis malis fuit: ut qui carnifices expertus est et tormenta membrorum, aut qui infaustas pertulit orbitates, vel cui nota quondam adflicta censoria est. Cave interroges, ne videaris obicere. (11) Illum saepe, si potes, ad narrandum provoca, qui recitando favorabiliter exceptus est, vel qui libere et feliciter legationem peregit, vel qui ab imperatore comiter affabiliterque susceptus est, vel si quis tota paene classe a piratis occupata seu ingenio seu viribus solus evasit, quia vix inplet desiderium loquentis rerum talium vel longa narratio. (12) Iuvat, si quem dicere iusseris amici sui repentinam felicitatem quam sponte non audebat vel dicere vel tacere modo iactantiae modo malitiae metu. (13) Qui venatibus gaudet interrogetur de silvae ambitu, de ambage lustrorum, de venationis eventu. Religiosus si adest, da illi referendi copiam, quibus observationibus meruerit auxilia deorum, quantus illi cerimoniarum fructus, quia et hoc genus religionis existimant, numinum beneficia non tacere: adde quia volunt et amicos se numinibus aestimari. (14) Si vero et senex praesens est, habes occasionem [p563]qua plurimum illi contulisse videaris, si eum interroges vel quae ad illum omnino non pertinent. Est enim huic aetati loquacitas familiaris. (15) Haec sciens Homerus quandam congeriem simul interrogantium Nestori fecit offerri: <poem> Ὦ Νέστορ Νηληϊάδην, σὺ δ’ ἀληθὲς ἔνισπε, πῶς ἔθαν’ ἀτρείδης εὐρυκρείων ἀγαμέμνον; ποῦ Μενέλαος ἔην; — ἢ οὐκ ἄργεος ἦεν Ἀχαιϊκοῦ. </poem> Tot loquendi semina interrogando congessit, ut pruritum senectutis expleret. (16) Et Virgilianus Aeneas gratum se ad omnia praebens Evandro varias illi narrandi occasiones ministrat. Neque enim de una re aut altera requirit, sed <poem> — ''singula laetus Exquiritque auditque virum monumenta priorum'', </poem> et Evander consultationibus captus scitis quam multa narraverit. ===III.=== (1) Haec dicentem favor excepit omnium. Sed mox subiecit Avienus: Vos omnes, qui doctorum doctissimi adestis, oraverim ut hortatu vestro Eustathius quae de scommate paulo ante dixerit animetur aperire. Omnibusque ad hoc provocantibus ille contexuit: (2) Praeter categoriam, quae ψόγος est, et praeter διαβολὴν, quae delatio est, sunt alia duo apud Graecos nomina, λοιδορία et σκῶμμα, quibus nec vocabula Latina reperio, nisi forte [p564]dicas leodoriam exprobrationem esse ac directam contumeliam: scomma enim paene dixerim morsum figuratum, quia saepe fraude vel urbanitate tegitur, ut aliud sonet aliud intellegas. (3) Nec tamen semper ad amaritudinem pergit, sed nonnumquam his in quos iacitur et dulce est. Quod genus maxime vel sapiens vel alias urbanus exercet, praecipue inter mensas et pocula, ubi facilis est ad iracundiam provocatio. (4) Nam sicut in praecipiti stantem vel levis tactus inpellit, ita vino vel infusum vel aspersum parvus quoque dolor incitat in furorem. Ergo cautius in convivio abstinendum scommate quod tectam intra se habet iniuriam. (5) Tanto enim pressius haerent dicta talia quam directae loedoriae, ut hami angulosi quam directi mucrones tenacius infiguntur: maxime quia dicta huiusmodi risum praestantibus movent, quo velut adsensus genere confirmatur iniuria. (6) Est autem loedoria huiusmodi: ''Oblitusne es quia salsamenta vendebas?'' Scomma autem, quod diximus saepe contumeliam esse celatam, tale est: ''Meminimus quando brachio te emungebas.'' Nam cum res eadem utrobique [p565]dicta sit, illud tamen loedoria est, quod aperte adiectum exprobratumque est: hoc scomma, quod figurate. (7) Octavius, qui natu nobilis videbatur, Ciceroni recitanti ait: ''Non audio quae dicis.'' Ille respondit: ''Certe solebas bene foratas habere aures.'' Hoc eo dictum est quia Octavius Libys oriundus dicebatur, quibus mos est aurem forare. (8) In eundem Ciceronem Laberius, cum ab [p566]eo ad consessum non reciperetur, dicentem: ''Reciperem te, nisi anguste sederemus'', ait mimus ille mordaciter: ''Atqui solebas duabus sellis sedere'', obiciens tanto viro lubricum fidei. Sed et quod Cicero dixit: ''nisi angusta sederemus'', scomma fuit in C. Caesarem, qui in senatum passim tam multos admittebat ut eos quattuordecim gradus capere non possent. (9) Tali ergo genere, quod fetum contumeliae est, abstinendum sapienti semper, ceteris in conviviis est. (10) Sunt alia scommata minus aspera, quasi edentatae beluae morsus, ut Tullius in consulem qui uno tantum die consulatum peregit: ''Solent'', inquit, ''esse flamines diales: modo consules diales habemus'', et in eundem: ''Vigilantissimus est consul noster, qui in consulatu suo somnum non vidit'', eidemque exprobranti sibi quod ad eum consulem non venisset: ''Veniebam'', inquit, ''sed nox me conprehendit.'' (11) Haec et talia sunt quae plus urbanitatis minus amaritudinis habent, ut sunt et illa de nonnullis corporis vitiis aut parum aut nihil gignentia doloris, ut si in calvitium cuiusquam [p567]dicas, vel in nasum seu curvam erectionem seu Socraticam depressionem. Haec enim quanto minoris infortunii sunt, tanto levioris doloris. (12) Contra oculorum orbitas non sine excitatione commotionis obicitur: quippe Antigonus rex Theocritum Chium, de quo iuraverat quod ei parsurus esset, occidit propter scomma ab eodem de se dictum. Cum enim quasi puniendus ad Antigonum raperetur, solantibus eum amicis ac spem pollicentibus quod omni modo clementiam regis experturus esset, cum ad oculos eius venisset, respondit: ''Ergo inpossibilem mihi dicitis spem salutis.'' [p568]Erat autem Antigonus uno orbatus oculo. Et inportuna urbanitas male dicacem luce privavit. (13) Nec negaverim philosophos quoque incurrisse nonnumquam per indignationem hoc genus scommatis. Nam cum regis libertus ad novas divitias nuper erectus philosophos ad convivium congregasset et inridendo eorum minutulas quaestiones scire se velle dixisset cur ex nigra et ex alba faba pulmentum unius coloris edatur, Aridices philosophus indigne ferens: ''Tu nobis'', inquit, ''absolve, cur et de albis et de nigris loris similes maculae gignantur.'' (14) Sunt scommata quae in superficie habent speciem contumeliae, sed interdum non tangunt audientes, cum eadem, si obnoxio dicantur, exagitant: ut contra sunt quae speciem laudis habent, et persona audientis efficit contumeliae [p569]plena. De priore prius dicam. (15) L. Quintus praetor de provincia nuper reverterat observata, quod mireris Domitiani temporibus, praeturae maxima castitate. Is cum aeger adsidenti amico diceret frigidas se habere manus, renidens ille ait: ''Atqui eas de provincia calidas paulo ante revocasti.'' Risit Quintus delectatusque est, quippe alienissimus a suspicione furtorum. Contra, si hoc diceretur male sibi conscio et sua furta recolenti, exacerbasset auditum. (16) Critobulum, famosae pulchritudinis adolescentem, Socrates cum ad conparationem formae provocaret, iocabatur, non inridebat. Certe si dicas consummatarum divitiarum vero: ''Tibi excito creditores tuos'', aut si nimis casto: ''Gratae sunt tibi meretrices, quia continua eas largitate ditasti'', uterque delectabuntur scientes his dictis suam conscientiam non gravari. (17) Sicut contra sunt quae sub specie laudis exagitant, sicut paulo ante divisi. Nam si timidissimo dixero: ''Achilli vel Herculi conparandus es'', aut famosae iniquitatis viro: ''Ego te Aristidi in aequitate praepono'', sine dubio verba laudem sonantia ad notam vituperationis [p570]suae uterque tracturus est. (18) Eadem scommata eosdem modo iuvare modo mordere possunt pro diversitate praesentium personarum. Sunt enim quae, si coram amicis obiciantur nobis, libenter audire possimus: uxore vero seu parentibus magistrisve praesentibus dici in nos aliquod scomma nolimus, nisi forte tale sit quod illorum censura libenter accipiat, ut si quis adolescentem coram parentibus vel magistris inrideat quod insanire possit continuis vigiliis lectionibusque nocturnis, aut uxore praesente quod stulte faciat uxorium se praebendo nec ullam elegantiam eligendo formarum. Haec enim et in quos dicuntur et praesentes hilaritate perfundunt. (20) Commendat scomma et conditio dicentis, si in eadem causa sit: ut si alium de paupertate pauper inrideat, si obscure natum natus obscure. Nam Tarseus Amphias cum ex hortulano potens esset et in amicum quasi degenerem [p571]nonnulla dixisset, mox subiecit: ''Sed et nos de isdem seminibus sumus'', et omnes pariter laetos fecit. (21) Illa vero scommata directa laetitia eum in quem dicuntur infundunt, si virum fortem vitupere quasi salutis suae prodigum et pro aliis mori volentem, aut si obieceris liberali quod res suas profundat minus sibi quam aliis consulendo. Sic et Diogenes Antisthenen Cynicum, magistrum suum, solebat veluti vituperando laudare. ''Ipse me'', aiebat, ''mendicum fecit ex divite et pro ampla domo in dolio fecit habitare.'' Melius autem ista dicebat quam si diceret: ''Gratus illi sum, quia ipse me philosophum et consummatae virtutis virum fecit.'' (22) Ergo, cum unum nomen scommatis sit, diversi in eo continentur effectus. Ideo apud Lacedaemonios inter cetera exactae vitae instituta hoc quoque exercitii genus a Lycurgo est institutum, ut adolescentes et scommata sine morsu dicere et ab aliis in se dicta perpeti discerent: ac si quis eorum in indignationem ob tale dictum prolapsus fuisset, ulterius ei in alterum dicere non licebat. (23) Cum ergo videas, mi Aviene (instituenda est enim adolescentia tua, quae ita docilis est ut discenda praecipiat), cum videas, inquam, [p572]anceps esse omne scommatum genus, suadeo in conviviis in quibus laetitiae insidiatur ira, ab huiusmodi dictis facessas et magis quaestiones convivales vel proponas vel ipse dissolvas. (24) Quod genus veteres ita ludicrum non putarunt, ut et Aristoteles de ipsis aliqua conscripserit et Plutarchus et vester Apuleius, nec contemnendum sit, quod tot philosophantium curam meruit. ===IV.=== (1) Et Praetextatus: Hoc quaestionum genus, cum et senilem deceat aetatem, cur soli iuveni suadetur? Quin agite, omnes qui adestis hic, apta convivio fabulemur, nec de cibatu tantum sed et si qua de natura corporum vel alia, praesente maxime Disario nostro, cuius plurimum ad hoc genus quaestionum poterit ars et doctrina conferre: sortiamurque, si videtur, ut per ordinem unusquisque proponat quam solvendam aestimet quaestionem. [p573]''">''> Hic adsensi omnes Praetextato anteloquium detulerunt, orantes ut, cum ipse coepisset, ceteris ex filo consultationis eius interrogandi constitueretur exemplum. (3) Tum ille: Quaero, inquit, utrum simplex an multiplex cibus digestu sit facilior: quia multos hunc, nonnullos illum sectantes videmus. Et est quidem superba et contumax et velut sui ostentatrix continentia: contra amoenam se et comem adpetentia vult videri. Cum ergo una censoria sit, delicata altera, scire equidem velim quae servandae aptior sit sanitati. Nec longe petendus adsertor est, cum Disarius adsit, qui quid conveniat corporibus humanis non minus callet quam ipsa natura fabricae huius auctor et nutrix. Dicas ergo velim, quid de hoc quod quaeritur medicinae ratio persuadeat. (4) Si me, Disarius inquit, aliquis ex plebe inperitorum de hac quaestione consuluisset, quia plebeia ingenia magis exemplis quam ratione capiuntur, ammonuisse illum contentus forem institutionis pecudum: quibus cum simplex et uniformis cibus sit, multo saniores sunt corporibus humanis, et inter ipsas illae morbis inplicantur quibus, ut altiles fiant, offae conpositae et quibusdam condimentis variae farciuntur. (5) Nec dubitaret posthac, cum advertisset [p574]animalibus simplici cibo utentibus familiarem sanitatem, aegrescere autem et inter illa quae saginam conposita varietate patiuntur, quia constat id genus alimoniae non magis copia quam varietate crudescere. (6) Fortasse illum attentiorem exemplo altero fecissem, ut consideraret nullum umquam fuisse medicorum circa curas aegrescentium tam audacis negligentiae ut febrienti varium et non simplicem cibum daret. Adeo constat quam facilis digestu sit uniformis alimonia, ut ei, vel cum infirma est natura, sufficiat. (7) Nec tertium defuisset exemplum, ita esse vitandam ciborum varietatem ut varia solent vina vitari. Quis enim ambigat eum qui diverso vino utitur in repentinam ruere ebrietatem necdum hoc potus copia postulante? (8) Tecum autem, Vetti, cui soli perfectionem disciplinarum omnium contigit optinere, non tam exemplis quam ratione tractandum est, quae et me tacente clam te esse non poterit. (9) Cruditates eveniunt aut qualitate suci in quem cibus vertitur, si non sit aptus humori qui corpus optinuit, aut ipsius cibi multitudine, non sufficiente natura ad omnia quae congesta sunt concoquenda. Ac primum de suci qualitate videamus. (10) Qui simplicem cibum sumit facile quo suco corpus eius vel gravetur vel iuvetur usu docente cognoscit. Nec enim ambigit cuius cibi qualitate possessus sit, cum unum sumpserit, et ita fit ut noxa, cuius causa deprehensa sit, facile vitetur. (11) Qui autem multiplici cibo alitur diversas patitur qualitates ex diversitate sucorum: nec concordant humores ex materiae varietate nascentes, nec efficiunt liquidum purumve sanguinem, in quem iecoris ministerio vertuntur, et in venas cum tumultu suo transeunt. Hinc morborum scaturigo, qui ex repugnantium sibi humorum [p575]discordia nascuntur. (12) Deinde quia non omnium quae esui sunt una natura est, non omnia simul coquuntur, sed alia celerius, tardius alia: et ita fit ut digestionum sequentium ordo turbetur. (13) Neque enim cibi quem sumimus una digestio est, sed, ut corpus nutriat, quattuor patitur digestiones: quarum unam omnes, vel ipsi quoque hebetes, sentiunt, alias occultior ratio deprehendit. Quod ut omnibus liqueat, paulo altius mihi causa repetenda est. (14) Quattuor sunt in nobis virtutes quae administrandam alimoniam receperunt, quarum una dicitur καθελκτικὴ, quae deorsum trahit cibaria confecta mandibulis. Quid enim tam crassam materiam per faucium angusta fulciret, nisi eam vis naturae occultior hauriret? (15) Hausta vero ut non continuo lapsu per omne corpus succedentibus sibi foraminibus pervium ad imum usque descendant, et talia qualia accepta sunt egerantur, sed salutare officium digestionis expectent, secundae hoc cura virtutis est, quam Graeci, qui retentatrix est, vocant καθεκτικήν. (16) Tertia, quia cibum in [p576]aliud ex alio mutat, vocatur ἀλλοιωτική. Huic obsecuntur omnes, quia ipsa digestionibus curat. (17) Ventris enim duo sunt orificia, quorum superius erectum recipit devorata et in follem ventris recondit. Hic est stomachus, qui paterfamilias dici meruit, quasi omne animal solus gubernans: nam si aegrescat, vita in ancipiti est titubante alimoniae meatu: cui natura tamquam rationis capaci velle ac nolle contribuit. Inferius vero demissum intestinis adiacentibus inseritur, et inde via est egerendis. (18) Ergo in ventre fit prima digestio virtute ἀλλοιωτικῇ in sucum vertente quicquid acceptum est, cuius faex retrimenta sunt quae per intestina, inferiore orificio tradente, labuntur: et officio quartae virtutis, cui ἀπεκκριτικὴ nomen est, procuratur egestio. (19) Ergo postquam in sucum cibus reformatur, hic iam iecoris cura succedit. Est autem iecur concretus sanguis, et ideo habet nativum calorem, quod confectum sucum vertit in sanguinem: et sicut cibum in sucum verti prima est, ita sucum transire in sanguinem secunda digestio est. (20) Hunc calor iecoris administratum per venarum fistulas in sua quaeque membra dispergit, parte quae ex digestis frigidissima est in lienem refusa, qui ut iecur caloris ita ipse frigoris domicilium est. (21) Nam ideo omnes dexterae partes validiores sunt et debiliores sinistrae, quia has regit calor visceris sui, illae [p577]contagione frigoris sinistra optinentis hebetantur. (22) In venis autem et arteriis, quae sunt receptacula sanguinis et spiritus, tertia fit digestio. Nam acceptum sanguinem quodammodo defaecant, et quod in eo aquosum est venae in vesicam refundunt: liquidum vero purumque et altilem sanguinem singulis totius corporis membris ministrant: et ita fit ut, cum cibum solus venter accipiat, alimonia eius dispersa per universos membrorum meatus ossa quoque et medullas et ungues nutriat et capillos. (23) Et haec est quarta digestio, quae in singulis membris fit, dum quod unicuique membro datum est ipsi membro fit nutrimentum. Nec tamen huic totiens defaecato retrimenta sua desunt, quae, cum membra omnia in sua sunt sanitate, per occultos evanescunt meatus. (24) Si qua vero pars corporis aegrescat, in ipsam quasi infirmiorem ultima illa quae diximus retrimenta labuntur, et hinc nascuntur morborum causa quae ῥεύματα medicis vocare mos est. (25) Si enim fuerit ultimi suci isto uberior multitudo, hanc a se repellit pars corporis illa quae sanior est, et sine dubio labitur in infirmam quae vires non habet repellendi: unde alieni receptio distendit locum in quem ceciderit, et hinc creantur dolores. Haec est ergo triplex causa vel podagrae vel cuiuslibet ex confluentia morbi: id est multitudo humoris, fortitudo membri a se repellentis, et recipientis infirmitas. (26) Cum igitur adseruerimus quattuor in corpore fieri digestiones, quarum altera pendet ex altera, et si praecedens fuerit impedita, nullus fit sequentis effectus: recurramus [p578]animo ad illam primam digestionem quae in ventre conficitur, et invenietur quid impedimenti ex multiformi nascatur alimoniae. (27) Diversorum enim ciborum diversa natura est: et sunt qui celerius, sunt qui tardius digeruntur. Cum ergo prima digestio vertit in sucum, quia non simul omnia accepta vertuntur, quod prius versum est, dum alia tardius vertuntur, acescit: et hoc saepe enim eructando sentimus. (28) Alia quoque, quibus tarda digestio est, velut ligna humida quae urgente igne fumum de se creant, sic et illa imminente igne naturae fumant, dum tardius concoquuntur: siquidem nec hoc sensum eructantis evadit. (29) Cibus autem simplex non habet controversam moram, dum simul in simplicem sucum vertitur: nec digestio ulla turbatur, dum omnes sibi stata momentorum dimensione succedunt. (31) Si quis autem (quia nihil inpatientius inperitia) rationes has dedignetur audire, aestimans non impediri digestionem nisi sola ciborum multitudine, nec velit de qualitate tractare: hic quoque multiformis alimonia deprehenditur causa morborum. Nam pulmentorum varietas recipit varia condimenta, quibus gula ultra quam naturae necesse est lacessitur: et fit inde congeries, dum pruritu desiderii amplius, vel certe de singulis parva libantur. (32) Hinc Socrates suadere solitus erat illos cibos potusve vitandos, qui ultra sitim famemve sedandam producunt adpetentiam. Denique vel propter hoc edendi varietas repudietur, quia plena est voluptatis, a qua seriis et studiosis cavendum est. Quid enim tam contrarium quam virtus et voluptas? (33) Sed modum disputationi facio, ne videar [p579]hoc ipsum in quo sumus, licet sobrium sit, tamen, quia varium est, accusare convivium. ===V.=== (1) Haec cum Praetextato et ceteris prona adsensione placuissent, Euangelus exclamavit: Nihil tam indignum toleratu quam quod aures nostras Graeca lingua captivas tenet, et verborum rotunditati adsentiri cogimur circumventi volubilitate sermonis qui ad extorquendam fides agit in audientes tyrannum. (2) Et quia his loquendi labyrinthis inpares nos fatemur, age, Vetti, hortemur Eustathium ut recepta contraria disputatione quicquid pro vario cibo dici potest velit communicare nobiscum, ut suis telis lingua violenta succumbat et Graecus Graeco eripiat hunc plausum, tamquam cornix cornici oculos effodiat. (3) Et Symmachus: Rem iocundam, Euangele, amarius postulasti. Audere enim contra tam copiose et eleganter inventa res est quae habeat utilem voluptatem, sed non tamquam ingeniis insidiantes et gloriosis tractatibus invidentes hoc debemus expetere. (4) Nec abnego potuisse me quoque [p580]tamquam palinodiam canere. Est enim rhetorica prolusio communes locos in utramvis partem inventorum alternatione tractare. Sed quia facilius Graecorum inventionibus a Graecis forte aliis relata respondent, te, Eustathi, oramus omnes ut sensa et inventa Disarii contrariis repellendo in integrum restituas exauctoratum conviviorum leporem. (5) Ille diu hoc a se officium deprecatus, ubi tot inpellentium procerum, quibus obviandum non erat, hortatui succubuit: Bellum, inquit, duobus mihi amicissimis cogor indicere, Disario et continentiae: sed ab auctoritate vestra tamquam ab edicto praetoris impetrata venia gulae patronum, quia necesse est, profitebor. (6) In primo speciosis magis quam veris, ut docebitur, exemplis paene nos Disarii nostri cepit ingenium. Ait enim pecudes simplici uti cibo, et ideo expugnari difficilius earum quam hominum sanitatem. Sed utrumque falsum probabo. (7) Nam neque simplex est animalibus mutis alimonia, nec ab illis quam a nobis morbi remotiores. Testatur unum varietas pratorum quae depascuntur, quibus herbae sunt amarae pariter et dulces, aliae sucum calidum aliae frigidum nutrientes, ut nulla culina possit tam diversa condire quam in herbis natura variavit. (8) Notus est omnibus Eupolis, inter elegantes habendus [p581]veteris comoediae poetas. Is in fabula quae inscribitur Αὶγες inducit capras de cibi sui copia in haec se verba iactantes: <poem> (9) Βοσκόμεθ’ ὗλης ἀπὸ παντοδαπῆς, ἐλάτης· πρίνου κομάρου τε, πτόρθους ἁπαλοὺς ἀποιρώγουσαι, καὶ πρὸς τούτοισιν ἔτ’ ἄλλα, κύτισόν τ’ ἠδὲ σφάκον εὐώδη καὶ σμίλακα τὴν πολύφυλλον, [p582]κότινον σχῖνον μελίαν πευκήν, ἁλίαν δρῦν, κιττὸν ἐρίκην πρόμαλον ῥάμνον φλόμον ἀνθρερικὸν κισθὸν φηγὸν θύμα θύμβραν. </poem> [p583] Videturne vobis ciborum ista simplicitas, ubi tot enumerantur vel arbusta vel frutices non minus suco diversa quam nomine? (10) Quod autem non facilius morbis homines quam pecudes occupentur, Homero teste contentus sum, qui pestilentiam refert a pecudibus inchoatam: quando morbus, antequam in homines posset inrepere, facilius captis pecoribus incubuit. (11) Sed et quanta sit mutis animalibus infirmitas vitae brevitas indicio est. Quod enim eorum quibus notitia nobis in usu est potest annos hominis aequare? nisi recurras forte ad ea, quae de corvis atque cornicibus fabulosa dicuntur, quos tamen videmus omnibus inhiare cadaveribus universisque seminibus insidiari, fructus arborum persequi: nam non minus edacitatis habent quam de longaevitate eorum opinio fabulatur. (12) Secundum, si bene recordor, exemplum est solere medicos aegris simplicem cibum offerre, non varium: cum hunc offeratis, ut opinor, non quasi digestu faciliorem, sed quasi minus adpetendum, ut horrore uniformis alimoniae edendi desiderium languesceret, quasi multis concoquendis per infirmitatem non sufficiente natura. Ideo, si quis aegrescentium vel de ipso simplici [p584]amplius adpetat, subducitis adhuc desideranti. Ideo vobis commento tali non qualitas sed modus quaeritur. (13) Quod autem in edendo sicut in potando suades varia vitari, habet latentis captionis insidias, quia nomine similitudinis coloratur. Ceterum longe alia potus alia ciborum ratio est. Quis enim umquam edendo plurimum mente sauciatus est, quod in bibendo contingit? (14) Fartus cibo stomacho vel ventre gravatur: infusus vino fit similis insano, opinor, quia crassitudo cibi uno in loco permanens expectat administrationem digestionis, et tunc demum membris sensim confectus inlabitur: potus, ut natura levior, mox altum petit, et cerebrum, quod in vertice locatum est, ferit fumi calentis aspergine. (15) Et ideo varia vina vitantur, ne res, quae ad possidendum caput repentina est, calore tam diverso quam subito consilii sedem sauciet. Quod aeque in cibi varietate metuendum nulla similitudo, ratio nulla persuadet. (16) In illa vero disputatione, qua digestionum ordinem sermone luculento et vario digessisti, illa omnia quae de natura humani corporis dicta sunt et nihil nocent propositae quaestioni et eloquenter dicta non abnego. Illi soli non adsentior quod sucos varios de ciborum varietate confectos dicis contrarios esse corporibus, cum corpora ipsa de contrariis qualitatibus fabricata sint. (17) Ex calido enim et frigido, de sicco et humido constamus. Cibus vero simplex cui adest sucum de se unius qualitatis emittit. Scimus autem similibus similia nutriri. Dic, quaeso, unde tres aliae qualitates corporis nutrientur? (18) Singula autem ad se similitudinem sui rapere testis Empedocles, qui ait: [p585]<poem> Ὡς γλυκὺ μὲν μάρπτε, πικρὸν δ’ ἐπὶ πικρον ὄρουσεν, ὀξὺ δ’ ἐπ’ ὀξὺ ἔβη, θερμὸν δ’ ἐποχεύετο θερμῷ. </poem> (19) Te autem saepe audio Hippocratis tui verba cum admiratione referentem: Εἰ ἓν ἦν ὁ ἄνθρωπος, οὐκ ἂν ἤλγεεν· ἀλγεῖ δὲ, οὐκ ἄρα ἓν ἐστί. Ergo si homo non unum, nutriendus est non ex uno. (20) Nam et deus omnium fabricator aerem quo circumfundimur et cuius spiramus haustu non simplicem habere voluit qualitatem, ut aut frigidus sit semper aut caleat, sed nec continuae siccitati nec perpetuo eum addixit humori, quia una nos non poterat qualitate nutrire de permixtis quattuor fabricatos. Ver ergo calidum fecit et humectum, sicca est aestas et calida, auctumnus siccus et frigidus, hiems humida pariter et frigida est. (21) Sic et elementa, quae sunt nostra principia, ex diversitatibus et ipsa constant et nos nutriunt. Est enim ignis calidus et siccus, aer humectus et calidus, aqua similiter humecta sed frigida, terra frigida pariter et sicca. Cur ergo nos ad uniformem cibum redigis, cum nihil nec in nobis nec circa nos nec in his de quibus sumus uniforme sit? (22) Quod autem acescere vel nonnumquam fumare in stomacho cibum vis adsignare varietati, ut credamus, pronunties oportet aut semper eum qui vario cibo utitur haec pati aut [p586]numquam illum pati qui simplicem sumit. Si vero et qui mensa fruitur copiosa hoc vitium saepe non sentit, et qui se uno cibo afficit saepe sustinet quod accusas, cur hoc varietati et non modo edacitati adsignas? Nam et de simplici avidus noxam patitur cruditatis, et in vario moderatus digestionis commodo fruitur. (23) At, inquies, ipsa inmoderatio ex ciborum varietate nascitur titillante gula et ad sumenda plura quam necesse est provocante. (24) Rursus ad ea quae iam dixi revolvor, cruditates de modo non de qualitate provenire. Modum vero servat qui sui potens est et in mensa Sicula vel Asiana: excedit inpatiens, etsi solis olivis aut olere vescatur. Et tam ille copiosus, si moderationem tenuit, sanitatis compos est, quam insanus fit ille cui merus sal cibus est, si hoc ipsum voraciter invaserit. (25) Postremo si in his quae sumimus varietatem noxiam putas, cur potionum remedia quae per os humanis visceribus infunditis ex tam contrariis ac sibi repugnantibus mixta conponitis? (26) Suco papaveris admiscetis euphorbium, [p587]mandragoram aliasque herbas conclamati frigoris pipere temperatis, sed nec menstruosis carnibus abstinetis inserentes poculis testiculos castrorum et venenata corpora viperarum, quibus admiscetis quicquid nutrit India, quicquid devehitur herbarum quibus Creta generosa est. (27) Cum ergo ad custodiam vitae hoc faciant remedia quod cibus, siquidem illa eam revocent iste contineat, cur illis providere varietatem laboras, istum squalori uniformitatis addicis? (28) Post omnia in voluptatem censura cothurnati sermoni invectus es, tamquam voluptas virtuti semper inimica sit, et non cum in luxum spreta mediocritate prolapsa est. Quid enim agit ipse servus non edendo nisi cogente fame nec potando praeter sitim nisi ut de utroque capiat voluptatem? Ergo [p588]voluptas non mox nomine ipso infamis est, sed fit modo utendi vel honesta vel arguenda. (29) Parum est, si excusata sit et non etiam laudetur voluptas. Nam cibus qui cum voluptate sumitur desiderio tractus in ventrem reconditur patula expectatione rapientem, et dum animose fruitur, mox eum concoquit: quod non ex aequo cibis evenit quos nulla sui dulcedo commendat. Quid ergo accusas varietatem quasi gulae irritamentum, cum salus sit hominis vigere adpetentiam, qua deficiente languescit et periculo fit propior? (30) Nam sicut in mari gubernatores vento suo, etiamsi nimius sit, contrahendo in minorem modum vela praetervolant, et flatum, cum est maior, coercent, sopitum vero excitare non possunt: ita et adpetentia, cum titillatur et crescit, rationis gubernaculo temperatur, si semel ceciderit, animal extinguitur. (31) Si ergo cibo vivimus et cibum adpetentia sola commendat, elaborandum nobis est commento varietatis ut haec semper provocetur, cum praesto sit ratio qua intra moderationis suae terminos temperetur. (32) Memineritis tamen lepido me convivio adesse, non anxio: nec sic admitto varietatem, ut luxum probem, ubi quaeruntur aestivae nives et hibernae rosae, et, dum magis ostentui quam usui servitur, silvarum secretum omne lustratur et peregrina maria sollicitantur. Ita enim fit ut, etiamsi sanitatem sumentium mediocritas [p589]observata non sauciet, ipse tamen luxus morum sit aegritudo. (33) His favorabiliter exceptis Disarius: Obsecutus es, inquit, Eustathi, dialecticae, ego medicinae. Qui volet eligere sequenda usum consulat, et quid sit utilius sanitati experientia docebit. ===VI.=== (1) Post haec Flavianus: Et alios quidem medicos idem dicentes semper audivi, vinum inter calida censendum, sed et nunc Eustathius, cum causas ebrietatis attingeret, praedicabat vini calorem. Mihi autem saepe hoc mecum reputanti visa est vini natura frigori propior quam calori: et in medium profero quibus ad hoc aestimandum trahor, ut vestrum sit de mea aestimatione iudicium. (2) Vinum, quantum mea fert opinio, sicut natura frigidum est, ita capax vel etiam adpetens fit caloris, cum calidis fuerit admotum. Nam et ferrum cum tactu sit frigidum, <poem> — ψυχρὸν δ’ ἕλε χαλκὸν ὀδοῦσιν, </poem> si tamen solem pertulerit, concalescit, et calor advena nativum frigus expellit. Hoc utrum ita esse ratio persuadeat requiramus. (3) Vinum aut potu interioribus conciliatur, aut fotu, ut superficiem curet, adhibetur. Cum infunditur cuti, quin frigidum sit nec medici infitias eunt: calidum tamen in interioribus praedicant, cum non tale descendat, sed admixtum calidis concalescat. (4) Certe respondeant volo, cur stomacho in lassitudinem degeneranti ad [p590]instaurandas constrictione vires offerant aegrescenti vinum, nisi frigore suo lassata cogeret et colligeret dissoluta? Et cum lasso, ut dixi, stomacho nihil adhibeant calidum, ne crescat ulterius lassitudo, a vini potu non prohibent, defectum in robur hac curatione mutantes. (5) Dabo aliud indicium accidentis vino quam ingeniti caloris. Nam si quis aconitum nesciens hauserit, non nego haustu eum meri plurimi solere curari. Infusum enim visceribus trahit ad se calorem et veneno frigido quasi calidum iam repugnat. Si vero aconitum ipsum cum vino tritum potui datum sit, haurientem nulla curatio a morte defendit. (6) Tunc enim vinum natura frigidum admixtione sui frigus auxit veneni, nec in interioribus iam calescit, qui non liberum sed admixtum alii, immo in aliud versum, descendit in viscera. (7) Sed et sudore nimio vel laxato ventre defessis vinum ingerunt, ut in utroque morbo constringat meatus. Insomnem medici frigidis oblinunt, modo papaveris suco modo mandragora vel similibus, in quibus est et vinum: nam vino somnus reduci solet, quod non nisi ingeniti frigoris testimonium est. (8) Deinde omnia calida Venerem provocant et semen excitant et generationi favent, hausto autem mero plurimo fiunt viri ad coitum pigriores: sed nec idoneum [p591]conceptioni serunt, qui vini nimietas, ut frigidi, facit semen exile vel debile. (9) Hoc vero vel manifestissimam aestimationis meae habet adsertionem, quod quaecumque nimium algentibus, eadem contingunt ebriis. Fiunt enim tremuli graves pallidi, et saltu tumultuantis spiritus artus suos et membra quatiuntur: idem corporis torpor ambobus, eadem linguae titubatio: multis autem et morbus ille quem παράλυσιν Graeci vocant sic nimio vino ut multo algore contingit. (10) Respicite etiam quae genera curationis adhibeantur ebriis. Nonne cubare sub multis operimentis iubentur, ut extinctus calor refoveatur? non et ad calida lavacra ducuntur? non illis unctionum tepore calor corporis excitatur? (11) Postremo qui fiunt crebro ebrii cito senescunt: alii ante tempus conpetentis aetatis vel calvitio vel canitie insigniuntur, quae non nisi inopia caloris eveniunt. (12) Quid aceto frigidius, quod culpatum vinum est? Solum enim hoc ex omnibus humoribus crescentem flammam violenter extinguit, dum per frigus suum calorem vincit elementi. (13) Nec hoc praetereo, quod ex fructibus, arborum illi sunt frigidiores quorum sucus imitatur vini saporem, ut mala seu simplicia seu granata vel cytonia, quae cotonia vocat Cato. [p592] Haec ideo dixerim, quod me saepe movit et exercuit mecum disputantem, quia in medium proferre volui, quid de vino aestimaverim sentiendum. Ceterum consultationem mihi debitam non omitto. Te enim, Disari, convenio, ut quaerendum mihi occurrit absolvas. (15) Legisse apud philosophum Graecum memini (ni fallor, ille Aristoteles fuit in libro quem de ebrietate conposuit) mulieres raro in ebrietatem cadere, crebro senes: nec causam vel huius frequentiae vel illius raritatis adiecit. Et quia ad naturam corporum tota haec quaestio pertinet, quam nosse et industriae tuae et professionis officium est, volo te causas rei quam ille sententiae loco dixit, si tamen philosopho adsentiris, aperire. (16) Tum ille: Recte et hoc Aristoteles, ut cetera: nec possum non adsentiri viro cuius inventis nec ipsa natura dissentit. Mulieres, inquit, raro ebriantur, crebro senes. Rationis plena gemina ista sententia, et altera pendet ex altera. Nam cum didicerimus quid mulieres ab ebrietate defendat, iam tenemus quid senes ad hoc frequenter inpellat: contrariam enim sortita naturam sunt muliebre corpus et corpus senile. (17) Mulier humectissimo est corpore. Docet hoc et levitas cutis et splendor, docent praecipue adsiduae purgationes superfluo exonerantes corpus humore. Cum ergo epotum vinum in tam largum ceciderit humorem, vim suam perdit et fit dilutius, nec facile crebri sedem ferit fortitudine eius extincta. (18) Sed et haec ratio iuvat sententiae veritatem: Quod muliebre corpus crebris purgationibus deputatum pluribus consertum [p593]est foraminibus, ut pateat in meatus et vias praebeat humori in egestionis exitium confluenti, per haec foramina vapor vini celeriter evanescit. (19) Contra senibus siccum corpus est, quod probat asperitas et squalor cutis. Unde et haec aetas ad flexum fit difficilior, quod est indicium siccitatis. Intra hos vinum nec patitur contrarietatem repugnantis humoris, et integra vi sua adhaeret corpori arido, et mox loca tenet quae sapere homini ministrant. (20) Dura quoque esse senum corpora nulla dubitatio est: et ideo ipsi etiam naturales meatus in membris durioribus obserantur, et hausto vino exhalatio nulla contingit, sed totum ad ipsam sedem mentis ascendit. (21) Hinc fit ut et sani senes malis ebriorum laborent, tremore membrorum, linguae titubantia, abundantia loquendi, iracundiae concitatione: quibus tam subiacent iuvenes ebrii quam senes sobrii. Si ergo levem pertulerint inpulsum vini, non accipiunt haec mala, sed incitant quibus aetatis ratione iam capti sunt. ===VII.=== (1) Probata omnibus Disarii disputatione subiecit Symmachus: Ut spectata est tota ratio quam de muliebris ebrietatis raritate Disarius invenitur, ita unum ab eo praetermissum est, nimio frigore quod in earum corpore est frigescere haustum vinum, et ita debilitari, ut vis eius quae elanguit nullum possit calorem, de quo nascitur ebrietas, excitare. (2) Ad haec Horus: Tu vero, Symmache, frustra opinaris frigidam mulierum esse naturam, quam [p594]ego calidiorem virili, si tibi volenti erit, facile probabo. (3) Humor naturalis in corpore, quando aetas transit pueritiam, fit durior et acuitur in pilos. Ideo tunc et pubes et genae et aliae partes corporis vestiuntur. Sed in muliebri corpore hunc humorem calore siccante fit inopia pilorum, et ideo in corpore sexus huius manet continuus splendor et levitas. (4) Est et hoc in illis indicium caloris, abundantia sanguinis, cuius natura fervor est: qui ne urat corpus, si insidat, crebra purgatione subtrahitur. Quis ergo dicat frigidas, quas nemo potest negare plenas caloris, quis sanguinis plenae sunt? (5) Deinde, licet urendi corpora defunctorum usus nostro seculo nullus sit, lectio tamen docet eo tempore quo igni dari honor mortuis habebatur, si quando usu venisset, ut plura corpora simul incenderentur, solitos fuisse funerum ministros denis virorum corporibus adicere singula muliebria: et unius adiutu, quasi natura flammei et ideo celeriter ardentis, cetera flagrabant. (6) Ita nec veteribus calor mulierum habebatur incognitus. Nec hoc tacebo, quod, cum calor semper generationis causa sit, feminae ideo celerius quam pueri fiunt idoneae ad generandum, qui calent amplius. Nam et secundum iura publica duodecimus annus in femina et quartus decimus in puero definit pubertatis aetatem. (7) Quid plura? nonne videmus mulieres, quando nimium frigus est, mediocri veste contentas nec ita operimentis plurimis involutas, ut viri solent, scilicet naturali calore contra frigus quod aer ingerit repugnante? (8) Ad haec renidens Symmachus: Bene, inquit, [p595]Horus noster temptat videri orator ex Cynico, qui in contrarium vertit sensus quibus potest muliebris corporis frigus probari. Nam quod pilis, ut viri, non obsidentur, inopia caloris est. Calor est enim qui pilos creat, unde et eunuchis desunt, quorum naturam nullus negaverit frigidiorem viris: sed et in corpore humano illae partes maxime vestiuntur, quibus amplius inest caloris. Leve autem est mulierum corpus quasi naturali frigore densetum: comitatur enim algorem densitas, levitas densitatem. (9) Quod vero saepe purgantur, non multi sed vitiosi humoris indicium est. Indigestum est enim et crudum quod egeritur, et quasi infirmum effluit, nec habet sedem, sed natura quasi noxium et magis frigidum pellitur. Quod maxime probatur, quia mulieribus, cum purgantur, etiam algere contingit: unde intellegitur frigidum esse quod effluit, et ideo in vivo corpore non manere quasi inopia caloris extinctum. (10) Quod muliebre corpus iuvabat ardentes viros, non caloris erat sed pinguis carnis et oleo similioris, quod non in illis contingeret ex calore. (11) Quod cito ammonentur generationis, non nimii caloris sed naturae infirmioris est: ut exilia poma celerius maturescunt, robusta serius. Sed si vis intellegere in generatione veram rationem caloris, considera viros longe diutius perseverare in generando quam mulieres in pariendo: et haec tibi sit indubitata probatio in utroque sexu vel frigoris vel caloris. Nam vis eadem in frigidiore corpore celerius extinguitur, in calidiore diutius perseverat. (12) Quod frigus aeris tolerabilius [p596]viris ferunt, facit hoc suum frigus: similibus enim similia gaudent. Ideo ne corpus earum frigus horreat facit consuetudo naturae quam sortitae sunt frigidiorem. (13) Sed de his singuli, ut volunt, iudicent. Ego vero ad sortem venio consulendi, et quod scitu dignum aestimo, ab eodem Disario quaero et mihi usque ad affectum nimium amico et cum in ceteris tum in his optime docto. (14) Nuper in Tusculano meo fui, cum vindemiales fructus pro annua sollemnitate legerentur. Erat videre permixtos rusticis servos haurire vel de expresso vel de sponte fluente mustum, nec tamen ebrietate capi. Quod in illis praecipue admirabar, quos inpelli ad insaniam parvo vino noveram. Quaero, quae ratio de musto ebrietatem aut tardam fieri faciat aut nullam? (15) Ad haec Disarius: Omne quod dulce est cito satiat, nec diuturnam desiderii sui fidem tenet, sed in locum satietatis succedit horror. In musto autem sola dulcedo est, suavitas nulla. Nam vinum cum in infantia est, dulce, cum pubescit, magis suave quam dulce est. (16) Esse autem harum duarum rerum distantiam certe Homerus testis est, qui ait: <poem> — Μέλιτι γλυκερῷ, καὶ ἡδέϊ οἴνῷ. </poem> Vocavit enim mel dulce et vinum suave. Mustum igitur cum necdum suave est, sed tantummodo dulce, horrore quodam tantum [p597]sumi de se non patitur quantum sufficiat ebrietati. (17) Addo aliud, naturali ratione ebrietati dulcedinem repugnare, adeo ut medici eos qui usque ad periculum distenduntur vino plurimo cogant vomere: et post vomitum contra fumum vini qui remansit in venis panem offerunt melle inlitum, et ita hominem ab ebrietatis malo dulcedo defendit. Ideo ergo non inebriat mustum in quo est sola dulcedo. (18) Sed et hoc de idonea ratione descendit, quod mustum grave est, et flatus et aquae permixtione et pondere suo cito in intestina delabitur ac profluit, nec manet in locis obnoxiis ebrietati: delapsum vero relinquit sine dubio in homine ambas qualitates naturae suae, quarum altera in flatu altera in aquae substantia est. (19) Sed flatus quidem quasi aeque ponderosus in ima delabitur, aquae vero qualitas non solum ipsa non inpellit in insaniam, sed et, si qua vinalis fortitudo in homine resedit, hanc diluit et extinguit. (20) Inesse autem aquam musto vel hinc docetur, quod, cum in vetustatem procedit, fit mensura minus sed acrius fortitudine, quia exhalata aqua qua molliebatur remanet vini sola natura cum fortitudine sua libera, nulla diluti humoris permixtione mollita. ===VIII.=== (1) Post haec Furius Albinus: Ego quoque pro virili portione Disarium nostrum inexercitum non relinquo. Dicas, quaeso, quae causa difficile digestu facit isicium, quod ab insectione ''insicium'' dictum amissione ''n'' littera postea quod nunc habet nomen [p598]optinuit, cum multum in eo digestionem futuram iuverit tritura tam diligens et quicquid grave erat carnis absumpserit consummationemque eius multa ex parte confecerit. (2) Et Disarius: Inde hoc genus cibi difficile digeritur, unde putas ei digestionem ante provisam. Levitas enim quam tritura praestitit facit ut innatet udo cibo quem in medio ventris invenerit, nec adhaereat cuti ventris de cuius calore digestio promovetur. (3) Sic et mox tritum atque formatum cum in aquam coicitur, natat. Ex quo intellegitur quod idem faciens in ventris humore subducit se digestionis necessitati et tam sero illic coquitur quam tardius conficiuntur quae vapore aquae quam quae igne solvuntur. Deinde, dum instantius teritur, multus ei flatus involvitur, qui prius in ventre consumendus est, ut tum demum conficiatur quod remansit de carne iam liberum. (4) Hoc quoque scire haveo, Furius inquit, quae faciat causa nonnullos carnes validiores facilius digerere quam tenues? Nam cum cito coquant offas bubulas, in asperis piscibus concoquendis laborant. (5) In his, Disarius ait, huius rei auctor est nimia in homine [p599]vis caloris: quae si idoneam materiam suscipit, libere congreditur et cito eam in concertatione consumit, levem modo praeterit ut latentem, modo in cinerem potius quam in sucum vertit: ut ingentia robora in carbonum frusta lucentia igne vertuntur, paleae si in ignem ceciderint, mox solum de eis cinerem restat videri. (6) Habes et hoc exemplum non dissonum, quod potentior mola ampliora grana confringit, integra illa quae sunt minutiora transmittit: vento nimio abies aut quercus avellitur, cannam nulla facile frangit procella. (7) Cumque Furius delectatus enarrantis ingenio plura vellet interrogare, Caecina se Albinus obiecit: Mihi quoque desiderium est habendi paulipser negotii cum tam facunda Disarii doctrina. Dic, oro te, quae facit causa, ut sinapi et piper, si adposita cuti fuerint, vulnus excitent et loca perforent, devorata vero nullam ventris corpori inferant laesionem? (8) Et Disarius: Species, inquit, et acres et calidae superficiem cui adponuntur exulcerant, quia integra virtute sua sine alterius rei admixtione utuntur ad noxam: sed si in ventrem receptae sint, solvitur vis earum ventralis humoris alluvione, qua fiunt dilutiores: deinde prius vertuntur in sucum ventris calore quam ut integrae possint nocere. (9) Caecina subiecit: Dum de calore loquimur, ammoneor rei [p600]quam semper quaesitu dignam putavi, cur in Aegypto, quae regionum aliarum calidissima est, vinum non calida sed, paene dixerim, frigida virtute nascatur? (10) Ad hoc Disarius: Usu tibi, Albine, compertum est aquas quae vel de altis puteis vel de fontibus hauriuntur fumare hieme, aestate frigescere. Quod fit non alia de causa nisi quod aere qui nobis circumfusus est propter temporis rationem calente frigus in terrarum ima demergitur et aquas inficit quarum in imo est scaturigo: et contra, cum aer hiemem praefert, calor in inferiora demergens aquis in imo nascentibus dat vaporem. (11) Quod ergo ubique alternatur varietate temporis, hoc in Aegypto semper est, cuius aer semper est in calore. Frigus enim ima petens vitium radicibus involvitur et talem dat qualitatem suco inde nascenti. Ideo regionis calidae vina calore caruerunt. (12) Tractatus noster, Albinus inquit, semel ingressus calorem non facile alio digreditur. Dicas ergo volo, cur qui in aquam descendit calidam, si senon moverit, minus uritur, sed si agitatu suo aquam moverit, maiorem sentit calorem, et totiens aqua urit amplius quotiens novus ei motus accesserit? (13) Et Disarius: Calida, inquit, quae adhaeserit nostro corpori mox praebet tactum sui mansuetiorem, vel quia cuti adsuevit vel quia frigus accepit a nobis: motus vero aquam novam semper ac novam corpori adplicat: [p601]et cessante adsuetudine, de qua paulo ante diximus, semper novitas auget sensum caloris. (14) Cur ergo, Albinus ait, aestate cum aer calidus flabro movetur, non calorem sed frigus adquirit? Eadem enim ratione et in hoc fervorem deberet motus augere. (15) Non eadem ratio, Disarius inquit, in aquae et aeris calore. Illa enim corporis solidioris est, et crassa materies cum movetur, integra vi sua superficiem cui admovetur invadit, aer motu in ventum solvitur et liquidior se factus agitatu flatus efficitur: porro ut flatus illud removet quod circumfusum nobis erat: erat autem circa nos calor: remoto igitur per flatum calore restat ut advenam sensum frigoris praestet agitatus. ===IX.=== (1) Interpellat Euangelus pergentem consultationem et: Exercebo, inquit, Disarium nostrum, si tamen minutis illis suis et rorantibus responsionibus satisfaciet consulenti. (2) Dic, Disari, cur qui ita se vertunt ut saepe in orbem rotentur et vertiginem capitis et obscuritatem patiuntur oculorum, postremo, si perseveraverint, ruunt, cum nullus alius motus corporis hanc ingerat necessitatem? (3) Ad haec Disarius: Septem, inquit, corporei motus sunt: aut enim accedit priorsum aut retrorsum recedit aut in dexteram laevamve divertitur aut sursum promovet aut deorsum aut orbiculatim rotatur. (4) Ex his septem motibus unus tantum [p602]in divinis corporibus invenitur, sphaeralem dico, quo movetur caelum, quo sidera, quo cetera moventur elementa. Terrenis animalibus illi sex praecipue familiares sunt, sed nonnumquam adhibetur et septimus. Sed sex illi ut directi ita et innoxii, septimus, id est qui gyros efficit, crebro conversu turbat et humoribus capitis involvit spiramentum quod animam cerebro quasi omnes sensus corporis gubernanti ministrat. (5) Hoc est autem spiramentum quod ambiens cerebrum singulis sensibus vim suam praestat, hoc est quod nervis et musculis corporis fortitudinem praebet. Ergo vertigine turbatum et simul agitatis humoribus oppressum languescit et ministerium suum deserit. Inde fit his qui raptantur in gyros hebetior auditus, visus obscurior. (6) Postremo nervis et musculis nullam ab eo virtutem quasi deficiente sumentibus totum corpus, quod iis sustinetur et in robur erigitur, desertum iam fulcimentis suis labitur in ruinam. (7) Sed contra haec omnia consuetudo, quam secundam naturam pronuntiavit usus, illos iuvat qui in tali motu saepe versantur. Spiramentum enim cerebri, quod paulo ante diximus, adsuetum rei iam non sibi novae non pavescit hunc motum nec ministeria sua deserit. Ideo consuetis etiam iste agitatus innoxius est. (8) [Et Euangelus:] Inretitum te iam, Disari, teneo, et si vere opinor, nusquam hodie effugies. Et alios enim in arte tibi socios et ipsum te audivi saepe dicentem cerebro non inesse sensum, sed ut ossa, ut dentes, ut capillos, ita et cerebrum esse sine sensu. Verumne est haec vos dicere solitos, an ut falsum refelles? (9) Verum, ait ille. Ecce iam clausus es. Ut enim concedam tibi praeter capillos in homine aliquid esse sine sensu, quod non facile persuasu est, tamen cur sensus omnes paulo ante dixisti a cerebro ministrari, cum cerebro non inesse sensum ipse fatearis? Potestne excusare huius [p603]contrarietatis ausum vel vestri oris nota volubilitas? (10) Et Disarius renidens: Retia quibus me involutum tenes nimis rara sunt, nimis patula: ecce me, Euangele, sine nisu inde exemptum videbis. (11) Opus naturae est ut sensum vel nimium sicca vel nimium humecta non capiant. Ossa dentes cum unguibus et capillis nimia siccitate ita denseta sunt ut penetrabilia non sint effectui animae qui sensum ministrat: adeps medulla et cerebrum ita in humore atque mollitie sunt ut eundem effectum animae quem siccitas illa non recipit mollities ista non teneat. (12) Ideo tam dentibus unguibus ossibus et capillis quam adipi medullis et cerebro sensus inesse non potuit. Et sicut sectio capillorum nihil doloris ingerit, ita, si secetur vel dens vel os seu adeps seu cerebrum seu medulla, aberit omnis sensus doloris. (13) Sed videmus, inquies, tormentis affici quibus sectantur ossa, torqueri homines et dolore dentium. Hoc verum esse quis abneget? Sed, ut os secetur, omentum quod inpositum est ossi cruciatum, dum sectionem patitur, inportat: quod cum medici manus transiit, os iam cum medulla quam continet habet indolentiam sectionis similem capillorum. Et cum dentium dolor est, non os dentis in sensu est, sed caro quae continet dentem. (14) Nam et unguis quantus extra carnem crescendo pergit sine sensus secatur: qui carni adhaeret iam facit, si secetur, dolorem non suo sed sedis suae corpore. Sicut capillus, dum superior secatur, nescit dolorem: si avellatur, sensum accipit a carne quam deserit. Et cerebrum, quod tactu sui hominem vel torquet vel frequenter interimit, non suo sensu sed vestitus sui, id est omenti, hunc inportat dolorem. (15) Ergo diximus quae in homine sine sensu sint, et quae hoc causa [p604]faciat indicatum est. Reliqua pars debiti mei de eo est, cur cerebrum, cum sensum non habeat, sensus gubernet. Sed de hoc quoque temptabo si potero esse solvendo. (16) Sensus, de quibus loquimur, quinque sunt: visus auditus odoratus gustus et tactus. Hi aut corporei sunt aut circa corpus, solisque sunt caducis corporibus familiares. Nulli enim divino corpori sensus inest, anima vero omni corpore, vel si divinum sit, ipsa divinior est: efrgo si dignitas divinorum corporum sensum dedignatur quasi aptum caducis, multo magis anima maiores est maiestatis quam ut sensu egeat. (17) Ut autem homo constet et vivum animal sit anima praestat, quae corpus inluminat. Porro inluminat inhabitando, et habitatio eius in cerebro est. Sphaeralis enim natura et ad nos de alto veniens partem in homine et altam et sphaeralem tenuit et quae sensu careat, qui non est animae necessarius. (18) Sed quia necessarius animali est, locat in cavernis cerebri spiramentum de effectibus suis: cuius spiramenti natura haec est ut sensus et ingerat et gubernet. (19) De his ergo cavernis quas ventres cerebri nostra vocavit antiquitas nascuntur nervorum septem συζυγίαι. Cui rei nomen quod ipse voles Latinum facito: nos enim συζυγίαν nervorum vocamus, cum bini nervi pariter emergunt et in locum certum desinunt. (20) Septem igitur nervorum συζυγίαι de cerebri [p605]ventre nascentes vicem inplent fistularum, spiramentum sensificum ad sua quaeque loca naturali lege ducentes, ut sensum vicinis et longe positis membris animalis infundant. (21) Prima igitur συζυγία nervorum talium petit oculos, et dat illis agnitionem specierum et discretionem colorum: secunda in aures se diffundit, per quam eis innascitur notitia sonorum: tertia naribus inseritur, vim ministrans odorandi: quarta palatum tenet, quo de gustatibus iudicatur: quinta vi sua omne corpus inplet, omnis enim pars corporis mollia et aspera, frigida et calida discernit. (22) Sexta de cerebro means stomachum petit, cui maxime sensus esse est necessarius, ut quae desunt adpetat, superflua respuat, et in homine sobrio se ipse moderetur. Septima συζυγία nervorum infundit sensum spinali medullae, quae hoc est animali quod est navi carina, et adeo usu aut dignitate praecipua est ut longum cerebrum a medicis sit vocata. (23) Ex hac denique, ut ex cerebro, diversi nascuntur meatus virtutem tribus animae propositis ministrantes. Tria sunt enim, quae ex animae providentia accipit corpus animalis: ut vivat, ut decore vivat, et ut inmortalitas illi successione quaeratur. (24) His tribus propositis, ut dixi, animae per spinalem medullam praebetur effectus. Nam cordi et iecori et spirandi ministeriis, quae omnia ad vivendum pertinet, vires de spinalibus quos dixi meatibus ministrantur: nervis etiam manuum pedum aliarumve partium, per quas decore vivitur, virtus inde praestatur: et ut ex his successio procuretur, nervi ex eadem spinali medulla pudendis et matrici, ut suum opus inpleant, ministrantur. (25) Ita nulla in homine pars corporis sine spiramento quod in ventre cerebri locatum est et sine spinalis medullae beneficio constat. Sic ergo fit ut, cum ipsum cerebrum sensu careat, sensus tamen a cerebro in omne corpus proficiscatur. (26) Euge, Graeculus noster, Euangelus ait, tam plane nobis ostendit res opertu naturae tectas, ut quicquid sermo descripsit oculis videre videamur. [p606]Sed Eustathio iam cedo, cui praecipui consulendi locum. (27) Eustathius: Modo vel vir omnium disertissimus Eusebius vel quicunque volent alii ad exercitum consultationis accedant, nos postea liberiore otio congrediemur. ===X.=== (1) Ergo, ait Eusebius, habendus mihi sermo est, Disari, tecum de aetate cuius ianuam iam paene ambo pulsamus. Homerus, cum senes πολιοκροτάφους vocat, quaero, utrum ex parte poetico more totum caput significare velit, an ex aliqua ratione canos huic praecipue parti capitis adsignet? (2) Et Disarius: Et hoc divinus ille vates prudenter, ut cetera. Nam pars anterior capitis humidior occipitio est, et inde crebro solet incipere canities. Et si pars anterior, ait ille, humidior est, cur calvitium patitur, quod non nisi ex siccitate contingit? (3) Oportuna, inquit Disarius, obiectio, sed ratio non obscura est. Partes enim priores capitis fecit natura rariores, ut quicquid superflui aut fumei flatus circa cerebrum fuerit evanescat per plures meatus: unde videmus in siccis defunctorum capitibus velut quasdam suturas quibus hemisphaeria, ut ita dixerim, capitis alligantur. Quibus igitur illi meatus fuerint ampliores, humorem siccitate mutant et ideo tardius canescunt, sed non calvitio carent. (4) Si ergo siccitas calvos efficit, et posteriora capitis sicciora esse dixisti, cur calvum occipitium numquam videmus? (5) Ille respondit: Siccitas occipitii non ex vitio sed ex natura est: ideo omnibus sicca sunt occipitia. Ex illa autem siccitate calvitium nascitur quae per malam temperiem, quam Graeci δυσκρασίαν solent vocare, contingit. (6) Unde capillos [p607]crispi, quia ita temperati sunt ut capite sicciore sint, tarde canescunt, cito in calvitium transeunt: contra qui capillo sunt rariore non eo facile nudantur nutriente humore, quod φλέγμα vocitatur, sed fit illis cita canities: nam ideo albi sunt cani, quia colorem humoris quo nutriuntur imitantur. (7) Si ergo senibus abundantia humoris capillos in canitiem tinguit; cur senecta opinionem exactae siccitatis accepit? (8) Quia senecta, inquit ille, extincto per vetustatem naturali calore fit frigida, et ex illo frigore gelidi et superflui nascuntur humores. Ceterum liquor vitalis longaevitate siccatus est: inde senecta sicca est inopia naturalis humoris, humecta est abundantia vitiosi ex frigore procreati. (9) Hinc est quod et vigiliis aetas gravior afficitur, quia somnus, qui maxime ex humore contingit, de naturali nascitur: sicut est multus in infantia, quae humida est abundantia non superflui sed naturalis humoris. (10) Eadem ratio est quae pueritiam canescere non patitur, cum sit humectissima, quia non ex frigore nato phlegmate humida est, sed illo naturali et vitali humore nutritur. Ille enim humor, qui aut de aetatis frigore nascitur aut cuiuslibet vitiositatis occasione contrahitur ut superfluus ita et noxius est. (11) Hunc videmus in feminis, nisi crebro egeratur, extrema minitantem: [p608]hunc in eunuchis debilitatem tibiis ingerentem, quarum ossa quasi semper in superfluo humore natantia naturali vigore caruerunt et ideo facile intorquentur, dum pondus superpositi corporis ferre non possunt, sicut canna pondere sibi inposito curvatur. (12) Et Eusebius: Quoniam nos a senectute usque ad eunuchos traxit superflui humoris disputatio, dicas volo, cur ita acutae vocis sint ut saepe mulier an eunuchus loquatur, nisi videas, ignores? (13) Id quoque facere superflui humoris abundantiam ille respondit. Ipse enim ἀρτηρίαν, per quam sonus vocis ascendit, efficiens crassiorem angustat vocis meatum: et ideo vel feminis vel eunuchis vox acuta est, viris gravis, quibus vocis transitus habet liberum et ex integror patentem meatum. (14) Nasci autem in eunuchis et in feminis ex pari frigore parem paene inportuni humoris abundantiam etiam hinc liquet, quod utrumque corpus saepe pinguescit: certe ubera prope similiter utrique grandescunt. ===XI.=== (1) His dictis cum ad interrogandum ordo Servium iam vocaret, naturali pressus ille verecundia usque ad proditionem coloris erubuit. (2) Et Disarius: Age, Servi non solum adolescentium qui tibi aequaevi sunt sed senum quoque omnium doctissime, commascula frontem, et sequestrata verecundia, quam in te [p609]facies rubore indicat confer nobiscum libere quod occurrerit, interrogationibus tuis non minus doctrinae collaturus quam si aliis consulentibus ipse respondeas. (3) Cumque diutule tacentem crebris ille hortatibus excitaret: Hoc, inquit Servius, ex te quaero, quod mihi contigisse dixisti, quae faciat causa, ut rubor corpori ex animi pudore nascatur? (4) Et ille: Natura, inquit, cum quid ei occurrit honesto pudore dignum, imum petendo penetrat sanguinem, quo commoto atque diffuso cutis tinguitur, et inde nascitur rubor. (5) Dicunt etiam physici quod natura pudore tacta ita sanguinem ante se pro velamento tendat ut videmus quemque erubescentem manum sibi ante faciem frequenter opponere. Nec dubitare de his poteris, cum nihil aliud sit rubor nisi color sanguinis. (6) Addit Servius: Et qui gaudent cur rubescunt? Et Disarius: Gaudium, inquit, extrinsecus contingit: ad hoc animoso occursu natura festinat, quam sanguis comitando quasi alacritate integritatis suae compotem tinguit cutem, et inde similis color nascitur. (7) Idem refert: Contra qui metuunt qua ratione pallescunt? Nec hoc, Disarius ait, in occulto est: natura enim, cum quid de extrinsecus contingentibus metuit, in altum tota demergitur: sicut nos quoque, cum timemus, latebras et loca nos occulentia quaerimus. (8) Ergo tota descendens, ut lateat, trahit secum sanguinem, quo velut curru semper vehitur. Hoc demerso humor dilutior cuti remanet, et inde pallescit. Ideo timentes et tremunt, qui virtus animae introrsum fugiens nervos relinquit [p610]quibus tenebatur fortitudo membrorum, et inde saltu timoris agitantur. (9) Hinc et laxamentum ventris comitatur timorem, quia musculi quibus claudebantur retrimentorum meatus fugientis introrsum animae virtute deserti laxeant vincula quibus retrimenta usque ad digestionis oportunitatem continebantur. (10) Servius his dictis venerabiliter adsensus obticuit. ===XII.=== (1) Tunc Avienus: Quia me ordo, ait, ad similitudinem consultationis adplicat, reducendus mihi est ad convivium sermo qui longius a mensa iam fuerat evagatus et ad alias transierat quaestiones. (2) Saepe adposita salita carne, quam ''laridum'' vocamus, ut opinor quasi large aridum, quaerere mecum ipse constitui, qua ratione carnem ad diuturnitatem usus admixtio salis servet. Hoc licet aestimare mecum possim, malo tamen ab eo qui corporibus curat certior fieri. (3) Et Disarius: Omne corpus suapte natura dissolubile et marcidum est et, nisi quodam vinculo contineatur, facile defluit. Continetur autem, quamdiu inest anima, reciprocatione aeris, qua vegetantur conceptacula spiritus, dum semper novo spirandi nutriuntur alimento. (4) Hoc cessante per animae discessum membra marcescunt, et omne pondere suo conflictum corpus obteritur: tum sanguis etiam, qui, quamdiu fuit compos caloris, dabat membris vigorem, calore discedente versus in saniem non manet intra venas, sed foras exprimitur: atque ita laxatis spiramentis effluit tabes faeculenta. (5) Id fieri sal admixtus corpori prohibet. Est enim natura siccus et calidus, et fluxum quidem corporis calore contrahit, humorem vero siccitate vel coercet vel exorbet. Certe humorem sale differri sive consumi fit hinc cognitu facile, quod, si duos panes pari magnitudine feceris, unum sale aspersum, sine sale alterum, invenies indigentem salis pondere propensiorem, scilicet humore in eo per salis penuriam permanente. (6) Et hoc a Disario meo quaesitum volo, cur [p611]defaecatum vinum validius sit viribus, sed infirmius ad permanendum, et tam bibentem cito permovet quam ipsum, si manserit, facile mutatur? (7) Quod cito, inquit Disarius, permovet, haec ratio est, quia tanto penetrabilius efficacior in venas bibentis quanto fit liquidius faece purgata. Ideo autem facile mutatur, quod nullo firmamento nixum undique sui ad noxam patet. Faex enim vino sustinendo et alendo et viribus sufficiendis quasi radix eius est. (8) Et hoc quaero, Avienus ait: Cur faex in imo subsidit omnium nisi mellis: mel solum est quod in summum faecem expuat? Ad hoc Disarius: Faecis materia ut spissa atque terrena ceteris laticibus pondere praestat, melle vincitur. Ideo in illis gravitate devergens ad fundum decidit, in melle vero ut levior de loco victa sursum pellitur. (9) Quoniam ex his quae dicta sunt ingerunt se similes quaestiones: Cur, Disari, ita mel et vinum diversis aetatibus habentur optima, mel quod recentissimum, vinum quod vetustissimum? unde est et illud proverbium quo utuntur gulones: ''Mulsum quod probe temperes miscendum esse novo Hymettio et [p612]vetulo Falerno.'' (10) Propterea, inquit ille, quia inter se ingenio diversa sunt. Vini enim natura humida est, mellis arida. Si dicto meo addubitaveris, medicinae contemplator effectum. Nam quae udanda sunt corporis vino foventur, quae siccanda sunt melle deterguntur. Igitur longinquitate temporis de utroque aliquid exorbente vinum meracius fit, mel aridius: et ita mel suco privatur ut vinum aqua liberatur. (11) Nec hoc quod sequitur dissimile quaesitis est: Cur, si vas vini atque olei diutule semiplena custodias, vinum ferme in acorem corrumpitur, oleo contra sapor suavior conciliatur? (12) Utrumque, Disarius ait, verum est. In illud enim vacuum quod superne liquido caret aer advena incidit, qui tenuissimum quemque humorem elicit et exorbet: eo siccato vinum quasi spoliatum viribus, prout ingenio imbecillum aut validum fuit, vel acore exasperatur vel austeritate restringitur, oleum autem superfluo humore siccato, velut mucore qui in eo latuit absterso, acquirit novam suavitatem saporis. (13) Rursus ait Avienus: Hesiodus, cum ad medium dolii perventum est, conpercendum, et [p613]ceteris eius partibus ad satietatem dicit abutendum, optimum vinum sine dubio significans quod in dolii medietate consisteret. Sed et hoc usu probatum est, in oleo optimum esse quod supernatat, in melle quod in imo est. Quaero igitur cur oleum quod in summo est, vinum quod in medio, mel quod in fundo, optima esse credantur? (14) Nec cunctatus Disarius ait: Mel quod optimum est reliquo ponderosius est, in vase igitur mellis pars quae in imo est utique praestat pondere, et ideo supernante pretiosior est: contra in vase vini pars inferior admixtione faecis non modo turbulenta sed et sapore deterior est, pars vero summa aeris vicinia corrumpitur, cuius admixtione fit dilutior. (15) Unde agricolae dolia, non contenti sub tecto reposuisse, defodiunt et operimentis extrinsecus inlitis muniunt removentes in quantum fieri potest a vino aeris contagionem, a quo tam manifeste laeditur ut vix se tueatur in vase pleno et ideo aeri minus pervio. (16) Ceterum si inde hauseris et locum aeris admixtioni patefeceris, reliquum quod remansit omne corrumpitur. Media igitur pars quantum a confinio summi utriusque tantum a noxa remota est quasi nec turbulenta nec diluta. (17) Adiecit Avienus: Cur eadem potio meracior videtur ieiuno quam ei qui cibum sumpsit? Et ille: Venas inedia vacuefacit, saturitas obstruit. Igitur cum potio per inanitatem penitus influit, quia non obtusas cibo venas invenit neque fit admixtione dilutior, et per vacuum means gustatu fortiore sentitur. (18) Hoc quoque sciendum mihi est, Avienus ait: Cur qui esuriens biberit aliquantulum famem sublevat, qui vero sitiens cibum sumpserit [p614]non solum non domat sitim sed magis magisque cupidinem potus accendit? (19) Nota est, inquit Disarius, causa. Nam liquori quidem nihil officit quin sumptus ad omnes corporis partes quoquo versus permanet et venas conpleat, et ideo inedia quae inanitatem fecerat accepto potus remedio quasi iam non in totum vacua recreatur: cibatus vero, utpote concretior et grandior, in venas non nisi paulatim confectus admittitur; ideo sitim quam repperit nullo solatio sublevat, immo quicquid foris humoris nactus est exorbet, et inde penuria eius, quae sitis vocatur, augetur. (20) Nec hoc mihi, Avienus ait, ignoratum relinquo: Cur maior voluptas est, cum sitis potu extinguitur, quam cum fames sedatur cibo? Et Disarius: Ex praedictis hoc quoque licet. Nam potionis totus haustus in omne corpus simul penetrat et omnium partium sensus facit unam maximam et sensibilem voluptatem: cibus autem exiguo subministratu paulatim penuriam consolatur; ideo voluptas eius multifariam comminuitur. (21) Hoc quoque, si videtur, addo quaesitis: Cur qui avidius vorant facilius satias capit quam qui eadem quietius ederint? Brevis est, inquit, illa responsio. Nam ubi avide devoretur, tunc multus aer cum edulibus infertur propter hiantium rictus et crebritatem respirandi; igitur ubi aer venas conplevit, ad obiciendum fastidium pro cibo pensatur. (22) Ni molestus tibi sum, Disari, patere plus nimio ex discendi cupidine garrientem, et dicas, quaeso, cur edulia satis calida facilius conprimimus ore quam manu sustinemus, et si quid eorum plus [p615]fervet quam ut diutius mandi possit, illico devoramus, et tamen alvus non perniciose uritur? (23) Et ille: Intestinus calor qui in alvo est, quasi multo maior vehementiorque, quicquid calidum accipit magnitudine sua circumvenit ac debilitat. Ideo praestat, si quid ori fervidum admoveris, non, ut quidam faciunt, hiare, ne novo spiritu fervori vires ministres, sed paulisper labra conprimere, ut maior calor, qui de ventre etiam ori opitulatur, conprimat minorem calorem. Manus autem, ut rem fervidam ferre possit, nullo proprio iuvatur calore. (24) Iamdudum, inquit Avienus, nosse haveo, cur aqua quae obsita globis nivium perducitur ad nivalem rigorem minus in potu noxia est, quam ex ipsa nive aqua resoluta? Scimus enim quot quantaeque noxae epoto nivis humore nascantur. (25) Et Disarius: Addo aliquid a te quaesitis. Aqua enim ex nive resoluta, etiamsi igne calefiat et calida bibatur, aeque noxia est ac si epota sit frigida. Ergo non solo rigore nivalis aqua perniciosa est, sed ob aliam causam, quam non pigebit aperire auctore Aristotele qui in physicis quaestionibus suis hanc posuit et in hunc sensum, ni fallor, absolvit. (26) ''Omnis aqua'', inquit, ''habet in se aeris tenuissimi portionem quo salutaris est, habet et terream faecem qua est corpulenta post terram. Cum ergo aeris frigore et [p616]gelu coacta coalescit, necesse est per evaporationem velut exprimi ex ea auram illam tenuissimam, qua discedente conveniat in coagulum sola terrea in se remanente natura. Quod hinc apparet, quia, cum fuerit eadem aqua solis calore resoluta, minor modus eius reperitur quam fuit antequam congelasceret: deest quod evaporatio solum in aqua salubre consumpsit.'' (27) Nix ergo, quae nihil aliud est quam aqua in aere denseta, tenuitatem sui, cum denseretur, amisit, et ideo ex eius resolutae potu diversa morborum genera visceribus inseminantur. (28) Nominatum gelu veteris, quae me solebat agitare, ammonuit quaestionis, cur vina aut numquam aut rarenter congelascant ceteris ex magna parte humoribus nimietate frigoris cogi solitis? Num quia vinum semina quaedam in se caloris habet (et ob eam rem Homerus dixit αἴθοπα οἶνον, non, ut quidam putant, propter colorem), an alia quaepiam causa est? quam quia ignoro, scire cupio. (29) Ad haec Disarius: Esto, vina naturali muniantur calore: ne oleum minus ignitum est, aut minorem vim in corporibus calefactandis habet? et tamen gelu stringitur. Certe si putas ea quae calidiora sunt difficilius congelascere, congruens erat nec oleum concrescere et ea quae frigidiora sunt facile gelu cogi: acetum autem omnium maxime frigorificum est, atque id tamen numquam gelu stringitur. (30) Num igitur magis oleo causa est coaguli celerioris quod et levigatius et [p617]spissius est? faciliora enim ad coeundum videntur quae levatiora densioraque sunt: vino autem non contingit tanta mollities, et est quam oleum multo liquidius: acetum vero et liquidissimum inter ceteros humores, et tanto est acerbius ut sit acore tristificum, et exemplo marinae aquae, quae ipsa quoque amaritudine sui aspera est, numquam gelu contrahitur. (31) Nam quod Herodotus historiarum scriptor contra omnium ferme qui haec quaesiverunt opinionem scripsit mare Bosphoricum, quod et Cimmericum appellat, earumque partium mare omne, quod Scythicum dicitur, id gelu constringi et consistere, aliter est ac putatur. (32) Nam non marina aqua contrahitur, sed quia plurimum in illis regionibus fluviorum est et paludum in ipsa maria influentium, superficies maris cui dulces aquae innatant congelascit, et incolumi aqua marina videtur in mari gelu, sed de advenis undis coactum. (33) Hoc et in Ponto fieri videmus, in quo frusta quaedam et, ut ita dixerim, prosiciae gelidae feruntur contractae de fluvialium vel palustrium undarum multitudine, in quas licet frigori quasi levatiores marina. (34) Plurimum autem aquarum talium influere Ponto, [p618]et totam superficiem eius infectam esse dulci liquore, praeter quod ait Salustius: ''Mare Ponticum dulcius quam cetera'', est hoc quoque testimonio quod, si in Pontum vel paleas vel ligna seu quaecumque natantia proieceris, foras extra Pontum feruntur in Propontidem atque ita in mare quod adluit Asiae oram, cum constet in Pontum influere maris aquam, non effluere de Ponto. (35) Meatus enim qui solus de oceano receptas aquas in maria nostra transmittit in freto est Gaditano quod Hispaniam Africamque interiacet, et sine dubio inundatio ipsa per Hispaniense et Gallicanum litora in Tyrrhenum prodit: inde Hadriaticum mare facit, ex quo dextra in Parthenium laeva in Ionium et directim in Aegaeum pergit, atque ita ingreditur in Pontum. (36) Quae igitur ratio facit ut rivatim aquae de Ponto fluant, cum foris influentes aquas Pontus accipiat? Sed constat utraque ratio. Nam superficies Ponti propter nimias aquas quae de terra dulces influunt foras effluit, deorsum vero intro pergit influxio. (37) Unde probatum est natantia quae, ut supra dixi, iaciuntur in Pontum foras pelli, si vero columna deciderit, introrsum minari. Et hoc saepe usu probatum [p619]est ut graviora quaeque in fundo Propontidis ad Ponti interiora pellantur. (38) Adiecta hac una consultatione reticebo: Cur omne dulcium magis dulce videtur, cum frigidum est, quam si caleat? Respondit Disarius: Calor sensum occupat et gustatum linguae fervor interpedit. Ideo exasperatione oris praeventa suavitas excluditur. Quod si caloris absit iniuria, tum demum potest lingua incolumi blandimento dulcedinem pro merito eius excipere. Praeterea sucus dulcis per calorem non inpune penetrat venarum receptacula, et ideo noxa minuit voluptatem. ===XIII.=== (1) Successit Horus et: Cum multa, inquit, de potu et cibatu quaesisset Avienus, unum maxime necessarium, sponte an oblitus ignoro, praetermisit, cur ieiuni magis sitiant quam esuriant. Hoc in commune nobis, Disari, si videtur, absolve. (2) Et ille: Rem tractatu dignam, inquit, Hore, quaesisti, sed cuius ratio in aperto sit. Cum enim animal ex diversis constet elementis, unum est de his quae corpus efficiunt quod et solum aut maxime [p620]ultra cetera aptum sibi quaerat alimentum, calorem dico, qui liquorem sibi exigit ministrari. (3) Certe de ipsis quattuor elementis extrinsecus videmus nec aquam nec aerem neque terram aliquid quo alatur aut quod consumat exigere, nullamque noxam vicinis vel adpositis sibi rebus inferre: solus ignis alimenti perpetui desiderio quicquid offendit absumit. (4) Inspice et primae aetatis infantiam, quantum cibum nimio calore conficiat: et contra senes cogita facile tolerare ieiunium, quasi extincto in ipsis calore qui nutrimentis recreari solet. Sed et media aetas, si multo exercitio excitaverit sibi naturalem calorem, animosius cibum adpetit. Consideremus et animalia sanguine carentia, quae nullum cibum quaerant penuria caloris. (5) Ergo si calor semper est in adpetentia, liquor autem proprium caloris alimentum est, bene in nobis, cum ex ieiunio corpori nutrimenta quaeruntur, praecipue calor suum postulat, quo accepto corpus omne recreatur et patientius expectat cibum solidiorem. (6) His dictis anulum Avienus de mensa rettulit qui illi de brevissimo dexterae manus digito repente deciderat: cumque a praesentibus quaereretur, cur eum alienae manui et digito, et non huic gestamini deputatis potius insereret, ostendit manum laevam ex vulnere tumidiorem. (7) Hinc Horo nata quaestionis occasio, et: Dic, inquit, Disari (omnis enim situs corporis pertinet ad medici notionem, tu vero doctrinam et ultra quam medicina postulat consecutus es), dic, inquam, cur sibi communis adsensus anulum in digito qui minimo vicinus est, quem etiam medicinalem vocant, et manu praecipue sinistra gestandum [p621]esse persuasit? (8) Et Disarius: De hac ipsa quaestione sermo quidam ad nos ab Aegypto venerat, de quo dubitabam fabulamne an veram rationem vocarem: sed libris anatomicorum postea consultis verum repperi, nervum quendam de corde natum priorsum pergere usque ad digitum manus sinistrae minimo proximum, et illic desinere inplicatum ceteris eiusdem digiti nervis, et ideo visum veteribus ut ille digitus anulo tamquam corona circumdaretur. (9) Et Horus: Adeo, inquit, Disari, verum est ita ut dicis Aegyptios opinari, ut ego sacerdotes eorum, quos prophetas vocant, cum in templo vidissem circa deorum hunc in singulis digitum confectis odoribus inlinere et eius rei causas requisissem, et de nervo quod iam dictum est principe eorum narrante didicerim, [p622]et insuper de numero qui per ipsum significatur. (10) Conplicatus enim senarium numerum digitus iste demonstrat, qui omnifariam plenus perfectus atque divinus est. Causasque, cur plenus sit hic numerus, ille multis adseruit: ego nunc ut praesentibus fabulis minus aptas relinquo. Haec sunt quae in Aegypto divinarum omnium disciplinarum compote, cur anulus huic digito magis inferatur, agnovi. (11) Inter haec Caecina Albinus: Si volentibus vobis erit, inquit, in medium profero quae de hac eadem causa apud Ateium Capitonem pontificii iuris inter primos peritum legisse memini: qui cum nefas esse sanciret deorum formas insculpi anulis, eo usque processit ut et cur in hoc digito vel in hac manu gestaretur anulus non taceret. (12) ''Veteres'', inquit, ''non ornatus sed signandi causa anulum secum circumferebant. Unde nec plus habere quam unum licebat, nec cuiquam nisi libero, quos solos fides deceret quae signaculo continetur: ideo ius anulorum famuli [p623]non habebant. Inprimebatur autem sculptura materiae anuli, sive ex ferro sive ex auro foret, et gestabatur, ut quisque vellet, quacumque manu, quolibet digito. (13) Postea'', inquit, ''usus luxuriantis aetatis signaturas pretiosis gemmis coepit insculpere: et certatim haec omnis imitatio lacessivit ut de augmento pretii quo sculpendos lapides parassent gloriarentur. Hinc factum est ut usu anulorum exemptus dexterae, quae multum negotiorum gerit, in laevam relegaretur, quae otiosior est, ne crebru motu et officio manus dexterae pretiosi lapides frangerentur. (14) Electus autem'', inquit, ''in ipsa laeva manu digitus minimo proximus quasi aptior ceteris cui commendaretur anuli pretiositas. Nam pollex, qui nomen ab eo quod pollet accepit, nec in sinistra cessat, nec minus quam tota manus semper in officio est: unde et apud Graecos ἀντίχειρ'', inquit, ''vocatur quasi manus altera. (15) Pollici vero vicinus nudus et sine tuitione alterius adpositi videbatur: nam pollex ita inferior est ut vix radicem eius excedat. Medium et minimum vitaverunt'', inquit, ''ut ineptos, alterum magnitudine, brevitate alterum, et electus est qui ab utroque clauditur et minus officii gerit et ideo servando anulo magis accommodatus est.'' (16) Haec sunt quae lectio pontificalis habet: unusquisque, ut volet, vel Etruscam vel Aegyptiam opinionem sequatur. [p624]''">''> Inter haec Horus ad consulendum reversus: Scis, inquit, Disari, praeter hunc vestitum qui me tegit nihil me in omni censu aliud habere: unde nec servus mihi est, nec ut sit opto, sed omnem usum qui vivo ministrandus est ego mihimet subministro. (18) Nuper ego cum in Hostiensi oppido morarer, sordidatum pallium meum in mari diutule lavi et super litus sole siccavi, nihiloque minus eaedem in ipso post ablutionem maculae sordium visebantur. Cumque me res ista stupefaceret, adsistens forte nauta: Quin potius, ait, in fluvio ablue pallium tuum, si vis emaculatum. Parui, ut verum probarem, et aqua dulci ablutum atque siccatum vidi splendori suo redditum: et ex illo causam requiro, cur magis dulcis quam salsa aqua idonea sit sordibus abluendis? (19) Iamdudum, Disarius inquit, haec quaestio ab Aristotele et proposita est et soluta. Ait enim aquam marinam multo spissiorem esse quam est dulcis: immo illam esse faeculentam, dulcem vero puram atque subtilem. Hinc facilius, ait, vel inperitos nandi mare sustinet, cum fluvialis aqua quasi infirma et nullo adiumento fulta mox cedat et in imum pondera accepta transmittat. (20) Ergo aquam dulcem dixit quasi natura levem celerius inmergere in ea quae abluenda sunt et, dum siccatur, secum sordium maculas abstrahere, marinam vero quasi crassiorem nec facile pentrare purgando propter densitatem sui et, dum vix siccatur, non multum sordium secum trahere. (21) Cumque Horus his adsentire videretur, Eustathius ait: Ne decipias, quaeso, credulum [p625]qui se quaestionemque suam commisit fidei tuae. Aristoteles enim, ut nonnulla alia, magis acute quam vere ista disseruit. (22) Adeo autem aquae densitas non nocet abluendis, ut saepe qui aliquas species purgatas volunt, ne sola aqua vel dulci tardius hoc efficiant, admisceant illi cinerem vel, si defuerit, terrenum pulverem, ut crassior facta celerius possit abluere. Nihil ergo impedit marinae aquae densitas. (23) Sed nec ideo quia salsa est minus abluit. Salsitas enim findere et velut aperire solet meatus, et ideo magis elicere debuit abluenda. Sed haec una causa est cur aqua marina non sit ablutioni apta, quia pinguis est, sicut et ipse Aristoteles saepe testatus est, et sales docent quibus inesse quiddam pingue nullus ignorat. (24) Est et hoc indicium pinguis aquae marinae quod, cum inspergitur flammae, non tam extinguit quam pariter accenditur aquae pinguedine alimoniam igni subministrante. (25) Postremo Homerum sequamur, qui solus fuit naturae conscius. Facit enim Nausicaam Alcinoi filiam abluentem vestes, cum super mare esset, non in mari sed in fluvio. Idem locus Homeri docet nos marinae aquae quiddam inesse pingue permixtum. (26) Ulixes enim cum iamdudum mare evasisset et staret siccato corpore, ait ad Nausicaae famulas: <poem> ἀμφίπολοι, στῆθ’ οὕτω ἀπόπροθεν, ὄφρ’ ἐγὼ αὐτὸς ἅλμην ὤμοιϊν ἀπολούσομαι. </poem> Post haec cum descendisset in fluvium, <poem> Ἐκ κεφαλῆς ἔσμηχεν ἁλὸς χνόον. </poem> (27) Divinus enim vates, qui in omni re naturam secutus est, expressit quod fieri solet, ut qui ascendunt de mari, si in sole steterint, aqua quidem celeriter sole siccetur, maneat autem in corporis superficie [p626]veluti flos quidam qui et in detergendo sentitur: et haec est aquae marinae pinguedo quae sola impedit ablutionem. ===XIV.=== (1) Et quia a ceteris expeditus mihi te paulisper indulges, modo autem nobis de aqua sermo fuit, quaero: Cur in aqua simulachra maiora veris videntur? Quod genus apud popinatores pleraque scitamentorum cernimus proposita ampliore specie quam corpore: quippe videmus in doliolis vitreis aquae plenis et ova globis maioribus et iecuscula fibris tumidioribus et bulbos spiris ingentibus. Et omnino ipsum videre qua nobis ratione [p627]constat, quia solent de hoc nonnulli nec vera nec veri similia sentire? (2) Et Disarius: Aqua, inquit, densior est aeris tenuitate, et ideo eam cunctatior visus penetrat: cuius offensa repercussa videndi acies scinditur et in se recurrit. Scissa dum redit, iam non directo ictu sed undique versum incurrit liniamenta simulachri: et sic fit ut videatur imago archetypo suo grandior. Nam et solis orbis matutinus solito nobis maior apparet, quia interiacet inter nos et ipsum aer adhuc de nocte roscidus, et grandescit imago eius, tamquam in aquae speculo visatur. (3) Ipsam vero videndi naturam non insubide introspexit Epicurus, cuius in hoc non est, ut aestimo, inprobanda sententia, astipulante praecipue Democrito, quia sicut in ceteris ita et in hoc paria sensierunt. (4) Ergo censet Epicurus ab omnibus corporibus iugi fluore quaepiam simulachra manare, nec umquam tantulam moram intervenire [p628]quin ultra ferantur inani figura cohaerentes corporum exuviae: quarum receptacula in nostris oculis sunt, et ideo ad deputatam sibi a natura sedem proprii sensus recurrunt. Haec sunt quae vir ille commemorat: quibus si occurris obvius, expecto quid referas. (5) Ad haec renidens Eustathius: In propatulo est, inquit, quod decepit Epicurum. A vero enim lapsus est aliorum quattuor sensuum secutus exemplum, quia in audiendo et gustando et odorando atque tangendo nihil e nobis emittimus, sed extrinsecus accipimus quod sensum sui moveat. (6) Quippe et vox ad aures ultro venit, et aurae in nares influunt, et palato ingeritur quod gignat saporem, et corpori nostro adplicantur tactu sentienda. Hinc putavit et ex oculis nihil foras proficisci, sed imagines rerum in oculos ultro meare. (7) Cuius opinioni repugnat quod in speculis imago adversa contemplatorem suum respicit: cum debeat, [p629]siquidem a nobis orta recto meatu proficiscitur, posteram sui partem, cum discedit, ostendere, ut laeva laevam dextera dexteram respiciat. Nam et histrio personam sibi detractam ex ea parte videt qua induit, scilicet non faciem sed posteriorem cavernam. (8) Deinde interrogare hunc virum vellem, an tunc imagines e rebus evolant, cum est qui velit videre, an et, cum nullus aspicit, emicant undique simulachra? (9) Nam si quod primum dixi teneat, quaero cuius imperio simulachra praesto sint intuenti et, quotiens quis voluerit ora convertere, totiens se et illa convertant? (10) Si secundo inhaereat, ut dicat perpetuo fluore rerum omnium manare simulachra, quaero quamdiu cohaerentia permanent nullo coagulo iuncta ad permanendum? Aut si manere dederimus, quemadmodum aliquem retinebunt colorem, cuius natura cum sit incorporea, tamen numquam potest esse sine corpore? (11) Dein quis potest in animum inducere, simul atque oculos verteris incurrere imagines caeli maris litoris prati navium pecudum et innumerabilium praeterea rerum quas uno oculorum iactu videmus, cum sit pupula quae visu pollet oppido parva? Et quonam modo totus exercitus visitur? an de singulis militibus profecta simulachra se congerunt atque ita collata tot milia penetrant oculos intuentis? (12) Sed quid laboramus opinionem sic inanem verbis verberare, cum ipsa rei vanitas se refellat? Constat autem visum nobis hac provenire ratione. (13) Genuinum lumen e [p630]pupula, quacumque eam verteris, directa linea emicat. Id oculorum domesticum profluvium si reppererit in circumfuso nobis aere lucem, per eam directim pergit quamdiu corpus offendat: et si faciem verteris ut circumspicias, utrobique acies videndi directa procedit. Ipse autem iactus, quem diximus de nostris oculis emicare, incipiens a tenui radice in summa fit latior: sicut radii a pictore finguntur: ideo per minutissimum foramen contemplans oculus videt caeli profunditatem. (14) Ergo tria ista necessaria nobis sunt ad effectum videndi: lumen quod de nobis emittimus, et ut aer qui interiacet lucidus sit, et corpus quo offenso desinat intentio, quae si diutius pergat, rectam intentionem lassata non optinet sed scissa in dexteram laevamque diffunditur. (15) Hinc est quod, ubicumque terrarum steteris, videris tibi quandam caeli conclusionem videre, et hoc est quod horizontem veteres vocaverunt: quorum indago fideliter deprehendit directam ab oculis aciem per planum contra aspicientibus non pergere ultra centum octoginta stadia, et inde iam recurvari. ''Per planum'''' ideo adieci, qui altitudines longissime aspicimus, quippe qui et caelum videmus. (16) Ergo in omni horizontis orbe ipse qui intuetur centron est. Et quia diximus quantum a centro acies usque ad partem orbis extenditur, sine dubio in horizonte διάμετρος orbis trecentorum [p631]sexaginta stadiorum est: et si ulterius qui intuetur accesserit seu retrorsum recesserit, similem circa orbem videbit. (17) Sicut igitur diximus, cum lumen quod pergit e nobis per aeris lucem in corpus inciderit, inpletur officium videndi: sed ut possit res visa cognosci, renuntiat visam speciem rationi sensus oculorum, et illa advocata memoria recognoscit: ergo videre oculorum est iudicare rationis. (18) Quia trinum est officium quod visum conplet ad dinoscendam figuram, sensus ratio memoria, sensus rem visam rationi refundit, illa quid visum sit recordatur. (19) Adeo autem in tuendo necessarium est rationis officium, ut saepe in uno videndi sensu etiam alium sensum memoria suggerente ratio deprehendat. Nam si ignis appareat, scit eum et ante tactum ratio calere: si nix sit illa quae visa est, intellegit in ipsa ratio etiam tactus rigorem. (20) Hac cessante visus inefficax est, adeo ut quod remus in aqua fractus videtur vel quod turris eminus visa, cum sit angulosa, rotunda existimatur faciat rationis neglegentia, quae si se [p632]intenderit, agnoscit in turre angulos et in remo integritatem. (21) Et omnia illa discernit quae Academicis damnandorum sensuum occasionem dederunt: cum sensus inter certissimas res habendi sint comitante ratione, cui nonnumquam ad discernendam speciem non sufficit sensus unus. (22) Nam si eminus pomi quod malum dicitur figura visatur, non omni modo id malum est, potuit enim ex aliqua materia fingi mali similitudo. Advocandus est igitur sensus alter, ut odor iudicet. Sed potuit inter congeriem malorum positum auram odoris ipsius concepisse: hic tactus consulendus est qui potest de pondere iudicare. Sed metus est ne et ipse fallatur, si fallax opifex materiam quae pomi pondus imitaretur elegit: confugiendum est igitur ad saporem, qui si formae consentiat, malum esse nulla dubitatio est. (23) Sic probatur efficaciam sensuum de ratione pendere. Ideo deus opifex omnes sensus in capite, id est circa sedem rationis, locavit. ===XV.=== (1) His dictis favor ab omnibus exortus est ammirantibus dictorum soliditatem adeo ut attestari vel ipsum Euangelum non pigeret. Disarius deinde subiecit: Isti plausus sunt qui provocant philosophiam ad vindicandos sibi de aliena arte tractatus, unde [p633]saepe manifestos incurrit errores: ut Plato vester, dum nec anatomica quae medicinae propria est abstinet, risum de se posteris tradidit. (2) Dixit enim divisas esse vias devorandas cibatui et potui, et cibum quidem per stomachum trahi, potum vero per ἀρτηρίαν quae τραχεῖα dicitur fibris pulmonis inlabi. Quod tantum virum vel aestimasse vel in libros rettulisse mirandum est vel potius dolendum. (3) Unde Erasistratus, medicorum veterum nobilissimus, in eum iure invectus est dicens rettulisse illum longe diversa quam ratio deprehendit. (4) Duas enim esse fistulas instar canalium, easque ab oris faucibus proficisci deorsum, et per earum alteram induci delabique in stomachum esculenta omnia et poculenta, ex eoque ferri in ventriculum, qui Graece appellatur ἡ κάτω κοιλία, atque [p634]illic subigi digerique, ac deinde aridiora ex his recrementa in alvum convenire, quod Graece κόλον dicitur, huidiora autem per renes in vesicam trahi: (5) et per alteram de duabus superioribus fistulam, quae Graece appellatur τραχεῖα ἀρτηρία, spiritum a summo ore in pulmonem atque inde rursum in os et in nares commeare, perque eandem vocis fieri meatum: (6) ac ne potus cibusve aridior, quem oporteret in stomachum ire, procideret ex ore labereturque in eam fistulam per quam spiritus reciprocatur, ex eaque offensione intercluderetur animae vie, inpositam esse arte quadam et ope naturae ἐπιγλωττίδα, quasi claustrum mutuum utriusque fistulae, quae sibi sunt cohaerentes: (7) eamque ἐπιγλωττίδα inter edendum bibendumque operire ac protegere τὴν τραχεῖαν ἀρτηρίαν, ne quid ex esca potuve incideret in illud quasi aestuantis animae iter, ac propterea nihil humoris influere in pulmonem ore ipso arteriae communito. (8) Haec Erasistratus: cui, ut aestimo, vero ratio consentit. Cum enim cibus non squalidus siccitate sed humoris temperie mollis ventri inferendus sit, necesse est eandem viam ambobus patere, ut cibus potu temperatus per stomachum in ventrem condatur: nec aliter natura conponeret [p635]nisi quod salutare esset animali. (9) Deinde, cum pulmo et solidus et levigatus sit, si quid spissum in ipsum deciderit, quemadmodum penetrat aut transmitti potest ad locum digestionis, cum constet, si quando casu aliquid paulo densius in pulmonem violentia spiritus trahente deciderit, mox nasci tussim nimis asperam et alias quassationes usque ad vexationem salutis? (10) Si autem naturalis via potum in pulmonem traheret, cum *polenta bibuntur vel cum hauritur potus admixtus granis seu ex re aliqua densiore, quid his sumptis pulmo pateretur? (11) Unde ἐπιγλωττὶς a natura provisa est, quae, cum cibus sumitur, operimento sit arteriae, ne quid per ipsam in pulmonem spiritu passim trahente labatur. Sicut et cum sermo emittendus est, inclinatur ad operiendi stomachi viam, ut ἀρτηρίαν voci patere permittat. (12) Est et hoc de experientia notum quod qui sensim trahunt potum ventres habent humectiores humore qui paulatim sumptus est diutius permanente: si quis vero avidius hauserit, humor eodem [p636]impetu quo trahitur praeterit in vesicam, et sicciori cibo provenit tarda digestio. Haec autem differentia non nasceretur, si a principio cibi et potus divis essent meatus. (13) Quod autem Alcaeus poeta dixit et vulgo canitur, *Οἴνῳ πνεύμονα τέγγε, τὸ γὰρ ἄστρον περιτέλλεται, </poem> ideo dictum est quia pulmo revera gaudet humore, sed trahit quantum sibi aestimat necessarium. Vides satius fuisse philosophorum omnium principi alienis abstinere quam minus nota proferre. (14) Ad haec Eustathius paulo commotior: Non minus te, inquit, Disari, philosophis quam medicis inserebam, sed modo videris mihi rem consensu generis humani decantatam et creditam oblivioni dare, philosophiam artem esse artium et disciplinam disciplinarum: et nunc in ipsam invehitur parricidali ausu medicina, cum philosophia illic se habeatur augustior ubi de rationali parte, id est de incorporeis, disputat, et illic inclinetur ubi de physica, quod est de divinis corporibus vel caeli vel siderum, tractat: (15) medicina autem physicae partis extrema faex est, cui ratio [p637]est cum testeis terrenisque corporibus — sed quid rationem nominavi, cum magis apud ipsam regnet coniectura quam ratio? — quae ergo coicit de carne lutulenta, audet inequitare philosophiae de incorporeis et vere divinis certa ratione tractanti. Sed ne videatur communis ista defensio tractatum vitare pulmonis, accipe causas quas Platonica maiestas secuta est. (16) Ἐπιγλωττὶς, quam memoras, inventum naturae est ad tegendas detegendasque certa alternatione vias cibatus et potus, ut illum stomacho transmittat, hunc pulmo suscipiat. Propterea tot meatibus distinctus est et interpatet rimis, non ut spiritus egressiones habeat, cui exhalatio occulta sufficeret, sed ut per eos, si quid cibatus in pulmonem deciderit, sucus eius mox migret in sedem digestionis. (17) Deinde ἀρτηρία si quo casu scissa fuerit, potus non devoratur, sed quasi fisso meatu suo reiectatur foras incolumi stomacho: quod non contingeret, nisi ἀρτηρία via esset humoris. (18) Sed et hoc in propatulo est quia quibus aeger est pulmo accenduntur in maximam sitim: sed non eveniret, nisi esset pulmo receptaculum potus. Hoc quoque intuere quod animalia quibus pulmo non est potum nesciunt. Natura enim nihil superfluum, sed membra singula ad aliquod vivendi ministerium fecit: quod cum deest, usus eius non desideratur. (19) Vel hoc cogita quia, si stomachus cibum potumque susciperet, superfluus foret vesicae usus. Poterat enim utriusque rei stomachus retrimenta intestino tradere cui [p638]nunc solius cibi tradit: nec opus esset diversis meatibus quibus singula traderentur, sed unus utrique sufficeret ab eadem statione transmisso: modo autem seorsum vesica et intestinum seorsum saluti servit, quia illi stomachus tradit, pulmo vesicae. (20) Nec hoc praetereundum est quod in urina, quae est retrimentum potus, nullum cibi vestigium reperitur, sed nec aliqua qualitate illorum retrimentorum vel coloris vel odoris inficitur, quod, si in ventre simul fuissent, aliqua illarum sordium qualitas inficeretur. (21) Nam postremo lapides qui de potu in vesica nascuntur cur numquam in ventre coalescunt, cum non nisi ex potu fiant, et nasci in ventre quoque debuerint, si venter esset receptaculum potus? (22) In pulmonem defluere potum nec poetae nobiles ignorant. Ait enim Eupolis in fabula quae inscribitur Κόλακες: <poem> —'''' Πίνειν γὰρ ὁ Πρωταγόρας ἐκελεύεν, ἵνα *''''πρὸ τοῦ κυνὸς τὸν πνεύμον’ ἔκλυτον ἔχῆ.'''' </poem> [p639] (23) Et Eratosthenes testatur idem: <poem> Καὶ βαθὺν ἀκρήτῳ πνεύμονα τεγγόμενος. </poem> Euripides vero huius rei manifestissimus astipulator est; <poem> Οὶνος περάσας πλευμόνων διαῤῥοάς. </poem> (24) Cum igitur et ratio corporeae fabricae et testium nobilis auctoritas astipuletur Platoni, nonne quisquis contra sentit insanit? ===XVI.=== (1) Inter haec Euangelus gloriae Graecorum invidens et inludens: Facessant, ait, haec quae inter vos in ostentationem loquacitatis agitantur: quin potius, si quid callet vestra sapientia, scire ex vobis volo, ovumne prius extiterit an gallina? (2) Inridere te putas, Disarius ait, et tamen quaestio quam movisti et inquisitu et scitu digna est. Iocum enim tibi de rei vilitate conparans consuluisti utrum prius gallina ex ovo an ovum ex gallina coeperit: sed hoc ita seriis inserendum est, ut de eo debeat vel anxie disputari. Et proferam quae in utramque partem mihi dicenda subvenient, relicturus tibi utrum eorum verius malis videri. (3) Si concedimus omnia quae sunt aliquando coepisse, ovum prius a natura factum iure aestimabitur. Semper enim quod incipit [p640]inperfectum adhuc et informe est et ad perfectionem sui per procedentis artis et temporis additamenta formatur: ergo natura fabricans avem ab informi rudimento coepit, et ovum, in quo necdum est species animalis, effecit: ex hoc perfectae avis species extitit procedente paulatim maturitatis effectu. (4) Deinde quicquid a natura variis ornatibus comptum est sine dubio coepit a simplici, et ita contextionis accessione variatum est: ergo ovum visu simplex et undique versum pari specie creatum est, et ex illo varietas ornatum quibus constat avis species absoluta est. (5) Nam sicut elementa prius extiterunt et ita reliqua corpora de commixtione eorum creata sunt: ita rationes seminales quae in ovo sunt, si venialis erit ista translatio, velut quaedam gallinae elementa credenda sunt. (6) Nec inportune elementis, de quibus sunt omnia, ovum conparaverim: in omni enim genere animantium quae ex coitione nascuntur invenies ovum aliquorum esse principium instar elementi. Aut enim gradiuntur animantia aut serpunt aut nando volandove vivunt. (7) In gradientibus lacertae et similia ex ovis creantur: quae serpunt ovis nascuntur exordio: volantia universa de ovis prodeunt excepto uno quod incertae naturae est: nam vespertilio volat quidem pellitis alis, sed inter volantia non habendus est qui quattuor pedibus graditur formatosque pullos [p641]parit et nutrit lacte quos generat: nantia paene omnia de ovis oriuntur generis sui, crocodilus vero etiam de testeis, qualia sunt volantium. (8) Et, ne videar plus nimio extulisse ovum elementi vocabulo, consule initiatos sacris Liberi patris: in quibus hac veneratione ovum colitur, ut ex forma tereti ac paene sphaerali atque undique versum clausa et includente intra se vitam mundi simulachrum vocetur: mundum autem consensu omnium constat universitatis esse principium. (9) Prodeat qui priorem vult esse gallinam, et in haec verba temptet quod defendit adserere. Ovum rei cuius est nec initium nec finis est: nam initium est semel finis avis ipsa formata, ovum vero digestio est seminis. Cum ergo semen animalis sit et ovum seminis, ovum ante animal esse non potuit, sicut non potest digestio cibi fieri antequam sit qui edit. (10) Et tale est dicere ovum ante gallinam factum ac si quis dicat matricem ante mulierem factam: et qui interrogat: Quemadmodum gallina sine ovo esse potuit? similis est interroganti, quonam pacto homines facti sint ante pudenda de quibus homines procreantur. Unde sicut nemo recte dicet hominem seminis esse, sed semen hominis: ita nec ovi gallinam, sed ovum esse gallinae. (11) Deinde si concedamus ut ab adversa parte dictum est, haec quae sunt ex tempore aliquod sumpsisse principium, natura primum singula animalia perfecta formavit, deinde perpetuam legem dedit ut continuaretur procreatione successio. (12) Perfecta autem in exordio fieri potuisse testimonio sunt nunc quoque non pauca animantia quae de terra et imbre perfecta nascuntur, ut in [p642]Aegypto mures, ut aliis in locis ranae serpentesque et similia. Ova autem numquam de terra sunt procreata, quia in illis nulla perfectio est, natura vero perfecta format, et de perfectis ista procedunt, ut de integritate partes. (13) Nam ut concedam ova avium esse seminaria, videamus quid de semine ipso philosophorum definitio testatur, quae ita sancit: Semen est generatio ad eius ex quo est similitudinem pergens: non potest autem ad similitudinem pergi rei quae necdum est, sicut nec semen ex eo quod adhuc non subsistit emanat. (14) Ergo in primo rerum ortu intellegamus, cum ceteris animantibus quae solo semine nascuntur, de quibus non ambigitur quin prius fuerint quam semen suum, aves quoque opifice natura extitisse perfectas: et quia vis generandi inserta sit singulis, ab his iam procedere nascendi modos quos pro diversitate animantium natura variavit. Habes, Evangele, utrobique quod teneas, et dissimulata paulipser inrisione tecum delibera quid sequaris. (15) Et Evangelus: Quia et ex iocis seria facit violentia loquendi, hoc mihi absolvatis volo, cuius diu me exercuit vera deliberatio. Nuper enim mihi de Tiburti agro meo exhibiti sunt apri quos obtulit silva venantibus, et quia diutule continuata venatio est, perlati sunt alii interdiu, noctu alii. (16) Quos [p643]perduxit dies integra carnis incolumitate durarunt: qui vero per noctem lunari plenitudine lucente portati sunt putruerunt. Quod ubi scitum est, qui sequenti nocte deferebant infixo cuicumque parti corporis acuto aeneo apros carne integra pertulerunt. Quaero igitur cur noxam, quam pecudibus occisis solis radii non dederunt, lunare lumen effecerit? (17) Facilis est, Disarius inquit, et simplex ista responsio. Nullius enim rei fit aliquando putredo, nisi calor humorque convenerint. Pecudum autem putredo nihil aliud est nisi cum defluxio quaedam latens soliditatem carnis in humorem resolvit. (18) Calor autem si temperatus sit et modicus, nutrit humores: si nimius, exiccat et habitudinem carnis extenuat. Ergo de corporibus enectis sol, ut maioris caloris, haurit humorem: lunare lumen, in quo est non manifestius calor sed occultus tepor, magis diffundit humecta, et inde provenit iniecto tepore et aucto humore putredo. (19) His dictis Evangelus Eustathium intuens: Si rationi dictae adsentiris, ait, annuas oportet, aut si est quod moveat, proferre non pigeat: quia vis vestri sermonis optinuit ne invita aure vos audiam. (20) Omnia, inquit Eustathius, a Disario et luculente et ex vero dicta sunt: sed illud pressius intuendum est, utrum mensura caloris sit causa putredinis, ut ex [p644]maiore calore non fieri et ex minore ac temperato provenire dicatur. Solis enim calor, qui nimium fervet quando annus in aestate est, et hieme tepescit, putrefacit carnes aestate, non hieme. (21) Ergo nec luna propter summissiorem calorem diffundit humores: sed nescio quae proprietas, quam Graeci ἰδίωμα vocant, et quaedam natura inest lumini quod de ea defluit, quae humectet corpora et velut occulto rore madefaciat: cui admixtus calor ipse lunaris putrefacit carnem cui diutule fuerit infusus. (22) Neque enim omnis calor unius est qualitatis, ut hoc solo a se differat, si maior minorve sit: sed esse in igne diversissimas qualitates nullam secum habentes societatem rebus manifestis probatur. (23) Aurifices ad formandum auro nullo nisi de paleis utuntur igne, quia ceteri ad producendam hanc materiam inhabiles habentur: medici in remediis concoquendis magis sarmentis quam ex alio ligno ignem requirunt: qui vitro solvendo formandoque curant de arbore cui myricae nomen est igni suo escam ministrant: (24) calor de lignis oleae cum sit corporibus salutaris, perniciosus est balneis et ad dissolvendas iuncturas marmorum efficaciter noxius: non est ergo [p645]mirum, si ratione proprietatis quae singulis inest calor solis arefacit, lunaris humectat. (25) Hinc et nutrices pueros fellantes operimentis obtegunt, cum sub luna praetereunt, ne plenos per aetatem naturalis humoris amplius lunare lumen humectet, et sicut ligna adhuc viriore humida accepto calore curvantur, ita et illorum membra contorqueat humoris adiectio. (26) Hoc quoque notum est quia, si quis diu sub luna somno se dederit, aegre excitatur et proximus fit insano, pondere pressus humoris qui in omne eius corpus diffusus atque dispersus est proprietate lunari: quae ut corpus infundat, omnes eius aperit et laxat meatus. (27) Hinc est quod Diana, quae luna est, ἄρτεμις dicitur, quasi ἀερότεμις, hoc est aerem secans. Lucina a parturientibus invocatur, quia proprium eius munus est distendere rimas corporis et meatibus viam dare, quod est accelerando partu salutare. (28) Et hoc est quod eleganter poeta Timotheus expressit: [p646] <poem> — Διὰ λαμπρὸν πόλον ἄστρων διὰ τ’ ὠκυτόκοιο σελάνας. </poem> (29) Nec minus circa inanima lunae proprietas ostenditur. Nam ligna quae luna vel iam plena vel adhuc crescente deiecta sunt inepta sunt fabricis, quasi emollita per humoris conceptionem. Et agricolis curae est frumenta de areis non nisi luna deficiente colligere, ut sicca permaneant. (30) Contra quae humecta desideras luna crescente conficies. Tunc et arbores aptius seres, maxime cum illa est super terram, quia ad incrementa stirpium necessarium est humoris alimentum. (31) Aer ipse proprietatem lunaris humoris et patitur et prodit. Nam cum luna plena est vel cum nascitur (et tunc enim a parte qua sursum suspicit plena est), aer aut in pluviam solvitur aut, si sudus sit, multum de se roris emittit: unde et Alcman lyricus dixit rorem aeris et lunae filium. (32) Ita undique versum probatur ad humectandas dissolvendasque carnes inesse lunari lumini proprietatem, quam magis usus quam ratio deprehendit. (33) Quod autem dixisti, Evangele, de acuto aeneo, ni fallor coniectura mea, a vero non deviat. Est enim in aere vis [p647]acrior, quam medici stypticam vocant, unde squamas eius adiciunt remediis quae contra perniciem putredinis advocantur. Deinde qui in metallo aeris morantur semper oculorum sanitate pollent, et quibus ante palpebrae nudatae fuerant illic convestiuntur: aura enim quae ex aere procedit, in oculos incidens haurit et exiccat quod male influit. (34) Unde et Homerus modo εὐήνορα modo νώροπα χαλκὸν has causas secutus appellat. Aristoteles vero auctor est vulnera quae ex aereo mucrone fiunt minus esse noxia quam ex ferro faciliusque curari, qui inest, inquit, aeri vis quaedam remedialis et siccifica, quam demittit in vulnere. Pari ergo ratione infixum corpori pecudis lunari repugnat humori. {{Liber |Ante=Liber VI |AnteNomen= Saturnalia/VI|Liber VI |Post= |PostNomen= }} iavy7dhva8rcyor88zwqevirc2vv3nx 275259 275134 2026-08-07T20:53:04Z Demetrius Talpa 13304 275259 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber VII }} {{Liber |Ante=Liber VI |AnteNomen= Saturnalia/VI|Liber VI |Post= |PostNomen= }} [p551] ===I.=== (1) Primis mensis post epulas iam remotis et discursum variantibus [p552]poculis minutioribus Praetextatus: Solet cibus, inquit, cum sumitur, tacitos efficere, potus loquaces: at nos et inter pocula silemus, tamquam debeat seriis vel etiam philosophis carere tractatibus tale convivium. (2) Et Symmachus: Verumne ita sentis, Vetti, ut philosophia conviviis intersit, et non tamquam censoria [p553]quaedam et plus nimio verecunda materfamilias penetralibus suis contineatur, nec misceat se Libero, cui etiam tumultus familiares sunt, cum ipsa huius sit verecundiae ut strepitum non modo verborum sed ne cogitationum quidem in sacrarium suae quietis admittat? (3) Doceat nos vel peregrina institutio et disciplina a Parthis petita: qui solent cum concubinis, non cum coniugibus, inire convivia, tamquam has et in vulgus produci et lascivire quoque, illas non nisi domi abditas tueri deceat tectum pudorem. (4) An ego censeam producendam philosophiam quo rhetorica venire ars et professio popularis erubuit? Isocrates enim Graecus orator qui verba prius libera sub numeros ire primus coegit, cum in convivio a sodalibus oraretur ut aliquid in medium de eloquentiae suae fonte proferret, hanc veniam deprecatus est. Quae praesens, [p554]inquit, locus et tempus exigit ego non calleo: quae ego calleo nec loco praesenti sunt apta nec tempori. (5) Ad haec Eustathius: Probo, Symmache, propositum tuum quo philosophiam ea quam maximam putas observatione veneraris, ut tantum intra suum penetral aestimes adorandam: sed si propter hoc a conviviis exulabit, procul hinc facessant et alumnae eius, honestatem dico et modestiam, nec minus cum sobrietate pietatem. Quam enim harum dixerim minus esse venerabilem? Ita fit ut ab eiusmodi coetibus relegatus matronarum talium chorus libertatem conviviorum solis concubinis, id est vitiis et criminibus, addicat. (6) Sed absit ut philosophia, quae in scholis suis sollicite tractat de officiis convivalibus, ipsa convivia reformidet: tamquam non possit rebus adserere quae solet verbis docere, aut nesciat servare modum cuius in omnibus humanae vitae actibus terminos ipsa constituit. Neque enim ita ad mensas invito philosophiam, ut non se ipsa moderetur, cuius disciplina est rerum omnium moderationem docere. (7) Ut ergo inter te et Vettium velut arbitrali [p555]iudicatione conponam, aperio quidem philosophiae tricliniorum fores, sed spondeo sic interfuturam, ne mensuram nocte sibi ac sectatoribus suis dispensationis excedat. (8) Tunc Furius: Quia te unicum, Eustathi, inquit, sectatorum philosophiae nostra aetas tulit, oratus sis ut modum dispensationis quam das ei convivanti nobis ipse patefacias. (9) Et Eustathius: Primum hoc eam scio servaturam, ut secum aestimet praesentium ingenia convivarum: et si plures peritos vel saltem amatores sui in convivii societate reppererit, sermonem de se patietur agitari: quia, velut paucae litterae mutae dispersae inter multas vocales in societatem vocis facile mansuescunt, ita rariores inperiti gaudentes consortio peritorum aut consonant, si qua possunt, aut rerum talium capiuntur auditu. (10) Si vero plures ab institutione disciplinae huius alieni sint, prudentibus, qui pauciores intererunt, sanciet dissimulationem sui, et patietur loquacitatem maiori parti amiciorem sociare, ne rara nobilitas a plebe tumultuosiore turbetur. (11) Et haec una est de philosophiae virtutibus, quia, cum orator non aliter nisi orando probetur, philosophus non minus tacendo pro tempore quam loquendo philosophatur. Sic ergo pauci qui aderunt doctiores in consensum rudis consortii salva et intra se quiescente veri notione migrabunt, ut omnis discordiae suspicio facessat. (12) Nec mirum si doctus faciet quod fecit quondam Pisistratus Athenarum tyrannus: qui cum filiis suis rectum dando consilium non optinuisset adsensum atque ideo esset in simultate cum liberis, ubi hoc aemulis causam fuisse gaudii comperit ex illa discordia sperantibus [p556]in domo regnantis nasci posse novitatem, universitate civium convocata ait succensuisse quidem se filiis non adquiescentibus patriae voluntati, sed hoc sibi postea visum paternae aptius esse pietati, ut in sententiam liberorum ipse concederet: sciret igitur civitas sobolem regis cum patre concordem. (13) Hoc commento spem detraxit insidiantibus regnantis quieti. Ita in omni vitae genere praecipueque in laetitia convivali omne quod videtur absonum in unam concordiam soni salva innocentia redigendum est. Sic Agathonis convivium, quia Socrates Phaedros Pausanias et Erysimachos habuit, sic ea coena quam Callias doctissimis dedit, Charmadam dico, Antisthenen et Hermogenen ceterosque his similes, verbum nullum nisi philosophum sensit. (14) At vero Alcinoi vel Didonis mensa, quasi solis apta deliciis, habuit haec Iopam illa *Polyphemum cithara canentes: nec deerant apud Alcinoum saltatores viri, et apud Didonem Bitias sic hauriens merum [p557]ut se totum superflua eius effusione prolueret. Nonne, si quis aut inter Phaeacas aut apud Poenos sermones de sapientia erutos convivalibus fabulis miscuisset, et gratiam illis coetibus aptam perderet et in se risum plane iustum moveret? Ergo prima eius observatio erit aestimare convivas. (15) Deinde, ubi sibi locum patere viderit, non de ipsis profunditatis suae inter pocula secretis loquetur, nec nodosas et anxias sed utiles quidem faciles quaestiones movebit. (16) Nam sicut inter illos qui exercitii genus habent in mediis saltare conviviis, si quis, ut se amplius exerceat, vel ad cursum vel ad pugilatum sodales lacessiverit, quasi ineptus relegabitur ab alacritate consortii: sic apud mensam, quando licet, aptis philosophandum est, ut crateri liquoris ad laetitiam nati adhibeatur non modo Nympharum sed Musarum quoque admixtione temperies. (17) Nam si, ut fateri necesse est, in omni conventu aut tacendum est aut loquendum, quaeramus, silentiumne conviviis an et oportunus sermo conveniat. Nam si, sicut apud Athenas Atticas Areopagitae tacentes iudicant, ita inter epulas oportet semper [p558]sileri, non est ultra quaerendum, inter mensas philosophandum necne sit. Si vero non erunt muta convivia, cur, ubi sermo permittitur, honestus sermo prohibetur, maxime cum non minus quam dulcedo vini hilarent verba convivium? (18) Nam, si Homeri latentem prudentiam scruteris altius, delinimentum illud quod Helena vino miscuit, <poem> Νηπενθές τ’ ἄχολόν τε κακῶν ἐπίληθον ἁπάντων, </poem> non herba fuit, non ex India sucus, sed narrandi oportunitas quae hospitem moeroris oblitum flexit ad gaudium. (19) Ulixis enim praeclara facinora filio praesente narrabat: <poem> Οἷον καὶ τόδ’ ἔρεξε καὶ ἔτλη καρτερὸς ἀνήρ. </poem> Ergo paternam gloriam et singula eius facta fortia dicendo animum filii fecit alacriorem, et ita credita est contra maerorem vino remedium miscuisse. (20) Quid hoc, inquis, ad philosophiam? Immo nihil tam cognatum sapientiae quam locis et temporibus aptare sermones personarum quae aderunt aestimatione in medium vocata. (21) Alios enim relata incitarunt exempla virtutum, alios beneficiorum, nonnullos modestiae, ut et qui aliter agebant saepe auditis [p559]talibus ad emendationem venirent. (22) Sic autem vitiis inretitos, si et hoc in conviviis exegerit loquendi ordo, feriet philosophia non sentientes, ut Liber pater thyrso ferit per obliquationem circumfusae hederae latente mucrone, quia non ita profitebitur in convivio censorem ut palam vitia castiget: (23) ceterum his obnoxii repugnabunt, et talis erit convivii tumultus, ut sub huiusmodi invitati videantur edicto: <poem> Quod superest, laeti bene gestis corpora rebus Procurate viri et pugnam sperate parati'', </poem> aut, ut Homerus brevius et expressius dixit, <poem> Νῦν δ’ ἔρχεσθ’ ἐπὶ δεῖπνον, ἵνα ξυνάγωμεν ἄρνα. </poem> (24) Ergo si oportunitas necessariae reprehensionis emerserit, sic a philosopho proficiscetur, ut et tecta et efficax sit. Quid mirum, si feriet sapiens, ut dixi, non sentientes, cum interdum sic reprehendat, ut reprehensus hilaretur, nec tantum fabulis suis sed interrogationibus quoque vim philosophiae nihil ineptum loquentis ostendet? (25) Hanc ergo nullus honestus actus locusve, coetus nullus excludat, quae ita se aptat ut ubique sic appareat necessaria tamquam abesse illam nefas fuerit. [p560] ===II.=== (1) Et Avienus: Novas mihi duas disciplinas videris inducere interrogandi vel etiam reprehendendi, ut alacritas utrimque his ad quos sermo est excitetur, cum dolor semper reprehensionem vel iustam sequatur: unde haec quae leviter attigisti fac quaeso enarrando planiora. (2) Primum, inquit Eustathius, hoc teneas volo, non de ea me reprehensione dixisse quae speciem accusationis habet, sed quae vituperationis instar est. Hoc Graeci σκῶμμα vocant, non minus quidem amarum quam accusatio, si inportune proferatur: sed a sapiente sic proferetur ut dulcedine quoque non careat. (3) Et ut prius tibi de interrogatione respondeam, qui vult amoenus esse consultor ea interrogat quae sunt interrogato facilia responsu, et quae scit illum sedula exercitatione didicisse. (4) Gaudet enim quisquis provocatur ad doctrinam suam in medium proferendam, quia nemo vult latere quod didicit, maxime si scientia quam labore quaesivit cum paucis illi familiaris et plurimis sit incognita, ut de astronomia vel dialectica ceterisque similibus. Tunc enim videntur consequi fructum laboris, cum adipiscuntur occasionem publicandi quae didicerant sine ostentationis nota, qua caret qui non ingerit sed invitatur ut proferat. (5) Contra magnae amaritudinis est, si coram multis aliquem interroges quod non opima scientia quaesivit. Cogitur enim aut negare se scire, quod extremum verecundiae damnum putant, aut respondere temere et fortuito se eventui veri falsive committere, unde saepe nascitur inscitiae proditio: et omne hoc infortunium pudoris sui inputat consulenti. (6) Nec non et qui obierunt maria et terras gaudent, cum de ignoto multis vel terrarum situ vel sinu maris interrogantur, libenterque respondent [p561]et describunt modo verbis modo radio loca, gloriosum putantes quae ipsi viderint aliorum oculis obicere. (7) Quid duces vel milites? quam fortiter a se facta semper dicturiunt, et tamen tacent arrogantiae metu? Nonne hi, si ut haec referant invitentur, mercedem sibi laboris aestimant persolutam, remunerationem putantes inter volentes narrare quae fecerint? (8) Adeo antem id genus narrationum habet quendam gloriae saporem, ut, si invidi vel aemuli forte praesentes sint, tales interrogationes obstrependo discutiant et alias inferendo fabulas prohibeant illa narrari quae solent narranti laudem creare. (9) Pericula quoque praeterita vel aerumnas penitus absolutas qui evasit ut referat gratissime provocatur: nam qui adhuc in ipsis vel paululum detinetur horret ammonitionem et formidat relatum. Id adeo Euripides expressit: <poem> Ὡς ἡδύ τοι σωθέντα μεμνῆσθαι πόνων. </poem> Adiecit enim σώθεντα, ut ostenderet post finem malorum gratiam relationis incipere. Et poeta vester adiciendo ''olim'' quid aliud nisi post emensa infortunia futuro tempore iuvare dicit memoriam sedati laboris: <poem> — Forsan et haec olim meminisse iuvabit? </poem> [p562] (10) Nec negaverim esse malorum genera quae non vult qui pertulit vel transacta meminisse, nec minus interrogatus offenditur quam cum in ipsis malis fuit: ut qui carnifices expertus est et tormenta membrorum, aut qui infaustas pertulit orbitates, vel cui nota quondam adflicta censoria est. Cave interroges, ne videaris obicere. (11) Illum saepe, si potes, ad narrandum provoca, qui recitando favorabiliter exceptus est, vel qui libere et feliciter legationem peregit, vel qui ab imperatore comiter affabiliterque susceptus est, vel si quis tota paene classe a piratis occupata seu ingenio seu viribus solus evasit, quia vix inplet desiderium loquentis rerum talium vel longa narratio. (12) Iuvat, si quem dicere iusseris amici sui repentinam felicitatem quam sponte non audebat vel dicere vel tacere modo iactantiae modo malitiae metu. (13) Qui venatibus gaudet interrogetur de silvae ambitu, de ambage lustrorum, de venationis eventu. Religiosus si adest, da illi referendi copiam, quibus observationibus meruerit auxilia deorum, quantus illi cerimoniarum fructus, quia et hoc genus religionis existimant, numinum beneficia non tacere: adde quia volunt et amicos se numinibus aestimari. (14) Si vero et senex praesens est, habes occasionem [p563]qua plurimum illi contulisse videaris, si eum interroges vel quae ad illum omnino non pertinent. Est enim huic aetati loquacitas familiaris. (15) Haec sciens Homerus quandam congeriem simul interrogantium Nestori fecit offerri: <poem> Ὦ Νέστορ Νηληϊάδην, σὺ δ’ ἀληθὲς ἔνισπε, πῶς ἔθαν’ Ἀτρείδης εὐρυκρείων Ἀγαμέμνον; ποῦ Μενέλαος ἔην; — ἢ οὐκ ἄργεος ἦεν Ἀχαιϊκοῦ. </poem> Tot loquendi semina interrogando congessit, ut pruritum senectutis expleret. (16) Et Virgilianus Aeneas gratum se ad omnia praebens Evandro varias illi narrandi occasiones ministrat. Neque enim de una re aut altera requirit, sed <poem> — singula laetus Exquiritque auditque virum monumenta priorum'', </poem> et Evander consultationibus captus scitis quam multa narraverit. ===III.=== (1) Haec dicentem favor excepit omnium. Sed mox subiecit Avienus: Vos omnes, qui doctorum doctissimi adestis, oraverim ut hortatu vestro Eustathius quae de scommate paulo ante dixerit animetur aperire. Omnibusque ad hoc provocantibus ille contexuit: (2) Praeter categoriam, quae ψόγος est, et praeter διαβολὴν, quae delatio est, sunt alia duo apud Graecos nomina, λοιδορία et σκῶμμα, quibus nec vocabula Latina reperio, nisi forte [p564]dicas leodoriam exprobrationem esse ac directam contumeliam: scomma enim paene dixerim morsum figuratum, quia saepe fraude vel urbanitate tegitur, ut aliud sonet aliud intellegas. (3) Nec tamen semper ad amaritudinem pergit, sed nonnumquam his in quos iacitur et dulce est. Quod genus maxime vel sapiens vel alias urbanus exercet, praecipue inter mensas et pocula, ubi facilis est ad iracundiam provocatio. (4) Nam sicut in praecipiti stantem vel levis tactus inpellit, ita vino vel infusum vel aspersum parvus quoque dolor incitat in furorem. Ergo cautius in convivio abstinendum scommate quod tectam intra se habet iniuriam. (5) Tanto enim pressius haerent dicta talia quam directae loedoriae, ut hami angulosi quam directi mucrones tenacius infiguntur: maxime quia dicta huiusmodi risum praestantibus movent, quo velut adsensus genere confirmatur iniuria. (6) Est autem loedoria huiusmodi: ''Oblitusne es quia salsamenta vendebas?'' Scomma autem, quod diximus saepe contumeliam esse celatam, tale est: ''Meminimus quando brachio te emungebas.'' Nam cum res eadem utrobique [p565]dicta sit, illud tamen loedoria est, quod aperte adiectum exprobratumque est: hoc scomma, quod figurate. (7) Octavius, qui natu nobilis videbatur, Ciceroni recitanti ait: ''Non audio quae dicis.'' Ille respondit: ''Certe solebas bene foratas habere aures.'' Hoc eo dictum est quia Octavius Libys oriundus dicebatur, quibus mos est aurem forare. (8) In eundem Ciceronem Laberius, cum ab [p566]eo ad consessum non reciperetur, dicentem: ''Reciperem te, nisi anguste sederemus'', ait mimus ille mordaciter: ''Atqui solebas duabus sellis sedere'', obiciens tanto viro lubricum fidei. Sed et quod Cicero dixit: ''nisi angusta sederemus'', scomma fuit in C. Caesarem, qui in senatum passim tam multos admittebat ut eos quattuordecim gradus capere non possent. (9) Tali ergo genere, quod fetum contumeliae est, abstinendum sapienti semper, ceteris in conviviis est. (10) Sunt alia scommata minus aspera, quasi edentatae beluae morsus, ut Tullius in consulem qui uno tantum die consulatum peregit: ''Solent'', inquit, ''esse flamines diales: modo consules diales habemus'', et in eundem: ''Vigilantissimus est consul noster, qui in consulatu suo somnum non vidit'', eidemque exprobranti sibi quod ad eum consulem non venisset: ''Veniebam'', inquit, ''sed nox me conprehendit.'' (11) Haec et talia sunt quae plus urbanitatis minus amaritudinis habent, ut sunt et illa de nonnullis corporis vitiis aut parum aut nihil gignentia doloris, ut si in calvitium cuiusquam [p567]dicas, vel in nasum seu curvam erectionem seu Socraticam depressionem. Haec enim quanto minoris infortunii sunt, tanto levioris doloris. (12) Contra oculorum orbitas non sine excitatione commotionis obicitur: quippe Antigonus rex Theocritum Chium, de quo iuraverat quod ei parsurus esset, occidit propter scomma ab eodem de se dictum. Cum enim quasi puniendus ad Antigonum raperetur, solantibus eum amicis ac spem pollicentibus quod omni modo clementiam regis experturus esset, cum ad oculos eius venisset, respondit: ''Ergo inpossibilem mihi dicitis spem salutis.'' [p568]Erat autem Antigonus uno orbatus oculo. Et inportuna urbanitas male dicacem luce privavit. (13) Nec negaverim philosophos quoque incurrisse nonnumquam per indignationem hoc genus scommatis. Nam cum regis libertus ad novas divitias nuper erectus philosophos ad convivium congregasset et inridendo eorum minutulas quaestiones scire se velle dixisset cur ex nigra et ex alba faba pulmentum unius coloris edatur, Aridices philosophus indigne ferens: ''Tu nobis'', inquit, ''absolve, cur et de albis et de nigris loris similes maculae gignantur.'' (14) Sunt scommata quae in superficie habent speciem contumeliae, sed interdum non tangunt audientes, cum eadem, si obnoxio dicantur, exagitant: ut contra sunt quae speciem laudis habent, et persona audientis efficit contumeliae [p569]plena. De priore prius dicam. (15) L. Quintus praetor de provincia nuper reverterat observata, quod mireris Domitiani temporibus, praeturae maxima castitate. Is cum aeger adsidenti amico diceret frigidas se habere manus, renidens ille ait: ''Atqui eas de provincia calidas paulo ante revocasti.'' Risit Quintus delectatusque est, quippe alienissimus a suspicione furtorum. Contra, si hoc diceretur male sibi conscio et sua furta recolenti, exacerbasset auditum. (16) Critobulum, famosae pulchritudinis adolescentem, Socrates cum ad conparationem formae provocaret, iocabatur, non inridebat. Certe si dicas consummatarum divitiarum vero: ''Tibi excito creditores tuos'', aut si nimis casto: ''Gratae sunt tibi meretrices, quia continua eas largitate ditasti'', uterque delectabuntur scientes his dictis suam conscientiam non gravari. (17) Sicut contra sunt quae sub specie laudis exagitant, sicut paulo ante divisi. Nam si timidissimo dixero: ''Achilli vel Herculi conparandus es'', aut famosae iniquitatis viro: ''Ego te Aristidi in aequitate praepono'', sine dubio verba laudem sonantia ad notam vituperationis [p570]suae uterque tracturus est. (18) Eadem scommata eosdem modo iuvare modo mordere possunt pro diversitate praesentium personarum. Sunt enim quae, si coram amicis obiciantur nobis, libenter audire possimus: uxore vero seu parentibus magistrisve praesentibus dici in nos aliquod scomma nolimus, nisi forte tale sit quod illorum censura libenter accipiat, ut si quis adolescentem coram parentibus vel magistris inrideat quod insanire possit continuis vigiliis lectionibusque nocturnis, aut uxore praesente quod stulte faciat uxorium se praebendo nec ullam elegantiam eligendo formarum. Haec enim et in quos dicuntur et praesentes hilaritate perfundunt. (20) Commendat scomma et conditio dicentis, si in eadem causa sit: ut si alium de paupertate pauper inrideat, si obscure natum natus obscure. Nam Tarseus Amphias cum ex hortulano potens esset et in amicum quasi degenerem [p571]nonnulla dixisset, mox subiecit: ''Sed et nos de isdem seminibus sumus'', et omnes pariter laetos fecit. (21) Illa vero scommata directa laetitia eum in quem dicuntur infundunt, si virum fortem vitupere quasi salutis suae prodigum et pro aliis mori volentem, aut si obieceris liberali quod res suas profundat minus sibi quam aliis consulendo. Sic et Diogenes Antisthenen Cynicum, magistrum suum, solebat veluti vituperando laudare. ''Ipse me'', aiebat, ''mendicum fecit ex divite et pro ampla domo in dolio fecit habitare.'' Melius autem ista dicebat quam si diceret: ''Gratus illi sum, quia ipse me philosophum et consummatae virtutis virum fecit.'' (22) Ergo, cum unum nomen scommatis sit, diversi in eo continentur effectus. Ideo apud Lacedaemonios inter cetera exactae vitae instituta hoc quoque exercitii genus a Lycurgo est institutum, ut adolescentes et scommata sine morsu dicere et ab aliis in se dicta perpeti discerent: ac si quis eorum in indignationem ob tale dictum prolapsus fuisset, ulterius ei in alterum dicere non licebat. (23) Cum ergo videas, mi Aviene (instituenda est enim adolescentia tua, quae ita docilis est ut discenda praecipiat), cum videas, inquam, [p572]anceps esse omne scommatum genus, suadeo in conviviis in quibus laetitiae insidiatur ira, ab huiusmodi dictis facessas et magis quaestiones convivales vel proponas vel ipse dissolvas. (24) Quod genus veteres ita ludicrum non putarunt, ut et Aristoteles de ipsis aliqua conscripserit et Plutarchus et vester Apuleius, nec contemnendum sit, quod tot philosophantium curam meruit. ===IV.=== (1) Et Praetextatus: Hoc quaestionum genus, cum et senilem deceat aetatem, cur soli iuveni suadetur? Quin agite, omnes qui adestis hic, apta convivio fabulemur, nec de cibatu tantum sed et si qua de natura corporum vel alia, praesente maxime Disario nostro, cuius plurimum ad hoc genus quaestionum poterit ars et doctrina conferre: sortiamurque, si videtur, ut per ordinem unusquisque proponat quam solvendam aestimet quaestionem. [p573]''">''> Hic adsensi omnes Praetextato anteloquium detulerunt, orantes ut, cum ipse coepisset, ceteris ex filo consultationis eius interrogandi constitueretur exemplum. (3) Tum ille: Quaero, inquit, utrum simplex an multiplex cibus digestu sit facilior: quia multos hunc, nonnullos illum sectantes videmus. Et est quidem superba et contumax et velut sui ostentatrix continentia: contra amoenam se et comem adpetentia vult videri. Cum ergo una censoria sit, delicata altera, scire equidem velim quae servandae aptior sit sanitati. Nec longe petendus adsertor est, cum Disarius adsit, qui quid conveniat corporibus humanis non minus callet quam ipsa natura fabricae huius auctor et nutrix. Dicas ergo velim, quid de hoc quod quaeritur medicinae ratio persuadeat. (4) Si me, Disarius inquit, aliquis ex plebe inperitorum de hac quaestione consuluisset, quia plebeia ingenia magis exemplis quam ratione capiuntur, ammonuisse illum contentus forem institutionis pecudum: quibus cum simplex et uniformis cibus sit, multo saniores sunt corporibus humanis, et inter ipsas illae morbis inplicantur quibus, ut altiles fiant, offae conpositae et quibusdam condimentis variae farciuntur. (5) Nec dubitaret posthac, cum advertisset [p574]animalibus simplici cibo utentibus familiarem sanitatem, aegrescere autem et inter illa quae saginam conposita varietate patiuntur, quia constat id genus alimoniae non magis copia quam varietate crudescere. (6) Fortasse illum attentiorem exemplo altero fecissem, ut consideraret nullum umquam fuisse medicorum circa curas aegrescentium tam audacis negligentiae ut febrienti varium et non simplicem cibum daret. Adeo constat quam facilis digestu sit uniformis alimonia, ut ei, vel cum infirma est natura, sufficiat. (7) Nec tertium defuisset exemplum, ita esse vitandam ciborum varietatem ut varia solent vina vitari. Quis enim ambigat eum qui diverso vino utitur in repentinam ruere ebrietatem necdum hoc potus copia postulante? (8) Tecum autem, Vetti, cui soli perfectionem disciplinarum omnium contigit optinere, non tam exemplis quam ratione tractandum est, quae et me tacente clam te esse non poterit. (9) Cruditates eveniunt aut qualitate suci in quem cibus vertitur, si non sit aptus humori qui corpus optinuit, aut ipsius cibi multitudine, non sufficiente natura ad omnia quae congesta sunt concoquenda. Ac primum de suci qualitate videamus. (10) Qui simplicem cibum sumit facile quo suco corpus eius vel gravetur vel iuvetur usu docente cognoscit. Nec enim ambigit cuius cibi qualitate possessus sit, cum unum sumpserit, et ita fit ut noxa, cuius causa deprehensa sit, facile vitetur. (11) Qui autem multiplici cibo alitur diversas patitur qualitates ex diversitate sucorum: nec concordant humores ex materiae varietate nascentes, nec efficiunt liquidum purumve sanguinem, in quem iecoris ministerio vertuntur, et in venas cum tumultu suo transeunt. Hinc morborum scaturigo, qui ex repugnantium sibi humorum [p575]discordia nascuntur. (12) Deinde quia non omnium quae esui sunt una natura est, non omnia simul coquuntur, sed alia celerius, tardius alia: et ita fit ut digestionum sequentium ordo turbetur. (13) Neque enim cibi quem sumimus una digestio est, sed, ut corpus nutriat, quattuor patitur digestiones: quarum unam omnes, vel ipsi quoque hebetes, sentiunt, alias occultior ratio deprehendit. Quod ut omnibus liqueat, paulo altius mihi causa repetenda est. (14) Quattuor sunt in nobis virtutes quae administrandam alimoniam receperunt, quarum una dicitur καθελκτικὴ, quae deorsum trahit cibaria confecta mandibulis. Quid enim tam crassam materiam per faucium angusta fulciret, nisi eam vis naturae occultior hauriret? (15) Hausta vero ut non continuo lapsu per omne corpus succedentibus sibi foraminibus pervium ad imum usque descendant, et talia qualia accepta sunt egerantur, sed salutare officium digestionis expectent, secundae hoc cura virtutis est, quam Graeci, qui retentatrix est, vocant καθεκτικήν. (16) Tertia, quia cibum in [p576]aliud ex alio mutat, vocatur ἀλλοιωτική. Huic obsecuntur omnes, quia ipsa digestionibus curat. (17) Ventris enim duo sunt orificia, quorum superius erectum recipit devorata et in follem ventris recondit. Hic est stomachus, qui paterfamilias dici meruit, quasi omne animal solus gubernans: nam si aegrescat, vita in ancipiti est titubante alimoniae meatu: cui natura tamquam rationis capaci velle ac nolle contribuit. Inferius vero demissum intestinis adiacentibus inseritur, et inde via est egerendis. (18) Ergo in ventre fit prima digestio virtute ἀλλοιωτικῇ in sucum vertente quicquid acceptum est, cuius faex retrimenta sunt quae per intestina, inferiore orificio tradente, labuntur: et officio quartae virtutis, cui ἀπεκκριτικὴ nomen est, procuratur egestio. (19) Ergo postquam in sucum cibus reformatur, hic iam iecoris cura succedit. Est autem iecur concretus sanguis, et ideo habet nativum calorem, quod confectum sucum vertit in sanguinem: et sicut cibum in sucum verti prima est, ita sucum transire in sanguinem secunda digestio est. (20) Hunc calor iecoris administratum per venarum fistulas in sua quaeque membra dispergit, parte quae ex digestis frigidissima est in lienem refusa, qui ut iecur caloris ita ipse frigoris domicilium est. (21) Nam ideo omnes dexterae partes validiores sunt et debiliores sinistrae, quia has regit calor visceris sui, illae [p577]contagione frigoris sinistra optinentis hebetantur. (22) In venis autem et arteriis, quae sunt receptacula sanguinis et spiritus, tertia fit digestio. Nam acceptum sanguinem quodammodo defaecant, et quod in eo aquosum est venae in vesicam refundunt: liquidum vero purumque et altilem sanguinem singulis totius corporis membris ministrant: et ita fit ut, cum cibum solus venter accipiat, alimonia eius dispersa per universos membrorum meatus ossa quoque et medullas et ungues nutriat et capillos. (23) Et haec est quarta digestio, quae in singulis membris fit, dum quod unicuique membro datum est ipsi membro fit nutrimentum. Nec tamen huic totiens defaecato retrimenta sua desunt, quae, cum membra omnia in sua sunt sanitate, per occultos evanescunt meatus. (24) Si qua vero pars corporis aegrescat, in ipsam quasi infirmiorem ultima illa quae diximus retrimenta labuntur, et hinc nascuntur morborum causa quae ῥεύματα medicis vocare mos est. (25) Si enim fuerit ultimi suci isto uberior multitudo, hanc a se repellit pars corporis illa quae sanior est, et sine dubio labitur in infirmam quae vires non habet repellendi: unde alieni receptio distendit locum in quem ceciderit, et hinc creantur dolores. Haec est ergo triplex causa vel podagrae vel cuiuslibet ex confluentia morbi: id est multitudo humoris, fortitudo membri a se repellentis, et recipientis infirmitas. (26) Cum igitur adseruerimus quattuor in corpore fieri digestiones, quarum altera pendet ex altera, et si praecedens fuerit impedita, nullus fit sequentis effectus: recurramus [p578]animo ad illam primam digestionem quae in ventre conficitur, et invenietur quid impedimenti ex multiformi nascatur alimoniae. (27) Diversorum enim ciborum diversa natura est: et sunt qui celerius, sunt qui tardius digeruntur. Cum ergo prima digestio vertit in sucum, quia non simul omnia accepta vertuntur, quod prius versum est, dum alia tardius vertuntur, acescit: et hoc saepe enim eructando sentimus. (28) Alia quoque, quibus tarda digestio est, velut ligna humida quae urgente igne fumum de se creant, sic et illa imminente igne naturae fumant, dum tardius concoquuntur: siquidem nec hoc sensum eructantis evadit. (29) Cibus autem simplex non habet controversam moram, dum simul in simplicem sucum vertitur: nec digestio ulla turbatur, dum omnes sibi stata momentorum dimensione succedunt. (31) Si quis autem (quia nihil inpatientius inperitia) rationes has dedignetur audire, aestimans non impediri digestionem nisi sola ciborum multitudine, nec velit de qualitate tractare: hic quoque multiformis alimonia deprehenditur causa morborum. Nam pulmentorum varietas recipit varia condimenta, quibus gula ultra quam naturae necesse est lacessitur: et fit inde congeries, dum pruritu desiderii amplius, vel certe de singulis parva libantur. (32) Hinc Socrates suadere solitus erat illos cibos potusve vitandos, qui ultra sitim famemve sedandam producunt adpetentiam. Denique vel propter hoc edendi varietas repudietur, quia plena est voluptatis, a qua seriis et studiosis cavendum est. Quid enim tam contrarium quam virtus et voluptas? (33) Sed modum disputationi facio, ne videar [p579]hoc ipsum in quo sumus, licet sobrium sit, tamen, quia varium est, accusare convivium. ===V.=== (1) Haec cum Praetextato et ceteris prona adsensione placuissent, Euangelus exclamavit: Nihil tam indignum toleratu quam quod aures nostras Graeca lingua captivas tenet, et verborum rotunditati adsentiri cogimur circumventi volubilitate sermonis qui ad extorquendam fides agit in audientes tyrannum. (2) Et quia his loquendi labyrinthis inpares nos fatemur, age, Vetti, hortemur Eustathium ut recepta contraria disputatione quicquid pro vario cibo dici potest velit communicare nobiscum, ut suis telis lingua violenta succumbat et Graecus Graeco eripiat hunc plausum, tamquam cornix cornici oculos effodiat. (3) Et Symmachus: Rem iocundam, Euangele, amarius postulasti. Audere enim contra tam copiose et eleganter inventa res est quae habeat utilem voluptatem, sed non tamquam ingeniis insidiantes et gloriosis tractatibus invidentes hoc debemus expetere. (4) Nec abnego potuisse me quoque [p580]tamquam palinodiam canere. Est enim rhetorica prolusio communes locos in utramvis partem inventorum alternatione tractare. Sed quia facilius Graecorum inventionibus a Graecis forte aliis relata respondent, te, Eustathi, oramus omnes ut sensa et inventa Disarii contrariis repellendo in integrum restituas exauctoratum conviviorum leporem. (5) Ille diu hoc a se officium deprecatus, ubi tot inpellentium procerum, quibus obviandum non erat, hortatui succubuit: Bellum, inquit, duobus mihi amicissimis cogor indicere, Disario et continentiae: sed ab auctoritate vestra tamquam ab edicto praetoris impetrata venia gulae patronum, quia necesse est, profitebor. (6) In primo speciosis magis quam veris, ut docebitur, exemplis paene nos Disarii nostri cepit ingenium. Ait enim pecudes simplici uti cibo, et ideo expugnari difficilius earum quam hominum sanitatem. Sed utrumque falsum probabo. (7) Nam neque simplex est animalibus mutis alimonia, nec ab illis quam a nobis morbi remotiores. Testatur unum varietas pratorum quae depascuntur, quibus herbae sunt amarae pariter et dulces, aliae sucum calidum aliae frigidum nutrientes, ut nulla culina possit tam diversa condire quam in herbis natura variavit. (8) Notus est omnibus Eupolis, inter elegantes habendus [p581]veteris comoediae poetas. Is in fabula quae inscribitur Αὶγες inducit capras de cibi sui copia in haec se verba iactantes: <poem> (9) Βοσκόμεθ’ ὗλης ἀπὸ παντοδαπῆς, ἐλάτης· πρίνου κομάρου τε, πτόρθους ἁπαλοὺς ἀποιρώγουσαι, καὶ πρὸς τούτοισιν ἔτ’ ἄλλα, κύτισόν τ’ ἠδὲ σφάκον εὐώδη καὶ σμίλακα τὴν πολύφυλλον, [p582]κότινον σχῖνον μελίαν πευκήν, ἁλίαν δρῦν, κιττὸν ἐρίκην πρόμαλον ῥάμνον φλόμον ἀνθρερικὸν κισθὸν φηγὸν θύμα θύμβραν. </poem> [p583] Videturne vobis ciborum ista simplicitas, ubi tot enumerantur vel arbusta vel frutices non minus suco diversa quam nomine? (10) Quod autem non facilius morbis homines quam pecudes occupentur, Homero teste contentus sum, qui pestilentiam refert a pecudibus inchoatam: quando morbus, antequam in homines posset inrepere, facilius captis pecoribus incubuit. (11) Sed et quanta sit mutis animalibus infirmitas vitae brevitas indicio est. Quod enim eorum quibus notitia nobis in usu est potest annos hominis aequare? nisi recurras forte ad ea, quae de corvis atque cornicibus fabulosa dicuntur, quos tamen videmus omnibus inhiare cadaveribus universisque seminibus insidiari, fructus arborum persequi: nam non minus edacitatis habent quam de longaevitate eorum opinio fabulatur. (12) Secundum, si bene recordor, exemplum est solere medicos aegris simplicem cibum offerre, non varium: cum hunc offeratis, ut opinor, non quasi digestu faciliorem, sed quasi minus adpetendum, ut horrore uniformis alimoniae edendi desiderium languesceret, quasi multis concoquendis per infirmitatem non sufficiente natura. Ideo, si quis aegrescentium vel de ipso simplici [p584]amplius adpetat, subducitis adhuc desideranti. Ideo vobis commento tali non qualitas sed modus quaeritur. (13) Quod autem in edendo sicut in potando suades varia vitari, habet latentis captionis insidias, quia nomine similitudinis coloratur. Ceterum longe alia potus alia ciborum ratio est. Quis enim umquam edendo plurimum mente sauciatus est, quod in bibendo contingit? (14) Fartus cibo stomacho vel ventre gravatur: infusus vino fit similis insano, opinor, quia crassitudo cibi uno in loco permanens expectat administrationem digestionis, et tunc demum membris sensim confectus inlabitur: potus, ut natura levior, mox altum petit, et cerebrum, quod in vertice locatum est, ferit fumi calentis aspergine. (15) Et ideo varia vina vitantur, ne res, quae ad possidendum caput repentina est, calore tam diverso quam subito consilii sedem sauciet. Quod aeque in cibi varietate metuendum nulla similitudo, ratio nulla persuadet. (16) In illa vero disputatione, qua digestionum ordinem sermone luculento et vario digessisti, illa omnia quae de natura humani corporis dicta sunt et nihil nocent propositae quaestioni et eloquenter dicta non abnego. Illi soli non adsentior quod sucos varios de ciborum varietate confectos dicis contrarios esse corporibus, cum corpora ipsa de contrariis qualitatibus fabricata sint. (17) Ex calido enim et frigido, de sicco et humido constamus. Cibus vero simplex cui adest sucum de se unius qualitatis emittit. Scimus autem similibus similia nutriri. Dic, quaeso, unde tres aliae qualitates corporis nutrientur? (18) Singula autem ad se similitudinem sui rapere testis Empedocles, qui ait: [p585] <poem> Ὡς γλυκὺ μὲν μάρπτε, πικρὸν δ’ ἐπὶ πικρον ὄρουσεν, ὀξὺ δ’ ἐπ’ ὀξὺ ἔβη, θερμὸν δ’ ἐποχεύετο θερμῷ. </poem> (19) Te autem saepe audio Hippocratis tui verba cum admiratione referentem: Εἰ ἓν ἦν ὁ ἄνθρωπος, οὐκ ἂν ἤλγεεν· ἀλγεῖ δὲ, οὐκ ἄρα ἓν ἐστί. Ergo si homo non unum, nutriendus est non ex uno. (20) Nam et deus omnium fabricator aerem quo circumfundimur et cuius spiramus haustu non simplicem habere voluit qualitatem, ut aut frigidus sit semper aut caleat, sed nec continuae siccitati nec perpetuo eum addixit humori, quia una nos non poterat qualitate nutrire de permixtis quattuor fabricatos. Ver ergo calidum fecit et humectum, sicca est aestas et calida, auctumnus siccus et frigidus, hiems humida pariter et frigida est. (21) Sic et elementa, quae sunt nostra principia, ex diversitatibus et ipsa constant et nos nutriunt. Est enim ignis calidus et siccus, aer humectus et calidus, aqua similiter humecta sed frigida, terra frigida pariter et sicca. Cur ergo nos ad uniformem cibum redigis, cum nihil nec in nobis nec circa nos nec in his de quibus sumus uniforme sit? (22) Quod autem acescere vel nonnumquam fumare in stomacho cibum vis adsignare varietati, ut credamus, pronunties oportet aut semper eum qui vario cibo utitur haec pati aut [p586]numquam illum pati qui simplicem sumit. Si vero et qui mensa fruitur copiosa hoc vitium saepe non sentit, et qui se uno cibo afficit saepe sustinet quod accusas, cur hoc varietati et non modo edacitati adsignas? Nam et de simplici avidus noxam patitur cruditatis, et in vario moderatus digestionis commodo fruitur. (23) At, inquies, ipsa inmoderatio ex ciborum varietate nascitur titillante gula et ad sumenda plura quam necesse est provocante. (24) Rursus ad ea quae iam dixi revolvor, cruditates de modo non de qualitate provenire. Modum vero servat qui sui potens est et in mensa Sicula vel Asiana: excedit inpatiens, etsi solis olivis aut olere vescatur. Et tam ille copiosus, si moderationem tenuit, sanitatis compos est, quam insanus fit ille cui merus sal cibus est, si hoc ipsum voraciter invaserit. (25) Postremo si in his quae sumimus varietatem noxiam putas, cur potionum remedia quae per os humanis visceribus infunditis ex tam contrariis ac sibi repugnantibus mixta conponitis? (26) Suco papaveris admiscetis euphorbium, [p587]mandragoram aliasque herbas conclamati frigoris pipere temperatis, sed nec menstruosis carnibus abstinetis inserentes poculis testiculos castrorum et venenata corpora viperarum, quibus admiscetis quicquid nutrit India, quicquid devehitur herbarum quibus Creta generosa est. (27) Cum ergo ad custodiam vitae hoc faciant remedia quod cibus, siquidem illa eam revocent iste contineat, cur illis providere varietatem laboras, istum squalori uniformitatis addicis? (28) Post omnia in voluptatem censura cothurnati sermoni invectus es, tamquam voluptas virtuti semper inimica sit, et non cum in luxum spreta mediocritate prolapsa est. Quid enim agit ipse servus non edendo nisi cogente fame nec potando praeter sitim nisi ut de utroque capiat voluptatem? Ergo [p588]voluptas non mox nomine ipso infamis est, sed fit modo utendi vel honesta vel arguenda. (29) Parum est, si excusata sit et non etiam laudetur voluptas. Nam cibus qui cum voluptate sumitur desiderio tractus in ventrem reconditur patula expectatione rapientem, et dum animose fruitur, mox eum concoquit: quod non ex aequo cibis evenit quos nulla sui dulcedo commendat. Quid ergo accusas varietatem quasi gulae irritamentum, cum salus sit hominis vigere adpetentiam, qua deficiente languescit et periculo fit propior? (30) Nam sicut in mari gubernatores vento suo, etiamsi nimius sit, contrahendo in minorem modum vela praetervolant, et flatum, cum est maior, coercent, sopitum vero excitare non possunt: ita et adpetentia, cum titillatur et crescit, rationis gubernaculo temperatur, si semel ceciderit, animal extinguitur. (31) Si ergo cibo vivimus et cibum adpetentia sola commendat, elaborandum nobis est commento varietatis ut haec semper provocetur, cum praesto sit ratio qua intra moderationis suae terminos temperetur. (32) Memineritis tamen lepido me convivio adesse, non anxio: nec sic admitto varietatem, ut luxum probem, ubi quaeruntur aestivae nives et hibernae rosae, et, dum magis ostentui quam usui servitur, silvarum secretum omne lustratur et peregrina maria sollicitantur. Ita enim fit ut, etiamsi sanitatem sumentium mediocritas [p589]observata non sauciet, ipse tamen luxus morum sit aegritudo. (33) His favorabiliter exceptis Disarius: Obsecutus es, inquit, Eustathi, dialecticae, ego medicinae. Qui volet eligere sequenda usum consulat, et quid sit utilius sanitati experientia docebit. ===VI.=== (1) Post haec Flavianus: Et alios quidem medicos idem dicentes semper audivi, vinum inter calida censendum, sed et nunc Eustathius, cum causas ebrietatis attingeret, praedicabat vini calorem. Mihi autem saepe hoc mecum reputanti visa est vini natura frigori propior quam calori: et in medium profero quibus ad hoc aestimandum trahor, ut vestrum sit de mea aestimatione iudicium. (2) Vinum, quantum mea fert opinio, sicut natura frigidum est, ita capax vel etiam adpetens fit caloris, cum calidis fuerit admotum. Nam et ferrum cum tactu sit frigidum, <poem> — ψυχρὸν δ’ ἕλε χαλκὸν ὀδοῦσιν, </poem> si tamen solem pertulerit, concalescit, et calor advena nativum frigus expellit. Hoc utrum ita esse ratio persuadeat requiramus. (3) Vinum aut potu interioribus conciliatur, aut fotu, ut superficiem curet, adhibetur. Cum infunditur cuti, quin frigidum sit nec medici infitias eunt: calidum tamen in interioribus praedicant, cum non tale descendat, sed admixtum calidis concalescat. (4) Certe respondeant volo, cur stomacho in lassitudinem degeneranti ad [p590]instaurandas constrictione vires offerant aegrescenti vinum, nisi frigore suo lassata cogeret et colligeret dissoluta? Et cum lasso, ut dixi, stomacho nihil adhibeant calidum, ne crescat ulterius lassitudo, a vini potu non prohibent, defectum in robur hac curatione mutantes. (5) Dabo aliud indicium accidentis vino quam ingeniti caloris. Nam si quis aconitum nesciens hauserit, non nego haustu eum meri plurimi solere curari. Infusum enim visceribus trahit ad se calorem et veneno frigido quasi calidum iam repugnat. Si vero aconitum ipsum cum vino tritum potui datum sit, haurientem nulla curatio a morte defendit. (6) Tunc enim vinum natura frigidum admixtione sui frigus auxit veneni, nec in interioribus iam calescit, qui non liberum sed admixtum alii, immo in aliud versum, descendit in viscera. (7) Sed et sudore nimio vel laxato ventre defessis vinum ingerunt, ut in utroque morbo constringat meatus. Insomnem medici frigidis oblinunt, modo papaveris suco modo mandragora vel similibus, in quibus est et vinum: nam vino somnus reduci solet, quod non nisi ingeniti frigoris testimonium est. (8) Deinde omnia calida Venerem provocant et semen excitant et generationi favent, hausto autem mero plurimo fiunt viri ad coitum pigriores: sed nec idoneum [p591]conceptioni serunt, qui vini nimietas, ut frigidi, facit semen exile vel debile. (9) Hoc vero vel manifestissimam aestimationis meae habet adsertionem, quod quaecumque nimium algentibus, eadem contingunt ebriis. Fiunt enim tremuli graves pallidi, et saltu tumultuantis spiritus artus suos et membra quatiuntur: idem corporis torpor ambobus, eadem linguae titubatio: multis autem et morbus ille quem παράλυσιν Graeci vocant sic nimio vino ut multo algore contingit. (10) Respicite etiam quae genera curationis adhibeantur ebriis. Nonne cubare sub multis operimentis iubentur, ut extinctus calor refoveatur? non et ad calida lavacra ducuntur? non illis unctionum tepore calor corporis excitatur? (11) Postremo qui fiunt crebro ebrii cito senescunt: alii ante tempus conpetentis aetatis vel calvitio vel canitie insigniuntur, quae non nisi inopia caloris eveniunt. (12) Quid aceto frigidius, quod culpatum vinum est? Solum enim hoc ex omnibus humoribus crescentem flammam violenter extinguit, dum per frigus suum calorem vincit elementi. (13) Nec hoc praetereo, quod ex fructibus, arborum illi sunt frigidiores quorum sucus imitatur vini saporem, ut mala seu simplicia seu granata vel cytonia, quae cotonia vocat Cato. [p592] Haec ideo dixerim, quod me saepe movit et exercuit mecum disputantem, quia in medium proferre volui, quid de vino aestimaverim sentiendum. Ceterum consultationem mihi debitam non omitto. Te enim, Disari, convenio, ut quaerendum mihi occurrit absolvas. (15) Legisse apud philosophum Graecum memini (ni fallor, ille Aristoteles fuit in libro quem de ebrietate conposuit) mulieres raro in ebrietatem cadere, crebro senes: nec causam vel huius frequentiae vel illius raritatis adiecit. Et quia ad naturam corporum tota haec quaestio pertinet, quam nosse et industriae tuae et professionis officium est, volo te causas rei quam ille sententiae loco dixit, si tamen philosopho adsentiris, aperire. (16) Tum ille: Recte et hoc Aristoteles, ut cetera: nec possum non adsentiri viro cuius inventis nec ipsa natura dissentit. Mulieres, inquit, raro ebriantur, crebro senes. Rationis plena gemina ista sententia, et altera pendet ex altera. Nam cum didicerimus quid mulieres ab ebrietate defendat, iam tenemus quid senes ad hoc frequenter inpellat: contrariam enim sortita naturam sunt muliebre corpus et corpus senile. (17) Mulier humectissimo est corpore. Docet hoc et levitas cutis et splendor, docent praecipue adsiduae purgationes superfluo exonerantes corpus humore. Cum ergo epotum vinum in tam largum ceciderit humorem, vim suam perdit et fit dilutius, nec facile crebri sedem ferit fortitudine eius extincta. (18) Sed et haec ratio iuvat sententiae veritatem: Quod muliebre corpus crebris purgationibus deputatum pluribus consertum [p593]est foraminibus, ut pateat in meatus et vias praebeat humori in egestionis exitium confluenti, per haec foramina vapor vini celeriter evanescit. (19) Contra senibus siccum corpus est, quod probat asperitas et squalor cutis. Unde et haec aetas ad flexum fit difficilior, quod est indicium siccitatis. Intra hos vinum nec patitur contrarietatem repugnantis humoris, et integra vi sua adhaeret corpori arido, et mox loca tenet quae sapere homini ministrant. (20) Dura quoque esse senum corpora nulla dubitatio est: et ideo ipsi etiam naturales meatus in membris durioribus obserantur, et hausto vino exhalatio nulla contingit, sed totum ad ipsam sedem mentis ascendit. (21) Hinc fit ut et sani senes malis ebriorum laborent, tremore membrorum, linguae titubantia, abundantia loquendi, iracundiae concitatione: quibus tam subiacent iuvenes ebrii quam senes sobrii. Si ergo levem pertulerint inpulsum vini, non accipiunt haec mala, sed incitant quibus aetatis ratione iam capti sunt. ===VII.=== (1) Probata omnibus Disarii disputatione subiecit Symmachus: Ut spectata est tota ratio quam de muliebris ebrietatis raritate Disarius invenitur, ita unum ab eo praetermissum est, nimio frigore quod in earum corpore est frigescere haustum vinum, et ita debilitari, ut vis eius quae elanguit nullum possit calorem, de quo nascitur ebrietas, excitare. (2) Ad haec Horus: Tu vero, Symmache, frustra opinaris frigidam mulierum esse naturam, quam [p594]ego calidiorem virili, si tibi volenti erit, facile probabo. (3) Humor naturalis in corpore, quando aetas transit pueritiam, fit durior et acuitur in pilos. Ideo tunc et pubes et genae et aliae partes corporis vestiuntur. Sed in muliebri corpore hunc humorem calore siccante fit inopia pilorum, et ideo in corpore sexus huius manet continuus splendor et levitas. (4) Est et hoc in illis indicium caloris, abundantia sanguinis, cuius natura fervor est: qui ne urat corpus, si insidat, crebra purgatione subtrahitur. Quis ergo dicat frigidas, quas nemo potest negare plenas caloris, quis sanguinis plenae sunt? (5) Deinde, licet urendi corpora defunctorum usus nostro seculo nullus sit, lectio tamen docet eo tempore quo igni dari honor mortuis habebatur, si quando usu venisset, ut plura corpora simul incenderentur, solitos fuisse funerum ministros denis virorum corporibus adicere singula muliebria: et unius adiutu, quasi natura flammei et ideo celeriter ardentis, cetera flagrabant. (6) Ita nec veteribus calor mulierum habebatur incognitus. Nec hoc tacebo, quod, cum calor semper generationis causa sit, feminae ideo celerius quam pueri fiunt idoneae ad generandum, qui calent amplius. Nam et secundum iura publica duodecimus annus in femina et quartus decimus in puero definit pubertatis aetatem. (7) Quid plura? nonne videmus mulieres, quando nimium frigus est, mediocri veste contentas nec ita operimentis plurimis involutas, ut viri solent, scilicet naturali calore contra frigus quod aer ingerit repugnante? (8) Ad haec renidens Symmachus: Bene, inquit, [p595]Horus noster temptat videri orator ex Cynico, qui in contrarium vertit sensus quibus potest muliebris corporis frigus probari. Nam quod pilis, ut viri, non obsidentur, inopia caloris est. Calor est enim qui pilos creat, unde et eunuchis desunt, quorum naturam nullus negaverit frigidiorem viris: sed et in corpore humano illae partes maxime vestiuntur, quibus amplius inest caloris. Leve autem est mulierum corpus quasi naturali frigore densetum: comitatur enim algorem densitas, levitas densitatem. (9) Quod vero saepe purgantur, non multi sed vitiosi humoris indicium est. Indigestum est enim et crudum quod egeritur, et quasi infirmum effluit, nec habet sedem, sed natura quasi noxium et magis frigidum pellitur. Quod maxime probatur, quia mulieribus, cum purgantur, etiam algere contingit: unde intellegitur frigidum esse quod effluit, et ideo in vivo corpore non manere quasi inopia caloris extinctum. (10) Quod muliebre corpus iuvabat ardentes viros, non caloris erat sed pinguis carnis et oleo similioris, quod non in illis contingeret ex calore. (11) Quod cito ammonentur generationis, non nimii caloris sed naturae infirmioris est: ut exilia poma celerius maturescunt, robusta serius. Sed si vis intellegere in generatione veram rationem caloris, considera viros longe diutius perseverare in generando quam mulieres in pariendo: et haec tibi sit indubitata probatio in utroque sexu vel frigoris vel caloris. Nam vis eadem in frigidiore corpore celerius extinguitur, in calidiore diutius perseverat. (12) Quod frigus aeris tolerabilius [p596]viris ferunt, facit hoc suum frigus: similibus enim similia gaudent. Ideo ne corpus earum frigus horreat facit consuetudo naturae quam sortitae sunt frigidiorem. (13) Sed de his singuli, ut volunt, iudicent. Ego vero ad sortem venio consulendi, et quod scitu dignum aestimo, ab eodem Disario quaero et mihi usque ad affectum nimium amico et cum in ceteris tum in his optime docto. (14) Nuper in Tusculano meo fui, cum vindemiales fructus pro annua sollemnitate legerentur. Erat videre permixtos rusticis servos haurire vel de expresso vel de sponte fluente mustum, nec tamen ebrietate capi. Quod in illis praecipue admirabar, quos inpelli ad insaniam parvo vino noveram. Quaero, quae ratio de musto ebrietatem aut tardam fieri faciat aut nullam? (15) Ad haec Disarius: Omne quod dulce est cito satiat, nec diuturnam desiderii sui fidem tenet, sed in locum satietatis succedit horror. In musto autem sola dulcedo est, suavitas nulla. Nam vinum cum in infantia est, dulce, cum pubescit, magis suave quam dulce est. (16) Esse autem harum duarum rerum distantiam certe Homerus testis est, qui ait: <poem> — Μέλιτι γλυκερῷ, καὶ ἡδέϊ οἴνῷ. </poem> Vocavit enim mel dulce et vinum suave. Mustum igitur cum necdum suave est, sed tantummodo dulce, horrore quodam tantum [p597]sumi de se non patitur quantum sufficiat ebrietati. (17) Addo aliud, naturali ratione ebrietati dulcedinem repugnare, adeo ut medici eos qui usque ad periculum distenduntur vino plurimo cogant vomere: et post vomitum contra fumum vini qui remansit in venis panem offerunt melle inlitum, et ita hominem ab ebrietatis malo dulcedo defendit. Ideo ergo non inebriat mustum in quo est sola dulcedo. (18) Sed et hoc de idonea ratione descendit, quod mustum grave est, et flatus et aquae permixtione et pondere suo cito in intestina delabitur ac profluit, nec manet in locis obnoxiis ebrietati: delapsum vero relinquit sine dubio in homine ambas qualitates naturae suae, quarum altera in flatu altera in aquae substantia est. (19) Sed flatus quidem quasi aeque ponderosus in ima delabitur, aquae vero qualitas non solum ipsa non inpellit in insaniam, sed et, si qua vinalis fortitudo in homine resedit, hanc diluit et extinguit. (20) Inesse autem aquam musto vel hinc docetur, quod, cum in vetustatem procedit, fit mensura minus sed acrius fortitudine, quia exhalata aqua qua molliebatur remanet vini sola natura cum fortitudine sua libera, nulla diluti humoris permixtione mollita. ===VIII.=== (1) Post haec Furius Albinus: Ego quoque pro virili portione Disarium nostrum inexercitum non relinquo. Dicas, quaeso, quae causa difficile digestu facit isicium, quod ab insectione ''insicium'' dictum amissione ''n'' littera postea quod nunc habet nomen [p598]optinuit, cum multum in eo digestionem futuram iuverit tritura tam diligens et quicquid grave erat carnis absumpserit consummationemque eius multa ex parte confecerit. (2) Et Disarius: Inde hoc genus cibi difficile digeritur, unde putas ei digestionem ante provisam. Levitas enim quam tritura praestitit facit ut innatet udo cibo quem in medio ventris invenerit, nec adhaereat cuti ventris de cuius calore digestio promovetur. (3) Sic et mox tritum atque formatum cum in aquam coicitur, natat. Ex quo intellegitur quod idem faciens in ventris humore subducit se digestionis necessitati et tam sero illic coquitur quam tardius conficiuntur quae vapore aquae quam quae igne solvuntur. Deinde, dum instantius teritur, multus ei flatus involvitur, qui prius in ventre consumendus est, ut tum demum conficiatur quod remansit de carne iam liberum. (4) Hoc quoque scire haveo, Furius inquit, quae faciat causa nonnullos carnes validiores facilius digerere quam tenues? Nam cum cito coquant offas bubulas, in asperis piscibus concoquendis laborant. (5) In his, Disarius ait, huius rei auctor est nimia in homine [p599]vis caloris: quae si idoneam materiam suscipit, libere congreditur et cito eam in concertatione consumit, levem modo praeterit ut latentem, modo in cinerem potius quam in sucum vertit: ut ingentia robora in carbonum frusta lucentia igne vertuntur, paleae si in ignem ceciderint, mox solum de eis cinerem restat videri. (6) Habes et hoc exemplum non dissonum, quod potentior mola ampliora grana confringit, integra illa quae sunt minutiora transmittit: vento nimio abies aut quercus avellitur, cannam nulla facile frangit procella. (7) Cumque Furius delectatus enarrantis ingenio plura vellet interrogare, Caecina se Albinus obiecit: Mihi quoque desiderium est habendi paulipser negotii cum tam facunda Disarii doctrina. Dic, oro te, quae facit causa, ut sinapi et piper, si adposita cuti fuerint, vulnus excitent et loca perforent, devorata vero nullam ventris corpori inferant laesionem? (8) Et Disarius: Species, inquit, et acres et calidae superficiem cui adponuntur exulcerant, quia integra virtute sua sine alterius rei admixtione utuntur ad noxam: sed si in ventrem receptae sint, solvitur vis earum ventralis humoris alluvione, qua fiunt dilutiores: deinde prius vertuntur in sucum ventris calore quam ut integrae possint nocere. (9) Caecina subiecit: Dum de calore loquimur, ammoneor rei [p600]quam semper quaesitu dignam putavi, cur in Aegypto, quae regionum aliarum calidissima est, vinum non calida sed, paene dixerim, frigida virtute nascatur? (10) Ad hoc Disarius: Usu tibi, Albine, compertum est aquas quae vel de altis puteis vel de fontibus hauriuntur fumare hieme, aestate frigescere. Quod fit non alia de causa nisi quod aere qui nobis circumfusus est propter temporis rationem calente frigus in terrarum ima demergitur et aquas inficit quarum in imo est scaturigo: et contra, cum aer hiemem praefert, calor in inferiora demergens aquis in imo nascentibus dat vaporem. (11) Quod ergo ubique alternatur varietate temporis, hoc in Aegypto semper est, cuius aer semper est in calore. Frigus enim ima petens vitium radicibus involvitur et talem dat qualitatem suco inde nascenti. Ideo regionis calidae vina calore caruerunt. (12) Tractatus noster, Albinus inquit, semel ingressus calorem non facile alio digreditur. Dicas ergo volo, cur qui in aquam descendit calidam, si senon moverit, minus uritur, sed si agitatu suo aquam moverit, maiorem sentit calorem, et totiens aqua urit amplius quotiens novus ei motus accesserit? (13) Et Disarius: Calida, inquit, quae adhaeserit nostro corpori mox praebet tactum sui mansuetiorem, vel quia cuti adsuevit vel quia frigus accepit a nobis: motus vero aquam novam semper ac novam corpori adplicat: [p601]et cessante adsuetudine, de qua paulo ante diximus, semper novitas auget sensum caloris. (14) Cur ergo, Albinus ait, aestate cum aer calidus flabro movetur, non calorem sed frigus adquirit? Eadem enim ratione et in hoc fervorem deberet motus augere. (15) Non eadem ratio, Disarius inquit, in aquae et aeris calore. Illa enim corporis solidioris est, et crassa materies cum movetur, integra vi sua superficiem cui admovetur invadit, aer motu in ventum solvitur et liquidior se factus agitatu flatus efficitur: porro ut flatus illud removet quod circumfusum nobis erat: erat autem circa nos calor: remoto igitur per flatum calore restat ut advenam sensum frigoris praestet agitatus. ===IX.=== (1) Interpellat Euangelus pergentem consultationem et: Exercebo, inquit, Disarium nostrum, si tamen minutis illis suis et rorantibus responsionibus satisfaciet consulenti. (2) Dic, Disari, cur qui ita se vertunt ut saepe in orbem rotentur et vertiginem capitis et obscuritatem patiuntur oculorum, postremo, si perseveraverint, ruunt, cum nullus alius motus corporis hanc ingerat necessitatem? (3) Ad haec Disarius: Septem, inquit, corporei motus sunt: aut enim accedit priorsum aut retrorsum recedit aut in dexteram laevamve divertitur aut sursum promovet aut deorsum aut orbiculatim rotatur. (4) Ex his septem motibus unus tantum [p602]in divinis corporibus invenitur, sphaeralem dico, quo movetur caelum, quo sidera, quo cetera moventur elementa. Terrenis animalibus illi sex praecipue familiares sunt, sed nonnumquam adhibetur et septimus. Sed sex illi ut directi ita et innoxii, septimus, id est qui gyros efficit, crebro conversu turbat et humoribus capitis involvit spiramentum quod animam cerebro quasi omnes sensus corporis gubernanti ministrat. (5) Hoc est autem spiramentum quod ambiens cerebrum singulis sensibus vim suam praestat, hoc est quod nervis et musculis corporis fortitudinem praebet. Ergo vertigine turbatum et simul agitatis humoribus oppressum languescit et ministerium suum deserit. Inde fit his qui raptantur in gyros hebetior auditus, visus obscurior. (6) Postremo nervis et musculis nullam ab eo virtutem quasi deficiente sumentibus totum corpus, quod iis sustinetur et in robur erigitur, desertum iam fulcimentis suis labitur in ruinam. (7) Sed contra haec omnia consuetudo, quam secundam naturam pronuntiavit usus, illos iuvat qui in tali motu saepe versantur. Spiramentum enim cerebri, quod paulo ante diximus, adsuetum rei iam non sibi novae non pavescit hunc motum nec ministeria sua deserit. Ideo consuetis etiam iste agitatus innoxius est. (8) [Et Euangelus:] Inretitum te iam, Disari, teneo, et si vere opinor, nusquam hodie effugies. Et alios enim in arte tibi socios et ipsum te audivi saepe dicentem cerebro non inesse sensum, sed ut ossa, ut dentes, ut capillos, ita et cerebrum esse sine sensu. Verumne est haec vos dicere solitos, an ut falsum refelles? (9) Verum, ait ille. Ecce iam clausus es. Ut enim concedam tibi praeter capillos in homine aliquid esse sine sensu, quod non facile persuasu est, tamen cur sensus omnes paulo ante dixisti a cerebro ministrari, cum cerebro non inesse sensum ipse fatearis? Potestne excusare huius [p603]contrarietatis ausum vel vestri oris nota volubilitas? (10) Et Disarius renidens: Retia quibus me involutum tenes nimis rara sunt, nimis patula: ecce me, Euangele, sine nisu inde exemptum videbis. (11) Opus naturae est ut sensum vel nimium sicca vel nimium humecta non capiant. Ossa dentes cum unguibus et capillis nimia siccitate ita denseta sunt ut penetrabilia non sint effectui animae qui sensum ministrat: adeps medulla et cerebrum ita in humore atque mollitie sunt ut eundem effectum animae quem siccitas illa non recipit mollities ista non teneat. (12) Ideo tam dentibus unguibus ossibus et capillis quam adipi medullis et cerebro sensus inesse non potuit. Et sicut sectio capillorum nihil doloris ingerit, ita, si secetur vel dens vel os seu adeps seu cerebrum seu medulla, aberit omnis sensus doloris. (13) Sed videmus, inquies, tormentis affici quibus sectantur ossa, torqueri homines et dolore dentium. Hoc verum esse quis abneget? Sed, ut os secetur, omentum quod inpositum est ossi cruciatum, dum sectionem patitur, inportat: quod cum medici manus transiit, os iam cum medulla quam continet habet indolentiam sectionis similem capillorum. Et cum dentium dolor est, non os dentis in sensu est, sed caro quae continet dentem. (14) Nam et unguis quantus extra carnem crescendo pergit sine sensus secatur: qui carni adhaeret iam facit, si secetur, dolorem non suo sed sedis suae corpore. Sicut capillus, dum superior secatur, nescit dolorem: si avellatur, sensum accipit a carne quam deserit. Et cerebrum, quod tactu sui hominem vel torquet vel frequenter interimit, non suo sensu sed vestitus sui, id est omenti, hunc inportat dolorem. (15) Ergo diximus quae in homine sine sensu sint, et quae hoc causa [p604]faciat indicatum est. Reliqua pars debiti mei de eo est, cur cerebrum, cum sensum non habeat, sensus gubernet. Sed de hoc quoque temptabo si potero esse solvendo. (16) Sensus, de quibus loquimur, quinque sunt: visus auditus odoratus gustus et tactus. Hi aut corporei sunt aut circa corpus, solisque sunt caducis corporibus familiares. Nulli enim divino corpori sensus inest, anima vero omni corpore, vel si divinum sit, ipsa divinior est: efrgo si dignitas divinorum corporum sensum dedignatur quasi aptum caducis, multo magis anima maiores est maiestatis quam ut sensu egeat. (17) Ut autem homo constet et vivum animal sit anima praestat, quae corpus inluminat. Porro inluminat inhabitando, et habitatio eius in cerebro est. Sphaeralis enim natura et ad nos de alto veniens partem in homine et altam et sphaeralem tenuit et quae sensu careat, qui non est animae necessarius. (18) Sed quia necessarius animali est, locat in cavernis cerebri spiramentum de effectibus suis: cuius spiramenti natura haec est ut sensus et ingerat et gubernet. (19) De his ergo cavernis quas ventres cerebri nostra vocavit antiquitas nascuntur nervorum septem συζυγίαι. Cui rei nomen quod ipse voles Latinum facito: nos enim συζυγίαν nervorum vocamus, cum bini nervi pariter emergunt et in locum certum desinunt. (20) Septem igitur nervorum συζυγίαι de cerebri [p605]ventre nascentes vicem inplent fistularum, spiramentum sensificum ad sua quaeque loca naturali lege ducentes, ut sensum vicinis et longe positis membris animalis infundant. (21) Prima igitur συζυγία nervorum talium petit oculos, et dat illis agnitionem specierum et discretionem colorum: secunda in aures se diffundit, per quam eis innascitur notitia sonorum: tertia naribus inseritur, vim ministrans odorandi: quarta palatum tenet, quo de gustatibus iudicatur: quinta vi sua omne corpus inplet, omnis enim pars corporis mollia et aspera, frigida et calida discernit. (22) Sexta de cerebro means stomachum petit, cui maxime sensus esse est necessarius, ut quae desunt adpetat, superflua respuat, et in homine sobrio se ipse moderetur. Septima συζυγία nervorum infundit sensum spinali medullae, quae hoc est animali quod est navi carina, et adeo usu aut dignitate praecipua est ut longum cerebrum a medicis sit vocata. (23) Ex hac denique, ut ex cerebro, diversi nascuntur meatus virtutem tribus animae propositis ministrantes. Tria sunt enim, quae ex animae providentia accipit corpus animalis: ut vivat, ut decore vivat, et ut inmortalitas illi successione quaeratur. (24) His tribus propositis, ut dixi, animae per spinalem medullam praebetur effectus. Nam cordi et iecori et spirandi ministeriis, quae omnia ad vivendum pertinet, vires de spinalibus quos dixi meatibus ministrantur: nervis etiam manuum pedum aliarumve partium, per quas decore vivitur, virtus inde praestatur: et ut ex his successio procuretur, nervi ex eadem spinali medulla pudendis et matrici, ut suum opus inpleant, ministrantur. (25) Ita nulla in homine pars corporis sine spiramento quod in ventre cerebri locatum est et sine spinalis medullae beneficio constat. Sic ergo fit ut, cum ipsum cerebrum sensu careat, sensus tamen a cerebro in omne corpus proficiscatur. (26) Euge, Graeculus noster, Euangelus ait, tam plane nobis ostendit res opertu naturae tectas, ut quicquid sermo descripsit oculis videre videamur. [p606]Sed Eustathio iam cedo, cui praecipui consulendi locum. (27) Eustathius: Modo vel vir omnium disertissimus Eusebius vel quicunque volent alii ad exercitum consultationis accedant, nos postea liberiore otio congrediemur. ===X.=== (1) Ergo, ait Eusebius, habendus mihi sermo est, Disari, tecum de aetate cuius ianuam iam paene ambo pulsamus. Homerus, cum senes πολιοκροτάφους vocat, quaero, utrum ex parte poetico more totum caput significare velit, an ex aliqua ratione canos huic praecipue parti capitis adsignet? (2) Et Disarius: Et hoc divinus ille vates prudenter, ut cetera. Nam pars anterior capitis humidior occipitio est, et inde crebro solet incipere canities. Et si pars anterior, ait ille, humidior est, cur calvitium patitur, quod non nisi ex siccitate contingit? (3) Oportuna, inquit Disarius, obiectio, sed ratio non obscura est. Partes enim priores capitis fecit natura rariores, ut quicquid superflui aut fumei flatus circa cerebrum fuerit evanescat per plures meatus: unde videmus in siccis defunctorum capitibus velut quasdam suturas quibus hemisphaeria, ut ita dixerim, capitis alligantur. Quibus igitur illi meatus fuerint ampliores, humorem siccitate mutant et ideo tardius canescunt, sed non calvitio carent. (4) Si ergo siccitas calvos efficit, et posteriora capitis sicciora esse dixisti, cur calvum occipitium numquam videmus? (5) Ille respondit: Siccitas occipitii non ex vitio sed ex natura est: ideo omnibus sicca sunt occipitia. Ex illa autem siccitate calvitium nascitur quae per malam temperiem, quam Graeci δυσκρασίαν solent vocare, contingit. (6) Unde capillos [p607]crispi, quia ita temperati sunt ut capite sicciore sint, tarde canescunt, cito in calvitium transeunt: contra qui capillo sunt rariore non eo facile nudantur nutriente humore, quod φλέγμα vocitatur, sed fit illis cita canities: nam ideo albi sunt cani, quia colorem humoris quo nutriuntur imitantur. (7) Si ergo senibus abundantia humoris capillos in canitiem tinguit; cur senecta opinionem exactae siccitatis accepit? (8) Quia senecta, inquit ille, extincto per vetustatem naturali calore fit frigida, et ex illo frigore gelidi et superflui nascuntur humores. Ceterum liquor vitalis longaevitate siccatus est: inde senecta sicca est inopia naturalis humoris, humecta est abundantia vitiosi ex frigore procreati. (9) Hinc est quod et vigiliis aetas gravior afficitur, quia somnus, qui maxime ex humore contingit, de naturali nascitur: sicut est multus in infantia, quae humida est abundantia non superflui sed naturalis humoris. (10) Eadem ratio est quae pueritiam canescere non patitur, cum sit humectissima, quia non ex frigore nato phlegmate humida est, sed illo naturali et vitali humore nutritur. Ille enim humor, qui aut de aetatis frigore nascitur aut cuiuslibet vitiositatis occasione contrahitur ut superfluus ita et noxius est. (11) Hunc videmus in feminis, nisi crebro egeratur, extrema minitantem: [p608]hunc in eunuchis debilitatem tibiis ingerentem, quarum ossa quasi semper in superfluo humore natantia naturali vigore caruerunt et ideo facile intorquentur, dum pondus superpositi corporis ferre non possunt, sicut canna pondere sibi inposito curvatur. (12) Et Eusebius: Quoniam nos a senectute usque ad eunuchos traxit superflui humoris disputatio, dicas volo, cur ita acutae vocis sint ut saepe mulier an eunuchus loquatur, nisi videas, ignores? (13) Id quoque facere superflui humoris abundantiam ille respondit. Ipse enim ἀρτηρίαν, per quam sonus vocis ascendit, efficiens crassiorem angustat vocis meatum: et ideo vel feminis vel eunuchis vox acuta est, viris gravis, quibus vocis transitus habet liberum et ex integror patentem meatum. (14) Nasci autem in eunuchis et in feminis ex pari frigore parem paene inportuni humoris abundantiam etiam hinc liquet, quod utrumque corpus saepe pinguescit: certe ubera prope similiter utrique grandescunt. ===XI.=== (1) His dictis cum ad interrogandum ordo Servium iam vocaret, naturali pressus ille verecundia usque ad proditionem coloris erubuit. (2) Et Disarius: Age, Servi non solum adolescentium qui tibi aequaevi sunt sed senum quoque omnium doctissime, commascula frontem, et sequestrata verecundia, quam in te [p609]facies rubore indicat confer nobiscum libere quod occurrerit, interrogationibus tuis non minus doctrinae collaturus quam si aliis consulentibus ipse respondeas. (3) Cumque diutule tacentem crebris ille hortatibus excitaret: Hoc, inquit Servius, ex te quaero, quod mihi contigisse dixisti, quae faciat causa, ut rubor corpori ex animi pudore nascatur? (4) Et ille: Natura, inquit, cum quid ei occurrit honesto pudore dignum, imum petendo penetrat sanguinem, quo commoto atque diffuso cutis tinguitur, et inde nascitur rubor. (5) Dicunt etiam physici quod natura pudore tacta ita sanguinem ante se pro velamento tendat ut videmus quemque erubescentem manum sibi ante faciem frequenter opponere. Nec dubitare de his poteris, cum nihil aliud sit rubor nisi color sanguinis. (6) Addit Servius: Et qui gaudent cur rubescunt? Et Disarius: Gaudium, inquit, extrinsecus contingit: ad hoc animoso occursu natura festinat, quam sanguis comitando quasi alacritate integritatis suae compotem tinguit cutem, et inde similis color nascitur. (7) Idem refert: Contra qui metuunt qua ratione pallescunt? Nec hoc, Disarius ait, in occulto est: natura enim, cum quid de extrinsecus contingentibus metuit, in altum tota demergitur: sicut nos quoque, cum timemus, latebras et loca nos occulentia quaerimus. (8) Ergo tota descendens, ut lateat, trahit secum sanguinem, quo velut curru semper vehitur. Hoc demerso humor dilutior cuti remanet, et inde pallescit. Ideo timentes et tremunt, qui virtus animae introrsum fugiens nervos relinquit [p610]quibus tenebatur fortitudo membrorum, et inde saltu timoris agitantur. (9) Hinc et laxamentum ventris comitatur timorem, quia musculi quibus claudebantur retrimentorum meatus fugientis introrsum animae virtute deserti laxeant vincula quibus retrimenta usque ad digestionis oportunitatem continebantur. (10) Servius his dictis venerabiliter adsensus obticuit. ===XII.=== (1) Tunc Avienus: Quia me ordo, ait, ad similitudinem consultationis adplicat, reducendus mihi est ad convivium sermo qui longius a mensa iam fuerat evagatus et ad alias transierat quaestiones. (2) Saepe adposita salita carne, quam ''laridum'' vocamus, ut opinor quasi large aridum, quaerere mecum ipse constitui, qua ratione carnem ad diuturnitatem usus admixtio salis servet. Hoc licet aestimare mecum possim, malo tamen ab eo qui corporibus curat certior fieri. (3) Et Disarius: Omne corpus suapte natura dissolubile et marcidum est et, nisi quodam vinculo contineatur, facile defluit. Continetur autem, quamdiu inest anima, reciprocatione aeris, qua vegetantur conceptacula spiritus, dum semper novo spirandi nutriuntur alimento. (4) Hoc cessante per animae discessum membra marcescunt, et omne pondere suo conflictum corpus obteritur: tum sanguis etiam, qui, quamdiu fuit compos caloris, dabat membris vigorem, calore discedente versus in saniem non manet intra venas, sed foras exprimitur: atque ita laxatis spiramentis effluit tabes faeculenta. (5) Id fieri sal admixtus corpori prohibet. Est enim natura siccus et calidus, et fluxum quidem corporis calore contrahit, humorem vero siccitate vel coercet vel exorbet. Certe humorem sale differri sive consumi fit hinc cognitu facile, quod, si duos panes pari magnitudine feceris, unum sale aspersum, sine sale alterum, invenies indigentem salis pondere propensiorem, scilicet humore in eo per salis penuriam permanente. (6) Et hoc a Disario meo quaesitum volo, cur [p611]defaecatum vinum validius sit viribus, sed infirmius ad permanendum, et tam bibentem cito permovet quam ipsum, si manserit, facile mutatur? (7) Quod cito, inquit Disarius, permovet, haec ratio est, quia tanto penetrabilius efficacior in venas bibentis quanto fit liquidius faece purgata. Ideo autem facile mutatur, quod nullo firmamento nixum undique sui ad noxam patet. Faex enim vino sustinendo et alendo et viribus sufficiendis quasi radix eius est. (8) Et hoc quaero, Avienus ait: Cur faex in imo subsidit omnium nisi mellis: mel solum est quod in summum faecem expuat? Ad hoc Disarius: Faecis materia ut spissa atque terrena ceteris laticibus pondere praestat, melle vincitur. Ideo in illis gravitate devergens ad fundum decidit, in melle vero ut levior de loco victa sursum pellitur. (9) Quoniam ex his quae dicta sunt ingerunt se similes quaestiones: Cur, Disari, ita mel et vinum diversis aetatibus habentur optima, mel quod recentissimum, vinum quod vetustissimum? unde est et illud proverbium quo utuntur gulones: ''Mulsum quod probe temperes miscendum esse novo Hymettio et [p612]vetulo Falerno.'' (10) Propterea, inquit ille, quia inter se ingenio diversa sunt. Vini enim natura humida est, mellis arida. Si dicto meo addubitaveris, medicinae contemplator effectum. Nam quae udanda sunt corporis vino foventur, quae siccanda sunt melle deterguntur. Igitur longinquitate temporis de utroque aliquid exorbente vinum meracius fit, mel aridius: et ita mel suco privatur ut vinum aqua liberatur. (11) Nec hoc quod sequitur dissimile quaesitis est: Cur, si vas vini atque olei diutule semiplena custodias, vinum ferme in acorem corrumpitur, oleo contra sapor suavior conciliatur? (12) Utrumque, Disarius ait, verum est. In illud enim vacuum quod superne liquido caret aer advena incidit, qui tenuissimum quemque humorem elicit et exorbet: eo siccato vinum quasi spoliatum viribus, prout ingenio imbecillum aut validum fuit, vel acore exasperatur vel austeritate restringitur, oleum autem superfluo humore siccato, velut mucore qui in eo latuit absterso, acquirit novam suavitatem saporis. (13) Rursus ait Avienus: Hesiodus, cum ad medium dolii perventum est, conpercendum, et [p613]ceteris eius partibus ad satietatem dicit abutendum, optimum vinum sine dubio significans quod in dolii medietate consisteret. Sed et hoc usu probatum est, in oleo optimum esse quod supernatat, in melle quod in imo est. Quaero igitur cur oleum quod in summo est, vinum quod in medio, mel quod in fundo, optima esse credantur? (14) Nec cunctatus Disarius ait: Mel quod optimum est reliquo ponderosius est, in vase igitur mellis pars quae in imo est utique praestat pondere, et ideo supernante pretiosior est: contra in vase vini pars inferior admixtione faecis non modo turbulenta sed et sapore deterior est, pars vero summa aeris vicinia corrumpitur, cuius admixtione fit dilutior. (15) Unde agricolae dolia, non contenti sub tecto reposuisse, defodiunt et operimentis extrinsecus inlitis muniunt removentes in quantum fieri potest a vino aeris contagionem, a quo tam manifeste laeditur ut vix se tueatur in vase pleno et ideo aeri minus pervio. (16) Ceterum si inde hauseris et locum aeris admixtioni patefeceris, reliquum quod remansit omne corrumpitur. Media igitur pars quantum a confinio summi utriusque tantum a noxa remota est quasi nec turbulenta nec diluta. (17) Adiecit Avienus: Cur eadem potio meracior videtur ieiuno quam ei qui cibum sumpsit? Et ille: Venas inedia vacuefacit, saturitas obstruit. Igitur cum potio per inanitatem penitus influit, quia non obtusas cibo venas invenit neque fit admixtione dilutior, et per vacuum means gustatu fortiore sentitur. (18) Hoc quoque sciendum mihi est, Avienus ait: Cur qui esuriens biberit aliquantulum famem sublevat, qui vero sitiens cibum sumpserit [p614]non solum non domat sitim sed magis magisque cupidinem potus accendit? (19) Nota est, inquit Disarius, causa. Nam liquori quidem nihil officit quin sumptus ad omnes corporis partes quoquo versus permanet et venas conpleat, et ideo inedia quae inanitatem fecerat accepto potus remedio quasi iam non in totum vacua recreatur: cibatus vero, utpote concretior et grandior, in venas non nisi paulatim confectus admittitur; ideo sitim quam repperit nullo solatio sublevat, immo quicquid foris humoris nactus est exorbet, et inde penuria eius, quae sitis vocatur, augetur. (20) Nec hoc mihi, Avienus ait, ignoratum relinquo: Cur maior voluptas est, cum sitis potu extinguitur, quam cum fames sedatur cibo? Et Disarius: Ex praedictis hoc quoque licet. Nam potionis totus haustus in omne corpus simul penetrat et omnium partium sensus facit unam maximam et sensibilem voluptatem: cibus autem exiguo subministratu paulatim penuriam consolatur; ideo voluptas eius multifariam comminuitur. (21) Hoc quoque, si videtur, addo quaesitis: Cur qui avidius vorant facilius satias capit quam qui eadem quietius ederint? Brevis est, inquit, illa responsio. Nam ubi avide devoretur, tunc multus aer cum edulibus infertur propter hiantium rictus et crebritatem respirandi; igitur ubi aer venas conplevit, ad obiciendum fastidium pro cibo pensatur. (22) Ni molestus tibi sum, Disari, patere plus nimio ex discendi cupidine garrientem, et dicas, quaeso, cur edulia satis calida facilius conprimimus ore quam manu sustinemus, et si quid eorum plus [p615]fervet quam ut diutius mandi possit, illico devoramus, et tamen alvus non perniciose uritur? (23) Et ille: Intestinus calor qui in alvo est, quasi multo maior vehementiorque, quicquid calidum accipit magnitudine sua circumvenit ac debilitat. Ideo praestat, si quid ori fervidum admoveris, non, ut quidam faciunt, hiare, ne novo spiritu fervori vires ministres, sed paulisper labra conprimere, ut maior calor, qui de ventre etiam ori opitulatur, conprimat minorem calorem. Manus autem, ut rem fervidam ferre possit, nullo proprio iuvatur calore. (24) Iamdudum, inquit Avienus, nosse haveo, cur aqua quae obsita globis nivium perducitur ad nivalem rigorem minus in potu noxia est, quam ex ipsa nive aqua resoluta? Scimus enim quot quantaeque noxae epoto nivis humore nascantur. (25) Et Disarius: Addo aliquid a te quaesitis. Aqua enim ex nive resoluta, etiamsi igne calefiat et calida bibatur, aeque noxia est ac si epota sit frigida. Ergo non solo rigore nivalis aqua perniciosa est, sed ob aliam causam, quam non pigebit aperire auctore Aristotele qui in physicis quaestionibus suis hanc posuit et in hunc sensum, ni fallor, absolvit. (26) ''Omnis aqua'', inquit, ''habet in se aeris tenuissimi portionem quo salutaris est, habet et terream faecem qua est corpulenta post terram. Cum ergo aeris frigore et [p616]gelu coacta coalescit, necesse est per evaporationem velut exprimi ex ea auram illam tenuissimam, qua discedente conveniat in coagulum sola terrea in se remanente natura. Quod hinc apparet, quia, cum fuerit eadem aqua solis calore resoluta, minor modus eius reperitur quam fuit antequam congelasceret: deest quod evaporatio solum in aqua salubre consumpsit.'' (27) Nix ergo, quae nihil aliud est quam aqua in aere denseta, tenuitatem sui, cum denseretur, amisit, et ideo ex eius resolutae potu diversa morborum genera visceribus inseminantur. (28) Nominatum gelu veteris, quae me solebat agitare, ammonuit quaestionis, cur vina aut numquam aut rarenter congelascant ceteris ex magna parte humoribus nimietate frigoris cogi solitis? Num quia vinum semina quaedam in se caloris habet (et ob eam rem Homerus dixit αἴθοπα οἶνον, non, ut quidam putant, propter colorem), an alia quaepiam causa est? quam quia ignoro, scire cupio. (29) Ad haec Disarius: Esto, vina naturali muniantur calore: ne oleum minus ignitum est, aut minorem vim in corporibus calefactandis habet? et tamen gelu stringitur. Certe si putas ea quae calidiora sunt difficilius congelascere, congruens erat nec oleum concrescere et ea quae frigidiora sunt facile gelu cogi: acetum autem omnium maxime frigorificum est, atque id tamen numquam gelu stringitur. (30) Num igitur magis oleo causa est coaguli celerioris quod et levigatius et [p617]spissius est? faciliora enim ad coeundum videntur quae levatiora densioraque sunt: vino autem non contingit tanta mollities, et est quam oleum multo liquidius: acetum vero et liquidissimum inter ceteros humores, et tanto est acerbius ut sit acore tristificum, et exemplo marinae aquae, quae ipsa quoque amaritudine sui aspera est, numquam gelu contrahitur. (31) Nam quod Herodotus historiarum scriptor contra omnium ferme qui haec quaesiverunt opinionem scripsit mare Bosphoricum, quod et Cimmericum appellat, earumque partium mare omne, quod Scythicum dicitur, id gelu constringi et consistere, aliter est ac putatur. (32) Nam non marina aqua contrahitur, sed quia plurimum in illis regionibus fluviorum est et paludum in ipsa maria influentium, superficies maris cui dulces aquae innatant congelascit, et incolumi aqua marina videtur in mari gelu, sed de advenis undis coactum. (33) Hoc et in Ponto fieri videmus, in quo frusta quaedam et, ut ita dixerim, prosiciae gelidae feruntur contractae de fluvialium vel palustrium undarum multitudine, in quas licet frigori quasi levatiores marina. (34) Plurimum autem aquarum talium influere Ponto, [p618]et totam superficiem eius infectam esse dulci liquore, praeter quod ait Salustius: ''Mare Ponticum dulcius quam cetera'', est hoc quoque testimonio quod, si in Pontum vel paleas vel ligna seu quaecumque natantia proieceris, foras extra Pontum feruntur in Propontidem atque ita in mare quod adluit Asiae oram, cum constet in Pontum influere maris aquam, non effluere de Ponto. (35) Meatus enim qui solus de oceano receptas aquas in maria nostra transmittit in freto est Gaditano quod Hispaniam Africamque interiacet, et sine dubio inundatio ipsa per Hispaniense et Gallicanum litora in Tyrrhenum prodit: inde Hadriaticum mare facit, ex quo dextra in Parthenium laeva in Ionium et directim in Aegaeum pergit, atque ita ingreditur in Pontum. (36) Quae igitur ratio facit ut rivatim aquae de Ponto fluant, cum foris influentes aquas Pontus accipiat? Sed constat utraque ratio. Nam superficies Ponti propter nimias aquas quae de terra dulces influunt foras effluit, deorsum vero intro pergit influxio. (37) Unde probatum est natantia quae, ut supra dixi, iaciuntur in Pontum foras pelli, si vero columna deciderit, introrsum minari. Et hoc saepe usu probatum [p619]est ut graviora quaeque in fundo Propontidis ad Ponti interiora pellantur. (38) Adiecta hac una consultatione reticebo: Cur omne dulcium magis dulce videtur, cum frigidum est, quam si caleat? Respondit Disarius: Calor sensum occupat et gustatum linguae fervor interpedit. Ideo exasperatione oris praeventa suavitas excluditur. Quod si caloris absit iniuria, tum demum potest lingua incolumi blandimento dulcedinem pro merito eius excipere. Praeterea sucus dulcis per calorem non inpune penetrat venarum receptacula, et ideo noxa minuit voluptatem. ===XIII.=== (1) Successit Horus et: Cum multa, inquit, de potu et cibatu quaesisset Avienus, unum maxime necessarium, sponte an oblitus ignoro, praetermisit, cur ieiuni magis sitiant quam esuriant. Hoc in commune nobis, Disari, si videtur, absolve. (2) Et ille: Rem tractatu dignam, inquit, Hore, quaesisti, sed cuius ratio in aperto sit. Cum enim animal ex diversis constet elementis, unum est de his quae corpus efficiunt quod et solum aut maxime [p620]ultra cetera aptum sibi quaerat alimentum, calorem dico, qui liquorem sibi exigit ministrari. (3) Certe de ipsis quattuor elementis extrinsecus videmus nec aquam nec aerem neque terram aliquid quo alatur aut quod consumat exigere, nullamque noxam vicinis vel adpositis sibi rebus inferre: solus ignis alimenti perpetui desiderio quicquid offendit absumit. (4) Inspice et primae aetatis infantiam, quantum cibum nimio calore conficiat: et contra senes cogita facile tolerare ieiunium, quasi extincto in ipsis calore qui nutrimentis recreari solet. Sed et media aetas, si multo exercitio excitaverit sibi naturalem calorem, animosius cibum adpetit. Consideremus et animalia sanguine carentia, quae nullum cibum quaerant penuria caloris. (5) Ergo si calor semper est in adpetentia, liquor autem proprium caloris alimentum est, bene in nobis, cum ex ieiunio corpori nutrimenta quaeruntur, praecipue calor suum postulat, quo accepto corpus omne recreatur et patientius expectat cibum solidiorem. (6) His dictis anulum Avienus de mensa rettulit qui illi de brevissimo dexterae manus digito repente deciderat: cumque a praesentibus quaereretur, cur eum alienae manui et digito, et non huic gestamini deputatis potius insereret, ostendit manum laevam ex vulnere tumidiorem. (7) Hinc Horo nata quaestionis occasio, et: Dic, inquit, Disari (omnis enim situs corporis pertinet ad medici notionem, tu vero doctrinam et ultra quam medicina postulat consecutus es), dic, inquam, cur sibi communis adsensus anulum in digito qui minimo vicinus est, quem etiam medicinalem vocant, et manu praecipue sinistra gestandum [p621]esse persuasit? (8) Et Disarius: De hac ipsa quaestione sermo quidam ad nos ab Aegypto venerat, de quo dubitabam fabulamne an veram rationem vocarem: sed libris anatomicorum postea consultis verum repperi, nervum quendam de corde natum priorsum pergere usque ad digitum manus sinistrae minimo proximum, et illic desinere inplicatum ceteris eiusdem digiti nervis, et ideo visum veteribus ut ille digitus anulo tamquam corona circumdaretur. (9) Et Horus: Adeo, inquit, Disari, verum est ita ut dicis Aegyptios opinari, ut ego sacerdotes eorum, quos prophetas vocant, cum in templo vidissem circa deorum hunc in singulis digitum confectis odoribus inlinere et eius rei causas requisissem, et de nervo quod iam dictum est principe eorum narrante didicerim, [p622]et insuper de numero qui per ipsum significatur. (10) Conplicatus enim senarium numerum digitus iste demonstrat, qui omnifariam plenus perfectus atque divinus est. Causasque, cur plenus sit hic numerus, ille multis adseruit: ego nunc ut praesentibus fabulis minus aptas relinquo. Haec sunt quae in Aegypto divinarum omnium disciplinarum compote, cur anulus huic digito magis inferatur, agnovi. (11) Inter haec Caecina Albinus: Si volentibus vobis erit, inquit, in medium profero quae de hac eadem causa apud Ateium Capitonem pontificii iuris inter primos peritum legisse memini: qui cum nefas esse sanciret deorum formas insculpi anulis, eo usque processit ut et cur in hoc digito vel in hac manu gestaretur anulus non taceret. (12) ''Veteres'', inquit, ''non ornatus sed signandi causa anulum secum circumferebant. Unde nec plus habere quam unum licebat, nec cuiquam nisi libero, quos solos fides deceret quae signaculo continetur: ideo ius anulorum famuli [p623]non habebant. Inprimebatur autem sculptura materiae anuli, sive ex ferro sive ex auro foret, et gestabatur, ut quisque vellet, quacumque manu, quolibet digito. (13) Postea'', inquit, ''usus luxuriantis aetatis signaturas pretiosis gemmis coepit insculpere: et certatim haec omnis imitatio lacessivit ut de augmento pretii quo sculpendos lapides parassent gloriarentur. Hinc factum est ut usu anulorum exemptus dexterae, quae multum negotiorum gerit, in laevam relegaretur, quae otiosior est, ne crebru motu et officio manus dexterae pretiosi lapides frangerentur. (14) Electus autem'', inquit, ''in ipsa laeva manu digitus minimo proximus quasi aptior ceteris cui commendaretur anuli pretiositas. Nam pollex, qui nomen ab eo quod pollet accepit, nec in sinistra cessat, nec minus quam tota manus semper in officio est: unde et apud Graecos ἀντίχειρ'', inquit, ''vocatur quasi manus altera. (15) Pollici vero vicinus nudus et sine tuitione alterius adpositi videbatur: nam pollex ita inferior est ut vix radicem eius excedat. Medium et minimum vitaverunt'', inquit, ''ut ineptos, alterum magnitudine, brevitate alterum, et electus est qui ab utroque clauditur et minus officii gerit et ideo servando anulo magis accommodatus est.'' (16) Haec sunt quae lectio pontificalis habet: unusquisque, ut volet, vel Etruscam vel Aegyptiam opinionem sequatur. [p624]''">''> Inter haec Horus ad consulendum reversus: Scis, inquit, Disari, praeter hunc vestitum qui me tegit nihil me in omni censu aliud habere: unde nec servus mihi est, nec ut sit opto, sed omnem usum qui vivo ministrandus est ego mihimet subministro. (18) Nuper ego cum in Hostiensi oppido morarer, sordidatum pallium meum in mari diutule lavi et super litus sole siccavi, nihiloque minus eaedem in ipso post ablutionem maculae sordium visebantur. Cumque me res ista stupefaceret, adsistens forte nauta: Quin potius, ait, in fluvio ablue pallium tuum, si vis emaculatum. Parui, ut verum probarem, et aqua dulci ablutum atque siccatum vidi splendori suo redditum: et ex illo causam requiro, cur magis dulcis quam salsa aqua idonea sit sordibus abluendis? (19) Iamdudum, Disarius inquit, haec quaestio ab Aristotele et proposita est et soluta. Ait enim aquam marinam multo spissiorem esse quam est dulcis: immo illam esse faeculentam, dulcem vero puram atque subtilem. Hinc facilius, ait, vel inperitos nandi mare sustinet, cum fluvialis aqua quasi infirma et nullo adiumento fulta mox cedat et in imum pondera accepta transmittat. (20) Ergo aquam dulcem dixit quasi natura levem celerius inmergere in ea quae abluenda sunt et, dum siccatur, secum sordium maculas abstrahere, marinam vero quasi crassiorem nec facile pentrare purgando propter densitatem sui et, dum vix siccatur, non multum sordium secum trahere. (21) Cumque Horus his adsentire videretur, Eustathius ait: Ne decipias, quaeso, credulum [p625]qui se quaestionemque suam commisit fidei tuae. Aristoteles enim, ut nonnulla alia, magis acute quam vere ista disseruit. (22) Adeo autem aquae densitas non nocet abluendis, ut saepe qui aliquas species purgatas volunt, ne sola aqua vel dulci tardius hoc efficiant, admisceant illi cinerem vel, si defuerit, terrenum pulverem, ut crassior facta celerius possit abluere. Nihil ergo impedit marinae aquae densitas. (23) Sed nec ideo quia salsa est minus abluit. Salsitas enim findere et velut aperire solet meatus, et ideo magis elicere debuit abluenda. Sed haec una causa est cur aqua marina non sit ablutioni apta, quia pinguis est, sicut et ipse Aristoteles saepe testatus est, et sales docent quibus inesse quiddam pingue nullus ignorat. (24) Est et hoc indicium pinguis aquae marinae quod, cum inspergitur flammae, non tam extinguit quam pariter accenditur aquae pinguedine alimoniam igni subministrante. (25) Postremo Homerum sequamur, qui solus fuit naturae conscius. Facit enim Nausicaam Alcinoi filiam abluentem vestes, cum super mare esset, non in mari sed in fluvio. Idem locus Homeri docet nos marinae aquae quiddam inesse pingue permixtum. (26) Ulixes enim cum iamdudum mare evasisset et staret siccato corpore, ait ad Nausicaae famulas: <poem> ἀμφίπολοι, στῆθ’ οὕτω ἀπόπροθεν, ὄφρ’ ἐγὼ αὐτὸς ἅλμην ὤμοιϊν ἀπολούσομαι. </poem> Post haec cum descendisset in fluvium, <poem> Ἐκ κεφαλῆς ἔσμηχεν ἁλὸς χνόον. </poem> (27) Divinus enim vates, qui in omni re naturam secutus est, expressit quod fieri solet, ut qui ascendunt de mari, si in sole steterint, aqua quidem celeriter sole siccetur, maneat autem in corporis superficie [p626]veluti flos quidam qui et in detergendo sentitur: et haec est aquae marinae pinguedo quae sola impedit ablutionem. ===XIV.=== (1) Et quia a ceteris expeditus mihi te paulisper indulges, modo autem nobis de aqua sermo fuit, quaero: Cur in aqua simulachra maiora veris videntur? Quod genus apud popinatores pleraque scitamentorum cernimus proposita ampliore specie quam corpore: quippe videmus in doliolis vitreis aquae plenis et ova globis maioribus et iecuscula fibris tumidioribus et bulbos spiris ingentibus. Et omnino ipsum videre qua nobis ratione [p627]constat, quia solent de hoc nonnulli nec vera nec veri similia sentire? (2) Et Disarius: Aqua, inquit, densior est aeris tenuitate, et ideo eam cunctatior visus penetrat: cuius offensa repercussa videndi acies scinditur et in se recurrit. Scissa dum redit, iam non directo ictu sed undique versum incurrit liniamenta simulachri: et sic fit ut videatur imago archetypo suo grandior. Nam et solis orbis matutinus solito nobis maior apparet, quia interiacet inter nos et ipsum aer adhuc de nocte roscidus, et grandescit imago eius, tamquam in aquae speculo visatur. (3) Ipsam vero videndi naturam non insubide introspexit Epicurus, cuius in hoc non est, ut aestimo, inprobanda sententia, astipulante praecipue Democrito, quia sicut in ceteris ita et in hoc paria sensierunt. (4) Ergo censet Epicurus ab omnibus corporibus iugi fluore quaepiam simulachra manare, nec umquam tantulam moram intervenire [p628]quin ultra ferantur inani figura cohaerentes corporum exuviae: quarum receptacula in nostris oculis sunt, et ideo ad deputatam sibi a natura sedem proprii sensus recurrunt. Haec sunt quae vir ille commemorat: quibus si occurris obvius, expecto quid referas. (5) Ad haec renidens Eustathius: In propatulo est, inquit, quod decepit Epicurum. A vero enim lapsus est aliorum quattuor sensuum secutus exemplum, quia in audiendo et gustando et odorando atque tangendo nihil e nobis emittimus, sed extrinsecus accipimus quod sensum sui moveat. (6) Quippe et vox ad aures ultro venit, et aurae in nares influunt, et palato ingeritur quod gignat saporem, et corpori nostro adplicantur tactu sentienda. Hinc putavit et ex oculis nihil foras proficisci, sed imagines rerum in oculos ultro meare. (7) Cuius opinioni repugnat quod in speculis imago adversa contemplatorem suum respicit: cum debeat, [p629]siquidem a nobis orta recto meatu proficiscitur, posteram sui partem, cum discedit, ostendere, ut laeva laevam dextera dexteram respiciat. Nam et histrio personam sibi detractam ex ea parte videt qua induit, scilicet non faciem sed posteriorem cavernam. (8) Deinde interrogare hunc virum vellem, an tunc imagines e rebus evolant, cum est qui velit videre, an et, cum nullus aspicit, emicant undique simulachra? (9) Nam si quod primum dixi teneat, quaero cuius imperio simulachra praesto sint intuenti et, quotiens quis voluerit ora convertere, totiens se et illa convertant? (10) Si secundo inhaereat, ut dicat perpetuo fluore rerum omnium manare simulachra, quaero quamdiu cohaerentia permanent nullo coagulo iuncta ad permanendum? Aut si manere dederimus, quemadmodum aliquem retinebunt colorem, cuius natura cum sit incorporea, tamen numquam potest esse sine corpore? (11) Dein quis potest in animum inducere, simul atque oculos verteris incurrere imagines caeli maris litoris prati navium pecudum et innumerabilium praeterea rerum quas uno oculorum iactu videmus, cum sit pupula quae visu pollet oppido parva? Et quonam modo totus exercitus visitur? an de singulis militibus profecta simulachra se congerunt atque ita collata tot milia penetrant oculos intuentis? (12) Sed quid laboramus opinionem sic inanem verbis verberare, cum ipsa rei vanitas se refellat? Constat autem visum nobis hac provenire ratione. (13) Genuinum lumen e [p630]pupula, quacumque eam verteris, directa linea emicat. Id oculorum domesticum profluvium si reppererit in circumfuso nobis aere lucem, per eam directim pergit quamdiu corpus offendat: et si faciem verteris ut circumspicias, utrobique acies videndi directa procedit. Ipse autem iactus, quem diximus de nostris oculis emicare, incipiens a tenui radice in summa fit latior: sicut radii a pictore finguntur: ideo per minutissimum foramen contemplans oculus videt caeli profunditatem. (14) Ergo tria ista necessaria nobis sunt ad effectum videndi: lumen quod de nobis emittimus, et ut aer qui interiacet lucidus sit, et corpus quo offenso desinat intentio, quae si diutius pergat, rectam intentionem lassata non optinet sed scissa in dexteram laevamque diffunditur. (15) Hinc est quod, ubicumque terrarum steteris, videris tibi quandam caeli conclusionem videre, et hoc est quod horizontem veteres vocaverunt: quorum indago fideliter deprehendit directam ab oculis aciem per planum contra aspicientibus non pergere ultra centum octoginta stadia, et inde iam recurvari. ''Per planum'''' ideo adieci, qui altitudines longissime aspicimus, quippe qui et caelum videmus. (16) Ergo in omni horizontis orbe ipse qui intuetur centron est. Et quia diximus quantum a centro acies usque ad partem orbis extenditur, sine dubio in horizonte διάμετρος orbis trecentorum [p631]sexaginta stadiorum est: et si ulterius qui intuetur accesserit seu retrorsum recesserit, similem circa orbem videbit. (17) Sicut igitur diximus, cum lumen quod pergit e nobis per aeris lucem in corpus inciderit, inpletur officium videndi: sed ut possit res visa cognosci, renuntiat visam speciem rationi sensus oculorum, et illa advocata memoria recognoscit: ergo videre oculorum est iudicare rationis. (18) Quia trinum est officium quod visum conplet ad dinoscendam figuram, sensus ratio memoria, sensus rem visam rationi refundit, illa quid visum sit recordatur. (19) Adeo autem in tuendo necessarium est rationis officium, ut saepe in uno videndi sensu etiam alium sensum memoria suggerente ratio deprehendat. Nam si ignis appareat, scit eum et ante tactum ratio calere: si nix sit illa quae visa est, intellegit in ipsa ratio etiam tactus rigorem. (20) Hac cessante visus inefficax est, adeo ut quod remus in aqua fractus videtur vel quod turris eminus visa, cum sit angulosa, rotunda existimatur faciat rationis neglegentia, quae si se [p632]intenderit, agnoscit in turre angulos et in remo integritatem. (21) Et omnia illa discernit quae Academicis damnandorum sensuum occasionem dederunt: cum sensus inter certissimas res habendi sint comitante ratione, cui nonnumquam ad discernendam speciem non sufficit sensus unus. (22) Nam si eminus pomi quod malum dicitur figura visatur, non omni modo id malum est, potuit enim ex aliqua materia fingi mali similitudo. Advocandus est igitur sensus alter, ut odor iudicet. Sed potuit inter congeriem malorum positum auram odoris ipsius concepisse: hic tactus consulendus est qui potest de pondere iudicare. Sed metus est ne et ipse fallatur, si fallax opifex materiam quae pomi pondus imitaretur elegit: confugiendum est igitur ad saporem, qui si formae consentiat, malum esse nulla dubitatio est. (23) Sic probatur efficaciam sensuum de ratione pendere. Ideo deus opifex omnes sensus in capite, id est circa sedem rationis, locavit. ===XV.=== (1) His dictis favor ab omnibus exortus est ammirantibus dictorum soliditatem adeo ut attestari vel ipsum Euangelum non pigeret. Disarius deinde subiecit: Isti plausus sunt qui provocant philosophiam ad vindicandos sibi de aliena arte tractatus, unde [p633]saepe manifestos incurrit errores: ut Plato vester, dum nec anatomica quae medicinae propria est abstinet, risum de se posteris tradidit. (2) Dixit enim divisas esse vias devorandas cibatui et potui, et cibum quidem per stomachum trahi, potum vero per ἀρτηρίαν quae τραχεῖα dicitur fibris pulmonis inlabi. Quod tantum virum vel aestimasse vel in libros rettulisse mirandum est vel potius dolendum. (3) Unde Erasistratus, medicorum veterum nobilissimus, in eum iure invectus est dicens rettulisse illum longe diversa quam ratio deprehendit. (4) Duas enim esse fistulas instar canalium, easque ab oris faucibus proficisci deorsum, et per earum alteram induci delabique in stomachum esculenta omnia et poculenta, ex eoque ferri in ventriculum, qui Graece appellatur ἡ κάτω κοιλία, atque [p634]illic subigi digerique, ac deinde aridiora ex his recrementa in alvum convenire, quod Graece κόλον dicitur, huidiora autem per renes in vesicam trahi: (5) et per alteram de duabus superioribus fistulam, quae Graece appellatur τραχεῖα ἀρτηρία, spiritum a summo ore in pulmonem atque inde rursum in os et in nares commeare, perque eandem vocis fieri meatum: (6) ac ne potus cibusve aridior, quem oporteret in stomachum ire, procideret ex ore labereturque in eam fistulam per quam spiritus reciprocatur, ex eaque offensione intercluderetur animae vie, inpositam esse arte quadam et ope naturae ἐπιγλωττίδα, quasi claustrum mutuum utriusque fistulae, quae sibi sunt cohaerentes: (7) eamque ἐπιγλωττίδα inter edendum bibendumque operire ac protegere τὴν τραχεῖαν ἀρτηρίαν, ne quid ex esca potuve incideret in illud quasi aestuantis animae iter, ac propterea nihil humoris influere in pulmonem ore ipso arteriae communito. (8) Haec Erasistratus: cui, ut aestimo, vero ratio consentit. Cum enim cibus non squalidus siccitate sed humoris temperie mollis ventri inferendus sit, necesse est eandem viam ambobus patere, ut cibus potu temperatus per stomachum in ventrem condatur: nec aliter natura conponeret [p635]nisi quod salutare esset animali. (9) Deinde, cum pulmo et solidus et levigatus sit, si quid spissum in ipsum deciderit, quemadmodum penetrat aut transmitti potest ad locum digestionis, cum constet, si quando casu aliquid paulo densius in pulmonem violentia spiritus trahente deciderit, mox nasci tussim nimis asperam et alias quassationes usque ad vexationem salutis? (10) Si autem naturalis via potum in pulmonem traheret, cum *polenta bibuntur vel cum hauritur potus admixtus granis seu ex re aliqua densiore, quid his sumptis pulmo pateretur? (11) Unde ἐπιγλωττὶς a natura provisa est, quae, cum cibus sumitur, operimento sit arteriae, ne quid per ipsam in pulmonem spiritu passim trahente labatur. Sicut et cum sermo emittendus est, inclinatur ad operiendi stomachi viam, ut ἀρτηρίαν voci patere permittat. (12) Est et hoc de experientia notum quod qui sensim trahunt potum ventres habent humectiores humore qui paulatim sumptus est diutius permanente: si quis vero avidius hauserit, humor eodem [p636]impetu quo trahitur praeterit in vesicam, et sicciori cibo provenit tarda digestio. Haec autem differentia non nasceretur, si a principio cibi et potus divis essent meatus. (13) Quod autem Alcaeus poeta dixit et vulgo canitur, *Οἴνῳ πνεύμονα τέγγε, τὸ γὰρ ἄστρον περιτέλλεται, </poem> ideo dictum est quia pulmo revera gaudet humore, sed trahit quantum sibi aestimat necessarium. Vides satius fuisse philosophorum omnium principi alienis abstinere quam minus nota proferre. (14) Ad haec Eustathius paulo commotior: Non minus te, inquit, Disari, philosophis quam medicis inserebam, sed modo videris mihi rem consensu generis humani decantatam et creditam oblivioni dare, philosophiam artem esse artium et disciplinam disciplinarum: et nunc in ipsam invehitur parricidali ausu medicina, cum philosophia illic se habeatur augustior ubi de rationali parte, id est de incorporeis, disputat, et illic inclinetur ubi de physica, quod est de divinis corporibus vel caeli vel siderum, tractat: (15) medicina autem physicae partis extrema faex est, cui ratio [p637]est cum testeis terrenisque corporibus — sed quid rationem nominavi, cum magis apud ipsam regnet coniectura quam ratio? — quae ergo coicit de carne lutulenta, audet inequitare philosophiae de incorporeis et vere divinis certa ratione tractanti. Sed ne videatur communis ista defensio tractatum vitare pulmonis, accipe causas quas Platonica maiestas secuta est. (16) Ἐπιγλωττὶς, quam memoras, inventum naturae est ad tegendas detegendasque certa alternatione vias cibatus et potus, ut illum stomacho transmittat, hunc pulmo suscipiat. Propterea tot meatibus distinctus est et interpatet rimis, non ut spiritus egressiones habeat, cui exhalatio occulta sufficeret, sed ut per eos, si quid cibatus in pulmonem deciderit, sucus eius mox migret in sedem digestionis. (17) Deinde ἀρτηρία si quo casu scissa fuerit, potus non devoratur, sed quasi fisso meatu suo reiectatur foras incolumi stomacho: quod non contingeret, nisi ἀρτηρία via esset humoris. (18) Sed et hoc in propatulo est quia quibus aeger est pulmo accenduntur in maximam sitim: sed non eveniret, nisi esset pulmo receptaculum potus. Hoc quoque intuere quod animalia quibus pulmo non est potum nesciunt. Natura enim nihil superfluum, sed membra singula ad aliquod vivendi ministerium fecit: quod cum deest, usus eius non desideratur. (19) Vel hoc cogita quia, si stomachus cibum potumque susciperet, superfluus foret vesicae usus. Poterat enim utriusque rei stomachus retrimenta intestino tradere cui [p638]nunc solius cibi tradit: nec opus esset diversis meatibus quibus singula traderentur, sed unus utrique sufficeret ab eadem statione transmisso: modo autem seorsum vesica et intestinum seorsum saluti servit, quia illi stomachus tradit, pulmo vesicae. (20) Nec hoc praetereundum est quod in urina, quae est retrimentum potus, nullum cibi vestigium reperitur, sed nec aliqua qualitate illorum retrimentorum vel coloris vel odoris inficitur, quod, si in ventre simul fuissent, aliqua illarum sordium qualitas inficeretur. (21) Nam postremo lapides qui de potu in vesica nascuntur cur numquam in ventre coalescunt, cum non nisi ex potu fiant, et nasci in ventre quoque debuerint, si venter esset receptaculum potus? (22) In pulmonem defluere potum nec poetae nobiles ignorant. Ait enim Eupolis in fabula quae inscribitur Κόλακες: <poem> — Πίνειν γὰρ ὁ Πρωταγόρας ἐκελεύεν, ἵνα - πρὸ τοῦ κυνὸς τὸν πνεύμον’ ἔκλυτον ἔχῆ. </poem> [p639] (23) Et Eratosthenes testatur idem: <poem> Καὶ βαθὺν ἀκρήτῳ πνεύμονα τεγγόμενος. </poem> Euripides vero huius rei manifestissimus astipulator est; <poem> Οὶνος περάσας πλευμόνων διαῤῥοάς. </poem> (24) Cum igitur et ratio corporeae fabricae et testium nobilis auctoritas astipuletur Platoni, nonne quisquis contra sentit insanit? ===XVI.=== (1) Inter haec Euangelus gloriae Graecorum invidens et inludens: Facessant, ait, haec quae inter vos in ostentationem loquacitatis agitantur: quin potius, si quid callet vestra sapientia, scire ex vobis volo, ovumne prius extiterit an gallina? (2) Inridere te putas, Disarius ait, et tamen quaestio quam movisti et inquisitu et scitu digna est. Iocum enim tibi de rei vilitate conparans consuluisti utrum prius gallina ex ovo an ovum ex gallina coeperit: sed hoc ita seriis inserendum est, ut de eo debeat vel anxie disputari. Et proferam quae in utramque partem mihi dicenda subvenient, relicturus tibi utrum eorum verius malis videri. (3) Si concedimus omnia quae sunt aliquando coepisse, ovum prius a natura factum iure aestimabitur. Semper enim quod incipit [p640]inperfectum adhuc et informe est et ad perfectionem sui per procedentis artis et temporis additamenta formatur: ergo natura fabricans avem ab informi rudimento coepit, et ovum, in quo necdum est species animalis, effecit: ex hoc perfectae avis species extitit procedente paulatim maturitatis effectu. (4) Deinde quicquid a natura variis ornatibus comptum est sine dubio coepit a simplici, et ita contextionis accessione variatum est: ergo ovum visu simplex et undique versum pari specie creatum est, et ex illo varietas ornatum quibus constat avis species absoluta est. (5) Nam sicut elementa prius extiterunt et ita reliqua corpora de commixtione eorum creata sunt: ita rationes seminales quae in ovo sunt, si venialis erit ista translatio, velut quaedam gallinae elementa credenda sunt. (6) Nec inportune elementis, de quibus sunt omnia, ovum conparaverim: in omni enim genere animantium quae ex coitione nascuntur invenies ovum aliquorum esse principium instar elementi. Aut enim gradiuntur animantia aut serpunt aut nando volandove vivunt. (7) In gradientibus lacertae et similia ex ovis creantur: quae serpunt ovis nascuntur exordio: volantia universa de ovis prodeunt excepto uno quod incertae naturae est: nam vespertilio volat quidem pellitis alis, sed inter volantia non habendus est qui quattuor pedibus graditur formatosque pullos [p641]parit et nutrit lacte quos generat: nantia paene omnia de ovis oriuntur generis sui, crocodilus vero etiam de testeis, qualia sunt volantium. (8) Et, ne videar plus nimio extulisse ovum elementi vocabulo, consule initiatos sacris Liberi patris: in quibus hac veneratione ovum colitur, ut ex forma tereti ac paene sphaerali atque undique versum clausa et includente intra se vitam mundi simulachrum vocetur: mundum autem consensu omnium constat universitatis esse principium. (9) Prodeat qui priorem vult esse gallinam, et in haec verba temptet quod defendit adserere. Ovum rei cuius est nec initium nec finis est: nam initium est semel finis avis ipsa formata, ovum vero digestio est seminis. Cum ergo semen animalis sit et ovum seminis, ovum ante animal esse non potuit, sicut non potest digestio cibi fieri antequam sit qui edit. (10) Et tale est dicere ovum ante gallinam factum ac si quis dicat matricem ante mulierem factam: et qui interrogat: Quemadmodum gallina sine ovo esse potuit? similis est interroganti, quonam pacto homines facti sint ante pudenda de quibus homines procreantur. Unde sicut nemo recte dicet hominem seminis esse, sed semen hominis: ita nec ovi gallinam, sed ovum esse gallinae. (11) Deinde si concedamus ut ab adversa parte dictum est, haec quae sunt ex tempore aliquod sumpsisse principium, natura primum singula animalia perfecta formavit, deinde perpetuam legem dedit ut continuaretur procreatione successio. (12) Perfecta autem in exordio fieri potuisse testimonio sunt nunc quoque non pauca animantia quae de terra et imbre perfecta nascuntur, ut in [p642]Aegypto mures, ut aliis in locis ranae serpentesque et similia. Ova autem numquam de terra sunt procreata, quia in illis nulla perfectio est, natura vero perfecta format, et de perfectis ista procedunt, ut de integritate partes. (13) Nam ut concedam ova avium esse seminaria, videamus quid de semine ipso philosophorum definitio testatur, quae ita sancit: Semen est generatio ad eius ex quo est similitudinem pergens: non potest autem ad similitudinem pergi rei quae necdum est, sicut nec semen ex eo quod adhuc non subsistit emanat. (14) Ergo in primo rerum ortu intellegamus, cum ceteris animantibus quae solo semine nascuntur, de quibus non ambigitur quin prius fuerint quam semen suum, aves quoque opifice natura extitisse perfectas: et quia vis generandi inserta sit singulis, ab his iam procedere nascendi modos quos pro diversitate animantium natura variavit. Habes, Evangele, utrobique quod teneas, et dissimulata paulipser inrisione tecum delibera quid sequaris. (15) Et Evangelus: Quia et ex iocis seria facit violentia loquendi, hoc mihi absolvatis volo, cuius diu me exercuit vera deliberatio. Nuper enim mihi de Tiburti agro meo exhibiti sunt apri quos obtulit silva venantibus, et quia diutule continuata venatio est, perlati sunt alii interdiu, noctu alii. (16) Quos [p643]perduxit dies integra carnis incolumitate durarunt: qui vero per noctem lunari plenitudine lucente portati sunt putruerunt. Quod ubi scitum est, qui sequenti nocte deferebant infixo cuicumque parti corporis acuto aeneo apros carne integra pertulerunt. Quaero igitur cur noxam, quam pecudibus occisis solis radii non dederunt, lunare lumen effecerit? (17) Facilis est, Disarius inquit, et simplex ista responsio. Nullius enim rei fit aliquando putredo, nisi calor humorque convenerint. Pecudum autem putredo nihil aliud est nisi cum defluxio quaedam latens soliditatem carnis in humorem resolvit. (18) Calor autem si temperatus sit et modicus, nutrit humores: si nimius, exiccat et habitudinem carnis extenuat. Ergo de corporibus enectis sol, ut maioris caloris, haurit humorem: lunare lumen, in quo est non manifestius calor sed occultus tepor, magis diffundit humecta, et inde provenit iniecto tepore et aucto humore putredo. (19) His dictis Evangelus Eustathium intuens: Si rationi dictae adsentiris, ait, annuas oportet, aut si est quod moveat, proferre non pigeat: quia vis vestri sermonis optinuit ne invita aure vos audiam. (20) Omnia, inquit Eustathius, a Disario et luculente et ex vero dicta sunt: sed illud pressius intuendum est, utrum mensura caloris sit causa putredinis, ut ex [p644]maiore calore non fieri et ex minore ac temperato provenire dicatur. Solis enim calor, qui nimium fervet quando annus in aestate est, et hieme tepescit, putrefacit carnes aestate, non hieme. (21) Ergo nec luna propter summissiorem calorem diffundit humores: sed nescio quae proprietas, quam Graeci ἰδίωμα vocant, et quaedam natura inest lumini quod de ea defluit, quae humectet corpora et velut occulto rore madefaciat: cui admixtus calor ipse lunaris putrefacit carnem cui diutule fuerit infusus. (22) Neque enim omnis calor unius est qualitatis, ut hoc solo a se differat, si maior minorve sit: sed esse in igne diversissimas qualitates nullam secum habentes societatem rebus manifestis probatur. (23) Aurifices ad formandum auro nullo nisi de paleis utuntur igne, quia ceteri ad producendam hanc materiam inhabiles habentur: medici in remediis concoquendis magis sarmentis quam ex alio ligno ignem requirunt: qui vitro solvendo formandoque curant de arbore cui myricae nomen est igni suo escam ministrant: (24) calor de lignis oleae cum sit corporibus salutaris, perniciosus est balneis et ad dissolvendas iuncturas marmorum efficaciter noxius: non est ergo [p645]mirum, si ratione proprietatis quae singulis inest calor solis arefacit, lunaris humectat. (25) Hinc et nutrices pueros fellantes operimentis obtegunt, cum sub luna praetereunt, ne plenos per aetatem naturalis humoris amplius lunare lumen humectet, et sicut ligna adhuc viriore humida accepto calore curvantur, ita et illorum membra contorqueat humoris adiectio. (26) Hoc quoque notum est quia, si quis diu sub luna somno se dederit, aegre excitatur et proximus fit insano, pondere pressus humoris qui in omne eius corpus diffusus atque dispersus est proprietate lunari: quae ut corpus infundat, omnes eius aperit et laxat meatus. (27) Hinc est quod Diana, quae luna est, ἄρτεμις dicitur, quasi ἀερότεμις, hoc est aerem secans. Lucina a parturientibus invocatur, quia proprium eius munus est distendere rimas corporis et meatibus viam dare, quod est accelerando partu salutare. (28) Et hoc est quod eleganter poeta Timotheus expressit: [p646] <poem> — Διὰ λαμπρὸν πόλον ἄστρων διὰ τ’ ὠκυτόκοιο σελάνας. </poem> (29) Nec minus circa inanima lunae proprietas ostenditur. Nam ligna quae luna vel iam plena vel adhuc crescente deiecta sunt inepta sunt fabricis, quasi emollita per humoris conceptionem. Et agricolis curae est frumenta de areis non nisi luna deficiente colligere, ut sicca permaneant. (30) Contra quae humecta desideras luna crescente conficies. Tunc et arbores aptius seres, maxime cum illa est super terram, quia ad incrementa stirpium necessarium est humoris alimentum. (31) Aer ipse proprietatem lunaris humoris et patitur et prodit. Nam cum luna plena est vel cum nascitur (et tunc enim a parte qua sursum suspicit plena est), aer aut in pluviam solvitur aut, si sudus sit, multum de se roris emittit: unde et Alcman lyricus dixit rorem aeris et lunae filium. (32) Ita undique versum probatur ad humectandas dissolvendasque carnes inesse lunari lumini proprietatem, quam magis usus quam ratio deprehendit. (33) Quod autem dixisti, Evangele, de acuto aeneo, ni fallor coniectura mea, a vero non deviat. Est enim in aere vis [p647]acrior, quam medici stypticam vocant, unde squamas eius adiciunt remediis quae contra perniciem putredinis advocantur. Deinde qui in metallo aeris morantur semper oculorum sanitate pollent, et quibus ante palpebrae nudatae fuerant illic convestiuntur: aura enim quae ex aere procedit, in oculos incidens haurit et exiccat quod male influit. (34) Unde et Homerus modo εὐήνορα modo νώροπα χαλκὸν has causas secutus appellat. Aristoteles vero auctor est vulnera quae ex aereo mucrone fiunt minus esse noxia quam ex ferro faciliusque curari, qui inest, inquit, aeri vis quaedam remedialis et siccifica, quam demittit in vulnere. Pari ergo ratione infixum corpori pecudis lunari repugnat humori. {{Liber |Ante=Liber VI |AnteNomen= Saturnalia/VI|Liber VI |Post= |PostNomen= }} bkz1z7v5804h34sw87zjzvpb1m6wfte 0 84672 275369 274924 2026-08-07T21:59:32Z Demetrius Talpa 13304 275369 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber V }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen= Saturnalia/IV|Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Saturnalia/VI|Liber VI }} [p383] ===I.=== (1) Post haec cum paulisper Eusebius quievisset, omnes inter se consono murmure Virgilium non minus oratorem quam poetam habendum pronuntiabant, in quo et tanta orandi disciplina et tam diligens observatio rhetoricae artis ostenderetur. (2) Et Avienus: Dicas mihi, inquit, volo, doctorum optime, si concedimus, sicuti necesse est, oratorem fuisse Virgilium, si quis nunc velit orandi artem consequi, utrum magis ex Virgilio an ex Cicerone proficiat? (3) Video quid agas, inquit Eusebius, quid intendas, [p384]quo me trahere coneris: eo scilicet, quo minime volo, ad conparationem Maronis et Tullii. Verecunde enim interrogasti, uter eorum praestantior, quandoquidem necessario is plurimum conlaturus sit qui ipse plurimum praestat. (4) Sed istam mihi necessitatem altam et profundam remittas volo: quia ''non nostrum'' inter illos ''tantas conponere lites'', nec ausim in utramvis partem talis sententiae auctor videri. Hoc solum audebo dixisse, quia facundia Mantuani multiplex et multiformis est et dicendi genus omne conplectitur. Ecce enim in Cicerone vestro unus eloquentiae tenor est, ille abundans et torrens et copiosus. (5) Oratorum autem non simplex nec una natura est: sed hic fluit et redundat, contra ille breviter et circumcise dicere adfectat: tenuis quidam et siccus et sobrius amat quandam dicendi frugalitatem, aliud pingui et luculenta et florida oratione lascivit. In qua tanta omnium dissimilitudine unus omnino Virgilius invenitur qui eloquentiam ex omni genere conflaverit. (6) Respondit Avienus: Apertius vellem me has diversitates sub personarum exemplis doceres. (7) Quattuor sunt, inquit Eusebius, genera dicendi: copiosum, in quo Cicero dominatur: breve, in quo Salustius regnat: siccum, quod Frontoni ascribitur: pingue et floridum in quo Plinius Secundus quondam et nunc nullo veterum minor noster Symmachus luxuriatur. Sed apud unum Maronem haec quattuor genera repperies. (8) Vis audire illum tanta brevitate dicentem, ut artari magis et contrahi brevitas ipsa non possit? [p385] <poem> Et campos ubi Troia fuit. </poem> Ecce paucissimis verbis maximam civitatem hausit et absorpsit: non reliquit ille nec ruinam. (9) Vis hoc ipsum copiosissime dicat? <poem> Venit summa dies et ineluctabile tempus Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens Gloria Teucrorum. Ferus omnia Iuppiter Argos Transtulit: incensa Danai dominantur in urbe. (10) O patria, o divum domus Ilium, et inclyta bello Moenia Dardanidum! Quis cladem illius noctis, quis funera fando Explicet, aut possit lacrimas aequare dolorem? Urbs antiqua ruit multos dominata per annos.'' </poem> Quis fons, quis torrens, quod mare tot fluctibus quot hic verbis inundavit? (11) Cedo nunc siccum illud genus elocutionis: <poem> Turnus, ut ante volans tardum praecesserat agmen, Viginti lectis equitum comitatus, et urbi Inprovisus adest: maculis quem Thracius albis Portat equus cristaque tegit galea aurea rubra.'' </poem> (12) Hoc idem quo cultu, quam florida oratione, cum libuerit, profertur? <poem> Forte sacer Cybelae Choreus olimque sacerdos Insignis longe Phrygiis fulgebat in armis, Spumantemque agitabat equum, quem pellis aenis In plumam squamis auro conserta tegebat. Ipse peregrina ferrugine clarus et ostro Spicula torquebat Lycio Cortynia cornu''. . . Pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum.'' </poem> (13) Sed haec quidem inter se separata sunt. Vis autem videre, [p386]quemadmodum haec quattuor genera dicendi Virgilius ipse permisceat, et faciat unum quoddam ex omni diversitate pulcherrimum temperamentum? <poem> (14) Saepe etiam steriles incendere profuit agros Atque levem stipulam crepitantibus urere flammis: Sive inde occultas vires et pabula terrae Pinguia concipiunt, sive illis omne per ignem Excoquitur vitium atque exudat inutilis humor, Seu plures calor ille vias et caeca relaxat Spiramenta, novas veniat qua sucus in herbas, Seu durat magis et venas astringit hiantes, Ne tenues pluviae rapidive potentia solis Acrior aut Boreae penetrabile frigus adurat.'' </poem> (15) Ecce dicendi genus quod nusquam alibi deprehendes, in quo nec praeceps brevitas nec infrunita copia, nec ieiuna siccitas nec laetitia pinguis. (16) Sunt praeterea stili dicendi duo dispari moralitate diversi. Unus est maturus et gravis, qualis Crasso adsignatur. Hoc Virgilius utitur, cum Latinus praecipit Turno: <poem> O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci Virtute exuperas, tanto me inpensius aequum est Consulere, </poem> et reliqua. (17) Alter huic contrarius, ardens et erectus et infensus, quali est usus Antonius. Nec hunc apud Virgilium frustra desideraveris: [p387] <poem> — Haud talia dudum Dicta dabas. Morere, et fratrem ne desere frater.'' </poem> (18) Videsne eloquentiam omni varietate distinctam? quam quidem mihi videtur Virgilius non sine quodam praesagio quo se omnium profectibus praeparabat de industria permiscuisse, idque non mortali sed divino ingenio praevidisse: atque adeo non alium ducem secutus quam ipsam rerum omnium matrem naturam hanc praetexuit velut in musica concordiam dissonorum. (19) Quippe si mundum ipsum diligenter inspicias, magnam similitudinem divini illius et huius poetici operis invenies. Nam qualiter eloquentia Maronis ad omnium mores integra est, nunc brevis nunc copiosa nunc sicca nunc florida nunc simul omnia, interdum lenis aut torrens: sic terra ipsa hic laeta segetibus et pratis ibi silvis et rupibus hispida, his sicca arenis hic irrigua fontibus, pars vasta aperitur mari. (20) Ignoscite, nec nimium me vocetis, qui naturae rerum Virgilium conparavi. Intra ipsum enim mihi visum est, si dicerem decem rhetorum qui apud Athenas Atticas floruerunt stilos inter se diversos hunc unum permiscuisse. [p388] ===II.=== (1) Tunc Evangelus inridenti similis: Bene, inquit, opifici deo a rure Mantuano poetam conparas, quem Graecos rhetoras, quorum fecisti mentionem, nec omnino legisse adseveraverim. Unde enim Veneto rusticis parentibus nato, inter silvas et frutices educto, vel levis Graecarum notitia litterarum? (2) Et Eustathius: Cave, inquit, Evangele, Graecorum quemquam vel de summis auctoribus tantam Graecae doctrinae hausisse copiam credas, quantam sollertia Maronis vel adsecuta est vel in suo opere digessit. Nam praeter philosophiae et astronomiae amplam illam copiam, de qua supra disseruimus, non parva sunt alia quae traxit a Graecis et carmini suo tamquam illic nata conseruit. (3) Et Praetextatus: Oratus sis, inquit, Eustathi, ut haec quoque communicata nobiscum velis, quantum memoria repente incitata suffecerit. Omnes Praetextatum secuti ad disserendum Eustathium provocaverunt. (4) Ille sic incipit: Dicturumne me putatis ea quae vulgo nota sunt, quod Theocritum sibi fecerit pastoralis operis auctorem, ruralis Hesiodum, et quod in ipsis Georgicis tempestatis serenitatisque signa de Arati Phaenomenis traxerit, vel quod eversionem [p389]Troiae cum Sinone suo et equo ligneo ceterisque omnibus quae librum secundum faciunt a Pisandro paene ad verbum transcripserit: (5) qui inter Graecos poetas eminet opere quod a nuptiis Iovis et Iunonis incipiens universas historias quae mediis omnibus seculis usque ad aetatem ipsius Pisandri contigerunt in unam seriem coactas redegerit et unum ex diversis hiatibus temporum corpus effecerit, in quo opere inter historias ceteras interitus quoque Troiae in hunc modum relatus est, quae Maro fideliter interpretando fabricatus sibi est Iliacae urbis ruinam? (6) Sed et haec et talia ut pueris decantata praetereo. Iam vero Aeneis ipsa nonne ab Homero sibi mutuata est errorem primum ex Odyssea, deinde ex Iliade pugnas? quia operis ordinem necessario rerum ordo mutavit, cum apud Homerum prius Iliacum bellum gestum sit, deinde revertenti de Troia error contigerit Ulixi, apud Maronem vero Aeneae navigatio bella quae postea in Italia sunt gesta praecesserit. (7) Rursus Homerus in primo, cum vellet iniquum Graecis Apollinem facere, causam struxit de sacerdotis iniuria: hic, ut Troianis Iunonem faceret infestam, causarum sibi congeriem conparavit. (8) Nec illud cum cura magna relaturus sum, licet, ut aestimo, non omnibus observatum, quod, cum primo versu promisisset producturum sese de Troiae litoribus Aeneam: [p390] <poem> — Troiae qui primus ab oris Italiam fato profugus Lavinaque venit Litora,'' </poem> ubi ad ianuam narrandi venit, Aeneae classem non de Troia sed de Sicilia producit: <poem> Vix e conspectu Siculae telluris in altum Vela dabant laeti.'' </poem> (9) Quod totum Homericis filis texuit. Ille enim vitans in poemate historicorum similitudinem, quibus lex est incipere ab initio rerum et continuam narrationem ad finem usque perducere, ipse poetica disciplina a rerum medio coepit et ad initium post reversus est. (10) Ergo Ulixis errorem non incipit a Troiano litore describere, sed facit eum primo navigantem de insula Calypsonis, et ex persona sua perducit ad Phaeacas. Illic in convivio Alcinoi regis narrat ipse quemadmodum de Troia ad Calypsonem usque pervenerit. Post Phaeacas rursus Ulixis navigationem usque ad Ithacam ex persona propria poeta describit. (11) Quem secutus Maro Aeneam de Sicilia producit, cuius navigationem describendo perducit ad Libyam. Illic in convivio Didonis narrat ipse Aeneas usque ad Siciliam de Troia navigationem suam: et addidit uno verso quod iam copiose poeta descripserat: <poem> Hinc me digressum vestris deus adpulit oris''. </poem> (12) Post Africam quoque rursus poeta ex persona sua iter classis usque ad ipsam descripsit Italiam: <poem> Interea medium Aeneas iam classe tenebat Certus iter''. </poem> (13) Quid, quod et omne opus Virgilianum velut de quodam Homerici opus speculo formatum est? Nam et tempestas mira imitatione [p391]descripta est (versus utriusque qui volet conferat), ut Venus in Nausicaae locum Alcinoi filiae succesit, ipsa autem Dido refert speciem regis Alcinoi convivium celebrantis. (14) Scylla quoque et Charybdis et Circe decenter attingitur, et pro Solis armentis Strophades insulae finguntur. At pro consultatione inferorum descensus ad eos cum comitatu sacerdotis inducitur. Ibi Palinurus Elpenori, sed et infesto Aiaci infesta Dido et Tiresiae consiliis Anchisae monita respondent. (15) Iam praelia Iliadis et vulnerum non sine disciplinae perfectione descriptio et enumeratio auxiliorum duplex et fabricatio armorum et ludicri certaminis varietas ictumque inter reges et ruptum foedus et speculatio nocturna et legatio reportans a Diomede repulsam Achillis exemplo, et super Pallante ut Patroclo lamentatio, et altercatio ut Achillis et Agamemnonis ita Drancis et Turni, utrobique enim alter suum alter publicum commodum cogitabat, pugna singularis Aeneae atque Turni ut Achillis et Hectoris, et captivi inferiis destinati ut illic Patrocli hic Pallantis; <poem> — Sulmone creatos Quattuor hic iuvenes, totidem quos educat Ufens, Viventes rapit, inferias quos immolet umbris.'' </poem> (16) Quid, quod pro Lycaone Homerico, qui inter fugientes deprehensus non mirum si ad preces confugerat, nec tamen Achilles propter occisi Patrocli dolorem pepercit, simili conditione Magus in medio tumultu subornatus est2">[p392] <poem> Inde Mago procul infestam contenderat hastam?'' </poem> Et, cum ille genua amplectens supplex vitam petisset, respondit: <poem> — Belli commercia Turnus Sustulit ista prior, iam tum Pallante perempto.'' </poem> (17) Sed et insultatio Achillis in ipsum Lycaonem iam peremptum in Tarquitium a Marone transfertur. Ille ait: <poem> Ἐνταυθοῖ νῦν κεῖσο, </poem> et cetera; at hic vester: <poem> Istic nunc, metuende, iace'', </poem> et reliqua. ===III.=== (1) Et si vultis me et ipsos proferre versus ad verbum paene translatos, licet omnes praesens memoria non suggerat, tamen qui se dederint obvios annotabo: <poem> (2) Νευρὴν μὲν μαζῷ πέλασεν, τόξῳ δὲ σίδηρον. </poem> Totam rem quanto compendio lingua ditior explicavit? Vester, licet periodo usus, idem tamen dixit? <poem> Adduxit longe, donec curvata coirent Inter se capita, et manibus iam tangeret aequis, Laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam. </poem> (3) Ille ait: <poem> — Οὐδέ τις ἅλλη φαίνετο γαιάων, ἀλλ’ οὐρανὸς ἠδὲ θάλασσα. — Nec iam amplius ulla Adparet tellus, caelum undique et undique pontus.'' (4) Πορφύρεον δ’ ἄρα κῦμα περιστάθη, οὔρεϊ ἶσον, [p393]κυρτωθέν. Curvata in molis faciem circumstetit unda.'' </poem> (5) Et de Tartaro ille ait: <poem> Τόσσον ἔνερθ’ ἀΐδεω, ὅσον οὐρανός ἐστ’ ἀπὸ γαίης. Bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras, Quantus ad aethereum caeli suspectus Olympum.'' (6) Αὐτὰρ ἐπεὶ πόσιος καὶ ἐδητύος ἐξ ἔρον ἕντο. Postquam exempta fames, et amor conpressus edendi.'' (7) Τῷ δ’ ἕτερον μὲν δῶκε θεὸς, ἕτερον δ’ ἀνένευσε· νηῶν μὲν οἱ ἀπώσασθαι πόλεμόν τε μάχην τε δῶκε, σόον δ’ ἀνένευσε μάχης ἐξαπονέεσθαι. Audiit, et votis Phoebus succedere partem Mente dedit, partem volucres dispersit in auras.'' (8) Νῦν δὲ δὴ Αἰνείαο βίη Τρώεσσιν ἀνάσσει, καὶ παίδων παῖδες, τοί κεν μετόπισθε γένωνται. Hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris, Et nati natorum et qui nascentur ab illis.'' (9) Καὶ τότ’ Ὀδυσσῆος λύτο γούνατα καὶ φίλον ἦτορ. </poem> et alibi: <poem> Αἴας δ’ ἐῤῥίγησε κασιγνήτοιο πεσόντος. </poem> Hic de duobus unum fabricatus est: <poem> Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra.'' (10) Πότνι’ Ἀθηναίη, ἐρυσίπτολι, δῖα θεάων, ἄξον δὴ ἔγχος Διομήδεος, ἠδὲ καὶ αὐτὸν πρηνέα δὸς πεσέειν Σκαιῶν προπάροιθε πυλάων. Armipotens, praesens belli, Tritonia virgo, [p394]Frange manu telum Phrygii praedonis et ipsum Pronum sterne solo portisque effunde sub ipsis.'' (11) Οὐρανῷ ἐστήριξε κάρη καὶ ἐπὶ χθονὶ βαίνει. Ingrediturque solo et caput inter nubila condit.'' </poem> (12) Ille de somno ait: <poem> Νήδυμος, ἥδιστος, θανάτῳ ἄγχιστα ἐοικώς. </poem> Hic posuit: <poem> Dulcis et alta quies placidaeque simillima morti.'' (13) Ναὶ μὰ τόδε σκῆπτρον, τὸ μὲν οὔποτε φύλλα καὶ ὄξους φύσει, ἐπειδὴ πρῶτα τομὴν ἐν ὄρεσσι λέλοιπεν, οὐδ’ ἀναθηλήσει· περὶ γὰρ ῥά ἑ χαλκὸς ἔλεψεν φύλλα τε καὶ φλοιόν· νῦν αὖ τέ μιν υἷες Ἀχαιῶν ἐν παλάμαις φορέουσι δικασπόλοι, οἵτε θέμιστας πρὸς Διὸς εἰρύαται. (14) Ut sceptrum hoc (dextra sceptrum nam forte gerebat) Numquam fronde levi fundet virgulta neque umbram, Cum semel in silvis imo de stirpe recisum Matre caret, posuitque comas et brachia ferro, Olim arbos, nunc artificis manus aere decoro Inclusit, patribusque dedit gestare Latinis.'' </poem> (15) Sed iam, si videtur, a collatione versuum translatorum facesso, ut nec uniformis narratio pariat ex satietate fastidium et sermo ad alia non minus praesenti causae apta vertatur. (16) Perge quaeso, inquit Avienus, omnia quae Homero subtraxit investigare. Quid enim suavius quam duos praecipuos vates audire idem loquentes? quia, cum tria haec ex aequo inpossibilia putentur, vel Iovi fulmen vel Herculi clavam vel versum Homero subtrahere, quod, etsi fieri posset, alium tamen nullum deceret vel fulmen praeter Iovem iacere, vel certare praeter Herculem robore, vel canere [p395]quod cecinit Homerus: hic oportune in opus suum quae prior vates dixerat transferendo fecit ut sua esse credantur. Ergo pro voto omnium feceris, si cum hoc coetu communicata velis quaecumque vestro noster poeta mutuatus est. (17) Cedo igitur, Eustathius ait, Virgilianum volumen, quia locos singulos eius inspiciens Homericorum versuum promptius ammonebor. Cumque Symmachi iussu famulus de bibliotheca petitum librum detulisset, temere volvit Eustathius, ut versus quos fors obtulisset inspiceret, et: (18) Videte, inquit, portum ad civitatem Didonis ex Ithaca migrantem: <poem> Est in secessu longo locus: insula portum Efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto Frangitur inque sinus scindit sese unda reductos. Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur In caelum scopuli, quorum sub vertice late Aequora tuta silent: tum silvis scena coruscis Desuper horrentique atrum nemus inminet umbra. Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum: Intus aquae dulces vivoque sedilia saxo, Nympharum domus. Hic fessas non vincula naves Ulla tenent, unco non adligat anchora morsu.'' (19) Φόρκυνος δέ τίς ἐστι λιμὴν, ἁλίοιο γέροντος, ἐν δήμῳ Ιθάκης· δύο δὲ προβλῆτες ἐν αὐτῳ ἀκταὶ ἀποῤῥῶγες λιμένος ποτιπεπτηυῖαι· αἵτ’ ἀνέμων σκεπόωσι δυσαήων μέγα κῦμα ἔκτοθεν· ἔντοσθεν δέ τ’ ἄνευ δεσμοῖο μένουσι νῆες ἐΰσσελμοι, ὅταν ὅρμου μέτρον ἵκωνται. αὐτὰρ ἐπὶ κρατὸς λιμένος τανύφυλλος ἐλαίη· ἀγχόθι δ’ αὐτης ἄντρον ἐπήρατον ἠεροειδὲς, ἱρὸν νυμφάων αἳ Νηϊάδες καλέονται. </poem> [p396] ===IV.=== (1) Et cum rogasset Avienus ut non sparsim sed ab initio per ordinem annotaret, ille manu retractis in calcem foliis sic exorsus est: <poem> (2) Aeole, namque tibi divum pater atque hominum rex Et mulcere dedit fluctus et tollere vento.'' Κεῖνον γὰρ ταμίην ἀνέμων ποίησε Κρονίων, ἠμὲν παυέμεναι ἠδ’ ὀρνύμεν, ὅν κ’ ἐθέλῆσιν. (3) Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae: Quarum quae forma pulcherrima, Deiopeia, Connubio iungam stabili propriamque dicabo.'' ἀλλ’ ἵθ’ ἐγὼ δέ κέ τοι Χαρίτων μίαν ὁπλοτεράων δώσω ὀπυιέμεναι, καὶ σὴν κεκλῆσθαι ἅκοιτιν. </poem> (4) Tempestas Aeneae Aeolo concitante cum adlocutione ducis res suas conclamantis de Ulixis tempestate et adlocutione descripta est, in qua Aeoli locum Neptunus optinuit. Versus, quoniam utrobique multi sunt, non inserui: qui volet legere ex hoc versu habebit exordium: <poem> Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem, </poem> et apud Homerum de quinto Odysseae: <poem> Ὣς εἰπὼν, σύναγεν νεφέλας, ἐτάραξε δὲ πόντον. (5) Ut primum lux alma data est, exire locosque Explorare novos, quas vento accesserit oras, Qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene, Quaerere constituit, sociisque exacta referre.'' Ἀλλ’ ὅτε δὴ τρίτον ἦμαρ ἐϋπλόκαμος τέλεσ’ Ἠὼς, καὶ τότ’ ἐγὼν ἐμὸν ἔγχος ἑλὼν καὶ φάσγαγον ὀξὺ καρπαλίμως παρὰ νηὸς ἀνήϊον ἐς περιωπὴν, [p397] εἴ πως ἔργα ἴδοιμι βροτῶν ἐνοπήν τε πυθοίμην. (6) Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum, O quam te memorem, virgo? namque haud tibi vultus Mortalis, nec vox hominem sonat, o dea certe, An Phoebi soror an nympharum sanguinis una?'' Γουνοῦμαί σε, ἄνασσα· θεός νύ τις ἢ βροτός ἐσσί· εἰ μέν τις θεός ἐσσί, τοὶ οὐρανὸν εὐρὺν ἔχουσιν, Ἀρτέμιδί σε ἔγωγε, Διὸς κούρῆ μεγάλοιο, εἰδός τε μέγεθός τε φυήν τ’ ἄγχιστα ἐΐσχω. (7) O dea, si prima repetens ab origine pergam, Et vacet annales nostrorum audire laborum, Ante diem clauso conponet vesper Olympo.'' — Τίς κεν ἐκεῖνα πάντα γε μυθήσαιτο κατὰ θνητῶν ἀνθρώπων· οὐδ’ εἰ πεντάετές γε καὶ ἑξάετες παραμίμνων ἐξερέοις, ὅσα χεῖθι πάθονν κακὰ δῖοι ἀχαιοί. (8) At Venus obscuro gradientes aere sepsit, Et multo nebulae circum dea fudit amictu, Cernere ne quis eos, neu quis contingere posset, Molirive moram aut veniendi poscere causas.'' Καὶ τότ’ Ὀδυσσεὺς ὦρτο πόλινδ’ ἵμεν· ἀμφὶ δ’ Ἀθήνη πολλὴν ἠέρα χεῦε, φίλα φρονέουσ’ Ὀδυσσῆϊ, μήτις Φαιήκων μεγαθύμων ἀντιβολήσας κερτομέοι τ’ ἐπέεσσι καὶ ἐξερέοιθ’ ὅτις εἴη. (9) Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi Exercet Diana choros, quam mille secutae Hinc atque hinc glomerantur Oreades: illa pharetram Fert humero, gradiensque deas supereminet omnis. Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus. Talis erat Dido, talem se laeta ferebat.'' (10) Οἵη δ’ Ἄρτεμις εἰσι κατ’ οὔρεος ἰοχέαιρα ἢ κατὰ Τηΰγετον περιμήκετον ἢ Ἐρύμανθον τερπομένη κάπροισι καὶ ὠκείῆς ἐλάφοισι· τῇ δὲ θ’ ἅμα νύμφαι, κοῦραι Διὸς αἰγιόχοιο, [p398] ἀγρονόμοι παίζουσι· γέγηθε δέ τε φρένα Λητώ· πασάων δ’ ὑπὲρ ἥγε κάρη ἔχει ἠδὲ μέτωπα, ῥεια δ’ ἀριγνώτη πέλεται, καλαὶ δέ τε πᾶσαι· ὢς ἥγ’ ἀμφιπόλοισι μετέπρεπε παρθένος ἁγνή. (11) Restitit Aeneas claraque in luce refulsit Os humerosque deo similis. Namque ipsa decoram Caesariem nato genitrix lumenque iuventae Purpureum et laetos oculis adflarat honores: Quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo Argentum Pariusve lapis circumdatur auro''. (12) Αὐτὰρ Ὀδυσσῆα μεγαλήτορα ῷ ἐνὶ οἴκῳ Εὐρυνόμη ταμίη λοῦσεν καὶ χρῖσεν ἐλαῖῳ· ἀμφὶ δέ μιν φᾶρος καλὸν βάλεν ἠδὲ χιτῶνα· αὐτὰρ κὰκ κεφαλῆς χεῦεν πολὺ κάλλος Ἀθήνη, μείζονά τ’ εἰσιδέειν καὶ πάσσονα· κὰδ δὲ κάρητος οὔλας ἧκε κόμας, ὑακινθίνῳ ἄνθει ὁμοίας. ὡς δ’ ὅτε τις χρυσὸν περιχεύεται ἀργύρῳ ἀνὴρ ἴδρις, ὃν Ἥφαιστος δέδαεν καὶ Παλλὰς Ἀθήνη τέχνην παντοίην, χαρίεντα δὲ ἔργα τελείει, ὣς ἄρα τῷ περίχευε χάριν κεφαλῇ τε καὶ ὤμοις. (13) — Coram quem quaeritis adsum, Troius Aeneas Libycis ereptus ab undis''. Ἔνδον μὲν δὴ ὅδ’ αὐτὸς ἐγὼ, κακὰ πολλὰ μογήσας, ἤλυθον εἰκοστῷ ἔτεϊ ἐς πατρίδα γαῖαν. </poem> ===V.=== (1) Conticuere omnes, intentique ora tenebant. Ὣς ἔφαθ’, οἱ δ’ ἄρα πάντες ἀκὴν ἐγένοντο σιωπῇ. (2) Infandum, regina, iuves renovare dolorem, Troianas ut opes et lamentabile regnum Eruerint Danai''. Ἀργαλέον, βασίλεια, διηνεκέως ἀγορεῦσαι κήδε’, ἐπεί μοι πολλὰ δόσαν θεοὶ οὐρανίωνες. [p399] (3)Pars stupet innuptae donum extitiale Minervae: Et molem mirantur equi: primusque Thymoetes Duci intra muros hortatur et arce locari, Sive dolo seu iam Troiae sic fata ferebant. At Capys et quorum melior sententia menti Aut pelago Danaum insidias suspectaque dona Praecipitare iubent subiectisque urere flammis, Aut terebrare cavas uteri et temptare latebras. Scinditur incertum studia in contraria vulgus''. (4) Ὣς ὁ μὲν εἱστήκει, τοὶ δ’ ἄκριτα πόλλ’ ἀγόρευον, ἥμενοι ἀμφ’ αὐτόν· τρίχα δὲ σφίσιν ἧνδανε βουλὴ, ἠὲ διατμῆξαι κοῖλον δόρυ νηλέϊ χαλκῷ, ἢ κατὰ πετράων βαλέειν ἐρύσαντας ἐπ’ ἄκρας, ἢ ἐαᾶν μέγ’ ἄγαλμα θεῶν θελκτήριον εἶναι, τῇπερ δὴ καὶ ἔπειτα τελευτήσεθαι ἔμελλεν· αἶσα γὰρ ἦν ἀπολέσθαι, ἐπὴν πόλις ἀμφικαλύψῆ δουράτεον μέγαν ἵππον, ὅθ’ ειἅτο πάντες ἄριστοι ἀργείων, Τρώεσσι φόνον καὶ κῆρα φέροντες. (5) Vertitur interea caelum et ruit oceano nox Involvens umbra magna terramque polumque''. Ἐν δ’ ἕπεσ’ ὠκεανῷ λαμπρὸν φάος ἠελίοιο, ἕλκον νύκτα μέλαιναν ἐπὶ ζείδωρον ἄρουραν. (6) Hei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli, Vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignes!'' Ω πόλοι, ἦ μάλα δὴ μαλακώτερος ἀμφαφάασθαι Ἕκτωρ, ἢ ὅτε νῆας ἐνέπρησεν πυρὶ κηλέῷ. (7) — Iuvenisque Choroebus Mygdonides, illis qui ad Troiam forte diebus Venerat insano Cassandrae incensus amore, Et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat''. (8) Πέφνε γὰρ Ὀθρυονῆα Καβησόθεν ἔνδον ἐόντα, ὅς ῥα νέον πολέμοιο μετὰ κλέος εἰληλούθει. ᾖτεε δὲ Πριάμοιο θυγατρῶν εἲδος ἀρίστην, Κασσάνδραν, ἀνάεδνον· ὑπέσχετο δὲ μέγα ἔργον, ἐκ Τροίης ἀέκοντας ἀπωσέμεν υἷας Ἀχαιῶν. [p400]τῷ δ’ ὁ γέρων Πρίαμος ὑπό τ’ ἔσχετο καὶ κατένευσε δωσέμεναι· ὁ δὲ μάρναθ’ ὑποσχεσίῆσι πιθήσας. (9) Sic animis iuvenum favor additus. Inde, lupi ceu Raptores atra in nebula, quos inproba ventris Exegit caecos rabies, catulique relicti Faucibus expectant siccis: per tela, per hostes Vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus Urbis iter: nox atra cava circumvolat umbra''. (10) Βῆ ῥ’ ἴμεν ὥστε λέων ὀρεσίτροφος, ὅστ’ ἐπιδευὴς δηρὸν ἔῆ κρεῖων, κέλεται δέ ἑ θυμὸς ἀγήνωρ μήλων πειρήσοντα καὶ ἐς πυκινὸν δόμον ἐλθεῖν. εἴπερ γάρ χ’ εὕρῆσι μετ’ αὐτόφι βώτορας ἄνδρας σὺν κυσὶ καὶ δούρεσσι φυλάσσοντας περὶ μῆλα, οὔ ῥα τ’ ἀπείρητος μέμονε σταθμοῖο δίεσθαι. ἀλλ’ ὅγ’ ἄρ’ ἢ ἥρπαξε μεθάλμενος, ἠὲ καὶ αὐτὸς ἔβλητ’ ἐν πρώτοισι θοῆς ἀπὸ χειρὸς ἄκοντι. (11) Inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem Pressit humi nitens, trepidusque repente refugit Adtollentem iras et caerula colla tumentem: Haud secus Androgeos visu tremefactus abibat''. Ὡς δ’ ὅτε τίς τε δράκοντα ἰδὼν παλίνορσος ἀπέστη οὔρεος ἐν βήσσῆς, ὑπό τε τρόμος ἔλλαβε γυῖα, ἄψ’ τ’ ἀνεχώρησεν, ὦχρός τέ μιν εἷλε παρειάς. ὣς αὖθις καθ’ ὅμιλον ἔδυ Τρώων ἀγερώχων, δείσας ἀτρέος υἱὸν ἀλέξανδρος θεοειδής. (12) Qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus, Frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat, Nunc positis novus exuviis nitidusque iuventa, Lubrica convolvit sublato pectore terga Arduus ad solem et linguis micat ore trisulcis''. Ὡς δὲ δράκων ἐπὶ χειῇ ὀρέστερος ἄνδρα μένῆσι, βεβρωκὼς κακὰ φάρμακ’ ἔδυ δέ τέ μιν χόλος αἰνός, σμερδαλέον δὲ δέδορκεν, ἑλισσόμενος περὶ χειῇ. ὣς Ἕκτωρ, ἄσβεστον ἔχων μένος, οὐχ ὑπεχώρει. (13) Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis [p401]Exiit oppositasque erupit gurgite moles, Fertur in arva furens cumulo, camposque per omnes Cum stabulis armenta trahit''. Ὡς δ’ ὁπότε πλήθων ποταμὸς πεδίονδε κάτεισι χειμάῤῥους κατ’ ὄρεσφιν, ὀπαζόμενος Διὸς ὄμβρῳ, πολλὰς δὲ δρῦς ἀζαλέας, πολλὰς δέ τε πεύκας ἐσφέρεται, πολλὸν δὲ τ’ ἀφύσγετον εἰς ἅλα βάλλει. (14) Ter conatus ibi collo dare brachia circum: Ter frustra conprensa manus effugit imago, Par levibus ventis volucrique simillima fumo''. Τρὶς μὲν ἐφωρμήθην, ἑλέειν τέ με θυμὸς ἀνώγει τρὶς δέ μοι ἐκ χειρῶν, σκιῇ εἴκελον ἣ καὶ ὀνείρῳ, ἔπτατ’· ἐμοὶ δ’ ἄχος ὀξὺ γενέσκετο κηρόθι μᾶλλον. </poem> ===VI.=== (1) Alia tempestas Aeneae hic et illic Ulixis, numerosis ambae versibus. Sed incipiunt haec ita: <poem> Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae </poem> Ille ait: <poem> ἀλλ’ ὅτε δὴ τὴν νῆσον ἐλείπομεν, οὐδέ τις ἄλλη. (2) Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum Sint, puer.'' Τῆ νῦν, καί σοι τοῦτο, τέκος, κειμήλιον ἔστω, Μνῆμ’ Ἑλένης χειρῶν. (3) Tendunt vela Noti fugimus spumantibus undis, [p402]Qua cursum ventusque gubernatorque vocabat''. Ἡμεῖς δ’ ὅπλα ἕκαστα πονησάμενοι κατὰ νῆα ἥμεθα· τὴν δ’ ἄνεμός τε κυβερνήτης τ’ ἴθυνεν. (4) Dextrum Scylla latus, laevum inplacata Charybdis Obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos Sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras Erigit alternos et sidera verberat unda. At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris Ora exertantem et naves in saxa trahentem. Prima hominis facies, et pulchro pectore virgo Pube tenus, postrema inmani corpore pistrix, Delphinum caudas utero conmissa luporum. Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni Cessantem longos et circumflectere cursus, Quam semel informem vasto vidisse sub antro Scyllam et caeruleis canibus resonantia saxa.'' </poem> (5) Homerus de Charybdi: <poem> Δεινὸν ἀνεῤῥοίβδησε θαλάσσης ἁλμυρὸν ὕδωρ. ἧτοι ὅτ’ ἐξεμέσειε, λέβης ὣς ἐν πυρὶ πολλῷ, πᾶσ’ ἀναμορμύρεσκε κυκωμένη· ὑψόσε δ’ ἄχνη ἄκροισι σκοπέλοισιν ἐπ’ ἀμφοτέροισιν ἔπιπτεν· ἀλλ’ ὅτ’ ἀναβρόξειε θαλάσσης ἁλμυρὸν ὕδωρ, πᾶσ’ ἔντοσθε φάνεσκε κυκωμένη· ἀμφὶ δὲ πέτρη δεινὸν βεβρύχει· ὑπένερθε δὲ γαῖα φάνεσκε ψάμμῳ κυανέῆ· τοὺς δὲ χλωρὸν δέος ᾔρει. </poem> (6) Homerus de Scylla: <poem> Ἔνθα δ’ ἔνὶ Σκύλλη ναίει, δεινὸν λελακυῖα· τῆς ἦτοι φωνὴ μὲν ὅση σκύλακος νεογιλῆς, γίνεται, αὐτὴ δ’ αὖτε πέλωρ κακόν· οὐδέ κέ τίς μιν [p403]γηθήσειεν ἰδὼν, οὐδ’ εἰ θεὸς ἀντιάσειεν. τῆς ἦτοι πόδες εἰσὶ δυώδεκα πάντες ἄωροι· ἓξ δέ τέ οἱ δειραὶ περιμήκεες· ἐν δὲ ἑκάστῆ σμερδαλέη κεφαλὴ, ἐν δὲ τρίστοιχοι ὀδόντες, πυκνοὶ καὶ θαμέες, πλεῖοι μέλανος θανάτοιο. μέσση μέν τε κατὰ σπείους κοίλοιο δέδυκεν· ἔξω δ’ ἐξίσχει κεφαλὰς δεινοῖο βερέθρου· αὐτοῦ δ’ ἰχθυάᾳ σκόπελον περιμαιμώωσα δελφῖνάς τε κύνας τε καὶ εἴ ποθι μεῖζον ἕλῆσι κῆτος, ἃ μύρια βόσκει ἀγάστονος ἀμφιτρίτη. (7) O mihi sola mei super Astyanactis imago! Sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat''. Κείνου τοι τοιοίδε πόδες τοιάδε τε χεῖρες, ὀφθαλμῶν τε βολαὶ κεφαλή τ’ ἐφύπερθέ τε χαῖται. (8) Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere: Ter spumam elisam et rorantia vidimus astra''. Τῷ δ’ ὕπο δῖα Χάρυβδις ἀναῤῥοιβδεῖ μέλαν ὕδωρ. τρὶς μὲν γὰρ τ’ ἀνίησιν ἐπ’ ἤματι, τρὶς δ’ ἀναροιβδεῖ. (9) — Qualis coniecta cerva sagitta, Quam procul incautam nemora inter Cresia fixit Pastor agens telis, liquitque volatile ferrum Nescius: illa fuga silvas saltusque peragrat Dictaeos, haeret lateri letalis arundo''. (10) ἀμφ’ ἔλαφον κεραὸν βεβλημένον, ὅν ῥ’ ἔβαλ’ ἀνὴρ ἰῷ ἀπὸ νευρῆς· τὸν μὲν τ’ ἤλυξε πόδεσσι φεύγων, ὄφρ’ αἷμα λιαρὸν, κὶ γούνατ’ ὀρώρει. αὐτὰρ ἐπειδὴ τόνγε δαμάσσεται ὠκὺς ὀϊστὸς, ὠμοφάγοι μιν θῶες ἐν οὔρεσι δαρδάπτουσιν. (11) Dixerat. Ille patris magni parere parabat Imperio: et primum pedibus talaria nectit Aurea, quae sublimem alis sive aequora iuxta, Seu terram, rapido pariter cum flamine portant. Tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco Pallentes, alias sub Tartara tristia mittit, [p404]Dat somnos adimitque et lumina morte resignat. Illa fretus agit ventos et turbida tranat Nubila''. (12) Ὣς ἔφατ’· οὐδ’ ἀπίθησε διάκτορος Ἀργειφόντης· αὐτίκ’ ἔπειθ’ ὑπὸ ποσσὶν ἐδήσατο καλὰ πέδιλα, ἀμβρόσια χρύσεια τά μιν φέρον ἠμὲν ἐφ’ ὑγρὴν ἠδ’ ἐπ’ ἀπείρονα γαῖαν ἅμα πνοιῇς ἀνέμοιο. εἵλετο δὲ ῥἁβδον, τῇ τ’ ἀνδρῶν ὄμματα θέλγει, ᾧν ἐθέλει, τοὺς δ’ αὖτε καὶ ὑπνώοντας ἐγείρει. τὴν μετὰ χερσὶν ἔχων πέτετο κρατὺς ἀργειφόντης. (13) Ac velut annoso validam cum robore quercum Alpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc Eruere inter se certant: it stridor, et alte Consternunt terram concusso stipite frondes. Illa haeret scopulis, et quantum vertice ad auras Aetherias, tantum radice in Tartara tendit''. (14) Οἷον δὲ τρέφει ἔρνος ἀνὴρ ἐριθηλὲς ἐλαίης χώρῳ ἐν οἰοπόλῳ, ὅθ’ ἅλις ἀναβέβρυχεν ὕδωρ, καλὸν τηλεθάον· τὸ δέ τε πνοιαὶ δονέουσι παντοίων ἀνέμων, καί τε βρύει ἄνθεϊ λευκῷ· ἐλθὼν δ’ ἐξαπίνης ἄνεμος σὺν λαίλαπι πολλῇ βόθρου τ’ ἐξέστρεψε καὶ ἐξετάνυσσ’ ἐπὶ γαίῆ. (15) Et iam prima novo spargebat lumine terras Tithoni croceum linquens Aurora cubile''. <poem> Ἠὼς δ’ ἐκ λεχέων παρ’ ἀγαυοῦ Τιθωνοῖο ὤρνυθ’ ἵν’ ἀθανάτοισι φόως φέροι ἠδὲ βροτοῖσι· — Ἠῶς μὲν κροκόπεπλος ἐκίδνατο πᾶσαν ἐπ’ αἶαν </poem> ===VII.=== <poem> (1) Ut pelagus tenuere rates nec iam amplius ulla Occurrit tellus, maria undique et undique caelum: Ollis caeruleus supra caput adstitit imber Noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris''. ἀλλ’ ὅτε δὴ τὴν νῆσον ἐλείπομεν, οὐδέ τις ἄλλη φαίνετο γαιάων, ἀλ’ οὐρανὸς ἠδὲ θάλασσα, δὴ τότε κυανέην νεφέλην ἔστησε Κρονίων [p405] νηὸς ὑπὲρ γλαφυρῆς, ἤχλυσε δὲ πόντος ὑπ’ αὐτῆς. (2) Vinaque fundebat pateris, animamque vocabat Anchisae magni, manesque Acheronte remissos''. Οὶνον ἀφυσσάμενος χαμάδις χέε, δεῦε δὲ γαῖαν, ψυχὴν κικλήσκων Πατροκλῆρος δειλοῖο. (3) Levibus huic hamis consertam auroque trilicem Loricam, quam Demoleo detraxerat ipse Victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto''. Δώσω οἱ θώρηκα, τὸν Ἀστεροπαῖον ἀπηύρων, χάλκεον, ῷ πέρι χεῦμα φαεινοῦ κασσιτέροιο ἀμφιδεδίνηται· πολέος δέ γ’ ἄξιον ἔσται. </poem> (4) Et cursorum certamen utrobique simile. Et quia versibus est apud utrumque numerosis, locum loco similem lector inveniet. Initia haec sunt: <poem> Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repente''. Στὰν δὲ μεταστοιχεί· σήμαινε δὲ τέρματ’ ἀχιλλεύς. </poem> (5) Pugilum certamen incipit apud hunc: <poem> Constitit in digitos extemplo adrectus uterque </poem> apud illum: <poem> Τὼ δὲ ζωσαμένω βήτην ἐς μέσσον ἀγῶνα. ἄντα δ’ ἀνασχομένω χερσὶ στιβαρῇσιν ἅμ’ ἄμφω. </poem> (6) Si velis conparare certantes sagittis, invenies haec utriusque principia: <poem> Protinus Aeneas celeri certare sagitta''. Αὐτὰρ ὁ τοξευτῇσι τίθει ἰόεντα σίδηρον. </poem> (7) Capita locorum, ubi longa narratio est, dixisse sufficiet, ut quid unde natum sit lector inveniat. <poem> (8) Dixerat, et tenues fugit ceu fumus in auras. [p406]Aeneas: Quo deinde ruis, quo proripis? inquit, Quem fugis? aut quis te nostris conplexibus arcet? — Ter conatus erat collo dare brachia circum, Ter frustra conprensa manus effugit imago''. Ὣς ἔφατ’· αὐτὰρ ἔγωγ’ ἔθελον φρεσὶ μερμηρίξας μητρὸς ἐμῆς ψυχὴν ἑλέειν κατατεθνηυίης. τρὶς μὲν ἐφωρμήθην, ἑλέειν τέ με θυμὸς ἀνώγει. τρὶς δέ μοι ἐκ χειρῶν σκιῇ εἴκελον ἢ καὶ ὀνείρῳ, ἔπτατ’· ἐμοὶ δ’ ἄχος ὀξὺ γενέσκετο κηρόθι μᾶλλον. </poem> (9) Sepultura Palinuri formata est de Patrocli sepultura. Haec incipit: <poem> Principio pinguem taedis et robore secto </poem> Illa sic: <poem> Οἱ δ’ ἴσαν ὑλοτόμους πελέκεας ἐν χερσὶν ἔχοντες. </poem> Et alibi: <poem> Ποίησαν δὲ πυρὴν ἑκατόμποδον ἔνθα καὶ ἔνθα. </poem> (10) Ipsa vero utriusque tumuli insignia quam paria? <poem> At pius Aeneas ingenti mole sepulchrum Inponit, suaque arma viro remumque tubamque Monte sub aerio, qui nunc Misenus ab illo Dicitur, aeternumque tenet per secula nomen''. Αὐτὰρ ἐπεὶ νεκρός τ’ ἐκάη καὶ τεύχεα νεκροῦ, [p407] τύμβον χεύαντες καὶ ἐπὶ στήλην ἐρύσαντες πήξαμεν ἀκροτάτῳ τύμβῳ εὐῆρες ἐρετμόν. (11) Tunc consanguineus Leti Sopor''. Ἔνθ’ Ὕπνῳ ξύμβλητο, κασιγνήτῳ Θανάτοιο. (12) Quod te per caeli iucundum lumen et auras Per genitorem oro, per spes surgentis Iuli, Eripe me his, invicte, malis, aut tu mihi terram Iniice, namque potes, portusque require Velinos''. (13) Νῦν δέ σε τῶν ὄπιθεν γουνάζομαι, οὐ παρεόντων, πρός τ’ ἀλόχου καὶ πατρὸς, ὅ σ’ ἔτρεφε τυτθὸν ἐόντα. Τηλεμάχου θ’ ὃν μοῦνον ἐνὶ μεγάροισιν ἔλειπες. οἶδα γὰρ, ὡς ἐνθένδε κιὼν δόμου ἐξ Ἀΐδαο, νῆσον ἐς Αἰαίην σχήσεις εὐεργέα νῆα. ἔνθα σ’ ἔπειτα, ἄναξ, κέλομαι μνήσασθαι ἐμεῖο, μή μ’ ἄκλαυστον ἄθαπτον ἰὼν ὄπιθεν καταλείπειν, νοσφισθεὶς, μή τοί τι θεῶν μήνιμα γένωμαι· ἀλλά με κακκῆαι σὺν τεύχεσιν, ὅσσα μοι ἐστὶν, σῆμά τέ μοι χεῦαι πολιῆς ἐπὶ θινὶ θαλάσσης, ἀνδρὸς δυστήνοιο, καὶ ἐσσομένοισι πυθέσθαι. ταῦτα τέ μοι τελέσαι, πῆξαί τ’ ἐπὶ τύμβῳ ἐρετμὸν, τῷ καὶ ζωὸς ἔρεσσον, ἐὼν μετ’ ἐμοῖς ἑτάροισιν. (14) Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum, Cernere erat: per tota novem cui iugera corpus Porrigitur, rostroque inmanis vultur obunco Inmortale iecur tondens fecundaque poenis Viscera rimaturque epulis habitatque sub alto Pectore nec fibris requies datur ulla renatis''. (15) Καὶ Τιτυὸν εἶδον, Γαίη ἐρικυδέος υἱὸν, [p408] κείμενον ἐν δαπέδῳ· ὁ δ’ ἐπ’ ἐννέα κεῖτο πέλεθρα· γῦπε δέ μιν ἑκάτερθε παρημένω ἦπαρ ἔκειρον, δέρτρον ἔσω δύνοντες· ὁ δ’ οὐκ ἀπαμύνετο χερσί· Λητὼ φὰρ εἵλκυσε, Διὸς κυδρὴν παράκοιτιν, Πυθώδ’ ἐρχομένην διὰ καλλιχόρου Πανοπῆος. (16) Non, mihi si linguae centum sint oraque centum, Ferrea vox, omnis scelerum conprendere formas, Omnia poenarum percurrere nomina possim''. Πληθὺν δ’ οὐκ ἂν ἐγὼ μυθήσομαι, οὐδ’ ὀνομήνω, οὐδ’ εἴ μοι δέκα μὲν γλῶσσαι δέκα δὲ στόματ’ εἶεν, φωνὴ δ’ ἄῤῥηκτος, χάλκεον δέ μοι ἦτορ ἐνείη. </poem> ===VIII.=== <poem> (1) Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum Vincla recusantum et sera sub nocte rudentum, Setigerique sues atque in praesepibus ursi Saevire ac formae magnorum ululare luporum: Quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis Induerat Circe in vultus ac terga ferarum''. Εὗρον δ’ ἐν βήσσῆσι τετυγμένα δώματα Κίρκης ξεστοῖσι λάεσσὶ, περισκέπτῳ ἐνὶ χώρῶ. ἀμφὶ δέ μιν λύκοι ἦσαν ὀρέστεροι ἠδὲ λέοντες, τοὺς αὐτὴ κατέθελξεν, ἐπεὶ κακὰ φάρμακ’ ἔδωκεν. (2) Quid petitis? quae causa rates aut cuius egentes Litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit? Sive errore viae seu tempestatibus acti, Qualia multa mari nautae patiuntur in alto''. Ἤ τι κατὰ πρῆξιν ἢ μαψιδίως ἀλάλησθε οἷά τε ληϊστῆρες ὑπεὶρ ἅλα, τοί γ’ ἀλόωνται ψυχὰς παρθέμενοι, κακὸν ἀλλοδαποῖσι φέροντες; (3) Ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni Cum sese e pastu referunt et longa canoros Dant per colla modos: sonat amnis et Asia longe Pulsa palus''. Τῶν δ’ ὥστ’ ὀρνίθων πετεηνῶν ἔθνεα πολλὰ, χηνῶν ἢ γεράνων ἢ κύκνων δουλιχοδείρων, Ἀσίῳ ἐν λειμῶνι Καϋστρίου ἀμφὶ ῥέεθρα, ἒνθα καὶ ἔνθα ποτῶνται ἀγαλλόμεναι πτερύγεσσι, κλαγγηδὸν προκαθιζόντων, σμαραγεῖ δέ τε λειμών. (4) Illa vel intactae segetis per summa volaret [p409]Gramina, nec teneras cursu laesisset aristas, Vel mare per medium fluctu suspensa tumenti Ferret iter, celeres nec tingeret aequore plantas''. Αἱ δ’ ὅτε μὲν σκιρτῷεν ἐπὶ ζείδωρον ἄρουραν, ἄκρον ἐπ’ ἀνθερίκων καρπὸν θέον οὐδὲ κατέκλων· ἀλλ’ ὅτε δὴ σκιρτῷεν ἐπ’ εὐρέα νῶτα θαλάσσης, ἄκρον ἐπὶ ῥηγμῖνος ἁλὸς πολιοῖο θέεσκον. (5) Vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus Perpetui tergo bovis et lustralibus extis. Postquam exempta fames, et amor conpressus edendi, Rex Evandrus ait''. Νώτοισι δ’ Αἴαντα διηνεκέεσσι γέραιρεν ἥρως Ἀτρείδης εὐρυκρείων Ἀγαμέμνων. Αὐτὰρ ἐπεὶ πόσιος καὶ ἐδητύος ἐξ ἔρον ἕντο, τοῖς ὁ γέρων πάμπρωτος ὑφαίνειν ἤρχετο μῆτιν. (6) Evandrum ex humili tecto lux suscitat alma, Et matutinus volucrum sub culmine cantus. Consurgit senior, tunicaque inducitur artus, Et Tyrrhena pedum circ''umdat vincula plantis. Tum lateri atque humeris Tegeaeum subligat ensem, Demissa ab laeva pantherae terga retorquens. Nec non et gemini custodes limine in ipso Praecedunt, gressumque canes comitantur herilem. (7) Ὤρνυτ’ ἂρ ἐξ εὐνῆφιν Ὀδυσσῆος φίλος υἱός εἵματα ἑσσάμενος· περὶ δὲ ξίφος ὀξὺ θέτ’ ὤμοις, Ποσσὶ δ’ ὑπὸ λιπαροῖσιν ἐδήσατο καλὰ πέδιλα. — Βῆ ῥ’ ἴμεν εἰς ἀγορήν· παλάμῆ δ’ ἔχε χάλκεον ἔγχος, οὐκ οἶος· ἅμα τῷγε κύνες πόδας ἀργοὶ ἕποντο. [p410] (8) O mihi praeteritos referat si Iuppiter annos, Qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa Stravi, scutorumque incendi victor acervos, Et regem hac Erimum dextra sub Tartara misi! Nascenti cui tris animas Feronia mater, Horrendum dictu, dederat, terna arma movenda; Ter leto sternendus erat: cui tunc tamen omnis Abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis''. (9) Αἴ γὰρ, Ζεῦ τε πάτερ καὶ ἀθηναίη καὶ Ἄπολλον. ἡβῷμ’ ὡς ὅτ’ ἐπ’ ὠκυρόῳ Κελάδοντι μάχοντο ἀγρόμενοι Πύλιοί τε καὶ Ἄρκαδες ἐγχεσίμωροι Φειᾶς πὰρ τείχεσσιν Ἰαρδάνου ἀμφὶ ῥέεθρα. — ἀλλ’ ἐμὲ θυμὸς ἀνῆκε πολυτλήμων πολεμίζειν θαρσεϊ ῷ· γενεῇ δὲ νεώτατος ἔσκον ἁπάντων· καὶ μαχόμην οἱ ἐγὼ, δῶκεν δέ μοι εὖχος Ἀθήνη. τὸν δὴ μήκιστον καὶ κάρτιστον κτάνον ἄνδρα· πολλὸς γάρ τις ἔκειτο παρῄορος ἔνθα καὶ ἔνθα. εἴθ’ ὣς ἠβώοιμι, βίη τέ μοι ἔμπεδος εἴη, τῷ κε τάχ’ ἀντήσειε μάχης κορυθαίολος Ἕκτωρ. (10) Qualis ubi oceani perfusus Lucifer unda, Quem Venus ante alios astrorum diligit ignes, Extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit''. Οἷος δ’ ἀστὴρ εἴσι μετ’ ἀστράσι νυκτὸς ἀμολγῷ, ἕσπερος, ὃς κάλλιστος ἐν οὐρανῷ ἵσταται ἀστήρ. (11) En perfecta mei promissa coniugis arte Munera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos Aut acrem dubites in proelia poscere Turnum. Dixit et amplexus nati Cytherea petivit, Arma sub adversa posuit radiantia quercu. Ille deae donis et tanto laetus honore Inpleri nequit, atque oculos per singula volvit, [p411]Miraturque, interque manus et brachia versat''. (12) Τύνη δ’ Ἡφαίστοιο πάρα κλυτὰ τεύχεα δέξο, καλὰ μάλ’ οἷ’ οὔπω τις ἀνὴρ ὤμοισι φόρησεν. Ὣς ἄρα φωνήσασα θεὰ κατὰ τεύχε’ ἔθηκεν πρόσθεν ἀχιλλῆος· τὰ δ’ ἀνέβραχε δαίδαλα πάντα. — Τέρπετο δ’ ἐν χείρεσσιν ἔχων θεοῦ ἀγλαὰ δῶρα. </poem> ===IX.=== <poem> (1) Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam Detulit in terras?'' Ἶρι θεὰ, τίς τ’ ἄρ σε θεῶν ἐμοὶ ἄγγελον ἧκεν; (2) — Nec solos tangit Atridas Iste dolor''. Ἦ μοῦνοι φιλέουσ’ ἀλόχους μερόπων ἀνθρώπων Ἀτρεῖδαι; (3) Sed vos, o lecti, ferro quis scindere vallum Adparat et mecum invadit trepidantia castra?'' Ὄρνυσθ', ἱππόδαμοι Τρῶες, ῥήγνυσθε δέ τείχος ἀργείων, καὶ νηυσὶν ἐνίετε θεσπιδαὲς πῦρ. (4) Quod superest, laeti bene gestis corpora rebus Procurate viri, et pugnam sperate parati''. Νῦν δ’ ἔρχεσθ’ ἐπὶ δεῖπνον, ἵνα συνάγωμεν Ἄρηα· εὖ μέν τις δόρυ θηξάσθω, εὖ δ’ ἄσπιδα θέσθω. (5) Sic ait inlacrimans: humero simul exuit ensem Auratum, mira quem fecerat arte Lycaon Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna. Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis Exuvias, galeam fidus permutat Aletes''. (6) Τυδείδῆ μὲν δῶκε μενεπτόλεμος Θρασυμήδης φάσγανον ἄμφηκες, τὸ δ’ ἑὸν παρὰ νηὶ λέλειπτο, καὶ σάκος· ἀμφὶ δέ οἱ κυνέην κεφαλῇσιν ἔθηκε ταυρείην ἄφαλόν τε καὶ ἄλλοφον, ἥτε καταῖτυξ κέκληται, ῥύεται δὲ κάρη θαλερῶν αἰζηῶν. Μηριόνης δ’ Ὀδυσῆϊ δίδου βιὸν ἠδὲ φαρέτρην καὶ ξίφος· ἀμφὶ δέ οἱ κυνέην κεφαλῇφιν ἔθηκε [p412] ῥινοῦ ποιητήν· πολέσιν δ’ ἔντοσθεν ἱμᾶσιν ἐντέτατο στερεῶς· ἔκτοσθε δὲ λευκοὶ ὀδόντες ἀργιόδοντος ὑὸς θαμέες ἔχον ἔνθα καὶ ἔνθα εὖ καὶ ἐπισταμένως· μέσση δ’ ἐνὶ πῖλος ἀρήρει. (7) Protinus armati incedunt, quos omnis euntes Primorum manus ad portas iuvenumque senumque Prosequitur votis, nec non et pulcher Iulus''. Τὼ δ’ ἐπεὶ οὖν ὅπλοισιν ἐνὶ δεινοῖσιν ἐδύτην, βάν ῥ’ ἰέναι, λιπέτην δὲ κατ’ αὐτόθι πάντας ἀρίστους. (8) Egressi superant fossas, noctisque per umbram Castra inimica petunt, multis tamen ante futuri Exitio: passim somno vinoque per herbam Corpora fusa vident, adrectos litore currus, Inter lora rotasque viros, simul arma iacere, Vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus: Euryale, audendum dextra, nunc ipsa vocat res. Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis A tergo possit, custodi et consule longe. Haec ego vasta dabo et recto te limite ducam''. (9) Τὼ δὲ βάτην προτέρω διά τ’ ἔντεα καὶ μέλαν αἶμα· αἶψα δ’ ἐπὶ Θρῆκῶν ἀνδρῶν τέλος ἷξον ἰόντες· οἱ δ’ εὗδον καμάτῳ ἀδηκότες· ἔντεα δέ σφιν καλὰ παρ’ αὐτοῖσιν χθονὶ κέκλιτο, εὖ κατὰ κόσμον, τριστοιχεί· παρὰ δέ σφιν ἑκάστῳ δίζυγες ἵπποι. Ῥῆσόν δ’ ἐν μέσῳ εὗδε, παρ’ αὐτὸν δ’ ὠκέες ἵπποι ἐξ ἐπιδιφριάδος πυμάτης ἱμᾶσι δέδεντο. τὸν δ’ Ὀδυσεὺς προπάροιθεν ἰδὼν Διομήδεϊ δεῖξεν· Οὗτός τοι, Διόμηδες, ἀνὴρ, οὗτοι δέ τοι ἵπποι, οὓς νῶϊν πίφαυσκε Δόλων, ὃν ἐπέφνομεν ἡμεῖς. ἀλλ’ ἄγε δὴ, πρόφερε κρατερὸν μένος· οὐδέ τί σε χρὴ ἑστάμεναι μέλεον σὺν τεύχεσιν· ἀλλὰ λύ’ ἵππους· ἠὲ σύ γ’ ἄνδρας ἔναιρε, μελήσουσιν δέ μοι ἵπποι. (10) Sed non auguriis poterat depellere pestem''. ἀλλ’ οὐκ οἰωνοῖσιν ἐρύσσατο Κῆρα μέλαιναν. (11) Et iam prima novo spargebat lumine terras [p413]Tithoni croceum linquens Aurora cubile''. Ἠὼς δ’ ἐκ λεχέων παρ’ ἀγαυοῦ Τιθωνοῖο ὤρνυθ’ ἵν’ ἀθανάτοισι φόως φέροι ἠδὲ βροτοῖσι. </poem> (12) Mater Euryali ad dirum nuntium, ut excussos de manibus radios et pensa demitteret, ut per muros et virorum agmina ululans et comam scissa decurreret, ut effunderet dolorem in lamentationum querelas, totum de Andromache sumpsit lamentante mortem mariti. <poem> (13) O vere Phrygiae, neque enim Phryges''. Ὦ πέπονες, κάκ’ ἐλέγχε, Ἀχαιΐδες, οὐκέτ’ Ἀχαιοί. (14) Quos alios muros aut quae iam moenia habetis? Unus homo et vestris, o cives, undique septus Aggeribus, tantas strages inpune per urbem Ediderit? iuvenum primos tot miserit Orco? Non infelicis patriae veterumque deorum Et magni Aeneae segnes miseretque pudetque?'' (15) Ὦ φίλοι ἥρωες Δαναοὶ, θεράποντες Ἄρηος, ἀνέρες ἔστε, φίλοι, μνήσασθε δὲ θούριδος ἀλκῆς! ἠέ τινάς φαμεν εἶναι ἀοσσητῆρας ὀπίσσω· ἠέ τι τεῖχος ἄρειον, ὅ κ’ ἀνδράσι λοιγὸν ἀμύναι· οὐ μέν τις σχεδόν ἐστι πόλις πύργοις ἀραρυῖα, ᾗ κ’ ἀπαμυναίμεσθ’ ἑτεραλκέα δῆμον ἔχοντες· ἀλλ’ ἐν γὰρ Τρώων πεδίῳ. </poem> ===X.=== <poem> (1) Tela manu iaciunt: quales sub nubibus atris Strymoniae dant signa grues, atque aethera tranant Cum sonitu, fugiuntque Notos clamore secundo''. Ἠΰτε περ κλαγγὴ γεράνων πέλει οὐρανόθι πρὸ, αἵτ’ ἐπεὶ οὖν χειμῶνα φύγον καὶ ἀθέσφατον ὄμβρον· (2) Ardet apex capiti, cristique ac vertice flamma [p414]Funditur, et vastos umbo vomit aureus ignes. Non secus ac liquida si quando nocte cometae Sanguinei lugubre rubent, aut Sirius ardor: Ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris Nascitur, et laevo contristat lumine caelum''. (3) Τὸν δ’ ὁ γέρων Πρίαμος πρῶτος ἴδεν ὀφθαλμοῖσιν παμφαίνονθ’ ὥστ’ ἀστέρ’ ἐπεσσύμεμον πεδίοιο, ὅς ῥά τ’ ὀπώρης εἴσιν, ἀρίζηλοι δέ οἱ αὐγαὶ φαίνονται πολλοῖσι μετ’ ἄστρασι νυκτὸς ἀμολγῷ. ὅντε κύν’ Ὠρίωνος ἐπίκλησιν καλέουσιν. λαμπρότατος μὲν ὅδ’ ἐστὶ, κακὸν δέ τε σῆμα τέτυκται. καί τε φέρει πολλὸν πυρετὸν δειλοῖσι βροτοῖσιν. ὣς τοῦ χαλκὸς ἔλαμπεν ἐπὶ στήθεσσι θέοντος. (4) Stat sua cuique dies: breve et inreparabile tempus Omnibus est vitae.'' — Fata vocant, metasque dati pervenit ad aevi''. Αἰνότατε Κρονίδη, ποῖον τὸν μῦθον ἔειπες· ἄνδρα θνητὸν ἐόντα, πάλαι πεπρωμένον αἴσῆ, ἄψ ἐθέλεις θανάτοιο δυσηχέος ἐξαναλῦσαι· — Μοῖραν δ’ οὔτινά φημι πεφυγμένον ἔμμεναι ἀνδρῶν, οὐ κακὸν, οὐδὲ μὲν ἐσθλὸν, ἐπὴν τὰ πρῶτα γένηται. (5) Per patrios manes, per spes surgentes Iuli, Te precor, hanc animam serves natoque patrique. Est domus alta: iacent penitus defossa talenta Caelati argenti: sunt auri pondera facti Infectique mihi. Non hic victoria Teucrum Vertitur, aut anima una dabit discrimina tanta. Dixerat. Aeneas contra cui talia reddit: Argenti atque auri memoras quae magna talenta Natis parce tuis. Belli commercia Turnus Sustulit ista prior, iam tum Pallante perempto. Hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus. Sic fatus galeam larva tenet, atque reflexa Cervice orantis capulo tenus abdidit ensem''. [p415] (6) Ζώγρει, Ἀτρέος υἱέ, σὺ δ’ ἄξια δέξαι ἄποινα· πολλὰ δ’ ἐν Ἀντιμάχοιο δόμοις κειμήλια κεῖται, χαλκός τε χρυσός τε πολύκμητός τε σίδηρος· τῶν κέν τοι χαρίσαιτο πατὴρ ἀπερείσι’ ἄποινα, εἰ νῶϊ ζωοὺς πεπύθοιτ’ ἐπὶ νηυσὶν Ἀχαιῶν. Ὡς τώγε κλαίοντε προσα ὑδήτην βασιλῇα μειλιχίοις ἐπέεσσιν· ἀμείλικτον δ’ ὄπ’ ἄκουσαν· Εἰ μὲν δὴ Ἀντιμάχοιο δαϊφρονος υἱέες ἐστόν, ὅς ποτ’ ἐνὶ Τρώων ἀγορῇ Μενέλαον ἄνωγεν, ἀγγελίην ἐλθόντα σὺν ἀντιθέῳ Ὀδυσσῆϊ, αὐθι κατακτεῖναι, μήδ’ ἐξέμεν ἂψ ἐς Ἀχαιούς· νῦν μὲν δὴ τοῦ πατρὸς ἀεικέα τίσετε λώβην. Ἦ, καὶ Πείσανδρον μὲν ἀφ’ ἵππων ὦσε χαμᾶζε, δουρὶ βαλὼν πρὸς στῇθος· ὁ δ’ ὓπτιος οὕδει ἐρείσθη Ἱππόλοχος δ’ ἀπόρουσε, τὸν αὖ χαμαὶ ἐξενάριξεν, χεῖρας ἀπὸ ξίφεϊ τμήξας, ἀπό τ’ αὐχένα κόψας· ὅλμον δ’ ὣς ἔσσευε κυλίνδεσθαι δι’ ὁμίλου. (7) Inpastus stabula alta leo ceu saepe peragrans, Suadet enim vesana fames, si forte fugacem Conspexit capream aut surgentem in cornua cervum, Gaudet hians inmane, comasque adrexit, et haeret Visceribus super accumbens lavit inproba taeter Ora cruor: Sic ruit in densos alacer Mezentius hostes''. (8) Ὥστε λέων ἐχάρη μεγάλῳ ἐπὶ σώματι κύρσας, εὑρὼν ἣ ἔλαφον κεραὸν ἓ ἄγριον αἶγα, πεινάων· μάλα γάρ τε κατεσθίει, εἴπερ ἂν αὐτὸν σεύωνται ταχέες τε κύνες, θαλεροί τ’ αἰζηοί· ὣς ἐχάρη Μενέλαος Ἀλέξανδρον θεοειδέα ὀφθαλμοῖσιν ἰδών· φάτο γὰρ τίσασθαι ἀλείτην. — (9) Βῆ ῥ’ ἴμεν, ὥστε λέων ὀρεσίτροφος, ὅστ’ ἐπιδευὴς δηρὸν ἔῆ κρειῶν, κέλεται δέ ἑ θυμὸς ἀγήνωρ μήλων πειρήσοντα καὶ ἐς πυκινὸν δόμον ἐλθεῖν. εἴπερ γάρ χ’ εὕρῆσι παρ’ αὐτόφι βώτορας ἅνδρας σὺν κυσὶ καὶ δούρεσσι φυλάσσοντας περὶ μῆλα, οὕ ῥά τ’ ἀπείρητος μέμονε σταθμοῖο δίεσθαι, [p416] ἀλλ’ ὅγ’ ἄρ’ ἣ ἥρπαξε μετάλμενος, ηἒ καὶ αὐτὸς ἕβλητ’ ἐν πρώτοισι θοῆς ἀπὸ χειρὸς ἄκοντι· ὥς ῥα τότ’ ἀντίθεον Σαρπηδόνα θυμὸς ἀνῆκε τεῖχος ἐπαϊξαι, διά τε ῥήχασθαι ἐπάλξεις. (10) Spargitur et tellus lacrimis, spargantur et arma''. Δεύοντο ψάμαθοι, δεύοντο δὲ τεύχεα φωτῶν δάκρυσι. (11) Cingitur ipse furens certatim in praelia Turnus: Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis Horrebat squamis, surasque incluserat auro, Tempora nudus adhuc, laterique accinxerat ensem: Fulgebatque alta decurrens aureus arce''. (12) Ὣς φάτο· Πάτροκλος δὲ κορύσσετο νώροπι χαλκῷ. κνημῖδας μὲν πρῶτα περὶ κνήμῆσιν ἔθηκε καλὰς, ἀργυρέοισιν ἐπισφυρίοις ἀραρυίας· δεύτερον αὖ θώρηκα περὶ στήθεσσιν ἔδυνε, ποικίλον ἀστερόεντα, ποδώκεος Αἰακίδαο· ἀμφὶ δ’ ἄρ’ ὤμοισιν βάλετο ξίφος ἀργυρόηλον, χάλκεον· αὐτὰρ ἔπειτα σάκος μέγα τε στιβαρόν τε· κρατὶ δ’ ἐπ’ ἰφθίμῳ κυνέην εὔτυκτον ἔθηκεν, ἵππουριν· δεινὸν δὲ λόφος καθύπερθεν ἀρήρει. (13) Purpureus veluti cum flos succisus aratro Languescit moriens, lassove papavera collo Demisere caput, pluvia cum forte gravantur.'' Μήκων δ’ ὡς ἑτέρωσε κάρη βάλεν, ἥτ’ ἐνὶ κήπῳ καρπῷ βριθομένη, νοτίῆσί τε εἰαρινῇσιν· ὣς ἑτέρωσ’ ἥμυσε κάρη πήληκι βαρυνθέν. </poem> ===XI.=== (1) Et haec quidem iudicio legentium relinquenda sunt, ut ipsi aestiment quid debeant de utriusque collatione sentire. Si [p417]tamen me consulas, non negabo nonnumquam Virgilium in transferendo densius excoluisse, ut in hoc loco: <poem> (2) Qualis apes aestate nova per florea rura Exercet sub sole labor, cum gentis adultos Educunt fetos, aut cum liquentia mella Stipant et dulci distendunt nectare cellas, Aut onera accipiunt venientum aut agmine facto Ignavum, fucos, pecus a praesepibus arcent. Fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.'' (3) Ἠΰτε ἔθνεα εἶσι μελισσάων ἀδινάων, πέτρης ἐκ γλαφυρῆς αἰεὶ νέον ἐρχομενάων· βοτρυδὸν δὲ πέτονται ἐπ’ ἄνθεσιν ειάρινοῖσιν, αἱ μέν τ’ ἔνθα ἅλις πεποτήαται, αἱ δέ τε ἔνθα· ὣς τῶν ἔθνεα πολλὰ νεῶν ἄπο καὶ κλισιάων ἠϊόνος προπάροιθε βαθείης ἐστιχόωντο ἰλαδὸν εἰς ἀγορήν· μετὰ δέ σφισιν Ὄσσα δεδήει. </poem> (4) Vides descriptas apes a Virgilio opifices, ab Homero vagas: alter discursum et solam volatus varietatem, alter exprimit nativae artis officium. (5) In his quoque versibus Maro extitit locupletior interpres: <poem> O socii, neque enim ignari sumus ante malorum, O passi graviora, dabit deus his quoque finem. Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantes Accestis scopulos, vos et Cyclopia saxa Experti: revocate animos, maestumque timorem Mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit. Per varios casus'', </poem> et reliqua. <poem> (6) Ὠ φίλοι, οὐ γάρ πώ τι κακῶν ἀδαήμονές εἰμεν· οὐ μὲν δὴ τόδε μεῖζον ἔπι κακὸν, ἢ ὅτε Κύκλωψ εἴλει ἐνὶ σπῆϊ γλαφυρῷ κρατερῇφι βίῆφι· ἀλλὰ καὶ ἔνθεν ἐμῇ ἀρετῇ βουλῇ τε νόῳ τε ἐκφύγομεν· καί που τῶνδε μνήσεσθαι ὀϊω. </poem> (7) Ulixes ad socios unam commemoravit aerumnam: hic ad sperandam [p418]praesentis mali absolutionem gemini casus hortatur eventu. Deinde ille obscurius dixit: <poem> — Καί που τῶνδε μνήσεσθαι ὀϊω, </poem> hic apertius: <poem> Forsan et haec olim meminisse iuvabit </poem> (8) Sed et hoc quod vester adiecit solatii fortioris est. Suos enim non tantum exemplo evadendi sed et spe futurae felicitatis animavit, per hos labores non solum sedes quietas sed et regna promittens. (9) Hos quoque versus inspicere libet: <poem> Ac veluti summis antiquam in montibus ornum Cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant Eruere agricolae certatim: illa usque minatur Et tremefacta comam concusso vertice nutat, Vulneribus donec paulatim evicta supremum Congemuit traxitque iugis avulsa ruinam''. Ἤριπε δ’ ὡς ὅτε τις δρῦς ἤριπεν ἢ ἀχερωϊς ἠὲ πίτυς βλωθρὴ, τήντ’ οὔρεσι τέκτονες ἄνδρες ἐξέταμον πελέκεσσι νεήκεσι νήϊον εἶναι. </poem> Magno cultu vester difficultatem abscidendae arboreae molis expressit, verum nullo negotio Homerica arbor absciditur. <poem> (10) Haud segnis strato surgit Palinurus et omnes Explorat ventos atque auribus aera captat: Sidera cuncta notat tacito labentia caelo, Arcturum Pliadasque Hyadas geminosque Triones, Armatumque auro circumspicit Orionem''. Αὐτὰρ ὁ πηδαλίῳ ἰθύνετο τεχνηέντως ἥμενος· οὐδέ οἱ ὕπνος ἐπὶ βλεφάροισιν ἔπιπτε Πληϊάδας τ’ ἐσορῶντι καὶ ὀψὲ δύοντα Βοώτην ἄρκτον θ’ ἦν καὶ ἅμαξαν ἐπίκλησιν καλέουσιν, ἥτ’ αὐτοῦ στρέφεται καὶ τ’ Ὠρίωνα δοκεύει. </poem> (11) Gubernator qui explorat caelum crebro reflectere cervicem debet [p419]captando de diversis caeli regionibus securitatem sereni. Hoc mire et velut coloribus Maro pinxit. Nam quia Arcturus iuxta septentrionem est, Taurus vero in quo Hyades sunt, sed et Orion, in regione austri sunt, crebram cervicis reflexionem in Palinuro sidera consulente descripsit. (12) Arcturum'', inquit: ecce intuetur partem septentrionis; deinde ''Pliadasque Hyadas'': ecce ad austrum flectitur; ''geminosque Triones'': rursus ad septentriones vertit aspectum; ''Armatumque auro circumspicit Orionem'': iterum se ad austrum reflectit. Sed et verbo ''circumspicit'' varietatem saepe se vicissim convertentis ostendit. (13) Homerus gubernatorem suum semel inducit intuentem Pliadas, quae in australi regione sunt, semel Booten et Arcton, quae sunt in septentrionali polo. <poem> (14) Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, Perfide, sed duris genuit te cautibus horrens Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres''. Νηλεές· οὐκ ἄρα σοί γε πατὴρ ἦν ἱππότα Πηλεὺς, οὐδὲ Θέτις μήτηρ· γλαυκὴ δέ σε τίκτε θάλασσα. </poem> (15) Plene Virgilius non partionem solam, sicut ille quem sequebatur, sed educationem quoque nutricationis tamquam belualem et asperam criminatus est. Addidit enim de suo: <poem> Hyrcanaeque admorunt ubera tigres </poem> quoniam videlicet in moribus inolescendis magnam fere partem nutricis ingenium et natura lactis tenet, quae infusa tenero et mixta parentum semini adhuc recenti ex hac gemina concretione [p420]unam indolem configurat. (16) Hinc est quod providentia naturae similitudinem natorum atque gignentium ex ipso quoque nutricatu praeparans fecit cum ipso partu alimoniae copiam nasci. Nam postquam sanguis ille opifex in penetralibus suis omne corpus effinxit atque aluit, adventante iam partus tempore idem ad corporis materni superna conscendens in naturam lactis albescit, ut recens natis idem sit altor qui fuerat fabricator. (17) Quamobrem non frustra creditum est, sicut valeat ad fingendas corporis atque animi similitudines vis et natura seminis, non secus ad eandem rem lactis quoque ingenia et proprietates valere. (18) Neque in hominibus id solum sed in pecudibus quoque animadversum. Nam si ovium lacte haedi aut caprarum agni forsitan alantur, constat ferme in his lanam duriorem, in illis capillum gigni teneriorem. (19) In arboribus etiam et frugibus ad earum indolem vel detrectandam vel augendam maior plerumque vis et potestas est aquarum atque terrarum quae alunt quam ipsius quod iacitur seminis; ac saepe videas laetam nitentemque arborem, si in locum alterum transferatur, suco terrae deterioris elanguisse. Ad criminandos igitur mores defuit Homero quod Virgilius adiecit. <poem> (20) Non tam praecipites biiugo certamine campum Corripuere, ruuntque effusi carcere currus: [p421]Nec sic inmissis aurigae undantia lora Concussere iugis, pronique in verbera pendent''. Οἱ δ’ ὣς ἐν πεδίῳ τετράοροι ἄρσενες ἵπποι, πάντες ἀφορμηθέντες ὑπὸ πληγῇσιν ἱμάσθλης, ὑψόσ’ ἀειρόμενοι ῥίμφα πρήσσουσι κέλευθα. </poem> (21) Graius poeta equorum tantum meminit flagro animante currentium, licet dici non possit elegantius quam quod adiecit ὑψόσ’ ἀειρόμενοι, quo expressit quantum natura dare poterat impetum cursus. (22) Verum Maro et currus de carcere ruentes et campos corripiendo praecipites mira celeritate descripsit, et accepto brevi semine de Homerico flagro pinxit aurigas concutientes lora undantia et pronos in verbera pendentes: nec ullam quadrigarum partem intactam reliquit, ut esset illi certaminis plena descriptio. <poem> (23) — Magno veluti cum flamma sonore Virgea suggeritur costis undantis aeni, Exsultantque aestu latices, furit intus aquae vis, Fumidus atque alte spumis exuberat amnis. Nec iam se capit unda: volat vapor ater ad auras''. Ὡς δὲ λέβης ζεῖ ἔνδον, ἐπειγόμενος πυρὶ πολλῷ, κνίσσῆ μελδόμενος ἁπαλοτρεφέος σιάλοιο, πάντοθεν ἀμβολάδην, ὑπὸ δὲ ξύλα κάγκανα κεῖται· ὣς τοῦ καλὰ ῥέεθρα πυρὶ φλέγετο, ζέε δ’ ὕδωρ. </poem> (24) Graeci versus aeni continent mentionem multo igne ebullientis: et totum ipsum locum haec verba ornant, πάντοθεν ἀμβολάδην. Nam scaturigines ex omni parte emergentes sic eleganter expressit. (25) In Latinis versibus tota rei pompa descripta est, sonus flammae, et pro hoc quod ille dixerat: πάντοθεν ἀμβολάδην, exultantes [p422]aestu latices et amnem fumidum exuberantem spumis atque intus furentem: unius enim verbi non reperiens similem dignitatem, conpensavit quod deerat copiae varietate descriptionis. Adiecit post omnia: <poem> Nec iam se capit unda </poem> quo expressit quod semper usu evenit suppositi nimietate caloris. Bene ergo se habet poeticae tubae cultus omnia quae in hac re eveniunt conprehendens. <poem> (26) Portam, quae ducis imperio commissa, recludunt Freti armis, ultroque invitant moenibus hostem. Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant, Armati ferro et cristis capita alta coruscis. Quales aeriae liquentia flumina circum, Sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum, Consurgunt geminae quercus intonsaque caelo Attollunt capita et sublimi vertice nutant''. (27) Τὼ μὲν ἄρα προπάροιθε πυλάων ὑψηλάων ἕστασαν, ὡς ὅτε τε δρύες οὔρεσιν ὑψικάρηνοι, αἵτ’ ἄνεμον μίμνουσι καὶ ὑετὸν ἤματα πάντα, ῥίζῆσιν μεγάλῆσι διηνεκέεσσ’ ἀραρυῖαι· ὣς ἄρα τὼ χείρεσσι πεποιθότες ἠδὲ βίῆφι μίμνον ἐπερχόμενον μέγαν ἄσιον, οὐδ’ ἐφέβοντο. </poem> (28) Graeci milites Polypoetes et Leonteus stant pro portis, et inmobiles Asium advenientem hostem velut fixae arbores opperiuntur. Hactenus est Graeca descriptio. (29) Verum Virgiliana Bitian et Pandarum portam ultro recludere facit oblaturos hosti quod per vota quaerebat, ut compos castrorum fieret, per hoc futuros in hostium potestate: et geminos heroas modo turres vocat modo describit [p423]luce cristarum coruscos: nec arborum, ut ille, similitudinem praetermisit, sed uberius eam pulchriusque descripsit. (30) Nec hoc negaverim cultius a Marone prolatum: <poem> Olli dura quies oculos et ferreus urguet Somnus: in aeternam clauduntur lumina noctem''. Ὣς ὁ μὲν ἔνθα πεσὼν κοιμήσατο χάλκεον ὕπνον. </poem>===XII.=== (1) In aliquibus par paene splendor amborum est, uti: <poem> — Spargit rara ungula rores Sanguineos, mixtaque cruor calcatur arena''. — Αἵματι δ’ ἄξων νέρθεν ἅπας πεπάλακτο, καὶ ἄντυγες αἱ περὶ δίφρον, ἃς ἄρ’ ἀφ’ ἱππείων ὁπλέων ῥαθάμιγγες ἔβαλλον. (2) — Et luce coruscus ahena''. Αὐγὴ χαλκείη κορύθων ἀπὸ λαμπομενάων. (3) — Quaerit pars semina flammae''. Σπέρμα πυρὸς σώζων. (4) ''Indum sanguineo veluti violaverit ostro Si quis ebur''. Ὡς δ’ ὅτε τίς τ’ ἐλέφαντα γυνὴ φοίνικι μιήνῆ. (5) — Si tangere portus Infandum caput ac terris adnare necesse est: Et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret: At bello audacis populi vexatus et armis, Finibus extorris, conplexu avulsus Iuli, Auxilium inploret, videatque indigna suorum Funera: nec, cum se sub leges pacis iniquae Tradiderit, regno aut optata luce fruatur, Sed cadat ante diem mediaque inhumatus arena''. (6) Κλῦθι, Ποσείδαον γαιήοχε κυανοχαῖτα· εἰ ἐτεόν γε σός εἰμι, πατὴρ δ’ ἐμὸς εὔχεαι εἶναι, δὸς μὴ Ὀδυσσῆα πτολιπόρθιον οἴκαδ’ ἱκέσθαι, υἱὸν λαέρτεω, Ἰθάκῆ ἔνι οἰκι’ ἔχοντα. ἀλλ’ εἰ καὶ οἱ μοῖρα φίλους τ’ ἰδέειν καὶ ἰκέσθαι οἶκον ἐς ὑψόφορον, καὶ ἑὴν ἐς πατρίδα γαῖαν, [p424] ὀψὲ κακῶς ἔλθοι, ὀλέσας ἀπὸ πάντας ἑταίρους, νηὸς ἐπ’ ἀλλοτρίης, εὕροι δ’ ἐν πήματα οἴκῳ. (7) ''Proxima Circaeae raduntur litora terrae: Dives inaccessos ubi Solis filia lucos Adsiduo resonat cantu, tectisque superbis Urit odoratam nocturna in lumina cedrum, Arguto tenues percurrens pectine telas''. (8) Ἤϊεν, ὄφρα μέγα σπέος ἴκετο. τῷ ἔνι νύμφη ναῖεν ἐϋπλόκαμος, δεινὴ θεὸς, αὐδήεσσα. πῦρ μὲν ἐπ’ ἐσχαρόφιν μέγα καίετο, τηλόσε δ’ ὀδμὴ κέδρου τ’ εὐκεάτοιο θύου τ’ ἀνὰ νῆσον ὀδώδει, δαιομένων· ἡ δ’ ἔνδον ἀοιδιάουσ’ ὀπὶ καλῇ ἱστὸν ἐποιχομένη χρυσείῆ κερκίδ’ ὕφαινεν. (9) ''Maeonio regi quem serva Licymnia furtim Sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis''. Βουκολίων δ’ ἦν υἱὸς ἀγαυοῦ λαομέδοντος, πρεσβύτατος γενεῇ, σκότιον δέ ἑ γείνατο μήτηρ. (10) ''Ille autem expirans: Non me, quicumque es, inulto Victor nec longum laetabere: te quoque fata Prospectant paria, atque eadem mox arva tenebis. Ad quem subridens mixta Mezentius ira: Nunc morere: ast de me divum pater atque hominum rex''. (11) ἄλλο δέ τοι ἐρέω, σὺ δ’ ἐνὶ φρεσὶ βάλλεο σῇσιν, οὔ θὴν οὐδ’ αὐτὸς δηρὸν βέῆ, ἀλλά τοι ἤδη ἄγχι παρέστηκεν θάνατος καὶ μοῖρα κραταιὴ, [p425]χερσὶ δαμέντ’ ἀχιλῆος ἀμύμονος αἰακίδαο. </poem> et alibi: <poem> Τὸν καὶ τεθνηῶτα προσηύδα δῖος Ἀχιλλεὺς· Τέθναθι· κῆρα δ’ ἐγὼ τότε δέξομαι, ὁππότε κεν δὴ Ζεὺς ἐθέλῃ τελέσαι ἠδ’ ἀθάνατοι θεοὶ ἄλλοι. (12) ''Qualis, ubi aut leporem aut candenti corpore cygnum Sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis, Quaesitum aut matri multis balatibus agnum Martius a stabulis rapuit lupus: undique clamor Tollitur: invadunt et fossas aggere conplent''. (13) Οἴμησεν δὲ ἀλεὶς, ὥστ’ αἰετὸς ὑψιπετήεις ὅστ’ εἴσιν πεδίονδε διὰ νεφέων ἐρεβεννῶν ἀρπάξων ἢ ἄρν’ ἁπαλὴν ἢ πτῶκα λαγωόν· ὢς Ἕκτωρ οἴμησε τινάσσων φάσγανον ὀξύ. </poem> ===XIII.=== (1) Et quia non est erubescendum Virgilio si minorem se Homero vel ipse fateatur, dicam in quibus mihi visus sit gracilior auctore. <poem> (2) ''Tunc caput orantis nequicquam et multa parantis Dicere deturbat terrae, truncumque reliquit''. </poem> Hi duo versus de illo translati sunt: <poem> Φθέγγομένου δ’ ἄρα τοῦδε κάρη κονίῆσιν ἐμίχθη. </poem> Vide nimiam celeritatem salvo pondere: ad quam non potuit conatus Maronis accedere. (3) In curuli certamine Homerus alterum currum paululum antecentem et alterum paene coniunctum sequendo qua luce signavit? [p426]<poem> Πνοιῇ δ’ Εὐμήλοιο μετάφρενον ἠδέ καὶ ὤμους θέρμετ’· ἐπ’ αὐτῷ γὰρ κεφαλὰς καταθέντε πετέσθην· </poem> At iste: <poem>— Humescunt spumis flatuque sequentum''. </poem> (4) Mirabilior est celeritas consequentis priorem in cursu pedum apud eundem vatem: <poem> Ἴχνια ποσσὶν ἔτυπτε πάρος κόνιν ἀμφιχυθῆναι. </poem> Est autem huius versus hic sensus: Si per solum pulvereum forte curratur, ubi pes fuerit de terra a currente sublatus, vestigium sine dubio signatum videtur: et tamen celerius cogitatione pulvis qui ictu pedis fuerat excussus vestigio superfunditur. (5) Ait ergo divinus poeta ita proximum fuisse qui sequebatur, ut occuparet antecedentis vestigium antequam pulvis ei superfunderetur: at hic vester idem significare cupiens quid ait? <poem>— Calcemque terit iam calce Diores''. </poem> (6) Vide et in hoc Homeri cultum: <poem> Κεῖτ’ ἀποδοχμώσας πλατὺν αὐχένα. </poem> Iste ait: <poem> Cervicem inflexam posuit </poem> (7) Hos quoque versus, si videtur, conparemus: <poem> ἂρματα δ’ ἄλλοτε μὲν χθονὶ πίλνατο πουλυβοτείρῆ, ἄλλοτε δ’ ἀϊξασκε μετήορα. ''Iamque humiles, iamque elati sublime videntur Aera per tenerum ferri''. (8) Πασάων δ’ ὑπὲρ ἥγε κάρη ἔχει ἠδὲ μέτωπα. — Ingrediensque deas supereminet omnes''. [p427](9) Ὑμεῖς γὰρ θεαί ἐστε, πάρεστέ τε ἴστε τε πάντα. ''Et meministis enim, divae, et memorare potestis''. (10) ''Clamores simul horrendos ad sidera tollit: Qualis mugitus, fugit cum saucius aram Taurus et incertam excussit cervice securim''. Αὐτὰρ ὁ θυμὸν ἄϊσθε καὶ ἤρυγεν, ὡς ὅτε ταῦρος ἤρυγεν ἑλκόμενος Ἑλικώνιον ἀμφὶ ἄνακτα, κούρων ἑλκόντων· γάνυται δέ τε τοῖς Ἐνοσίχθων. </poem> (11) Inspecto hic utriusque filo quantam distantiam deprehendes? Sed nec hoc minus eleganter, quod de tauro ad sacrificium tracto loquens meminit et Apollinis: Ἑλικώνιον ἀμφὶ ἄνακτα. Sed et Neptuni meminit: Γάνυται δέ τε τοῖς Ἐνοσίχθων. His autem duobus praecipue rem divinam fieri tauro testis est ipse Virgilius: <poem> Taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo. (12) In segetem veluti cum flamma furentibus Austris Incidit, aut rapidus montano flumine torrens Sternit agros, sternit sata laeta boumque labores, Praecipitesque trahit silvas, stupet incscius alto Accipiens sonitum saxi de vertice pastor''. Ὡς δ’ ὅτε πῦρ ἀϊδηλον ἐν ἀξύλῳ ἐμπέσῆ ὕλῆ, πάντη τ’ εἰλυφόων ἄνεμος φέρει, οἱ δέ τε θάμνοι πρόῤῥιζοι πίπτουσιν ἐπειγόμενοι πυρὸς ὁρμῇ.— [p428](13) Θῦνε γὰρ ἀμπεδίον, ποταμῷ πλήθοντι ἐοικὼς χειμάῤῥῳ, ὅστ’ ὦκα ῥέων ἐκέδασσε γεφύρας· τὸν δ’ οὔτ’ ἄρ τε γέφυραι ἐεργμέναι ἰσχανόωσιν, οὔτ’ ἄρα ἕρκεα ἴσχει ἀλωάων ἐριθηλέων, ἐλθόντ’ ἐξαπίνης, ὅτ’ ἐπιβρίσῆ Διὸς ὄμβρος· πολλὰ δ’ ὑπ’ αὐτοῦ ἔργα κατήριπε κάλ’ αἰζηῶν· ὣς ὑπὸ Τυδείδῆ πυκιναὶ κλονέοντο φάλαγγες. </poem> (14) Et duas parabolas temeravit, ut unam faceret, trahens hinc ignem inde torrentem, et dignitatem neutrius inplevit. <poem> Adversi rupto ceu quondam turbine venti Confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois Eurus equis: stridunt silvae, saevitque tridenti Spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo''. Ὡς δ’ ἄνεμοι δύο πόντον ὀρίνετον ἰχθυόεντα, Βορέης καὶ ζέφυρος, τώ τε Θρῄκηθεν ἄητον, ἐλθόντ’ ἐξαπίνης· ἄμυδις δέ τε κῦμα κελαινὸν κορθύεται, πολλὸν δὲ παρὲξ ἅλα φῦκος ἔχευαν, </poem> (15) et alibi: <poem> Ὡς δ’ Εὖρός τε Νότος τ’ ἐριδαίνετον ἀλλήλοιϊν οὔρεος ἐν βήσσῆς, βαθέην πελεμιζέμεν ὕλην, φηγόν τε μελίην τε τανύφλοιόν τε κράνειαν, αἵτε πρὸς ἀλλήλας ἔβαλον τανυήκεας ὄξους ἠχῇ θεσπεσίῆ, πάταγος δέ τε ἀγνυμενάων· ὣς Τρῶες καὶ ἀχαιοὶ ἐπ’ ἀλλήλοισι θορόντες δῄουν, οὐδ’ ἕτεροι μνώοντ’ ὀλοοῖο φόβοιο. </poem> Idem et hic vitium quod superius incurrit de duabus Graecis parabolis unam dilucidius construendo. [p429]<poem> (16) ''Prosequitur surgens a puppi ventus euntes''. Ἡμῖν δ’ αὖ κατόπισθε νεὼς κυανοπρώροιο ἴκμενον οὖρον ἵει, πλησίστιον, ἐσθλὸν ἑταῖρον. </poem> Quod noster dixit κατόπισθε νεὼς, vester ait ''surgens a puppi'' satis decore: sed excellunt epitheta quae tot et sic apta vento noster inposuit. <poem> (17) ''Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro. Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro Prensa manu magna medio resupinus in antro Frangeret ad saxum''. ἀλλ’ ὅγ’ ἀναϊξας ἑτάροις ἐπὶ χεῖρας ἴαλλεν· σύν τε δύω μάρψας, ὥστε σκύλακας, ποτὶ γαίῆ κόπτ’· ἐκ δ’ ἐγκέφαλος χαμάδις ῥέε, δεῦε δὲ γαῖαν. τοὺς δὲ διαμελεϊστὶ ταμὼν ὡπλίσσατο δόρπον· ἤσθιε δ’ ὥστε λέων ὀρεσίτροφος, οὐδ’ ἀπέλειπεν ἔγκατά τε σάρκας τε καὶ ὀστέα μυελόεντα. ἡμεῖς δὲ κλαίοντες ἀνεσχέθομεν Διῒ χεῖρας. </poem> Narrationem facti nudam et brevem Maro posuit: contra Homerus πάθος miscuit, et dolore narrandi invidiam crudelitatis aequavit. <poem> (18) ''Hic et Aloidas geminos inmania vidi Corpora, qui manibus magnum rescindere caelum Adgressi superisque Iovem detrudere regnis''. Ὦτόν τ’ ἀντίθεον τηλέκλειτόν τ’ Ἐφιάλτην τοὺς δὴ μηκίστους θρέψε ζείδωρος ἄρουρα, καὶ πολὺ καλλίστους, μετά γε κλυτὸν Ὠρίωνα· ἐννέωροι γὰρ τοίγε καὶ ἐννεαπήχεες ἦσαν εὖρος, ἀτὰρ μῆκός γε γενέσθην ἐννεόργυιοι. οἵ ῥα καὶ ἀθανάτοισιν ἀπειλήτην ἐν Ὀλύμπῳ φυλόπιδα στήσειν πολυάϊκος πολέμοιο· Ὄσσαν ἐπ’ Οὐλύμπῳ μέμασαν θέμεν, αὐτὰρ ἐπ’ Ὄσσῆ Πήλιον εἰνοσίφυλλον, ἵν’ οὐρανὸς ἀμβατὸς εἴη. </poem> (19) Homerus magnitudinem corporum alto latoque dimensus est et [p430]verborum ambitu membra depinxit: vester ait ''inmania corpora'', nihilque ulterius adiecit, mensurarum nomina non ausus attingere. Ille de construendis montibus conatum insanae molitionis expressit: hic ''adgressos rescindere caelum'' dixisse contentus est. Postremo locum loco si conpares, pudendam invenies differentiam. <poem> (20) ''Fluctus uti primo coepit cum albescere ponto: Paulatim sese tollit mare et altius undas Erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo''. Ὡς δ’ ὅτ’ ἐν αἰγιαλῷ πολυηχέϊ κῦμα θαλάσσης ὄρνυτ’ ἐπασσύτερον ζεφύρου ὑποκινήσαντος· πόντῳ μὲν τὰ πρῶτα κορύσσεται, αὐτὰρ ἔπειτα χέρσῳ ῥηγνύμενον μεγάλα βρέμει, ἀμφὶ δέ τ’ ἄκρας κυρτὸν ἐὸν κορυφοῦται, ἀποπτύει δ’ ἁλὸς ἄχνην. </poem> (21) Ille cum marino motu et litoreos fluctus ab initio describit, hoc iste praetervolat. Deinde quod ait ille: Πόντῳ μὲν τὰ πρῶτα κορύσσεται, Maro ad hoc vertit: ''Paulatim sese tollit mare''. Ille fluctus incremento suo ait in sublime curvatos litoribus inlidi, et asperginem collectae sordis expuere, quod nulla expressius pictura signaret: vester mare a fundo ad aethera usque perducit. <poem> (22) ''Dixerat: idque ratum Stygii per flumina fratris, Per pice torrentes atraque voragine ripas Adnuit, et totum nutu tremefecit Olympum''. Ἦ, καὶ κυανέῆσιν ἐπ’ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων· ἀμβρόσιαι δ’ ἄρα χαῖται ἐπεῤῥώσαντο ἄνακτος, κρατὸς ἀπ’ ἀθανάτοιο· μέγαν δ’ ἐλέλιζεν Ὄλυμπον. — Καὶ τὸ κατειβόμενον Στυγὸς ὕδωρ, ὅστε μέγιστος ὅρχος δεινότατος τε πέλει μακάρεσσι θεοῖσιν. </poem> (23) Phidias, cum Iovem Olympium fingeret, interrogatus, de quo exemplo divinam mutuaretur effigiem, respondit archetypum Iovis in his se tribus Homeri versibus invenisse: [p431]<poem> Ἦ, καὶ κυανέῆσιν ἐπ’ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων· ἀμβρόσιαι δ’ ἄρα χαῖται ἐπεῤῥώσαντο ἄνακτος, κρατὸς ἀπ’ ἀθανάτοιο· μέγαν δ’ ἐλέλιζεν Ὄλυμπον. </poem> Nam de superciliis et crinibus totum se Iovis vultum collegisse. Quod utrumque videtis a Virgilio praetermissum. Sane concussum Olympum nutus maiestate non tacuit: iusiurandum vero ex alio Homeri loco sumpsit, ut translationis sterilitas hac adiectione conpensaretur. <poem> (24) ''Ora puer prima signans intonsa iuventa''. Πρῶτον ὑπηνήτῆ, τοῦπερ χαριεστάτη ἥβη. </poem> Praetermissa gratia incipientis pubertatis, τοῦπερ χαριεστάτη ἥβη, minus gratiam fecit Latinam descriptionem. <poem> (25) ''Ut fera, quae densa venantum septa corona Contra tela furit seseque haud nescia morti Iniicit et saltu supra venabula fertur''. Πηλείδης δ’ ἑτέρωθεν ἐναντίος ὦρτο, λέων ὣς σίντης, ὅν τε καὶ ἄνδρες ἀποκτάμεναι μεμάασιν ἀγρόμενοι, πᾶς δῆμος· ὁ δὲ πρῶτον μὲν ἀτίζων ἔρχεται, ἀλλ’ ὅτε κέν τις ἀρηϊθόων αἰζηῶν δουρὶ βάλη, ἐάλη τε χανὼν περί τ’ ἀφρὸς ὀδόντας γίγνεται, ἐν δέ τέ οἱ κραδίῆ στένει ἄλκιμον ἦτορ, οὐρῇ δὲ πλευρὰς τε καὶ ἰσχία ἀμφοτέρωθεν μαστίεται, ἑὲ δ’ αὐτὸν ἐποτρύνει μαχέεσθαι· γλαυκιόων δ’ ἰθὺς φέρεται μένει, ἤν τινα πέφνῆ ἀνδρῶν, ἢ αὐτὸς φθίεται πρώτῳ ἐν ὁμίλῳ· ὣς ἀχιλῆ’ ὤτρυνε μένος καὶ θυμὸς ἀγήνωρ ἀντίον ἐλθέμεναι μεγαλήτορος Αἰνείαο. </poem> (26) Videtis in angustum Latinam parabolam sic esse contractam, ut nihil possit esse ieiunius: Graecam contra et verborum et rerum copia pompam vera venationis inplesse. In tanta ergo differentia paene erubescendum est conparare. <poem> (27) ''Haud aliter Troianae acies aciesque Latinae Concurrunt: haeret pede pes, densusque viro vir.'' Ὣς ἄραρον κόρυθές τε καὶ ἀσπίδες ὀμφαλόεσσαι, [p432] ἀσπὶς ἄρ’ ἀσπίδ’ ἔρειδε, κόρυς κόρυν, ἀνέρα δ’ ἀνήρ. </poem> Quanta sit differentia utriusque loci lectori aestimandum relinquo. <poem> (28) ''Utque volans alte ruptum cum fulva draconem Fert aquila inplicuitque pedes atque unguibus haesit: Saucius at serpens sinuosa volumina versat, Adrectisque horret squamis et sibilat or Arduus insurgens: illa haud minus urguet obunco Luctantem rostro, simul aethera verberat alis.'' (29) Ὄρνις γάρ σφιν ἐπῆλθε περησέμεναι μεμαῶσιν, αἰετὸς ὑψιπέτης, ἐπ’ ἀριστερὰ λαὸν ἐέργων, φοινήεντα δράκοντα φέρων ὀνύχεσσι πέλωρον, ζωὸν ἔτ’ ἀσπαίροντα· καὶ οὔπω λήθετο χάρμης. κόψε γὰρ αὐτὸν ἔχοντα κατὰ στῆθος παρὰ δειρὴν ἰδνωθεὶς ὀπίσω· ὁ δ’ ἀπὸ ἕθεν ἧκε χαμᾶζε, ἀλγήσας ὀδυνῆσι, μέσῳ δ’ ἐνὶ χάββαλ’ ὁμίλῳ· αὐτὸς δὲ κλάγξας πέτετο πνοιῇς ἀνέμοιο. </poem> (30) Virgilius solam aquilae praedam refert, nec Homericae aquilae nomen advertit, quae et sinistra veniens vincentium prohibebat accessum et accepto a captivo serpente morsu praedam dolore deiecit, factoque tripudio sollistimo cum clamore dolorem testante praetervolat: quibus omnibus victoriae praevaricatio significabatur. [p433]His praetermissis, quae animam parabolae dabant, velut exanimum in Latinis versibus corpus remansit. <poem> (31) Parva metu primo, mox sese attollit in auras, Ingrediturque solo et caput inter nubila condit.'' Ἥτ’ ὀλίγη μὲν πρῶτα κορύσσεται, αὐτὰρ ἔπειτα οὐρανῷ ἐστήριζε κάρη καὶ ἐπὶ χθονὶ βαίνει. </poem> Homerus Ἕριν, hoc est contentionem, a parvo dixit incipere, et postea in incrementum ad caelum usque subcrescere. Hoc idem Maro de Fama dixit, sed incongrue. (32) Neque enim aequa sunt augmenta contentionis et famae, quia contentio, etsi usque ad mutuas vastationes ac bella processerit, adhuc contentio est, et manet ipsa quae crevit, fama vero cum in inmensum prodit, fama esse iam desinit, et fit notio rei iam cognitae. Quis enim iam famam vocet, cum res aliqua a terra in caelum nota sit? Deinde nec ipsam hyperbolen potuit aequare. Ille caelum dixit, hic auras et nubila. (33) Haec autem ratio fuit non aequandi omnia quae ab auctore transcripsit, quod in omni operis sui parte alicuius Homerici loci imitationem volebat inserere, nec tamen humanis viribus illam divinitatem ubique poterat aequare, ut in illo loco quem volo omnium nostrum iudicio in commune pensari. (34) Minerva Diomedi suo pugnanti dumtaxat flammarum addit ardorem, et inter hostium caedes fulgor capitis vel armorum pro milite minatur: <poem> Δαῖέ οἱ ἐκ κόρυθός τε καὶ ἀσπίδος ἀκάματον πῦρ. </poem> (35) Hoc miratus supra modum Virgilius inmodice est usus. Modo enim ita de Turno dicit: [p434] <poem> — Tremunt sub vertice cristae Sanguineae, clypeoque micantia fulmina mittunt'': </poem> modo idem ponit de Aenea: <poem> Ardet apex capiti, cristisque ac vertice flamma Funditur, et vastos umbo vomit aereus ignes''. </poem> Quod quam inportune sit positum hinc apparet quod necdum pugnabat Aeneas, sed tantum in navi veniens apparebat. (36) Alio loco: <poem> Cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram Sustinet Aetnaeos efflantem faucibus ignes.'' </poem> Quid, quod Aeneas recens adlatis armis a Vulcano et in terra positis miratur <poem> Terribilem cristis galeam flammasque vomentem? </poem> (37) Vultis aliam fruendi aviditatem videre? Loci huius, cuius supra meminimus, fulgore correptus, <poem> Ἦ, καὶ κυανέῆσιν ἐπ’ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων· ἀμβρόσιαι δ’ ἄρα χαῖται ἐπεῤῥώσαντο ἄνακτος, κρατὸς ἀπ’ ἀθανάτοιο· μέγαν δ’ ἐλέλιζεν Ὄλυμπον. </poem> sero voluit loquenti Iovi adsignare parem reverentiam. (38) Nam cum et in primo volumine et in quarto et in nono loquatur quaedam Iuppiter sine tumultu, denique post Iunonis et Veneris iurgium <poem> Infit. Eo dicente deum domus alta silescit, Et tremefacta solo tellus, silet arduus aether: Tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus'', </poem> tamquam non idem sit qui locutus sit paulo ante sine ullo mundi totius obsequio. (39) Similis inportunitas est in eiusdem Iovis lance, quam ex illo loco sumpsit: <poem> Καὶ τότε δὴ χρύσεια πατὴρ ἐτίτηνε τάλαντα. </poem> Nam cum iam de Turno praedixisset Iuno: [p435]<poem> Nunc iuvenem inparibus videre video concurrere fatis, Parcarumque dies et lux inimica propinquat'', </poem> manifestumque esset Turnum utique periturum, sero tamen <poem> Iuppiter ipse duas aequato examine lances Sustinet, et fata inponit diversa duorum''. </poem> (40) Sed haec et talia ignoscenda Virgilio, qui studii circa Homerum nimietate excedit modum. Et re vera non poterat non in aliquibus minor videri, qui per omnem poesim suam hoc uno est praecipue usus archetypo. Acriter enim in Homerum oculos intendit, ut aemularetur eius non modo magnitudinem sed et simplicitatem et praesentiam orationis et tacitam maiestatem. (41) Hinc diversarum inter heroas suos personarum varia magnificatio, hic deorum interpositio, hic auctoritas fabulosorum, hinc affectuum naturalis expressio, hinc monumentorum persecutio, hinc parabolarum exaggeratio, hinc torrentis orationis sonitus, hinc rerum singularum cum splendore fastigium. ===XIV.=== (1) Adeo autem Virgilio Homeri dulcis imitatio est, ut et in versibus vitia quae a nonnullis inperite reprehenduntur imitatus sit, eos dico quos Graeci vocant ἀκεφάλους λαγαροὺς ὑπερκαταληκτικούς, quos hic quoque Homericum stilum adprobans non refugit, (2) ut sunt apud ipsum ἀκέφαλοι: [p436]<poem> Arietat in portas,'' — ''Parietibus textum caecis iter'', et similia, </poem> (3) λαγαροὶ autem, qui in medio versu breves syllabas pro longis habent: <poem> — Et duros obice postes. Concilium ipse pater et magna incepta Latinus.'' </poem> (4) Ὑπερκαταληκτικοὶ syllaba longiores sunt: <poem>— Quin protinus omnia'', </poem> et: <poem>— Vulcano decoquit humorem'', </poem> et: <poem>— Spumas miscent argenti vivaque sulphura'', </poem> et: <poem>— Arbutus horrida''. </poem> (5) Sunt apud Homerum versus vulcis ac rasis similes et nihil differentes ab usu loquendi. Hos quoque tamquam heroice incomptos adamavit: <poem> Ἵππους δὲ ξανθὰς ἑκατὸν καὶ πεντήκοντα, πάσας θηλείας. ''Omnia vincit Amor, et nos cedamus Amori,'' — <BR [p437] ''Nudus in ignota, Palinure, iacebis harena.'' </poem> (6) Sunt amoenae repetitiones, quas non fugit: <poem> — Ἅτε παρθένος ἠϊθεός τε, παρθένος ἠϊθεός τ’ ὀαρίζετον ἀλλήλοιϊν. ''Pan etiam Arcadia mecum si iudice certet, Pan etiam Arcadia dicet se iudice victum.'' </poem> (7) Homerica quoque epitheta quantum sit ammiratus imitando confessus est: Μοιρηγενὲς ὀλβιόδαιμον, —Χαλκεοθωρήκων, ἀτὰρ ἀσπίδες ὀμφαλόεσσαι, —Θωρήκων τε νεοσμήκτων, —Κυανοχαῖτα Ποσειδάων, —Διὸς νεφεληγερέταο, —Οὔρεά τε σκιόεντα θάλασσά τε ἠχήεσσα, —Κύαμοι κυανόχροες, et mille talium vocabulorum, quibus velut sideribus micat divini carminis variata maiestas. (8) Ad haec a vestro respondetur: ''Malesuada fames'', — ''Auricomi rami'', — ''Centumgeminus Briareus''. Adde et ''fumiferam noctem'' et quicquid in singulis paene versibus diligens lector agnoscit. (9) Saepe Homerus inter narrandum velut ad aliquem dirigit orationem: <poem> Ἔνθ’ οὐκ ἂν βρίζοντα ἴδοις ἀγαμέμνονα δῖον, </poem> et: <poem> Φαίης κεν ζάκοτόν τινα ἔμμεναι, ἄφρονά θ’ αὕτως. </poem> (10) Nec hoc Virgilius praetermisit: <poem> Migrantes cernas totaque ex urbe ruentes </poem> [p438]et: <poem>— Totumque instructo Marte videres Fervere Leucaten,'' </poem> et: <poem>— Pelago credas innare revulsas Cycladas'', </poem> et: <poem>— Studio incassum videas gestire lavandi''. </poem> (11) Item divinus ille vates res vel paulo vel multo ante transactas oportune ad narrationis suae seriem revocat, ut et historicum stilum vitet non per ordinem digerendo quae gesta sunt, nec tamen praeteritorum nobis notitiam subtrahat. (12) Theben Asiae civitatem aliasque plurimas Achilles antequam irasceretur everterat: sed Homeri opus ab Achillis ira sumpsit exordium. Ne igitur ignoraremus quae prius gesta sunt, fit eorum tempestiva narratio: <poem> Ὠιχόμεθ’ ἐς Θήβην ἱερὴν πόλιν Ἠετίωνος, τὴν δὲ διεπράθομέν τε καὶ ἤγομεν ἐνθάδε πάντα, </poem> et alibi: <poem> Δώδεκα δὴ σὺν νηυσὶ πόλεις ἀλάπαξ’ ἀνθρώπων, πεζὸς δ’ ἕνδεκά φημι κατὰ Τροίην ἐρίβωλον. </poem> (13) Item, ne ignoraremus quo duce classis Graecorum ignotum sibi Troiae litus invenerit, cum de Calchante quereretur, ait: <poem> Καὶ νήεσσ’ ἡγήσατ’ ἀχαιῶν Ἴλιον εἴσω ἦν διὰ μαντοσύνην, τήν οἱ πόρε Φοῖβος Ἀπόλλων. </poem> Et ipse Calchas narrat omen quod Graecis navigantibus de serpente passerum populatore contigerit, ex quo denuntiatum est exercitum annos decem in hostico futurum. (14) Alio loco senex, id est referendis fabulis amica et loquax aetas, res refert vetustas: <poem> Ἤδη γάρ ποτ’ ἐγὼ καὶ ἀρείοσιν ἠέπερ ὑμῖν ἀνδράσιν ὡμίλησα, et reliqua, </poem> [p439]et alibi: <poem> Αἴθ’ ὣς ἡβώοιμι, βίη δέ μοι ἔμπεδος εἴη, et sequentia. </poem> (15) Virgilius omne hoc genus pulcherrime aemulatus est. <poem> Nam memini Hesionae visentem regna sororis Laomedontiaden Priamum'', </poem> et: <poem> Atque equidem memini Teucrum Sidona venire </poem> et: <poem> Qualis eram cum primam aciem Praeneste sub ipsa Stravi'', </poem> et de furto vel poena Caci tota narratio. (16) Nec vetustissima tacuit, quin et ipsa notitiae nostrae auctoris sui imitator ingereret: <poem> Namque ferunt luctu Cygnum Phaethontis amati </poem> et similia. ===XV.=== (1) Ubi vero enumerantur auxilia, quem Graeci catalogum vocant, eundem auctorem suum conatus imitari in nonnullis paululum a gravitate Homerica deviavit. (2) Primum quod Homerus praetermissis Athenis ac Lacedaemone vel ipsis Mycenis, unde erat rector exercitus, Boeotiam in catalogi sui capite locavit, non ob loci aliquam dignitatem, sed notissimum promuntorium ad exordium sibi enumerationis elegit, (3) unde progrediens modo mediterranea modo maritima iuncta describit, inde rursus ad utrumque situm cohaerentium locorum disciplina describentis velut iter agentis accedit, nec ullo saltu cohaerentiam regionum in libro suo hiare permittit, sed hoc viandi more procedens redit unde digressus est, et ita finitur quicquid enumeratio eius amplectitur: (4) contra Virgilius nullum in commemorandis regionibus ordinem servat, sed locorum seriem saltibus lacerat. Adducit primum Clusio [p440]et Cosis Massicum: Abas hunc sequitur manu Populoniae Ilvaeque comitatus: post hos Asilan miserunt Pisae, quae in quam longinqua sint Etruriae parte notius est quam ut annotandum sit: inde mox redit Caere et Pyrgos et Graviscas, loca urbi proxima, quibus ducem Asturem dedit: hinc rapit illum Cinirus ad Liguriam, Ocnus Mantuam. (5) Sed nec in catalogo auxiliorum Turni, si velis situm locorum mente percurrere, invenies illum continentiam regionum secutum. (6) Deinde Homerus omnes quos in catalogo enumerat etiam pugnantes vel prospera vel sinistra sorte commemorat: et, cum vult dicere occisos quos catalogo non inseruit, non hominis sed multitudinis nomen inducit: et quotiens multam necem significare vult, messem hominum factam dicit, nulli certum nomen facile extra catalogum vel addens in acie vel detrahens. (7) Sed Maro vester anxietatem huius observationis omisit. Nam et in catalogo nominatos praeterit in bello et alios nominat ante non dictos. Sub Massico duce ''mille manus iuvenum'' venisse dixit ''qui moenia Clusi'' <poem> Quique Cosas liquere </poem> deinde Turnus navi fugit, <poem> Qua rex Clusinis advectus Osinius oris </poem> [p441] quem Osinium numquam antea nominavit: et nunc ineptum est regem sub Massico militare. (8) Praeterea nec Massicus nec Osinius in bello penitus apparent: sed et illi quos dicit ''fortemque Gyam fortemque Serestum'', ''pulcher'' quoque ''Aquiculus'', et ''Mavortius Haemon'', et ''fortissimus Umbro'', et ''Virbius Hippolyti proles pulcherrima bello'', nullum locum inter pugnantium agmina vel gloriosa vel turpi commemoratione meruerunt. (9) Astur itemque Cupavo et Cinirus, insignes Cygni Phaethontisque fabulis, nullam pugnae operam praestant, cum Alesus et Sacrator ignotissimi pugnent, et Atinas ante non dictus. (10) Deinde in his quos nominat fit saepe apud ipsum incauta confusio. In nono: <poem>— Corinaeum sternit Asilas'', </poem> deinde in duodecimo Ebusum Corinaeus interficit: <poem> Obvius ambustum torrem Corinaeus ab ara Corripit et venienti Ebuso plagamque ferenti Occupat os.'' </poem> (11) Sic et Numam quem Nisus occidit postea Aeneas persequitur: <poem> Persequitur fortemque Numam. </poem> Camertem in decimo Aeneas sternit: at in duodecimo [p442] <poem> Iuturna formam adsimulata Camertae. </poem> (12) Chlorea in undecimo occidit Camilla, in duodecimo Turnus. Palinurus Iasides et Iapyx Iasides quaero an fratres sint. Hyrtacides est Hippocoon, et *Nisus, <poem> Hyrtacides *comitem Aeneae quem miserat Ida. </poem> (13) Sed potuerunt duo unum nomen habuisse. Ubi est illa in his casibus Homeri cautio? Apud quem cum duo Aiaces sint, modo dicit: Τελαμώνιος αἴας, modo: Ὀϊλῆος ταχὺς αἴας, item alibi: Ἶσον θυμὸν ἔχοντε ὁμώνυμοι: nec desinit quos iungit nomine insignibus separare, ne cogatur lector suspiciones de varietate appellationis agitare. Deinde in catalogo suo curavit Virgilius vitare fastidium, quod Homerus alia ratione non cavit eadem figura saepe repetita: <poem> [p443] Οἳ δ’ ἀσπληδόν’ ἔναιον, — Οἳ δ’ Εὔβοιαν ἔχον, — Οἳ τ’ ἄργος τ’ εἶχον Τίρυνθά τε, — Οἳ τ’ εἶχον κοιλὴν Λακεδαίμονα κατώεσσαν. </poem> (15) Hic autem variat, velut dedecus aut crimen vitans repetitionem: <poem> Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris'', — ''Filius huic iuxta Lausus'', — ''Post hoc insignem fama per gramina currum'', — ''Tum gemini fratres'', — ''Nec Praenestinae fundator'', — ''At Messapus equum domitor'', — ''Ecce Sabinorum prisco de sanguine'', — ''Hic Agamemnonius'', — ''Et te montosae'', — ''Quin et Marrubia venit de gente sacerdos'', — ''Ibat et Hippolyti proles.'' </poem> (16) Has copias fortasse putat aliquis divinae illi simplicitati praeferendas: sed nescio quo modo Homerum repetitio illa unice decet, et est genio antiqui poetae digna enumerationique conveniens, quod in loco, mera nomina relaturus, non incurvavit se neque minute torsit deducendo stilum per singulorum varietates, sed stat in consuetudine percensentium, tamquam per aciem dispositos enumerans, quod non aliis quam numerorum fit vocabulis. (17) Et tamen egregie, ubi oporteret, de nominibus ducum variat: <poem> Αὐτὰρ Φωκήων Σχεδίος καὶ Ἐπίστροφος ἦρχον, — Λοκρῶν δ’ ἡγεμόνευεν Ὀϊλῆος ταχὺς αἴας, — Νιρεὺς δ’ αὖ Σύμηθεν ἄγεν τρεῖς νῆας ἐϊσας. </poem> (18) Illam vero enumerationis congestionem apud Homerum Maro ammiratus ita expressit, ut paene eum dixerim elegantius transtulisse. <poem> Οἱ Κνωσσόν τ’ εἶχον Γόρτυνά τε τειχιόεσσαν, [p444]Λύκτον Μίλητόν τε καὶ ἀργινόεντα Λύκαστον Φαιστόν τε, et similia. </poem> (19) Ad quod exemplum illa Virgiliana sunt: <poem> Agmina densentur campis, Argivaque pubes Auruncaeque manus Rutuli veteresque Sicani, Stant Gauranae acies et picti scuta Labici: Qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici Litus arant Rutulosque exercent vomere colles Circaeumque iugum: quis Iuppiter Anxuris arvis Praesidet'', et cetera. </poem> ===XVI.=== (1) Uterque in catalogo suo post difficilium rerum vel nominum narrationem infert fabulam cum versibus amoenioribus, ut lectoris animus recreetur. Homerus inter enumeranda regionum et urbium nomina facit locum fabulis quae horrorem satietatis excludant: <poem> (2) Καὶ Πτελεὸν καὶ Ἕλος καὶ Δώριον· ἔνθά τε Μοῦσαι ἀντόμεναι, Θάμυριν τὸν Θρήϊκα παῦσαν ἀοιδῆς, Οἰχαλίηθεν ἰόντα, παρ’ Εὐρύτου Οἰχαλιῆος· στεῦτο γὰρ εὐχόμενος νικησέμεν, εἴπερ ἂν αὐταὶ Μοῦσαι ἀείδοιεν, κοῦραι Διὸς αἰγιόχοιο· αἱ δὲ χολωσάμεναι πηρὸν θέσαν, αὐτὰρ ἀοιδὴν θεσπεσίην ἀφέλοντο, καὶ ἐκλέλαθον κιθαριστύν, </poem> (3) et alibi: <poem> Τῶν μὲν Τληπόλεμος δουρικλυτὸς ἡγεμόνευεν, ὃν τέκεν ἀστυόχεια βίῆ Ἡρακληείῆ, τὴν ἄγετ’ ἐξ Ἐφύρης ποταμοῦ ἄπο Σελλήεντος, [p445]πέρσας ἄστεα πολλὰ Διοτρεφέων αἰζηῶν. Τληπόλεμος δ’ ἐπεὶ οὖν τράφ’ ἐνὶ μεγάρῳ εὐπήκτῶ, αὐτίκα πατρὸς ἑοῖο φίλον μήτωρα κατέκτα, </poem> (4) et reliqua, quibus protraxit iocunditatem. Virgilius in hoc secutus est auctorem in priore catalogo modo de Aventino modo de Hippolyto fabulatur: in secundo Cygnus ei fabula est. Et sic amoenitas intertexta fastidio narrationum medetur. (5) In omnibus vero Georgicorum libris hoc idem summa cum elegantia fecit. Nam post praecepta, quae natura res dura est, ut legentis animum vel auditum novaret, singulos libros acciti extrinsecus argumenti interpositione conclusit, primum de signis tempestatum, de laudatione rusticae vitae secundum, et tertius desinit in pestilentiam pecorum, quarti finis est de Orpheo et Aristaeo non otiosa narratio. Ita in omni opere Maronis Homerica lucet imitatio. (6) Homerus omnem poesim suam ita sententiis farsit ut singula eius ἀποφθέγματα vice proverbiorum in omnium ore fungantur, ut: <poem> ἀλλ’ οὔπως ἅμα πάντα θεοὶ δόσαν ἀνθρώποισι, — Χρὴ ξεῖνον παρέοντα φιλεῖν, ἐθέλοντα δὲ πέμπειν, — Μέτρον δ’ ἐπὶ πᾶσιν ἄριστον, — Οἱ πλέονες κακίους, — Δειλαί τοι δειλῶν γε καὶ ἐγγύαι ἐγγυάασθαι, — ἀφρὼν δ’ ὅς κ’ ἐθέλοι πρὸς κρείσσονας ἀντιφερίζειν, </poem> et alia plurima. (7) Nec haec apud Virgilium frustra desideraveris: [p446] <poem>— Non omnia possumus omnes'', — ''Omnia vincit Amor'', — — Labor omnia vincit Inprobus'', — ''Usque adeone mori miserum est?'' — ''Stat sua cuique dies'', — — Dolus an virtus, quis in hoste requirit?'' — ''Et quid quaeque ferat regio et quid quaeque recuset'', — ''Auri sacra fames'', </poem> et, ne obtundam nota referendo, mille sententiarum talium aut in ore sunt singulorum aut obviae intentioni legentis occurrunt. (8) In nonnullis ab Homerica secta haud scio casune an sponte desciscit. Fortunam Homerus nescire maluit, et soli decreto, quam μοῖραν vocat, omnia regenda committit, adeo ut hoc vocabulum τύχη in nulla parte Homerici voluminis nominetur. Contra Virgilius non solum novit et meminit, sed omnipotentiam quoque eidem tribuit, quam et philosophi qui eam nominant nihil sua vi posse sed decreti sive providentiae ministram esse voluerunt. (9) Et in fabulis seu in historiis nonnumquam idem facit. Aegaeon apud Homerum auxilio est Iovi: hunc contra Iovem armant versus Maronis. [p447]Eumedes Dolonis proles bello praeclara, animo manibusque parentem refert, cum apud Homerum Dolon inbellis sit. (10) Nullam commemorationem de iudicio Paridis Homerus admittit. Idem vates Ganymedem non ut Iunonis pellicem a Iove raptum sed Iovialium poculorum ministrum in caelum a dis ascitum refert, velut θεοπρεπῶς. (11) Virgilius tantam deam, quod cuivis de honestis feminae deforme est, velut specie victam Paride iudicante doluisse et propter Catamiti pellicatum totam gentem eius vexasse commemorat. (12) Interdum sic auctorem suum dissimulanter imitatur, ut loci inde descripti solam dispositionem mutet, et faciat velut aliud videri. (13) Homerus ingenti spiritu ex perturbatione terrae ipsum Ditem patrem territum prosilire et exclamare quodammodo facit: <poem> Ἔδδεισεν δ’ ὑπένερθεν ἄναξ ἐνέρων Ἀϊδωνεύς· [p448]δείσας δ’ ἐκ θρόνου ὰλτο καὶ ἴαχε, μή οἱ ὕπερθε γαῖαν ἀναῤῥήξειε Ποσειδάων ἐνοσίχθων, οἰκία δὲ θνητοῖσι καὶ ἀθανάτοισι φανείη σμερδαλέ’, εὐρώεντα, τάτε στυγέουσι θεοί περ. </poem> (14) Hoc Maro non narrationis sed parabolae loco posuit, ut aliud esse videretur: <poem> Non secus ac si qua penitus vi terra dehiscens Infernas reseret sedes et regna recludat Pallida, dis invisa, superque inmane barathrum Cernatur, trepident inmisso lumine Manes.'' </poem> Hoc quoque dissimulando surripuit. Nam cum ille dixisset deos sine labore vivere, θεοὶ ῥεῖα ζώοντες, hoc idem dixit occultissime: <poem> Di Iovis in tectis casum miserantur inanem Amborum et tantos mortalibus esse labores'', </poem> quibus ipsi scilicet carent. ===XVII.=== (1) Quid Virgilio contulerit Homerus, hinc maxime liquet quod, ubi rerum necessitas exegit a Marone dispositionem inchoandi belli, quam non habuit Homerus (quippe qui Achillis iram exordium sibi fecerit, quae decimo demum belli anno contigit), laboravit ad rei novae partum. (2) Cervum fortuito saucium fecit causam tumultus. Sed ubi vidit hoc leve nimisque puerile, dolorem auxit agrestium, ut impetus eorum sufficeret ad bellum. Sed nec servos Latini, et maxime stabulo regio curantes atque ideo quid foederis cum Troianis Latinus icerit ex muneribus equorum et currus iugalis non ignorantes, bellum generis domini oportebat inferre. (3) Quid igitur? Deorum maxima deducitur e [p449]caelo, et maxima Furiarum de Tartaris asciscitur: sparguntur angues velut in scena parturientes furorem: regina non solum de penetralibus reverentiae matronalis educitur, sed et per urbem mediam cogitur facere discursus: nec hoc contenta silvas petit accitis reliquis matribus in societatem furoris. Bacchatur chorus quondam pudicus, et orgia insana celebrantur. (4) Quid plura? Maluissem Maronem et in hac parte apud auctorem suum vel apud quemlibet Graecorum alium quod sequeretur habuisse. ''Alium'' non frustra dixi, quia non de unius racemis vindemiam sibi fecit, sed bene in rem suam vertit quicquid ubicunque invenit imitandum, adeo ut de Argonauticarum quarto, quorum scriptor est Apollonius, librum Aeneidos suae quartum totum paene formaverit ad Didonem vel Aenean amatoriam incontinentiam Medeae circa Iasonem transferendo. (5) Quod ita elegantius auctore digessit, ut fabula lascivientis Didonis, quam falsam novit universitas, per tot tamen secula speciam veritatis optineat, et ita pro vero per ora omnium volitet, ut pictores fictoresque et qui figmentis liciorum contextas imitantur effigies hac materia vel maxime in efficiendis [p450]simulachris tamquam unico argumento decoris utantur, nec minus histrionum perpetuis et gestibus et cantibus celebrentur. (6) Tantum valuit pulchritudo narrandi, ut omnes Phoenissae castitatis conscii, nec ignari manum sibi iniecisse reginam, ne pateretur damnum pudoris, conniveant tamen fabulae, et intra conscientiam veri fidem frementes malint pro vero celebrari quod pectoribus humanis dulcedo fingentis infudit. (7) Videamus utrum attigerit et Pindarum, quem Flaccus imitationi inaccessum fatetur: et minuta quidem atque rorantia quae inde subtraxit relinquo, unum vero locum, quem temptavit ex integro paene transcribere, [p451]volo communicare vobiscum, quia dignus est ut eum velimus altius intueri. (8) Cum Pindari carmen quod de natura atque flagrantia montis Aetnae conpositum est aemulari vellet, eiusmodi sententias et verba molitus est, ut Pindaro quoque ipso, qui nimis opima et pingui facundia existimatus est, insolentior hoc quidem in loco tumidiorque sit. Atque uti vosmet ipsos eius quod dico arbitros faciam, carmen Pindari quod est super monte Aetna, quantulum mihi est memoriae, dicam: <poem> (9) Τᾶς ἐρεύγονται μὲν ἀπλά- τοῦ πυρὸς ἄγνόταται ἐκ μυχῶν παγαί· ποταμοὶ δ’ ἁμέραισι μὲν προχέοντι ῥόον καπνοῦ αἴθων’· ἀλλ’ ἐν ὄρφναισι πέτρας φοίνισσα κυλινδομένα φλὸξ ἐς βαθεῖ- ἂν φέρει πόντου πλάκα σὺν πατάγῳ. κεῖνο δ’ Ἀφαίστοιο κρουνοὺς ἑρπετὸν δεινοτάτους ἀναπέμ- πει, τέρας μὲν θαυμάσιον προσιδέ- σθαι, θαῦμα δὲ καὶ παρεόν- των ἀκοῦσαι. </poem> (10) Audite nunc Virgilii versus, ut inchoasse eum verius quam perfecisse dicatis: [p452]<poem> Portus ab accessu ventorum inmotus et ingens Ipse: sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis, Interdumque atram prorumpit ad aethera nubem, Turbine fumantem piceo et candente favilla, Adtollitque globos flammarum et sidera lambit. Interdum scopulos avulsaque viscera montis Erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras Cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.'' </poem> (11) In principio Pindarus veritati obsecutus dixit, quod res erat quodque illic oculis deprehenditur, interdiu fumar Aetnam, noctu flammigare. Virgilius autem, dum in strepitu sonituque verborum conquirendo laborat, utrumque tempus nulla discretione facta confudit. (12) Atque ille Graecus quidem fontes imitus ignis eructare in et fluere amnes fumi et flammarum fulva et tortuosa volumina in plagas maris ferre, quasi quosdam igneos angues, luculente dixit. At hic vester ''atram nubem turbine piceo et favilla fumante'' ῥόον καπνοῦ αἴθωνα interpretari volens crasse et inmodice congessit, ''globos'' atque ''flammarum'', quod ille κρουνοὺς dixerat, duriter posuit et ἀκύρως. (13) Hoc vero vel inenarrabile est quod ''nubem atram fumare'' dixi ''turbine piceo et favilla candente''. Non enim fumare solent neque atra esse quae sunt candentia, nisi forte ''candente'' dixit pervulgate et inproprie pro ferventi, non pro [p453]relucenti: nam ''candens'' scilicet a candore dictum, non a calore. (14) Quod autem ''scopulos eructari et erigi'' eosdemque ipsos statim ''liquefieri'' et ''gemere'' atque ''glomerari sub auras'' dixit, hoc nec a Pindaro scriptum nec umquam fando auditum, et omnium quae monstra dicuntur monstruosissimum est. (15) Postremo Graiae linguae quam se libenter addixerit de crebris quae usurpat vocabulis aestimate: <poem> Dius Ulixes, — spelaea ferarum, — daedala tecta, Rhodopeiae arces, Altaque Panchaea'', . . . ''Atque Getae atque Hebrus et Actias Orithyia'', </poem> et: <poem> (16) ''Thyas, ubi audito stimulant trieterica Baccho Orgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron'', </poem> et: <poem> Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae </poem> et: <poem> Ferte simul Faunique pedem Dryadesque puellae </poem> et: <poem> Hinc atque hinc glomerantur Oreades'', — </poem> et: <poem> Pars pedibus plaudunt choreas'', — </poem> et: <poem> (17) — Milesia vellera nymphae Carpebant hyali saturo fucata colore, Drymoque Xanthoque Ligeaque Phyllodoceque, Nisaee Spioque Thaliaque Cymodoceque'', </poem> [p454]et: <poem> Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytaninque </poem> et: <poem> Amphion Dircaeus in Actaeo Aracintho </poem> et: <poem>— Senior Glauci chorus Inousque Palaemon''. </poem> (18) Versus est Parthenii, quo grammatico in Graecis Virgilius usus est: <poem> Γλαύκῳ καὶ Νηρῆϊ, καὶ Ινῶῳ Μελικέρτῆ. </poem> [p455]Hic ait: <poem> Glauco et Panopeae et Inoo Melicertae </poem> Et: '' Tritonesque citi'', et: ''Inmania cete '' (19) Adeo autem et declinationibus Graecis delectatur, ut ''Mnesthea'' dixerit pro ''Mnestheum'', sicut ipse alibi: <poem>— Nec fratre Mnestheo'', </poem> et pro ''Orpheo'' dicere maluerit ''Orphi'' Graece declinando, ut: <poem> Orphi Calliopea, Lino formosus Apollo </poem> et: <poem> Vidimus, o cives, Diomede </poem> ut talium nominum accusativus Graecus est in ''e'' desinens. Nam si quis eum putat Latine dixisse ''Diomeden'', sanitas metri in versu desiderabitur. (20) Denique omnia carmina sua Graece maluit inscribere, ''Bucolica Georgica Aeneis'', cuius nominis figuratio a regula Latinitatis aliena est. ===XVIII.=== (1) Sed de his hactenus: quorum plura omnibus, aliqua nonnullis Romanorum nota sunt. Ad illa venio quae de Graecarum litterarum penetralibus eruta nullis cognita sunt nisi qui Graecam doctrinam diligenter hauserunt. Fuit enim hic poeta ut scrupulose et anxie ita dissimulanter et quasi clanculo doctus, ut multa transtulerit quae unde translata sint difficile sit cognitu. (2) In exordio Georgicorum posuit hos versus: <poem> Liber et alma Ceres, vestro si munere tellus Chaoniam pingui glandem mutavit arista, Poculaque inventis Acheloia miscuit uvis.'' </poem> (3) Nihil in his versibus grammaticorum cohors discipulis suis amplius [p456]tradit nisi illud, opera Cereris effectum ut homines ab antiquo victu desisterent et frumento pro glandibus uterentur, Liberum vero vitis repertorem praestitisse humano potui vinum cui aqua admisceretur. Cur autem Acheloum amnem potissimum Virgilius, cum aquam vellet intellegi, nominarit, nemo vel quaerit vel omnino subesse aliquid eruditius suspicatur. (4) Nos id altius scrutati animadvertimus doctum poetam antiquissimorum Graecorum more, sicut docebit auctoritas, elocutum: apud quos proprie in aquae significatione ponebatur Achelous. Neque id frustra: nam causa quoque eius rei cum cura relata est. Sed priusquam causam propono, illud antiquo poeta teste monstrabo, hunc morem loquendi pervagatum fuisse, ut Acheloum pro quavis aqua dicerent. (5) Aristophanes vetus comicus in comoedia Cocalo sic ait: <poem> — Ἤμουν ἄγριον βάρος, ἤτειρεν γάρ τοί μ’ οἶνος, οἷς πόμα μίξας Ἀχελῶῳ. </poem> [p457] ''Gravabar'', inquit, ''vino cui aqua non fuisset admixta'', id est mero. (6) Cur autem sic loqui soliti sint, Ephorus notissimus scriptor Historiarum libro secundo ostendit his verbis: Τοῖς μέν οὒν ἄλλοις ποταμοῖς οἱ πλησιόχωροι μόνοι θύουσιν· τὸν δὲ Ἀχελῷον μόνον πάντας ἀνθρώπους συμβέβηκεν τιμᾶν, οὐ τοῖς κοινοῖς ὀνόμασιν ἀντὶ τῶν ἰδίων, τοῦ Ἀχελῴου τὴν ἰδίαν ἐπωνυμίαν ἐπὶ τὸ κοινὸν μεταφέροντας. (7) Τὸ μὲν γὰρ ὕδωρ ὅλως, ὅπερ ἐστὶ κοινὸν ὅνομα, ἀπὸ τῆς ἰδίας ἐκείνου προσηγορίας Ἀχελῷον καλοῦμεν, τῶν δὲ ἄλλων ὀνομάτων τὰ κοινὰ πολλάκις ἀντὶ τῶν ἰδίων ὀνομάζομεν, τοὺς μὲν ἀθηναίους Ἕλληνας, τοὺς δὲ Λακεδαιμονίους Πελοποννησίους ἀποκαλοῦντες. Τούτου δὲ τοῦ ἀπορήματος οὐδὲν ἔχομεν αἰτιώτατον εἰπεῖν ἢ τοὺς ἐκ Δωδώνης χρησμοῦς· (8) σχεδὸν γὰρ ἐν ἅπασιν αὐτοῖς προστάττειν ὁ θεὸς εἴωθεν Ἀχελώῳ θύειν, ὥστε πολλοὶ, νομίζοντες οὐ τὸν ποταμὸν τὸν διὰ τῆς ἀκαρνανίας ῥέοντα ἀλλὰ τὸ σύνολον ὕδωρ Ἀχελῷον ὑπὸ τοῦ χρησμοῦ καλεῖσθαι, μιμοῦνται τὰς τοῦ θεοῦ προσηγορίας. Σημεῖον δὲ, ὅτι πρὸς τὸ θεῖον ἀναφέροντες οὕτω λέγειν εἰώθαμεν· μάλιστα γὰρ τὸ ὕδωρ Ἀχελῷον προσαγορεύομεν ἐν τοῖς ὅρχοις καὶ ἐν ταῖς εὐχαῖς καὶ ἐν ταῖς θυσίαις, ἅπερ πάντα περὶ τοὺς θεούς. (9) Potestne lucidius ostendi Acheloum Graecis veteribus pro quacumque aqua dici solitum? Unde doctissime Virgilius ait vinum Acheloo Liberum patrem miscuisse. Ad quam rem etsi satis testium est, cum Aristophanis comici et Ephori historici verba prodiderimus, tamen ultra progrediemur. Didymus enim, grammaticorum omnium facile eruditissimus, posita causa quam superius Ephorus dixit alteram quoque adiecit his verbis: (10) ἄμεινον δὲ ἐκεῖνο λέγειν, ὅτι διὰ τὸ πάντων τῶν ποταμῶν πρεσβύτατον εἶναι Ἀχελῷον τιμὴν ἀπονέμοντας αὐτῷ τοὺς ἀνθρώπους πάντα ἁπλῶς τὰ νάματα τῷ ἐκείνου ὀνόματι προσαγορεύειν· ὁ γοῦν Ἀγησιλαος διὰ τῆς πρώτης ἱστορίας δεδήλωκεν [p458]ὅτι Ἀχελῷος πάντων τῶν ποταμῶν πρεσβύτατος. Ἔφη γὰρ· Ὠκεανὸς δὲ γαμεῖ Τηθὺν, ἑαυτοῦ ἀδελφήν· τῶν δὲ γίνονται τρισχίλιοι ποταμοί· Ἀχελῷος δὲ αὐτῶ, πρεσβύτατος, καὶ τετίμηται μάλιστα. (11) Licet abunde ista sufficiant ad probationem moris antiqui quo ita loquendi usus fuit ut Achelous commune omnis aquae nomen haberetur, tamen his quoque etiam Euripidis nobilissimi tragoediarum scriptoris addetur auctoritas, quam idem Didymus grammaticus in his libris quos Τραγῳδουμένης λέζεως scripsit posuit his verbis: (12) Ἀχελῷον πᾶν ὕδωρ Εὐριπίδης φησὶν ἐν Ὑψιπύλῆ. Λέγων γὰρ περὶ ὕδατος ὅντος σφόδρα πόῤῥω τῆς Ἀκαρνανίας, ἐν ᾗ ἐστιν ὁ ποταμὸς Ἀχελῷος, φησιν· <poem> Δείξω μὲν ἀργείοισιν Ἀχελῷου ῥόον. </poem> (13) Sunt in libro septimo illi versus quibus Hernici populi et eorum nobilissima, ut tunc erat, civitas Anagnia enumerantur: <poem> — Quos dives Anagnia pascit, Quos, Amasene pater: non illis omnibus arma, Nec clypei currusve sonant: pars maxima glandes Liventis plumbi spargit, pars spicula gestat Bina manu: fulvosque lupi de pelle galeros Tegmen habent capiti: vestigia nuda sinistri Instituere pedis: crudus tegit altera pero.'' </poem> (14) Hunc morem in Italia fuisse, ut uno pede calceato altero nudo iretur ad bellum, nusquam adhuc, quod sciam, repperi: sed eam Graecorum nonnullis consuetudinem fuisse locupleti auctore iam palam faciam. (15) In qua quidem re mirari est poetae huius occultissimam [p459]diligentiam: qui cum legisset Hernicos, quorum est Anagnia, a Pelasgis oriundos, appellatosque ita a Pelasgo quodam duce suo qui Hernicus nominabatur, morem quem de Aetolia legerat Hernicis adsignavit, qui sunt vetus colonia Pelasgorum. (16) Et Hernicum quidem hominem Pelasgum ducem Hernicis fuisse Iulius Hyginus in libro secundo Urbium non paucis verbis probat. Morem vero Aetolis fuisse uno tantummodo pede calceato in bellum ire ostendit clarissimus scriptor Euripides tragicus, in cuius tragoedia quae Meleager inscribitur nuntius inducitur describens quo quisque habitu fuerit ex ducibus qui ad aprum capiendum convenerant. (17) In eo hi versus sunt: <poem> Τελαὼν δὲ χρυσοῦν αἰετὸν πέλτης ἔπι πρόβλημα θηρὸς, βότρυσι δ’ ἔστεψεν κάρα, Σαλαμῖνα κοσμῶν πατρίδα τὴν εὐάμπελον. Κύπριδος δὲ μίσημ’ ἀρκὰς Ἀταλάντη κύνας καὶ τόξ’ ἔχουσα, πελέκεως δὲ δίστομον γένυν ἔπαλλ’ Ἀγκαῖος· οἱ δὲ Θεστίου [p460]παῖδες τὸ λαιὸν ἴχνος ἀνάρβυλοι ποδὸς, τὸ δ’ ἐν πεδίλοις, ὡς ἐλαφρίζον γόνυ ἔχοιεν, ὃς δὴ πᾶσιν Αίτωλοῖς νόμος. </poem> (18) Animadvertitis diligentissime verba Euripidis a Marone servata? Ait enim ille: <poem> — τὸ λαιὸν ἴχνος ἀνάρβυλοι ποδός, </poem> et eundem pedem nudum Virgilius quoque dixit: <poem> — vestigia nuda sinistri Instituere pedis''. </poem> (19) In qua quidem re, quo vobis studium nostrorum magis conprobetur, non reticebimus rem paucissimis notam, reprehensum Euripidem ab Aristotele, qui ignorantiam istud Euripidis fuisse contendit, Aetolos enim non laevum pedem habere nudum, sed dextrum. Quod ne adfirmem potius quam probem, ipsa Aristotelis verba ponam ex libro quem de poetis secundo subscripsit, in quo de Euripide loquens sic ait: (20) Τοὺς δὲ Θεστίου κόρους τὸν μὲν ἀριστερὸν πόδα φησὶν Εὐριπίδης ἐλθεῖν ἔχοντας ἀνυπόδετον· λέγει γοῦν, ὅτι <poem> — τὸ λαιὸν ἴχνος ἦσαν ἀνάρβυλοι ποδὸς, τὸ δ’ ἐν πεδίλοις, ὡς ἐλαφρίζον γόνυ [p461]ἔχοιεν, </poem> ὡς δὴ πᾶν τοὐναντίον ἔθος τοῖς αἰτωλοῖς. τὸν μὲν γὰρ ἀριστερὸν ὑποδέδενται, τὸν δὲ δεξιὸν ἀνυποδετοῦσιν· δεῖ γὰρ οἶμαι τὸν ἡγούμενον ἔχειν ἐλαφρὸν, ἀλλ’ οὐ τὸν ἐμμένοντα. (21) Cum haec ita sint, videtis tamen Virgilium Euripide auctore quam Aristotele uti maluisse: nam ut haec ignoraverit vir tam anxie doctus minime crediderim. Iure autem praetulit Euripidem: est enim ingens ei cum Graecarum tragoediarum scriptoribus familiaritas, quod vel ex praecedentibus licet vel ex his quae mox dicentur opinari. ===XIX.=== (1) In libro quarto in describenda Elissae morte ait quod ei crinis abscisus esset his versibus: <poem> Nondum illi flavum Proserpina vertice crinem Abstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco.'' </poem> Deinde Iris a Iunone missa abscidit ei crinem et ad Orcum refert. (2) Hanc Virgilius non de nihilo fabulam fingit, sicut vir alias doctissimus Cornutus existimat, qui annotationem eiusmodi adposuit his versibus: ''Unde haec historia, ut crinis auferendus sit morientibus, ignoratur: sed adsuevit poetico more aliqua fingere, ut de aureo ramo.'' Haec Cornutus. (3) Sed me pudet quod tantus vir, Graecarum etiam doctissimus litterarum, ignoravit Euripidis nobilissimam fabulam Alcestim. (4) In hac enim fabula in scenam Orcus [p462]inducitur gladium gestans quo crinem abscidat Alcestidis, et sic loquitur, <poem> Ἡ δ’ οὖν γυνὴ κάτεισιν εἰς Ἅιδου δόμους. στείχω δ’ ἐπ’ αὐτὴν, ὡς κατάρξωμαι ξίφει· ἱερὸς γὰρ οὗτος τῷ κατὰ χθονὸς θεῷ, ὅτῶ τόδ’ ἔγχος κρατὸς ἁγγίσῆ τρίχα. </poem> (5) Proditum est, ut opinor, quem secutus Virgilius fabulam abscidendi crinis induxerit: ἁγνίσαι autem Graece dicunt dis consecrare, unde poeta vester ait ex Iridis persona: <poem> — Hunc ego Diti Sacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.'' </poem> (6) Nunc, quia pleraque omnia quae supra dixi instructa auctoritate tragicorum probavi, id quoque, quod a Sophocle tractum est, annotabo. (7) In libro enim quarto Virgilius Elissam facit, postquam ab Aenea relinquitur, velut ad sacricolarum sagarumque carmina et devotiones confugientem, et inter cetera ait sedandi amoris gratia herbas quaesitas quae aeneis falcibus secarentur. (8) Haec res non quaestione digna est, unde Virgilio ''aeneae falces'' in mentem venerint? Ponam itaque Virgilianos versus, mox et inde Sophoclis quos Maro aemulatus est. <poem> (9) ''Falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis Pubentes herbae nigri cum lacte veneni.'' </poem> [p463] Sophoclis autem tragoedia id de quo quaerimus etiam titulo praefert, inscribitur enim Ῥιζοτόμοι: in qua Medeam describit maleficas herbas secantem, sed aversam, ne vi noxii odoris ipsa interficeretur, et sucum quidem herbarum in cados aeneos refundentem, ipsas autem herbas aeneis falcibus execantem. (10) Sophoclis versus hi sunt: <poem> Ἥδ’ ἐξοπίσω χερὸς ὄμμα τρέπουσ’ ὀπὸν ἀργινεφῆ στάζοντα τομῆς χαλκέοισι κάδοις δέχεται, </poem> et paulo post: <poem> — Αἵδε καλύπται κίσται ῥιζῶν κρύπτουσι τομὰς, ἃς ἥδε βοῶσ’ ἀλαλαζομένη γυμνὴ χαλκέοις ἤμα δρεπάνοις. </poem> (11) Haec Sophocles: quo auctore sine dubio Virgilius protulit aeneas falces. Omnino autem ad rem divinam pleraque aenea adhiberi solita, multa indicio sunt, et in his maxime sacris quibus delinire aliquos aut devovere aut denique exigere morbos volebant. (12) Taceo illud Plautinum, cum ait: <poem> Mecum habet patagus morbus aes </poem> [p464]et quod alibi Virgilius: <poem> Curetum sonitus crepitantiaque aera </poem> (13) sed Carminii curiosissimi et docti verba ponam, qui in libro de Italia secundo sic ait: ''Prius itaque et Tuscos aene vomere uti, cum conderentur urbes, solitos in Tageticis eorum sacris invenio, et in Sabinis ex aere cultros quibus sacerdotes tonderentur.'' (14) Post haec Carminii verba longum fiat, si velim percensere quam multis in locis Graecorum vetustissimi aeris sonos tamquam rem validissimam adhibere soliti sunt. Sed praesenti operi docuisse nos sufficit falces aeneas Maronis exemplo Graeci auctoris inductas. (15) In libro nono Virgilius posuit hos versus: <poem> Stabat in egregiis Arcentis filius armis, Pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Ibera, Insignis facie: genitor quem miserat Arcens, Eductum matris luco Symaethia circum [p465] Flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici. </poem> (16) Quis hic Palicus deus, vel potius qui di Palici, nam duo sunt, apud nullum penitus auctorem Latinum, quod sciam, repperi: sed de Graecorum penitissimis litteris hanc historiam eruit Maro. (17) Nam primum ut Symaethus fluvius, cuius in his versibus meminit, in Sicilia est, ita et di Palici in Sicilia coluntur: quos primus omnium Aeschylus tragicus, vir utique Siculus, in litteras dedit, interpretationem quoque nominis eorum, quam Graeci ἐτυμολογίαν vocant, expressit versibus suis. Sed priusquam versus Aeschyli ponam paucis explananda est historia Palicorum. (18) In Sicilia Symaethus fluvius est. Iuxta hunc nympha Thalia conpressu Iovis gravida metu Iunonis optavit ut sibi terra dehisceret. Factum est. Sed ubi venit tempus maturitatis infantum quos alvo illa gestaverat, reclusa terra est et cum infantes de alvo Thaliae progressi emerserunt, appellatique sunt ''Palici'' ἀπὸ τοῦ πάλιν ἱκέσθαι, quoniam prius in terram mersi denuo inde reversi sunt. (19) Nec longe inde lacus breves sunt sed in inmensum [p466]profundi, aquarum scaturigine semper ebullientes, quos incolae crateras vocant et nomine ''Dellos'' appellant, fratresque eos Palicorum aestimant: et habentur in cultu maximo, praecipueque circa exigendum iuxta eos iusiurandum praesens et efficax numen ostenditur. (20) Nam cum furti negati vel eiuscemodi rei fides quaeritur et iusiurandum a suspecto petitur, uterque ab omni contagione mundi ad crateras accedunt, accepto prius fideiussore a [p467]persona quae iuratura est de solvendo eo quod peteretur, si addixisset eventus. (21) Illic invocato loci numine testatum faciebat esse iurator de quo iuraret. Quod si fideliter faceret, discedebat inlaesus: si vero subesset iuriiurando mala conscientia, mox in lacu amittebat vitam falsus iurator. Haec res ita religionem fratrum commendabat, ut crateres quidem inplacabiles, Palici autem ''placabiles'' vocarentur. (22) Nec sine divinatione est Palicorum templum. Nam cum Siciliam sterilis annus arefecisset, divino Palicorum responso admoniti Siculi heroi cuidam certum sacrificium celebraverunt, et revertit ubertas. Qua gratia Siculi omne genus frugum congesserunt in aram Palicorum: ex qua ubertate ara ipsa ''pinguis'' vocata est. (23) Haec est omnis historia quae de Palicis eorumque fratribus in Graecis tantummodo litteris invenitur, quas Maro non minus quam Latinas hausit. Sed haec quae diximus auctoritatibus adprobanda sunt. (24) Aeschyli tragoedia est quae inscribitur ''Aetna''. In hac cum de Palicis loqueretur, sic ait: <poem> Τί δῆτ’ ἐπ’ αὐτοῖς ὄνομα θήσονται βροτοί; [p468]Σεμνοὺς Παλικοὺς ζεὺς ἐφίεται καλεῖν. Ἦ καὶ Παλικῶν εὐλόγως μενεῖ φάτις; Πάλιν γὰρ ἥκουσ’ ἐκ σκότους τόδ’ εἰς φάος. </poem> (25) Haec Aeschylus. Callias autem in septima historia de rebus Siculis ita scribit: Ἡ δὲ Ἐρύκη τῆς μὲν Γελῴας ὅσον ἐνενήκοντα [p469]στάδια διέστηκεν, ἐπιεικῶς δὲ ἐχυρός ἐστιν ὁ τόπος καὶ τὸ παλαιὸν Σικελῶν γεγενημένη [ἡ] πόλις· ὑφ’ ᾗ καὶ τοὺς Δέλλους καλουμένους εἶναι συμβέβηνεκν. Οὗτοι δὲ κρατῆρες δύο εἰσὶν οὓς ἀδελφοὺς τῶν Παλικῶν οἱ Σικελιῶται νομίζουσιν, τὰς δὲ ἀναφορὰς τῶν πομφολύγων παραπλησίας βραζούσαις ἔχουσιν. Hactenus Callias. (26) Polemon vero in libro qui inscribitur περὶ τῶν ἐν Σικελίᾳ θαυμαζομένων ποταμῶν sic ait: Οἱ δὲ Παλικοὶ προσαγορευόμενοι παρὰ τοῖς ἐγχωρίοις αὐτόχθονες θεοὶ νομίζονται. ὑπάρχουσιν δὲ τούτων *ἕδη οἱ δύο Ἀδελφοὶ, κρατῆρρες [p470]χαμαίζηλοι. προσιέναι δὲ ἀγιστεύοντας χρὴ πρὸς αὐτοὺς ἀπό τε παντὸς ἄγους καὶ συνουσίας ἔτι τε καί τινων ἐδεσμάτων. (27) φέρεται δὲ ἀπ’ αὐτῶν ὀσμὴ βαρεῖα θείου, καὶ τοῖς πλησίον ἱσταμένοις καρηβάρησιν ἐμποιοῦσα δεινήν· τὸ δὲ ὕδωρ ἐστὶ θολερὸν αὐτῶν, καὶ τὴν χρόαν ὁμοιότατον χαλαιρύπῳ λευκῷ. φέρεται [p471]δὲ κολπούμενόν τε καὶ παφλάζον, οἷαί εἰσιν αἱ δῖναι τῶν ζεόντων ἀναβολάδην ὑδάτων. φασὶν δὲ εἶναι καὶ τὸ βάθος ἀπέραντον τῶν κρατήρων τούτων, ὥστε καὶ βοῦς εἰσπεσόντας ἠφανίσθαι, καὶ ζεῦγος ὀρικὸν ἐσελαυνόμενον, ἔτι δὲ φορβάδας ἐναλαμένας. (28) Ὅρκος δὲ ἔστιν τοῖς Σικελιώταις μέγιστος καθηραμένων τῶν προκληθέντων. οἱ δὲ ὁρκωταὶ γραμμάτιον ἔχοντες ἀγορεύουσιν τοῖς ὁρκουμένοις περὶ ὧν ἂν χρῄζωσιν τοὺς [p472]ὅρκους· ὁ δὲ ὁρκούμενος, θαλλὸν κραδαίνων, ἐστεμμένος ἄζωστος καὶ μονοχίτων, ἐφαπτόμενος τοῦ κρατῆρος ἐξ ὑποβολῆς δίεισιν τὸν ὅρκον. (29) καὶ ἂν μὲν ἐμπεδώσῃ τοὺς ῥηθέντας ὅρκους, ἀσινὴς ἄπεισιν οἴκαδε· παραβάτης δὲ γενόμενος τῶν θεῶν ἐμποδὼν τελευτᾷ. Τούτων δὲ γινομένων ἐγγυητὰς ὑπισχνοῦνται [p473] καταστήσειν τοῖς ἱερεῦσιν, ἐπὴν ἐπάρατόν τι γένηται, κάθαρσιν ὀφλισκάνουσιν τοῦ τε μένους. Περὶ δὲ τὸν τόπον τοῦτον ᾦκησαν Παλικηνοὶ πόλιν ἐπώνυμον τούτων τῶν δαιμόνων Παλικήν. (30) Haec Polemon. Sed et Xenagoras in tertia historia sua de loci divinatione ita scribit: Καὶ οἱ Σικελοὶ τῆς γῆς ἀφορούσης [p474]ἔθυσαν Πεδιοκράτει τινὶ ἥρωϊ, προστάξαντος αὐτοῖς τοῦ ἐκ Παλικῶν χρηστηρίου, καὶ μετὰ τὴν ἐπάνοδον τῆς εὐφορίας πολλοῖς δώροις τὸν βωμὸν τῶν Παλικῶν ἐνέπλησαν. (31) Absoluta est, aestimo, et auctoribus idoneis adserta explanatio Virgiliani loci, quem litteratores vestri nec obscurum putant, contenti vel ipsi scire vel insinuare discipulis Palicum dei esse cuiusdam nomen. Quis sit autem deus iste, vel unde sit dictus, tam nesciunt quam scire nolunt, quia nec ubi quaerant suspicantur, quasi Graecae lectionis expertes. ===XX.=== (1) Nec illos versus relinquemus intactos qui sunt in primo Georgicon: <poem> Humida solstitia atque hiemes orate serenas, Agricolae: hiberno laetissima pulvere farra, Laetus ager: nullo tantum se Mysia cultu Iactat, et ipsa suas mirantur Gargara messes. </poem> (2) Sensus hic cum videatur obscurior pauloque perplexius quam [p475]poetae huius mos est pronuntiatus, tum habet in se animadvertendam quaestionem ex Graeca antiquitate venientem, quae sint ista ''Gargara'' quae Virgilius esse voluit fertilitatis exemplar. (3) Gargara haec igitur sunt in Mysia, quae est Hellesponti provincia. Sed significatio nominis et loci duplex est. Nam et cacumen montis Idae et oppidum sub eodem monte hoc nomine vocantur. (4) Homerus significationem cacuminis ita ponit: <poem> Ἴδην δ’ ἵκανεν πολυπίδακα, μητέρα θηρῶν, Γάργαρον. </poem> Hic Gargarum pro excelsissimo montis loco accipi convenire et ipse sensus indicium facit: nam de Iove loquitur. (5) Sed et alibi eodem Homero teste manifestius exprimitur: <poem> Ὣς ὁ μὲν ἀτρέμας εὗδε πατὴρ ἀνὰ Γαργάρῳ ἄκρῳ, </poem> et Epicharmus vetustissimus poeta in fabula quae inscribitur ''Troes'' ita posuit: <poem> — Ζεὺς ἄναξ ἀν’ Ἴδαν ναίων Γάργαρ’ ἀγάννιφα. </poem> [p476] (6) Ex his liquido claret Gargara cacumen Idae montis appellitari. (7) Pro oppido autem Gargara qui dixerint enumerabo. Ephorus, notissimus historiarum scriptor, in libro quinto sic ait: Μετὰ δὲ τὴν ἄσσον ἐστὶ τὰ Γάργαρα πλησίον πόλις. Nec Ephorus solus, sed etiam Phileas vetus scriptor in eo libro qui inscribitur ''Asia'' ita meminit: Μετὰ ἄσσον πόλις ἐστὶν ὄνομα Γάργαρα· ταύτης ἔχεται ἄντανδρος. (8) Arati etiam liber Elegion fertur, in quo de Diotimo quodam poeta sic ait: <poem> Αἰάζω Διότιμον, ὃς ἐν πέτραισι κάθηται Γαργαρέων παισὶν βῆτα καὶ ἄλφα λέγων. </poem> Ex his versibus etiam civium nomen innotuit, quia ''Gargares'' vocantur. (9) Cum igitur constet Gargara nunc pro montis cacumine nunc pro oppido sub eodem monte posito accipienda, Virgilius non de summo monte sed de oppido loquitur. Cur tamen Gargara posuerit ut locum frugum feracem, requiramus. (10) Et omnem quidem illam Mysiam opimis segetibus habitam satis constat, scilicet ob humorem soli. Unde et Virgilius in supra dictis versibus cum dixisset: ''Humida solstitia'', intulit: ''Nullo tantum se Mysia [p477]cultu iacet'', quo diceret: ''Omnis regio quae oportunos habuerit humores aequiparabit fecunditates arvorum Mysiae''. (11) Sed Homerus cum ait: Ἴδην πολυπίδακα, humidum designat subiacentem monti agrum. Nam πολυπίδακα significat fontibus abundantem. Unde haec Gargara tanta frugum copia erant, ut qui magnum cuiusque rei numerum vellet exprimere pro multitudine inmensa Gargara nominaret. (12) Testis Alcaeus, qui in Comoedotragoedia sic ait: <poem> Ἐτύγχανον μὲν ἀγρόθεν πλείστους φέρων εἰς τὴν ἑορτὴν ὅσσον οἷον εἴκοσι. [p478] ὁρῶ δ’ ἄνωθεν Γάργαρ’ ἀνθρώπων κύκλῳ. </poem> Gargara, ut videtis, manifeste posuit pro multitudine. Nec aliter Aristomenes ἐν Βοηθοῖς: <poem> Ἔνδον γὰρ ἡμῖν ἐστιν ἀνδρῶν Γάργαρα. </poem> (13) Aristophanes autem comicus conposito nomine ex arena et Gargaris innumerabilem, ut eius lepos est, numerum conatur exprimere. In fabula enim ἀχαρνεῦσιν ait: <poem> ἅδ’ ὠδυνήθην ψαμμακοσιογάργαρα. </poem> Ψαμμακόσια autem seorsum pro multis Varro saepe in Menippeis suis posuit, sed Aristophanes adiecit γάργαρα ad significationem numerositatis innumerae. (14) Est ergo secundum haec sensus horum versuum talis: ''Cum ea sit anni temperies, ut hiems serena sit, solstitium vero imbricum, fructus optime proveniunt.'' Haec autem [p479]adeo agris necessaria sunt, ut sine his nec illi natura fecundissimi Mysiae agri responsuri sint opinioni fertilitatis quae de his habetur. (15) Addit Mysiae nominatim Gargara, quod ea urbs posita in imis radicibus Idae montis defluentibus inde humoribus inrigetur, possique videri solstitiales imbres non magnopere desiderare. (16) Hoc in loco ad fidem sensui faciendam quod uliginosa sint non sola Gargara pro vicinia montis, sed et universae Mysiae arva, adhiberi potest testis Aeschylus: <poem> Ἰὼ Κάϊκε Μύσιαί τ’ ἐπιῤῥοαέ. </poem> (17) Quid de Graecis in hoc loco traxerit diximus. Addemus praeterea hoc iocunditatis gratia, et ut liqueat Virgilium vestrum undique veterum sibi ornamenta traxisse, unde hoc dixerit: <poem> Hiberno laetissima pulvere farra. </poem> (18) In libro enim vetustissimorum carminum, qui ante omnia quae a Latinis scripta sunt conpositus ferebatur, invenitur hoc rusticum vetus canticum: <poem> Hiberno pulvere verno luto grandia farra, camille, metes. </poem> ===XXI.=== (1) Nomina poculorum Virgilius plerumque Graeca ponit, ut ''carchesia'', ut ''cymbia'', ut ''cantharos'', ut ''scyphos''. De carchesiis ita: <poem> — Cape Maeonii carchesia Bacchi: Oceano libemus, ait'', </poem> et alibi: <poem> Hic duo rite mero libans carchesia Baccho </poem> de cymbiis: <poem> Inferimus tepido spumantia cymbia lacte </poem> [p480]de cantharo: <poem> Et gravis adtrita pendebat cantharus ansa </poem> De scyphis: <poem> Et sacer inplevit dextram scyphus </poem> (2) Ea autem cuius figurae sint quisve eorum fecerit mentionem nemo quaerit, contenti scire cuiuscemodi esse pocula. Et scyphos quidem cantharosque, consueta vulgi nomina, ferendum si transeant, sed de carchesiis cymbiisque quae apud Latinos haud scio an umquam reperias, apud Graecos autem sunt rarissima, non video cur non cogantur inquirere quid sibi nova et peregrina nomina velint. (3) Est autem ''carchesium'' poculum Graecis tantummodo notum. Meminit eius Pherecydes in libris historiarum, aitque Iovem Alcmenae pretium concubitus carchesium aureum dono dedisse. Sed Plautus insuetum nomen reliquit, aitque in fabula Amphitryone ''pateram'' datam, cum longe utriusque poculi figura diversa sit. (4) Patera enim, ut et ipsum nomen indicio est, planum ac patens est, carchesium vero procerum et circa mediam partem [p481]conpressum, ansatum mediocriter, ansis a summo ad infimum pertingentibus. (5) Asclepiades autem, vir inter Graecos adprime doctus ac diligens, carchesia navali re existimat dicta. Ait enim navalis veli partem inferiorem πτέρναν vocari, at circa mediam ferme partem τράχηλον dici; summam vero partem carchesium nominari, et inde diffundi in utrumque veli latus ea quae cornua vocantur. (6) Nec solus Asclepiades meminit huius poculi, sed et alii inlustres poetae, ut Sappho, quae ait: <poem> — Κῆνοι δ’ ἄρα πάντες [p482] καρχήσι’ εἶχον καὶ ἔλειβον. </poem> Cratinus in Διονυσαλεξάνδρῳ: <poem> Στολὴν δὲ δὴ τίν’ εἶχεν· τοῦτό μοι φράσον· Θύρσον κροκωτὸν ποικίλον καρχήσιον. </poem> Sophocles in fabula quae inscribitur Tyro: [p483]<poem> Πρὸς τήνδε μοι τράπεζαν ἀμφὶ σῖτα καὶ καρχήσια. </poem> (7) Haec de carchesiis ignoratis Latinitati et a sola Graecia celebratis. Sed nec ''cymbia'' in nostro sermone reperies: est enim a Graecorum paucis relatum. Philemon, notissimus comicus, in Fantasmate ait: <poem> Ἔπιεν ἡ Ῥόδη κυμβίον ἀκράτου, </poem> (8) Anaxandrides etiam comicus in fabula ἀγροίκοις: <poem> Προπινόμενα καὶ μέστ’ ἀκράτου κυμβία [p484] ἐκάκωσεν ὑμᾶς. </poem> Meminit eius et Demosthenes in oratione quae est in Midiam: Ἐπ’ ἀστράβης δὲ ὀχούμενος ἐξ ἀργούρας τῆς Εὐβοίας, χλανίδας δὲ καὶ κυμβία καὶ κάδους ἔχων, ὧν ἐπελαμβάνοντο οἱ πεντηκοστολόγοι. (9) ''Cymbia'' autem haec, ut ipsius nominis figura indicat, diminutive a ''cymba'' dicta: quod et apud Graecos et apud nos ab illis trahentes navigii genus est. Ac sane animadverti ego apud Graecos multa poculorum genera a re navali cognominata, ut [p485]carchesia supra docui, ut haec cymbia, pocula procera ac navibus similia. (10) Meminit huius poculi Eratosthenes, vir longe doctissimus, in epistola ad Hagetorem Lacedaemonium his verbis: Κρατῆρα γὰρ ἔστησαν τοῖς θεοῖς, οὐκ ἀργύρεον οὐδὲ λιθοκόλλητον, ἀλλὰ τῆς κωλιάδος· τοῦτον δὲ ὁσάκις εἰσπληρώσαιεν, ἀποσπείσαντες τοῖς θεοῖς, ᾠνοχόουν ἐφεξῆς βαπτιστῷ κυμβίῳ. (11) Fuerunt qui ''cymbium'' a ''cissybio'' per syncopam dictum existimarent. ''Cissybii'' autem, ut de Homero taceam qui hoc poculum Cyclopi ab Ulixe datum memorat, multi faciunt mentionem: voluntque nonnulli proprie ''cissybium'' ligneum esse poculum ex hedera, id est κισσοῦ. (12) Et Nicander quidem Colophonius in primo Αἰτωλικῶν [p486]sic ait: Ἐν τῇ ἱεροποιΐῃ τοῦ Διδυμάιου Διὸς κισσῷ σπονδοποιέονται· ὅθεν τὰ ἀρχαῖα ἐκπώματα κισσύβια φωνέεται. Sed et Callimachus meminit huius poculi: <poem> Καὶ γὰρ ὁ Θρηϊκίην μὲν ἀνήνατο χανδὸν ἄμυστιν ζωροποτεῖν, ὀλίγῳ δ’ ἥδετο κισσυβίῳ </poem> (13) Qui autem cissybium ex hedera factum poculum οἱονεὶ κίσσινον [p487]dici arbitrantur Euripidis auctoritate niti videntur, qui in Andromeda sic ait: <poem> — Πᾶς δὲ ποιμένων ἔῤῥει λεώς, ὁ μὲν γάλακτος κίσσινον φέρων σκύφον πόνων ἀναψυκτῆρ’, ὁ δ’ ἀμπέλων γάνος. </poem> (14) Haec de cymbio. Sequitur ut, quando ''cantharum'' et poculi et navigii genus esse supra diximus, probetur exemplis. Et pro poculo quidem nota res est vel ex ipso Virgilio, qui aptissime proprium Liberi patris poculum adsignat Sileno: sed id, ut supra polliciti sumus, etiam pro navigio poni solitum debemus ostendere. (15) Menander in Nauclero: <poem> Ἥκει λιπὼν Αἰγαῖον ἁλμυρὸν βάθος θεόφιλος ἡμῖν, ὦ Στράτων, ὡς εἰς καλὸν· τὸν υἱὸν εὐτυχοῦντα καὶ σεσωσμένον πρῶτος λέγω σοι τόν τε χρυσοῦν κάνθαρον. [p488] ποῖον· τὸ πλοῖον· οὐδέ μ’ οἶσθας ἄθλιε. (16) ''Et sacer inplevit dextram scyphus.'' </poem> ''Scyphus'' Herculis poculum est ita ut Liberi patris ''cantharus''. Herculem vero fictores veteres non sine causa cum poculo fecerunt, et nonnumquam cassabundum et ebrium, non solum quod is heros bibax fuisse perhibetur, sed etiam quod antiqua historia est Herculem poculo tamquam navigio ventis inmensa maria transisse. (17) Sed de utraque re pauca ex Graecis antiquitatibus dicam. Et multibibum heroa istum fuisse, ut taceam quae vulgo nota sunt, illud non obscurum argumentum est, quod Ephippus in Busiride inducit Herculem sic loquentem: <poem> Οὐκ οἶσθά μ’ ὄντα, πρὸς θεῶν, Τιρύνθιον ἀργεῖον; οἶ μεθύοντες ἀεὶ τὰς μάχας [p489] πάσας μάχονται. Τοιγαροῦν φεύγουσ’ ἀεί. </poem> (18) Est etiam historia non adeo notissima nationem quandam hominum fuisse prope Heracleam ab Hercule constitutam Cylicranorum, conposito nomine ἀπὸ τῆς κύλικος, quod poculi genus nos una littera inmutata ''calicem'' dicimus. (19) Poculo autem Herculem vectum ad Ἐρύθειαν, id est Hispaniae insulam, navigasse et Panyasis, egregius scriptor Graecorum, dicit et Pherecydes auctor est, quorum verba subdere supersedi, quia propiora sunt fabulae quam historiae. Ego tamen arbitror non poculo Herculem maria transvectum, sed navigio cui scypho nomen fuit, ita ut supra cantharum et carchesium, et a cymbis derivata cymbia, omnia haec adseruimus esse navigiorum vocabula. [p490] ===XXII.=== (1) Nomina quoque Virgilius nonnumquam ex antiquissimis Graecorum historiis mutuatur. Scitis apud illum unam ex comitibus Dianae Opin vocari: quod nomen vulgo fortasse temere inpositum vel etiam fictum putatur ab ignorantibus insidiosum poetam cognomen quod a veteribus Graecis scriptoribus ipsi Dianae fuerat inpositum comiti eius adsignare voluisse. (2) Sed Virgilius sic ait: <poem> Velocem interea superis in sedibus Opin, Unam ex virginibus sociis sacraque caterva, Conpellabat et has tristis Latonia voces Ore dabat </poem> et infra: <poem> At Trivia custos iamdudum in montibus Opes </poem> (3) Opin inquit comitem et sociam Dianae. Sed audite unde Virgilius hoc nomen acceperit, qui, ut dixi, quod epitheton ipsiusce legerat sociae eius inposuit. (4) Alexander Aetolus, poeta egregius, in libro qui inscribitur ''Musea'' refert quanto studio populus Ephesius dedicato templo Dianae curaverit praemiis propositis ut qui tunc erant poetae ingeniosissimi in deam carmina diversa conponerent. In his versibus Opis non comes Dianae sed Diana ipsa vocata est. (5) Loquitur autem, uti dixi, de populo Ephesio: <poem> ἀλλ’ ὅγε πευθόμενος πάγχυ Γραικοῖσι μέλεσθαι [p491] Τιμόθεον κιθάρης ἴδμονα καὶ μελέων, υἱὸν Θερσάνδρου κλυτὸν ᾔνεσεν ἀνέρα σίγλων χρυσείων ἱερὴν δὴ τότε χιλιάδα [p492] ὑμνῆσαι ταχέων τ’ Ὦπιν βλήτειραν ὀϊστῶν, ἥ τ’ ἐπὶ Κερχρείῳ τίμιον οἶκον ἔχει, </poem> et mox: <poem> Μηδὲ θεῆς προλίπῆ Λητωϊδος ἄκλεα ἔργα. </poem> (6) Apparuit, ni fallor, Opin Dianam dictam, et Virgilium de nimia doctrina hoc nomen in eius comitem transtulisse. <poem> (7) ''Excessere omnes adytis arisque relictis Di.'' </poem> [p493] Hoc unde Virgilius dixerit, nullus inquirit: sed constat illum de Euripide traxisse, qui in fabula Troadibus inducit Apollinem, cum Troia capienda esset, ista dicentem: <poem> Λείπω τὸ κλεινὸν Ἴλιον, βωμούς τ ἐμούς· ἐρημία γὰρ πόλιν ὅταν λάβῃ κακὴ, νοσεῖ τὰ τῶν θεῶν, οὐδὲ τιμᾶσθαι θέλει. </poem> Qui versus docent unde Virgilius usurpaverit discessisse deos a civitate iam capta. (8) Nec non sine auctoritate Graecae vetustatis est quod ait: <poem> Ipsa Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem. </poem> Euripides enim inducit Minervam ventos contra Graecorum classem a Neptuno petentem dicentemque debere illum facere quod Iuppiter fecerit, a quo in Graecos fulmen acceperit. (9) Apud Virgilium Pan ''niveo lanae munere'' Lunam inlexisse perhibetur ''in nemora alta vocans'': [p494] <poem> Munere sic nivea lanae, sic credere dignum est, et reliqua. </poem> In hoc loco Valerius Probus, vir perfectissimus, notat nescire se hanc historiam sive fabulam quo referat auctore. (10) Quod tantum virum fugisse miror. Nam Nicander huius est auctor historiae, poeta quem Didymus, grammaticorum omnium quique sint quique fuerint instructissimus, fabulosum vocat. Quod sciens Virgilius adiecit: ''Si credere dignum est'': adeo se fabuloso usum fatetur auctore. (11) In tertio libro cursim legitur, neque unde translatum sit quaeritur: <poem> Quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo Praedixit'', etc. </poem> (12) In talibus locis grammatici excusantes inperitiam suam inventiones has ingenio magis quam doctrinae Maronis adsignant, nec dicunt eum ab aliis mutuatum, ne nominare cogantur auctores. Sed adfirmo doctissimum vatem etiam in hoc Aeschylum, eminentissimum tragoediarum scriptorem, secutum, (13) qui in fabula quae Latina lingua ''Sacerdotes'' inscribitur sic ait: <poem> Στέλλειν ὅπως τάχιστα· ταῦτα γὰρ πατὴρ [p495]Ζεὺς ἐγκαθίει Λοξίᾳ θεσπίσματα, </poem> et alibi: <poem> Πατρὸς προφήτης ἐστὶ Λοξίας Διός. </poem> (14) Ecquid clarum factum est inde sumpsisse Virgilium quod Apollo ea vaticinetur quae sibi Iuppiter fatur? Probatumne vobis est Virgilium, ut ab eo intellegi non potest qui sonum Latinae vocis ignorat, ita nec ab eo posse qui Graecam non hauserit extrema satietate doctrinam? (15) Nam si fastidium facere non timerem, ingentia poteram volumina de his quae a penitissima Graecorum doctrina transtulisset inplere: sed ad fidem rei propositae relata sufficient. {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen= Saturnalia/IV|Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Saturnalia/VI|Liber VI }} lh306jf2zh1w4vi1cawbqngh8kyqkcm 275370 275369 2026-08-07T22:00:27Z Demetrius Talpa 13304 /* XI. */ 275370 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber V }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen= Saturnalia/IV|Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Saturnalia/VI|Liber VI }} [p383] ===I.=== (1) Post haec cum paulisper Eusebius quievisset, omnes inter se consono murmure Virgilium non minus oratorem quam poetam habendum pronuntiabant, in quo et tanta orandi disciplina et tam diligens observatio rhetoricae artis ostenderetur. (2) Et Avienus: Dicas mihi, inquit, volo, doctorum optime, si concedimus, sicuti necesse est, oratorem fuisse Virgilium, si quis nunc velit orandi artem consequi, utrum magis ex Virgilio an ex Cicerone proficiat? (3) Video quid agas, inquit Eusebius, quid intendas, [p384]quo me trahere coneris: eo scilicet, quo minime volo, ad conparationem Maronis et Tullii. Verecunde enim interrogasti, uter eorum praestantior, quandoquidem necessario is plurimum conlaturus sit qui ipse plurimum praestat. (4) Sed istam mihi necessitatem altam et profundam remittas volo: quia ''non nostrum'' inter illos ''tantas conponere lites'', nec ausim in utramvis partem talis sententiae auctor videri. Hoc solum audebo dixisse, quia facundia Mantuani multiplex et multiformis est et dicendi genus omne conplectitur. Ecce enim in Cicerone vestro unus eloquentiae tenor est, ille abundans et torrens et copiosus. (5) Oratorum autem non simplex nec una natura est: sed hic fluit et redundat, contra ille breviter et circumcise dicere adfectat: tenuis quidam et siccus et sobrius amat quandam dicendi frugalitatem, aliud pingui et luculenta et florida oratione lascivit. In qua tanta omnium dissimilitudine unus omnino Virgilius invenitur qui eloquentiam ex omni genere conflaverit. (6) Respondit Avienus: Apertius vellem me has diversitates sub personarum exemplis doceres. (7) Quattuor sunt, inquit Eusebius, genera dicendi: copiosum, in quo Cicero dominatur: breve, in quo Salustius regnat: siccum, quod Frontoni ascribitur: pingue et floridum in quo Plinius Secundus quondam et nunc nullo veterum minor noster Symmachus luxuriatur. Sed apud unum Maronem haec quattuor genera repperies. (8) Vis audire illum tanta brevitate dicentem, ut artari magis et contrahi brevitas ipsa non possit? [p385] <poem> Et campos ubi Troia fuit. </poem> Ecce paucissimis verbis maximam civitatem hausit et absorpsit: non reliquit ille nec ruinam. (9) Vis hoc ipsum copiosissime dicat? <poem> Venit summa dies et ineluctabile tempus Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens Gloria Teucrorum. Ferus omnia Iuppiter Argos Transtulit: incensa Danai dominantur in urbe. (10) O patria, o divum domus Ilium, et inclyta bello Moenia Dardanidum! Quis cladem illius noctis, quis funera fando Explicet, aut possit lacrimas aequare dolorem? Urbs antiqua ruit multos dominata per annos.'' </poem> Quis fons, quis torrens, quod mare tot fluctibus quot hic verbis inundavit? (11) Cedo nunc siccum illud genus elocutionis: <poem> Turnus, ut ante volans tardum praecesserat agmen, Viginti lectis equitum comitatus, et urbi Inprovisus adest: maculis quem Thracius albis Portat equus cristaque tegit galea aurea rubra.'' </poem> (12) Hoc idem quo cultu, quam florida oratione, cum libuerit, profertur? <poem> Forte sacer Cybelae Choreus olimque sacerdos Insignis longe Phrygiis fulgebat in armis, Spumantemque agitabat equum, quem pellis aenis In plumam squamis auro conserta tegebat. Ipse peregrina ferrugine clarus et ostro Spicula torquebat Lycio Cortynia cornu''. . . Pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum.'' </poem> (13) Sed haec quidem inter se separata sunt. Vis autem videre, [p386]quemadmodum haec quattuor genera dicendi Virgilius ipse permisceat, et faciat unum quoddam ex omni diversitate pulcherrimum temperamentum? <poem> (14) Saepe etiam steriles incendere profuit agros Atque levem stipulam crepitantibus urere flammis: Sive inde occultas vires et pabula terrae Pinguia concipiunt, sive illis omne per ignem Excoquitur vitium atque exudat inutilis humor, Seu plures calor ille vias et caeca relaxat Spiramenta, novas veniat qua sucus in herbas, Seu durat magis et venas astringit hiantes, Ne tenues pluviae rapidive potentia solis Acrior aut Boreae penetrabile frigus adurat.'' </poem> (15) Ecce dicendi genus quod nusquam alibi deprehendes, in quo nec praeceps brevitas nec infrunita copia, nec ieiuna siccitas nec laetitia pinguis. (16) Sunt praeterea stili dicendi duo dispari moralitate diversi. Unus est maturus et gravis, qualis Crasso adsignatur. Hoc Virgilius utitur, cum Latinus praecipit Turno: <poem> O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci Virtute exuperas, tanto me inpensius aequum est Consulere, </poem> et reliqua. (17) Alter huic contrarius, ardens et erectus et infensus, quali est usus Antonius. Nec hunc apud Virgilium frustra desideraveris: [p387] <poem> — Haud talia dudum Dicta dabas. Morere, et fratrem ne desere frater.'' </poem> (18) Videsne eloquentiam omni varietate distinctam? quam quidem mihi videtur Virgilius non sine quodam praesagio quo se omnium profectibus praeparabat de industria permiscuisse, idque non mortali sed divino ingenio praevidisse: atque adeo non alium ducem secutus quam ipsam rerum omnium matrem naturam hanc praetexuit velut in musica concordiam dissonorum. (19) Quippe si mundum ipsum diligenter inspicias, magnam similitudinem divini illius et huius poetici operis invenies. Nam qualiter eloquentia Maronis ad omnium mores integra est, nunc brevis nunc copiosa nunc sicca nunc florida nunc simul omnia, interdum lenis aut torrens: sic terra ipsa hic laeta segetibus et pratis ibi silvis et rupibus hispida, his sicca arenis hic irrigua fontibus, pars vasta aperitur mari. (20) Ignoscite, nec nimium me vocetis, qui naturae rerum Virgilium conparavi. Intra ipsum enim mihi visum est, si dicerem decem rhetorum qui apud Athenas Atticas floruerunt stilos inter se diversos hunc unum permiscuisse. [p388] ===II.=== (1) Tunc Evangelus inridenti similis: Bene, inquit, opifici deo a rure Mantuano poetam conparas, quem Graecos rhetoras, quorum fecisti mentionem, nec omnino legisse adseveraverim. Unde enim Veneto rusticis parentibus nato, inter silvas et frutices educto, vel levis Graecarum notitia litterarum? (2) Et Eustathius: Cave, inquit, Evangele, Graecorum quemquam vel de summis auctoribus tantam Graecae doctrinae hausisse copiam credas, quantam sollertia Maronis vel adsecuta est vel in suo opere digessit. Nam praeter philosophiae et astronomiae amplam illam copiam, de qua supra disseruimus, non parva sunt alia quae traxit a Graecis et carmini suo tamquam illic nata conseruit. (3) Et Praetextatus: Oratus sis, inquit, Eustathi, ut haec quoque communicata nobiscum velis, quantum memoria repente incitata suffecerit. Omnes Praetextatum secuti ad disserendum Eustathium provocaverunt. (4) Ille sic incipit: Dicturumne me putatis ea quae vulgo nota sunt, quod Theocritum sibi fecerit pastoralis operis auctorem, ruralis Hesiodum, et quod in ipsis Georgicis tempestatis serenitatisque signa de Arati Phaenomenis traxerit, vel quod eversionem [p389]Troiae cum Sinone suo et equo ligneo ceterisque omnibus quae librum secundum faciunt a Pisandro paene ad verbum transcripserit: (5) qui inter Graecos poetas eminet opere quod a nuptiis Iovis et Iunonis incipiens universas historias quae mediis omnibus seculis usque ad aetatem ipsius Pisandri contigerunt in unam seriem coactas redegerit et unum ex diversis hiatibus temporum corpus effecerit, in quo opere inter historias ceteras interitus quoque Troiae in hunc modum relatus est, quae Maro fideliter interpretando fabricatus sibi est Iliacae urbis ruinam? (6) Sed et haec et talia ut pueris decantata praetereo. Iam vero Aeneis ipsa nonne ab Homero sibi mutuata est errorem primum ex Odyssea, deinde ex Iliade pugnas? quia operis ordinem necessario rerum ordo mutavit, cum apud Homerum prius Iliacum bellum gestum sit, deinde revertenti de Troia error contigerit Ulixi, apud Maronem vero Aeneae navigatio bella quae postea in Italia sunt gesta praecesserit. (7) Rursus Homerus in primo, cum vellet iniquum Graecis Apollinem facere, causam struxit de sacerdotis iniuria: hic, ut Troianis Iunonem faceret infestam, causarum sibi congeriem conparavit. (8) Nec illud cum cura magna relaturus sum, licet, ut aestimo, non omnibus observatum, quod, cum primo versu promisisset producturum sese de Troiae litoribus Aeneam: [p390] <poem> — Troiae qui primus ab oris Italiam fato profugus Lavinaque venit Litora,'' </poem> ubi ad ianuam narrandi venit, Aeneae classem non de Troia sed de Sicilia producit: <poem> Vix e conspectu Siculae telluris in altum Vela dabant laeti.'' </poem> (9) Quod totum Homericis filis texuit. Ille enim vitans in poemate historicorum similitudinem, quibus lex est incipere ab initio rerum et continuam narrationem ad finem usque perducere, ipse poetica disciplina a rerum medio coepit et ad initium post reversus est. (10) Ergo Ulixis errorem non incipit a Troiano litore describere, sed facit eum primo navigantem de insula Calypsonis, et ex persona sua perducit ad Phaeacas. Illic in convivio Alcinoi regis narrat ipse quemadmodum de Troia ad Calypsonem usque pervenerit. Post Phaeacas rursus Ulixis navigationem usque ad Ithacam ex persona propria poeta describit. (11) Quem secutus Maro Aeneam de Sicilia producit, cuius navigationem describendo perducit ad Libyam. Illic in convivio Didonis narrat ipse Aeneas usque ad Siciliam de Troia navigationem suam: et addidit uno verso quod iam copiose poeta descripserat: <poem> Hinc me digressum vestris deus adpulit oris''. </poem> (12) Post Africam quoque rursus poeta ex persona sua iter classis usque ad ipsam descripsit Italiam: <poem> Interea medium Aeneas iam classe tenebat Certus iter''. </poem> (13) Quid, quod et omne opus Virgilianum velut de quodam Homerici opus speculo formatum est? Nam et tempestas mira imitatione [p391]descripta est (versus utriusque qui volet conferat), ut Venus in Nausicaae locum Alcinoi filiae succesit, ipsa autem Dido refert speciem regis Alcinoi convivium celebrantis. (14) Scylla quoque et Charybdis et Circe decenter attingitur, et pro Solis armentis Strophades insulae finguntur. At pro consultatione inferorum descensus ad eos cum comitatu sacerdotis inducitur. Ibi Palinurus Elpenori, sed et infesto Aiaci infesta Dido et Tiresiae consiliis Anchisae monita respondent. (15) Iam praelia Iliadis et vulnerum non sine disciplinae perfectione descriptio et enumeratio auxiliorum duplex et fabricatio armorum et ludicri certaminis varietas ictumque inter reges et ruptum foedus et speculatio nocturna et legatio reportans a Diomede repulsam Achillis exemplo, et super Pallante ut Patroclo lamentatio, et altercatio ut Achillis et Agamemnonis ita Drancis et Turni, utrobique enim alter suum alter publicum commodum cogitabat, pugna singularis Aeneae atque Turni ut Achillis et Hectoris, et captivi inferiis destinati ut illic Patrocli hic Pallantis; <poem> — Sulmone creatos Quattuor hic iuvenes, totidem quos educat Ufens, Viventes rapit, inferias quos immolet umbris.'' </poem> (16) Quid, quod pro Lycaone Homerico, qui inter fugientes deprehensus non mirum si ad preces confugerat, nec tamen Achilles propter occisi Patrocli dolorem pepercit, simili conditione Magus in medio tumultu subornatus est2">[p392] <poem> Inde Mago procul infestam contenderat hastam?'' </poem> Et, cum ille genua amplectens supplex vitam petisset, respondit: <poem> — Belli commercia Turnus Sustulit ista prior, iam tum Pallante perempto.'' </poem> (17) Sed et insultatio Achillis in ipsum Lycaonem iam peremptum in Tarquitium a Marone transfertur. Ille ait: <poem> Ἐνταυθοῖ νῦν κεῖσο, </poem> et cetera; at hic vester: <poem> Istic nunc, metuende, iace'', </poem> et reliqua. ===III.=== (1) Et si vultis me et ipsos proferre versus ad verbum paene translatos, licet omnes praesens memoria non suggerat, tamen qui se dederint obvios annotabo: <poem> (2) Νευρὴν μὲν μαζῷ πέλασεν, τόξῳ δὲ σίδηρον. </poem> Totam rem quanto compendio lingua ditior explicavit? Vester, licet periodo usus, idem tamen dixit? <poem> Adduxit longe, donec curvata coirent Inter se capita, et manibus iam tangeret aequis, Laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam. </poem> (3) Ille ait: <poem> — Οὐδέ τις ἅλλη φαίνετο γαιάων, ἀλλ’ οὐρανὸς ἠδὲ θάλασσα. — Nec iam amplius ulla Adparet tellus, caelum undique et undique pontus.'' (4) Πορφύρεον δ’ ἄρα κῦμα περιστάθη, οὔρεϊ ἶσον, [p393]κυρτωθέν. Curvata in molis faciem circumstetit unda.'' </poem> (5) Et de Tartaro ille ait: <poem> Τόσσον ἔνερθ’ ἀΐδεω, ὅσον οὐρανός ἐστ’ ἀπὸ γαίης. Bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras, Quantus ad aethereum caeli suspectus Olympum.'' (6) Αὐτὰρ ἐπεὶ πόσιος καὶ ἐδητύος ἐξ ἔρον ἕντο. Postquam exempta fames, et amor conpressus edendi.'' (7) Τῷ δ’ ἕτερον μὲν δῶκε θεὸς, ἕτερον δ’ ἀνένευσε· νηῶν μὲν οἱ ἀπώσασθαι πόλεμόν τε μάχην τε δῶκε, σόον δ’ ἀνένευσε μάχης ἐξαπονέεσθαι. Audiit, et votis Phoebus succedere partem Mente dedit, partem volucres dispersit in auras.'' (8) Νῦν δὲ δὴ Αἰνείαο βίη Τρώεσσιν ἀνάσσει, καὶ παίδων παῖδες, τοί κεν μετόπισθε γένωνται. Hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris, Et nati natorum et qui nascentur ab illis.'' (9) Καὶ τότ’ Ὀδυσσῆος λύτο γούνατα καὶ φίλον ἦτορ. </poem> et alibi: <poem> Αἴας δ’ ἐῤῥίγησε κασιγνήτοιο πεσόντος. </poem> Hic de duobus unum fabricatus est: <poem> Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra.'' (10) Πότνι’ Ἀθηναίη, ἐρυσίπτολι, δῖα θεάων, ἄξον δὴ ἔγχος Διομήδεος, ἠδὲ καὶ αὐτὸν πρηνέα δὸς πεσέειν Σκαιῶν προπάροιθε πυλάων. Armipotens, praesens belli, Tritonia virgo, [p394]Frange manu telum Phrygii praedonis et ipsum Pronum sterne solo portisque effunde sub ipsis.'' (11) Οὐρανῷ ἐστήριξε κάρη καὶ ἐπὶ χθονὶ βαίνει. Ingrediturque solo et caput inter nubila condit.'' </poem> (12) Ille de somno ait: <poem> Νήδυμος, ἥδιστος, θανάτῳ ἄγχιστα ἐοικώς. </poem> Hic posuit: <poem> Dulcis et alta quies placidaeque simillima morti.'' (13) Ναὶ μὰ τόδε σκῆπτρον, τὸ μὲν οὔποτε φύλλα καὶ ὄξους φύσει, ἐπειδὴ πρῶτα τομὴν ἐν ὄρεσσι λέλοιπεν, οὐδ’ ἀναθηλήσει· περὶ γὰρ ῥά ἑ χαλκὸς ἔλεψεν φύλλα τε καὶ φλοιόν· νῦν αὖ τέ μιν υἷες Ἀχαιῶν ἐν παλάμαις φορέουσι δικασπόλοι, οἵτε θέμιστας πρὸς Διὸς εἰρύαται. (14) Ut sceptrum hoc (dextra sceptrum nam forte gerebat) Numquam fronde levi fundet virgulta neque umbram, Cum semel in silvis imo de stirpe recisum Matre caret, posuitque comas et brachia ferro, Olim arbos, nunc artificis manus aere decoro Inclusit, patribusque dedit gestare Latinis.'' </poem> (15) Sed iam, si videtur, a collatione versuum translatorum facesso, ut nec uniformis narratio pariat ex satietate fastidium et sermo ad alia non minus praesenti causae apta vertatur. (16) Perge quaeso, inquit Avienus, omnia quae Homero subtraxit investigare. Quid enim suavius quam duos praecipuos vates audire idem loquentes? quia, cum tria haec ex aequo inpossibilia putentur, vel Iovi fulmen vel Herculi clavam vel versum Homero subtrahere, quod, etsi fieri posset, alium tamen nullum deceret vel fulmen praeter Iovem iacere, vel certare praeter Herculem robore, vel canere [p395]quod cecinit Homerus: hic oportune in opus suum quae prior vates dixerat transferendo fecit ut sua esse credantur. Ergo pro voto omnium feceris, si cum hoc coetu communicata velis quaecumque vestro noster poeta mutuatus est. (17) Cedo igitur, Eustathius ait, Virgilianum volumen, quia locos singulos eius inspiciens Homericorum versuum promptius ammonebor. Cumque Symmachi iussu famulus de bibliotheca petitum librum detulisset, temere volvit Eustathius, ut versus quos fors obtulisset inspiceret, et: (18) Videte, inquit, portum ad civitatem Didonis ex Ithaca migrantem: <poem> Est in secessu longo locus: insula portum Efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto Frangitur inque sinus scindit sese unda reductos. Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur In caelum scopuli, quorum sub vertice late Aequora tuta silent: tum silvis scena coruscis Desuper horrentique atrum nemus inminet umbra. Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum: Intus aquae dulces vivoque sedilia saxo, Nympharum domus. Hic fessas non vincula naves Ulla tenent, unco non adligat anchora morsu.'' (19) Φόρκυνος δέ τίς ἐστι λιμὴν, ἁλίοιο γέροντος, ἐν δήμῳ Ιθάκης· δύο δὲ προβλῆτες ἐν αὐτῳ ἀκταὶ ἀποῤῥῶγες λιμένος ποτιπεπτηυῖαι· αἵτ’ ἀνέμων σκεπόωσι δυσαήων μέγα κῦμα ἔκτοθεν· ἔντοσθεν δέ τ’ ἄνευ δεσμοῖο μένουσι νῆες ἐΰσσελμοι, ὅταν ὅρμου μέτρον ἵκωνται. αὐτὰρ ἐπὶ κρατὸς λιμένος τανύφυλλος ἐλαίη· ἀγχόθι δ’ αὐτης ἄντρον ἐπήρατον ἠεροειδὲς, ἱρὸν νυμφάων αἳ Νηϊάδες καλέονται. </poem> [p396] ===IV.=== (1) Et cum rogasset Avienus ut non sparsim sed ab initio per ordinem annotaret, ille manu retractis in calcem foliis sic exorsus est: <poem> (2) Aeole, namque tibi divum pater atque hominum rex Et mulcere dedit fluctus et tollere vento.'' Κεῖνον γὰρ ταμίην ἀνέμων ποίησε Κρονίων, ἠμὲν παυέμεναι ἠδ’ ὀρνύμεν, ὅν κ’ ἐθέλῆσιν. (3) Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae: Quarum quae forma pulcherrima, Deiopeia, Connubio iungam stabili propriamque dicabo.'' ἀλλ’ ἵθ’ ἐγὼ δέ κέ τοι Χαρίτων μίαν ὁπλοτεράων δώσω ὀπυιέμεναι, καὶ σὴν κεκλῆσθαι ἅκοιτιν. </poem> (4) Tempestas Aeneae Aeolo concitante cum adlocutione ducis res suas conclamantis de Ulixis tempestate et adlocutione descripta est, in qua Aeoli locum Neptunus optinuit. Versus, quoniam utrobique multi sunt, non inserui: qui volet legere ex hoc versu habebit exordium: <poem> Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem, </poem> et apud Homerum de quinto Odysseae: <poem> Ὣς εἰπὼν, σύναγεν νεφέλας, ἐτάραξε δὲ πόντον. (5) Ut primum lux alma data est, exire locosque Explorare novos, quas vento accesserit oras, Qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene, Quaerere constituit, sociisque exacta referre.'' Ἀλλ’ ὅτε δὴ τρίτον ἦμαρ ἐϋπλόκαμος τέλεσ’ Ἠὼς, καὶ τότ’ ἐγὼν ἐμὸν ἔγχος ἑλὼν καὶ φάσγαγον ὀξὺ καρπαλίμως παρὰ νηὸς ἀνήϊον ἐς περιωπὴν, [p397] εἴ πως ἔργα ἴδοιμι βροτῶν ἐνοπήν τε πυθοίμην. (6) Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum, O quam te memorem, virgo? namque haud tibi vultus Mortalis, nec vox hominem sonat, o dea certe, An Phoebi soror an nympharum sanguinis una?'' Γουνοῦμαί σε, ἄνασσα· θεός νύ τις ἢ βροτός ἐσσί· εἰ μέν τις θεός ἐσσί, τοὶ οὐρανὸν εὐρὺν ἔχουσιν, Ἀρτέμιδί σε ἔγωγε, Διὸς κούρῆ μεγάλοιο, εἰδός τε μέγεθός τε φυήν τ’ ἄγχιστα ἐΐσχω. (7) O dea, si prima repetens ab origine pergam, Et vacet annales nostrorum audire laborum, Ante diem clauso conponet vesper Olympo.'' — Τίς κεν ἐκεῖνα πάντα γε μυθήσαιτο κατὰ θνητῶν ἀνθρώπων· οὐδ’ εἰ πεντάετές γε καὶ ἑξάετες παραμίμνων ἐξερέοις, ὅσα χεῖθι πάθονν κακὰ δῖοι ἀχαιοί. (8) At Venus obscuro gradientes aere sepsit, Et multo nebulae circum dea fudit amictu, Cernere ne quis eos, neu quis contingere posset, Molirive moram aut veniendi poscere causas.'' Καὶ τότ’ Ὀδυσσεὺς ὦρτο πόλινδ’ ἵμεν· ἀμφὶ δ’ Ἀθήνη πολλὴν ἠέρα χεῦε, φίλα φρονέουσ’ Ὀδυσσῆϊ, μήτις Φαιήκων μεγαθύμων ἀντιβολήσας κερτομέοι τ’ ἐπέεσσι καὶ ἐξερέοιθ’ ὅτις εἴη. (9) Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi Exercet Diana choros, quam mille secutae Hinc atque hinc glomerantur Oreades: illa pharetram Fert humero, gradiensque deas supereminet omnis. Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus. Talis erat Dido, talem se laeta ferebat.'' (10) Οἵη δ’ Ἄρτεμις εἰσι κατ’ οὔρεος ἰοχέαιρα ἢ κατὰ Τηΰγετον περιμήκετον ἢ Ἐρύμανθον τερπομένη κάπροισι καὶ ὠκείῆς ἐλάφοισι· τῇ δὲ θ’ ἅμα νύμφαι, κοῦραι Διὸς αἰγιόχοιο, [p398] ἀγρονόμοι παίζουσι· γέγηθε δέ τε φρένα Λητώ· πασάων δ’ ὑπὲρ ἥγε κάρη ἔχει ἠδὲ μέτωπα, ῥεια δ’ ἀριγνώτη πέλεται, καλαὶ δέ τε πᾶσαι· ὢς ἥγ’ ἀμφιπόλοισι μετέπρεπε παρθένος ἁγνή. (11) Restitit Aeneas claraque in luce refulsit Os humerosque deo similis. Namque ipsa decoram Caesariem nato genitrix lumenque iuventae Purpureum et laetos oculis adflarat honores: Quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo Argentum Pariusve lapis circumdatur auro''. (12) Αὐτὰρ Ὀδυσσῆα μεγαλήτορα ῷ ἐνὶ οἴκῳ Εὐρυνόμη ταμίη λοῦσεν καὶ χρῖσεν ἐλαῖῳ· ἀμφὶ δέ μιν φᾶρος καλὸν βάλεν ἠδὲ χιτῶνα· αὐτὰρ κὰκ κεφαλῆς χεῦεν πολὺ κάλλος Ἀθήνη, μείζονά τ’ εἰσιδέειν καὶ πάσσονα· κὰδ δὲ κάρητος οὔλας ἧκε κόμας, ὑακινθίνῳ ἄνθει ὁμοίας. ὡς δ’ ὅτε τις χρυσὸν περιχεύεται ἀργύρῳ ἀνὴρ ἴδρις, ὃν Ἥφαιστος δέδαεν καὶ Παλλὰς Ἀθήνη τέχνην παντοίην, χαρίεντα δὲ ἔργα τελείει, ὣς ἄρα τῷ περίχευε χάριν κεφαλῇ τε καὶ ὤμοις. (13) — Coram quem quaeritis adsum, Troius Aeneas Libycis ereptus ab undis''. Ἔνδον μὲν δὴ ὅδ’ αὐτὸς ἐγὼ, κακὰ πολλὰ μογήσας, ἤλυθον εἰκοστῷ ἔτεϊ ἐς πατρίδα γαῖαν. </poem> ===V.=== (1) Conticuere omnes, intentique ora tenebant. Ὣς ἔφαθ’, οἱ δ’ ἄρα πάντες ἀκὴν ἐγένοντο σιωπῇ. (2) Infandum, regina, iuves renovare dolorem, Troianas ut opes et lamentabile regnum Eruerint Danai''. Ἀργαλέον, βασίλεια, διηνεκέως ἀγορεῦσαι κήδε’, ἐπεί μοι πολλὰ δόσαν θεοὶ οὐρανίωνες. [p399] (3)Pars stupet innuptae donum extitiale Minervae: Et molem mirantur equi: primusque Thymoetes Duci intra muros hortatur et arce locari, Sive dolo seu iam Troiae sic fata ferebant. At Capys et quorum melior sententia menti Aut pelago Danaum insidias suspectaque dona Praecipitare iubent subiectisque urere flammis, Aut terebrare cavas uteri et temptare latebras. Scinditur incertum studia in contraria vulgus''. (4) Ὣς ὁ μὲν εἱστήκει, τοὶ δ’ ἄκριτα πόλλ’ ἀγόρευον, ἥμενοι ἀμφ’ αὐτόν· τρίχα δὲ σφίσιν ἧνδανε βουλὴ, ἠὲ διατμῆξαι κοῖλον δόρυ νηλέϊ χαλκῷ, ἢ κατὰ πετράων βαλέειν ἐρύσαντας ἐπ’ ἄκρας, ἢ ἐαᾶν μέγ’ ἄγαλμα θεῶν θελκτήριον εἶναι, τῇπερ δὴ καὶ ἔπειτα τελευτήσεθαι ἔμελλεν· αἶσα γὰρ ἦν ἀπολέσθαι, ἐπὴν πόλις ἀμφικαλύψῆ δουράτεον μέγαν ἵππον, ὅθ’ ειἅτο πάντες ἄριστοι ἀργείων, Τρώεσσι φόνον καὶ κῆρα φέροντες. (5) Vertitur interea caelum et ruit oceano nox Involvens umbra magna terramque polumque''. Ἐν δ’ ἕπεσ’ ὠκεανῷ λαμπρὸν φάος ἠελίοιο, ἕλκον νύκτα μέλαιναν ἐπὶ ζείδωρον ἄρουραν. (6) Hei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli, Vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignes!'' Ω πόλοι, ἦ μάλα δὴ μαλακώτερος ἀμφαφάασθαι Ἕκτωρ, ἢ ὅτε νῆας ἐνέπρησεν πυρὶ κηλέῷ. (7) — Iuvenisque Choroebus Mygdonides, illis qui ad Troiam forte diebus Venerat insano Cassandrae incensus amore, Et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat''. (8) Πέφνε γὰρ Ὀθρυονῆα Καβησόθεν ἔνδον ἐόντα, ὅς ῥα νέον πολέμοιο μετὰ κλέος εἰληλούθει. ᾖτεε δὲ Πριάμοιο θυγατρῶν εἲδος ἀρίστην, Κασσάνδραν, ἀνάεδνον· ὑπέσχετο δὲ μέγα ἔργον, ἐκ Τροίης ἀέκοντας ἀπωσέμεν υἷας Ἀχαιῶν. [p400]τῷ δ’ ὁ γέρων Πρίαμος ὑπό τ’ ἔσχετο καὶ κατένευσε δωσέμεναι· ὁ δὲ μάρναθ’ ὑποσχεσίῆσι πιθήσας. (9) Sic animis iuvenum favor additus. Inde, lupi ceu Raptores atra in nebula, quos inproba ventris Exegit caecos rabies, catulique relicti Faucibus expectant siccis: per tela, per hostes Vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus Urbis iter: nox atra cava circumvolat umbra''. (10) Βῆ ῥ’ ἴμεν ὥστε λέων ὀρεσίτροφος, ὅστ’ ἐπιδευὴς δηρὸν ἔῆ κρεῖων, κέλεται δέ ἑ θυμὸς ἀγήνωρ μήλων πειρήσοντα καὶ ἐς πυκινὸν δόμον ἐλθεῖν. εἴπερ γάρ χ’ εὕρῆσι μετ’ αὐτόφι βώτορας ἄνδρας σὺν κυσὶ καὶ δούρεσσι φυλάσσοντας περὶ μῆλα, οὔ ῥα τ’ ἀπείρητος μέμονε σταθμοῖο δίεσθαι. ἀλλ’ ὅγ’ ἄρ’ ἢ ἥρπαξε μεθάλμενος, ἠὲ καὶ αὐτὸς ἔβλητ’ ἐν πρώτοισι θοῆς ἀπὸ χειρὸς ἄκοντι. (11) Inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem Pressit humi nitens, trepidusque repente refugit Adtollentem iras et caerula colla tumentem: Haud secus Androgeos visu tremefactus abibat''. Ὡς δ’ ὅτε τίς τε δράκοντα ἰδὼν παλίνορσος ἀπέστη οὔρεος ἐν βήσσῆς, ὑπό τε τρόμος ἔλλαβε γυῖα, ἄψ’ τ’ ἀνεχώρησεν, ὦχρός τέ μιν εἷλε παρειάς. ὣς αὖθις καθ’ ὅμιλον ἔδυ Τρώων ἀγερώχων, δείσας ἀτρέος υἱὸν ἀλέξανδρος θεοειδής. (12) Qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus, Frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat, Nunc positis novus exuviis nitidusque iuventa, Lubrica convolvit sublato pectore terga Arduus ad solem et linguis micat ore trisulcis''. Ὡς δὲ δράκων ἐπὶ χειῇ ὀρέστερος ἄνδρα μένῆσι, βεβρωκὼς κακὰ φάρμακ’ ἔδυ δέ τέ μιν χόλος αἰνός, σμερδαλέον δὲ δέδορκεν, ἑλισσόμενος περὶ χειῇ. ὣς Ἕκτωρ, ἄσβεστον ἔχων μένος, οὐχ ὑπεχώρει. (13) Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis [p401]Exiit oppositasque erupit gurgite moles, Fertur in arva furens cumulo, camposque per omnes Cum stabulis armenta trahit''. Ὡς δ’ ὁπότε πλήθων ποταμὸς πεδίονδε κάτεισι χειμάῤῥους κατ’ ὄρεσφιν, ὀπαζόμενος Διὸς ὄμβρῳ, πολλὰς δὲ δρῦς ἀζαλέας, πολλὰς δέ τε πεύκας ἐσφέρεται, πολλὸν δὲ τ’ ἀφύσγετον εἰς ἅλα βάλλει. (14) Ter conatus ibi collo dare brachia circum: Ter frustra conprensa manus effugit imago, Par levibus ventis volucrique simillima fumo''. Τρὶς μὲν ἐφωρμήθην, ἑλέειν τέ με θυμὸς ἀνώγει τρὶς δέ μοι ἐκ χειρῶν, σκιῇ εἴκελον ἣ καὶ ὀνείρῳ, ἔπτατ’· ἐμοὶ δ’ ἄχος ὀξὺ γενέσκετο κηρόθι μᾶλλον. </poem> ===VI.=== (1) Alia tempestas Aeneae hic et illic Ulixis, numerosis ambae versibus. Sed incipiunt haec ita: <poem> Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae </poem> Ille ait: <poem> ἀλλ’ ὅτε δὴ τὴν νῆσον ἐλείπομεν, οὐδέ τις ἄλλη. (2) Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum Sint, puer.'' Τῆ νῦν, καί σοι τοῦτο, τέκος, κειμήλιον ἔστω, Μνῆμ’ Ἑλένης χειρῶν. (3) Tendunt vela Noti fugimus spumantibus undis, [p402]Qua cursum ventusque gubernatorque vocabat''. Ἡμεῖς δ’ ὅπλα ἕκαστα πονησάμενοι κατὰ νῆα ἥμεθα· τὴν δ’ ἄνεμός τε κυβερνήτης τ’ ἴθυνεν. (4) Dextrum Scylla latus, laevum inplacata Charybdis Obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos Sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras Erigit alternos et sidera verberat unda. At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris Ora exertantem et naves in saxa trahentem. Prima hominis facies, et pulchro pectore virgo Pube tenus, postrema inmani corpore pistrix, Delphinum caudas utero conmissa luporum. Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni Cessantem longos et circumflectere cursus, Quam semel informem vasto vidisse sub antro Scyllam et caeruleis canibus resonantia saxa.'' </poem> (5) Homerus de Charybdi: <poem> Δεινὸν ἀνεῤῥοίβδησε θαλάσσης ἁλμυρὸν ὕδωρ. ἧτοι ὅτ’ ἐξεμέσειε, λέβης ὣς ἐν πυρὶ πολλῷ, πᾶσ’ ἀναμορμύρεσκε κυκωμένη· ὑψόσε δ’ ἄχνη ἄκροισι σκοπέλοισιν ἐπ’ ἀμφοτέροισιν ἔπιπτεν· ἀλλ’ ὅτ’ ἀναβρόξειε θαλάσσης ἁλμυρὸν ὕδωρ, πᾶσ’ ἔντοσθε φάνεσκε κυκωμένη· ἀμφὶ δὲ πέτρη δεινὸν βεβρύχει· ὑπένερθε δὲ γαῖα φάνεσκε ψάμμῳ κυανέῆ· τοὺς δὲ χλωρὸν δέος ᾔρει. </poem> (6) Homerus de Scylla: <poem> Ἔνθα δ’ ἔνὶ Σκύλλη ναίει, δεινὸν λελακυῖα· τῆς ἦτοι φωνὴ μὲν ὅση σκύλακος νεογιλῆς, γίνεται, αὐτὴ δ’ αὖτε πέλωρ κακόν· οὐδέ κέ τίς μιν [p403]γηθήσειεν ἰδὼν, οὐδ’ εἰ θεὸς ἀντιάσειεν. τῆς ἦτοι πόδες εἰσὶ δυώδεκα πάντες ἄωροι· ἓξ δέ τέ οἱ δειραὶ περιμήκεες· ἐν δὲ ἑκάστῆ σμερδαλέη κεφαλὴ, ἐν δὲ τρίστοιχοι ὀδόντες, πυκνοὶ καὶ θαμέες, πλεῖοι μέλανος θανάτοιο. μέσση μέν τε κατὰ σπείους κοίλοιο δέδυκεν· ἔξω δ’ ἐξίσχει κεφαλὰς δεινοῖο βερέθρου· αὐτοῦ δ’ ἰχθυάᾳ σκόπελον περιμαιμώωσα δελφῖνάς τε κύνας τε καὶ εἴ ποθι μεῖζον ἕλῆσι κῆτος, ἃ μύρια βόσκει ἀγάστονος ἀμφιτρίτη. (7) O mihi sola mei super Astyanactis imago! Sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat''. Κείνου τοι τοιοίδε πόδες τοιάδε τε χεῖρες, ὀφθαλμῶν τε βολαὶ κεφαλή τ’ ἐφύπερθέ τε χαῖται. (8) Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere: Ter spumam elisam et rorantia vidimus astra''. Τῷ δ’ ὕπο δῖα Χάρυβδις ἀναῤῥοιβδεῖ μέλαν ὕδωρ. τρὶς μὲν γὰρ τ’ ἀνίησιν ἐπ’ ἤματι, τρὶς δ’ ἀναροιβδεῖ. (9) — Qualis coniecta cerva sagitta, Quam procul incautam nemora inter Cresia fixit Pastor agens telis, liquitque volatile ferrum Nescius: illa fuga silvas saltusque peragrat Dictaeos, haeret lateri letalis arundo''. (10) ἀμφ’ ἔλαφον κεραὸν βεβλημένον, ὅν ῥ’ ἔβαλ’ ἀνὴρ ἰῷ ἀπὸ νευρῆς· τὸν μὲν τ’ ἤλυξε πόδεσσι φεύγων, ὄφρ’ αἷμα λιαρὸν, κὶ γούνατ’ ὀρώρει. αὐτὰρ ἐπειδὴ τόνγε δαμάσσεται ὠκὺς ὀϊστὸς, ὠμοφάγοι μιν θῶες ἐν οὔρεσι δαρδάπτουσιν. (11) Dixerat. Ille patris magni parere parabat Imperio: et primum pedibus talaria nectit Aurea, quae sublimem alis sive aequora iuxta, Seu terram, rapido pariter cum flamine portant. Tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco Pallentes, alias sub Tartara tristia mittit, [p404]Dat somnos adimitque et lumina morte resignat. Illa fretus agit ventos et turbida tranat Nubila''. (12) Ὣς ἔφατ’· οὐδ’ ἀπίθησε διάκτορος Ἀργειφόντης· αὐτίκ’ ἔπειθ’ ὑπὸ ποσσὶν ἐδήσατο καλὰ πέδιλα, ἀμβρόσια χρύσεια τά μιν φέρον ἠμὲν ἐφ’ ὑγρὴν ἠδ’ ἐπ’ ἀπείρονα γαῖαν ἅμα πνοιῇς ἀνέμοιο. εἵλετο δὲ ῥἁβδον, τῇ τ’ ἀνδρῶν ὄμματα θέλγει, ᾧν ἐθέλει, τοὺς δ’ αὖτε καὶ ὑπνώοντας ἐγείρει. τὴν μετὰ χερσὶν ἔχων πέτετο κρατὺς ἀργειφόντης. (13) Ac velut annoso validam cum robore quercum Alpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc Eruere inter se certant: it stridor, et alte Consternunt terram concusso stipite frondes. Illa haeret scopulis, et quantum vertice ad auras Aetherias, tantum radice in Tartara tendit''. (14) Οἷον δὲ τρέφει ἔρνος ἀνὴρ ἐριθηλὲς ἐλαίης χώρῳ ἐν οἰοπόλῳ, ὅθ’ ἅλις ἀναβέβρυχεν ὕδωρ, καλὸν τηλεθάον· τὸ δέ τε πνοιαὶ δονέουσι παντοίων ἀνέμων, καί τε βρύει ἄνθεϊ λευκῷ· ἐλθὼν δ’ ἐξαπίνης ἄνεμος σὺν λαίλαπι πολλῇ βόθρου τ’ ἐξέστρεψε καὶ ἐξετάνυσσ’ ἐπὶ γαίῆ. (15) Et iam prima novo spargebat lumine terras Tithoni croceum linquens Aurora cubile''. <poem> Ἠὼς δ’ ἐκ λεχέων παρ’ ἀγαυοῦ Τιθωνοῖο ὤρνυθ’ ἵν’ ἀθανάτοισι φόως φέροι ἠδὲ βροτοῖσι· — Ἠῶς μὲν κροκόπεπλος ἐκίδνατο πᾶσαν ἐπ’ αἶαν </poem> ===VII.=== <poem> (1) Ut pelagus tenuere rates nec iam amplius ulla Occurrit tellus, maria undique et undique caelum: Ollis caeruleus supra caput adstitit imber Noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris''. ἀλλ’ ὅτε δὴ τὴν νῆσον ἐλείπομεν, οὐδέ τις ἄλλη φαίνετο γαιάων, ἀλ’ οὐρανὸς ἠδὲ θάλασσα, δὴ τότε κυανέην νεφέλην ἔστησε Κρονίων [p405] νηὸς ὑπὲρ γλαφυρῆς, ἤχλυσε δὲ πόντος ὑπ’ αὐτῆς. (2) Vinaque fundebat pateris, animamque vocabat Anchisae magni, manesque Acheronte remissos''. Οὶνον ἀφυσσάμενος χαμάδις χέε, δεῦε δὲ γαῖαν, ψυχὴν κικλήσκων Πατροκλῆρος δειλοῖο. (3) Levibus huic hamis consertam auroque trilicem Loricam, quam Demoleo detraxerat ipse Victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto''. Δώσω οἱ θώρηκα, τὸν Ἀστεροπαῖον ἀπηύρων, χάλκεον, ῷ πέρι χεῦμα φαεινοῦ κασσιτέροιο ἀμφιδεδίνηται· πολέος δέ γ’ ἄξιον ἔσται. </poem> (4) Et cursorum certamen utrobique simile. Et quia versibus est apud utrumque numerosis, locum loco similem lector inveniet. Initia haec sunt: <poem> Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repente''. Στὰν δὲ μεταστοιχεί· σήμαινε δὲ τέρματ’ ἀχιλλεύς. </poem> (5) Pugilum certamen incipit apud hunc: <poem> Constitit in digitos extemplo adrectus uterque </poem> apud illum: <poem> Τὼ δὲ ζωσαμένω βήτην ἐς μέσσον ἀγῶνα. ἄντα δ’ ἀνασχομένω χερσὶ στιβαρῇσιν ἅμ’ ἄμφω. </poem> (6) Si velis conparare certantes sagittis, invenies haec utriusque principia: <poem> Protinus Aeneas celeri certare sagitta''. Αὐτὰρ ὁ τοξευτῇσι τίθει ἰόεντα σίδηρον. </poem> (7) Capita locorum, ubi longa narratio est, dixisse sufficiet, ut quid unde natum sit lector inveniat. <poem> (8) Dixerat, et tenues fugit ceu fumus in auras. [p406]Aeneas: Quo deinde ruis, quo proripis? inquit, Quem fugis? aut quis te nostris conplexibus arcet? — Ter conatus erat collo dare brachia circum, Ter frustra conprensa manus effugit imago''. Ὣς ἔφατ’· αὐτὰρ ἔγωγ’ ἔθελον φρεσὶ μερμηρίξας μητρὸς ἐμῆς ψυχὴν ἑλέειν κατατεθνηυίης. τρὶς μὲν ἐφωρμήθην, ἑλέειν τέ με θυμὸς ἀνώγει. τρὶς δέ μοι ἐκ χειρῶν σκιῇ εἴκελον ἢ καὶ ὀνείρῳ, ἔπτατ’· ἐμοὶ δ’ ἄχος ὀξὺ γενέσκετο κηρόθι μᾶλλον. </poem> (9) Sepultura Palinuri formata est de Patrocli sepultura. Haec incipit: <poem> Principio pinguem taedis et robore secto </poem> Illa sic: <poem> Οἱ δ’ ἴσαν ὑλοτόμους πελέκεας ἐν χερσὶν ἔχοντες. </poem> Et alibi: <poem> Ποίησαν δὲ πυρὴν ἑκατόμποδον ἔνθα καὶ ἔνθα. </poem> (10) Ipsa vero utriusque tumuli insignia quam paria? <poem> At pius Aeneas ingenti mole sepulchrum Inponit, suaque arma viro remumque tubamque Monte sub aerio, qui nunc Misenus ab illo Dicitur, aeternumque tenet per secula nomen''. Αὐτὰρ ἐπεὶ νεκρός τ’ ἐκάη καὶ τεύχεα νεκροῦ, [p407] τύμβον χεύαντες καὶ ἐπὶ στήλην ἐρύσαντες πήξαμεν ἀκροτάτῳ τύμβῳ εὐῆρες ἐρετμόν. (11) Tunc consanguineus Leti Sopor''. Ἔνθ’ Ὕπνῳ ξύμβλητο, κασιγνήτῳ Θανάτοιο. (12) Quod te per caeli iucundum lumen et auras Per genitorem oro, per spes surgentis Iuli, Eripe me his, invicte, malis, aut tu mihi terram Iniice, namque potes, portusque require Velinos''. (13) Νῦν δέ σε τῶν ὄπιθεν γουνάζομαι, οὐ παρεόντων, πρός τ’ ἀλόχου καὶ πατρὸς, ὅ σ’ ἔτρεφε τυτθὸν ἐόντα. Τηλεμάχου θ’ ὃν μοῦνον ἐνὶ μεγάροισιν ἔλειπες. οἶδα γὰρ, ὡς ἐνθένδε κιὼν δόμου ἐξ Ἀΐδαο, νῆσον ἐς Αἰαίην σχήσεις εὐεργέα νῆα. ἔνθα σ’ ἔπειτα, ἄναξ, κέλομαι μνήσασθαι ἐμεῖο, μή μ’ ἄκλαυστον ἄθαπτον ἰὼν ὄπιθεν καταλείπειν, νοσφισθεὶς, μή τοί τι θεῶν μήνιμα γένωμαι· ἀλλά με κακκῆαι σὺν τεύχεσιν, ὅσσα μοι ἐστὶν, σῆμά τέ μοι χεῦαι πολιῆς ἐπὶ θινὶ θαλάσσης, ἀνδρὸς δυστήνοιο, καὶ ἐσσομένοισι πυθέσθαι. ταῦτα τέ μοι τελέσαι, πῆξαί τ’ ἐπὶ τύμβῳ ἐρετμὸν, τῷ καὶ ζωὸς ἔρεσσον, ἐὼν μετ’ ἐμοῖς ἑτάροισιν. (14) Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum, Cernere erat: per tota novem cui iugera corpus Porrigitur, rostroque inmanis vultur obunco Inmortale iecur tondens fecundaque poenis Viscera rimaturque epulis habitatque sub alto Pectore nec fibris requies datur ulla renatis''. (15) Καὶ Τιτυὸν εἶδον, Γαίη ἐρικυδέος υἱὸν, [p408] κείμενον ἐν δαπέδῳ· ὁ δ’ ἐπ’ ἐννέα κεῖτο πέλεθρα· γῦπε δέ μιν ἑκάτερθε παρημένω ἦπαρ ἔκειρον, δέρτρον ἔσω δύνοντες· ὁ δ’ οὐκ ἀπαμύνετο χερσί· Λητὼ φὰρ εἵλκυσε, Διὸς κυδρὴν παράκοιτιν, Πυθώδ’ ἐρχομένην διὰ καλλιχόρου Πανοπῆος. (16) Non, mihi si linguae centum sint oraque centum, Ferrea vox, omnis scelerum conprendere formas, Omnia poenarum percurrere nomina possim''. Πληθὺν δ’ οὐκ ἂν ἐγὼ μυθήσομαι, οὐδ’ ὀνομήνω, οὐδ’ εἴ μοι δέκα μὲν γλῶσσαι δέκα δὲ στόματ’ εἶεν, φωνὴ δ’ ἄῤῥηκτος, χάλκεον δέ μοι ἦτορ ἐνείη. </poem> ===VIII.=== <poem> (1) Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum Vincla recusantum et sera sub nocte rudentum, Setigerique sues atque in praesepibus ursi Saevire ac formae magnorum ululare luporum: Quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis Induerat Circe in vultus ac terga ferarum''. Εὗρον δ’ ἐν βήσσῆσι τετυγμένα δώματα Κίρκης ξεστοῖσι λάεσσὶ, περισκέπτῳ ἐνὶ χώρῶ. ἀμφὶ δέ μιν λύκοι ἦσαν ὀρέστεροι ἠδὲ λέοντες, τοὺς αὐτὴ κατέθελξεν, ἐπεὶ κακὰ φάρμακ’ ἔδωκεν. (2) Quid petitis? quae causa rates aut cuius egentes Litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit? Sive errore viae seu tempestatibus acti, Qualia multa mari nautae patiuntur in alto''. Ἤ τι κατὰ πρῆξιν ἢ μαψιδίως ἀλάλησθε οἷά τε ληϊστῆρες ὑπεὶρ ἅλα, τοί γ’ ἀλόωνται ψυχὰς παρθέμενοι, κακὸν ἀλλοδαποῖσι φέροντες; (3) Ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni Cum sese e pastu referunt et longa canoros Dant per colla modos: sonat amnis et Asia longe Pulsa palus''. Τῶν δ’ ὥστ’ ὀρνίθων πετεηνῶν ἔθνεα πολλὰ, χηνῶν ἢ γεράνων ἢ κύκνων δουλιχοδείρων, Ἀσίῳ ἐν λειμῶνι Καϋστρίου ἀμφὶ ῥέεθρα, ἒνθα καὶ ἔνθα ποτῶνται ἀγαλλόμεναι πτερύγεσσι, κλαγγηδὸν προκαθιζόντων, σμαραγεῖ δέ τε λειμών. (4) Illa vel intactae segetis per summa volaret [p409]Gramina, nec teneras cursu laesisset aristas, Vel mare per medium fluctu suspensa tumenti Ferret iter, celeres nec tingeret aequore plantas''. Αἱ δ’ ὅτε μὲν σκιρτῷεν ἐπὶ ζείδωρον ἄρουραν, ἄκρον ἐπ’ ἀνθερίκων καρπὸν θέον οὐδὲ κατέκλων· ἀλλ’ ὅτε δὴ σκιρτῷεν ἐπ’ εὐρέα νῶτα θαλάσσης, ἄκρον ἐπὶ ῥηγμῖνος ἁλὸς πολιοῖο θέεσκον. (5) Vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus Perpetui tergo bovis et lustralibus extis. Postquam exempta fames, et amor conpressus edendi, Rex Evandrus ait''. Νώτοισι δ’ Αἴαντα διηνεκέεσσι γέραιρεν ἥρως Ἀτρείδης εὐρυκρείων Ἀγαμέμνων. Αὐτὰρ ἐπεὶ πόσιος καὶ ἐδητύος ἐξ ἔρον ἕντο, τοῖς ὁ γέρων πάμπρωτος ὑφαίνειν ἤρχετο μῆτιν. (6) Evandrum ex humili tecto lux suscitat alma, Et matutinus volucrum sub culmine cantus. Consurgit senior, tunicaque inducitur artus, Et Tyrrhena pedum circ''umdat vincula plantis. Tum lateri atque humeris Tegeaeum subligat ensem, Demissa ab laeva pantherae terga retorquens. Nec non et gemini custodes limine in ipso Praecedunt, gressumque canes comitantur herilem. (7) Ὤρνυτ’ ἂρ ἐξ εὐνῆφιν Ὀδυσσῆος φίλος υἱός εἵματα ἑσσάμενος· περὶ δὲ ξίφος ὀξὺ θέτ’ ὤμοις, Ποσσὶ δ’ ὑπὸ λιπαροῖσιν ἐδήσατο καλὰ πέδιλα. — Βῆ ῥ’ ἴμεν εἰς ἀγορήν· παλάμῆ δ’ ἔχε χάλκεον ἔγχος, οὐκ οἶος· ἅμα τῷγε κύνες πόδας ἀργοὶ ἕποντο. [p410] (8) O mihi praeteritos referat si Iuppiter annos, Qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa Stravi, scutorumque incendi victor acervos, Et regem hac Erimum dextra sub Tartara misi! Nascenti cui tris animas Feronia mater, Horrendum dictu, dederat, terna arma movenda; Ter leto sternendus erat: cui tunc tamen omnis Abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis''. (9) Αἴ γὰρ, Ζεῦ τε πάτερ καὶ ἀθηναίη καὶ Ἄπολλον. ἡβῷμ’ ὡς ὅτ’ ἐπ’ ὠκυρόῳ Κελάδοντι μάχοντο ἀγρόμενοι Πύλιοί τε καὶ Ἄρκαδες ἐγχεσίμωροι Φειᾶς πὰρ τείχεσσιν Ἰαρδάνου ἀμφὶ ῥέεθρα. — ἀλλ’ ἐμὲ θυμὸς ἀνῆκε πολυτλήμων πολεμίζειν θαρσεϊ ῷ· γενεῇ δὲ νεώτατος ἔσκον ἁπάντων· καὶ μαχόμην οἱ ἐγὼ, δῶκεν δέ μοι εὖχος Ἀθήνη. τὸν δὴ μήκιστον καὶ κάρτιστον κτάνον ἄνδρα· πολλὸς γάρ τις ἔκειτο παρῄορος ἔνθα καὶ ἔνθα. εἴθ’ ὣς ἠβώοιμι, βίη τέ μοι ἔμπεδος εἴη, τῷ κε τάχ’ ἀντήσειε μάχης κορυθαίολος Ἕκτωρ. (10) Qualis ubi oceani perfusus Lucifer unda, Quem Venus ante alios astrorum diligit ignes, Extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit''. Οἷος δ’ ἀστὴρ εἴσι μετ’ ἀστράσι νυκτὸς ἀμολγῷ, ἕσπερος, ὃς κάλλιστος ἐν οὐρανῷ ἵσταται ἀστήρ. (11) En perfecta mei promissa coniugis arte Munera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos Aut acrem dubites in proelia poscere Turnum. Dixit et amplexus nati Cytherea petivit, Arma sub adversa posuit radiantia quercu. Ille deae donis et tanto laetus honore Inpleri nequit, atque oculos per singula volvit, [p411]Miraturque, interque manus et brachia versat''. (12) Τύνη δ’ Ἡφαίστοιο πάρα κλυτὰ τεύχεα δέξο, καλὰ μάλ’ οἷ’ οὔπω τις ἀνὴρ ὤμοισι φόρησεν. Ὣς ἄρα φωνήσασα θεὰ κατὰ τεύχε’ ἔθηκεν πρόσθεν ἀχιλλῆος· τὰ δ’ ἀνέβραχε δαίδαλα πάντα. — Τέρπετο δ’ ἐν χείρεσσιν ἔχων θεοῦ ἀγλαὰ δῶρα. </poem> ===IX.=== <poem> (1) Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam Detulit in terras?'' Ἶρι θεὰ, τίς τ’ ἄρ σε θεῶν ἐμοὶ ἄγγελον ἧκεν; (2) — Nec solos tangit Atridas Iste dolor''. Ἦ μοῦνοι φιλέουσ’ ἀλόχους μερόπων ἀνθρώπων Ἀτρεῖδαι; (3) Sed vos, o lecti, ferro quis scindere vallum Adparat et mecum invadit trepidantia castra?'' Ὄρνυσθ', ἱππόδαμοι Τρῶες, ῥήγνυσθε δέ τείχος ἀργείων, καὶ νηυσὶν ἐνίετε θεσπιδαὲς πῦρ. (4) Quod superest, laeti bene gestis corpora rebus Procurate viri, et pugnam sperate parati''. Νῦν δ’ ἔρχεσθ’ ἐπὶ δεῖπνον, ἵνα συνάγωμεν Ἄρηα· εὖ μέν τις δόρυ θηξάσθω, εὖ δ’ ἄσπιδα θέσθω. (5) Sic ait inlacrimans: humero simul exuit ensem Auratum, mira quem fecerat arte Lycaon Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna. Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis Exuvias, galeam fidus permutat Aletes''. (6) Τυδείδῆ μὲν δῶκε μενεπτόλεμος Θρασυμήδης φάσγανον ἄμφηκες, τὸ δ’ ἑὸν παρὰ νηὶ λέλειπτο, καὶ σάκος· ἀμφὶ δέ οἱ κυνέην κεφαλῇσιν ἔθηκε ταυρείην ἄφαλόν τε καὶ ἄλλοφον, ἥτε καταῖτυξ κέκληται, ῥύεται δὲ κάρη θαλερῶν αἰζηῶν. Μηριόνης δ’ Ὀδυσῆϊ δίδου βιὸν ἠδὲ φαρέτρην καὶ ξίφος· ἀμφὶ δέ οἱ κυνέην κεφαλῇφιν ἔθηκε [p412] ῥινοῦ ποιητήν· πολέσιν δ’ ἔντοσθεν ἱμᾶσιν ἐντέτατο στερεῶς· ἔκτοσθε δὲ λευκοὶ ὀδόντες ἀργιόδοντος ὑὸς θαμέες ἔχον ἔνθα καὶ ἔνθα εὖ καὶ ἐπισταμένως· μέσση δ’ ἐνὶ πῖλος ἀρήρει. (7) Protinus armati incedunt, quos omnis euntes Primorum manus ad portas iuvenumque senumque Prosequitur votis, nec non et pulcher Iulus''. Τὼ δ’ ἐπεὶ οὖν ὅπλοισιν ἐνὶ δεινοῖσιν ἐδύτην, βάν ῥ’ ἰέναι, λιπέτην δὲ κατ’ αὐτόθι πάντας ἀρίστους. (8) Egressi superant fossas, noctisque per umbram Castra inimica petunt, multis tamen ante futuri Exitio: passim somno vinoque per herbam Corpora fusa vident, adrectos litore currus, Inter lora rotasque viros, simul arma iacere, Vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus: Euryale, audendum dextra, nunc ipsa vocat res. Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis A tergo possit, custodi et consule longe. Haec ego vasta dabo et recto te limite ducam''. (9) Τὼ δὲ βάτην προτέρω διά τ’ ἔντεα καὶ μέλαν αἶμα· αἶψα δ’ ἐπὶ Θρῆκῶν ἀνδρῶν τέλος ἷξον ἰόντες· οἱ δ’ εὗδον καμάτῳ ἀδηκότες· ἔντεα δέ σφιν καλὰ παρ’ αὐτοῖσιν χθονὶ κέκλιτο, εὖ κατὰ κόσμον, τριστοιχεί· παρὰ δέ σφιν ἑκάστῳ δίζυγες ἵπποι. Ῥῆσόν δ’ ἐν μέσῳ εὗδε, παρ’ αὐτὸν δ’ ὠκέες ἵπποι ἐξ ἐπιδιφριάδος πυμάτης ἱμᾶσι δέδεντο. τὸν δ’ Ὀδυσεὺς προπάροιθεν ἰδὼν Διομήδεϊ δεῖξεν· Οὗτός τοι, Διόμηδες, ἀνὴρ, οὗτοι δέ τοι ἵπποι, οὓς νῶϊν πίφαυσκε Δόλων, ὃν ἐπέφνομεν ἡμεῖς. ἀλλ’ ἄγε δὴ, πρόφερε κρατερὸν μένος· οὐδέ τί σε χρὴ ἑστάμεναι μέλεον σὺν τεύχεσιν· ἀλλὰ λύ’ ἵππους· ἠὲ σύ γ’ ἄνδρας ἔναιρε, μελήσουσιν δέ μοι ἵπποι. (10) Sed non auguriis poterat depellere pestem''. ἀλλ’ οὐκ οἰωνοῖσιν ἐρύσσατο Κῆρα μέλαιναν. (11) Et iam prima novo spargebat lumine terras [p413]Tithoni croceum linquens Aurora cubile''. Ἠὼς δ’ ἐκ λεχέων παρ’ ἀγαυοῦ Τιθωνοῖο ὤρνυθ’ ἵν’ ἀθανάτοισι φόως φέροι ἠδὲ βροτοῖσι. </poem> (12) Mater Euryali ad dirum nuntium, ut excussos de manibus radios et pensa demitteret, ut per muros et virorum agmina ululans et comam scissa decurreret, ut effunderet dolorem in lamentationum querelas, totum de Andromache sumpsit lamentante mortem mariti. <poem> (13) O vere Phrygiae, neque enim Phryges''. Ὦ πέπονες, κάκ’ ἐλέγχε, Ἀχαιΐδες, οὐκέτ’ Ἀχαιοί. (14) Quos alios muros aut quae iam moenia habetis? Unus homo et vestris, o cives, undique septus Aggeribus, tantas strages inpune per urbem Ediderit? iuvenum primos tot miserit Orco? Non infelicis patriae veterumque deorum Et magni Aeneae segnes miseretque pudetque?'' (15) Ὦ φίλοι ἥρωες Δαναοὶ, θεράποντες Ἄρηος, ἀνέρες ἔστε, φίλοι, μνήσασθε δὲ θούριδος ἀλκῆς! ἠέ τινάς φαμεν εἶναι ἀοσσητῆρας ὀπίσσω· ἠέ τι τεῖχος ἄρειον, ὅ κ’ ἀνδράσι λοιγὸν ἀμύναι· οὐ μέν τις σχεδόν ἐστι πόλις πύργοις ἀραρυῖα, ᾗ κ’ ἀπαμυναίμεσθ’ ἑτεραλκέα δῆμον ἔχοντες· ἀλλ’ ἐν γὰρ Τρώων πεδίῳ. </poem> ===X.=== <poem> (1) Tela manu iaciunt: quales sub nubibus atris Strymoniae dant signa grues, atque aethera tranant Cum sonitu, fugiuntque Notos clamore secundo''. Ἠΰτε περ κλαγγὴ γεράνων πέλει οὐρανόθι πρὸ, αἵτ’ ἐπεὶ οὖν χειμῶνα φύγον καὶ ἀθέσφατον ὄμβρον· (2) Ardet apex capiti, cristique ac vertice flamma [p414]Funditur, et vastos umbo vomit aureus ignes. Non secus ac liquida si quando nocte cometae Sanguinei lugubre rubent, aut Sirius ardor: Ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris Nascitur, et laevo contristat lumine caelum''. (3) Τὸν δ’ ὁ γέρων Πρίαμος πρῶτος ἴδεν ὀφθαλμοῖσιν παμφαίνονθ’ ὥστ’ ἀστέρ’ ἐπεσσύμεμον πεδίοιο, ὅς ῥά τ’ ὀπώρης εἴσιν, ἀρίζηλοι δέ οἱ αὐγαὶ φαίνονται πολλοῖσι μετ’ ἄστρασι νυκτὸς ἀμολγῷ. ὅντε κύν’ Ὠρίωνος ἐπίκλησιν καλέουσιν. λαμπρότατος μὲν ὅδ’ ἐστὶ, κακὸν δέ τε σῆμα τέτυκται. καί τε φέρει πολλὸν πυρετὸν δειλοῖσι βροτοῖσιν. ὣς τοῦ χαλκὸς ἔλαμπεν ἐπὶ στήθεσσι θέοντος. (4) Stat sua cuique dies: breve et inreparabile tempus Omnibus est vitae.'' — Fata vocant, metasque dati pervenit ad aevi''. Αἰνότατε Κρονίδη, ποῖον τὸν μῦθον ἔειπες· ἄνδρα θνητὸν ἐόντα, πάλαι πεπρωμένον αἴσῆ, ἄψ ἐθέλεις θανάτοιο δυσηχέος ἐξαναλῦσαι· — Μοῖραν δ’ οὔτινά φημι πεφυγμένον ἔμμεναι ἀνδρῶν, οὐ κακὸν, οὐδὲ μὲν ἐσθλὸν, ἐπὴν τὰ πρῶτα γένηται. (5) Per patrios manes, per spes surgentes Iuli, Te precor, hanc animam serves natoque patrique. Est domus alta: iacent penitus defossa talenta Caelati argenti: sunt auri pondera facti Infectique mihi. Non hic victoria Teucrum Vertitur, aut anima una dabit discrimina tanta. Dixerat. Aeneas contra cui talia reddit: Argenti atque auri memoras quae magna talenta Natis parce tuis. Belli commercia Turnus Sustulit ista prior, iam tum Pallante perempto. Hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus. Sic fatus galeam larva tenet, atque reflexa Cervice orantis capulo tenus abdidit ensem''. [p415] (6) Ζώγρει, Ἀτρέος υἱέ, σὺ δ’ ἄξια δέξαι ἄποινα· πολλὰ δ’ ἐν Ἀντιμάχοιο δόμοις κειμήλια κεῖται, χαλκός τε χρυσός τε πολύκμητός τε σίδηρος· τῶν κέν τοι χαρίσαιτο πατὴρ ἀπερείσι’ ἄποινα, εἰ νῶϊ ζωοὺς πεπύθοιτ’ ἐπὶ νηυσὶν Ἀχαιῶν. Ὡς τώγε κλαίοντε προσα ὑδήτην βασιλῇα μειλιχίοις ἐπέεσσιν· ἀμείλικτον δ’ ὄπ’ ἄκουσαν· Εἰ μὲν δὴ Ἀντιμάχοιο δαϊφρονος υἱέες ἐστόν, ὅς ποτ’ ἐνὶ Τρώων ἀγορῇ Μενέλαον ἄνωγεν, ἀγγελίην ἐλθόντα σὺν ἀντιθέῳ Ὀδυσσῆϊ, αὐθι κατακτεῖναι, μήδ’ ἐξέμεν ἂψ ἐς Ἀχαιούς· νῦν μὲν δὴ τοῦ πατρὸς ἀεικέα τίσετε λώβην. Ἦ, καὶ Πείσανδρον μὲν ἀφ’ ἵππων ὦσε χαμᾶζε, δουρὶ βαλὼν πρὸς στῇθος· ὁ δ’ ὓπτιος οὕδει ἐρείσθη Ἱππόλοχος δ’ ἀπόρουσε, τὸν αὖ χαμαὶ ἐξενάριξεν, χεῖρας ἀπὸ ξίφεϊ τμήξας, ἀπό τ’ αὐχένα κόψας· ὅλμον δ’ ὣς ἔσσευε κυλίνδεσθαι δι’ ὁμίλου. (7) Inpastus stabula alta leo ceu saepe peragrans, Suadet enim vesana fames, si forte fugacem Conspexit capream aut surgentem in cornua cervum, Gaudet hians inmane, comasque adrexit, et haeret Visceribus super accumbens lavit inproba taeter Ora cruor: Sic ruit in densos alacer Mezentius hostes''. (8) Ὥστε λέων ἐχάρη μεγάλῳ ἐπὶ σώματι κύρσας, εὑρὼν ἣ ἔλαφον κεραὸν ἓ ἄγριον αἶγα, πεινάων· μάλα γάρ τε κατεσθίει, εἴπερ ἂν αὐτὸν σεύωνται ταχέες τε κύνες, θαλεροί τ’ αἰζηοί· ὣς ἐχάρη Μενέλαος Ἀλέξανδρον θεοειδέα ὀφθαλμοῖσιν ἰδών· φάτο γὰρ τίσασθαι ἀλείτην. — (9) Βῆ ῥ’ ἴμεν, ὥστε λέων ὀρεσίτροφος, ὅστ’ ἐπιδευὴς δηρὸν ἔῆ κρειῶν, κέλεται δέ ἑ θυμὸς ἀγήνωρ μήλων πειρήσοντα καὶ ἐς πυκινὸν δόμον ἐλθεῖν. εἴπερ γάρ χ’ εὕρῆσι παρ’ αὐτόφι βώτορας ἅνδρας σὺν κυσὶ καὶ δούρεσσι φυλάσσοντας περὶ μῆλα, οὕ ῥά τ’ ἀπείρητος μέμονε σταθμοῖο δίεσθαι, [p416] ἀλλ’ ὅγ’ ἄρ’ ἣ ἥρπαξε μετάλμενος, ηἒ καὶ αὐτὸς ἕβλητ’ ἐν πρώτοισι θοῆς ἀπὸ χειρὸς ἄκοντι· ὥς ῥα τότ’ ἀντίθεον Σαρπηδόνα θυμὸς ἀνῆκε τεῖχος ἐπαϊξαι, διά τε ῥήχασθαι ἐπάλξεις. (10) Spargitur et tellus lacrimis, spargantur et arma''. Δεύοντο ψάμαθοι, δεύοντο δὲ τεύχεα φωτῶν δάκρυσι. (11) Cingitur ipse furens certatim in praelia Turnus: Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis Horrebat squamis, surasque incluserat auro, Tempora nudus adhuc, laterique accinxerat ensem: Fulgebatque alta decurrens aureus arce''. (12) Ὣς φάτο· Πάτροκλος δὲ κορύσσετο νώροπι χαλκῷ. κνημῖδας μὲν πρῶτα περὶ κνήμῆσιν ἔθηκε καλὰς, ἀργυρέοισιν ἐπισφυρίοις ἀραρυίας· δεύτερον αὖ θώρηκα περὶ στήθεσσιν ἔδυνε, ποικίλον ἀστερόεντα, ποδώκεος Αἰακίδαο· ἀμφὶ δ’ ἄρ’ ὤμοισιν βάλετο ξίφος ἀργυρόηλον, χάλκεον· αὐτὰρ ἔπειτα σάκος μέγα τε στιβαρόν τε· κρατὶ δ’ ἐπ’ ἰφθίμῳ κυνέην εὔτυκτον ἔθηκεν, ἵππουριν· δεινὸν δὲ λόφος καθύπερθεν ἀρήρει. (13) Purpureus veluti cum flos succisus aratro Languescit moriens, lassove papavera collo Demisere caput, pluvia cum forte gravantur.'' Μήκων δ’ ὡς ἑτέρωσε κάρη βάλεν, ἥτ’ ἐνὶ κήπῳ καρπῷ βριθομένη, νοτίῆσί τε εἰαρινῇσιν· ὣς ἑτέρωσ’ ἥμυσε κάρη πήληκι βαρυνθέν. </poem> ===XI.=== (1) Et haec quidem iudicio legentium relinquenda sunt, ut ipsi aestiment quid debeant de utriusque collatione sentire. Si [p417]tamen me consulas, non negabo nonnumquam Virgilium in transferendo densius excoluisse, ut in hoc loco: <poem> (2) Qualis apes aestate nova per florea rura Exercet sub sole labor, cum gentis adultos Educunt fetos, aut cum liquentia mella Stipant et dulci distendunt nectare cellas, Aut onera accipiunt venientum aut agmine facto Ignavum, fucos, pecus a praesepibus arcent. Fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.'' (3) Ἠΰτε ἔθνεα εἶσι μελισσάων ἀδινάων, πέτρης ἐκ γλαφυρῆς αἰεὶ νέον ἐρχομενάων· βοτρυδὸν δὲ πέτονται ἐπ’ ἄνθεσιν ειάρινοῖσιν, αἱ μέν τ’ ἔνθα ἅλις πεποτήαται, αἱ δέ τε ἔνθα· ὣς τῶν ἔθνεα πολλὰ νεῶν ἄπο καὶ κλισιάων ἠϊόνος προπάροιθε βαθείης ἐστιχόωντο ἰλαδὸν εἰς ἀγορήν· μετὰ δέ σφισιν Ὄσσα δεδήει. </poem> (4) Vides descriptas apes a Virgilio opifices, ab Homero vagas: alter discursum et solam volatus varietatem, alter exprimit nativae artis officium. (5) In his quoque versibus Maro extitit locupletior interpres: <poem> O socii, neque enim ignari sumus ante malorum, O passi graviora, dabit deus his quoque finem. Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantes Accestis scopulos, vos et Cyclopia saxa Experti: revocate animos, maestumque timorem Mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit. Per varios casus'', </poem> et reliqua. <poem> (6) Ὠ φίλοι, οὐ γάρ πώ τι κακῶν ἀδαήμονές εἰμεν· οὐ μὲν δὴ τόδε μεῖζον ἔπι κακὸν, ἢ ὅτε Κύκλωψ εἴλει ἐνὶ σπῆϊ γλαφυρῷ κρατερῇφι βίῆφι· ἀλλὰ καὶ ἔνθεν ἐμῇ ἀρετῇ βουλῇ τε νόῳ τε ἐκφύγομεν· καί που τῶνδε μνήσεσθαι ὀϊω. </poem> (7) Ulixes ad socios unam commemoravit aerumnam: hic ad sperandam [p418]praesentis mali absolutionem gemini casus hortatur eventu. Deinde ille obscurius dixit: <poem> — Καί που τῶνδε μνήσεσθαι ὀϊω, </poem> hic apertius: <poem> Forsan et haec olim meminisse iuvabit </poem> (8) Sed et hoc quod vester adiecit solatii fortioris est. Suos enim non tantum exemplo evadendi sed et spe futurae felicitatis animavit, per hos labores non solum sedes quietas sed et regna promittens. (9) Hos quoque versus inspicere libet: <poem> Ac veluti summis antiquam in montibus ornum Cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant Eruere agricolae certatim: illa usque minatur Et tremefacta comam concusso vertice nutat, Vulneribus donec paulatim evicta supremum Congemuit traxitque iugis avulsa ruinam''. Ἤριπε δ’ ὡς ὅτε τις δρῦς ἤριπεν ἢ ἀχερωϊς ἠὲ πίτυς βλωθρὴ, τήντ’ οὔρεσι τέκτονες ἄνδρες ἐξέταμον πελέκεσσι νεήκεσι νήϊον εἶναι. </poem> Magno cultu vester difficultatem abscidendae arboreae molis expressit, verum nullo negotio Homerica arbor absciditur. <poem> (10) Haud segnis strato surgit Palinurus et omnes Explorat ventos atque auribus aera captat: Sidera cuncta notat tacito labentia caelo, Arcturum Pliadasque Hyadas geminosque Triones, Armatumque auro circumspicit Orionem''. Αὐτὰρ ὁ πηδαλίῳ ἰθύνετο τεχνηέντως ἥμενος· οὐδέ οἱ ὕπνος ἐπὶ βλεφάροισιν ἔπιπτε Πληϊάδας τ’ ἐσορῶντι καὶ ὀψὲ δύοντα Βοώτην ἄρκτον θ’ ἦν καὶ ἅμαξαν ἐπίκλησιν καλέουσιν, ἥτ’ αὐτοῦ στρέφεται καὶ τ’ Ὠρίωνα δοκεύει. </poem> (11) Gubernator qui explorat caelum crebro reflectere cervicem debet [p419]captando de diversis caeli regionibus securitatem sereni. Hoc mire et velut coloribus Maro pinxit. Nam quia Arcturus iuxta septentrionem est, Taurus vero in quo Hyades sunt, sed et Orion, in regione austri sunt, crebram cervicis reflexionem in Palinuro sidera consulente descripsit. (12) Arcturum'', inquit: ecce intuetur partem septentrionis; deinde ''Pliadasque Hyadas'': ecce ad austrum flectitur; ''geminosque Triones'': rursus ad septentriones vertit aspectum; ''Armatumque auro circumspicit Orionem'': iterum se ad austrum reflectit. Sed et verbo ''circumspicit'' varietatem saepe se vicissim convertentis ostendit. (13) Homerus gubernatorem suum semel inducit intuentem Pliadas, quae in australi regione sunt, semel Booten et Arcton, quae sunt in septentrionali polo. <poem> (14) Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, Perfide, sed duris genuit te cautibus horrens Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres''. Νηλεές· οὐκ ἄρα σοί γε πατὴρ ἦν ἱππότα Πηλεὺς, οὐδὲ Θέτις μήτηρ· γλαυκὴ δέ σε τίκτε θάλασσα. </poem> (15) Plene Virgilius non partionem solam, sicut ille quem sequebatur, sed educationem quoque nutricationis tamquam belualem et asperam criminatus est. Addidit enim de suo: <poem> Hyrcanaeque admorunt ubera tigres </poem> quoniam videlicet in moribus inolescendis magnam fere partem nutricis ingenium et natura lactis tenet, quae infusa tenero et mixta parentum semini adhuc recenti ex hac gemina concretione [p420]unam indolem configurat. (16) Hinc est quod providentia naturae similitudinem natorum atque gignentium ex ipso quoque nutricatu praeparans fecit cum ipso partu alimoniae copiam nasci. Nam postquam sanguis ille opifex in penetralibus suis omne corpus effinxit atque aluit, adventante iam partus tempore idem ad corporis materni superna conscendens in naturam lactis albescit, ut recens natis idem sit altor qui fuerat fabricator. (17) Quamobrem non frustra creditum est, sicut valeat ad fingendas corporis atque animi similitudines vis et natura seminis, non secus ad eandem rem lactis quoque ingenia et proprietates valere. (18) Neque in hominibus id solum sed in pecudibus quoque animadversum. Nam si ovium lacte haedi aut caprarum agni forsitan alantur, constat ferme in his lanam duriorem, in illis capillum gigni teneriorem. (19) In arboribus etiam et frugibus ad earum indolem vel detrectandam vel augendam maior plerumque vis et potestas est aquarum atque terrarum quae alunt quam ipsius quod iacitur seminis; ac saepe videas laetam nitentemque arborem, si in locum alterum transferatur, suco terrae deterioris elanguisse. Ad criminandos igitur mores defuit Homero quod Virgilius adiecit. <poem> (20) Non tam praecipites biiugo certamine campum Corripuere, ruuntque effusi carcere currus: [p421]Nec sic inmissis aurigae undantia lora Concussere iugis, pronique in verbera pendent''. Οἱ δ’ ὣς ἐν πεδίῳ τετράοροι ἄρσενες ἵπποι, πάντες ἀφορμηθέντες ὑπὸ πληγῇσιν ἱμάσθλης, ὑψόσ’ ἀειρόμενοι ῥίμφα πρήσσουσι κέλευθα. </poem> (21) Graius poeta equorum tantum meminit flagro animante currentium, licet dici non possit elegantius quam quod adiecit ὑψόσ’ ἀειρόμενοι, quo expressit quantum natura dare poterat impetum cursus. (22) Verum Maro et currus de carcere ruentes et campos corripiendo praecipites mira celeritate descripsit, et accepto brevi semine de Homerico flagro pinxit aurigas concutientes lora undantia et pronos in verbera pendentes: nec ullam quadrigarum partem intactam reliquit, ut esset illi certaminis plena descriptio. <poem> (23) — Magno veluti cum flamma sonore Virgea suggeritur costis undantis aeni, Exsultantque aestu latices, furit intus aquae vis, Fumidus atque alte spumis exuberat amnis. Nec iam se capit unda: volat vapor ater ad auras''. Ὡς δὲ λέβης ζεῖ ἔνδον, ἐπειγόμενος πυρὶ πολλῷ, κνίσσῆ μελδόμενος ἁπαλοτρεφέος σιάλοιο, πάντοθεν ἀμβολάδην, ὑπὸ δὲ ξύλα κάγκανα κεῖται· ὣς τοῦ καλὰ ῥέεθρα πυρὶ φλέγετο, ζέε δ’ ὕδωρ. </poem> (24) Graeci versus aeni continent mentionem multo igne ebullientis: et totum ipsum locum haec verba ornant, πάντοθεν ἀμβολάδην. Nam scaturigines ex omni parte emergentes sic eleganter expressit. (25) In Latinis versibus tota rei pompa descripta est, sonus flammae, et pro hoc quod ille dixerat: πάντοθεν ἀμβολάδην, exultantes [p422]aestu latices et amnem fumidum exuberantem spumis atque intus furentem: unius enim verbi non reperiens similem dignitatem, conpensavit quod deerat copiae varietate descriptionis. Adiecit post omnia: <poem> Nec iam se capit unda </poem> quo expressit quod semper usu evenit suppositi nimietate caloris. Bene ergo se habet poeticae tubae cultus omnia quae in hac re eveniunt conprehendens. <poem> (26) Portam, quae ducis imperio commissa, recludunt Freti armis, ultroque invitant moenibus hostem. Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant, Armati ferro et cristis capita alta coruscis. Quales aeriae liquentia flumina circum, Sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum, Consurgunt geminae quercus intonsaque caelo Attollunt capita et sublimi vertice nutant''. (27) Τὼ μὲν ἄρα προπάροιθε πυλάων ὑψηλάων ἕστασαν, ὡς ὅτε τε δρύες οὔρεσιν ὑψικάρηνοι, αἵτ’ ἄνεμον μίμνουσι καὶ ὑετὸν ἤματα πάντα, ῥίζῆσιν μεγάλῆσι διηνεκέεσσ’ ἀραρυῖαι· ὣς ἄρα τὼ χείρεσσι πεποιθότες ἠδὲ βίῆφι μίμνον ἐπερχόμενον μέγαν ἄσιον, οὐδ’ ἐφέβοντο. </poem> (28) Graeci milites Polypoetes et Leonteus stant pro portis, et inmobiles Asium advenientem hostem velut fixae arbores opperiuntur. Hactenus est Graeca descriptio. (29) Verum Virgiliana Bitian et Pandarum portam ultro recludere facit oblaturos hosti quod per vota quaerebat, ut compos castrorum fieret, per hoc futuros in hostium potestate: et geminos heroas modo turres vocat modo describit [p423]luce cristarum coruscos: nec arborum, ut ille, similitudinem praetermisit, sed uberius eam pulchriusque descripsit. (30) Nec hoc negaverim cultius a Marone prolatum: <poem> Olli dura quies oculos et ferreus urguet Somnus: in aeternam clauduntur lumina noctem''. Ὣς ὁ μὲν ἔνθα πεσὼν κοιμήσατο χάλκεον ὕπνον. </poem> ===XII.=== (1) In aliquibus par paene splendor amborum est, uti: <poem> — Spargit rara ungula rores Sanguineos, mixtaque cruor calcatur arena''. — Αἵματι δ’ ἄξων νέρθεν ἅπας πεπάλακτο, καὶ ἄντυγες αἱ περὶ δίφρον, ἃς ἄρ’ ἀφ’ ἱππείων ὁπλέων ῥαθάμιγγες ἔβαλλον. (2) — Et luce coruscus ahena''. Αὐγὴ χαλκείη κορύθων ἀπὸ λαμπομενάων. (3) — Quaerit pars semina flammae''. Σπέρμα πυρὸς σώζων. (4) ''Indum sanguineo veluti violaverit ostro Si quis ebur''. Ὡς δ’ ὅτε τίς τ’ ἐλέφαντα γυνὴ φοίνικι μιήνῆ. (5) — Si tangere portus Infandum caput ac terris adnare necesse est: Et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret: At bello audacis populi vexatus et armis, Finibus extorris, conplexu avulsus Iuli, Auxilium inploret, videatque indigna suorum Funera: nec, cum se sub leges pacis iniquae Tradiderit, regno aut optata luce fruatur, Sed cadat ante diem mediaque inhumatus arena''. (6) Κλῦθι, Ποσείδαον γαιήοχε κυανοχαῖτα· εἰ ἐτεόν γε σός εἰμι, πατὴρ δ’ ἐμὸς εὔχεαι εἶναι, δὸς μὴ Ὀδυσσῆα πτολιπόρθιον οἴκαδ’ ἱκέσθαι, υἱὸν λαέρτεω, Ἰθάκῆ ἔνι οἰκι’ ἔχοντα. ἀλλ’ εἰ καὶ οἱ μοῖρα φίλους τ’ ἰδέειν καὶ ἰκέσθαι οἶκον ἐς ὑψόφορον, καὶ ἑὴν ἐς πατρίδα γαῖαν, [p424] ὀψὲ κακῶς ἔλθοι, ὀλέσας ἀπὸ πάντας ἑταίρους, νηὸς ἐπ’ ἀλλοτρίης, εὕροι δ’ ἐν πήματα οἴκῳ. (7) ''Proxima Circaeae raduntur litora terrae: Dives inaccessos ubi Solis filia lucos Adsiduo resonat cantu, tectisque superbis Urit odoratam nocturna in lumina cedrum, Arguto tenues percurrens pectine telas''. (8) Ἤϊεν, ὄφρα μέγα σπέος ἴκετο. τῷ ἔνι νύμφη ναῖεν ἐϋπλόκαμος, δεινὴ θεὸς, αὐδήεσσα. πῦρ μὲν ἐπ’ ἐσχαρόφιν μέγα καίετο, τηλόσε δ’ ὀδμὴ κέδρου τ’ εὐκεάτοιο θύου τ’ ἀνὰ νῆσον ὀδώδει, δαιομένων· ἡ δ’ ἔνδον ἀοιδιάουσ’ ὀπὶ καλῇ ἱστὸν ἐποιχομένη χρυσείῆ κερκίδ’ ὕφαινεν. (9) ''Maeonio regi quem serva Licymnia furtim Sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis''. Βουκολίων δ’ ἦν υἱὸς ἀγαυοῦ λαομέδοντος, πρεσβύτατος γενεῇ, σκότιον δέ ἑ γείνατο μήτηρ. (10) ''Ille autem expirans: Non me, quicumque es, inulto Victor nec longum laetabere: te quoque fata Prospectant paria, atque eadem mox arva tenebis. Ad quem subridens mixta Mezentius ira: Nunc morere: ast de me divum pater atque hominum rex''. (11) ἄλλο δέ τοι ἐρέω, σὺ δ’ ἐνὶ φρεσὶ βάλλεο σῇσιν, οὔ θὴν οὐδ’ αὐτὸς δηρὸν βέῆ, ἀλλά τοι ἤδη ἄγχι παρέστηκεν θάνατος καὶ μοῖρα κραταιὴ, [p425]χερσὶ δαμέντ’ ἀχιλῆος ἀμύμονος αἰακίδαο. </poem> et alibi: <poem> Τὸν καὶ τεθνηῶτα προσηύδα δῖος Ἀχιλλεὺς· Τέθναθι· κῆρα δ’ ἐγὼ τότε δέξομαι, ὁππότε κεν δὴ Ζεὺς ἐθέλῃ τελέσαι ἠδ’ ἀθάνατοι θεοὶ ἄλλοι. (12) ''Qualis, ubi aut leporem aut candenti corpore cygnum Sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis, Quaesitum aut matri multis balatibus agnum Martius a stabulis rapuit lupus: undique clamor Tollitur: invadunt et fossas aggere conplent''. (13) Οἴμησεν δὲ ἀλεὶς, ὥστ’ αἰετὸς ὑψιπετήεις ὅστ’ εἴσιν πεδίονδε διὰ νεφέων ἐρεβεννῶν ἀρπάξων ἢ ἄρν’ ἁπαλὴν ἢ πτῶκα λαγωόν· ὢς Ἕκτωρ οἴμησε τινάσσων φάσγανον ὀξύ. </poem> ===XIII.=== (1) Et quia non est erubescendum Virgilio si minorem se Homero vel ipse fateatur, dicam in quibus mihi visus sit gracilior auctore. <poem> (2) ''Tunc caput orantis nequicquam et multa parantis Dicere deturbat terrae, truncumque reliquit''. </poem> Hi duo versus de illo translati sunt: <poem> Φθέγγομένου δ’ ἄρα τοῦδε κάρη κονίῆσιν ἐμίχθη. </poem> Vide nimiam celeritatem salvo pondere: ad quam non potuit conatus Maronis accedere. (3) In curuli certamine Homerus alterum currum paululum antecentem et alterum paene coniunctum sequendo qua luce signavit? [p426]<poem> Πνοιῇ δ’ Εὐμήλοιο μετάφρενον ἠδέ καὶ ὤμους θέρμετ’· ἐπ’ αὐτῷ γὰρ κεφαλὰς καταθέντε πετέσθην· </poem> At iste: <poem>— Humescunt spumis flatuque sequentum''. </poem> (4) Mirabilior est celeritas consequentis priorem in cursu pedum apud eundem vatem: <poem> Ἴχνια ποσσὶν ἔτυπτε πάρος κόνιν ἀμφιχυθῆναι. </poem> Est autem huius versus hic sensus: Si per solum pulvereum forte curratur, ubi pes fuerit de terra a currente sublatus, vestigium sine dubio signatum videtur: et tamen celerius cogitatione pulvis qui ictu pedis fuerat excussus vestigio superfunditur. (5) Ait ergo divinus poeta ita proximum fuisse qui sequebatur, ut occuparet antecedentis vestigium antequam pulvis ei superfunderetur: at hic vester idem significare cupiens quid ait? <poem>— Calcemque terit iam calce Diores''. </poem> (6) Vide et in hoc Homeri cultum: <poem> Κεῖτ’ ἀποδοχμώσας πλατὺν αὐχένα. </poem> Iste ait: <poem> Cervicem inflexam posuit </poem> (7) Hos quoque versus, si videtur, conparemus: <poem> ἂρματα δ’ ἄλλοτε μὲν χθονὶ πίλνατο πουλυβοτείρῆ, ἄλλοτε δ’ ἀϊξασκε μετήορα. ''Iamque humiles, iamque elati sublime videntur Aera per tenerum ferri''. (8) Πασάων δ’ ὑπὲρ ἥγε κάρη ἔχει ἠδὲ μέτωπα. — Ingrediensque deas supereminet omnes''. [p427](9) Ὑμεῖς γὰρ θεαί ἐστε, πάρεστέ τε ἴστε τε πάντα. ''Et meministis enim, divae, et memorare potestis''. (10) ''Clamores simul horrendos ad sidera tollit: Qualis mugitus, fugit cum saucius aram Taurus et incertam excussit cervice securim''. Αὐτὰρ ὁ θυμὸν ἄϊσθε καὶ ἤρυγεν, ὡς ὅτε ταῦρος ἤρυγεν ἑλκόμενος Ἑλικώνιον ἀμφὶ ἄνακτα, κούρων ἑλκόντων· γάνυται δέ τε τοῖς Ἐνοσίχθων. </poem> (11) Inspecto hic utriusque filo quantam distantiam deprehendes? Sed nec hoc minus eleganter, quod de tauro ad sacrificium tracto loquens meminit et Apollinis: Ἑλικώνιον ἀμφὶ ἄνακτα. Sed et Neptuni meminit: Γάνυται δέ τε τοῖς Ἐνοσίχθων. His autem duobus praecipue rem divinam fieri tauro testis est ipse Virgilius: <poem> Taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo. (12) In segetem veluti cum flamma furentibus Austris Incidit, aut rapidus montano flumine torrens Sternit agros, sternit sata laeta boumque labores, Praecipitesque trahit silvas, stupet incscius alto Accipiens sonitum saxi de vertice pastor''. Ὡς δ’ ὅτε πῦρ ἀϊδηλον ἐν ἀξύλῳ ἐμπέσῆ ὕλῆ, πάντη τ’ εἰλυφόων ἄνεμος φέρει, οἱ δέ τε θάμνοι πρόῤῥιζοι πίπτουσιν ἐπειγόμενοι πυρὸς ὁρμῇ.— [p428](13) Θῦνε γὰρ ἀμπεδίον, ποταμῷ πλήθοντι ἐοικὼς χειμάῤῥῳ, ὅστ’ ὦκα ῥέων ἐκέδασσε γεφύρας· τὸν δ’ οὔτ’ ἄρ τε γέφυραι ἐεργμέναι ἰσχανόωσιν, οὔτ’ ἄρα ἕρκεα ἴσχει ἀλωάων ἐριθηλέων, ἐλθόντ’ ἐξαπίνης, ὅτ’ ἐπιβρίσῆ Διὸς ὄμβρος· πολλὰ δ’ ὑπ’ αὐτοῦ ἔργα κατήριπε κάλ’ αἰζηῶν· ὣς ὑπὸ Τυδείδῆ πυκιναὶ κλονέοντο φάλαγγες. </poem> (14) Et duas parabolas temeravit, ut unam faceret, trahens hinc ignem inde torrentem, et dignitatem neutrius inplevit. <poem> Adversi rupto ceu quondam turbine venti Confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois Eurus equis: stridunt silvae, saevitque tridenti Spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo''. Ὡς δ’ ἄνεμοι δύο πόντον ὀρίνετον ἰχθυόεντα, Βορέης καὶ ζέφυρος, τώ τε Θρῄκηθεν ἄητον, ἐλθόντ’ ἐξαπίνης· ἄμυδις δέ τε κῦμα κελαινὸν κορθύεται, πολλὸν δὲ παρὲξ ἅλα φῦκος ἔχευαν, </poem> (15) et alibi: <poem> Ὡς δ’ Εὖρός τε Νότος τ’ ἐριδαίνετον ἀλλήλοιϊν οὔρεος ἐν βήσσῆς, βαθέην πελεμιζέμεν ὕλην, φηγόν τε μελίην τε τανύφλοιόν τε κράνειαν, αἵτε πρὸς ἀλλήλας ἔβαλον τανυήκεας ὄξους ἠχῇ θεσπεσίῆ, πάταγος δέ τε ἀγνυμενάων· ὣς Τρῶες καὶ ἀχαιοὶ ἐπ’ ἀλλήλοισι θορόντες δῄουν, οὐδ’ ἕτεροι μνώοντ’ ὀλοοῖο φόβοιο. </poem> Idem et hic vitium quod superius incurrit de duabus Graecis parabolis unam dilucidius construendo. [p429]<poem> (16) ''Prosequitur surgens a puppi ventus euntes''. Ἡμῖν δ’ αὖ κατόπισθε νεὼς κυανοπρώροιο ἴκμενον οὖρον ἵει, πλησίστιον, ἐσθλὸν ἑταῖρον. </poem> Quod noster dixit κατόπισθε νεὼς, vester ait ''surgens a puppi'' satis decore: sed excellunt epitheta quae tot et sic apta vento noster inposuit. <poem> (17) ''Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro. Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro Prensa manu magna medio resupinus in antro Frangeret ad saxum''. ἀλλ’ ὅγ’ ἀναϊξας ἑτάροις ἐπὶ χεῖρας ἴαλλεν· σύν τε δύω μάρψας, ὥστε σκύλακας, ποτὶ γαίῆ κόπτ’· ἐκ δ’ ἐγκέφαλος χαμάδις ῥέε, δεῦε δὲ γαῖαν. τοὺς δὲ διαμελεϊστὶ ταμὼν ὡπλίσσατο δόρπον· ἤσθιε δ’ ὥστε λέων ὀρεσίτροφος, οὐδ’ ἀπέλειπεν ἔγκατά τε σάρκας τε καὶ ὀστέα μυελόεντα. ἡμεῖς δὲ κλαίοντες ἀνεσχέθομεν Διῒ χεῖρας. </poem> Narrationem facti nudam et brevem Maro posuit: contra Homerus πάθος miscuit, et dolore narrandi invidiam crudelitatis aequavit. <poem> (18) ''Hic et Aloidas geminos inmania vidi Corpora, qui manibus magnum rescindere caelum Adgressi superisque Iovem detrudere regnis''. Ὦτόν τ’ ἀντίθεον τηλέκλειτόν τ’ Ἐφιάλτην τοὺς δὴ μηκίστους θρέψε ζείδωρος ἄρουρα, καὶ πολὺ καλλίστους, μετά γε κλυτὸν Ὠρίωνα· ἐννέωροι γὰρ τοίγε καὶ ἐννεαπήχεες ἦσαν εὖρος, ἀτὰρ μῆκός γε γενέσθην ἐννεόργυιοι. οἵ ῥα καὶ ἀθανάτοισιν ἀπειλήτην ἐν Ὀλύμπῳ φυλόπιδα στήσειν πολυάϊκος πολέμοιο· Ὄσσαν ἐπ’ Οὐλύμπῳ μέμασαν θέμεν, αὐτὰρ ἐπ’ Ὄσσῆ Πήλιον εἰνοσίφυλλον, ἵν’ οὐρανὸς ἀμβατὸς εἴη. </poem> (19) Homerus magnitudinem corporum alto latoque dimensus est et [p430]verborum ambitu membra depinxit: vester ait ''inmania corpora'', nihilque ulterius adiecit, mensurarum nomina non ausus attingere. Ille de construendis montibus conatum insanae molitionis expressit: hic ''adgressos rescindere caelum'' dixisse contentus est. Postremo locum loco si conpares, pudendam invenies differentiam. <poem> (20) ''Fluctus uti primo coepit cum albescere ponto: Paulatim sese tollit mare et altius undas Erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo''. Ὡς δ’ ὅτ’ ἐν αἰγιαλῷ πολυηχέϊ κῦμα θαλάσσης ὄρνυτ’ ἐπασσύτερον ζεφύρου ὑποκινήσαντος· πόντῳ μὲν τὰ πρῶτα κορύσσεται, αὐτὰρ ἔπειτα χέρσῳ ῥηγνύμενον μεγάλα βρέμει, ἀμφὶ δέ τ’ ἄκρας κυρτὸν ἐὸν κορυφοῦται, ἀποπτύει δ’ ἁλὸς ἄχνην. </poem> (21) Ille cum marino motu et litoreos fluctus ab initio describit, hoc iste praetervolat. Deinde quod ait ille: Πόντῳ μὲν τὰ πρῶτα κορύσσεται, Maro ad hoc vertit: ''Paulatim sese tollit mare''. Ille fluctus incremento suo ait in sublime curvatos litoribus inlidi, et asperginem collectae sordis expuere, quod nulla expressius pictura signaret: vester mare a fundo ad aethera usque perducit. <poem> (22) ''Dixerat: idque ratum Stygii per flumina fratris, Per pice torrentes atraque voragine ripas Adnuit, et totum nutu tremefecit Olympum''. Ἦ, καὶ κυανέῆσιν ἐπ’ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων· ἀμβρόσιαι δ’ ἄρα χαῖται ἐπεῤῥώσαντο ἄνακτος, κρατὸς ἀπ’ ἀθανάτοιο· μέγαν δ’ ἐλέλιζεν Ὄλυμπον. — Καὶ τὸ κατειβόμενον Στυγὸς ὕδωρ, ὅστε μέγιστος ὅρχος δεινότατος τε πέλει μακάρεσσι θεοῖσιν. </poem> (23) Phidias, cum Iovem Olympium fingeret, interrogatus, de quo exemplo divinam mutuaretur effigiem, respondit archetypum Iovis in his se tribus Homeri versibus invenisse: [p431]<poem> Ἦ, καὶ κυανέῆσιν ἐπ’ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων· ἀμβρόσιαι δ’ ἄρα χαῖται ἐπεῤῥώσαντο ἄνακτος, κρατὸς ἀπ’ ἀθανάτοιο· μέγαν δ’ ἐλέλιζεν Ὄλυμπον. </poem> Nam de superciliis et crinibus totum se Iovis vultum collegisse. Quod utrumque videtis a Virgilio praetermissum. Sane concussum Olympum nutus maiestate non tacuit: iusiurandum vero ex alio Homeri loco sumpsit, ut translationis sterilitas hac adiectione conpensaretur. <poem> (24) ''Ora puer prima signans intonsa iuventa''. Πρῶτον ὑπηνήτῆ, τοῦπερ χαριεστάτη ἥβη. </poem> Praetermissa gratia incipientis pubertatis, τοῦπερ χαριεστάτη ἥβη, minus gratiam fecit Latinam descriptionem. <poem> (25) ''Ut fera, quae densa venantum septa corona Contra tela furit seseque haud nescia morti Iniicit et saltu supra venabula fertur''. Πηλείδης δ’ ἑτέρωθεν ἐναντίος ὦρτο, λέων ὣς σίντης, ὅν τε καὶ ἄνδρες ἀποκτάμεναι μεμάασιν ἀγρόμενοι, πᾶς δῆμος· ὁ δὲ πρῶτον μὲν ἀτίζων ἔρχεται, ἀλλ’ ὅτε κέν τις ἀρηϊθόων αἰζηῶν δουρὶ βάλη, ἐάλη τε χανὼν περί τ’ ἀφρὸς ὀδόντας γίγνεται, ἐν δέ τέ οἱ κραδίῆ στένει ἄλκιμον ἦτορ, οὐρῇ δὲ πλευρὰς τε καὶ ἰσχία ἀμφοτέρωθεν μαστίεται, ἑὲ δ’ αὐτὸν ἐποτρύνει μαχέεσθαι· γλαυκιόων δ’ ἰθὺς φέρεται μένει, ἤν τινα πέφνῆ ἀνδρῶν, ἢ αὐτὸς φθίεται πρώτῳ ἐν ὁμίλῳ· ὣς ἀχιλῆ’ ὤτρυνε μένος καὶ θυμὸς ἀγήνωρ ἀντίον ἐλθέμεναι μεγαλήτορος Αἰνείαο. </poem> (26) Videtis in angustum Latinam parabolam sic esse contractam, ut nihil possit esse ieiunius: Graecam contra et verborum et rerum copia pompam vera venationis inplesse. In tanta ergo differentia paene erubescendum est conparare. <poem> (27) ''Haud aliter Troianae acies aciesque Latinae Concurrunt: haeret pede pes, densusque viro vir.'' Ὣς ἄραρον κόρυθές τε καὶ ἀσπίδες ὀμφαλόεσσαι, [p432] ἀσπὶς ἄρ’ ἀσπίδ’ ἔρειδε, κόρυς κόρυν, ἀνέρα δ’ ἀνήρ. </poem> Quanta sit differentia utriusque loci lectori aestimandum relinquo. <poem> (28) ''Utque volans alte ruptum cum fulva draconem Fert aquila inplicuitque pedes atque unguibus haesit: Saucius at serpens sinuosa volumina versat, Adrectisque horret squamis et sibilat or Arduus insurgens: illa haud minus urguet obunco Luctantem rostro, simul aethera verberat alis.'' (29) Ὄρνις γάρ σφιν ἐπῆλθε περησέμεναι μεμαῶσιν, αἰετὸς ὑψιπέτης, ἐπ’ ἀριστερὰ λαὸν ἐέργων, φοινήεντα δράκοντα φέρων ὀνύχεσσι πέλωρον, ζωὸν ἔτ’ ἀσπαίροντα· καὶ οὔπω λήθετο χάρμης. κόψε γὰρ αὐτὸν ἔχοντα κατὰ στῆθος παρὰ δειρὴν ἰδνωθεὶς ὀπίσω· ὁ δ’ ἀπὸ ἕθεν ἧκε χαμᾶζε, ἀλγήσας ὀδυνῆσι, μέσῳ δ’ ἐνὶ χάββαλ’ ὁμίλῳ· αὐτὸς δὲ κλάγξας πέτετο πνοιῇς ἀνέμοιο. </poem> (30) Virgilius solam aquilae praedam refert, nec Homericae aquilae nomen advertit, quae et sinistra veniens vincentium prohibebat accessum et accepto a captivo serpente morsu praedam dolore deiecit, factoque tripudio sollistimo cum clamore dolorem testante praetervolat: quibus omnibus victoriae praevaricatio significabatur. [p433]His praetermissis, quae animam parabolae dabant, velut exanimum in Latinis versibus corpus remansit. <poem> (31) Parva metu primo, mox sese attollit in auras, Ingrediturque solo et caput inter nubila condit.'' Ἥτ’ ὀλίγη μὲν πρῶτα κορύσσεται, αὐτὰρ ἔπειτα οὐρανῷ ἐστήριζε κάρη καὶ ἐπὶ χθονὶ βαίνει. </poem> Homerus Ἕριν, hoc est contentionem, a parvo dixit incipere, et postea in incrementum ad caelum usque subcrescere. Hoc idem Maro de Fama dixit, sed incongrue. (32) Neque enim aequa sunt augmenta contentionis et famae, quia contentio, etsi usque ad mutuas vastationes ac bella processerit, adhuc contentio est, et manet ipsa quae crevit, fama vero cum in inmensum prodit, fama esse iam desinit, et fit notio rei iam cognitae. Quis enim iam famam vocet, cum res aliqua a terra in caelum nota sit? Deinde nec ipsam hyperbolen potuit aequare. Ille caelum dixit, hic auras et nubila. (33) Haec autem ratio fuit non aequandi omnia quae ab auctore transcripsit, quod in omni operis sui parte alicuius Homerici loci imitationem volebat inserere, nec tamen humanis viribus illam divinitatem ubique poterat aequare, ut in illo loco quem volo omnium nostrum iudicio in commune pensari. (34) Minerva Diomedi suo pugnanti dumtaxat flammarum addit ardorem, et inter hostium caedes fulgor capitis vel armorum pro milite minatur: <poem> Δαῖέ οἱ ἐκ κόρυθός τε καὶ ἀσπίδος ἀκάματον πῦρ. </poem> (35) Hoc miratus supra modum Virgilius inmodice est usus. Modo enim ita de Turno dicit: [p434] <poem> — Tremunt sub vertice cristae Sanguineae, clypeoque micantia fulmina mittunt'': </poem> modo idem ponit de Aenea: <poem> Ardet apex capiti, cristisque ac vertice flamma Funditur, et vastos umbo vomit aereus ignes''. </poem> Quod quam inportune sit positum hinc apparet quod necdum pugnabat Aeneas, sed tantum in navi veniens apparebat. (36) Alio loco: <poem> Cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram Sustinet Aetnaeos efflantem faucibus ignes.'' </poem> Quid, quod Aeneas recens adlatis armis a Vulcano et in terra positis miratur <poem> Terribilem cristis galeam flammasque vomentem? </poem> (37) Vultis aliam fruendi aviditatem videre? Loci huius, cuius supra meminimus, fulgore correptus, <poem> Ἦ, καὶ κυανέῆσιν ἐπ’ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων· ἀμβρόσιαι δ’ ἄρα χαῖται ἐπεῤῥώσαντο ἄνακτος, κρατὸς ἀπ’ ἀθανάτοιο· μέγαν δ’ ἐλέλιζεν Ὄλυμπον. </poem> sero voluit loquenti Iovi adsignare parem reverentiam. (38) Nam cum et in primo volumine et in quarto et in nono loquatur quaedam Iuppiter sine tumultu, denique post Iunonis et Veneris iurgium <poem> Infit. Eo dicente deum domus alta silescit, Et tremefacta solo tellus, silet arduus aether: Tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus'', </poem> tamquam non idem sit qui locutus sit paulo ante sine ullo mundi totius obsequio. (39) Similis inportunitas est in eiusdem Iovis lance, quam ex illo loco sumpsit: <poem> Καὶ τότε δὴ χρύσεια πατὴρ ἐτίτηνε τάλαντα. </poem> Nam cum iam de Turno praedixisset Iuno: [p435]<poem> Nunc iuvenem inparibus videre video concurrere fatis, Parcarumque dies et lux inimica propinquat'', </poem> manifestumque esset Turnum utique periturum, sero tamen <poem> Iuppiter ipse duas aequato examine lances Sustinet, et fata inponit diversa duorum''. </poem> (40) Sed haec et talia ignoscenda Virgilio, qui studii circa Homerum nimietate excedit modum. Et re vera non poterat non in aliquibus minor videri, qui per omnem poesim suam hoc uno est praecipue usus archetypo. Acriter enim in Homerum oculos intendit, ut aemularetur eius non modo magnitudinem sed et simplicitatem et praesentiam orationis et tacitam maiestatem. (41) Hinc diversarum inter heroas suos personarum varia magnificatio, hic deorum interpositio, hic auctoritas fabulosorum, hinc affectuum naturalis expressio, hinc monumentorum persecutio, hinc parabolarum exaggeratio, hinc torrentis orationis sonitus, hinc rerum singularum cum splendore fastigium. ===XIV.=== (1) Adeo autem Virgilio Homeri dulcis imitatio est, ut et in versibus vitia quae a nonnullis inperite reprehenduntur imitatus sit, eos dico quos Graeci vocant ἀκεφάλους λαγαροὺς ὑπερκαταληκτικούς, quos hic quoque Homericum stilum adprobans non refugit, (2) ut sunt apud ipsum ἀκέφαλοι: [p436]<poem> Arietat in portas,'' — ''Parietibus textum caecis iter'', et similia, </poem> (3) λαγαροὶ autem, qui in medio versu breves syllabas pro longis habent: <poem> — Et duros obice postes. Concilium ipse pater et magna incepta Latinus.'' </poem> (4) Ὑπερκαταληκτικοὶ syllaba longiores sunt: <poem>— Quin protinus omnia'', </poem> et: <poem>— Vulcano decoquit humorem'', </poem> et: <poem>— Spumas miscent argenti vivaque sulphura'', </poem> et: <poem>— Arbutus horrida''. </poem> (5) Sunt apud Homerum versus vulcis ac rasis similes et nihil differentes ab usu loquendi. Hos quoque tamquam heroice incomptos adamavit: <poem> Ἵππους δὲ ξανθὰς ἑκατὸν καὶ πεντήκοντα, πάσας θηλείας. ''Omnia vincit Amor, et nos cedamus Amori,'' — <BR [p437] ''Nudus in ignota, Palinure, iacebis harena.'' </poem> (6) Sunt amoenae repetitiones, quas non fugit: <poem> — Ἅτε παρθένος ἠϊθεός τε, παρθένος ἠϊθεός τ’ ὀαρίζετον ἀλλήλοιϊν. ''Pan etiam Arcadia mecum si iudice certet, Pan etiam Arcadia dicet se iudice victum.'' </poem> (7) Homerica quoque epitheta quantum sit ammiratus imitando confessus est: Μοιρηγενὲς ὀλβιόδαιμον, —Χαλκεοθωρήκων, ἀτὰρ ἀσπίδες ὀμφαλόεσσαι, —Θωρήκων τε νεοσμήκτων, —Κυανοχαῖτα Ποσειδάων, —Διὸς νεφεληγερέταο, —Οὔρεά τε σκιόεντα θάλασσά τε ἠχήεσσα, —Κύαμοι κυανόχροες, et mille talium vocabulorum, quibus velut sideribus micat divini carminis variata maiestas. (8) Ad haec a vestro respondetur: ''Malesuada fames'', — ''Auricomi rami'', — ''Centumgeminus Briareus''. Adde et ''fumiferam noctem'' et quicquid in singulis paene versibus diligens lector agnoscit. (9) Saepe Homerus inter narrandum velut ad aliquem dirigit orationem: <poem> Ἔνθ’ οὐκ ἂν βρίζοντα ἴδοις ἀγαμέμνονα δῖον, </poem> et: <poem> Φαίης κεν ζάκοτόν τινα ἔμμεναι, ἄφρονά θ’ αὕτως. </poem> (10) Nec hoc Virgilius praetermisit: <poem> Migrantes cernas totaque ex urbe ruentes </poem> [p438]et: <poem>— Totumque instructo Marte videres Fervere Leucaten,'' </poem> et: <poem>— Pelago credas innare revulsas Cycladas'', </poem> et: <poem>— Studio incassum videas gestire lavandi''. </poem> (11) Item divinus ille vates res vel paulo vel multo ante transactas oportune ad narrationis suae seriem revocat, ut et historicum stilum vitet non per ordinem digerendo quae gesta sunt, nec tamen praeteritorum nobis notitiam subtrahat. (12) Theben Asiae civitatem aliasque plurimas Achilles antequam irasceretur everterat: sed Homeri opus ab Achillis ira sumpsit exordium. Ne igitur ignoraremus quae prius gesta sunt, fit eorum tempestiva narratio: <poem> Ὠιχόμεθ’ ἐς Θήβην ἱερὴν πόλιν Ἠετίωνος, τὴν δὲ διεπράθομέν τε καὶ ἤγομεν ἐνθάδε πάντα, </poem> et alibi: <poem> Δώδεκα δὴ σὺν νηυσὶ πόλεις ἀλάπαξ’ ἀνθρώπων, πεζὸς δ’ ἕνδεκά φημι κατὰ Τροίην ἐρίβωλον. </poem> (13) Item, ne ignoraremus quo duce classis Graecorum ignotum sibi Troiae litus invenerit, cum de Calchante quereretur, ait: <poem> Καὶ νήεσσ’ ἡγήσατ’ ἀχαιῶν Ἴλιον εἴσω ἦν διὰ μαντοσύνην, τήν οἱ πόρε Φοῖβος Ἀπόλλων. </poem> Et ipse Calchas narrat omen quod Graecis navigantibus de serpente passerum populatore contigerit, ex quo denuntiatum est exercitum annos decem in hostico futurum. (14) Alio loco senex, id est referendis fabulis amica et loquax aetas, res refert vetustas: <poem> Ἤδη γάρ ποτ’ ἐγὼ καὶ ἀρείοσιν ἠέπερ ὑμῖν ἀνδράσιν ὡμίλησα, et reliqua, </poem> [p439]et alibi: <poem> Αἴθ’ ὣς ἡβώοιμι, βίη δέ μοι ἔμπεδος εἴη, et sequentia. </poem> (15) Virgilius omne hoc genus pulcherrime aemulatus est. <poem> Nam memini Hesionae visentem regna sororis Laomedontiaden Priamum'', </poem> et: <poem> Atque equidem memini Teucrum Sidona venire </poem> et: <poem> Qualis eram cum primam aciem Praeneste sub ipsa Stravi'', </poem> et de furto vel poena Caci tota narratio. (16) Nec vetustissima tacuit, quin et ipsa notitiae nostrae auctoris sui imitator ingereret: <poem> Namque ferunt luctu Cygnum Phaethontis amati </poem> et similia. ===XV.=== (1) Ubi vero enumerantur auxilia, quem Graeci catalogum vocant, eundem auctorem suum conatus imitari in nonnullis paululum a gravitate Homerica deviavit. (2) Primum quod Homerus praetermissis Athenis ac Lacedaemone vel ipsis Mycenis, unde erat rector exercitus, Boeotiam in catalogi sui capite locavit, non ob loci aliquam dignitatem, sed notissimum promuntorium ad exordium sibi enumerationis elegit, (3) unde progrediens modo mediterranea modo maritima iuncta describit, inde rursus ad utrumque situm cohaerentium locorum disciplina describentis velut iter agentis accedit, nec ullo saltu cohaerentiam regionum in libro suo hiare permittit, sed hoc viandi more procedens redit unde digressus est, et ita finitur quicquid enumeratio eius amplectitur: (4) contra Virgilius nullum in commemorandis regionibus ordinem servat, sed locorum seriem saltibus lacerat. Adducit primum Clusio [p440]et Cosis Massicum: Abas hunc sequitur manu Populoniae Ilvaeque comitatus: post hos Asilan miserunt Pisae, quae in quam longinqua sint Etruriae parte notius est quam ut annotandum sit: inde mox redit Caere et Pyrgos et Graviscas, loca urbi proxima, quibus ducem Asturem dedit: hinc rapit illum Cinirus ad Liguriam, Ocnus Mantuam. (5) Sed nec in catalogo auxiliorum Turni, si velis situm locorum mente percurrere, invenies illum continentiam regionum secutum. (6) Deinde Homerus omnes quos in catalogo enumerat etiam pugnantes vel prospera vel sinistra sorte commemorat: et, cum vult dicere occisos quos catalogo non inseruit, non hominis sed multitudinis nomen inducit: et quotiens multam necem significare vult, messem hominum factam dicit, nulli certum nomen facile extra catalogum vel addens in acie vel detrahens. (7) Sed Maro vester anxietatem huius observationis omisit. Nam et in catalogo nominatos praeterit in bello et alios nominat ante non dictos. Sub Massico duce ''mille manus iuvenum'' venisse dixit ''qui moenia Clusi'' <poem> Quique Cosas liquere </poem> deinde Turnus navi fugit, <poem> Qua rex Clusinis advectus Osinius oris </poem> [p441] quem Osinium numquam antea nominavit: et nunc ineptum est regem sub Massico militare. (8) Praeterea nec Massicus nec Osinius in bello penitus apparent: sed et illi quos dicit ''fortemque Gyam fortemque Serestum'', ''pulcher'' quoque ''Aquiculus'', et ''Mavortius Haemon'', et ''fortissimus Umbro'', et ''Virbius Hippolyti proles pulcherrima bello'', nullum locum inter pugnantium agmina vel gloriosa vel turpi commemoratione meruerunt. (9) Astur itemque Cupavo et Cinirus, insignes Cygni Phaethontisque fabulis, nullam pugnae operam praestant, cum Alesus et Sacrator ignotissimi pugnent, et Atinas ante non dictus. (10) Deinde in his quos nominat fit saepe apud ipsum incauta confusio. In nono: <poem>— Corinaeum sternit Asilas'', </poem> deinde in duodecimo Ebusum Corinaeus interficit: <poem> Obvius ambustum torrem Corinaeus ab ara Corripit et venienti Ebuso plagamque ferenti Occupat os.'' </poem> (11) Sic et Numam quem Nisus occidit postea Aeneas persequitur: <poem> Persequitur fortemque Numam. </poem> Camertem in decimo Aeneas sternit: at in duodecimo [p442] <poem> Iuturna formam adsimulata Camertae. </poem> (12) Chlorea in undecimo occidit Camilla, in duodecimo Turnus. Palinurus Iasides et Iapyx Iasides quaero an fratres sint. Hyrtacides est Hippocoon, et *Nisus, <poem> Hyrtacides *comitem Aeneae quem miserat Ida. </poem> (13) Sed potuerunt duo unum nomen habuisse. Ubi est illa in his casibus Homeri cautio? Apud quem cum duo Aiaces sint, modo dicit: Τελαμώνιος αἴας, modo: Ὀϊλῆος ταχὺς αἴας, item alibi: Ἶσον θυμὸν ἔχοντε ὁμώνυμοι: nec desinit quos iungit nomine insignibus separare, ne cogatur lector suspiciones de varietate appellationis agitare. Deinde in catalogo suo curavit Virgilius vitare fastidium, quod Homerus alia ratione non cavit eadem figura saepe repetita: <poem> [p443] Οἳ δ’ ἀσπληδόν’ ἔναιον, — Οἳ δ’ Εὔβοιαν ἔχον, — Οἳ τ’ ἄργος τ’ εἶχον Τίρυνθά τε, — Οἳ τ’ εἶχον κοιλὴν Λακεδαίμονα κατώεσσαν. </poem> (15) Hic autem variat, velut dedecus aut crimen vitans repetitionem: <poem> Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris'', — ''Filius huic iuxta Lausus'', — ''Post hoc insignem fama per gramina currum'', — ''Tum gemini fratres'', — ''Nec Praenestinae fundator'', — ''At Messapus equum domitor'', — ''Ecce Sabinorum prisco de sanguine'', — ''Hic Agamemnonius'', — ''Et te montosae'', — ''Quin et Marrubia venit de gente sacerdos'', — ''Ibat et Hippolyti proles.'' </poem> (16) Has copias fortasse putat aliquis divinae illi simplicitati praeferendas: sed nescio quo modo Homerum repetitio illa unice decet, et est genio antiqui poetae digna enumerationique conveniens, quod in loco, mera nomina relaturus, non incurvavit se neque minute torsit deducendo stilum per singulorum varietates, sed stat in consuetudine percensentium, tamquam per aciem dispositos enumerans, quod non aliis quam numerorum fit vocabulis. (17) Et tamen egregie, ubi oporteret, de nominibus ducum variat: <poem> Αὐτὰρ Φωκήων Σχεδίος καὶ Ἐπίστροφος ἦρχον, — Λοκρῶν δ’ ἡγεμόνευεν Ὀϊλῆος ταχὺς αἴας, — Νιρεὺς δ’ αὖ Σύμηθεν ἄγεν τρεῖς νῆας ἐϊσας. </poem> (18) Illam vero enumerationis congestionem apud Homerum Maro ammiratus ita expressit, ut paene eum dixerim elegantius transtulisse. <poem> Οἱ Κνωσσόν τ’ εἶχον Γόρτυνά τε τειχιόεσσαν, [p444]Λύκτον Μίλητόν τε καὶ ἀργινόεντα Λύκαστον Φαιστόν τε, et similia. </poem> (19) Ad quod exemplum illa Virgiliana sunt: <poem> Agmina densentur campis, Argivaque pubes Auruncaeque manus Rutuli veteresque Sicani, Stant Gauranae acies et picti scuta Labici: Qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici Litus arant Rutulosque exercent vomere colles Circaeumque iugum: quis Iuppiter Anxuris arvis Praesidet'', et cetera. </poem> ===XVI.=== (1) Uterque in catalogo suo post difficilium rerum vel nominum narrationem infert fabulam cum versibus amoenioribus, ut lectoris animus recreetur. Homerus inter enumeranda regionum et urbium nomina facit locum fabulis quae horrorem satietatis excludant: <poem> (2) Καὶ Πτελεὸν καὶ Ἕλος καὶ Δώριον· ἔνθά τε Μοῦσαι ἀντόμεναι, Θάμυριν τὸν Θρήϊκα παῦσαν ἀοιδῆς, Οἰχαλίηθεν ἰόντα, παρ’ Εὐρύτου Οἰχαλιῆος· στεῦτο γὰρ εὐχόμενος νικησέμεν, εἴπερ ἂν αὐταὶ Μοῦσαι ἀείδοιεν, κοῦραι Διὸς αἰγιόχοιο· αἱ δὲ χολωσάμεναι πηρὸν θέσαν, αὐτὰρ ἀοιδὴν θεσπεσίην ἀφέλοντο, καὶ ἐκλέλαθον κιθαριστύν, </poem> (3) et alibi: <poem> Τῶν μὲν Τληπόλεμος δουρικλυτὸς ἡγεμόνευεν, ὃν τέκεν ἀστυόχεια βίῆ Ἡρακληείῆ, τὴν ἄγετ’ ἐξ Ἐφύρης ποταμοῦ ἄπο Σελλήεντος, [p445]πέρσας ἄστεα πολλὰ Διοτρεφέων αἰζηῶν. Τληπόλεμος δ’ ἐπεὶ οὖν τράφ’ ἐνὶ μεγάρῳ εὐπήκτῶ, αὐτίκα πατρὸς ἑοῖο φίλον μήτωρα κατέκτα, </poem> (4) et reliqua, quibus protraxit iocunditatem. Virgilius in hoc secutus est auctorem in priore catalogo modo de Aventino modo de Hippolyto fabulatur: in secundo Cygnus ei fabula est. Et sic amoenitas intertexta fastidio narrationum medetur. (5) In omnibus vero Georgicorum libris hoc idem summa cum elegantia fecit. Nam post praecepta, quae natura res dura est, ut legentis animum vel auditum novaret, singulos libros acciti extrinsecus argumenti interpositione conclusit, primum de signis tempestatum, de laudatione rusticae vitae secundum, et tertius desinit in pestilentiam pecorum, quarti finis est de Orpheo et Aristaeo non otiosa narratio. Ita in omni opere Maronis Homerica lucet imitatio. (6) Homerus omnem poesim suam ita sententiis farsit ut singula eius ἀποφθέγματα vice proverbiorum in omnium ore fungantur, ut: <poem> ἀλλ’ οὔπως ἅμα πάντα θεοὶ δόσαν ἀνθρώποισι, — Χρὴ ξεῖνον παρέοντα φιλεῖν, ἐθέλοντα δὲ πέμπειν, — Μέτρον δ’ ἐπὶ πᾶσιν ἄριστον, — Οἱ πλέονες κακίους, — Δειλαί τοι δειλῶν γε καὶ ἐγγύαι ἐγγυάασθαι, — ἀφρὼν δ’ ὅς κ’ ἐθέλοι πρὸς κρείσσονας ἀντιφερίζειν, </poem> et alia plurima. (7) Nec haec apud Virgilium frustra desideraveris: [p446] <poem>— Non omnia possumus omnes'', — ''Omnia vincit Amor'', — — Labor omnia vincit Inprobus'', — ''Usque adeone mori miserum est?'' — ''Stat sua cuique dies'', — — Dolus an virtus, quis in hoste requirit?'' — ''Et quid quaeque ferat regio et quid quaeque recuset'', — ''Auri sacra fames'', </poem> et, ne obtundam nota referendo, mille sententiarum talium aut in ore sunt singulorum aut obviae intentioni legentis occurrunt. (8) In nonnullis ab Homerica secta haud scio casune an sponte desciscit. Fortunam Homerus nescire maluit, et soli decreto, quam μοῖραν vocat, omnia regenda committit, adeo ut hoc vocabulum τύχη in nulla parte Homerici voluminis nominetur. Contra Virgilius non solum novit et meminit, sed omnipotentiam quoque eidem tribuit, quam et philosophi qui eam nominant nihil sua vi posse sed decreti sive providentiae ministram esse voluerunt. (9) Et in fabulis seu in historiis nonnumquam idem facit. Aegaeon apud Homerum auxilio est Iovi: hunc contra Iovem armant versus Maronis. [p447]Eumedes Dolonis proles bello praeclara, animo manibusque parentem refert, cum apud Homerum Dolon inbellis sit. (10) Nullam commemorationem de iudicio Paridis Homerus admittit. Idem vates Ganymedem non ut Iunonis pellicem a Iove raptum sed Iovialium poculorum ministrum in caelum a dis ascitum refert, velut θεοπρεπῶς. (11) Virgilius tantam deam, quod cuivis de honestis feminae deforme est, velut specie victam Paride iudicante doluisse et propter Catamiti pellicatum totam gentem eius vexasse commemorat. (12) Interdum sic auctorem suum dissimulanter imitatur, ut loci inde descripti solam dispositionem mutet, et faciat velut aliud videri. (13) Homerus ingenti spiritu ex perturbatione terrae ipsum Ditem patrem territum prosilire et exclamare quodammodo facit: <poem> Ἔδδεισεν δ’ ὑπένερθεν ἄναξ ἐνέρων Ἀϊδωνεύς· [p448]δείσας δ’ ἐκ θρόνου ὰλτο καὶ ἴαχε, μή οἱ ὕπερθε γαῖαν ἀναῤῥήξειε Ποσειδάων ἐνοσίχθων, οἰκία δὲ θνητοῖσι καὶ ἀθανάτοισι φανείη σμερδαλέ’, εὐρώεντα, τάτε στυγέουσι θεοί περ. </poem> (14) Hoc Maro non narrationis sed parabolae loco posuit, ut aliud esse videretur: <poem> Non secus ac si qua penitus vi terra dehiscens Infernas reseret sedes et regna recludat Pallida, dis invisa, superque inmane barathrum Cernatur, trepident inmisso lumine Manes.'' </poem> Hoc quoque dissimulando surripuit. Nam cum ille dixisset deos sine labore vivere, θεοὶ ῥεῖα ζώοντες, hoc idem dixit occultissime: <poem> Di Iovis in tectis casum miserantur inanem Amborum et tantos mortalibus esse labores'', </poem> quibus ipsi scilicet carent. ===XVII.=== (1) Quid Virgilio contulerit Homerus, hinc maxime liquet quod, ubi rerum necessitas exegit a Marone dispositionem inchoandi belli, quam non habuit Homerus (quippe qui Achillis iram exordium sibi fecerit, quae decimo demum belli anno contigit), laboravit ad rei novae partum. (2) Cervum fortuito saucium fecit causam tumultus. Sed ubi vidit hoc leve nimisque puerile, dolorem auxit agrestium, ut impetus eorum sufficeret ad bellum. Sed nec servos Latini, et maxime stabulo regio curantes atque ideo quid foederis cum Troianis Latinus icerit ex muneribus equorum et currus iugalis non ignorantes, bellum generis domini oportebat inferre. (3) Quid igitur? Deorum maxima deducitur e [p449]caelo, et maxima Furiarum de Tartaris asciscitur: sparguntur angues velut in scena parturientes furorem: regina non solum de penetralibus reverentiae matronalis educitur, sed et per urbem mediam cogitur facere discursus: nec hoc contenta silvas petit accitis reliquis matribus in societatem furoris. Bacchatur chorus quondam pudicus, et orgia insana celebrantur. (4) Quid plura? Maluissem Maronem et in hac parte apud auctorem suum vel apud quemlibet Graecorum alium quod sequeretur habuisse. ''Alium'' non frustra dixi, quia non de unius racemis vindemiam sibi fecit, sed bene in rem suam vertit quicquid ubicunque invenit imitandum, adeo ut de Argonauticarum quarto, quorum scriptor est Apollonius, librum Aeneidos suae quartum totum paene formaverit ad Didonem vel Aenean amatoriam incontinentiam Medeae circa Iasonem transferendo. (5) Quod ita elegantius auctore digessit, ut fabula lascivientis Didonis, quam falsam novit universitas, per tot tamen secula speciam veritatis optineat, et ita pro vero per ora omnium volitet, ut pictores fictoresque et qui figmentis liciorum contextas imitantur effigies hac materia vel maxime in efficiendis [p450]simulachris tamquam unico argumento decoris utantur, nec minus histrionum perpetuis et gestibus et cantibus celebrentur. (6) Tantum valuit pulchritudo narrandi, ut omnes Phoenissae castitatis conscii, nec ignari manum sibi iniecisse reginam, ne pateretur damnum pudoris, conniveant tamen fabulae, et intra conscientiam veri fidem frementes malint pro vero celebrari quod pectoribus humanis dulcedo fingentis infudit. (7) Videamus utrum attigerit et Pindarum, quem Flaccus imitationi inaccessum fatetur: et minuta quidem atque rorantia quae inde subtraxit relinquo, unum vero locum, quem temptavit ex integro paene transcribere, [p451]volo communicare vobiscum, quia dignus est ut eum velimus altius intueri. (8) Cum Pindari carmen quod de natura atque flagrantia montis Aetnae conpositum est aemulari vellet, eiusmodi sententias et verba molitus est, ut Pindaro quoque ipso, qui nimis opima et pingui facundia existimatus est, insolentior hoc quidem in loco tumidiorque sit. Atque uti vosmet ipsos eius quod dico arbitros faciam, carmen Pindari quod est super monte Aetna, quantulum mihi est memoriae, dicam: <poem> (9) Τᾶς ἐρεύγονται μὲν ἀπλά- τοῦ πυρὸς ἄγνόταται ἐκ μυχῶν παγαί· ποταμοὶ δ’ ἁμέραισι μὲν προχέοντι ῥόον καπνοῦ αἴθων’· ἀλλ’ ἐν ὄρφναισι πέτρας φοίνισσα κυλινδομένα φλὸξ ἐς βαθεῖ- ἂν φέρει πόντου πλάκα σὺν πατάγῳ. κεῖνο δ’ Ἀφαίστοιο κρουνοὺς ἑρπετὸν δεινοτάτους ἀναπέμ- πει, τέρας μὲν θαυμάσιον προσιδέ- σθαι, θαῦμα δὲ καὶ παρεόν- των ἀκοῦσαι. </poem> (10) Audite nunc Virgilii versus, ut inchoasse eum verius quam perfecisse dicatis: [p452]<poem> Portus ab accessu ventorum inmotus et ingens Ipse: sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis, Interdumque atram prorumpit ad aethera nubem, Turbine fumantem piceo et candente favilla, Adtollitque globos flammarum et sidera lambit. Interdum scopulos avulsaque viscera montis Erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras Cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.'' </poem> (11) In principio Pindarus veritati obsecutus dixit, quod res erat quodque illic oculis deprehenditur, interdiu fumar Aetnam, noctu flammigare. Virgilius autem, dum in strepitu sonituque verborum conquirendo laborat, utrumque tempus nulla discretione facta confudit. (12) Atque ille Graecus quidem fontes imitus ignis eructare in et fluere amnes fumi et flammarum fulva et tortuosa volumina in plagas maris ferre, quasi quosdam igneos angues, luculente dixit. At hic vester ''atram nubem turbine piceo et favilla fumante'' ῥόον καπνοῦ αἴθωνα interpretari volens crasse et inmodice congessit, ''globos'' atque ''flammarum'', quod ille κρουνοὺς dixerat, duriter posuit et ἀκύρως. (13) Hoc vero vel inenarrabile est quod ''nubem atram fumare'' dixi ''turbine piceo et favilla candente''. Non enim fumare solent neque atra esse quae sunt candentia, nisi forte ''candente'' dixit pervulgate et inproprie pro ferventi, non pro [p453]relucenti: nam ''candens'' scilicet a candore dictum, non a calore. (14) Quod autem ''scopulos eructari et erigi'' eosdemque ipsos statim ''liquefieri'' et ''gemere'' atque ''glomerari sub auras'' dixit, hoc nec a Pindaro scriptum nec umquam fando auditum, et omnium quae monstra dicuntur monstruosissimum est. (15) Postremo Graiae linguae quam se libenter addixerit de crebris quae usurpat vocabulis aestimate: <poem> Dius Ulixes, — spelaea ferarum, — daedala tecta, Rhodopeiae arces, Altaque Panchaea'', . . . ''Atque Getae atque Hebrus et Actias Orithyia'', </poem> et: <poem> (16) ''Thyas, ubi audito stimulant trieterica Baccho Orgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron'', </poem> et: <poem> Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae </poem> et: <poem> Ferte simul Faunique pedem Dryadesque puellae </poem> et: <poem> Hinc atque hinc glomerantur Oreades'', — </poem> et: <poem> Pars pedibus plaudunt choreas'', — </poem> et: <poem> (17) — Milesia vellera nymphae Carpebant hyali saturo fucata colore, Drymoque Xanthoque Ligeaque Phyllodoceque, Nisaee Spioque Thaliaque Cymodoceque'', </poem> [p454]et: <poem> Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytaninque </poem> et: <poem> Amphion Dircaeus in Actaeo Aracintho </poem> et: <poem>— Senior Glauci chorus Inousque Palaemon''. </poem> (18) Versus est Parthenii, quo grammatico in Graecis Virgilius usus est: <poem> Γλαύκῳ καὶ Νηρῆϊ, καὶ Ινῶῳ Μελικέρτῆ. </poem> [p455]Hic ait: <poem> Glauco et Panopeae et Inoo Melicertae </poem> Et: '' Tritonesque citi'', et: ''Inmania cete '' (19) Adeo autem et declinationibus Graecis delectatur, ut ''Mnesthea'' dixerit pro ''Mnestheum'', sicut ipse alibi: <poem>— Nec fratre Mnestheo'', </poem> et pro ''Orpheo'' dicere maluerit ''Orphi'' Graece declinando, ut: <poem> Orphi Calliopea, Lino formosus Apollo </poem> et: <poem> Vidimus, o cives, Diomede </poem> ut talium nominum accusativus Graecus est in ''e'' desinens. Nam si quis eum putat Latine dixisse ''Diomeden'', sanitas metri in versu desiderabitur. (20) Denique omnia carmina sua Graece maluit inscribere, ''Bucolica Georgica Aeneis'', cuius nominis figuratio a regula Latinitatis aliena est. ===XVIII.=== (1) Sed de his hactenus: quorum plura omnibus, aliqua nonnullis Romanorum nota sunt. Ad illa venio quae de Graecarum litterarum penetralibus eruta nullis cognita sunt nisi qui Graecam doctrinam diligenter hauserunt. Fuit enim hic poeta ut scrupulose et anxie ita dissimulanter et quasi clanculo doctus, ut multa transtulerit quae unde translata sint difficile sit cognitu. (2) In exordio Georgicorum posuit hos versus: <poem> Liber et alma Ceres, vestro si munere tellus Chaoniam pingui glandem mutavit arista, Poculaque inventis Acheloia miscuit uvis.'' </poem> (3) Nihil in his versibus grammaticorum cohors discipulis suis amplius [p456]tradit nisi illud, opera Cereris effectum ut homines ab antiquo victu desisterent et frumento pro glandibus uterentur, Liberum vero vitis repertorem praestitisse humano potui vinum cui aqua admisceretur. Cur autem Acheloum amnem potissimum Virgilius, cum aquam vellet intellegi, nominarit, nemo vel quaerit vel omnino subesse aliquid eruditius suspicatur. (4) Nos id altius scrutati animadvertimus doctum poetam antiquissimorum Graecorum more, sicut docebit auctoritas, elocutum: apud quos proprie in aquae significatione ponebatur Achelous. Neque id frustra: nam causa quoque eius rei cum cura relata est. Sed priusquam causam propono, illud antiquo poeta teste monstrabo, hunc morem loquendi pervagatum fuisse, ut Acheloum pro quavis aqua dicerent. (5) Aristophanes vetus comicus in comoedia Cocalo sic ait: <poem> — Ἤμουν ἄγριον βάρος, ἤτειρεν γάρ τοί μ’ οἶνος, οἷς πόμα μίξας Ἀχελῶῳ. </poem> [p457] ''Gravabar'', inquit, ''vino cui aqua non fuisset admixta'', id est mero. (6) Cur autem sic loqui soliti sint, Ephorus notissimus scriptor Historiarum libro secundo ostendit his verbis: Τοῖς μέν οὒν ἄλλοις ποταμοῖς οἱ πλησιόχωροι μόνοι θύουσιν· τὸν δὲ Ἀχελῷον μόνον πάντας ἀνθρώπους συμβέβηκεν τιμᾶν, οὐ τοῖς κοινοῖς ὀνόμασιν ἀντὶ τῶν ἰδίων, τοῦ Ἀχελῴου τὴν ἰδίαν ἐπωνυμίαν ἐπὶ τὸ κοινὸν μεταφέροντας. (7) Τὸ μὲν γὰρ ὕδωρ ὅλως, ὅπερ ἐστὶ κοινὸν ὅνομα, ἀπὸ τῆς ἰδίας ἐκείνου προσηγορίας Ἀχελῷον καλοῦμεν, τῶν δὲ ἄλλων ὀνομάτων τὰ κοινὰ πολλάκις ἀντὶ τῶν ἰδίων ὀνομάζομεν, τοὺς μὲν ἀθηναίους Ἕλληνας, τοὺς δὲ Λακεδαιμονίους Πελοποννησίους ἀποκαλοῦντες. Τούτου δὲ τοῦ ἀπορήματος οὐδὲν ἔχομεν αἰτιώτατον εἰπεῖν ἢ τοὺς ἐκ Δωδώνης χρησμοῦς· (8) σχεδὸν γὰρ ἐν ἅπασιν αὐτοῖς προστάττειν ὁ θεὸς εἴωθεν Ἀχελώῳ θύειν, ὥστε πολλοὶ, νομίζοντες οὐ τὸν ποταμὸν τὸν διὰ τῆς ἀκαρνανίας ῥέοντα ἀλλὰ τὸ σύνολον ὕδωρ Ἀχελῷον ὑπὸ τοῦ χρησμοῦ καλεῖσθαι, μιμοῦνται τὰς τοῦ θεοῦ προσηγορίας. Σημεῖον δὲ, ὅτι πρὸς τὸ θεῖον ἀναφέροντες οὕτω λέγειν εἰώθαμεν· μάλιστα γὰρ τὸ ὕδωρ Ἀχελῷον προσαγορεύομεν ἐν τοῖς ὅρχοις καὶ ἐν ταῖς εὐχαῖς καὶ ἐν ταῖς θυσίαις, ἅπερ πάντα περὶ τοὺς θεούς. (9) Potestne lucidius ostendi Acheloum Graecis veteribus pro quacumque aqua dici solitum? Unde doctissime Virgilius ait vinum Acheloo Liberum patrem miscuisse. Ad quam rem etsi satis testium est, cum Aristophanis comici et Ephori historici verba prodiderimus, tamen ultra progrediemur. Didymus enim, grammaticorum omnium facile eruditissimus, posita causa quam superius Ephorus dixit alteram quoque adiecit his verbis: (10) ἄμεινον δὲ ἐκεῖνο λέγειν, ὅτι διὰ τὸ πάντων τῶν ποταμῶν πρεσβύτατον εἶναι Ἀχελῷον τιμὴν ἀπονέμοντας αὐτῷ τοὺς ἀνθρώπους πάντα ἁπλῶς τὰ νάματα τῷ ἐκείνου ὀνόματι προσαγορεύειν· ὁ γοῦν Ἀγησιλαος διὰ τῆς πρώτης ἱστορίας δεδήλωκεν [p458]ὅτι Ἀχελῷος πάντων τῶν ποταμῶν πρεσβύτατος. Ἔφη γὰρ· Ὠκεανὸς δὲ γαμεῖ Τηθὺν, ἑαυτοῦ ἀδελφήν· τῶν δὲ γίνονται τρισχίλιοι ποταμοί· Ἀχελῷος δὲ αὐτῶ, πρεσβύτατος, καὶ τετίμηται μάλιστα. (11) Licet abunde ista sufficiant ad probationem moris antiqui quo ita loquendi usus fuit ut Achelous commune omnis aquae nomen haberetur, tamen his quoque etiam Euripidis nobilissimi tragoediarum scriptoris addetur auctoritas, quam idem Didymus grammaticus in his libris quos Τραγῳδουμένης λέζεως scripsit posuit his verbis: (12) Ἀχελῷον πᾶν ὕδωρ Εὐριπίδης φησὶν ἐν Ὑψιπύλῆ. Λέγων γὰρ περὶ ὕδατος ὅντος σφόδρα πόῤῥω τῆς Ἀκαρνανίας, ἐν ᾗ ἐστιν ὁ ποταμὸς Ἀχελῷος, φησιν· <poem> Δείξω μὲν ἀργείοισιν Ἀχελῷου ῥόον. </poem> (13) Sunt in libro septimo illi versus quibus Hernici populi et eorum nobilissima, ut tunc erat, civitas Anagnia enumerantur: <poem> — Quos dives Anagnia pascit, Quos, Amasene pater: non illis omnibus arma, Nec clypei currusve sonant: pars maxima glandes Liventis plumbi spargit, pars spicula gestat Bina manu: fulvosque lupi de pelle galeros Tegmen habent capiti: vestigia nuda sinistri Instituere pedis: crudus tegit altera pero.'' </poem> (14) Hunc morem in Italia fuisse, ut uno pede calceato altero nudo iretur ad bellum, nusquam adhuc, quod sciam, repperi: sed eam Graecorum nonnullis consuetudinem fuisse locupleti auctore iam palam faciam. (15) In qua quidem re mirari est poetae huius occultissimam [p459]diligentiam: qui cum legisset Hernicos, quorum est Anagnia, a Pelasgis oriundos, appellatosque ita a Pelasgo quodam duce suo qui Hernicus nominabatur, morem quem de Aetolia legerat Hernicis adsignavit, qui sunt vetus colonia Pelasgorum. (16) Et Hernicum quidem hominem Pelasgum ducem Hernicis fuisse Iulius Hyginus in libro secundo Urbium non paucis verbis probat. Morem vero Aetolis fuisse uno tantummodo pede calceato in bellum ire ostendit clarissimus scriptor Euripides tragicus, in cuius tragoedia quae Meleager inscribitur nuntius inducitur describens quo quisque habitu fuerit ex ducibus qui ad aprum capiendum convenerant. (17) In eo hi versus sunt: <poem> Τελαὼν δὲ χρυσοῦν αἰετὸν πέλτης ἔπι πρόβλημα θηρὸς, βότρυσι δ’ ἔστεψεν κάρα, Σαλαμῖνα κοσμῶν πατρίδα τὴν εὐάμπελον. Κύπριδος δὲ μίσημ’ ἀρκὰς Ἀταλάντη κύνας καὶ τόξ’ ἔχουσα, πελέκεως δὲ δίστομον γένυν ἔπαλλ’ Ἀγκαῖος· οἱ δὲ Θεστίου [p460]παῖδες τὸ λαιὸν ἴχνος ἀνάρβυλοι ποδὸς, τὸ δ’ ἐν πεδίλοις, ὡς ἐλαφρίζον γόνυ ἔχοιεν, ὃς δὴ πᾶσιν Αίτωλοῖς νόμος. </poem> (18) Animadvertitis diligentissime verba Euripidis a Marone servata? Ait enim ille: <poem> — τὸ λαιὸν ἴχνος ἀνάρβυλοι ποδός, </poem> et eundem pedem nudum Virgilius quoque dixit: <poem> — vestigia nuda sinistri Instituere pedis''. </poem> (19) In qua quidem re, quo vobis studium nostrorum magis conprobetur, non reticebimus rem paucissimis notam, reprehensum Euripidem ab Aristotele, qui ignorantiam istud Euripidis fuisse contendit, Aetolos enim non laevum pedem habere nudum, sed dextrum. Quod ne adfirmem potius quam probem, ipsa Aristotelis verba ponam ex libro quem de poetis secundo subscripsit, in quo de Euripide loquens sic ait: (20) Τοὺς δὲ Θεστίου κόρους τὸν μὲν ἀριστερὸν πόδα φησὶν Εὐριπίδης ἐλθεῖν ἔχοντας ἀνυπόδετον· λέγει γοῦν, ὅτι <poem> — τὸ λαιὸν ἴχνος ἦσαν ἀνάρβυλοι ποδὸς, τὸ δ’ ἐν πεδίλοις, ὡς ἐλαφρίζον γόνυ [p461]ἔχοιεν, </poem> ὡς δὴ πᾶν τοὐναντίον ἔθος τοῖς αἰτωλοῖς. τὸν μὲν γὰρ ἀριστερὸν ὑποδέδενται, τὸν δὲ δεξιὸν ἀνυποδετοῦσιν· δεῖ γὰρ οἶμαι τὸν ἡγούμενον ἔχειν ἐλαφρὸν, ἀλλ’ οὐ τὸν ἐμμένοντα. (21) Cum haec ita sint, videtis tamen Virgilium Euripide auctore quam Aristotele uti maluisse: nam ut haec ignoraverit vir tam anxie doctus minime crediderim. Iure autem praetulit Euripidem: est enim ingens ei cum Graecarum tragoediarum scriptoribus familiaritas, quod vel ex praecedentibus licet vel ex his quae mox dicentur opinari. ===XIX.=== (1) In libro quarto in describenda Elissae morte ait quod ei crinis abscisus esset his versibus: <poem> Nondum illi flavum Proserpina vertice crinem Abstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco.'' </poem> Deinde Iris a Iunone missa abscidit ei crinem et ad Orcum refert. (2) Hanc Virgilius non de nihilo fabulam fingit, sicut vir alias doctissimus Cornutus existimat, qui annotationem eiusmodi adposuit his versibus: ''Unde haec historia, ut crinis auferendus sit morientibus, ignoratur: sed adsuevit poetico more aliqua fingere, ut de aureo ramo.'' Haec Cornutus. (3) Sed me pudet quod tantus vir, Graecarum etiam doctissimus litterarum, ignoravit Euripidis nobilissimam fabulam Alcestim. (4) In hac enim fabula in scenam Orcus [p462]inducitur gladium gestans quo crinem abscidat Alcestidis, et sic loquitur, <poem> Ἡ δ’ οὖν γυνὴ κάτεισιν εἰς Ἅιδου δόμους. στείχω δ’ ἐπ’ αὐτὴν, ὡς κατάρξωμαι ξίφει· ἱερὸς γὰρ οὗτος τῷ κατὰ χθονὸς θεῷ, ὅτῶ τόδ’ ἔγχος κρατὸς ἁγγίσῆ τρίχα. </poem> (5) Proditum est, ut opinor, quem secutus Virgilius fabulam abscidendi crinis induxerit: ἁγνίσαι autem Graece dicunt dis consecrare, unde poeta vester ait ex Iridis persona: <poem> — Hunc ego Diti Sacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.'' </poem> (6) Nunc, quia pleraque omnia quae supra dixi instructa auctoritate tragicorum probavi, id quoque, quod a Sophocle tractum est, annotabo. (7) In libro enim quarto Virgilius Elissam facit, postquam ab Aenea relinquitur, velut ad sacricolarum sagarumque carmina et devotiones confugientem, et inter cetera ait sedandi amoris gratia herbas quaesitas quae aeneis falcibus secarentur. (8) Haec res non quaestione digna est, unde Virgilio ''aeneae falces'' in mentem venerint? Ponam itaque Virgilianos versus, mox et inde Sophoclis quos Maro aemulatus est. <poem> (9) ''Falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis Pubentes herbae nigri cum lacte veneni.'' </poem> [p463] Sophoclis autem tragoedia id de quo quaerimus etiam titulo praefert, inscribitur enim Ῥιζοτόμοι: in qua Medeam describit maleficas herbas secantem, sed aversam, ne vi noxii odoris ipsa interficeretur, et sucum quidem herbarum in cados aeneos refundentem, ipsas autem herbas aeneis falcibus execantem. (10) Sophoclis versus hi sunt: <poem> Ἥδ’ ἐξοπίσω χερὸς ὄμμα τρέπουσ’ ὀπὸν ἀργινεφῆ στάζοντα τομῆς χαλκέοισι κάδοις δέχεται, </poem> et paulo post: <poem> — Αἵδε καλύπται κίσται ῥιζῶν κρύπτουσι τομὰς, ἃς ἥδε βοῶσ’ ἀλαλαζομένη γυμνὴ χαλκέοις ἤμα δρεπάνοις. </poem> (11) Haec Sophocles: quo auctore sine dubio Virgilius protulit aeneas falces. Omnino autem ad rem divinam pleraque aenea adhiberi solita, multa indicio sunt, et in his maxime sacris quibus delinire aliquos aut devovere aut denique exigere morbos volebant. (12) Taceo illud Plautinum, cum ait: <poem> Mecum habet patagus morbus aes </poem> [p464]et quod alibi Virgilius: <poem> Curetum sonitus crepitantiaque aera </poem> (13) sed Carminii curiosissimi et docti verba ponam, qui in libro de Italia secundo sic ait: ''Prius itaque et Tuscos aene vomere uti, cum conderentur urbes, solitos in Tageticis eorum sacris invenio, et in Sabinis ex aere cultros quibus sacerdotes tonderentur.'' (14) Post haec Carminii verba longum fiat, si velim percensere quam multis in locis Graecorum vetustissimi aeris sonos tamquam rem validissimam adhibere soliti sunt. Sed praesenti operi docuisse nos sufficit falces aeneas Maronis exemplo Graeci auctoris inductas. (15) In libro nono Virgilius posuit hos versus: <poem> Stabat in egregiis Arcentis filius armis, Pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Ibera, Insignis facie: genitor quem miserat Arcens, Eductum matris luco Symaethia circum [p465] Flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici. </poem> (16) Quis hic Palicus deus, vel potius qui di Palici, nam duo sunt, apud nullum penitus auctorem Latinum, quod sciam, repperi: sed de Graecorum penitissimis litteris hanc historiam eruit Maro. (17) Nam primum ut Symaethus fluvius, cuius in his versibus meminit, in Sicilia est, ita et di Palici in Sicilia coluntur: quos primus omnium Aeschylus tragicus, vir utique Siculus, in litteras dedit, interpretationem quoque nominis eorum, quam Graeci ἐτυμολογίαν vocant, expressit versibus suis. Sed priusquam versus Aeschyli ponam paucis explananda est historia Palicorum. (18) In Sicilia Symaethus fluvius est. Iuxta hunc nympha Thalia conpressu Iovis gravida metu Iunonis optavit ut sibi terra dehisceret. Factum est. Sed ubi venit tempus maturitatis infantum quos alvo illa gestaverat, reclusa terra est et cum infantes de alvo Thaliae progressi emerserunt, appellatique sunt ''Palici'' ἀπὸ τοῦ πάλιν ἱκέσθαι, quoniam prius in terram mersi denuo inde reversi sunt. (19) Nec longe inde lacus breves sunt sed in inmensum [p466]profundi, aquarum scaturigine semper ebullientes, quos incolae crateras vocant et nomine ''Dellos'' appellant, fratresque eos Palicorum aestimant: et habentur in cultu maximo, praecipueque circa exigendum iuxta eos iusiurandum praesens et efficax numen ostenditur. (20) Nam cum furti negati vel eiuscemodi rei fides quaeritur et iusiurandum a suspecto petitur, uterque ab omni contagione mundi ad crateras accedunt, accepto prius fideiussore a [p467]persona quae iuratura est de solvendo eo quod peteretur, si addixisset eventus. (21) Illic invocato loci numine testatum faciebat esse iurator de quo iuraret. Quod si fideliter faceret, discedebat inlaesus: si vero subesset iuriiurando mala conscientia, mox in lacu amittebat vitam falsus iurator. Haec res ita religionem fratrum commendabat, ut crateres quidem inplacabiles, Palici autem ''placabiles'' vocarentur. (22) Nec sine divinatione est Palicorum templum. Nam cum Siciliam sterilis annus arefecisset, divino Palicorum responso admoniti Siculi heroi cuidam certum sacrificium celebraverunt, et revertit ubertas. Qua gratia Siculi omne genus frugum congesserunt in aram Palicorum: ex qua ubertate ara ipsa ''pinguis'' vocata est. (23) Haec est omnis historia quae de Palicis eorumque fratribus in Graecis tantummodo litteris invenitur, quas Maro non minus quam Latinas hausit. Sed haec quae diximus auctoritatibus adprobanda sunt. (24) Aeschyli tragoedia est quae inscribitur ''Aetna''. In hac cum de Palicis loqueretur, sic ait: <poem> Τί δῆτ’ ἐπ’ αὐτοῖς ὄνομα θήσονται βροτοί; [p468]Σεμνοὺς Παλικοὺς ζεὺς ἐφίεται καλεῖν. Ἦ καὶ Παλικῶν εὐλόγως μενεῖ φάτις; Πάλιν γὰρ ἥκουσ’ ἐκ σκότους τόδ’ εἰς φάος. </poem> (25) Haec Aeschylus. Callias autem in septima historia de rebus Siculis ita scribit: Ἡ δὲ Ἐρύκη τῆς μὲν Γελῴας ὅσον ἐνενήκοντα [p469]στάδια διέστηκεν, ἐπιεικῶς δὲ ἐχυρός ἐστιν ὁ τόπος καὶ τὸ παλαιὸν Σικελῶν γεγενημένη [ἡ] πόλις· ὑφ’ ᾗ καὶ τοὺς Δέλλους καλουμένους εἶναι συμβέβηνεκν. Οὗτοι δὲ κρατῆρες δύο εἰσὶν οὓς ἀδελφοὺς τῶν Παλικῶν οἱ Σικελιῶται νομίζουσιν, τὰς δὲ ἀναφορὰς τῶν πομφολύγων παραπλησίας βραζούσαις ἔχουσιν. Hactenus Callias. (26) Polemon vero in libro qui inscribitur περὶ τῶν ἐν Σικελίᾳ θαυμαζομένων ποταμῶν sic ait: Οἱ δὲ Παλικοὶ προσαγορευόμενοι παρὰ τοῖς ἐγχωρίοις αὐτόχθονες θεοὶ νομίζονται. ὑπάρχουσιν δὲ τούτων *ἕδη οἱ δύο Ἀδελφοὶ, κρατῆρρες [p470]χαμαίζηλοι. προσιέναι δὲ ἀγιστεύοντας χρὴ πρὸς αὐτοὺς ἀπό τε παντὸς ἄγους καὶ συνουσίας ἔτι τε καί τινων ἐδεσμάτων. (27) φέρεται δὲ ἀπ’ αὐτῶν ὀσμὴ βαρεῖα θείου, καὶ τοῖς πλησίον ἱσταμένοις καρηβάρησιν ἐμποιοῦσα δεινήν· τὸ δὲ ὕδωρ ἐστὶ θολερὸν αὐτῶν, καὶ τὴν χρόαν ὁμοιότατον χαλαιρύπῳ λευκῷ. φέρεται [p471]δὲ κολπούμενόν τε καὶ παφλάζον, οἷαί εἰσιν αἱ δῖναι τῶν ζεόντων ἀναβολάδην ὑδάτων. φασὶν δὲ εἶναι καὶ τὸ βάθος ἀπέραντον τῶν κρατήρων τούτων, ὥστε καὶ βοῦς εἰσπεσόντας ἠφανίσθαι, καὶ ζεῦγος ὀρικὸν ἐσελαυνόμενον, ἔτι δὲ φορβάδας ἐναλαμένας. (28) Ὅρκος δὲ ἔστιν τοῖς Σικελιώταις μέγιστος καθηραμένων τῶν προκληθέντων. οἱ δὲ ὁρκωταὶ γραμμάτιον ἔχοντες ἀγορεύουσιν τοῖς ὁρκουμένοις περὶ ὧν ἂν χρῄζωσιν τοὺς [p472]ὅρκους· ὁ δὲ ὁρκούμενος, θαλλὸν κραδαίνων, ἐστεμμένος ἄζωστος καὶ μονοχίτων, ἐφαπτόμενος τοῦ κρατῆρος ἐξ ὑποβολῆς δίεισιν τὸν ὅρκον. (29) καὶ ἂν μὲν ἐμπεδώσῃ τοὺς ῥηθέντας ὅρκους, ἀσινὴς ἄπεισιν οἴκαδε· παραβάτης δὲ γενόμενος τῶν θεῶν ἐμποδὼν τελευτᾷ. Τούτων δὲ γινομένων ἐγγυητὰς ὑπισχνοῦνται [p473] καταστήσειν τοῖς ἱερεῦσιν, ἐπὴν ἐπάρατόν τι γένηται, κάθαρσιν ὀφλισκάνουσιν τοῦ τε μένους. Περὶ δὲ τὸν τόπον τοῦτον ᾦκησαν Παλικηνοὶ πόλιν ἐπώνυμον τούτων τῶν δαιμόνων Παλικήν. (30) Haec Polemon. Sed et Xenagoras in tertia historia sua de loci divinatione ita scribit: Καὶ οἱ Σικελοὶ τῆς γῆς ἀφορούσης [p474]ἔθυσαν Πεδιοκράτει τινὶ ἥρωϊ, προστάξαντος αὐτοῖς τοῦ ἐκ Παλικῶν χρηστηρίου, καὶ μετὰ τὴν ἐπάνοδον τῆς εὐφορίας πολλοῖς δώροις τὸν βωμὸν τῶν Παλικῶν ἐνέπλησαν. (31) Absoluta est, aestimo, et auctoribus idoneis adserta explanatio Virgiliani loci, quem litteratores vestri nec obscurum putant, contenti vel ipsi scire vel insinuare discipulis Palicum dei esse cuiusdam nomen. Quis sit autem deus iste, vel unde sit dictus, tam nesciunt quam scire nolunt, quia nec ubi quaerant suspicantur, quasi Graecae lectionis expertes. ===XX.=== (1) Nec illos versus relinquemus intactos qui sunt in primo Georgicon: <poem> Humida solstitia atque hiemes orate serenas, Agricolae: hiberno laetissima pulvere farra, Laetus ager: nullo tantum se Mysia cultu Iactat, et ipsa suas mirantur Gargara messes. </poem> (2) Sensus hic cum videatur obscurior pauloque perplexius quam [p475]poetae huius mos est pronuntiatus, tum habet in se animadvertendam quaestionem ex Graeca antiquitate venientem, quae sint ista ''Gargara'' quae Virgilius esse voluit fertilitatis exemplar. (3) Gargara haec igitur sunt in Mysia, quae est Hellesponti provincia. Sed significatio nominis et loci duplex est. Nam et cacumen montis Idae et oppidum sub eodem monte hoc nomine vocantur. (4) Homerus significationem cacuminis ita ponit: <poem> Ἴδην δ’ ἵκανεν πολυπίδακα, μητέρα θηρῶν, Γάργαρον. </poem> Hic Gargarum pro excelsissimo montis loco accipi convenire et ipse sensus indicium facit: nam de Iove loquitur. (5) Sed et alibi eodem Homero teste manifestius exprimitur: <poem> Ὣς ὁ μὲν ἀτρέμας εὗδε πατὴρ ἀνὰ Γαργάρῳ ἄκρῳ, </poem> et Epicharmus vetustissimus poeta in fabula quae inscribitur ''Troes'' ita posuit: <poem> — Ζεὺς ἄναξ ἀν’ Ἴδαν ναίων Γάργαρ’ ἀγάννιφα. </poem> [p476] (6) Ex his liquido claret Gargara cacumen Idae montis appellitari. (7) Pro oppido autem Gargara qui dixerint enumerabo. Ephorus, notissimus historiarum scriptor, in libro quinto sic ait: Μετὰ δὲ τὴν ἄσσον ἐστὶ τὰ Γάργαρα πλησίον πόλις. Nec Ephorus solus, sed etiam Phileas vetus scriptor in eo libro qui inscribitur ''Asia'' ita meminit: Μετὰ ἄσσον πόλις ἐστὶν ὄνομα Γάργαρα· ταύτης ἔχεται ἄντανδρος. (8) Arati etiam liber Elegion fertur, in quo de Diotimo quodam poeta sic ait: <poem> Αἰάζω Διότιμον, ὃς ἐν πέτραισι κάθηται Γαργαρέων παισὶν βῆτα καὶ ἄλφα λέγων. </poem> Ex his versibus etiam civium nomen innotuit, quia ''Gargares'' vocantur. (9) Cum igitur constet Gargara nunc pro montis cacumine nunc pro oppido sub eodem monte posito accipienda, Virgilius non de summo monte sed de oppido loquitur. Cur tamen Gargara posuerit ut locum frugum feracem, requiramus. (10) Et omnem quidem illam Mysiam opimis segetibus habitam satis constat, scilicet ob humorem soli. Unde et Virgilius in supra dictis versibus cum dixisset: ''Humida solstitia'', intulit: ''Nullo tantum se Mysia [p477]cultu iacet'', quo diceret: ''Omnis regio quae oportunos habuerit humores aequiparabit fecunditates arvorum Mysiae''. (11) Sed Homerus cum ait: Ἴδην πολυπίδακα, humidum designat subiacentem monti agrum. Nam πολυπίδακα significat fontibus abundantem. Unde haec Gargara tanta frugum copia erant, ut qui magnum cuiusque rei numerum vellet exprimere pro multitudine inmensa Gargara nominaret. (12) Testis Alcaeus, qui in Comoedotragoedia sic ait: <poem> Ἐτύγχανον μὲν ἀγρόθεν πλείστους φέρων εἰς τὴν ἑορτὴν ὅσσον οἷον εἴκοσι. [p478] ὁρῶ δ’ ἄνωθεν Γάργαρ’ ἀνθρώπων κύκλῳ. </poem> Gargara, ut videtis, manifeste posuit pro multitudine. Nec aliter Aristomenes ἐν Βοηθοῖς: <poem> Ἔνδον γὰρ ἡμῖν ἐστιν ἀνδρῶν Γάργαρα. </poem> (13) Aristophanes autem comicus conposito nomine ex arena et Gargaris innumerabilem, ut eius lepos est, numerum conatur exprimere. In fabula enim ἀχαρνεῦσιν ait: <poem> ἅδ’ ὠδυνήθην ψαμμακοσιογάργαρα. </poem> Ψαμμακόσια autem seorsum pro multis Varro saepe in Menippeis suis posuit, sed Aristophanes adiecit γάργαρα ad significationem numerositatis innumerae. (14) Est ergo secundum haec sensus horum versuum talis: ''Cum ea sit anni temperies, ut hiems serena sit, solstitium vero imbricum, fructus optime proveniunt.'' Haec autem [p479]adeo agris necessaria sunt, ut sine his nec illi natura fecundissimi Mysiae agri responsuri sint opinioni fertilitatis quae de his habetur. (15) Addit Mysiae nominatim Gargara, quod ea urbs posita in imis radicibus Idae montis defluentibus inde humoribus inrigetur, possique videri solstitiales imbres non magnopere desiderare. (16) Hoc in loco ad fidem sensui faciendam quod uliginosa sint non sola Gargara pro vicinia montis, sed et universae Mysiae arva, adhiberi potest testis Aeschylus: <poem> Ἰὼ Κάϊκε Μύσιαί τ’ ἐπιῤῥοαέ. </poem> (17) Quid de Graecis in hoc loco traxerit diximus. Addemus praeterea hoc iocunditatis gratia, et ut liqueat Virgilium vestrum undique veterum sibi ornamenta traxisse, unde hoc dixerit: <poem> Hiberno laetissima pulvere farra. </poem> (18) In libro enim vetustissimorum carminum, qui ante omnia quae a Latinis scripta sunt conpositus ferebatur, invenitur hoc rusticum vetus canticum: <poem> Hiberno pulvere verno luto grandia farra, camille, metes. </poem> ===XXI.=== (1) Nomina poculorum Virgilius plerumque Graeca ponit, ut ''carchesia'', ut ''cymbia'', ut ''cantharos'', ut ''scyphos''. De carchesiis ita: <poem> — Cape Maeonii carchesia Bacchi: Oceano libemus, ait'', </poem> et alibi: <poem> Hic duo rite mero libans carchesia Baccho </poem> de cymbiis: <poem> Inferimus tepido spumantia cymbia lacte </poem> [p480]de cantharo: <poem> Et gravis adtrita pendebat cantharus ansa </poem> De scyphis: <poem> Et sacer inplevit dextram scyphus </poem> (2) Ea autem cuius figurae sint quisve eorum fecerit mentionem nemo quaerit, contenti scire cuiuscemodi esse pocula. Et scyphos quidem cantharosque, consueta vulgi nomina, ferendum si transeant, sed de carchesiis cymbiisque quae apud Latinos haud scio an umquam reperias, apud Graecos autem sunt rarissima, non video cur non cogantur inquirere quid sibi nova et peregrina nomina velint. (3) Est autem ''carchesium'' poculum Graecis tantummodo notum. Meminit eius Pherecydes in libris historiarum, aitque Iovem Alcmenae pretium concubitus carchesium aureum dono dedisse. Sed Plautus insuetum nomen reliquit, aitque in fabula Amphitryone ''pateram'' datam, cum longe utriusque poculi figura diversa sit. (4) Patera enim, ut et ipsum nomen indicio est, planum ac patens est, carchesium vero procerum et circa mediam partem [p481]conpressum, ansatum mediocriter, ansis a summo ad infimum pertingentibus. (5) Asclepiades autem, vir inter Graecos adprime doctus ac diligens, carchesia navali re existimat dicta. Ait enim navalis veli partem inferiorem πτέρναν vocari, at circa mediam ferme partem τράχηλον dici; summam vero partem carchesium nominari, et inde diffundi in utrumque veli latus ea quae cornua vocantur. (6) Nec solus Asclepiades meminit huius poculi, sed et alii inlustres poetae, ut Sappho, quae ait: <poem> — Κῆνοι δ’ ἄρα πάντες [p482] καρχήσι’ εἶχον καὶ ἔλειβον. </poem> Cratinus in Διονυσαλεξάνδρῳ: <poem> Στολὴν δὲ δὴ τίν’ εἶχεν· τοῦτό μοι φράσον· Θύρσον κροκωτὸν ποικίλον καρχήσιον. </poem> Sophocles in fabula quae inscribitur Tyro: [p483]<poem> Πρὸς τήνδε μοι τράπεζαν ἀμφὶ σῖτα καὶ καρχήσια. </poem> (7) Haec de carchesiis ignoratis Latinitati et a sola Graecia celebratis. Sed nec ''cymbia'' in nostro sermone reperies: est enim a Graecorum paucis relatum. Philemon, notissimus comicus, in Fantasmate ait: <poem> Ἔπιεν ἡ Ῥόδη κυμβίον ἀκράτου, </poem> (8) Anaxandrides etiam comicus in fabula ἀγροίκοις: <poem> Προπινόμενα καὶ μέστ’ ἀκράτου κυμβία [p484] ἐκάκωσεν ὑμᾶς. </poem> Meminit eius et Demosthenes in oratione quae est in Midiam: Ἐπ’ ἀστράβης δὲ ὀχούμενος ἐξ ἀργούρας τῆς Εὐβοίας, χλανίδας δὲ καὶ κυμβία καὶ κάδους ἔχων, ὧν ἐπελαμβάνοντο οἱ πεντηκοστολόγοι. (9) ''Cymbia'' autem haec, ut ipsius nominis figura indicat, diminutive a ''cymba'' dicta: quod et apud Graecos et apud nos ab illis trahentes navigii genus est. Ac sane animadverti ego apud Graecos multa poculorum genera a re navali cognominata, ut [p485]carchesia supra docui, ut haec cymbia, pocula procera ac navibus similia. (10) Meminit huius poculi Eratosthenes, vir longe doctissimus, in epistola ad Hagetorem Lacedaemonium his verbis: Κρατῆρα γὰρ ἔστησαν τοῖς θεοῖς, οὐκ ἀργύρεον οὐδὲ λιθοκόλλητον, ἀλλὰ τῆς κωλιάδος· τοῦτον δὲ ὁσάκις εἰσπληρώσαιεν, ἀποσπείσαντες τοῖς θεοῖς, ᾠνοχόουν ἐφεξῆς βαπτιστῷ κυμβίῳ. (11) Fuerunt qui ''cymbium'' a ''cissybio'' per syncopam dictum existimarent. ''Cissybii'' autem, ut de Homero taceam qui hoc poculum Cyclopi ab Ulixe datum memorat, multi faciunt mentionem: voluntque nonnulli proprie ''cissybium'' ligneum esse poculum ex hedera, id est κισσοῦ. (12) Et Nicander quidem Colophonius in primo Αἰτωλικῶν [p486]sic ait: Ἐν τῇ ἱεροποιΐῃ τοῦ Διδυμάιου Διὸς κισσῷ σπονδοποιέονται· ὅθεν τὰ ἀρχαῖα ἐκπώματα κισσύβια φωνέεται. Sed et Callimachus meminit huius poculi: <poem> Καὶ γὰρ ὁ Θρηϊκίην μὲν ἀνήνατο χανδὸν ἄμυστιν ζωροποτεῖν, ὀλίγῳ δ’ ἥδετο κισσυβίῳ </poem> (13) Qui autem cissybium ex hedera factum poculum οἱονεὶ κίσσινον [p487]dici arbitrantur Euripidis auctoritate niti videntur, qui in Andromeda sic ait: <poem> — Πᾶς δὲ ποιμένων ἔῤῥει λεώς, ὁ μὲν γάλακτος κίσσινον φέρων σκύφον πόνων ἀναψυκτῆρ’, ὁ δ’ ἀμπέλων γάνος. </poem> (14) Haec de cymbio. Sequitur ut, quando ''cantharum'' et poculi et navigii genus esse supra diximus, probetur exemplis. Et pro poculo quidem nota res est vel ex ipso Virgilio, qui aptissime proprium Liberi patris poculum adsignat Sileno: sed id, ut supra polliciti sumus, etiam pro navigio poni solitum debemus ostendere. (15) Menander in Nauclero: <poem> Ἥκει λιπὼν Αἰγαῖον ἁλμυρὸν βάθος θεόφιλος ἡμῖν, ὦ Στράτων, ὡς εἰς καλὸν· τὸν υἱὸν εὐτυχοῦντα καὶ σεσωσμένον πρῶτος λέγω σοι τόν τε χρυσοῦν κάνθαρον. [p488] ποῖον· τὸ πλοῖον· οὐδέ μ’ οἶσθας ἄθλιε. (16) ''Et sacer inplevit dextram scyphus.'' </poem> ''Scyphus'' Herculis poculum est ita ut Liberi patris ''cantharus''. Herculem vero fictores veteres non sine causa cum poculo fecerunt, et nonnumquam cassabundum et ebrium, non solum quod is heros bibax fuisse perhibetur, sed etiam quod antiqua historia est Herculem poculo tamquam navigio ventis inmensa maria transisse. (17) Sed de utraque re pauca ex Graecis antiquitatibus dicam. Et multibibum heroa istum fuisse, ut taceam quae vulgo nota sunt, illud non obscurum argumentum est, quod Ephippus in Busiride inducit Herculem sic loquentem: <poem> Οὐκ οἶσθά μ’ ὄντα, πρὸς θεῶν, Τιρύνθιον ἀργεῖον; οἶ μεθύοντες ἀεὶ τὰς μάχας [p489] πάσας μάχονται. Τοιγαροῦν φεύγουσ’ ἀεί. </poem> (18) Est etiam historia non adeo notissima nationem quandam hominum fuisse prope Heracleam ab Hercule constitutam Cylicranorum, conposito nomine ἀπὸ τῆς κύλικος, quod poculi genus nos una littera inmutata ''calicem'' dicimus. (19) Poculo autem Herculem vectum ad Ἐρύθειαν, id est Hispaniae insulam, navigasse et Panyasis, egregius scriptor Graecorum, dicit et Pherecydes auctor est, quorum verba subdere supersedi, quia propiora sunt fabulae quam historiae. Ego tamen arbitror non poculo Herculem maria transvectum, sed navigio cui scypho nomen fuit, ita ut supra cantharum et carchesium, et a cymbis derivata cymbia, omnia haec adseruimus esse navigiorum vocabula. [p490] ===XXII.=== (1) Nomina quoque Virgilius nonnumquam ex antiquissimis Graecorum historiis mutuatur. Scitis apud illum unam ex comitibus Dianae Opin vocari: quod nomen vulgo fortasse temere inpositum vel etiam fictum putatur ab ignorantibus insidiosum poetam cognomen quod a veteribus Graecis scriptoribus ipsi Dianae fuerat inpositum comiti eius adsignare voluisse. (2) Sed Virgilius sic ait: <poem> Velocem interea superis in sedibus Opin, Unam ex virginibus sociis sacraque caterva, Conpellabat et has tristis Latonia voces Ore dabat </poem> et infra: <poem> At Trivia custos iamdudum in montibus Opes </poem> (3) Opin inquit comitem et sociam Dianae. Sed audite unde Virgilius hoc nomen acceperit, qui, ut dixi, quod epitheton ipsiusce legerat sociae eius inposuit. (4) Alexander Aetolus, poeta egregius, in libro qui inscribitur ''Musea'' refert quanto studio populus Ephesius dedicato templo Dianae curaverit praemiis propositis ut qui tunc erant poetae ingeniosissimi in deam carmina diversa conponerent. In his versibus Opis non comes Dianae sed Diana ipsa vocata est. (5) Loquitur autem, uti dixi, de populo Ephesio: <poem> ἀλλ’ ὅγε πευθόμενος πάγχυ Γραικοῖσι μέλεσθαι [p491] Τιμόθεον κιθάρης ἴδμονα καὶ μελέων, υἱὸν Θερσάνδρου κλυτὸν ᾔνεσεν ἀνέρα σίγλων χρυσείων ἱερὴν δὴ τότε χιλιάδα [p492] ὑμνῆσαι ταχέων τ’ Ὦπιν βλήτειραν ὀϊστῶν, ἥ τ’ ἐπὶ Κερχρείῳ τίμιον οἶκον ἔχει, </poem> et mox: <poem> Μηδὲ θεῆς προλίπῆ Λητωϊδος ἄκλεα ἔργα. </poem> (6) Apparuit, ni fallor, Opin Dianam dictam, et Virgilium de nimia doctrina hoc nomen in eius comitem transtulisse. <poem> (7) ''Excessere omnes adytis arisque relictis Di.'' </poem> [p493] Hoc unde Virgilius dixerit, nullus inquirit: sed constat illum de Euripide traxisse, qui in fabula Troadibus inducit Apollinem, cum Troia capienda esset, ista dicentem: <poem> Λείπω τὸ κλεινὸν Ἴλιον, βωμούς τ ἐμούς· ἐρημία γὰρ πόλιν ὅταν λάβῃ κακὴ, νοσεῖ τὰ τῶν θεῶν, οὐδὲ τιμᾶσθαι θέλει. </poem> Qui versus docent unde Virgilius usurpaverit discessisse deos a civitate iam capta. (8) Nec non sine auctoritate Graecae vetustatis est quod ait: <poem> Ipsa Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem. </poem> Euripides enim inducit Minervam ventos contra Graecorum classem a Neptuno petentem dicentemque debere illum facere quod Iuppiter fecerit, a quo in Graecos fulmen acceperit. (9) Apud Virgilium Pan ''niveo lanae munere'' Lunam inlexisse perhibetur ''in nemora alta vocans'': [p494] <poem> Munere sic nivea lanae, sic credere dignum est, et reliqua. </poem> In hoc loco Valerius Probus, vir perfectissimus, notat nescire se hanc historiam sive fabulam quo referat auctore. (10) Quod tantum virum fugisse miror. Nam Nicander huius est auctor historiae, poeta quem Didymus, grammaticorum omnium quique sint quique fuerint instructissimus, fabulosum vocat. Quod sciens Virgilius adiecit: ''Si credere dignum est'': adeo se fabuloso usum fatetur auctore. (11) In tertio libro cursim legitur, neque unde translatum sit quaeritur: <poem> Quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo Praedixit'', etc. </poem> (12) In talibus locis grammatici excusantes inperitiam suam inventiones has ingenio magis quam doctrinae Maronis adsignant, nec dicunt eum ab aliis mutuatum, ne nominare cogantur auctores. Sed adfirmo doctissimum vatem etiam in hoc Aeschylum, eminentissimum tragoediarum scriptorem, secutum, (13) qui in fabula quae Latina lingua ''Sacerdotes'' inscribitur sic ait: <poem> Στέλλειν ὅπως τάχιστα· ταῦτα γὰρ πατὴρ [p495]Ζεὺς ἐγκαθίει Λοξίᾳ θεσπίσματα, </poem> et alibi: <poem> Πατρὸς προφήτης ἐστὶ Λοξίας Διός. </poem> (14) Ecquid clarum factum est inde sumpsisse Virgilium quod Apollo ea vaticinetur quae sibi Iuppiter fatur? Probatumne vobis est Virgilium, ut ab eo intellegi non potest qui sonum Latinae vocis ignorat, ita nec ab eo posse qui Graecam non hauserit extrema satietate doctrinam? (15) Nam si fastidium facere non timerem, ingentia poteram volumina de his quae a penitissima Graecorum doctrina transtulisset inplere: sed ad fidem rei propositae relata sufficient. {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen= Saturnalia/IV|Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Saturnalia/VI|Liber VI }} 14f04k3zle0asmxeqcxy3jnfnskxovp 275371 275370 2026-08-07T22:36:52Z Demetrius Talpa 13304 275371 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Ambrosius Theodosius Macrobius |OperaeTitulus=Saturnalia |Annus= saeculo V |SubTitulus= Liber V }} {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen= Saturnalia/IV|Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Saturnalia/VI|Liber VI }} [p383] ===I.=== (1) Post haec cum paulisper Eusebius quievisset, omnes inter se consono murmure Virgilium non minus oratorem quam poetam habendum pronuntiabant, in quo et tanta orandi disciplina et tam diligens observatio rhetoricae artis ostenderetur. (2) Et Avienus: Dicas mihi, inquit, volo, doctorum optime, si concedimus, sicuti necesse est, oratorem fuisse Virgilium, si quis nunc velit orandi artem consequi, utrum magis ex Virgilio an ex Cicerone proficiat? (3) Video quid agas, inquit Eusebius, quid intendas, [p384]quo me trahere coneris: eo scilicet, quo minime volo, ad conparationem Maronis et Tullii. Verecunde enim interrogasti, uter eorum praestantior, quandoquidem necessario is plurimum conlaturus sit qui ipse plurimum praestat. (4) Sed istam mihi necessitatem altam et profundam remittas volo: quia ''non nostrum'' inter illos ''tantas conponere lites'', nec ausim in utramvis partem talis sententiae auctor videri. Hoc solum audebo dixisse, quia facundia Mantuani multiplex et multiformis est et dicendi genus omne conplectitur. Ecce enim in Cicerone vestro unus eloquentiae tenor est, ille abundans et torrens et copiosus. (5) Oratorum autem non simplex nec una natura est: sed hic fluit et redundat, contra ille breviter et circumcise dicere adfectat: tenuis quidam et siccus et sobrius amat quandam dicendi frugalitatem, aliud pingui et luculenta et florida oratione lascivit. In qua tanta omnium dissimilitudine unus omnino Virgilius invenitur qui eloquentiam ex omni genere conflaverit. (6) Respondit Avienus: Apertius vellem me has diversitates sub personarum exemplis doceres. (7) Quattuor sunt, inquit Eusebius, genera dicendi: copiosum, in quo Cicero dominatur: breve, in quo Salustius regnat: siccum, quod Frontoni ascribitur: pingue et floridum in quo Plinius Secundus quondam et nunc nullo veterum minor noster Symmachus luxuriatur. Sed apud unum Maronem haec quattuor genera repperies. (8) Vis audire illum tanta brevitate dicentem, ut artari magis et contrahi brevitas ipsa non possit? [p385] <poem> Et campos ubi Troia fuit. </poem> Ecce paucissimis verbis maximam civitatem hausit et absorpsit: non reliquit ille nec ruinam. (9) Vis hoc ipsum copiosissime dicat? <poem> Venit summa dies et ineluctabile tempus Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens Gloria Teucrorum. Ferus omnia Iuppiter Argos Transtulit: incensa Danai dominantur in urbe. (10) O patria, o divum domus Ilium, et inclyta bello Moenia Dardanidum! Quis cladem illius noctis, quis funera fando Explicet, aut possit lacrimas aequare dolorem? Urbs antiqua ruit multos dominata per annos.'' </poem> Quis fons, quis torrens, quod mare tot fluctibus quot hic verbis inundavit? (11) Cedo nunc siccum illud genus elocutionis: <poem> Turnus, ut ante volans tardum praecesserat agmen, Viginti lectis equitum comitatus, et urbi Inprovisus adest: maculis quem Thracius albis Portat equus cristaque tegit galea aurea rubra.'' </poem> (12) Hoc idem quo cultu, quam florida oratione, cum libuerit, profertur? <poem> Forte sacer Cybelae Choreus olimque sacerdos Insignis longe Phrygiis fulgebat in armis, Spumantemque agitabat equum, quem pellis aenis In plumam squamis auro conserta tegebat. Ipse peregrina ferrugine clarus et ostro Spicula torquebat Lycio Cortynia cornu''. . . Pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum.'' </poem> (13) Sed haec quidem inter se separata sunt. Vis autem videre, [p386]quemadmodum haec quattuor genera dicendi Virgilius ipse permisceat, et faciat unum quoddam ex omni diversitate pulcherrimum temperamentum? <poem> (14) Saepe etiam steriles incendere profuit agros Atque levem stipulam crepitantibus urere flammis: Sive inde occultas vires et pabula terrae Pinguia concipiunt, sive illis omne per ignem Excoquitur vitium atque exudat inutilis humor, Seu plures calor ille vias et caeca relaxat Spiramenta, novas veniat qua sucus in herbas, Seu durat magis et venas astringit hiantes, Ne tenues pluviae rapidive potentia solis Acrior aut Boreae penetrabile frigus adurat.'' </poem> (15) Ecce dicendi genus quod nusquam alibi deprehendes, in quo nec praeceps brevitas nec infrunita copia, nec ieiuna siccitas nec laetitia pinguis. (16) Sunt praeterea stili dicendi duo dispari moralitate diversi. Unus est maturus et gravis, qualis Crasso adsignatur. Hoc Virgilius utitur, cum Latinus praecipit Turno: <poem> O praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci Virtute exuperas, tanto me inpensius aequum est Consulere, </poem> et reliqua. (17) Alter huic contrarius, ardens et erectus et infensus, quali est usus Antonius. Nec hunc apud Virgilium frustra desideraveris: [p387] <poem> — Haud talia dudum Dicta dabas. Morere, et fratrem ne desere frater.'' </poem> (18) Videsne eloquentiam omni varietate distinctam? quam quidem mihi videtur Virgilius non sine quodam praesagio quo se omnium profectibus praeparabat de industria permiscuisse, idque non mortali sed divino ingenio praevidisse: atque adeo non alium ducem secutus quam ipsam rerum omnium matrem naturam hanc praetexuit velut in musica concordiam dissonorum. (19) Quippe si mundum ipsum diligenter inspicias, magnam similitudinem divini illius et huius poetici operis invenies. Nam qualiter eloquentia Maronis ad omnium mores integra est, nunc brevis nunc copiosa nunc sicca nunc florida nunc simul omnia, interdum lenis aut torrens: sic terra ipsa hic laeta segetibus et pratis ibi silvis et rupibus hispida, his sicca arenis hic irrigua fontibus, pars vasta aperitur mari. (20) Ignoscite, nec nimium me vocetis, qui naturae rerum Virgilium conparavi. Intra ipsum enim mihi visum est, si dicerem decem rhetorum qui apud Athenas Atticas floruerunt stilos inter se diversos hunc unum permiscuisse. [p388] ===II.=== (1) Tunc Evangelus inridenti similis: Bene, inquit, opifici deo a rure Mantuano poetam conparas, quem Graecos rhetoras, quorum fecisti mentionem, nec omnino legisse adseveraverim. Unde enim Veneto rusticis parentibus nato, inter silvas et frutices educto, vel levis Graecarum notitia litterarum? (2) Et Eustathius: Cave, inquit, Evangele, Graecorum quemquam vel de summis auctoribus tantam Graecae doctrinae hausisse copiam credas, quantam sollertia Maronis vel adsecuta est vel in suo opere digessit. Nam praeter philosophiae et astronomiae amplam illam copiam, de qua supra disseruimus, non parva sunt alia quae traxit a Graecis et carmini suo tamquam illic nata conseruit. (3) Et Praetextatus: Oratus sis, inquit, Eustathi, ut haec quoque communicata nobiscum velis, quantum memoria repente incitata suffecerit. Omnes Praetextatum secuti ad disserendum Eustathium provocaverunt. (4) Ille sic incipit: Dicturumne me putatis ea quae vulgo nota sunt, quod Theocritum sibi fecerit pastoralis operis auctorem, ruralis Hesiodum, et quod in ipsis Georgicis tempestatis serenitatisque signa de Arati Phaenomenis traxerit, vel quod eversionem [p389]Troiae cum Sinone suo et equo ligneo ceterisque omnibus quae librum secundum faciunt a Pisandro paene ad verbum transcripserit: (5) qui inter Graecos poetas eminet opere quod a nuptiis Iovis et Iunonis incipiens universas historias quae mediis omnibus seculis usque ad aetatem ipsius Pisandri contigerunt in unam seriem coactas redegerit et unum ex diversis hiatibus temporum corpus effecerit, in quo opere inter historias ceteras interitus quoque Troiae in hunc modum relatus est, quae Maro fideliter interpretando fabricatus sibi est Iliacae urbis ruinam? (6) Sed et haec et talia ut pueris decantata praetereo. Iam vero Aeneis ipsa nonne ab Homero sibi mutuata est errorem primum ex Odyssea, deinde ex Iliade pugnas? quia operis ordinem necessario rerum ordo mutavit, cum apud Homerum prius Iliacum bellum gestum sit, deinde revertenti de Troia error contigerit Ulixi, apud Maronem vero Aeneae navigatio bella quae postea in Italia sunt gesta praecesserit. (7) Rursus Homerus in primo, cum vellet iniquum Graecis Apollinem facere, causam struxit de sacerdotis iniuria: hic, ut Troianis Iunonem faceret infestam, causarum sibi congeriem conparavit. (8) Nec illud cum cura magna relaturus sum, licet, ut aestimo, non omnibus observatum, quod, cum primo versu promisisset producturum sese de Troiae litoribus Aeneam: [p390] <poem> — Troiae qui primus ab oris Italiam fato profugus Lavinaque venit Litora,'' </poem> ubi ad ianuam narrandi venit, Aeneae classem non de Troia sed de Sicilia producit: <poem> Vix e conspectu Siculae telluris in altum Vela dabant laeti.'' </poem> (9) Quod totum Homericis filis texuit. Ille enim vitans in poemate historicorum similitudinem, quibus lex est incipere ab initio rerum et continuam narrationem ad finem usque perducere, ipse poetica disciplina a rerum medio coepit et ad initium post reversus est. (10) Ergo Ulixis errorem non incipit a Troiano litore describere, sed facit eum primo navigantem de insula Calypsonis, et ex persona sua perducit ad Phaeacas. Illic in convivio Alcinoi regis narrat ipse quemadmodum de Troia ad Calypsonem usque pervenerit. Post Phaeacas rursus Ulixis navigationem usque ad Ithacam ex persona propria poeta describit. (11) Quem secutus Maro Aeneam de Sicilia producit, cuius navigationem describendo perducit ad Libyam. Illic in convivio Didonis narrat ipse Aeneas usque ad Siciliam de Troia navigationem suam: et addidit uno verso quod iam copiose poeta descripserat: <poem> Hinc me digressum vestris deus adpulit oris''. </poem> (12) Post Africam quoque rursus poeta ex persona sua iter classis usque ad ipsam descripsit Italiam: <poem> Interea medium Aeneas iam classe tenebat Certus iter''. </poem> (13) Quid, quod et omne opus Virgilianum velut de quodam Homerici opus speculo formatum est? Nam et tempestas mira imitatione [p391]descripta est (versus utriusque qui volet conferat), ut Venus in Nausicaae locum Alcinoi filiae succesit, ipsa autem Dido refert speciem regis Alcinoi convivium celebrantis. (14) Scylla quoque et Charybdis et Circe decenter attingitur, et pro Solis armentis Strophades insulae finguntur. At pro consultatione inferorum descensus ad eos cum comitatu sacerdotis inducitur. Ibi Palinurus Elpenori, sed et infesto Aiaci infesta Dido et Tiresiae consiliis Anchisae monita respondent. (15) Iam praelia Iliadis et vulnerum non sine disciplinae perfectione descriptio et enumeratio auxiliorum duplex et fabricatio armorum et ludicri certaminis varietas ictumque inter reges et ruptum foedus et speculatio nocturna et legatio reportans a Diomede repulsam Achillis exemplo, et super Pallante ut Patroclo lamentatio, et altercatio ut Achillis et Agamemnonis ita Drancis et Turni, utrobique enim alter suum alter publicum commodum cogitabat, pugna singularis Aeneae atque Turni ut Achillis et Hectoris, et captivi inferiis destinati ut illic Patrocli hic Pallantis; <poem> — Sulmone creatos Quattuor hic iuvenes, totidem quos educat Ufens, Viventes rapit, inferias quos immolet umbris.'' </poem> (16) Quid, quod pro Lycaone Homerico, qui inter fugientes deprehensus non mirum si ad preces confugerat, nec tamen Achilles propter occisi Patrocli dolorem pepercit, simili conditione Magus in medio tumultu subornatus est2">[p392] <poem> Inde Mago procul infestam contenderat hastam?'' </poem> Et, cum ille genua amplectens supplex vitam petisset, respondit: <poem> — Belli commercia Turnus Sustulit ista prior, iam tum Pallante perempto.'' </poem> (17) Sed et insultatio Achillis in ipsum Lycaonem iam peremptum in Tarquitium a Marone transfertur. Ille ait: <poem> Ἐνταυθοῖ νῦν κεῖσο, </poem> et cetera; at hic vester: <poem> Istic nunc, metuende, iace'', </poem> et reliqua. ===III.=== (1) Et si vultis me et ipsos proferre versus ad verbum paene translatos, licet omnes praesens memoria non suggerat, tamen qui se dederint obvios annotabo: <poem> (2) Νευρὴν μὲν μαζῷ πέλασεν, τόξῳ δὲ σίδηρον. </poem> Totam rem quanto compendio lingua ditior explicavit? Vester, licet periodo usus, idem tamen dixit? <poem> Adduxit longe, donec curvata coirent Inter se capita, et manibus iam tangeret aequis, Laeva aciem ferri, dextra nervoque papillam. </poem> (3) Ille ait: <poem> — Οὐδέ τις ἅλλη φαίνετο γαιάων, ἀλλ’ οὐρανὸς ἠδὲ θάλασσα. — Nec iam amplius ulla Adparet tellus, caelum undique et undique pontus.'' (4) Πορφύρεον δ’ ἄρα κῦμα περιστάθη, οὔρεϊ ἶσον, [p393]κυρτωθέν. Curvata in molis faciem circumstetit unda.'' </poem> (5) Et de Tartaro ille ait: <poem> Τόσσον ἔνερθ’ ἀΐδεω, ὅσον οὐρανός ἐστ’ ἀπὸ γαίης. Bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras, Quantus ad aethereum caeli suspectus Olympum.'' (6) Αὐτὰρ ἐπεὶ πόσιος καὶ ἐδητύος ἐξ ἔρον ἕντο. Postquam exempta fames, et amor conpressus edendi.'' (7) Τῷ δ’ ἕτερον μὲν δῶκε θεὸς, ἕτερον δ’ ἀνένευσε· νηῶν μὲν οἱ ἀπώσασθαι πόλεμόν τε μάχην τε δῶκε, σόον δ’ ἀνένευσε μάχης ἐξαπονέεσθαι. Audiit, et votis Phoebus succedere partem Mente dedit, partem volucres dispersit in auras.'' (8) Νῦν δὲ δὴ Αἰνείαο βίη Τρώεσσιν ἀνάσσει, καὶ παίδων παῖδες, τοί κεν μετόπισθε γένωνται. Hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris, Et nati natorum et qui nascentur ab illis.'' (9) Καὶ τότ’ Ὀδυσσῆος λύτο γούνατα καὶ φίλον ἦτορ. </poem> et alibi: <poem> Αἴας δ’ ἐῤῥίγησε κασιγνήτοιο πεσόντος. </poem> Hic de duobus unum fabricatus est: <poem> Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra.'' (10) Πότνι’ Ἀθηναίη, ἐρυσίπτολι, δῖα θεάων, ἄξον δὴ ἔγχος Διομήδεος, ἠδὲ καὶ αὐτὸν πρηνέα δὸς πεσέειν Σκαιῶν προπάροιθε πυλάων. Armipotens, praesens belli, Tritonia virgo, [p394]Frange manu telum Phrygii praedonis et ipsum Pronum sterne solo portisque effunde sub ipsis.'' (11) Οὐρανῷ ἐστήριξε κάρη καὶ ἐπὶ χθονὶ βαίνει. Ingrediturque solo et caput inter nubila condit.'' </poem> (12) Ille de somno ait: <poem> Νήδυμος, ἥδιστος, θανάτῳ ἄγχιστα ἐοικώς. </poem> Hic posuit: <poem> Dulcis et alta quies placidaeque simillima morti.'' (13) Ναὶ μὰ τόδε σκῆπτρον, τὸ μὲν οὔποτε φύλλα καὶ ὄξους φύσει, ἐπειδὴ πρῶτα τομὴν ἐν ὄρεσσι λέλοιπεν, οὐδ’ ἀναθηλήσει· περὶ γὰρ ῥά ἑ χαλκὸς ἔλεψεν φύλλα τε καὶ φλοιόν· νῦν αὖ τέ μιν υἷες Ἀχαιῶν ἐν παλάμαις φορέουσι δικασπόλοι, οἵτε θέμιστας πρὸς Διὸς εἰρύαται. (14) Ut sceptrum hoc (dextra sceptrum nam forte gerebat) Numquam fronde levi fundet virgulta neque umbram, Cum semel in silvis imo de stirpe recisum Matre caret, posuitque comas et brachia ferro, Olim arbos, nunc artificis manus aere decoro Inclusit, patribusque dedit gestare Latinis.'' </poem> (15) Sed iam, si videtur, a collatione versuum translatorum facesso, ut nec uniformis narratio pariat ex satietate fastidium et sermo ad alia non minus praesenti causae apta vertatur. (16) Perge quaeso, inquit Avienus, omnia quae Homero subtraxit investigare. Quid enim suavius quam duos praecipuos vates audire idem loquentes? quia, cum tria haec ex aequo inpossibilia putentur, vel Iovi fulmen vel Herculi clavam vel versum Homero subtrahere, quod, etsi fieri posset, alium tamen nullum deceret vel fulmen praeter Iovem iacere, vel certare praeter Herculem robore, vel canere [p395]quod cecinit Homerus: hic oportune in opus suum quae prior vates dixerat transferendo fecit ut sua esse credantur. Ergo pro voto omnium feceris, si cum hoc coetu communicata velis quaecumque vestro noster poeta mutuatus est. (17) Cedo igitur, Eustathius ait, Virgilianum volumen, quia locos singulos eius inspiciens Homericorum versuum promptius ammonebor. Cumque Symmachi iussu famulus de bibliotheca petitum librum detulisset, temere volvit Eustathius, ut versus quos fors obtulisset inspiceret, et: (18) Videte, inquit, portum ad civitatem Didonis ex Ithaca migrantem: <poem> Est in secessu longo locus: insula portum Efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto Frangitur inque sinus scindit sese unda reductos. Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur In caelum scopuli, quorum sub vertice late Aequora tuta silent: tum silvis scena coruscis Desuper horrentique atrum nemus inminet umbra. Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum: Intus aquae dulces vivoque sedilia saxo, Nympharum domus. Hic fessas non vincula naves Ulla tenent, unco non adligat anchora morsu.'' (19) Φόρκυνος δέ τίς ἐστι λιμὴν, ἁλίοιο γέροντος, ἐν δήμῳ Ιθάκης· δύο δὲ προβλῆτες ἐν αὐτῳ ἀκταὶ ἀποῤῥῶγες λιμένος ποτιπεπτηυῖαι· αἵτ’ ἀνέμων σκεπόωσι δυσαήων μέγα κῦμα ἔκτοθεν· ἔντοσθεν δέ τ’ ἄνευ δεσμοῖο μένουσι νῆες ἐΰσσελμοι, ὅταν ὅρμου μέτρον ἵκωνται. αὐτὰρ ἐπὶ κρατὸς λιμένος τανύφυλλος ἐλαίη· ἀγχόθι δ’ αὐτης ἄντρον ἐπήρατον ἠεροειδὲς, ἱρὸν νυμφάων αἳ Νηϊάδες καλέονται. </poem> [p396] ===IV.=== (1) Et cum rogasset Avienus ut non sparsim sed ab initio per ordinem annotaret, ille manu retractis in calcem foliis sic exorsus est: <poem> (2) Aeole, namque tibi divum pater atque hominum rex Et mulcere dedit fluctus et tollere vento.'' Κεῖνον γὰρ ταμίην ἀνέμων ποίησε Κρονίων, ἠμὲν παυέμεναι ἠδ’ ὀρνύμεν, ὅν κ’ ἐθέλῆσιν. (3) Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae: Quarum quae forma pulcherrima, Deiopeia, Connubio iungam stabili propriamque dicabo.'' ἀλλ’ ἵθ’ ἐγὼ δέ κέ τοι Χαρίτων μίαν ὁπλοτεράων δώσω ὀπυιέμεναι, καὶ σὴν κεκλῆσθαι ἅκοιτιν. </poem> (4) Tempestas Aeneae Aeolo concitante cum adlocutione ducis res suas conclamantis de Ulixis tempestate et adlocutione descripta est, in qua Aeoli locum Neptunus optinuit. Versus, quoniam utrobique multi sunt, non inserui: qui volet legere ex hoc versu habebit exordium: <poem> Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem, </poem> et apud Homerum de quinto Odysseae: <poem> Ὣς εἰπὼν, σύναγεν νεφέλας, ἐτάραξε δὲ πόντον. (5) Ut primum lux alma data est, exire locosque Explorare novos, quas vento accesserit oras, Qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene, Quaerere constituit, sociisque exacta referre.'' Ἀλλ’ ὅτε δὴ τρίτον ἦμαρ ἐϋπλόκαμος τέλεσ’ Ἠὼς, καὶ τότ’ ἐγὼν ἐμὸν ἔγχος ἑλὼν καὶ φάσγαγον ὀξὺ καρπαλίμως παρὰ νηὸς ἀνήϊον ἐς περιωπὴν, [p397] εἴ πως ἔργα ἴδοιμι βροτῶν ἐνοπήν τε πυθοίμην. (6) Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum, O quam te memorem, virgo? namque haud tibi vultus Mortalis, nec vox hominem sonat, o dea certe, An Phoebi soror an nympharum sanguinis una?'' Γουνοῦμαί σε, ἄνασσα· θεός νύ τις ἢ βροτός ἐσσί· εἰ μέν τις θεός ἐσσί, τοὶ οὐρανὸν εὐρὺν ἔχουσιν, Ἀρτέμιδί σε ἔγωγε, Διὸς κούρῆ μεγάλοιο, εἰδός τε μέγεθός τε φυήν τ’ ἄγχιστα ἐΐσχω. (7) O dea, si prima repetens ab origine pergam, Et vacet annales nostrorum audire laborum, Ante diem clauso conponet vesper Olympo.'' — Τίς κεν ἐκεῖνα πάντα γε μυθήσαιτο κατὰ θνητῶν ἀνθρώπων· οὐδ’ εἰ πεντάετές γε καὶ ἑξάετες παραμίμνων ἐξερέοις, ὅσα χεῖθι πάθονν κακὰ δῖοι ἀχαιοί. (8) At Venus obscuro gradientes aere sepsit, Et multo nebulae circum dea fudit amictu, Cernere ne quis eos, neu quis contingere posset, Molirive moram aut veniendi poscere causas.'' Καὶ τότ’ Ὀδυσσεὺς ὦρτο πόλινδ’ ἵμεν· ἀμφὶ δ’ Ἀθήνη πολλὴν ἠέρα χεῦε, φίλα φρονέουσ’ Ὀδυσσῆϊ, μήτις Φαιήκων μεγαθύμων ἀντιβολήσας κερτομέοι τ’ ἐπέεσσι καὶ ἐξερέοιθ’ ὅτις εἴη. (9) Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi Exercet Diana choros, quam mille secutae Hinc atque hinc glomerantur Oreades: illa pharetram Fert humero, gradiensque deas supereminet omnis. Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus. Talis erat Dido, talem se laeta ferebat.'' (10) Οἵη δ’ Ἄρτεμις εἰσι κατ’ οὔρεος ἰοχέαιρα ἢ κατὰ Τηΰγετον περιμήκετον ἢ Ἐρύμανθον τερπομένη κάπροισι καὶ ὠκείῆς ἐλάφοισι· τῇ δὲ θ’ ἅμα νύμφαι, κοῦραι Διὸς αἰγιόχοιο, [p398] ἀγρονόμοι παίζουσι· γέγηθε δέ τε φρένα Λητώ· πασάων δ’ ὑπὲρ ἥγε κάρη ἔχει ἠδὲ μέτωπα, ῥεια δ’ ἀριγνώτη πέλεται, καλαὶ δέ τε πᾶσαι· ὢς ἥγ’ ἀμφιπόλοισι μετέπρεπε παρθένος ἁγνή. (11) Restitit Aeneas claraque in luce refulsit Os humerosque deo similis. Namque ipsa decoram Caesariem nato genitrix lumenque iuventae Purpureum et laetos oculis adflarat honores: Quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo Argentum Pariusve lapis circumdatur auro''. (12) Αὐτὰρ Ὀδυσσῆα μεγαλήτορα ῷ ἐνὶ οἴκῳ Εὐρυνόμη ταμίη λοῦσεν καὶ χρῖσεν ἐλαῖῳ· ἀμφὶ δέ μιν φᾶρος καλὸν βάλεν ἠδὲ χιτῶνα· αὐτὰρ κὰκ κεφαλῆς χεῦεν πολὺ κάλλος Ἀθήνη, μείζονά τ’ εἰσιδέειν καὶ πάσσονα· κὰδ δὲ κάρητος οὔλας ἧκε κόμας, ὑακινθίνῳ ἄνθει ὁμοίας. ὡς δ’ ὅτε τις χρυσὸν περιχεύεται ἀργύρῳ ἀνὴρ ἴδρις, ὃν Ἥφαιστος δέδαεν καὶ Παλλὰς Ἀθήνη τέχνην παντοίην, χαρίεντα δὲ ἔργα τελείει, ὣς ἄρα τῷ περίχευε χάριν κεφαλῇ τε καὶ ὤμοις. (13) — Coram quem quaeritis adsum, Troius Aeneas Libycis ereptus ab undis''. Ἔνδον μὲν δὴ ὅδ’ αὐτὸς ἐγὼ, κακὰ πολλὰ μογήσας, ἤλυθον εἰκοστῷ ἔτεϊ ἐς πατρίδα γαῖαν. </poem> ===V.=== (1) Conticuere omnes, intentique ora tenebant. Ὣς ἔφαθ’, οἱ δ’ ἄρα πάντες ἀκὴν ἐγένοντο σιωπῇ. (2) Infandum, regina, iuves renovare dolorem, Troianas ut opes et lamentabile regnum Eruerint Danai''. Ἀργαλέον, βασίλεια, διηνεκέως ἀγορεῦσαι κήδε’, ἐπεί μοι πολλὰ δόσαν θεοὶ οὐρανίωνες. [p399] (3)Pars stupet innuptae donum extitiale Minervae: Et molem mirantur equi: primusque Thymoetes Duci intra muros hortatur et arce locari, Sive dolo seu iam Troiae sic fata ferebant. At Capys et quorum melior sententia menti Aut pelago Danaum insidias suspectaque dona Praecipitare iubent subiectisque urere flammis, Aut terebrare cavas uteri et temptare latebras. Scinditur incertum studia in contraria vulgus''. (4) Ὣς ὁ μὲν εἱστήκει, τοὶ δ’ ἄκριτα πόλλ’ ἀγόρευον, ἥμενοι ἀμφ’ αὐτόν· τρίχα δὲ σφίσιν ἧνδανε βουλὴ, ἠὲ διατμῆξαι κοῖλον δόρυ νηλέϊ χαλκῷ, ἢ κατὰ πετράων βαλέειν ἐρύσαντας ἐπ’ ἄκρας, ἢ ἐαᾶν μέγ’ ἄγαλμα θεῶν θελκτήριον εἶναι, τῇπερ δὴ καὶ ἔπειτα τελευτήσεθαι ἔμελλεν· αἶσα γὰρ ἦν ἀπολέσθαι, ἐπὴν πόλις ἀμφικαλύψῆ δουράτεον μέγαν ἵππον, ὅθ’ ειἅτο πάντες ἄριστοι ἀργείων, Τρώεσσι φόνον καὶ κῆρα φέροντες. (5) Vertitur interea caelum et ruit oceano nox Involvens umbra magna terramque polumque''. Ἐν δ’ ἕπεσ’ ὠκεανῷ λαμπρὸν φάος ἠελίοιο, ἕλκον νύκτα μέλαιναν ἐπὶ ζείδωρον ἄρουραν. (6) Hei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli, Vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignes!'' Ω πόλοι, ἦ μάλα δὴ μαλακώτερος ἀμφαφάασθαι Ἕκτωρ, ἢ ὅτε νῆας ἐνέπρησεν πυρὶ κηλέῷ. (7) — Iuvenisque Choroebus Mygdonides, illis qui ad Troiam forte diebus Venerat insano Cassandrae incensus amore, Et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat''. (8) Πέφνε γὰρ Ὀθρυονῆα Καβησόθεν ἔνδον ἐόντα, ὅς ῥα νέον πολέμοιο μετὰ κλέος εἰληλούθει. ᾖτεε δὲ Πριάμοιο θυγατρῶν εἲδος ἀρίστην, Κασσάνδραν, ἀνάεδνον· ὑπέσχετο δὲ μέγα ἔργον, ἐκ Τροίης ἀέκοντας ἀπωσέμεν υἷας Ἀχαιῶν. [p400]τῷ δ’ ὁ γέρων Πρίαμος ὑπό τ’ ἔσχετο καὶ κατένευσε δωσέμεναι· ὁ δὲ μάρναθ’ ὑποσχεσίῆσι πιθήσας. (9) Sic animis iuvenum favor additus. Inde, lupi ceu Raptores atra in nebula, quos inproba ventris Exegit caecos rabies, catulique relicti Faucibus expectant siccis: per tela, per hostes Vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus Urbis iter: nox atra cava circumvolat umbra''. (10) Βῆ ῥ’ ἴμεν ὥστε λέων ὀρεσίτροφος, ὅστ’ ἐπιδευὴς δηρὸν ἔῆ κρεῖων, κέλεται δέ ἑ θυμὸς ἀγήνωρ μήλων πειρήσοντα καὶ ἐς πυκινὸν δόμον ἐλθεῖν. εἴπερ γάρ χ’ εὕρῆσι μετ’ αὐτόφι βώτορας ἄνδρας σὺν κυσὶ καὶ δούρεσσι φυλάσσοντας περὶ μῆλα, οὔ ῥα τ’ ἀπείρητος μέμονε σταθμοῖο δίεσθαι. ἀλλ’ ὅγ’ ἄρ’ ἢ ἥρπαξε μεθάλμενος, ἠὲ καὶ αὐτὸς ἔβλητ’ ἐν πρώτοισι θοῆς ἀπὸ χειρὸς ἄκοντι. (11) Inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem Pressit humi nitens, trepidusque repente refugit Adtollentem iras et caerula colla tumentem: Haud secus Androgeos visu tremefactus abibat''. Ὡς δ’ ὅτε τίς τε δράκοντα ἰδὼν παλίνορσος ἀπέστη οὔρεος ἐν βήσσῆς, ὑπό τε τρόμος ἔλλαβε γυῖα, ἄψ’ τ’ ἀνεχώρησεν, ὦχρός τέ μιν εἷλε παρειάς. ὣς αὖθις καθ’ ὅμιλον ἔδυ Τρώων ἀγερώχων, δείσας ἀτρέος υἱὸν ἀλέξανδρος θεοειδής. (12) Qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus, Frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat, Nunc positis novus exuviis nitidusque iuventa, Lubrica convolvit sublato pectore terga Arduus ad solem et linguis micat ore trisulcis''. Ὡς δὲ δράκων ἐπὶ χειῇ ὀρέστερος ἄνδρα μένῆσι, βεβρωκὼς κακὰ φάρμακ’ ἔδυ δέ τέ μιν χόλος αἰνός, σμερδαλέον δὲ δέδορκεν, ἑλισσόμενος περὶ χειῇ. ὣς Ἕκτωρ, ἄσβεστον ἔχων μένος, οὐχ ὑπεχώρει. (13) Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis [p401]Exiit oppositasque erupit gurgite moles, Fertur in arva furens cumulo, camposque per omnes Cum stabulis armenta trahit''. Ὡς δ’ ὁπότε πλήθων ποταμὸς πεδίονδε κάτεισι χειμάῤῥους κατ’ ὄρεσφιν, ὀπαζόμενος Διὸς ὄμβρῳ, πολλὰς δὲ δρῦς ἀζαλέας, πολλὰς δέ τε πεύκας ἐσφέρεται, πολλὸν δὲ τ’ ἀφύσγετον εἰς ἅλα βάλλει. (14) Ter conatus ibi collo dare brachia circum: Ter frustra conprensa manus effugit imago, Par levibus ventis volucrique simillima fumo''. Τρὶς μὲν ἐφωρμήθην, ἑλέειν τέ με θυμὸς ἀνώγει τρὶς δέ μοι ἐκ χειρῶν, σκιῇ εἴκελον ἣ καὶ ὀνείρῳ, ἔπτατ’· ἐμοὶ δ’ ἄχος ὀξὺ γενέσκετο κηρόθι μᾶλλον. </poem> ===VI.=== (1) Alia tempestas Aeneae hic et illic Ulixis, numerosis ambae versibus. Sed incipiunt haec ita: <poem> Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae </poem> Ille ait: <poem> ἀλλ’ ὅτε δὴ τὴν νῆσον ἐλείπομεν, οὐδέ τις ἄλλη. (2) Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum Sint, puer.'' Τῆ νῦν, καί σοι τοῦτο, τέκος, κειμήλιον ἔστω, Μνῆμ’ Ἑλένης χειρῶν. (3) Tendunt vela Noti fugimus spumantibus undis, [p402]Qua cursum ventusque gubernatorque vocabat''. Ἡμεῖς δ’ ὅπλα ἕκαστα πονησάμενοι κατὰ νῆα ἥμεθα· τὴν δ’ ἄνεμός τε κυβερνήτης τ’ ἴθυνεν. (4) Dextrum Scylla latus, laevum inplacata Charybdis Obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos Sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras Erigit alternos et sidera verberat unda. At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris Ora exertantem et naves in saxa trahentem. Prima hominis facies, et pulchro pectore virgo Pube tenus, postrema inmani corpore pistrix, Delphinum caudas utero conmissa luporum. Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni Cessantem longos et circumflectere cursus, Quam semel informem vasto vidisse sub antro Scyllam et caeruleis canibus resonantia saxa.'' </poem> (5) Homerus de Charybdi: <poem> Δεινὸν ἀνεῤῥοίβδησε θαλάσσης ἁλμυρὸν ὕδωρ. ἧτοι ὅτ’ ἐξεμέσειε, λέβης ὣς ἐν πυρὶ πολλῷ, πᾶσ’ ἀναμορμύρεσκε κυκωμένη· ὑψόσε δ’ ἄχνη ἄκροισι σκοπέλοισιν ἐπ’ ἀμφοτέροισιν ἔπιπτεν· ἀλλ’ ὅτ’ ἀναβρόξειε θαλάσσης ἁλμυρὸν ὕδωρ, πᾶσ’ ἔντοσθε φάνεσκε κυκωμένη· ἀμφὶ δὲ πέτρη δεινὸν βεβρύχει· ὑπένερθε δὲ γαῖα φάνεσκε ψάμμῳ κυανέῆ· τοὺς δὲ χλωρὸν δέος ᾔρει. </poem> (6) Homerus de Scylla: <poem> Ἔνθα δ’ ἔνὶ Σκύλλη ναίει, δεινὸν λελακυῖα· τῆς ἦτοι φωνὴ μὲν ὅση σκύλακος νεογιλῆς, γίνεται, αὐτὴ δ’ αὖτε πέλωρ κακόν· οὐδέ κέ τίς μιν [p403]γηθήσειεν ἰδὼν, οὐδ’ εἰ θεὸς ἀντιάσειεν. τῆς ἦτοι πόδες εἰσὶ δυώδεκα πάντες ἄωροι· ἓξ δέ τέ οἱ δειραὶ περιμήκεες· ἐν δὲ ἑκάστῆ σμερδαλέη κεφαλὴ, ἐν δὲ τρίστοιχοι ὀδόντες, πυκνοὶ καὶ θαμέες, πλεῖοι μέλανος θανάτοιο. μέσση μέν τε κατὰ σπείους κοίλοιο δέδυκεν· ἔξω δ’ ἐξίσχει κεφαλὰς δεινοῖο βερέθρου· αὐτοῦ δ’ ἰχθυάᾳ σκόπελον περιμαιμώωσα δελφῖνάς τε κύνας τε καὶ εἴ ποθι μεῖζον ἕλῆσι κῆτος, ἃ μύρια βόσκει ἀγάστονος ἀμφιτρίτη. (7) O mihi sola mei super Astyanactis imago! Sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat''. Κείνου τοι τοιοίδε πόδες τοιάδε τε χεῖρες, ὀφθαλμῶν τε βολαὶ κεφαλή τ’ ἐφύπερθέ τε χαῖται. (8) Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere: Ter spumam elisam et rorantia vidimus astra''. Τῷ δ’ ὕπο δῖα Χάρυβδις ἀναῤῥοιβδεῖ μέλαν ὕδωρ. τρὶς μὲν γὰρ τ’ ἀνίησιν ἐπ’ ἤματι, τρὶς δ’ ἀναροιβδεῖ. (9) — Qualis coniecta cerva sagitta, Quam procul incautam nemora inter Cresia fixit Pastor agens telis, liquitque volatile ferrum Nescius: illa fuga silvas saltusque peragrat Dictaeos, haeret lateri letalis arundo''. (10) ἀμφ’ ἔλαφον κεραὸν βεβλημένον, ὅν ῥ’ ἔβαλ’ ἀνὴρ ἰῷ ἀπὸ νευρῆς· τὸν μὲν τ’ ἤλυξε πόδεσσι φεύγων, ὄφρ’ αἷμα λιαρὸν, κὶ γούνατ’ ὀρώρει. αὐτὰρ ἐπειδὴ τόνγε δαμάσσεται ὠκὺς ὀϊστὸς, ὠμοφάγοι μιν θῶες ἐν οὔρεσι δαρδάπτουσιν. (11) Dixerat. Ille patris magni parere parabat Imperio: et primum pedibus talaria nectit Aurea, quae sublimem alis sive aequora iuxta, Seu terram, rapido pariter cum flamine portant. Tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco Pallentes, alias sub Tartara tristia mittit, [p404]Dat somnos adimitque et lumina morte resignat. Illa fretus agit ventos et turbida tranat Nubila''. (12) Ὣς ἔφατ’· οὐδ’ ἀπίθησε διάκτορος Ἀργειφόντης· αὐτίκ’ ἔπειθ’ ὑπὸ ποσσὶν ἐδήσατο καλὰ πέδιλα, ἀμβρόσια χρύσεια τά μιν φέρον ἠμὲν ἐφ’ ὑγρὴν ἠδ’ ἐπ’ ἀπείρονα γαῖαν ἅμα πνοιῇς ἀνέμοιο. εἵλετο δὲ ῥἁβδον, τῇ τ’ ἀνδρῶν ὄμματα θέλγει, ᾧν ἐθέλει, τοὺς δ’ αὖτε καὶ ὑπνώοντας ἐγείρει. τὴν μετὰ χερσὶν ἔχων πέτετο κρατὺς ἀργειφόντης. (13) Ac velut annoso validam cum robore quercum Alpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc Eruere inter se certant: it stridor, et alte Consternunt terram concusso stipite frondes. Illa haeret scopulis, et quantum vertice ad auras Aetherias, tantum radice in Tartara tendit''. (14) Οἷον δὲ τρέφει ἔρνος ἀνὴρ ἐριθηλὲς ἐλαίης χώρῳ ἐν οἰοπόλῳ, ὅθ’ ἅλις ἀναβέβρυχεν ὕδωρ, καλὸν τηλεθάον· τὸ δέ τε πνοιαὶ δονέουσι παντοίων ἀνέμων, καί τε βρύει ἄνθεϊ λευκῷ· ἐλθὼν δ’ ἐξαπίνης ἄνεμος σὺν λαίλαπι πολλῇ βόθρου τ’ ἐξέστρεψε καὶ ἐξετάνυσσ’ ἐπὶ γαίῆ. (15) Et iam prima novo spargebat lumine terras Tithoni croceum linquens Aurora cubile''. <poem> Ἠὼς δ’ ἐκ λεχέων παρ’ ἀγαυοῦ Τιθωνοῖο ὤρνυθ’ ἵν’ ἀθανάτοισι φόως φέροι ἠδὲ βροτοῖσι· — Ἠῶς μὲν κροκόπεπλος ἐκίδνατο πᾶσαν ἐπ’ αἶαν </poem> ===VII.=== <poem> (1) Ut pelagus tenuere rates nec iam amplius ulla Occurrit tellus, maria undique et undique caelum: Ollis caeruleus supra caput adstitit imber Noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris''. ἀλλ’ ὅτε δὴ τὴν νῆσον ἐλείπομεν, οὐδέ τις ἄλλη φαίνετο γαιάων, ἀλ’ οὐρανὸς ἠδὲ θάλασσα, δὴ τότε κυανέην νεφέλην ἔστησε Κρονίων [p405] νηὸς ὑπὲρ γλαφυρῆς, ἤχλυσε δὲ πόντος ὑπ’ αὐτῆς. (2) Vinaque fundebat pateris, animamque vocabat Anchisae magni, manesque Acheronte remissos''. Οὶνον ἀφυσσάμενος χαμάδις χέε, δεῦε δὲ γαῖαν, ψυχὴν κικλήσκων Πατροκλῆρος δειλοῖο. (3) Levibus huic hamis consertam auroque trilicem Loricam, quam Demoleo detraxerat ipse Victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto''. Δώσω οἱ θώρηκα, τὸν Ἀστεροπαῖον ἀπηύρων, χάλκεον, ῷ πέρι χεῦμα φαεινοῦ κασσιτέροιο ἀμφιδεδίνηται· πολέος δέ γ’ ἄξιον ἔσται. </poem> (4) Et cursorum certamen utrobique simile. Et quia versibus est apud utrumque numerosis, locum loco similem lector inveniet. Initia haec sunt: <poem> Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repente''. Στὰν δὲ μεταστοιχεί· σήμαινε δὲ τέρματ’ ἀχιλλεύς. </poem> (5) Pugilum certamen incipit apud hunc: <poem> Constitit in digitos extemplo adrectus uterque </poem> apud illum: <poem> Τὼ δὲ ζωσαμένω βήτην ἐς μέσσον ἀγῶνα. ἄντα δ’ ἀνασχομένω χερσὶ στιβαρῇσιν ἅμ’ ἄμφω. </poem> (6) Si velis conparare certantes sagittis, invenies haec utriusque principia: <poem> Protinus Aeneas celeri certare sagitta''. Αὐτὰρ ὁ τοξευτῇσι τίθει ἰόεντα σίδηρον. </poem> (7) Capita locorum, ubi longa narratio est, dixisse sufficiet, ut quid unde natum sit lector inveniat. <poem> (8) Dixerat, et tenues fugit ceu fumus in auras. [p406]Aeneas: Quo deinde ruis, quo proripis? inquit, Quem fugis? aut quis te nostris conplexibus arcet? — Ter conatus erat collo dare brachia circum, Ter frustra conprensa manus effugit imago''. Ὣς ἔφατ’· αὐτὰρ ἔγωγ’ ἔθελον φρεσὶ μερμηρίξας μητρὸς ἐμῆς ψυχὴν ἑλέειν κατατεθνηυίης. τρὶς μὲν ἐφωρμήθην, ἑλέειν τέ με θυμὸς ἀνώγει. τρὶς δέ μοι ἐκ χειρῶν σκιῇ εἴκελον ἢ καὶ ὀνείρῳ, ἔπτατ’· ἐμοὶ δ’ ἄχος ὀξὺ γενέσκετο κηρόθι μᾶλλον. </poem> (9) Sepultura Palinuri formata est de Patrocli sepultura. Haec incipit: <poem> Principio pinguem taedis et robore secto </poem> Illa sic: <poem> Οἱ δ’ ἴσαν ὑλοτόμους πελέκεας ἐν χερσὶν ἔχοντες. </poem> Et alibi: <poem> Ποίησαν δὲ πυρὴν ἑκατόμποδον ἔνθα καὶ ἔνθα. </poem> (10) Ipsa vero utriusque tumuli insignia quam paria? <poem> At pius Aeneas ingenti mole sepulchrum Inponit, suaque arma viro remumque tubamque Monte sub aerio, qui nunc Misenus ab illo Dicitur, aeternumque tenet per secula nomen''. Αὐτὰρ ἐπεὶ νεκρός τ’ ἐκάη καὶ τεύχεα νεκροῦ, [p407] τύμβον χεύαντες καὶ ἐπὶ στήλην ἐρύσαντες πήξαμεν ἀκροτάτῳ τύμβῳ εὐῆρες ἐρετμόν. (11) Tunc consanguineus Leti Sopor''. Ἔνθ’ Ὕπνῳ ξύμβλητο, κασιγνήτῳ Θανάτοιο. (12) Quod te per caeli iucundum lumen et auras Per genitorem oro, per spes surgentis Iuli, Eripe me his, invicte, malis, aut tu mihi terram Iniice, namque potes, portusque require Velinos''. (13) Νῦν δέ σε τῶν ὄπιθεν γουνάζομαι, οὐ παρεόντων, πρός τ’ ἀλόχου καὶ πατρὸς, ὅ σ’ ἔτρεφε τυτθὸν ἐόντα. Τηλεμάχου θ’ ὃν μοῦνον ἐνὶ μεγάροισιν ἔλειπες. οἶδα γὰρ, ὡς ἐνθένδε κιὼν δόμου ἐξ Ἀΐδαο, νῆσον ἐς Αἰαίην σχήσεις εὐεργέα νῆα. ἔνθα σ’ ἔπειτα, ἄναξ, κέλομαι μνήσασθαι ἐμεῖο, μή μ’ ἄκλαυστον ἄθαπτον ἰὼν ὄπιθεν καταλείπειν, νοσφισθεὶς, μή τοί τι θεῶν μήνιμα γένωμαι· ἀλλά με κακκῆαι σὺν τεύχεσιν, ὅσσα μοι ἐστὶν, σῆμά τέ μοι χεῦαι πολιῆς ἐπὶ θινὶ θαλάσσης, ἀνδρὸς δυστήνοιο, καὶ ἐσσομένοισι πυθέσθαι. ταῦτα τέ μοι τελέσαι, πῆξαί τ’ ἐπὶ τύμβῳ ἐρετμὸν, τῷ καὶ ζωὸς ἔρεσσον, ἐὼν μετ’ ἐμοῖς ἑτάροισιν. (14) Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum, Cernere erat: per tota novem cui iugera corpus Porrigitur, rostroque inmanis vultur obunco Inmortale iecur tondens fecundaque poenis Viscera rimaturque epulis habitatque sub alto Pectore nec fibris requies datur ulla renatis''. (15) Καὶ Τιτυὸν εἶδον, Γαίη ἐρικυδέος υἱὸν, [p408] κείμενον ἐν δαπέδῳ· ὁ δ’ ἐπ’ ἐννέα κεῖτο πέλεθρα· γῦπε δέ μιν ἑκάτερθε παρημένω ἦπαρ ἔκειρον, δέρτρον ἔσω δύνοντες· ὁ δ’ οὐκ ἀπαμύνετο χερσί· Λητὼ φὰρ εἵλκυσε, Διὸς κυδρὴν παράκοιτιν, Πυθώδ’ ἐρχομένην διὰ καλλιχόρου Πανοπῆος. (16) Non, mihi si linguae centum sint oraque centum, Ferrea vox, omnis scelerum conprendere formas, Omnia poenarum percurrere nomina possim''. Πληθὺν δ’ οὐκ ἂν ἐγὼ μυθήσομαι, οὐδ’ ὀνομήνω, οὐδ’ εἴ μοι δέκα μὲν γλῶσσαι δέκα δὲ στόματ’ εἶεν, φωνὴ δ’ ἄῤῥηκτος, χάλκεον δέ μοι ἦτορ ἐνείη. </poem> ===VIII.=== <poem> (1) Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum Vincla recusantum et sera sub nocte rudentum, Setigerique sues atque in praesepibus ursi Saevire ac formae magnorum ululare luporum: Quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis Induerat Circe in vultus ac terga ferarum''. Εὗρον δ’ ἐν βήσσῆσι τετυγμένα δώματα Κίρκης ξεστοῖσι λάεσσὶ, περισκέπτῳ ἐνὶ χώρῶ. ἀμφὶ δέ μιν λύκοι ἦσαν ὀρέστεροι ἠδὲ λέοντες, τοὺς αὐτὴ κατέθελξεν, ἐπεὶ κακὰ φάρμακ’ ἔδωκεν. (2) Quid petitis? quae causa rates aut cuius egentes Litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit? Sive errore viae seu tempestatibus acti, Qualia multa mari nautae patiuntur in alto''. Ἤ τι κατὰ πρῆξιν ἢ μαψιδίως ἀλάλησθε οἷά τε ληϊστῆρες ὑπεὶρ ἅλα, τοί γ’ ἀλόωνται ψυχὰς παρθέμενοι, κακὸν ἀλλοδαποῖσι φέροντες; (3) Ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni Cum sese e pastu referunt et longa canoros Dant per colla modos: sonat amnis et Asia longe Pulsa palus''. Τῶν δ’ ὥστ’ ὀρνίθων πετεηνῶν ἔθνεα πολλὰ, χηνῶν ἢ γεράνων ἢ κύκνων δουλιχοδείρων, Ἀσίῳ ἐν λειμῶνι Καϋστρίου ἀμφὶ ῥέεθρα, ἒνθα καὶ ἔνθα ποτῶνται ἀγαλλόμεναι πτερύγεσσι, κλαγγηδὸν προκαθιζόντων, σμαραγεῖ δέ τε λειμών. (4) Illa vel intactae segetis per summa volaret [p409]Gramina, nec teneras cursu laesisset aristas, Vel mare per medium fluctu suspensa tumenti Ferret iter, celeres nec tingeret aequore plantas''. Αἱ δ’ ὅτε μὲν σκιρτῷεν ἐπὶ ζείδωρον ἄρουραν, ἄκρον ἐπ’ ἀνθερίκων καρπὸν θέον οὐδὲ κατέκλων· ἀλλ’ ὅτε δὴ σκιρτῷεν ἐπ’ εὐρέα νῶτα θαλάσσης, ἄκρον ἐπὶ ῥηγμῖνος ἁλὸς πολιοῖο θέεσκον. (5) Vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus Perpetui tergo bovis et lustralibus extis. Postquam exempta fames, et amor conpressus edendi, Rex Evandrus ait''. Νώτοισι δ’ Αἴαντα διηνεκέεσσι γέραιρεν ἥρως Ἀτρείδης εὐρυκρείων Ἀγαμέμνων. Αὐτὰρ ἐπεὶ πόσιος καὶ ἐδητύος ἐξ ἔρον ἕντο, τοῖς ὁ γέρων πάμπρωτος ὑφαίνειν ἤρχετο μῆτιν. (6) Evandrum ex humili tecto lux suscitat alma, Et matutinus volucrum sub culmine cantus. Consurgit senior, tunicaque inducitur artus, Et Tyrrhena pedum circ''umdat vincula plantis. Tum lateri atque humeris Tegeaeum subligat ensem, Demissa ab laeva pantherae terga retorquens. Nec non et gemini custodes limine in ipso Praecedunt, gressumque canes comitantur herilem. (7) Ὤρνυτ’ ἂρ ἐξ εὐνῆφιν Ὀδυσσῆος φίλος υἱός εἵματα ἑσσάμενος· περὶ δὲ ξίφος ὀξὺ θέτ’ ὤμοις, Ποσσὶ δ’ ὑπὸ λιπαροῖσιν ἐδήσατο καλὰ πέδιλα. — Βῆ ῥ’ ἴμεν εἰς ἀγορήν· παλάμῆ δ’ ἔχε χάλκεον ἔγχος, οὐκ οἶος· ἅμα τῷγε κύνες πόδας ἀργοὶ ἕποντο. [p410] (8) O mihi praeteritos referat si Iuppiter annos, Qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa Stravi, scutorumque incendi victor acervos, Et regem hac Erimum dextra sub Tartara misi! Nascenti cui tris animas Feronia mater, Horrendum dictu, dederat, terna arma movenda; Ter leto sternendus erat: cui tunc tamen omnis Abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis''. (9) Αἴ γὰρ, Ζεῦ τε πάτερ καὶ ἀθηναίη καὶ Ἄπολλον. ἡβῷμ’ ὡς ὅτ’ ἐπ’ ὠκυρόῳ Κελάδοντι μάχοντο ἀγρόμενοι Πύλιοί τε καὶ Ἄρκαδες ἐγχεσίμωροι Φειᾶς πὰρ τείχεσσιν Ἰαρδάνου ἀμφὶ ῥέεθρα. — ἀλλ’ ἐμὲ θυμὸς ἀνῆκε πολυτλήμων πολεμίζειν θαρσεϊ ῷ· γενεῇ δὲ νεώτατος ἔσκον ἁπάντων· καὶ μαχόμην οἱ ἐγὼ, δῶκεν δέ μοι εὖχος Ἀθήνη. τὸν δὴ μήκιστον καὶ κάρτιστον κτάνον ἄνδρα· πολλὸς γάρ τις ἔκειτο παρῄορος ἔνθα καὶ ἔνθα. εἴθ’ ὣς ἠβώοιμι, βίη τέ μοι ἔμπεδος εἴη, τῷ κε τάχ’ ἀντήσειε μάχης κορυθαίολος Ἕκτωρ. (10) Qualis ubi oceani perfusus Lucifer unda, Quem Venus ante alios astrorum diligit ignes, Extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit''. Οἷος δ’ ἀστὴρ εἴσι μετ’ ἀστράσι νυκτὸς ἀμολγῷ, ἕσπερος, ὃς κάλλιστος ἐν οὐρανῷ ἵσταται ἀστήρ. (11) En perfecta mei promissa coniugis arte Munera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos Aut acrem dubites in proelia poscere Turnum. Dixit et amplexus nati Cytherea petivit, Arma sub adversa posuit radiantia quercu. Ille deae donis et tanto laetus honore Inpleri nequit, atque oculos per singula volvit, [p411]Miraturque, interque manus et brachia versat''. (12) Τύνη δ’ Ἡφαίστοιο πάρα κλυτὰ τεύχεα δέξο, καλὰ μάλ’ οἷ’ οὔπω τις ἀνὴρ ὤμοισι φόρησεν. Ὣς ἄρα φωνήσασα θεὰ κατὰ τεύχε’ ἔθηκεν πρόσθεν ἀχιλλῆος· τὰ δ’ ἀνέβραχε δαίδαλα πάντα. — Τέρπετο δ’ ἐν χείρεσσιν ἔχων θεοῦ ἀγλαὰ δῶρα. </poem> ===IX.=== <poem> (1) Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam Detulit in terras?'' Ἶρι θεὰ, τίς τ’ ἄρ σε θεῶν ἐμοὶ ἄγγελον ἧκεν; (2) — Nec solos tangit Atridas Iste dolor''. Ἦ μοῦνοι φιλέουσ’ ἀλόχους μερόπων ἀνθρώπων Ἀτρεῖδαι; (3) Sed vos, o lecti, ferro quis scindere vallum Adparat et mecum invadit trepidantia castra?'' Ὄρνυσθ', ἱππόδαμοι Τρῶες, ῥήγνυσθε δέ τείχος ἀργείων, καὶ νηυσὶν ἐνίετε θεσπιδαὲς πῦρ. (4) Quod superest, laeti bene gestis corpora rebus Procurate viri, et pugnam sperate parati''. Νῦν δ’ ἔρχεσθ’ ἐπὶ δεῖπνον, ἵνα συνάγωμεν Ἄρηα· εὖ μέν τις δόρυ θηξάσθω, εὖ δ’ ἄσπιδα θέσθω. (5) Sic ait inlacrimans: humero simul exuit ensem Auratum, mira quem fecerat arte Lycaon Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna. Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis Exuvias, galeam fidus permutat Aletes''. (6) Τυδείδῆ μὲν δῶκε μενεπτόλεμος Θρασυμήδης φάσγανον ἄμφηκες, τὸ δ’ ἑὸν παρὰ νηὶ λέλειπτο, καὶ σάκος· ἀμφὶ δέ οἱ κυνέην κεφαλῇσιν ἔθηκε ταυρείην ἄφαλόν τε καὶ ἄλλοφον, ἥτε καταῖτυξ κέκληται, ῥύεται δὲ κάρη θαλερῶν αἰζηῶν. Μηριόνης δ’ Ὀδυσῆϊ δίδου βιὸν ἠδὲ φαρέτρην καὶ ξίφος· ἀμφὶ δέ οἱ κυνέην κεφαλῇφιν ἔθηκε [p412] ῥινοῦ ποιητήν· πολέσιν δ’ ἔντοσθεν ἱμᾶσιν ἐντέτατο στερεῶς· ἔκτοσθε δὲ λευκοὶ ὀδόντες ἀργιόδοντος ὑὸς θαμέες ἔχον ἔνθα καὶ ἔνθα εὖ καὶ ἐπισταμένως· μέσση δ’ ἐνὶ πῖλος ἀρήρει. (7) Protinus armati incedunt, quos omnis euntes Primorum manus ad portas iuvenumque senumque Prosequitur votis, nec non et pulcher Iulus''. Τὼ δ’ ἐπεὶ οὖν ὅπλοισιν ἐνὶ δεινοῖσιν ἐδύτην, βάν ῥ’ ἰέναι, λιπέτην δὲ κατ’ αὐτόθι πάντας ἀρίστους. (8) Egressi superant fossas, noctisque per umbram Castra inimica petunt, multis tamen ante futuri Exitio: passim somno vinoque per herbam Corpora fusa vident, adrectos litore currus, Inter lora rotasque viros, simul arma iacere, Vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus: Euryale, audendum dextra, nunc ipsa vocat res. Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis A tergo possit, custodi et consule longe. Haec ego vasta dabo et recto te limite ducam''. (9) Τὼ δὲ βάτην προτέρω διά τ’ ἔντεα καὶ μέλαν αἶμα· αἶψα δ’ ἐπὶ Θρῆκῶν ἀνδρῶν τέλος ἷξον ἰόντες· οἱ δ’ εὗδον καμάτῳ ἀδηκότες· ἔντεα δέ σφιν καλὰ παρ’ αὐτοῖσιν χθονὶ κέκλιτο, εὖ κατὰ κόσμον, τριστοιχεί· παρὰ δέ σφιν ἑκάστῳ δίζυγες ἵπποι. Ῥῆσόν δ’ ἐν μέσῳ εὗδε, παρ’ αὐτὸν δ’ ὠκέες ἵπποι ἐξ ἐπιδιφριάδος πυμάτης ἱμᾶσι δέδεντο. τὸν δ’ Ὀδυσεὺς προπάροιθεν ἰδὼν Διομήδεϊ δεῖξεν· Οὗτός τοι, Διόμηδες, ἀνὴρ, οὗτοι δέ τοι ἵπποι, οὓς νῶϊν πίφαυσκε Δόλων, ὃν ἐπέφνομεν ἡμεῖς. ἀλλ’ ἄγε δὴ, πρόφερε κρατερὸν μένος· οὐδέ τί σε χρὴ ἑστάμεναι μέλεον σὺν τεύχεσιν· ἀλλὰ λύ’ ἵππους· ἠὲ σύ γ’ ἄνδρας ἔναιρε, μελήσουσιν δέ μοι ἵπποι. (10) Sed non auguriis poterat depellere pestem''. ἀλλ’ οὐκ οἰωνοῖσιν ἐρύσσατο Κῆρα μέλαιναν. (11) Et iam prima novo spargebat lumine terras [p413]Tithoni croceum linquens Aurora cubile''. Ἠὼς δ’ ἐκ λεχέων παρ’ ἀγαυοῦ Τιθωνοῖο ὤρνυθ’ ἵν’ ἀθανάτοισι φόως φέροι ἠδὲ βροτοῖσι. </poem> (12) Mater Euryali ad dirum nuntium, ut excussos de manibus radios et pensa demitteret, ut per muros et virorum agmina ululans et comam scissa decurreret, ut effunderet dolorem in lamentationum querelas, totum de Andromache sumpsit lamentante mortem mariti. <poem> (13) O vere Phrygiae, neque enim Phryges''. Ὦ πέπονες, κάκ’ ἐλέγχε, Ἀχαιΐδες, οὐκέτ’ Ἀχαιοί. (14) Quos alios muros aut quae iam moenia habetis? Unus homo et vestris, o cives, undique septus Aggeribus, tantas strages inpune per urbem Ediderit? iuvenum primos tot miserit Orco? Non infelicis patriae veterumque deorum Et magni Aeneae segnes miseretque pudetque?'' (15) Ὦ φίλοι ἥρωες Δαναοὶ, θεράποντες Ἄρηος, ἀνέρες ἔστε, φίλοι, μνήσασθε δὲ θούριδος ἀλκῆς! ἠέ τινάς φαμεν εἶναι ἀοσσητῆρας ὀπίσσω· ἠέ τι τεῖχος ἄρειον, ὅ κ’ ἀνδράσι λοιγὸν ἀμύναι· οὐ μέν τις σχεδόν ἐστι πόλις πύργοις ἀραρυῖα, ᾗ κ’ ἀπαμυναίμεσθ’ ἑτεραλκέα δῆμον ἔχοντες· ἀλλ’ ἐν γὰρ Τρώων πεδίῳ. </poem> ===X.=== <poem> (1) Tela manu iaciunt: quales sub nubibus atris Strymoniae dant signa grues, atque aethera tranant Cum sonitu, fugiuntque Notos clamore secundo''. Ἠΰτε περ κλαγγὴ γεράνων πέλει οὐρανόθι πρὸ, αἵτ’ ἐπεὶ οὖν χειμῶνα φύγον καὶ ἀθέσφατον ὄμβρον· (2) Ardet apex capiti, cristique ac vertice flamma [p414]Funditur, et vastos umbo vomit aureus ignes. Non secus ac liquida si quando nocte cometae Sanguinei lugubre rubent, aut Sirius ardor: Ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris Nascitur, et laevo contristat lumine caelum''. (3) Τὸν δ’ ὁ γέρων Πρίαμος πρῶτος ἴδεν ὀφθαλμοῖσιν παμφαίνονθ’ ὥστ’ ἀστέρ’ ἐπεσσύμεμον πεδίοιο, ὅς ῥά τ’ ὀπώρης εἴσιν, ἀρίζηλοι δέ οἱ αὐγαὶ φαίνονται πολλοῖσι μετ’ ἄστρασι νυκτὸς ἀμολγῷ. ὅντε κύν’ Ὠρίωνος ἐπίκλησιν καλέουσιν. λαμπρότατος μὲν ὅδ’ ἐστὶ, κακὸν δέ τε σῆμα τέτυκται. καί τε φέρει πολλὸν πυρετὸν δειλοῖσι βροτοῖσιν. ὣς τοῦ χαλκὸς ἔλαμπεν ἐπὶ στήθεσσι θέοντος. (4) Stat sua cuique dies: breve et inreparabile tempus Omnibus est vitae.'' — Fata vocant, metasque dati pervenit ad aevi''. Αἰνότατε Κρονίδη, ποῖον τὸν μῦθον ἔειπες· ἄνδρα θνητὸν ἐόντα, πάλαι πεπρωμένον αἴσῆ, ἄψ ἐθέλεις θανάτοιο δυσηχέος ἐξαναλῦσαι· — Μοῖραν δ’ οὔτινά φημι πεφυγμένον ἔμμεναι ἀνδρῶν, οὐ κακὸν, οὐδὲ μὲν ἐσθλὸν, ἐπὴν τὰ πρῶτα γένηται. (5) Per patrios manes, per spes surgentes Iuli, Te precor, hanc animam serves natoque patrique. Est domus alta: iacent penitus defossa talenta Caelati argenti: sunt auri pondera facti Infectique mihi. Non hic victoria Teucrum Vertitur, aut anima una dabit discrimina tanta. Dixerat. Aeneas contra cui talia reddit: Argenti atque auri memoras quae magna talenta Natis parce tuis. Belli commercia Turnus Sustulit ista prior, iam tum Pallante perempto. Hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus. Sic fatus galeam larva tenet, atque reflexa Cervice orantis capulo tenus abdidit ensem''. [p415] (6) Ζώγρει, Ἀτρέος υἱέ, σὺ δ’ ἄξια δέξαι ἄποινα· πολλὰ δ’ ἐν Ἀντιμάχοιο δόμοις κειμήλια κεῖται, χαλκός τε χρυσός τε πολύκμητός τε σίδηρος· τῶν κέν τοι χαρίσαιτο πατὴρ ἀπερείσι’ ἄποινα, εἰ νῶϊ ζωοὺς πεπύθοιτ’ ἐπὶ νηυσὶν Ἀχαιῶν. Ὡς τώγε κλαίοντε προσα ὑδήτην βασιλῇα μειλιχίοις ἐπέεσσιν· ἀμείλικτον δ’ ὄπ’ ἄκουσαν· Εἰ μὲν δὴ Ἀντιμάχοιο δαϊφρονος υἱέες ἐστόν, ὅς ποτ’ ἐνὶ Τρώων ἀγορῇ Μενέλαον ἄνωγεν, ἀγγελίην ἐλθόντα σὺν ἀντιθέῳ Ὀδυσσῆϊ, αὐθι κατακτεῖναι, μήδ’ ἐξέμεν ἂψ ἐς Ἀχαιούς· νῦν μὲν δὴ τοῦ πατρὸς ἀεικέα τίσετε λώβην. Ἦ, καὶ Πείσανδρον μὲν ἀφ’ ἵππων ὦσε χαμᾶζε, δουρὶ βαλὼν πρὸς στῇθος· ὁ δ’ ὓπτιος οὕδει ἐρείσθη Ἱππόλοχος δ’ ἀπόρουσε, τὸν αὖ χαμαὶ ἐξενάριξεν, χεῖρας ἀπὸ ξίφεϊ τμήξας, ἀπό τ’ αὐχένα κόψας· ὅλμον δ’ ὣς ἔσσευε κυλίνδεσθαι δι’ ὁμίλου. (7) Inpastus stabula alta leo ceu saepe peragrans, Suadet enim vesana fames, si forte fugacem Conspexit capream aut surgentem in cornua cervum, Gaudet hians inmane, comasque adrexit, et haeret Visceribus super accumbens lavit inproba taeter Ora cruor: Sic ruit in densos alacer Mezentius hostes''. (8) Ὥστε λέων ἐχάρη μεγάλῳ ἐπὶ σώματι κύρσας, εὑρὼν ἣ ἔλαφον κεραὸν ἓ ἄγριον αἶγα, πεινάων· μάλα γάρ τε κατεσθίει, εἴπερ ἂν αὐτὸν σεύωνται ταχέες τε κύνες, θαλεροί τ’ αἰζηοί· ὣς ἐχάρη Μενέλαος Ἀλέξανδρον θεοειδέα ὀφθαλμοῖσιν ἰδών· φάτο γὰρ τίσασθαι ἀλείτην. — (9) Βῆ ῥ’ ἴμεν, ὥστε λέων ὀρεσίτροφος, ὅστ’ ἐπιδευὴς δηρὸν ἔῆ κρειῶν, κέλεται δέ ἑ θυμὸς ἀγήνωρ μήλων πειρήσοντα καὶ ἐς πυκινὸν δόμον ἐλθεῖν. εἴπερ γάρ χ’ εὕρῆσι παρ’ αὐτόφι βώτορας ἅνδρας σὺν κυσὶ καὶ δούρεσσι φυλάσσοντας περὶ μῆλα, οὕ ῥά τ’ ἀπείρητος μέμονε σταθμοῖο δίεσθαι, [p416] ἀλλ’ ὅγ’ ἄρ’ ἣ ἥρπαξε μετάλμενος, ηἒ καὶ αὐτὸς ἕβλητ’ ἐν πρώτοισι θοῆς ἀπὸ χειρὸς ἄκοντι· ὥς ῥα τότ’ ἀντίθεον Σαρπηδόνα θυμὸς ἀνῆκε τεῖχος ἐπαϊξαι, διά τε ῥήχασθαι ἐπάλξεις. (10) Spargitur et tellus lacrimis, spargantur et arma''. Δεύοντο ψάμαθοι, δεύοντο δὲ τεύχεα φωτῶν δάκρυσι. (11) Cingitur ipse furens certatim in praelia Turnus: Iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis Horrebat squamis, surasque incluserat auro, Tempora nudus adhuc, laterique accinxerat ensem: Fulgebatque alta decurrens aureus arce''. (12) Ὣς φάτο· Πάτροκλος δὲ κορύσσετο νώροπι χαλκῷ. κνημῖδας μὲν πρῶτα περὶ κνήμῆσιν ἔθηκε καλὰς, ἀργυρέοισιν ἐπισφυρίοις ἀραρυίας· δεύτερον αὖ θώρηκα περὶ στήθεσσιν ἔδυνε, ποικίλον ἀστερόεντα, ποδώκεος Αἰακίδαο· ἀμφὶ δ’ ἄρ’ ὤμοισιν βάλετο ξίφος ἀργυρόηλον, χάλκεον· αὐτὰρ ἔπειτα σάκος μέγα τε στιβαρόν τε· κρατὶ δ’ ἐπ’ ἰφθίμῳ κυνέην εὔτυκτον ἔθηκεν, ἵππουριν· δεινὸν δὲ λόφος καθύπερθεν ἀρήρει. (13) Purpureus veluti cum flos succisus aratro Languescit moriens, lassove papavera collo Demisere caput, pluvia cum forte gravantur.'' Μήκων δ’ ὡς ἑτέρωσε κάρη βάλεν, ἥτ’ ἐνὶ κήπῳ καρπῷ βριθομένη, νοτίῆσί τε εἰαρινῇσιν· ὣς ἑτέρωσ’ ἥμυσε κάρη πήληκι βαρυνθέν. </poem> ===XI.=== (1) Et haec quidem iudicio legentium relinquenda sunt, ut ipsi aestiment quid debeant de utriusque collatione sentire. Si [p417]tamen me consulas, non negabo nonnumquam Virgilium in transferendo densius excoluisse, ut in hoc loco: <poem> (2) Qualis apes aestate nova per florea rura Exercet sub sole labor, cum gentis adultos Educunt fetos, aut cum liquentia mella Stipant et dulci distendunt nectare cellas, Aut onera accipiunt venientum aut agmine facto Ignavum, fucos, pecus a praesepibus arcent. Fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.'' (3) Ἠΰτε ἔθνεα εἶσι μελισσάων ἀδινάων, πέτρης ἐκ γλαφυρῆς αἰεὶ νέον ἐρχομενάων· βοτρυδὸν δὲ πέτονται ἐπ’ ἄνθεσιν ειάρινοῖσιν, αἱ μέν τ’ ἔνθα ἅλις πεποτήαται, αἱ δέ τε ἔνθα· ὣς τῶν ἔθνεα πολλὰ νεῶν ἄπο καὶ κλισιάων ἠϊόνος προπάροιθε βαθείης ἐστιχόωντο ἰλαδὸν εἰς ἀγορήν· μετὰ δέ σφισιν Ὄσσα δεδήει. </poem> (4) Vides descriptas apes a Virgilio opifices, ab Homero vagas: alter discursum et solam volatus varietatem, alter exprimit nativae artis officium. (5) In his quoque versibus Maro extitit locupletior interpres: <poem> O socii, neque enim ignari sumus ante malorum, O passi graviora, dabit deus his quoque finem. Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantes Accestis scopulos, vos et Cyclopia saxa Experti: revocate animos, maestumque timorem Mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit. Per varios casus'', </poem> et reliqua. <poem> (6) Ὠ φίλοι, οὐ γάρ πώ τι κακῶν ἀδαήμονές εἰμεν· οὐ μὲν δὴ τόδε μεῖζον ἔπι κακὸν, ἢ ὅτε Κύκλωψ εἴλει ἐνὶ σπῆϊ γλαφυρῷ κρατερῇφι βίῆφι· ἀλλὰ καὶ ἔνθεν ἐμῇ ἀρετῇ βουλῇ τε νόῳ τε ἐκφύγομεν· καί που τῶνδε μνήσεσθαι ὀϊω. </poem> (7) Ulixes ad socios unam commemoravit aerumnam: hic ad sperandam [p418]praesentis mali absolutionem gemini casus hortatur eventu. Deinde ille obscurius dixit: <poem> — Καί που τῶνδε μνήσεσθαι ὀϊω, </poem> hic apertius: <poem> Forsan et haec olim meminisse iuvabit </poem> (8) Sed et hoc quod vester adiecit solatii fortioris est. Suos enim non tantum exemplo evadendi sed et spe futurae felicitatis animavit, per hos labores non solum sedes quietas sed et regna promittens. (9) Hos quoque versus inspicere libet: <poem> Ac veluti summis antiquam in montibus ornum Cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant Eruere agricolae certatim: illa usque minatur Et tremefacta comam concusso vertice nutat, Vulneribus donec paulatim evicta supremum Congemuit traxitque iugis avulsa ruinam''. Ἤριπε δ’ ὡς ὅτε τις δρῦς ἤριπεν ἢ ἀχερωϊς ἠὲ πίτυς βλωθρὴ, τήντ’ οὔρεσι τέκτονες ἄνδρες ἐξέταμον πελέκεσσι νεήκεσι νήϊον εἶναι. </poem> Magno cultu vester difficultatem abscidendae arboreae molis expressit, verum nullo negotio Homerica arbor absciditur. <poem> (10) Haud segnis strato surgit Palinurus et omnes Explorat ventos atque auribus aera captat: Sidera cuncta notat tacito labentia caelo, Arcturum Pliadasque Hyadas geminosque Triones, Armatumque auro circumspicit Orionem''. Αὐτὰρ ὁ πηδαλίῳ ἰθύνετο τεχνηέντως ἥμενος· οὐδέ οἱ ὕπνος ἐπὶ βλεφάροισιν ἔπιπτε Πληϊάδας τ’ ἐσορῶντι καὶ ὀψὲ δύοντα Βοώτην ἄρκτον θ’ ἦν καὶ ἅμαξαν ἐπίκλησιν καλέουσιν, ἥτ’ αὐτοῦ στρέφεται καὶ τ’ Ὠρίωνα δοκεύει. </poem> (11) Gubernator qui explorat caelum crebro reflectere cervicem debet [p419]captando de diversis caeli regionibus securitatem sereni. Hoc mire et velut coloribus Maro pinxit. Nam quia Arcturus iuxta septentrionem est, Taurus vero in quo Hyades sunt, sed et Orion, in regione austri sunt, crebram cervicis reflexionem in Palinuro sidera consulente descripsit. (12) Arcturum'', inquit: ecce intuetur partem septentrionis; deinde ''Pliadasque Hyadas'': ecce ad austrum flectitur; ''geminosque Triones'': rursus ad septentriones vertit aspectum; ''Armatumque auro circumspicit Orionem'': iterum se ad austrum reflectit. Sed et verbo ''circumspicit'' varietatem saepe se vicissim convertentis ostendit. (13) Homerus gubernatorem suum semel inducit intuentem Pliadas, quae in australi regione sunt, semel Booten et Arcton, quae sunt in septentrionali polo. <poem> (14) Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, Perfide, sed duris genuit te cautibus horrens Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres''. Νηλεές· οὐκ ἄρα σοί γε πατὴρ ἦν ἱππότα Πηλεὺς, οὐδὲ Θέτις μήτηρ· γλαυκὴ δέ σε τίκτε θάλασσα. </poem> (15) Plene Virgilius non partionem solam, sicut ille quem sequebatur, sed educationem quoque nutricationis tamquam belualem et asperam criminatus est. Addidit enim de suo: <poem> Hyrcanaeque admorunt ubera tigres </poem> quoniam videlicet in moribus inolescendis magnam fere partem nutricis ingenium et natura lactis tenet, quae infusa tenero et mixta parentum semini adhuc recenti ex hac gemina concretione [p420]unam indolem configurat. (16) Hinc est quod providentia naturae similitudinem natorum atque gignentium ex ipso quoque nutricatu praeparans fecit cum ipso partu alimoniae copiam nasci. Nam postquam sanguis ille opifex in penetralibus suis omne corpus effinxit atque aluit, adventante iam partus tempore idem ad corporis materni superna conscendens in naturam lactis albescit, ut recens natis idem sit altor qui fuerat fabricator. (17) Quamobrem non frustra creditum est, sicut valeat ad fingendas corporis atque animi similitudines vis et natura seminis, non secus ad eandem rem lactis quoque ingenia et proprietates valere. (18) Neque in hominibus id solum sed in pecudibus quoque animadversum. Nam si ovium lacte haedi aut caprarum agni forsitan alantur, constat ferme in his lanam duriorem, in illis capillum gigni teneriorem. (19) In arboribus etiam et frugibus ad earum indolem vel detrectandam vel augendam maior plerumque vis et potestas est aquarum atque terrarum quae alunt quam ipsius quod iacitur seminis; ac saepe videas laetam nitentemque arborem, si in locum alterum transferatur, suco terrae deterioris elanguisse. Ad criminandos igitur mores defuit Homero quod Virgilius adiecit. <poem> (20) Non tam praecipites biiugo certamine campum Corripuere, ruuntque effusi carcere currus: [p421]Nec sic inmissis aurigae undantia lora Concussere iugis, pronique in verbera pendent''. Οἱ δ’ ὣς ἐν πεδίῳ τετράοροι ἄρσενες ἵπποι, πάντες ἀφορμηθέντες ὑπὸ πληγῇσιν ἱμάσθλης, ὑψόσ’ ἀειρόμενοι ῥίμφα πρήσσουσι κέλευθα. </poem> (21) Graius poeta equorum tantum meminit flagro animante currentium, licet dici non possit elegantius quam quod adiecit ὑψόσ’ ἀειρόμενοι, quo expressit quantum natura dare poterat impetum cursus. (22) Verum Maro et currus de carcere ruentes et campos corripiendo praecipites mira celeritate descripsit, et accepto brevi semine de Homerico flagro pinxit aurigas concutientes lora undantia et pronos in verbera pendentes: nec ullam quadrigarum partem intactam reliquit, ut esset illi certaminis plena descriptio. <poem> (23) — Magno veluti cum flamma sonore Virgea suggeritur costis undantis aeni, Exsultantque aestu latices, furit intus aquae vis, Fumidus atque alte spumis exuberat amnis. Nec iam se capit unda: volat vapor ater ad auras''. Ὡς δὲ λέβης ζεῖ ἔνδον, ἐπειγόμενος πυρὶ πολλῷ, κνίσσῆ μελδόμενος ἁπαλοτρεφέος σιάλοιο, πάντοθεν ἀμβολάδην, ὑπὸ δὲ ξύλα κάγκανα κεῖται· ὣς τοῦ καλὰ ῥέεθρα πυρὶ φλέγετο, ζέε δ’ ὕδωρ. </poem> (24) Graeci versus aeni continent mentionem multo igne ebullientis: et totum ipsum locum haec verba ornant, πάντοθεν ἀμβολάδην. Nam scaturigines ex omni parte emergentes sic eleganter expressit. (25) In Latinis versibus tota rei pompa descripta est, sonus flammae, et pro hoc quod ille dixerat: πάντοθεν ἀμβολάδην, exultantes [p422]aestu latices et amnem fumidum exuberantem spumis atque intus furentem: unius enim verbi non reperiens similem dignitatem, conpensavit quod deerat copiae varietate descriptionis. Adiecit post omnia: <poem> Nec iam se capit unda </poem> quo expressit quod semper usu evenit suppositi nimietate caloris. Bene ergo se habet poeticae tubae cultus omnia quae in hac re eveniunt conprehendens. <poem> (26) Portam, quae ducis imperio commissa, recludunt Freti armis, ultroque invitant moenibus hostem. Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant, Armati ferro et cristis capita alta coruscis. Quales aeriae liquentia flumina circum, Sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum, Consurgunt geminae quercus intonsaque caelo Attollunt capita et sublimi vertice nutant''. (27) Τὼ μὲν ἄρα προπάροιθε πυλάων ὑψηλάων ἕστασαν, ὡς ὅτε τε δρύες οὔρεσιν ὑψικάρηνοι, αἵτ’ ἄνεμον μίμνουσι καὶ ὑετὸν ἤματα πάντα, ῥίζῆσιν μεγάλῆσι διηνεκέεσσ’ ἀραρυῖαι· ὣς ἄρα τὼ χείρεσσι πεποιθότες ἠδὲ βίῆφι μίμνον ἐπερχόμενον μέγαν ἄσιον, οὐδ’ ἐφέβοντο. </poem> (28) Graeci milites Polypoetes et Leonteus stant pro portis, et inmobiles Asium advenientem hostem velut fixae arbores opperiuntur. Hactenus est Graeca descriptio. (29) Verum Virgiliana Bitian et Pandarum portam ultro recludere facit oblaturos hosti quod per vota quaerebat, ut compos castrorum fieret, per hoc futuros in hostium potestate: et geminos heroas modo turres vocat modo describit [p423]luce cristarum coruscos: nec arborum, ut ille, similitudinem praetermisit, sed uberius eam pulchriusque descripsit. (30) Nec hoc negaverim cultius a Marone prolatum: <poem> Olli dura quies oculos et ferreus urguet Somnus: in aeternam clauduntur lumina noctem''. Ὣς ὁ μὲν ἔνθα πεσὼν κοιμήσατο χάλκεον ὕπνον. </poem> ===XII.=== (1) In aliquibus par paene splendor amborum est, uti: <poem> — Spargit rara ungula rores Sanguineos, mixtaque cruor calcatur arena''. — Αἵματι δ’ ἄξων νέρθεν ἅπας πεπάλακτο, καὶ ἄντυγες αἱ περὶ δίφρον, ἃς ἄρ’ ἀφ’ ἱππείων ὁπλέων ῥαθάμιγγες ἔβαλλον. (2) — Et luce coruscus ahena''. Αὐγὴ χαλκείη κορύθων ἀπὸ λαμπομενάων. (3) — Quaerit pars semina flammae''. Σπέρμα πυρὸς σώζων. (4) Indum sanguineo veluti violaverit ostro Si quis ebur''. Ὡς δ’ ὅτε τίς τ’ ἐλέφαντα γυνὴ φοίνικι μιήνῆ. (5) — Si tangere portus Infandum caput ac terris adnare necesse est: Et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret: At bello audacis populi vexatus et armis, Finibus extorris, conplexu avulsus Iuli, Auxilium inploret, videatque indigna suorum Funera: nec, cum se sub leges pacis iniquae Tradiderit, regno aut optata luce fruatur, Sed cadat ante diem mediaque inhumatus arena''. (6) Κλῦθι, Ποσείδαον γαιήοχε κυανοχαῖτα· εἰ ἐτεόν γε σός εἰμι, πατὴρ δ’ ἐμὸς εὔχεαι εἶναι, δὸς μὴ Ὀδυσσῆα πτολιπόρθιον οἴκαδ’ ἱκέσθαι, υἱὸν λαέρτεω, Ἰθάκῆ ἔνι οἰκι’ ἔχοντα. ἀλλ’ εἰ καὶ οἱ μοῖρα φίλους τ’ ἰδέειν καὶ ἰκέσθαι οἶκον ἐς ὑψόφορον, καὶ ἑὴν ἐς πατρίδα γαῖαν, [p424] ὀψὲ κακῶς ἔλθοι, ὀλέσας ἀπὸ πάντας ἑταίρους, νηὸς ἐπ’ ἀλλοτρίης, εὕροι δ’ ἐν πήματα οἴκῳ. (7) Proxima Circaeae raduntur litora terrae: Dives inaccessos ubi Solis filia lucos Adsiduo resonat cantu, tectisque superbis Urit odoratam nocturna in lumina cedrum, Arguto tenues percurrens pectine telas''. (8) Ἤϊεν, ὄφρα μέγα σπέος ἴκετο. τῷ ἔνι νύμφη ναῖεν ἐϋπλόκαμος, δεινὴ θεὸς, αὐδήεσσα. πῦρ μὲν ἐπ’ ἐσχαρόφιν μέγα καίετο, τηλόσε δ’ ὀδμὴ κέδρου τ’ εὐκεάτοιο θύου τ’ ἀνὰ νῆσον ὀδώδει, δαιομένων· ἡ δ’ ἔνδον ἀοιδιάουσ’ ὀπὶ καλῇ ἱστὸν ἐποιχομένη χρυσείῆ κερκίδ’ ὕφαινεν. (9) Maeonio regi quem serva Licymnia furtim Sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis''. Βουκολίων δ’ ἦν υἱὸς ἀγαυοῦ λαομέδοντος, πρεσβύτατος γενεῇ, σκότιον δέ ἑ γείνατο μήτηρ. (10) Ille autem expirans: Non me, quicumque es, inulto Victor nec longum laetabere: te quoque fata Prospectant paria, atque eadem mox arva tenebis. Ad quem subridens mixta Mezentius ira: Nunc morere: ast de me divum pater atque hominum rex''. (11) ἄλλο δέ τοι ἐρέω, σὺ δ’ ἐνὶ φρεσὶ βάλλεο σῇσιν, οὔ θὴν οὐδ’ αὐτὸς δηρὸν βέῆ, ἀλλά τοι ἤδη ἄγχι παρέστηκεν θάνατος καὶ μοῖρα κραταιὴ, [p425]χερσὶ δαμέντ’ ἀχιλῆος ἀμύμονος αἰακίδαο. </poem> et alibi: <poem> Τὸν καὶ τεθνηῶτα προσηύδα δῖος Ἀχιλλεὺς· Τέθναθι· κῆρα δ’ ἐγὼ τότε δέξομαι, ὁππότε κεν δὴ Ζεὺς ἐθέλῃ τελέσαι ἠδ’ ἀθάνατοι θεοὶ ἄλλοι. (12) Qualis, ubi aut leporem aut candenti corpore cygnum Sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis, Quaesitum aut matri multis balatibus agnum Martius a stabulis rapuit lupus: undique clamor Tollitur: invadunt et fossas aggere conplent''. (13) Οἴμησεν δὲ ἀλεὶς, ὥστ’ αἰετὸς ὑψιπετήεις ὅστ’ εἴσιν πεδίονδε διὰ νεφέων ἐρεβεννῶν ἀρπάξων ἢ ἄρν’ ἁπαλὴν ἢ πτῶκα λαγωόν· ὢς Ἕκτωρ οἴμησε τινάσσων φάσγανον ὀξύ. </poem> ===XIII.=== (1) Et quia non est erubescendum Virgilio si minorem se Homero vel ipse fateatur, dicam in quibus mihi visus sit gracilior auctore. <poem> (2) Tunc caput orantis nequicquam et multa parantis Dicere deturbat terrae, truncumque reliquit''. </poem> Hi duo versus de illo translati sunt: <poem> Φθέγγομένου δ’ ἄρα τοῦδε κάρη κονίῆσιν ἐμίχθη. </poem> Vide nimiam celeritatem salvo pondere: ad quam non potuit conatus Maronis accedere. (3) In curuli certamine Homerus alterum currum paululum antecentem et alterum paene coniunctum sequendo qua luce signavit? [p426] <poem> Πνοιῇ δ’ Εὐμήλοιο μετάφρενον ἠδέ καὶ ὤμους θέρμετ’· ἐπ’ αὐτῷ γὰρ κεφαλὰς καταθέντε πετέσθην· </poem> At iste: <poem> — Humescunt spumis flatuque sequentum''. </poem> (4) Mirabilior est celeritas consequentis priorem in cursu pedum apud eundem vatem: <poem> Ἴχνια ποσσὶν ἔτυπτε πάρος κόνιν ἀμφιχυθῆναι. </poem> Est autem huius versus hic sensus: Si per solum pulvereum forte curratur, ubi pes fuerit de terra a currente sublatus, vestigium sine dubio signatum videtur: et tamen celerius cogitatione pulvis qui ictu pedis fuerat excussus vestigio superfunditur. (5) Ait ergo divinus poeta ita proximum fuisse qui sequebatur, ut occuparet antecedentis vestigium antequam pulvis ei superfunderetur: at hic vester idem significare cupiens quid ait? <poem> — Calcemque terit iam calce Diores''. </poem> (6) Vide et in hoc Homeri cultum: <poem> Κεῖτ’ ἀποδοχμώσας πλατὺν αὐχένα. </poem> Iste ait: <poem> Cervicem inflexam posuit </poem> (7) Hos quoque versus, si videtur, conparemus: <poem> ἂρματα δ’ ἄλλοτε μὲν χθονὶ πίλνατο πουλυβοτείρῆ, ἄλλοτε δ’ ἀϊξασκε μετήορα. Iamque humiles, iamque elati sublime videntur Aera per tenerum ferri''. (8) Πασάων δ’ ὑπὲρ ἥγε κάρη ἔχει ἠδὲ μέτωπα. — Ingrediensque deas supereminet omnes''. [p427] (9) Ὑμεῖς γὰρ θεαί ἐστε, πάρεστέ τε ἴστε τε πάντα. Et meministis enim, divae, et memorare potestis''. (10) Clamores simul horrendos ad sidera tollit: Qualis mugitus, fugit cum saucius aram Taurus et incertam excussit cervice securim''. Αὐτὰρ ὁ θυμὸν ἄϊσθε καὶ ἤρυγεν, ὡς ὅτε ταῦρος ἤρυγεν ἑλκόμενος Ἑλικώνιον ἀμφὶ ἄνακτα, κούρων ἑλκόντων· γάνυται δέ τε τοῖς Ἐνοσίχθων. </poem> (11) Inspecto hic utriusque filo quantam distantiam deprehendes? Sed nec hoc minus eleganter, quod de tauro ad sacrificium tracto loquens meminit et Apollinis: Ἑλικώνιον ἀμφὶ ἄνακτα. Sed et Neptuni meminit: Γάνυται δέ τε τοῖς Ἐνοσίχθων. His autem duobus praecipue rem divinam fieri tauro testis est ipse Virgilius: <poem> Taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo. (12) In segetem veluti cum flamma furentibus Austris Incidit, aut rapidus montano flumine torrens Sternit agros, sternit sata laeta boumque labores, Praecipitesque trahit silvas, stupet incscius alto Accipiens sonitum saxi de vertice pastor''. Ὡς δ’ ὅτε πῦρ ἀϊδηλον ἐν ἀξύλῳ ἐμπέσῆ ὕλῆ, πάντη τ’ εἰλυφόων ἄνεμος φέρει, οἱ δέ τε θάμνοι πρόῤῥιζοι πίπτουσιν ἐπειγόμενοι πυρὸς ὁρμῇ.— [p428] (13) Θῦνε γὰρ ἀμπεδίον, ποταμῷ πλήθοντι ἐοικὼς χειμάῤῥῳ, ὅστ’ ὦκα ῥέων ἐκέδασσε γεφύρας· τὸν δ’ οὔτ’ ἄρ τε γέφυραι ἐεργμέναι ἰσχανόωσιν, οὔτ’ ἄρα ἕρκεα ἴσχει ἀλωάων ἐριθηλέων, ἐλθόντ’ ἐξαπίνης, ὅτ’ ἐπιβρίσῆ Διὸς ὄμβρος· πολλὰ δ’ ὑπ’ αὐτοῦ ἔργα κατήριπε κάλ’ αἰζηῶν· ὣς ὑπὸ Τυδείδῆ πυκιναὶ κλονέοντο φάλαγγες. </poem> (14) Et duas parabolas temeravit, ut unam faceret, trahens hinc ignem inde torrentem, et dignitatem neutrius inplevit. <poem> Adversi rupto ceu quondam turbine venti Confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois Eurus equis: stridunt silvae, saevitque tridenti Spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo''. Ὡς δ’ ἄνεμοι δύο πόντον ὀρίνετον ἰχθυόεντα, Βορέης καὶ ζέφυρος, τώ τε Θρῄκηθεν ἄητον, ἐλθόντ’ ἐξαπίνης· ἄμυδις δέ τε κῦμα κελαινὸν κορθύεται, πολλὸν δὲ παρὲξ ἅλα φῦκος ἔχευαν, </poem> (15) et alibi: <poem> Ὡς δ’ Εὖρός τε Νότος τ’ ἐριδαίνετον ἀλλήλοιϊν οὔρεος ἐν βήσσῆς, βαθέην πελεμιζέμεν ὕλην, φηγόν τε μελίην τε τανύφλοιόν τε κράνειαν, αἵτε πρὸς ἀλλήλας ἔβαλον τανυήκεας ὄξους ἠχῇ θεσπεσίῆ, πάταγος δέ τε ἀγνυμενάων· ὣς Τρῶες καὶ ἀχαιοὶ ἐπ’ ἀλλήλοισι θορόντες δῄουν, οὐδ’ ἕτεροι μνώοντ’ ὀλοοῖο φόβοιο. </poem> Idem et hic vitium quod superius incurrit de duabus Graecis parabolis unam dilucidius construendo. [p429]<poem> (16) Prosequitur surgens a puppi ventus euntes''. Ἡμῖν δ’ αὖ κατόπισθε νεὼς κυανοπρώροιο ἴκμενον οὖρον ἵει, πλησίστιον, ἐσθλὸν ἑταῖρον. </poem> Quod noster dixit κατόπισθε νεὼς, vester ait ''surgens a puppi'' satis decore: sed excellunt epitheta quae tot et sic apta vento noster inposuit. <poem> (17) Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro. Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro Prensa manu magna medio resupinus in antro Frangeret ad saxum''. ἀλλ’ ὅγ’ ἀναϊξας ἑτάροις ἐπὶ χεῖρας ἴαλλεν· σύν τε δύω μάρψας, ὥστε σκύλακας, ποτὶ γαίῆ κόπτ’· ἐκ δ’ ἐγκέφαλος χαμάδις ῥέε, δεῦε δὲ γαῖαν. τοὺς δὲ διαμελεϊστὶ ταμὼν ὡπλίσσατο δόρπον· ἤσθιε δ’ ὥστε λέων ὀρεσίτροφος, οὐδ’ ἀπέλειπεν ἔγκατά τε σάρκας τε καὶ ὀστέα μυελόεντα. ἡμεῖς δὲ κλαίοντες ἀνεσχέθομεν Διῒ χεῖρας. </poem> Narrationem facti nudam et brevem Maro posuit: contra Homerus πάθος miscuit, et dolore narrandi invidiam crudelitatis aequavit. <poem> (18) Hic et Aloidas geminos inmania vidi Corpora, qui manibus magnum rescindere caelum Adgressi superisque Iovem detrudere regnis''. Ὦτόν τ’ ἀντίθεον τηλέκλειτόν τ’ Ἐφιάλτην τοὺς δὴ μηκίστους θρέψε ζείδωρος ἄρουρα, καὶ πολὺ καλλίστους, μετά γε κλυτὸν Ὠρίωνα· ἐννέωροι γὰρ τοίγε καὶ ἐννεαπήχεες ἦσαν εὖρος, ἀτὰρ μῆκός γε γενέσθην ἐννεόργυιοι. οἵ ῥα καὶ ἀθανάτοισιν ἀπειλήτην ἐν Ὀλύμπῳ φυλόπιδα στήσειν πολυάϊκος πολέμοιο· Ὄσσαν ἐπ’ Οὐλύμπῳ μέμασαν θέμεν, αὐτὰρ ἐπ’ Ὄσσῆ Πήλιον εἰνοσίφυλλον, ἵν’ οὐρανὸς ἀμβατὸς εἴη. </poem> (19) Homerus magnitudinem corporum alto latoque dimensus est et [p430]verborum ambitu membra depinxit: vester ait ''inmania corpora'', nihilque ulterius adiecit, mensurarum nomina non ausus attingere. Ille de construendis montibus conatum insanae molitionis expressit: hic ''adgressos rescindere caelum'' dixisse contentus est. Postremo locum loco si conpares, pudendam invenies differentiam. <poem> (20) Fluctus uti primo coepit cum albescere ponto: Paulatim sese tollit mare et altius undas Erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo''. Ὡς δ’ ὅτ’ ἐν αἰγιαλῷ πολυηχέϊ κῦμα θαλάσσης ὄρνυτ’ ἐπασσύτερον ζεφύρου ὑποκινήσαντος· πόντῳ μὲν τὰ πρῶτα κορύσσεται, αὐτὰρ ἔπειτα χέρσῳ ῥηγνύμενον μεγάλα βρέμει, ἀμφὶ δέ τ’ ἄκρας κυρτὸν ἐὸν κορυφοῦται, ἀποπτύει δ’ ἁλὸς ἄχνην. </poem> (21) Ille cum marino motu et litoreos fluctus ab initio describit, hoc iste praetervolat. Deinde quod ait ille: Πόντῳ μὲν τὰ πρῶτα κορύσσεται, Maro ad hoc vertit: ''Paulatim sese tollit mare''. Ille fluctus incremento suo ait in sublime curvatos litoribus inlidi, et asperginem collectae sordis expuere, quod nulla expressius pictura signaret: vester mare a fundo ad aethera usque perducit. <poem> (22) Dixerat: idque ratum Stygii per flumina fratris, Per pice torrentes atraque voragine ripas Adnuit, et totum nutu tremefecit Olympum''. Ἦ, καὶ κυανέῆσιν ἐπ’ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων· ἀμβρόσιαι δ’ ἄρα χαῖται ἐπεῤῥώσαντο ἄνακτος, κρατὸς ἀπ’ ἀθανάτοιο· μέγαν δ’ ἐλέλιζεν Ὄλυμπον. — Καὶ τὸ κατειβόμενον Στυγὸς ὕδωρ, ὅστε μέγιστος ὅρχος δεινότατος τε πέλει μακάρεσσι θεοῖσιν. </poem> (23) Phidias, cum Iovem Olympium fingeret, interrogatus, de quo exemplo divinam mutuaretur effigiem, respondit archetypum Iovis in his se tribus Homeri versibus invenisse: [p431]<poem> Ἦ, καὶ κυανέῆσιν ἐπ’ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων· ἀμβρόσιαι δ’ ἄρα χαῖται ἐπεῤῥώσαντο ἄνακτος, κρατὸς ἀπ’ ἀθανάτοιο· μέγαν δ’ ἐλέλιζεν Ὄλυμπον. </poem> Nam de superciliis et crinibus totum se Iovis vultum collegisse. Quod utrumque videtis a Virgilio praetermissum. Sane concussum Olympum nutus maiestate non tacuit: iusiurandum vero ex alio Homeri loco sumpsit, ut translationis sterilitas hac adiectione conpensaretur. <poem> (24) Ora puer prima signans intonsa iuventa''. Πρῶτον ὑπηνήτῆ, τοῦπερ χαριεστάτη ἥβη. </poem> Praetermissa gratia incipientis pubertatis, τοῦπερ χαριεστάτη ἥβη, minus gratiam fecit Latinam descriptionem. <poem> (25) Ut fera, quae densa venantum septa corona Contra tela furit seseque haud nescia morti Iniicit et saltu supra venabula fertur''. Πηλείδης δ’ ἑτέρωθεν ἐναντίος ὦρτο, λέων ὣς σίντης, ὅν τε καὶ ἄνδρες ἀποκτάμεναι μεμάασιν ἀγρόμενοι, πᾶς δῆμος· ὁ δὲ πρῶτον μὲν ἀτίζων ἔρχεται, ἀλλ’ ὅτε κέν τις ἀρηϊθόων αἰζηῶν δουρὶ βάλη, ἐάλη τε χανὼν περί τ’ ἀφρὸς ὀδόντας γίγνεται, ἐν δέ τέ οἱ κραδίῆ στένει ἄλκιμον ἦτορ, οὐρῇ δὲ πλευρὰς τε καὶ ἰσχία ἀμφοτέρωθεν μαστίεται, ἑὲ δ’ αὐτὸν ἐποτρύνει μαχέεσθαι· γλαυκιόων δ’ ἰθὺς φέρεται μένει, ἤν τινα πέφνῆ ἀνδρῶν, ἢ αὐτὸς φθίεται πρώτῳ ἐν ὁμίλῳ· ὣς ἀχιλῆ’ ὤτρυνε μένος καὶ θυμὸς ἀγήνωρ ἀντίον ἐλθέμεναι μεγαλήτορος Αἰνείαο. </poem> (26) Videtis in angustum Latinam parabolam sic esse contractam, ut nihil possit esse ieiunius: Graecam contra et verborum et rerum copia pompam vera venationis inplesse. In tanta ergo differentia paene erubescendum est conparare. <poem> (27) Haud aliter Troianae acies aciesque Latinae Concurrunt: haeret pede pes, densusque viro vir.'' Ὣς ἄραρον κόρυθές τε καὶ ἀσπίδες ὀμφαλόεσσαι, [p432] ἀσπὶς ἄρ’ ἀσπίδ’ ἔρειδε, κόρυς κόρυν, ἀνέρα δ’ ἀνήρ. </poem> Quanta sit differentia utriusque loci lectori aestimandum relinquo. <poem> (28) Utque volans alte ruptum cum fulva draconem Fert aquila inplicuitque pedes atque unguibus haesit: Saucius at serpens sinuosa volumina versat, Adrectisque horret squamis et sibilat or Arduus insurgens: illa haud minus urguet obunco Luctantem rostro, simul aethera verberat alis.'' (29) Ὄρνις γάρ σφιν ἐπῆλθε περησέμεναι μεμαῶσιν, αἰετὸς ὑψιπέτης, ἐπ’ ἀριστερὰ λαὸν ἐέργων, φοινήεντα δράκοντα φέρων ὀνύχεσσι πέλωρον, ζωὸν ἔτ’ ἀσπαίροντα· καὶ οὔπω λήθετο χάρμης. κόψε γὰρ αὐτὸν ἔχοντα κατὰ στῆθος παρὰ δειρὴν ἰδνωθεὶς ὀπίσω· ὁ δ’ ἀπὸ ἕθεν ἧκε χαμᾶζε, ἀλγήσας ὀδυνῆσι, μέσῳ δ’ ἐνὶ χάββαλ’ ὁμίλῳ· αὐτὸς δὲ κλάγξας πέτετο πνοιῇς ἀνέμοιο. </poem> (30) Virgilius solam aquilae praedam refert, nec Homericae aquilae nomen advertit, quae et sinistra veniens vincentium prohibebat accessum et accepto a captivo serpente morsu praedam dolore deiecit, factoque tripudio sollistimo cum clamore dolorem testante praetervolat: quibus omnibus victoriae praevaricatio significabatur. [p433]His praetermissis, quae animam parabolae dabant, velut exanimum in Latinis versibus corpus remansit. <poem> (31) Parva metu primo, mox sese attollit in auras, Ingrediturque solo et caput inter nubila condit.'' Ἥτ’ ὀλίγη μὲν πρῶτα κορύσσεται, αὐτὰρ ἔπειτα οὐρανῷ ἐστήριζε κάρη καὶ ἐπὶ χθονὶ βαίνει. </poem> Homerus Ἕριν, hoc est contentionem, a parvo dixit incipere, et postea in incrementum ad caelum usque subcrescere. Hoc idem Maro de Fama dixit, sed incongrue. (32) Neque enim aequa sunt augmenta contentionis et famae, quia contentio, etsi usque ad mutuas vastationes ac bella processerit, adhuc contentio est, et manet ipsa quae crevit, fama vero cum in inmensum prodit, fama esse iam desinit, et fit notio rei iam cognitae. Quis enim iam famam vocet, cum res aliqua a terra in caelum nota sit? Deinde nec ipsam hyperbolen potuit aequare. Ille caelum dixit, hic auras et nubila. (33) Haec autem ratio fuit non aequandi omnia quae ab auctore transcripsit, quod in omni operis sui parte alicuius Homerici loci imitationem volebat inserere, nec tamen humanis viribus illam divinitatem ubique poterat aequare, ut in illo loco quem volo omnium nostrum iudicio in commune pensari. (34) Minerva Diomedi suo pugnanti dumtaxat flammarum addit ardorem, et inter hostium caedes fulgor capitis vel armorum pro milite minatur: <poem> Δαῖέ οἱ ἐκ κόρυθός τε καὶ ἀσπίδος ἀκάματον πῦρ. </poem> (35) Hoc miratus supra modum Virgilius inmodice est usus. Modo enim ita de Turno dicit: [p434] <poem> — Tremunt sub vertice cristae Sanguineae, clypeoque micantia fulmina mittunt'': </poem> modo idem ponit de Aenea: <poem> Ardet apex capiti, cristisque ac vertice flamma Funditur, et vastos umbo vomit aereus ignes''. </poem> Quod quam inportune sit positum hinc apparet quod necdum pugnabat Aeneas, sed tantum in navi veniens apparebat. (36) Alio loco: <poem> Cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram Sustinet Aetnaeos efflantem faucibus ignes.'' </poem> Quid, quod Aeneas recens adlatis armis a Vulcano et in terra positis miratur <poem> Terribilem cristis galeam flammasque vomentem? </poem> (37) Vultis aliam fruendi aviditatem videre? Loci huius, cuius supra meminimus, fulgore correptus, <poem> Ἦ, καὶ κυανέῆσιν ἐπ’ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων· ἀμβρόσιαι δ’ ἄρα χαῖται ἐπεῤῥώσαντο ἄνακτος, κρατὸς ἀπ’ ἀθανάτοιο· μέγαν δ’ ἐλέλιζεν Ὄλυμπον. </poem> sero voluit loquenti Iovi adsignare parem reverentiam. (38) Nam cum et in primo volumine et in quarto et in nono loquatur quaedam Iuppiter sine tumultu, denique post Iunonis et Veneris iurgium <poem> Infit. Eo dicente deum domus alta silescit, Et tremefacta solo tellus, silet arduus aether: Tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus'', </poem> tamquam non idem sit qui locutus sit paulo ante sine ullo mundi totius obsequio. (39) Similis inportunitas est in eiusdem Iovis lance, quam ex illo loco sumpsit: <poem> Καὶ τότε δὴ χρύσεια πατὴρ ἐτίτηνε τάλαντα. </poem> Nam cum iam de Turno praedixisset Iuno: [p435] <poem> Nunc iuvenem inparibus videre video concurrere fatis, Parcarumque dies et lux inimica propinquat'', </poem> manifestumque esset Turnum utique periturum, sero tamen <poem> Iuppiter ipse duas aequato examine lances Sustinet, et fata inponit diversa duorum''. </poem> (40) Sed haec et talia ignoscenda Virgilio, qui studii circa Homerum nimietate excedit modum. Et re vera non poterat non in aliquibus minor videri, qui per omnem poesim suam hoc uno est praecipue usus archetypo. Acriter enim in Homerum oculos intendit, ut aemularetur eius non modo magnitudinem sed et simplicitatem et praesentiam orationis et tacitam maiestatem. (41) Hinc diversarum inter heroas suos personarum varia magnificatio, hic deorum interpositio, hic auctoritas fabulosorum, hinc affectuum naturalis expressio, hinc monumentorum persecutio, hinc parabolarum exaggeratio, hinc torrentis orationis sonitus, hinc rerum singularum cum splendore fastigium. ===XIV.=== (1) Adeo autem Virgilio Homeri dulcis imitatio est, ut et in versibus vitia quae a nonnullis inperite reprehenduntur imitatus sit, eos dico quos Graeci vocant ἀκεφάλους λαγαροὺς ὑπερκαταληκτικούς, quos hic quoque Homericum stilum adprobans non refugit, (2) ut sunt apud ipsum ἀκέφαλοι: [p436]<poem> Arietat in portas,'' — Parietibus textum caecis iter'', </poem> et similia, (3) λαγαροὶ autem, qui in medio versu breves syllabas pro longis habent: <poem> — Et duros obice postes. Concilium ipse pater et magna incepta Latinus.'' </poem> (4) Ὑπερκαταληκτικοὶ syllaba longiores sunt: <poem> — Quin protinus omnia'', </poem> et: <poem> — Vulcano decoquit humorem'', </poem> et: <poem> — Spumas miscent argenti vivaque sulphura'', </poem> et: <poem> — Arbutus horrida''. </poem> (5) Sunt apud Homerum versus vulcis ac rasis similes et nihil differentes ab usu loquendi. Hos quoque tamquam heroice incomptos adamavit: <poem> Ἵππους δὲ ξανθὰς ἑκατὸν καὶ πεντήκοντα, πάσας θηλείας. Omnia vincit Amor, et nos cedamus Amori,'' — [p437] Nudus in ignota, Palinure, iacebis harena.'' </poem> (6) Sunt amoenae repetitiones, quas non fugit: <poem> — Ἅτε παρθένος ἠϊθεός τε, παρθένος ἠϊθεός τ’ ὀαρίζετον ἀλλήλοιϊν. Pan etiam Arcadia mecum si iudice certet, Pan etiam Arcadia dicet se iudice victum.'' </poem> (7) Homerica quoque epitheta quantum sit ammiratus imitando confessus est: Μοιρηγενὲς ὀλβιόδαιμον, —Χαλκεοθωρήκων, ἀτὰρ ἀσπίδες ὀμφαλόεσσαι, —Θωρήκων τε νεοσμήκτων, —Κυανοχαῖτα Ποσειδάων, —Διὸς νεφεληγερέταο, —Οὔρεά τε σκιόεντα θάλασσά τε ἠχήεσσα, —Κύαμοι κυανόχροες, et mille talium vocabulorum, quibus velut sideribus micat divini carminis variata maiestas. (8) Ad haec a vestro respondetur: ''Malesuada fames'', — ''Auricomi rami'', — ''Centumgeminus Briareus''. Adde et ''fumiferam noctem'' et quicquid in singulis paene versibus diligens lector agnoscit. (9) Saepe Homerus inter narrandum velut ad aliquem dirigit orationem: <poem> Ἔνθ’ οὐκ ἂν βρίζοντα ἴδοις ἀγαμέμνονα δῖον, </poem> et: <poem> Φαίης κεν ζάκοτόν τινα ἔμμεναι, ἄφρονά θ’ αὕτως. </poem> (10) Nec hoc Virgilius praetermisit: <poem> Migrantes cernas totaque ex urbe ruentes </poem> [p438]et: <poem>— Totumque instructo Marte videres Fervere Leucaten,'' </poem> et: <poem> — Pelago credas innare revulsas Cycladas'', </poem> et: <poem> — Studio incassum videas gestire lavandi''. </poem> (11) Item divinus ille vates res vel paulo vel multo ante transactas oportune ad narrationis suae seriem revocat, ut et historicum stilum vitet non per ordinem digerendo quae gesta sunt, nec tamen praeteritorum nobis notitiam subtrahat. (12) Theben Asiae civitatem aliasque plurimas Achilles antequam irasceretur everterat: sed Homeri opus ab Achillis ira sumpsit exordium. Ne igitur ignoraremus quae prius gesta sunt, fit eorum tempestiva narratio: <poem> Ὠιχόμεθ’ ἐς Θήβην ἱερὴν πόλιν Ἠετίωνος, τὴν δὲ διεπράθομέν τε καὶ ἤγομεν ἐνθάδε πάντα, </poem> et alibi: <poem> Δώδεκα δὴ σὺν νηυσὶ πόλεις ἀλάπαξ’ ἀνθρώπων, πεζὸς δ’ ἕνδεκά φημι κατὰ Τροίην ἐρίβωλον. </poem> (13) Item, ne ignoraremus quo duce classis Graecorum ignotum sibi Troiae litus invenerit, cum de Calchante quereretur, ait: <poem> Καὶ νήεσσ’ ἡγήσατ’ ἀχαιῶν Ἴλιον εἴσω ἦν διὰ μαντοσύνην, τήν οἱ πόρε Φοῖβος Ἀπόλλων. </poem> Et ipse Calchas narrat omen quod Graecis navigantibus de serpente passerum populatore contigerit, ex quo denuntiatum est exercitum annos decem in hostico futurum. (14) Alio loco senex, id est referendis fabulis amica et loquax aetas, res refert vetustas: <poem> Ἤδη γάρ ποτ’ ἐγὼ καὶ ἀρείοσιν ἠέπερ ὑμῖν ἀνδράσιν ὡμίλησα, et reliqua, </poem> [p439]et alibi: <poem> Αἴθ’ ὣς ἡβώοιμι, βίη δέ μοι ἔμπεδος εἴη, et sequentia. </poem> (15) Virgilius omne hoc genus pulcherrime aemulatus est. <poem> Nam memini Hesionae visentem regna sororis Laomedontiaden Priamum'', </poem> et: <poem> Atque equidem memini Teucrum Sidona venire </poem> et: <poem> Qualis eram cum primam aciem Praeneste sub ipsa Stravi'', </poem> et de furto vel poena Caci tota narratio. (16) Nec vetustissima tacuit, quin et ipsa notitiae nostrae auctoris sui imitator ingereret: <poem> Namque ferunt luctu Cygnum Phaethontis amati </poem> et similia. ===XV.=== (1) Ubi vero enumerantur auxilia, quem Graeci catalogum vocant, eundem auctorem suum conatus imitari in nonnullis paululum a gravitate Homerica deviavit. (2) Primum quod Homerus praetermissis Athenis ac Lacedaemone vel ipsis Mycenis, unde erat rector exercitus, Boeotiam in catalogi sui capite locavit, non ob loci aliquam dignitatem, sed notissimum promuntorium ad exordium sibi enumerationis elegit, (3) unde progrediens modo mediterranea modo maritima iuncta describit, inde rursus ad utrumque situm cohaerentium locorum disciplina describentis velut iter agentis accedit, nec ullo saltu cohaerentiam regionum in libro suo hiare permittit, sed hoc viandi more procedens redit unde digressus est, et ita finitur quicquid enumeratio eius amplectitur: (4) contra Virgilius nullum in commemorandis regionibus ordinem servat, sed locorum seriem saltibus lacerat. Adducit primum Clusio [p440]et Cosis Massicum: Abas hunc sequitur manu Populoniae Ilvaeque comitatus: post hos Asilan miserunt Pisae, quae in quam longinqua sint Etruriae parte notius est quam ut annotandum sit: inde mox redit Caere et Pyrgos et Graviscas, loca urbi proxima, quibus ducem Asturem dedit: hinc rapit illum Cinirus ad Liguriam, Ocnus Mantuam. (5) Sed nec in catalogo auxiliorum Turni, si velis situm locorum mente percurrere, invenies illum continentiam regionum secutum. (6) Deinde Homerus omnes quos in catalogo enumerat etiam pugnantes vel prospera vel sinistra sorte commemorat: et, cum vult dicere occisos quos catalogo non inseruit, non hominis sed multitudinis nomen inducit: et quotiens multam necem significare vult, messem hominum factam dicit, nulli certum nomen facile extra catalogum vel addens in acie vel detrahens. (7) Sed Maro vester anxietatem huius observationis omisit. Nam et in catalogo nominatos praeterit in bello et alios nominat ante non dictos. Sub Massico duce ''mille manus iuvenum'' venisse dixit ''qui moenia Clusi'' <poem> Quique Cosas liquere </poem> deinde Turnus navi fugit, <poem> Qua rex Clusinis advectus Osinius oris </poem> [p441] quem Osinium numquam antea nominavit: et nunc ineptum est regem sub Massico militare. (8) Praeterea nec Massicus nec Osinius in bello penitus apparent: sed et illi quos dicit ''fortemque Gyam fortemque Serestum'', ''pulcher'' quoque ''Aquiculus'', et ''Mavortius Haemon'', et ''fortissimus Umbro'', et ''Virbius Hippolyti proles pulcherrima bello'', nullum locum inter pugnantium agmina vel gloriosa vel turpi commemoratione meruerunt. (9) Astur itemque Cupavo et Cinirus, insignes Cygni Phaethontisque fabulis, nullam pugnae operam praestant, cum Alesus et Sacrator ignotissimi pugnent, et Atinas ante non dictus. (10) Deinde in his quos nominat fit saepe apud ipsum incauta confusio. In nono: <poem> — Corinaeum sternit Asilas'', </poem> deinde in duodecimo Ebusum Corinaeus interficit: <poem> Obvius ambustum torrem Corinaeus ab ara Corripit et venienti Ebuso plagamque ferenti Occupat os.'' </poem> (11) Sic et Numam quem Nisus occidit postea Aeneas persequitur: <poem> Persequitur fortemque Numam. </poem> Camertem in decimo Aeneas sternit: at in duodecimo [p442] <poem> Iuturna formam adsimulata Camertae. </poem> (12) Chlorea in undecimo occidit Camilla, in duodecimo Turnus. Palinurus Iasides et Iapyx Iasides quaero an fratres sint. Hyrtacides est Hippocoon, et *Nisus, <poem> Hyrtacides *comitem Aeneae quem miserat Ida. </poem> (13) Sed potuerunt duo unum nomen habuisse. Ubi est illa in his casibus Homeri cautio? Apud quem cum duo Aiaces sint, modo dicit: Τελαμώνιος αἴας, modo: Ὀϊλῆος ταχὺς αἴας, item alibi: Ἶσον θυμὸν ἔχοντε ὁμώνυμοι: nec desinit quos iungit nomine insignibus separare, ne cogatur lector suspiciones de varietate appellationis agitare. Deinde in catalogo suo curavit Virgilius vitare fastidium, quod Homerus alia ratione non cavit eadem figura saepe repetita: <poem> [p443] Οἳ δ’ ἀσπληδόν’ ἔναιον, — Οἳ δ’ Εὔβοιαν ἔχον, — Οἳ τ’ ἄργος τ’ εἶχον Τίρυνθά τε, — Οἳ τ’ εἶχον κοιλὴν Λακεδαίμονα κατώεσσαν. </poem> (15) Hic autem variat, velut dedecus aut crimen vitans repetitionem: <poem> Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris'', — Filius huic iuxta Lausus'', — Post hoc insignem fama per gramina currum'', — Tum gemini fratres'', — Nec Praenestinae fundator'', — At Messapus equum domitor'', — Ecce Sabinorum prisco de sanguine'', — Hic Agamemnonius'', — Et te montosae'', — Quin et Marrubia venit de gente sacerdos'', — Ibat et Hippolyti proles.'' </poem> (16) Has copias fortasse putat aliquis divinae illi simplicitati praeferendas: sed nescio quo modo Homerum repetitio illa unice decet, et est genio antiqui poetae digna enumerationique conveniens, quod in loco, mera nomina relaturus, non incurvavit se neque minute torsit deducendo stilum per singulorum varietates, sed stat in consuetudine percensentium, tamquam per aciem dispositos enumerans, quod non aliis quam numerorum fit vocabulis. (17) Et tamen egregie, ubi oporteret, de nominibus ducum variat: <poem> Αὐτὰρ Φωκήων Σχεδίος καὶ Ἐπίστροφος ἦρχον, — Λοκρῶν δ’ ἡγεμόνευεν Ὀϊλῆος ταχὺς αἴας, — Νιρεὺς δ’ αὖ Σύμηθεν ἄγεν τρεῖς νῆας ἐϊσας. </poem> (18) Illam vero enumerationis congestionem apud Homerum Maro ammiratus ita expressit, ut paene eum dixerim elegantius transtulisse. <poem> Οἱ Κνωσσόν τ’ εἶχον Γόρτυνά τε τειχιόεσσαν, [p444]Λύκτον Μίλητόν τε καὶ ἀργινόεντα Λύκαστον Φαιστόν τε, </poem> et similia. (19) Ad quod exemplum illa Virgiliana sunt: <poem> Agmina densentur campis, Argivaque pubes Auruncaeque manus Rutuli veteresque Sicani, Stant Gauranae acies et picti scuta Labici: Qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici Litus arant Rutulosque exercent vomere colles Circaeumque iugum: quis Iuppiter Anxuris arvis Praesidet'', </poem> et cetera. ===XVI.=== (1) Uterque in catalogo suo post difficilium rerum vel nominum narrationem infert fabulam cum versibus amoenioribus, ut lectoris animus recreetur. Homerus inter enumeranda regionum et urbium nomina facit locum fabulis quae horrorem satietatis excludant: <poem> (2) Καὶ Πτελεὸν καὶ Ἕλος καὶ Δώριον· ἔνθά τε Μοῦσαι ἀντόμεναι, Θάμυριν τὸν Θρήϊκα παῦσαν ἀοιδῆς, Οἰχαλίηθεν ἰόντα, παρ’ Εὐρύτου Οἰχαλιῆος· στεῦτο γὰρ εὐχόμενος νικησέμεν, εἴπερ ἂν αὐταὶ Μοῦσαι ἀείδοιεν, κοῦραι Διὸς αἰγιόχοιο· αἱ δὲ χολωσάμεναι πηρὸν θέσαν, αὐτὰρ ἀοιδὴν θεσπεσίην ἀφέλοντο, καὶ ἐκλέλαθον κιθαριστύν, </poem> (3) et alibi: <poem> Τῶν μὲν Τληπόλεμος δουρικλυτὸς ἡγεμόνευεν, ὃν τέκεν ἀστυόχεια βίῆ Ἡρακληείῆ, τὴν ἄγετ’ ἐξ Ἐφύρης ποταμοῦ ἄπο Σελλήεντος, [p445]πέρσας ἄστεα πολλὰ Διοτρεφέων αἰζηῶν. Τληπόλεμος δ’ ἐπεὶ οὖν τράφ’ ἐνὶ μεγάρῳ εὐπήκτῶ, αὐτίκα πατρὸς ἑοῖο φίλον μήτωρα κατέκτα, </poem> (4) et reliqua, quibus protraxit iocunditatem. Virgilius in hoc secutus est auctorem in priore catalogo modo de Aventino modo de Hippolyto fabulatur: in secundo Cygnus ei fabula est. Et sic amoenitas intertexta fastidio narrationum medetur. (5) In omnibus vero Georgicorum libris hoc idem summa cum elegantia fecit. Nam post praecepta, quae natura res dura est, ut legentis animum vel auditum novaret, singulos libros acciti extrinsecus argumenti interpositione conclusit, primum de signis tempestatum, de laudatione rusticae vitae secundum, et tertius desinit in pestilentiam pecorum, quarti finis est de Orpheo et Aristaeo non otiosa narratio. Ita in omni opere Maronis Homerica lucet imitatio. (6) Homerus omnem poesim suam ita sententiis farsit ut singula eius ἀποφθέγματα vice proverbiorum in omnium ore fungantur, ut: <poem> ἀλλ’ οὔπως ἅμα πάντα θεοὶ δόσαν ἀνθρώποισι, — Χρὴ ξεῖνον παρέοντα φιλεῖν, ἐθέλοντα δὲ πέμπειν, — Μέτρον δ’ ἐπὶ πᾶσιν ἄριστον, — Οἱ πλέονες κακίους, — Δειλαί τοι δειλῶν γε καὶ ἐγγύαι ἐγγυάασθαι, — ἀφρὼν δ’ ὅς κ’ ἐθέλοι πρὸς κρείσσονας ἀντιφερίζειν, </poem> et alia plurima. (7) Nec haec apud Virgilium frustra desideraveris: [p446] <poem> — Non omnia possumus omnes'', — Omnia vincit Amor'', — — Labor omnia vincit Inprobus'', — Usque adeone mori miserum est?'' — Stat sua cuique dies'', — — Dolus an virtus, quis in hoste requirit?'' — Et quid quaeque ferat regio et quid quaeque recuset'', — Auri sacra fames'', </poem> et, ne obtundam nota referendo, mille sententiarum talium aut in ore sunt singulorum aut obviae intentioni legentis occurrunt. (8) In nonnullis ab Homerica secta haud scio casune an sponte desciscit. Fortunam Homerus nescire maluit, et soli decreto, quam μοῖραν vocat, omnia regenda committit, adeo ut hoc vocabulum τύχη in nulla parte Homerici voluminis nominetur. Contra Virgilius non solum novit et meminit, sed omnipotentiam quoque eidem tribuit, quam et philosophi qui eam nominant nihil sua vi posse sed decreti sive providentiae ministram esse voluerunt. (9) Et in fabulis seu in historiis nonnumquam idem facit. Aegaeon apud Homerum auxilio est Iovi: hunc contra Iovem armant versus Maronis. [p447]Eumedes Dolonis proles bello praeclara, animo manibusque parentem refert, cum apud Homerum Dolon inbellis sit. (10) Nullam commemorationem de iudicio Paridis Homerus admittit. Idem vates Ganymedem non ut Iunonis pellicem a Iove raptum sed Iovialium poculorum ministrum in caelum a dis ascitum refert, velut θεοπρεπῶς. (11) Virgilius tantam deam, quod cuivis de honestis feminae deforme est, velut specie victam Paride iudicante doluisse et propter Catamiti pellicatum totam gentem eius vexasse commemorat. (12) Interdum sic auctorem suum dissimulanter imitatur, ut loci inde descripti solam dispositionem mutet, et faciat velut aliud videri. (13) Homerus ingenti spiritu ex perturbatione terrae ipsum Ditem patrem territum prosilire et exclamare quodammodo facit: <poem> Ἔδδεισεν δ’ ὑπένερθεν ἄναξ ἐνέρων Ἀϊδωνεύς· [p448]δείσας δ’ ἐκ θρόνου ὰλτο καὶ ἴαχε, μή οἱ ὕπερθε γαῖαν ἀναῤῥήξειε Ποσειδάων ἐνοσίχθων, οἰκία δὲ θνητοῖσι καὶ ἀθανάτοισι φανείη σμερδαλέ’, εὐρώεντα, τάτε στυγέουσι θεοί περ. </poem> (14) Hoc Maro non narrationis sed parabolae loco posuit, ut aliud esse videretur: <poem> Non secus ac si qua penitus vi terra dehiscens Infernas reseret sedes et regna recludat Pallida, dis invisa, superque inmane barathrum Cernatur, trepident inmisso lumine Manes.'' </poem> Hoc quoque dissimulando surripuit. Nam cum ille dixisset deos sine labore vivere, θεοὶ ῥεῖα ζώοντες, hoc idem dixit occultissime: <poem> Di Iovis in tectis casum miserantur inanem Amborum et tantos mortalibus esse labores'', </poem> quibus ipsi scilicet carent. ===XVII.=== (1) Quid Virgilio contulerit Homerus, hinc maxime liquet quod, ubi rerum necessitas exegit a Marone dispositionem inchoandi belli, quam non habuit Homerus (quippe qui Achillis iram exordium sibi fecerit, quae decimo demum belli anno contigit), laboravit ad rei novae partum. (2) Cervum fortuito saucium fecit causam tumultus. Sed ubi vidit hoc leve nimisque puerile, dolorem auxit agrestium, ut impetus eorum sufficeret ad bellum. Sed nec servos Latini, et maxime stabulo regio curantes atque ideo quid foederis cum Troianis Latinus icerit ex muneribus equorum et currus iugalis non ignorantes, bellum generis domini oportebat inferre. (3) Quid igitur? Deorum maxima deducitur e [p449]caelo, et maxima Furiarum de Tartaris asciscitur: sparguntur angues velut in scena parturientes furorem: regina non solum de penetralibus reverentiae matronalis educitur, sed et per urbem mediam cogitur facere discursus: nec hoc contenta silvas petit accitis reliquis matribus in societatem furoris. Bacchatur chorus quondam pudicus, et orgia insana celebrantur. (4) Quid plura? Maluissem Maronem et in hac parte apud auctorem suum vel apud quemlibet Graecorum alium quod sequeretur habuisse. ''Alium'' non frustra dixi, quia non de unius racemis vindemiam sibi fecit, sed bene in rem suam vertit quicquid ubicunque invenit imitandum, adeo ut de Argonauticarum quarto, quorum scriptor est Apollonius, librum Aeneidos suae quartum totum paene formaverit ad Didonem vel Aenean amatoriam incontinentiam Medeae circa Iasonem transferendo. (5) Quod ita elegantius auctore digessit, ut fabula lascivientis Didonis, quam falsam novit universitas, per tot tamen secula speciam veritatis optineat, et ita pro vero per ora omnium volitet, ut pictores fictoresque et qui figmentis liciorum contextas imitantur effigies hac materia vel maxime in efficiendis [p450]simulachris tamquam unico argumento decoris utantur, nec minus histrionum perpetuis et gestibus et cantibus celebrentur. (6) Tantum valuit pulchritudo narrandi, ut omnes Phoenissae castitatis conscii, nec ignari manum sibi iniecisse reginam, ne pateretur damnum pudoris, conniveant tamen fabulae, et intra conscientiam veri fidem frementes malint pro vero celebrari quod pectoribus humanis dulcedo fingentis infudit. (7) Videamus utrum attigerit et Pindarum, quem Flaccus imitationi inaccessum fatetur: et minuta quidem atque rorantia quae inde subtraxit relinquo, unum vero locum, quem temptavit ex integro paene transcribere, [p451]volo communicare vobiscum, quia dignus est ut eum velimus altius intueri. (8) Cum Pindari carmen quod de natura atque flagrantia montis Aetnae conpositum est aemulari vellet, eiusmodi sententias et verba molitus est, ut Pindaro quoque ipso, qui nimis opima et pingui facundia existimatus est, insolentior hoc quidem in loco tumidiorque sit. Atque uti vosmet ipsos eius quod dico arbitros faciam, carmen Pindari quod est super monte Aetna, quantulum mihi est memoriae, dicam: <poem> (9) Τᾶς ἐρεύγονται μὲν ἀπλά- τοῦ πυρὸς ἄγνόταται ἐκ μυχῶν παγαί· ποταμοὶ δ’ ἁμέραισι μὲν προχέοντι ῥόον καπνοῦ αἴθων’· ἀλλ’ ἐν ὄρφναισι πέτρας φοίνισσα κυλινδομένα φλὸξ ἐς βαθεῖ- ἂν φέρει πόντου πλάκα σὺν πατάγῳ. κεῖνο δ’ Ἀφαίστοιο κρουνοὺς ἑρπετὸν δεινοτάτους ἀναπέμπει, τέρας μὲν θαυμάσιον προσιδέ- σθαι, θαῦμα δὲ καὶ παρεόν- των ἀκοῦσαι. </poem> (10) Audite nunc Virgilii versus, ut inchoasse eum verius quam perfecisse dicatis: [p452] <poem> Portus ab accessu ventorum inmotus et ingens Ipse: sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis, Interdumque atram prorumpit ad aethera nubem, Turbine fumantem piceo et candente favilla, Adtollitque globos flammarum et sidera lambit. Interdum scopulos avulsaque viscera montis Erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras Cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.'' </poem> (11) In principio Pindarus veritati obsecutus dixit, quod res erat quodque illic oculis deprehenditur, interdiu fumar Aetnam, noctu flammigare. Virgilius autem, dum in strepitu sonituque verborum conquirendo laborat, utrumque tempus nulla discretione facta confudit. (12) Atque ille Graecus quidem fontes imitus ignis eructare in et fluere amnes fumi et flammarum fulva et tortuosa volumina in plagas maris ferre, quasi quosdam igneos angues, luculente dixit. At hic vester ''atram nubem turbine piceo et favilla fumante'' ῥόον καπνοῦ αἴθωνα interpretari volens crasse et inmodice congessit, ''globos'' atque ''flammarum'', quod ille κρουνοὺς dixerat, duriter posuit et ἀκύρως. (13) Hoc vero vel inenarrabile est quod ''nubem atram fumare'' dixi ''turbine piceo et favilla candente''. Non enim fumare solent neque atra esse quae sunt candentia, nisi forte ''candente'' dixit pervulgate et inproprie pro ferventi, non pro [p453]relucenti: nam ''candens'' scilicet a candore dictum, non a calore. (14) Quod autem ''scopulos eructari et erigi'' eosdemque ipsos statim ''liquefieri'' et ''gemere'' atque ''glomerari sub auras'' dixit, hoc nec a Pindaro scriptum nec umquam fando auditum, et omnium quae monstra dicuntur monstruosissimum est. (15) Postremo Graiae linguae quam se libenter addixerit de crebris quae usurpat vocabulis aestimate: <poem> Dius Ulixes, — spelaea ferarum, — daedala tecta, Rhodopeiae arces, Altaque Panchaea'', . . . Atque Getae atque Hebrus et Actias Orithyia'', </poem> et: <poem> (16) Thyas, ubi audito stimulant trieterica Baccho Orgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron'', </poem> et: <poem> Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae </poem> et: <poem> Ferte simul Faunique pedem Dryadesque puellae </poem> et: <poem> Hinc atque hinc glomerantur Oreades'', — </poem> et: <poem> Pars pedibus plaudunt choreas'', — </poem> et: <poem> (17) — Milesia vellera nymphae Carpebant hyali saturo fucata colore, Drymoque Xanthoque Ligeaque Phyllodoceque, Nisaee Spioque Thaliaque Cymodoceque'', </poem> [p454]et: <poem> Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytaninque </poem> et: <poem> Amphion Dircaeus in Actaeo Aracintho </poem> et: <poem> — Senior Glauci chorus Inousque Palaemon''. </poem> (18) Versus est Parthenii, quo grammatico in Graecis Virgilius usus est: <poem> Γλαύκῳ καὶ Νηρῆϊ, καὶ Ινῶῳ Μελικέρτῆ. </poem> [p455]Hic ait: <poem> Glauco et Panopeae et Inoo Melicertae </poem> Et: <poem> Tritonesque citi, </poem> et: <poem> Inmania cete </poem> (19) Adeo autem et declinationibus Graecis delectatur, ut ''Mnesthea'' dixerit pro ''Mnestheum'', sicut ipse alibi: <poem> — Nec fratre Mnestheo'', </poem> et pro ''Orpheo'' dicere maluerit ''Orphi'' Graece declinando, ut: <poem> Orphi Calliopea, Lino formosus Apollo </poem> et: <poem> Vidimus, o cives, Diomede </poem> ut talium nominum accusativus Graecus est in ''e'' desinens. Nam si quis eum putat Latine dixisse ''Diomeden'', sanitas metri in versu desiderabitur. (20) Denique omnia carmina sua Graece maluit inscribere, ''Bucolica Georgica Aeneis'', cuius nominis figuratio a regula Latinitatis aliena est. ===XVIII.=== (1) Sed de his hactenus: quorum plura omnibus, aliqua nonnullis Romanorum nota sunt. Ad illa venio quae de Graecarum litterarum penetralibus eruta nullis cognita sunt nisi qui Graecam doctrinam diligenter hauserunt. Fuit enim hic poeta ut scrupulose et anxie ita dissimulanter et quasi clanculo doctus, ut multa transtulerit quae unde translata sint difficile sit cognitu. (2) In exordio Georgicorum posuit hos versus: <poem> Liber et alma Ceres, vestro si munere tellus Chaoniam pingui glandem mutavit arista, Poculaque inventis Acheloia miscuit uvis.'' </poem> (3) Nihil in his versibus grammaticorum cohors discipulis suis amplius [p456]tradit nisi illud, opera Cereris effectum ut homines ab antiquo victu desisterent et frumento pro glandibus uterentur, Liberum vero vitis repertorem praestitisse humano potui vinum cui aqua admisceretur. Cur autem Acheloum amnem potissimum Virgilius, cum aquam vellet intellegi, nominarit, nemo vel quaerit vel omnino subesse aliquid eruditius suspicatur. (4) Nos id altius scrutati animadvertimus doctum poetam antiquissimorum Graecorum more, sicut docebit auctoritas, elocutum: apud quos proprie in aquae significatione ponebatur Achelous. Neque id frustra: nam causa quoque eius rei cum cura relata est. Sed priusquam causam propono, illud antiquo poeta teste monstrabo, hunc morem loquendi pervagatum fuisse, ut Acheloum pro quavis aqua dicerent. (5) Aristophanes vetus comicus in comoedia Cocalo sic ait: <poem> — Ἤμουν ἄγριον βάρος, ἤτειρεν γάρ τοί μ’ οἶνος, οἷς πόμα μίξας Ἀχελῶῳ. </poem> [p457] ''Gravabar'', inquit, ''vino cui aqua non fuisset admixta'', id est mero. (6) Cur autem sic loqui soliti sint, Ephorus notissimus scriptor Historiarum libro secundo ostendit his verbis: Τοῖς μέν οὒν ἄλλοις ποταμοῖς οἱ πλησιόχωροι μόνοι θύουσιν· τὸν δὲ Ἀχελῷον μόνον πάντας ἀνθρώπους συμβέβηκεν τιμᾶν, οὐ τοῖς κοινοῖς ὀνόμασιν ἀντὶ τῶν ἰδίων, τοῦ Ἀχελῴου τὴν ἰδίαν ἐπωνυμίαν ἐπὶ τὸ κοινὸν μεταφέροντας. (7) Τὸ μὲν γὰρ ὕδωρ ὅλως, ὅπερ ἐστὶ κοινὸν ὅνομα, ἀπὸ τῆς ἰδίας ἐκείνου προσηγορίας Ἀχελῷον καλοῦμεν, τῶν δὲ ἄλλων ὀνομάτων τὰ κοινὰ πολλάκις ἀντὶ τῶν ἰδίων ὀνομάζομεν, τοὺς μὲν ἀθηναίους Ἕλληνας, τοὺς δὲ Λακεδαιμονίους Πελοποννησίους ἀποκαλοῦντες. Τούτου δὲ τοῦ ἀπορήματος οὐδὲν ἔχομεν αἰτιώτατον εἰπεῖν ἢ τοὺς ἐκ Δωδώνης χρησμοῦς· (8) σχεδὸν γὰρ ἐν ἅπασιν αὐτοῖς προστάττειν ὁ θεὸς εἴωθεν Ἀχελώῳ θύειν, ὥστε πολλοὶ, νομίζοντες οὐ τὸν ποταμὸν τὸν διὰ τῆς ἀκαρνανίας ῥέοντα ἀλλὰ τὸ σύνολον ὕδωρ Ἀχελῷον ὑπὸ τοῦ χρησμοῦ καλεῖσθαι, μιμοῦνται τὰς τοῦ θεοῦ προσηγορίας. Σημεῖον δὲ, ὅτι πρὸς τὸ θεῖον ἀναφέροντες οὕτω λέγειν εἰώθαμεν· μάλιστα γὰρ τὸ ὕδωρ Ἀχελῷον προσαγορεύομεν ἐν τοῖς ὅρχοις καὶ ἐν ταῖς εὐχαῖς καὶ ἐν ταῖς θυσίαις, ἅπερ πάντα περὶ τοὺς θεούς. (9) Potestne lucidius ostendi Acheloum Graecis veteribus pro quacumque aqua dici solitum? Unde doctissime Virgilius ait vinum Acheloo Liberum patrem miscuisse. Ad quam rem etsi satis testium est, cum Aristophanis comici et Ephori historici verba prodiderimus, tamen ultra progrediemur. Didymus enim, grammaticorum omnium facile eruditissimus, posita causa quam superius Ephorus dixit alteram quoque adiecit his verbis: (10) ἄμεινον δὲ ἐκεῖνο λέγειν, ὅτι διὰ τὸ πάντων τῶν ποταμῶν πρεσβύτατον εἶναι Ἀχελῷον τιμὴν ἀπονέμοντας αὐτῷ τοὺς ἀνθρώπους πάντα ἁπλῶς τὰ νάματα τῷ ἐκείνου ὀνόματι προσαγορεύειν· ὁ γοῦν Ἀγησιλαος διὰ τῆς πρώτης ἱστορίας δεδήλωκεν [p458]ὅτι Ἀχελῷος πάντων τῶν ποταμῶν πρεσβύτατος. Ἔφη γὰρ· Ὠκεανὸς δὲ γαμεῖ Τηθὺν, ἑαυτοῦ ἀδελφήν· τῶν δὲ γίνονται τρισχίλιοι ποταμοί· Ἀχελῷος δὲ αὐτῶ, πρεσβύτατος, καὶ τετίμηται μάλιστα. (11) Licet abunde ista sufficiant ad probationem moris antiqui quo ita loquendi usus fuit ut Achelous commune omnis aquae nomen haberetur, tamen his quoque etiam Euripidis nobilissimi tragoediarum scriptoris addetur auctoritas, quam idem Didymus grammaticus in his libris quos Τραγῳδουμένης λέζεως scripsit posuit his verbis: (12) Ἀχελῷον πᾶν ὕδωρ Εὐριπίδης φησὶν ἐν Ὑψιπύλῆ. Λέγων γὰρ περὶ ὕδατος ὅντος σφόδρα πόῤῥω τῆς Ἀκαρνανίας, ἐν ᾗ ἐστιν ὁ ποταμὸς Ἀχελῷος, φησιν· <poem> Δείξω μὲν ἀργείοισιν Ἀχελῷου ῥόον. </poem> (13) Sunt in libro septimo illi versus quibus Hernici populi et eorum nobilissima, ut tunc erat, civitas Anagnia enumerantur: <poem> — Quos dives Anagnia pascit, Quos, Amasene pater: non illis omnibus arma, Nec clypei currusve sonant: pars maxima glandes Liventis plumbi spargit, pars spicula gestat Bina manu: fulvosque lupi de pelle galeros Tegmen habent capiti: vestigia nuda sinistri Instituere pedis: crudus tegit altera pero.'' </poem> (14) Hunc morem in Italia fuisse, ut uno pede calceato altero nudo iretur ad bellum, nusquam adhuc, quod sciam, repperi: sed eam Graecorum nonnullis consuetudinem fuisse locupleti auctore iam palam faciam. (15) In qua quidem re mirari est poetae huius occultissimam [p459]diligentiam: qui cum legisset Hernicos, quorum est Anagnia, a Pelasgis oriundos, appellatosque ita a Pelasgo quodam duce suo qui Hernicus nominabatur, morem quem de Aetolia legerat Hernicis adsignavit, qui sunt vetus colonia Pelasgorum. (16) Et Hernicum quidem hominem Pelasgum ducem Hernicis fuisse Iulius Hyginus in libro secundo Urbium non paucis verbis probat. Morem vero Aetolis fuisse uno tantummodo pede calceato in bellum ire ostendit clarissimus scriptor Euripides tragicus, in cuius tragoedia quae Meleager inscribitur nuntius inducitur describens quo quisque habitu fuerit ex ducibus qui ad aprum capiendum convenerant. (17) In eo hi versus sunt: <poem> Τελαὼν δὲ χρυσοῦν αἰετὸν πέλτης ἔπι πρόβλημα θηρὸς, βότρυσι δ’ ἔστεψεν κάρα, Σαλαμῖνα κοσμῶν πατρίδα τὴν εὐάμπελον. Κύπριδος δὲ μίσημ’ ἀρκὰς Ἀταλάντη κύνας καὶ τόξ’ ἔχουσα, πελέκεως δὲ δίστομον γένυν ἔπαλλ’ Ἀγκαῖος· οἱ δὲ Θεστίου [p460]παῖδες τὸ λαιὸν ἴχνος ἀνάρβυλοι ποδὸς, τὸ δ’ ἐν πεδίλοις, ὡς ἐλαφρίζον γόνυ ἔχοιεν, ὃς δὴ πᾶσιν Αίτωλοῖς νόμος. </poem> (18) Animadvertitis diligentissime verba Euripidis a Marone servata? Ait enim ille: <poem> — τὸ λαιὸν ἴχνος ἀνάρβυλοι ποδός, </poem> et eundem pedem nudum Virgilius quoque dixit: <poem> — vestigia nuda sinistri Instituere pedis''. </poem> (19) In qua quidem re, quo vobis studium nostrorum magis conprobetur, non reticebimus rem paucissimis notam, reprehensum Euripidem ab Aristotele, qui ignorantiam istud Euripidis fuisse contendit, Aetolos enim non laevum pedem habere nudum, sed dextrum. Quod ne adfirmem potius quam probem, ipsa Aristotelis verba ponam ex libro quem de poetis secundo subscripsit, in quo de Euripide loquens sic ait: (20) Τοὺς δὲ Θεστίου κόρους τὸν μὲν ἀριστερὸν πόδα φησὶν Εὐριπίδης ἐλθεῖν ἔχοντας ἀνυπόδετον· λέγει γοῦν, ὅτι <poem> — τὸ λαιὸν ἴχνος ἦσαν ἀνάρβυλοι ποδὸς, τὸ δ’ ἐν πεδίλοις, ὡς ἐλαφρίζον γόνυ [p461]ἔχοιεν, </poem> ὡς δὴ πᾶν τοὐναντίον ἔθος τοῖς αἰτωλοῖς. τὸν μὲν γὰρ ἀριστερὸν ὑποδέδενται, τὸν δὲ δεξιὸν ἀνυποδετοῦσιν· δεῖ γὰρ οἶμαι τὸν ἡγούμενον ἔχειν ἐλαφρὸν, ἀλλ’ οὐ τὸν ἐμμένοντα. (21) Cum haec ita sint, videtis tamen Virgilium Euripide auctore quam Aristotele uti maluisse: nam ut haec ignoraverit vir tam anxie doctus minime crediderim. Iure autem praetulit Euripidem: est enim ingens ei cum Graecarum tragoediarum scriptoribus familiaritas, quod vel ex praecedentibus licet vel ex his quae mox dicentur opinari. ===XIX.=== (1) In libro quarto in describenda Elissae morte ait quod ei crinis abscisus esset his versibus: <poem> Nondum illi flavum Proserpina vertice crinem Abstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco.'' </poem> Deinde Iris a Iunone missa abscidit ei crinem et ad Orcum refert. (2) Hanc Virgilius non de nihilo fabulam fingit, sicut vir alias doctissimus Cornutus existimat, qui annotationem eiusmodi adposuit his versibus: ''Unde haec historia, ut crinis auferendus sit morientibus, ignoratur: sed adsuevit poetico more aliqua fingere, ut de aureo ramo.'' Haec Cornutus. (3) Sed me pudet quod tantus vir, Graecarum etiam doctissimus litterarum, ignoravit Euripidis nobilissimam fabulam Alcestim. (4) In hac enim fabula in scenam Orcus [p462]inducitur gladium gestans quo crinem abscidat Alcestidis, et sic loquitur, <poem> Ἡ δ’ οὖν γυνὴ κάτεισιν εἰς Ἅιδου δόμους. στείχω δ’ ἐπ’ αὐτὴν, ὡς κατάρξωμαι ξίφει· ἱερὸς γὰρ οὗτος τῷ κατὰ χθονὸς θεῷ, ὅτῶ τόδ’ ἔγχος κρατὸς ἁγγίσῆ τρίχα. </poem> (5) Proditum est, ut opinor, quem secutus Virgilius fabulam abscidendi crinis induxerit: ἁγνίσαι autem Graece dicunt dis consecrare, unde poeta vester ait ex Iridis persona: <poem> — Hunc ego Diti Sacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.'' </poem> (6) Nunc, quia pleraque omnia quae supra dixi instructa auctoritate tragicorum probavi, id quoque, quod a Sophocle tractum est, annotabo. (7) In libro enim quarto Virgilius Elissam facit, postquam ab Aenea relinquitur, velut ad sacricolarum sagarumque carmina et devotiones confugientem, et inter cetera ait sedandi amoris gratia herbas quaesitas quae aeneis falcibus secarentur. (8) Haec res non quaestione digna est, unde Virgilio ''aeneae falces'' in mentem venerint? Ponam itaque Virgilianos versus, mox et inde Sophoclis quos Maro aemulatus est. <poem> (9) Falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis Pubentes herbae nigri cum lacte veneni.'' </poem> [p463] Sophoclis autem tragoedia id de quo quaerimus etiam titulo praefert, inscribitur enim Ῥιζοτόμοι: in qua Medeam describit maleficas herbas secantem, sed aversam, ne vi noxii odoris ipsa interficeretur, et sucum quidem herbarum in cados aeneos refundentem, ipsas autem herbas aeneis falcibus execantem. (10) Sophoclis versus hi sunt: <poem> Ἥδ’ ἐξοπίσω χερὸς ὄμμα τρέπουσ’ ὀπὸν ἀργινεφῆ στάζοντα τομῆς χαλκέοισι κάδοις δέχεται, </poem> et paulo post: <poem> — Αἵδε καλύπται κίσται ῥιζῶν κρύπτουσι τομὰς, ἃς ἥδε βοῶσ’ ἀλαλαζομένη γυμνὴ χαλκέοις ἤμα δρεπάνοις. </poem> (11) Haec Sophocles: quo auctore sine dubio Virgilius protulit aeneas falces. Omnino autem ad rem divinam pleraque aenea adhiberi solita, multa indicio sunt, et in his maxime sacris quibus delinire aliquos aut devovere aut denique exigere morbos volebant. (12) Taceo illud Plautinum, cum ait: <poem> Mecum habet patagus morbus aes </poem> [p464] et quod alibi Virgilius: <poem> Curetum sonitus crepitantiaque aera </poem> (13) sed Carminii curiosissimi et docti verba ponam, qui in libro de Italia secundo sic ait: ''Prius itaque et Tuscos aene vomere uti, cum conderentur urbes, solitos in Tageticis eorum sacris invenio, et in Sabinis ex aere cultros quibus sacerdotes tonderentur.'' (14) Post haec Carminii verba longum fiat, si velim percensere quam multis in locis Graecorum vetustissimi aeris sonos tamquam rem validissimam adhibere soliti sunt. Sed praesenti operi docuisse nos sufficit falces aeneas Maronis exemplo Graeci auctoris inductas. (15) In libro nono Virgilius posuit hos versus: <poem> Stabat in egregiis Arcentis filius armis, Pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Ibera, Insignis facie: genitor quem miserat Arcens, Eductum matris luco Symaethia circum [p465] Flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici. </poem> (16) Quis hic Palicus deus, vel potius qui di Palici, nam duo sunt, apud nullum penitus auctorem Latinum, quod sciam, repperi: sed de Graecorum penitissimis litteris hanc historiam eruit Maro. (17) Nam primum ut Symaethus fluvius, cuius in his versibus meminit, in Sicilia est, ita et di Palici in Sicilia coluntur: quos primus omnium Aeschylus tragicus, vir utique Siculus, in litteras dedit, interpretationem quoque nominis eorum, quam Graeci ἐτυμολογίαν vocant, expressit versibus suis. Sed priusquam versus Aeschyli ponam paucis explananda est historia Palicorum. (18) In Sicilia Symaethus fluvius est. Iuxta hunc nympha Thalia conpressu Iovis gravida metu Iunonis optavit ut sibi terra dehisceret. Factum est. Sed ubi venit tempus maturitatis infantum quos alvo illa gestaverat, reclusa terra est et cum infantes de alvo Thaliae progressi emerserunt, appellatique sunt ''Palici'' ἀπὸ τοῦ πάλιν ἱκέσθαι, quoniam prius in terram mersi denuo inde reversi sunt. (19) Nec longe inde lacus breves sunt sed in inmensum [p466]profundi, aquarum scaturigine semper ebullientes, quos incolae crateras vocant et nomine ''Dellos'' appellant, fratresque eos Palicorum aestimant: et habentur in cultu maximo, praecipueque circa exigendum iuxta eos iusiurandum praesens et efficax numen ostenditur. (20) Nam cum furti negati vel eiuscemodi rei fides quaeritur et iusiurandum a suspecto petitur, uterque ab omni contagione mundi ad crateras accedunt, accepto prius fideiussore a [p467]persona quae iuratura est de solvendo eo quod peteretur, si addixisset eventus. (21) Illic invocato loci numine testatum faciebat esse iurator de quo iuraret. Quod si fideliter faceret, discedebat inlaesus: si vero subesset iuriiurando mala conscientia, mox in lacu amittebat vitam falsus iurator. Haec res ita religionem fratrum commendabat, ut crateres quidem inplacabiles, Palici autem ''placabiles'' vocarentur. (22) Nec sine divinatione est Palicorum templum. Nam cum Siciliam sterilis annus arefecisset, divino Palicorum responso admoniti Siculi heroi cuidam certum sacrificium celebraverunt, et revertit ubertas. Qua gratia Siculi omne genus frugum congesserunt in aram Palicorum: ex qua ubertate ara ipsa ''pinguis'' vocata est. (23) Haec est omnis historia quae de Palicis eorumque fratribus in Graecis tantummodo litteris invenitur, quas Maro non minus quam Latinas hausit. Sed haec quae diximus auctoritatibus adprobanda sunt. (24) Aeschyli tragoedia est quae inscribitur ''Aetna''. In hac cum de Palicis loqueretur, sic ait: <poem> Τί δῆτ’ ἐπ’ αὐτοῖς ὄνομα θήσονται βροτοί; [p468]Σεμνοὺς Παλικοὺς ζεὺς ἐφίεται καλεῖν. Ἦ καὶ Παλικῶν εὐλόγως μενεῖ φάτις; Πάλιν γὰρ ἥκουσ’ ἐκ σκότους τόδ’ εἰς φάος. </poem> (25) Haec Aeschylus. Callias autem in septima historia de rebus Siculis ita scribit: Ἡ δὲ Ἐρύκη τῆς μὲν Γελῴας ὅσον ἐνενήκοντα [p469]στάδια διέστηκεν, ἐπιεικῶς δὲ ἐχυρός ἐστιν ὁ τόπος καὶ τὸ παλαιὸν Σικελῶν γεγενημένη [ἡ] πόλις· ὑφ’ ᾗ καὶ τοὺς Δέλλους καλουμένους εἶναι συμβέβηνεκν. Οὗτοι δὲ κρατῆρες δύο εἰσὶν οὓς ἀδελφοὺς τῶν Παλικῶν οἱ Σικελιῶται νομίζουσιν, τὰς δὲ ἀναφορὰς τῶν πομφολύγων παραπλησίας βραζούσαις ἔχουσιν. Hactenus Callias. (26) Polemon vero in libro qui inscribitur περὶ τῶν ἐν Σικελίᾳ θαυμαζομένων ποταμῶν sic ait: Οἱ δὲ Παλικοὶ προσαγορευόμενοι παρὰ τοῖς ἐγχωρίοις αὐτόχθονες θεοὶ νομίζονται. ὑπάρχουσιν δὲ τούτων *ἕδη οἱ δύο Ἀδελφοὶ, κρατῆρρες [p470]χαμαίζηλοι. προσιέναι δὲ ἀγιστεύοντας χρὴ πρὸς αὐτοὺς ἀπό τε παντὸς ἄγους καὶ συνουσίας ἔτι τε καί τινων ἐδεσμάτων. (27) φέρεται δὲ ἀπ’ αὐτῶν ὀσμὴ βαρεῖα θείου, καὶ τοῖς πλησίον ἱσταμένοις καρηβάρησιν ἐμποιοῦσα δεινήν· τὸ δὲ ὕδωρ ἐστὶ θολερὸν αὐτῶν, καὶ τὴν χρόαν ὁμοιότατον χαλαιρύπῳ λευκῷ. φέρεται [p471]δὲ κολπούμενόν τε καὶ παφλάζον, οἷαί εἰσιν αἱ δῖναι τῶν ζεόντων ἀναβολάδην ὑδάτων. φασὶν δὲ εἶναι καὶ τὸ βάθος ἀπέραντον τῶν κρατήρων τούτων, ὥστε καὶ βοῦς εἰσπεσόντας ἠφανίσθαι, καὶ ζεῦγος ὀρικὸν ἐσελαυνόμενον, ἔτι δὲ φορβάδας ἐναλαμένας. (28) Ὅρκος δὲ ἔστιν τοῖς Σικελιώταις μέγιστος καθηραμένων τῶν προκληθέντων. οἱ δὲ ὁρκωταὶ γραμμάτιον ἔχοντες ἀγορεύουσιν τοῖς ὁρκουμένοις περὶ ὧν ἂν χρῄζωσιν τοὺς [p472]ὅρκους· ὁ δὲ ὁρκούμενος, θαλλὸν κραδαίνων, ἐστεμμένος ἄζωστος καὶ μονοχίτων, ἐφαπτόμενος τοῦ κρατῆρος ἐξ ὑποβολῆς δίεισιν τὸν ὅρκον. (29) καὶ ἂν μὲν ἐμπεδώσῃ τοὺς ῥηθέντας ὅρκους, ἀσινὴς ἄπεισιν οἴκαδε· παραβάτης δὲ γενόμενος τῶν θεῶν ἐμποδὼν τελευτᾷ. Τούτων δὲ γινομένων ἐγγυητὰς ὑπισχνοῦνται [p473] καταστήσειν τοῖς ἱερεῦσιν, ἐπὴν ἐπάρατόν τι γένηται, κάθαρσιν ὀφλισκάνουσιν τοῦ τε μένους. Περὶ δὲ τὸν τόπον τοῦτον ᾦκησαν Παλικηνοὶ πόλιν ἐπώνυμον τούτων τῶν δαιμόνων Παλικήν. (30) Haec Polemon. Sed et Xenagoras in tertia historia sua de loci divinatione ita scribit: Καὶ οἱ Σικελοὶ τῆς γῆς ἀφορούσης [p474]ἔθυσαν Πεδιοκράτει τινὶ ἥρωϊ, προστάξαντος αὐτοῖς τοῦ ἐκ Παλικῶν χρηστηρίου, καὶ μετὰ τὴν ἐπάνοδον τῆς εὐφορίας πολλοῖς δώροις τὸν βωμὸν τῶν Παλικῶν ἐνέπλησαν. (31) Absoluta est, aestimo, et auctoribus idoneis adserta explanatio Virgiliani loci, quem litteratores vestri nec obscurum putant, contenti vel ipsi scire vel insinuare discipulis Palicum dei esse cuiusdam nomen. Quis sit autem deus iste, vel unde sit dictus, tam nesciunt quam scire nolunt, quia nec ubi quaerant suspicantur, quasi Graecae lectionis expertes. ===XX.=== (1) Nec illos versus relinquemus intactos qui sunt in primo Georgicon: <poem> Humida solstitia atque hiemes orate serenas, Agricolae: hiberno laetissima pulvere farra, Laetus ager: nullo tantum se Mysia cultu Iactat, et ipsa suas mirantur Gargara messes. </poem> (2) Sensus hic cum videatur obscurior pauloque perplexius quam [p475]poetae huius mos est pronuntiatus, tum habet in se animadvertendam quaestionem ex Graeca antiquitate venientem, quae sint ista ''Gargara'' quae Virgilius esse voluit fertilitatis exemplar. (3) Gargara haec igitur sunt in Mysia, quae est Hellesponti provincia. Sed significatio nominis et loci duplex est. Nam et cacumen montis Idae et oppidum sub eodem monte hoc nomine vocantur. (4) Homerus significationem cacuminis ita ponit: <poem> Ἴδην δ’ ἵκανεν πολυπίδακα, μητέρα θηρῶν, Γάργαρον. </poem> Hic Gargarum pro excelsissimo montis loco accipi convenire et ipse sensus indicium facit: nam de Iove loquitur. (5) Sed et alibi eodem Homero teste manifestius exprimitur: <poem> Ὣς ὁ μὲν ἀτρέμας εὗδε πατὴρ ἀνὰ Γαργάρῳ ἄκρῳ, </poem> et Epicharmus vetustissimus poeta in fabula quae inscribitur ''Troes'' ita posuit: <poem> — Ζεὺς ἄναξ ἀν’ Ἴδαν ναίων Γάργαρ’ ἀγάννιφα. </poem> [p476] (6) Ex his liquido claret Gargara cacumen Idae montis appellitari. (7) Pro oppido autem Gargara qui dixerint enumerabo. Ephorus, notissimus historiarum scriptor, in libro quinto sic ait: Μετὰ δὲ τὴν ἄσσον ἐστὶ τὰ Γάργαρα πλησίον πόλις. Nec Ephorus solus, sed etiam Phileas vetus scriptor in eo libro qui inscribitur ''Asia'' ita meminit: Μετὰ ἄσσον πόλις ἐστὶν ὄνομα Γάργαρα· ταύτης ἔχεται ἄντανδρος. (8) Arati etiam liber Elegion fertur, in quo de Diotimo quodam poeta sic ait: <poem> Αἰάζω Διότιμον, ὃς ἐν πέτραισι κάθηται Γαργαρέων παισὶν βῆτα καὶ ἄλφα λέγων. </poem> Ex his versibus etiam civium nomen innotuit, quia ''Gargares'' vocantur. (9) Cum igitur constet Gargara nunc pro montis cacumine nunc pro oppido sub eodem monte posito accipienda, Virgilius non de summo monte sed de oppido loquitur. Cur tamen Gargara posuerit ut locum frugum feracem, requiramus. (10) Et omnem quidem illam Mysiam opimis segetibus habitam satis constat, scilicet ob humorem soli. Unde et Virgilius in supra dictis versibus cum dixisset: ''Humida solstitia'', intulit: ''Nullo tantum se Mysia [p477]cultu iacet'', quo diceret: ''Omnis regio quae oportunos habuerit humores aequiparabit fecunditates arvorum Mysiae''. (11) Sed Homerus cum ait: Ἴδην πολυπίδακα, humidum designat subiacentem monti agrum. Nam πολυπίδακα significat fontibus abundantem. Unde haec Gargara tanta frugum copia erant, ut qui magnum cuiusque rei numerum vellet exprimere pro multitudine inmensa Gargara nominaret. (12) Testis Alcaeus, qui in Comoedotragoedia sic ait: <poem> Ἐτύγχανον μὲν ἀγρόθεν πλείστους φέρων εἰς τὴν ἑορτὴν ὅσσον οἷον εἴκοσι. [p478] ὁρῶ δ’ ἄνωθεν Γάργαρ’ ἀνθρώπων κύκλῳ. </poem> Gargara, ut videtis, manifeste posuit pro multitudine. Nec aliter Aristomenes ἐν Βοηθοῖς: <poem> Ἔνδον γὰρ ἡμῖν ἐστιν ἀνδρῶν Γάργαρα. </poem> (13) Aristophanes autem comicus conposito nomine ex arena et Gargaris innumerabilem, ut eius lepos est, numerum conatur exprimere. In fabula enim ἀχαρνεῦσιν ait: <poem> ἅδ’ ὠδυνήθην ψαμμακοσιογάργαρα. </poem> Ψαμμακόσια autem seorsum pro multis Varro saepe in Menippeis suis posuit, sed Aristophanes adiecit γάργαρα ad significationem numerositatis innumerae. (14) Est ergo secundum haec sensus horum versuum talis: ''Cum ea sit anni temperies, ut hiems serena sit, solstitium vero imbricum, fructus optime proveniunt.'' Haec autem [p479]adeo agris necessaria sunt, ut sine his nec illi natura fecundissimi Mysiae agri responsuri sint opinioni fertilitatis quae de his habetur. (15) Addit Mysiae nominatim Gargara, quod ea urbs posita in imis radicibus Idae montis defluentibus inde humoribus inrigetur, possique videri solstitiales imbres non magnopere desiderare. (16) Hoc in loco ad fidem sensui faciendam quod uliginosa sint non sola Gargara pro vicinia montis, sed et universae Mysiae arva, adhiberi potest testis Aeschylus: <poem> Ἰὼ Κάϊκε Μύσιαί τ’ ἐπιῤῥοαέ. </poem> (17) Quid de Graecis in hoc loco traxerit diximus. Addemus praeterea hoc iocunditatis gratia, et ut liqueat Virgilium vestrum undique veterum sibi ornamenta traxisse, unde hoc dixerit: <poem> Hiberno laetissima pulvere farra. </poem> (18) In libro enim vetustissimorum carminum, qui ante omnia quae a Latinis scripta sunt conpositus ferebatur, invenitur hoc rusticum vetus canticum: <poem> Hiberno pulvere verno luto grandia farra, camille, metes. </poem> ===XXI.=== (1) Nomina poculorum Virgilius plerumque Graeca ponit, ut ''carchesia'', ut ''cymbia'', ut ''cantharos'', ut ''scyphos''. De carchesiis ita: <poem> — Cape Maeonii carchesia Bacchi: Oceano libemus, ait'', </poem> et alibi: <poem> Hic duo rite mero libans carchesia Baccho </poem> de cymbiis: <poem> Inferimus tepido spumantia cymbia lacte </poem> [p480]de cantharo: <poem> Et gravis adtrita pendebat cantharus ansa </poem> De scyphis: <poem> Et sacer inplevit dextram scyphus </poem> (2) Ea autem cuius figurae sint quisve eorum fecerit mentionem nemo quaerit, contenti scire cuiuscemodi esse pocula. Et scyphos quidem cantharosque, consueta vulgi nomina, ferendum si transeant, sed de carchesiis cymbiisque quae apud Latinos haud scio an umquam reperias, apud Graecos autem sunt rarissima, non video cur non cogantur inquirere quid sibi nova et peregrina nomina velint. (3) Est autem ''carchesium'' poculum Graecis tantummodo notum. Meminit eius Pherecydes in libris historiarum, aitque Iovem Alcmenae pretium concubitus carchesium aureum dono dedisse. Sed Plautus insuetum nomen reliquit, aitque in fabula Amphitryone ''pateram'' datam, cum longe utriusque poculi figura diversa sit. (4) Patera enim, ut et ipsum nomen indicio est, planum ac patens est, carchesium vero procerum et circa mediam partem [p481]conpressum, ansatum mediocriter, ansis a summo ad infimum pertingentibus. (5) Asclepiades autem, vir inter Graecos adprime doctus ac diligens, carchesia navali re existimat dicta. Ait enim navalis veli partem inferiorem πτέρναν vocari, at circa mediam ferme partem τράχηλον dici; summam vero partem carchesium nominari, et inde diffundi in utrumque veli latus ea quae cornua vocantur. (6) Nec solus Asclepiades meminit huius poculi, sed et alii inlustres poetae, ut Sappho, quae ait: <poem> — Κῆνοι δ’ ἄρα πάντες [p482] καρχήσι’ εἶχον καὶ ἔλειβον. </poem> Cratinus in Διονυσαλεξάνδρῳ: <poem> Στολὴν δὲ δὴ τίν’ εἶχεν· τοῦτό μοι φράσον· Θύρσον κροκωτὸν ποικίλον καρχήσιον. </poem> Sophocles in fabula quae inscribitur Tyro: [p483] <poem> Πρὸς τήνδε μοι τράπεζαν ἀμφὶ σῖτα καὶ καρχήσια. </poem> (7) Haec de carchesiis ignoratis Latinitati et a sola Graecia celebratis. Sed nec ''cymbia'' in nostro sermone reperies: est enim a Graecorum paucis relatum. Philemon, notissimus comicus, in Fantasmate ait: <poem> Ἔπιεν ἡ Ῥόδη κυμβίον ἀκράτου, </poem> (8) Anaxandrides etiam comicus in fabula ἀγροίκοις: <poem> Προπινόμενα καὶ μέστ’ ἀκράτου κυμβία [p484] ἐκάκωσεν ὑμᾶς. </poem> Meminit eius et Demosthenes in oratione quae est in Midiam: Ἐπ’ ἀστράβης δὲ ὀχούμενος ἐξ ἀργούρας τῆς Εὐβοίας, χλανίδας δὲ καὶ κυμβία καὶ κάδους ἔχων, ὧν ἐπελαμβάνοντο οἱ πεντηκοστολόγοι. (9) ''Cymbia'' autem haec, ut ipsius nominis figura indicat, diminutive a ''cymba'' dicta: quod et apud Graecos et apud nos ab illis trahentes navigii genus est. Ac sane animadverti ego apud Graecos multa poculorum genera a re navali cognominata, ut [p485]carchesia supra docui, ut haec cymbia, pocula procera ac navibus similia. (10) Meminit huius poculi Eratosthenes, vir longe doctissimus, in epistola ad Hagetorem Lacedaemonium his verbis: Κρατῆρα γὰρ ἔστησαν τοῖς θεοῖς, οὐκ ἀργύρεον οὐδὲ λιθοκόλλητον, ἀλλὰ τῆς κωλιάδος· τοῦτον δὲ ὁσάκις εἰσπληρώσαιεν, ἀποσπείσαντες τοῖς θεοῖς, ᾠνοχόουν ἐφεξῆς βαπτιστῷ κυμβίῳ. (11) Fuerunt qui ''cymbium'' a ''cissybio'' per syncopam dictum existimarent. ''Cissybii'' autem, ut de Homero taceam qui hoc poculum Cyclopi ab Ulixe datum memorat, multi faciunt mentionem: voluntque nonnulli proprie ''cissybium'' ligneum esse poculum ex hedera, id est κισσοῦ. (12) Et Nicander quidem Colophonius in primo Αἰτωλικῶν [p486]sic ait: Ἐν τῇ ἱεροποιΐῃ τοῦ Διδυμάιου Διὸς κισσῷ σπονδοποιέονται· ὅθεν τὰ ἀρχαῖα ἐκπώματα κισσύβια φωνέεται. Sed et Callimachus meminit huius poculi: <poem> Καὶ γὰρ ὁ Θρηϊκίην μὲν ἀνήνατο χανδὸν ἄμυστιν ζωροποτεῖν, ὀλίγῳ δ’ ἥδετο κισσυβίῳ </poem> (13) Qui autem cissybium ex hedera factum poculum οἱονεὶ κίσσινον [p487]dici arbitrantur Euripidis auctoritate niti videntur, qui in Andromeda sic ait: <poem> — Πᾶς δὲ ποιμένων ἔῤῥει λεώς, ὁ μὲν γάλακτος κίσσινον φέρων σκύφον πόνων ἀναψυκτῆρ’, ὁ δ’ ἀμπέλων γάνος. </poem> (14) Haec de cymbio. Sequitur ut, quando ''cantharum'' et poculi et navigii genus esse supra diximus, probetur exemplis. Et pro poculo quidem nota res est vel ex ipso Virgilio, qui aptissime proprium Liberi patris poculum adsignat Sileno: sed id, ut supra polliciti sumus, etiam pro navigio poni solitum debemus ostendere. (15) Menander in Nauclero: <poem> Ἥκει λιπὼν Αἰγαῖον ἁλμυρὸν βάθος θεόφιλος ἡμῖν, ὦ Στράτων, ὡς εἰς καλὸν· τὸν υἱὸν εὐτυχοῦντα καὶ σεσωσμένον πρῶτος λέγω σοι τόν τε χρυσοῦν κάνθαρον. [p488] ποῖον· τὸ πλοῖον· οὐδέ μ’ οἶσθας ἄθλιε. (16) Et sacer inplevit dextram scyphus.'' </poem> ''Scyphus'' Herculis poculum est ita ut Liberi patris ''cantharus''. Herculem vero fictores veteres non sine causa cum poculo fecerunt, et nonnumquam cassabundum et ebrium, non solum quod is heros bibax fuisse perhibetur, sed etiam quod antiqua historia est Herculem poculo tamquam navigio ventis inmensa maria transisse. (17) Sed de utraque re pauca ex Graecis antiquitatibus dicam. Et multibibum heroa istum fuisse, ut taceam quae vulgo nota sunt, illud non obscurum argumentum est, quod Ephippus in Busiride inducit Herculem sic loquentem: <poem> Οὐκ οἶσθά μ’ ὄντα, πρὸς θεῶν, Τιρύνθιον ἀργεῖον; οἶ μεθύοντες ἀεὶ τὰς μάχας [p489] πάσας μάχονται. Τοιγαροῦν φεύγουσ’ ἀεί. </poem> (18) Est etiam historia non adeo notissima nationem quandam hominum fuisse prope Heracleam ab Hercule constitutam Cylicranorum, conposito nomine ἀπὸ τῆς κύλικος, quod poculi genus nos una littera inmutata ''calicem'' dicimus. (19) Poculo autem Herculem vectum ad Ἐρύθειαν, id est Hispaniae insulam, navigasse et Panyasis, egregius scriptor Graecorum, dicit et Pherecydes auctor est, quorum verba subdere supersedi, quia propiora sunt fabulae quam historiae. Ego tamen arbitror non poculo Herculem maria transvectum, sed navigio cui scypho nomen fuit, ita ut supra cantharum et carchesium, et a cymbis derivata cymbia, omnia haec adseruimus esse navigiorum vocabula. [p490] ===XXII.=== (1) Nomina quoque Virgilius nonnumquam ex antiquissimis Graecorum historiis mutuatur. Scitis apud illum unam ex comitibus Dianae Opin vocari: quod nomen vulgo fortasse temere inpositum vel etiam fictum putatur ab ignorantibus insidiosum poetam cognomen quod a veteribus Graecis scriptoribus ipsi Dianae fuerat inpositum comiti eius adsignare voluisse. (2) Sed Virgilius sic ait: <poem> Velocem interea superis in sedibus Opin, Unam ex virginibus sociis sacraque caterva, Conpellabat et has tristis Latonia voces Ore dabat </poem> et infra: <poem> At Trivia custos iamdudum in montibus Opes </poem> (3) Opin inquit comitem et sociam Dianae. Sed audite unde Virgilius hoc nomen acceperit, qui, ut dixi, quod epitheton ipsiusce legerat sociae eius inposuit. (4) Alexander Aetolus, poeta egregius, in libro qui inscribitur ''Musea'' refert quanto studio populus Ephesius dedicato templo Dianae curaverit praemiis propositis ut qui tunc erant poetae ingeniosissimi in deam carmina diversa conponerent. In his versibus Opis non comes Dianae sed Diana ipsa vocata est. (5) Loquitur autem, uti dixi, de populo Ephesio: <poem> ἀλλ’ ὅγε πευθόμενος πάγχυ Γραικοῖσι μέλεσθαι [p491] Τιμόθεον κιθάρης ἴδμονα καὶ μελέων, υἱὸν Θερσάνδρου κλυτὸν ᾔνεσεν ἀνέρα σίγλων χρυσείων ἱερὴν δὴ τότε χιλιάδα [p492] ὑμνῆσαι ταχέων τ’ Ὦπιν βλήτειραν ὀϊστῶν, ἥ τ’ ἐπὶ Κερχρείῳ τίμιον οἶκον ἔχει, </poem> et mox: <poem> Μηδὲ θεῆς προλίπῆ Λητωϊδος ἄκλεα ἔργα. </poem> (6) Apparuit, ni fallor, Opin Dianam dictam, et Virgilium de nimia doctrina hoc nomen in eius comitem transtulisse. <poem> (7) Excessere omnes adytis arisque relictis Di.'' </poem> [p493] Hoc unde Virgilius dixerit, nullus inquirit: sed constat illum de Euripide traxisse, qui in fabula Troadibus inducit Apollinem, cum Troia capienda esset, ista dicentem: <poem> Λείπω τὸ κλεινὸν Ἴλιον, βωμούς τ ἐμούς· ἐρημία γὰρ πόλιν ὅταν λάβῃ κακὴ, νοσεῖ τὰ τῶν θεῶν, οὐδὲ τιμᾶσθαι θέλει. </poem> Qui versus docent unde Virgilius usurpaverit discessisse deos a civitate iam capta. (8) Nec non sine auctoritate Graecae vetustatis est quod ait: <poem> Ipsa Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem. </poem> Euripides enim inducit Minervam ventos contra Graecorum classem a Neptuno petentem dicentemque debere illum facere quod Iuppiter fecerit, a quo in Graecos fulmen acceperit. (9) Apud Virgilium Pan ''niveo lanae munere'' Lunam inlexisse perhibetur ''in nemora alta vocans'': [p494] <poem> Munere sic nivea lanae, sic credere dignum est, et reliqua. </poem> In hoc loco Valerius Probus, vir perfectissimus, notat nescire se hanc historiam sive fabulam quo referat auctore. (10) Quod tantum virum fugisse miror. Nam Nicander huius est auctor historiae, poeta quem Didymus, grammaticorum omnium quique sint quique fuerint instructissimus, fabulosum vocat. Quod sciens Virgilius adiecit: ''Si credere dignum est'': adeo se fabuloso usum fatetur auctore. (11) In tertio libro cursim legitur, neque unde translatum sit quaeritur: <poem> Quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo Praedixit'', etc. </poem> (12) In talibus locis grammatici excusantes inperitiam suam inventiones has ingenio magis quam doctrinae Maronis adsignant, nec dicunt eum ab aliis mutuatum, ne nominare cogantur auctores. Sed adfirmo doctissimum vatem etiam in hoc Aeschylum, eminentissimum tragoediarum scriptorem, secutum, (13) qui in fabula quae Latina lingua ''Sacerdotes'' inscribitur sic ait: <poem> Στέλλειν ὅπως τάχιστα· ταῦτα γὰρ πατὴρ [p495]Ζεὺς ἐγκαθίει Λοξίᾳ θεσπίσματα, </poem> et alibi: <poem> Πατρὸς προφήτης ἐστὶ Λοξίας Διός. </poem> (14) Ecquid clarum factum est inde sumpsisse Virgilium quod Apollo ea vaticinetur quae sibi Iuppiter fatur? Probatumne vobis est Virgilium, ut ab eo intellegi non potest qui sonum Latinae vocis ignorat, ita nec ab eo posse qui Graecam non hauserit extrema satietate doctrinam? (15) Nam si fastidium facere non timerem, ingentia poteram volumina de his quae a penitissima Graecorum doctrina transtulisset inplere: sed ad fidem rei propositae relata sufficient. {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen= Saturnalia/IV|Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Saturnalia/VI|Liber VI }} amimjp222hzk8ocmd8mgnvn2y0jlujx 106 84676 275063 274930 2026-08-07T13:18:45Z Vladis13 10700 275063 sanitized-css text/css .table-text td { vertical-align: top; } .table-text td:nth-child(1) { width:47%; padding-right: 1em; } p { text-indent: 1.6em; } .poem { /* margin-left: 2em; */ margin-left: auto; margin-right: auto; width: fit-content; } foci1zkgb7vg7xujr9opb0zbqvzxr8a 104 84677 274931 2026-08-07T12:55:13Z Vladis13 10700 + 274931 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>== DE S. STEPHANO SABAITA THAUMATURGO MONACHO == {{small|IN LAURA S. SABÆ PROPE HIEROSOLYMAM.}} {{ActaSanctorum|auctor=J.P.|sectio=COMMENTARIUS PRÆVIUS}} === § I. Brevis Lauræ notitia; Sancti cultus; distinctio. === {| | {{right sidenote|ANNO DCCXCIV.}} '''H'''omo tertio Martii nostri, pag. 166 in Commentario prævio numero DCCXCIV, primo, brevis data fuit notitia Lauræ S. Sabæ, occasione viginti monachorum ejusdem loci Martyrum. Prolixiorem reservamus in diem V Decembris, S. Sabæ Abbatis, illius loci auctori sacrum; ad cujus Acta, sicut ibidem præmonuimus, plenius tractari poterit de ejus situ, incrementis, perturbationibus ac desolatione. Nominis etiam etymon, definitio, distinctio à monasterio, ac vivendi in ea monachorum norma materiam præbere tum poterunt ulteriori inquisitioni. Maxima enim & illustrissima Laura, omnibus Palæstinæ Lauris eminentior, teste Cyrillo Scythopolitano in Vita S. Sabæ, à Cotelero edita tomo 3 Ecclesiæ Græcæ Monumentorum pag. 229, supra alias, sparsim ibidem variis locis recensitas, nimirum Novam Lauram, Lauram Turricularum, Firmini, ac Sucæ altius evecta; cujus non minima laus est, S. Stephanum Thaumaturgum protulisse atque aluisse.{{right sidenote|Longior Lauræ notitia reservatur in diem 5 Decembris, S. Sabæ, ejusdem auctori sacrum. '''B'''}} 2 Annuntiat ipsum hac die novum Anthologium: Menologium verò Sirleti his verbis: ''Commemoratio sancti Patris nostri Stephani Sabaitæ.'' Cui consonant Menea impressa cum suo Indice Mso, & Maximus Cytherorum episcopus, nec non supplementum ad Menea Græca impressa ex Synaxario Sirmondi ac Ms. Chiffletii: in quo sequentes versiculi ipsi accinuntur:{{right sidenote|Annuntiationes ex Synaxariis Græcis nostri Stephani alicubi cum alio confusi: '''C'''}} <poem>{{graeca|Καὶ σκόλα, καὶ Μοσχᾶτα, καὶ πέτρας βίς [φυγὼν] Στέφαν[ος], εἰς Ἐδὲμ λόχμας ἔδυ.}}</poem> <poem>Obstacla vitæ, compedes, ac vincula Dum Stephane vitas, nemora paradisi subis.</poem> Notatur præterea in Calendario, à Genebrardo, ac tomo 4 Bibliothecæ PP. vulgato, hac die XIII, nullo addito præter nomen & cognomen. Habetur etiam in Menologio Slavo-Russico Ms.: ''Memoria beatissimi Stephani Sabaïtæ (Sabaitæ) passi anno CCI sub Severo;'' ubi perpetuum Stephanum nostrum martyrem facit, vel cum alio aliquo martyre confundit; nam Sabaita, ut ratio temporis docet, nullus tunc esse potuit; necdum nato S. Saba, Lauræ Sabaitarum conditore. Julius Græco-metricus, Ephemeridibus Græco-Moschis ante tomum I Maii insertus, pag. XXXIII signat memoriam S. P. N. Stephani Sabaitæ, ut supra. Index autem in Typicum S. Sabæ differt ipsum in diem XIV hujus: cujus, ut puto, Typici annuntiatio, à Papebrochio descripta, nihil habet à prædictis diversum, præter cognomentum {{graeca|ἁγιοσαβίτης}}, quo monachus S. Sabæ fuisse indicatur: compositione paullo discrepante, re tamen conveniente vocabulo cum aliis Synaxariorum citatorum textibus, in quibus Sabaita vocatur. In supplemento ad Menea Græca excussa ex Synaxario membranaceo Sirmondi, sive Collegii Claromontani S. J. Parisiis, Stephanus hic turpiter confunditur cum alio Stephano | Sabaita, quando ista tradit die XXVIII Octobris, quo is colitur: {{graeca|Μνήμη τοῦ ὁσίου πατρὸς Στεφάνου τοῦ Σαβαΐτου, ἀνεψιοῦ Ἰω. [Ἰωάννου] τοῦ Δαμασκηνοῦ}}; de qua re mox pluribus. 3 Stephanus verò uterque, suo quilibet die, in Elogiis Meneis impressis eodem fere Officio sacro honoratur. Sufficiat parvum specimen; cujus hic est sensus: <poem>Vita cum verbis congrua Tibi coronam duplicem, O ter Beate, præbuit. Tuo decoram vertici Vitæ dator imposuit Christus coronam gloriæ, Sortite nomen congruum Rei, beate Stephane.</poem> Alluditur ad vocem {{graeca|στέφανος}}, Latinè ''corona''. Nulla in Synaxariis, quæ ego quidem inspexerim, Sancti elogia reperio: tametsi Papebrochius ad Menæum Chiffletii, à se exscriptum, observet, eum habere elogium, & quidem longius. Sed tam noster Sanctus, qui ibi signatur hoc die, quam alii, diebus sibi propriis, illic notantur simpliciter sine ullis elogiis; sive ab exemplari, unde sunt desumpti Sancti, abfuerint hæc, sive brevitatis causâ omissa. At defectum istum, si tamen ullus dici possit, affatim supplebit Vita; ubi versùs finem cultissimo & dignissimo elogio condecoratur: quo forsan unicè respexit laudatus Papebrochius, quando ad dictum Menæum longioris elogii notam apposuit. En tibi sparsa in contextu Vitæ honorificentissima epitheta, quibus veluti totidem radiis nomen ejus illustratur. Vocatur prodigiosus seu prodigiophorus, {{graeca|θαυματουργὸς}} num. 42; Thaumaturgus num. 62 & 92; Deifer locis variis; divinus senex num. 69; magnus senex num. 80; senex mirabilis, prodigiosus senex num. 85; sanitatis collator num. 99; mirificus magister 103; vir admirabilis 185. Pluribus ejusmodi delibandis supersedeo. 4 Solus, quod sciam, è recentioribus, Castellanus in Additionibus ad suum Martyrologium Universale S. Stephanum dat hoc etiam die, & distinctius quidem, quam ipsa Synaxaria solent: ''In Laura S. Sabæ in Palæstina, S. Stephanus Thaumaturgus, monachus, nepos S. Joannis Damasceni.'' In hoc multum hallucinatur, quod ipsum invectat sæculo X, reclamante Vita. Appositè autem ei tribuit titulum Thaumaturgi, in Synaxariis quidem aliis prætermissum, sed à se in illis, quæ adhibuit, alicubi haud dubiè repertum: cum Vitæ Auctor sic eum vocet, & Vitæ contextus, quoad pervenit ad nos, confitetur continua serie miraculorum, vaticiniorum, ac perspicientiæ cordium, occultas quaslibet & abstrusas cogitationes scrutantis: quibus magnus in paucis signorum ac mirabilium patrator extitisse comprobatur. Cur verò ipsius festum non die 2 Aprilis, quo è vita excessit, sed hoc recolatur, prorsus nos latet. Si con-{{right sidenote|Refertur à Castellano errante in ejus ætate; conjecturæ cur hac die colatur.}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||DIE DECIMA TERTIA JULII. — AUCTORE J.P. — Julii Tomus III.|}} <references /></noinclude> bsqyzihditpazoiz44b5zaln4321nk6 275072 274931 2026-08-07T14:01:13Z Vladis13 10700 to fast delete 275072 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}== DE S. STEPHANO SABAITA THAUMATURGO MONACHO == {{small|IN LAURA S. SABÆ PROPE HIEROSOLYMAM.}} {{ActaSanctorum|auctor=J.P.|sectio=COMMENTARIUS PRÆVIUS}} === § I. Brevis Lauræ notitia; Sancti cultus; distinctio. === {| | {{right sidenote|ANNO DCCXCIV.}} '''H'''omo tertio Martii nostri, pag. 166 in Commentario prævio numero DCCXCIV, primo, brevis data fuit notitia Lauræ S. Sabæ, occasione viginti monachorum ejusdem loci Martyrum. Prolixiorem reservamus in diem V Decembris, S. Sabæ Abbatis, illius loci auctori sacrum; ad cujus Acta, sicut ibidem præmonuimus, plenius tractari poterit de ejus situ, incrementis, perturbationibus ac desolatione. Nominis etiam etymon, definitio, distinctio à monasterio, ac vivendi in ea monachorum norma materiam præbere tum poterunt ulteriori inquisitioni. Maxima enim & illustrissima Laura, omnibus Palæstinæ Lauris eminentior, teste Cyrillo Scythopolitano in Vita S. Sabæ, à Cotelero edita tomo 3 Ecclesiæ Græcæ Monumentorum pag. 229, supra alias, sparsim ibidem variis locis recensitas, nimirum Novam Lauram, Lauram Turricularum, Firmini, ac Sucæ altius evecta; cujus non minima laus est, S. Stephanum Thaumaturgum protulisse atque aluisse.{{right sidenote|Longior Lauræ notitia reservatur in diem 5 Decembris, S. Sabæ, ejusdem auctori sacrum. '''B'''}} 2 Annuntiat ipsum hac die novum Anthologium: Menologium verò Sirleti his verbis: ''Commemoratio sancti Patris nostri Stephani Sabaitæ.'' Cui consonant Menea impressa cum suo Indice Mso, & Maximus Cytherorum episcopus, nec non supplementum ad Menea Græca impressa ex Synaxario Sirmondi ac Ms. Chiffletii: in quo sequentes versiculi ipsi accinuntur:{{right sidenote|Annuntiationes ex Synaxariis Græcis nostri Stephani alicubi cum alio confusi: '''C'''}} <poem>{{graeca|Καὶ σκόλα, καὶ Μοσχᾶτα, καὶ πέτρας βίς [φυγὼν] Στέφαν[ος], εἰς Ἐδὲμ λόχμας ἔδυ.}}</poem> <poem>Obstacla vitæ, compedes, ac vincula Dum Stephane vitas, nemora paradisi subis.</poem> Notatur præterea in Calendario, à Genebrardo, ac tomo 4 Bibliothecæ PP. vulgato, hac die XIII, nullo addito præter nomen & cognomen. Habetur etiam in Menologio Slavo-Russico Ms.: ''Memoria beatissimi Stephani Sabaïtæ (Sabaitæ) passi anno CCI sub Severo;'' ubi perpetuum Stephanum nostrum martyrem facit, vel cum alio aliquo martyre confundit; nam Sabaita, ut ratio temporis docet, nullus tunc esse potuit; necdum nato S. Saba, Lauræ Sabaitarum conditore. Julius Græco-metricus, Ephemeridibus Græco-Moschis ante tomum I Maii insertus, pag. XXXIII signat memoriam S. P. N. Stephani Sabaitæ, ut supra. Index autem in Typicum S. Sabæ differt ipsum in diem XIV hujus: cujus, ut puto, Typici annuntiatio, à Papebrochio descripta, nihil habet à prædictis diversum, præter cognomentum {{graeca|ἁγιοσαβίτης}}, quo monachus S. Sabæ fuisse indicatur: compositione paullo discrepante, re tamen conveniente vocabulo cum aliis Synaxariorum citatorum textibus, in quibus Sabaita vocatur. In supplemento ad Menea Græca excussa ex Synaxario membranaceo Sirmondi, sive Collegii Claromontani S. J. Parisiis, Stephanus hic turpiter confunditur cum alio Stephano | Sabaita, quando ista tradit die XXVIII Octobris, quo is colitur: {{graeca|Μνήμη τοῦ ὁσίου πατρὸς Στεφάνου τοῦ Σαβαΐτου, ἀνεψιοῦ Ἰω. [Ἰωάννου] τοῦ Δαμασκηνοῦ}}; de qua re mox pluribus. 3 Stephanus verò uterque, suo quilibet die, in Elogiis Meneis impressis eodem fere Officio sacro honoratur. Sufficiat parvum specimen; cujus hic est sensus: <poem>Vita cum verbis congrua Tibi coronam duplicem, O ter Beate, præbuit. Tuo decoram vertici Vitæ dator imposuit Christus coronam gloriæ, Sortite nomen congruum Rei, beate Stephane.</poem> Alluditur ad vocem {{graeca|στέφανος}}, Latinè ''corona''. Nulla in Synaxariis, quæ ego quidem inspexerim, Sancti elogia reperio: tametsi Papebrochius ad Menæum Chiffletii, à se exscriptum, observet, eum habere elogium, & quidem longius. Sed tam noster Sanctus, qui ibi signatur hoc die, quam alii, diebus sibi propriis, illic notantur simpliciter sine ullis elogiis; sive ab exemplari, unde sunt desumpti Sancti, abfuerint hæc, sive brevitatis causâ omissa. At defectum istum, si tamen ullus dici possit, affatim supplebit Vita; ubi versùs finem cultissimo & dignissimo elogio condecoratur: quo forsan unicè respexit laudatus Papebrochius, quando ad dictum Menæum longioris elogii notam apposuit. En tibi sparsa in contextu Vitæ honorificentissima epitheta, quibus veluti totidem radiis nomen ejus illustratur. Vocatur prodigiosus seu prodigiophorus, {{graeca|θαυματουργὸς}} num. 42; Thaumaturgus num. 62 & 92; Deifer locis variis; divinus senex num. 69; magnus senex num. 80; senex mirabilis, prodigiosus senex num. 85; sanitatis collator num. 99; mirificus magister 103; vir admirabilis 185. Pluribus ejusmodi delibandis supersedeo. 4 Solus, quod sciam, è recentioribus, Castellanus in Additionibus ad suum Martyrologium Universale S. Stephanum dat hoc etiam die, & distinctius quidem, quam ipsa Synaxaria solent: ''In Laura S. Sabæ in Palæstina, S. Stephanus Thaumaturgus, monachus, nepos S. Joannis Damasceni.'' In hoc multum hallucinatur, quod ipsum invectat sæculo X, reclamante Vita. Appositè autem ei tribuit titulum Thaumaturgi, in Synaxariis quidem aliis prætermissum, sed à se in illis, quæ adhibuit, alicubi haud dubiè repertum: cum Vitæ Auctor sic eum vocet, & Vitæ contextus, quoad pervenit ad nos, confitetur continua serie miraculorum, vaticiniorum, ac perspicientiæ cordium, occultas quaslibet & abstrusas cogitationes scrutantis: quibus magnus in paucis signorum ac mirabilium patrator extitisse comprobatur. Cur verò ipsius festum non die 2 Aprilis, quo è vita excessit, sed hoc recolatur, prorsus nos latet. Si con-{{right sidenote|Refertur à Castellano errante in ejus ætate; conjecturæ cur hac die colatur.}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||DIE DECIMA TERTIA JULII. — AUCTORE J.P. — Julii Tomus III.|}} <references /></noinclude> s7wg79tg6qhwdfrlqaj9yehkmn7meti 104 84678 274932 2026-08-07T12:55:14Z Vladis13 10700 + 274932 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|533 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|[8] Καθ' ἑκάστην ᾗ ἡμέραν διχιλίας ἐπόνει γονυκλισίας, ἡμέρας χιλίας, καὶ νυκτὸς χιλίας σὺν παννύχοις ἀγρυπνίαις πολλαῖς τε νηστείαις καὶ δάκρυσι πλείστοις. Ἤσκει ᾗ καὶ τὸ ἐργόχειρον διὰ τὴν ἀκηδίαν. Οὗτος τοίνυν παρεκάλεσε τὸν ὅσιον Στέφανον κ̅ σάββατον, εἰ δυνατόν, λειτουργῆσαι πρὸς αὐτόν, ὡς ᾗ τότε πρεσβυτερικὸν ἐπέχων βαθμόν ὅπ[ε]ρ νῦν ἀπημνησθείς, πρὸς βραχὺ σιωπήσομαι τὴν ἐν χερσὶ διήγησιν, ἄχρις ἂν ἐξαγορεύσω τὸ δι' αὐτὸ γενόμενον θαῦμα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|[9] Ἐν ταῖς μέραις δὴ τῆς ψώσεως τοῦ τιμίου σταυροῦ ψήφῳ Θεοῦ χειροτονηθεὶς πρεσβύτερος ὁ ἀββᾶς Στέφανος, ἐν τῷ ἑαυτοῦ ἡσυχαστηρίῳ προσήνεγκε τὴν λογικὴν ἢ ἀναίμακτον θυσίαν μετ' οὐ πολλὰς ἡμέρας·αὐτὸς ᾗ κ̅ τὴν ἐκκλησιαστικὴν θεσμὸν τὴν προσφορὰν τῆς προθέσεως ἀναφέροντος, ἢ βοῶντος, ἢ λέγοντος· Τὰ ἅγια τοῖς γίοις, ἔλαμψεν ἀπ' αὐτοῦ χάρις τοῦ Κυρίου, κ̅ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπεφοίτησεν ἐπ' αὐτόν, κ̅ τὸ δικτήριον ὅλον ἀπείρῳ φωτὸς ἐπλήρωσεν, αὐτὸν ᾗ ὁλόφωτον κατεσκεύασεν, ὥστε καθορᾶν ἑαυτὸν πανευαγῆ κ̅ πάναγνον, κ̅ τὸν ἀέρα, κ̅ πάντα τὸν κόσμον παραδόξως ἡλιωμένον. Μένας οὖν ἐν τῇ τοιαύτῃ φαιδρότητι, ἀεὶ θεωρῶν ἑαυτὸν ἄλλον ἐξ ἄλλου γινόμενον [καὶ μὴ σκοπῶν] ἴχνος ἀνθρώπινον, ὥσπερ τὸ πρότερον, ἐδειλίασε σφόδρα δειλίαν ἀξιέπαινον, ὡς ἐγκύψας εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν τὴν ἄρρητον, καὶ τὴν ἑαυτοῦ καταμαθὼν ἀσθένειαν·λογισμοὶ γὰρ ἀνθρώπων δειλοί, ἐπειδὴ ἡ φύσις αὐτῶν καθέστηκεν διμετάστατος.}} {{graeca|[10] Τότε γοῦν χάριν δείσας ὁ Μακάριος ἐταπεινώθη, μνησθεὶς ἐξ οὗ πεπλαστουργήται πηλοῦ·ὅτε γοῦν Μωυσῆς ὁ θεόπτης, δοξασθεὶς καὶ Θεόν, ὡς ἀνθρώπῳ ἰδεῖν ἐφικτόν, ἀξιωθείς, κ̅⊠εἰς τοσοῦτον ψος ἀρθείς, ἐφοβήθη, ἰχνόφωνον ἑαυτὸν ὀνομάζων καὶ βραδύγλωσσον. Καὶ Δαβὶδ ὁ θεοφάντωρ, ὡς ἄντως ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ψωθείς, σκώληκα ἑαυτὸν ἀπεκάλεσε·κ̅⊠…, μήπως τῷ Θεῷ ἐκπέσῃ τάξεως, ἔσπαινεν ἢ ἐσκληραγώγει ἑαυτὸν ταῖς κακοπαθείαις. Καὶ πρὸς τούτοις ⊠, οἶμαι, Ὅσιος, ἵνα πάσῃ κενοδοξίας ἐπαρμα, ὑπὲρ πάντων ἀνθρώπων ἐπαινεμένος μάλιστα·ὅπερ οὐκ ἔα παθεῖν θεία πρόνοια·ἀμεταμέλητα γὰρ τὰ χαρίσματα,ὃς τν προθυμίαν αξων, ⊠ [πτέρωσιν/ἐκπτύσσαν] αὐτὸν,οἷα παιδευτὴς ἄριστος, διὰ σωτηριώδους παραχωρήσεως τὸ ἑαυτοῦ θεράποντα φοβηθῆναι ἠνδόκησεν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|11 Ἐντεῦθεν τοίνυν πολλὰ δειλιάσας ὁ Μακάρι⊠, λιπαρῶς ἱκετεύει τὸ Θεὸν ἐξεμπίπλασεν, λέγων· Ὁ Θεός, ὁ μεγαλόδωρ⊠ ἀξίωτε, ⊠ θησαυρὸς τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν, πολὺς ἐν ἐλέει ⊠ οἰκτιρμοῖς, καὶ πάντων προειδώς, μὴ ὀργισθῇς κατ᾽ ἐμοῦ, ἄνες ἢ τὰ ὑπὲρ ἄνθρωπον ⊠ χαριτόν σε κήματά ⊠ ὑπερέβηκε γάρ με, δέσποτα, ⊠ δύναμιν· τότε ἐς μοι χρείων αὐτὰ δέομαι ἢ οἷς συμπασχύλας, ὅσ᾽ ἂν ατήσωμεν ἕνεκεν τ⊠ ζωφόρου ψυχωφελοῦς οἰκοδομῆς, ⊠ θεραπείας, ⊠ μὴ ἀχρειώσῃς κατ᾽ ἐμέ, φιλάνθρωπε, ταῦτ σὸς ὑπερθεὶς μεγαλειότητ⊠, αἰτῶντα· ζω⊠ ⊠ ἐπειδὴ ἀσθενής εἰμι τῇ ψυχ, ⊠ τ σαρκί, ⊠ ταῖς πάθεσιν ὑποκείμεν⊠· αὐθάλη ἢ ὑπάρχω γαιῶν, καὶ πηλὸς ἀργὸς, καὶ κόνις κακοπράκτωρ. Οἶδας ἢ ⊠, τι φύσις ἀνθρωπίνη ⊠ δύναται ἀεὶ φέρειν ζωπ⊠ ζ⊠ τὰ μεγαλόδοξα χαρίσματά, εἰ μὴ σὺ ἐνίσχυσ⊠ αὐτῷ, ὁ μόν⊠ παντοδύναμ⊠, μόν⊠ ἀόρατος. Συστέλλων ⊠ πᾶς τὰ πολλὰ πλῆθος ⊠ ζῶν δωρεῶν,}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS GR. & pia exercitia.}} 8 Genua {{right sidenote|'''g'''}} flectebat per dies singulos bis millies, millies interdiu scilicet, ac toties noctu, quibus & pervigilationes nocturnæ, & multa jejunia, & lacrymæ accedere solebant uberrimæ. Opus præterea, ne quid obreperet socordiæ, exercebat manibus. Hic igitur sanctum Stephanum, ut quolibet sabbato, si fieri posset, sacris apud se operaretur, oravit: nam sacerdotalem tum gradum obtinebat. De quo cum jam meminerim, abrumpam tantisper, quæ præ manibus erat, narrationem, donec factum ab ipso prodigium retulero. 9 Diebus itaque Exaltationis {{right sidenote|'''b'''}} venerandæ Crucis, Deo annuente, presbyter initiatus pater hic Stephanus, sacrificium rationabile atque incruentum non multis post diebus obtulit in hesychasterio suo. Cum verò juxta ritum Ecclesiasticum oblationem propositionis attolleret, clamaretque ac diceret: ''Sancta sanctis'' {{right sidenote|'''i'''}} i, refuxit ab eo Domini gratia, & sanctus in ipsum Spiritus descendit, ac totum splendore infinito implevit oratorium, ipsum verò toto corpore fulgentem exhibuit, ut adeo & semetipse parum omnino ac illibatum, & aërem, & mundum universum speciem quamdam solis mirabilem in modum referre spectaret. In hac ergo luce persistens, ac se ipse constanter intuens alium jam ex alio factum, [& non observans] humanæ ullius, uti prius, formæ vestigium, non indigno pavore vehementer correptus est; quippe qui ineffabilem Dei majestatem suspiceret, propriamque edoctus probè esset infirmitatem. Cogitationes enim mortalium timidæ; quia natura eorum maxime est infabilis.{{right sidenote|S. Stephanus Missam celebrans splendore circumdatus; '''E'''}} 10 Ideo enim expavescens vir Beatus depreffit {{right sidenote|sed præ humilitate,}} animum, memor quo demum ex luto eductus esset: sic etenim Moyses, divinitatis ille inspectore, glorificatus, dignusque inventus, qui Deum, quantum homini licet, intueretur, tam altè denique evectus, formidare cœpit, balbumque se ac tardiloquum vocitare; neque aliter divinum illud oraculum David, cum & ipsum sic Deus attolleret, vermem ipse se nuncupabat: conternatusque animo, ne loco forsitan, quo apud Deum erat, excideret, abjiciebat se, ac duriter tractando vexabat. Adhæc verebatur, credo, etiam Sanctus, nequa ipsum vana gloria efferret altius, maximè quando præ ceteris hominibus laudabatur: at illud divina providentia non permisit. Sine pœnitentia enim sunt Dei dona, qui augens alacritatem animi ejus, atque alas ei ad volandum explicans, ut optimus magister, famulum suum salutari permistione voluit pertimescere.{{right sidenote|'''F'''}} 11 Exinde igitur ingenti occupatus metu Vir beatus, prolixis sibi Deum precibus demereri aggressus: O Deus, inquit, ô largitor munifice, bonorumque æternorum thesaure, multæ in misericordia & miserationibus, qui que omnium præscius es, irasci noli adversum me; sed cohibe fluxus gratiæ super hominem tuæ: nam vires meas, Domine, transcendit: tum vero misericordiam tuam flagito, id ut concedat mihi, quodcumque tandem ad utilem conservorum animis ædificationem, ac medicinam petiturus sum; & ne insensus fueris mihi, benignissime, hæc à summa tua divinæque majestate deprecanti: quoniam imbecillis animo sum, & carni atque appetitionibus obnoxius: fuligo enim sum terræ, & iners lutum, ac pulvis improbus. Scis autem humanam naturam tuis hisce tam præclaris favoribus modestè semper ferendis parem non esse, nisi ei tu, solus omnipotens, solus invisibilis, vires suffeceris. Contrahe igitur tantam hanc multitudinem be-{{right sidenote|Deum rogat; ut favores suos cohibeat; nisi aliter expediat proximo,}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||Xxx 3|}} <references /></noinclude> 1bq34vuzvx58m0mkgrh3gffbv3qdwdz 275080 274932 2026-08-07T14:04:16Z Vladis13 10700 to fast delete 275080 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|533 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|[8] Καθ' ἑκάστην ᾗ ἡμέραν διχιλίας ἐπόνει γονυκλισίας, ἡμέρας χιλίας, καὶ νυκτὸς χιλίας σὺν παννύχοις ἀγρυπνίαις πολλαῖς τε νηστείαις καὶ δάκρυσι πλείστοις. Ἤσκει ᾗ καὶ τὸ ἐργόχειρον διὰ τὴν ἀκηδίαν. Οὗτος τοίνυν παρεκάλεσε τὸν ὅσιον Στέφανον κ̅ σάββατον, εἰ δυνατόν, λειτουργῆσαι πρὸς αὐτόν, ὡς ᾗ τότε πρεσβυτερικὸν ἐπέχων βαθμόν ὅπ[ε]ρ νῦν ἀπημνησθείς, πρὸς βραχὺ σιωπήσομαι τὴν ἐν χερσὶ διήγησιν, ἄχρις ἂν ἐξαγορεύσω τὸ δι' αὐτὸ γενόμενον θαῦμα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|[9] Ἐν ταῖς μέραις δὴ τῆς ψώσεως τοῦ τιμίου σταυροῦ ψήφῳ Θεοῦ χειροτονηθεὶς πρεσβύτερος ὁ ἀββᾶς Στέφανος, ἐν τῷ ἑαυτοῦ ἡσυχαστηρίῳ προσήνεγκε τὴν λογικὴν ἢ ἀναίμακτον θυσίαν μετ' οὐ πολλὰς ἡμέρας·αὐτὸς ᾗ κ̅ τὴν ἐκκλησιαστικὴν θεσμὸν τὴν προσφορὰν τῆς προθέσεως ἀναφέροντος, ἢ βοῶντος, ἢ λέγοντος· Τὰ ἅγια τοῖς γίοις, ἔλαμψεν ἀπ' αὐτοῦ χάρις τοῦ Κυρίου, κ̅ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπεφοίτησεν ἐπ' αὐτόν, κ̅ τὸ δικτήριον ὅλον ἀπείρῳ φωτὸς ἐπλήρωσεν, αὐτὸν ᾗ ὁλόφωτον κατεσκεύασεν, ὥστε καθορᾶν ἑαυτὸν πανευαγῆ κ̅ πάναγνον, κ̅ τὸν ἀέρα, κ̅ πάντα τὸν κόσμον παραδόξως ἡλιωμένον. Μένας οὖν ἐν τῇ τοιαύτῃ φαιδρότητι, ἀεὶ θεωρῶν ἑαυτὸν ἄλλον ἐξ ἄλλου γινόμενον [καὶ μὴ σκοπῶν] ἴχνος ἀνθρώπινον, ὥσπερ τὸ πρότερον, ἐδειλίασε σφόδρα δειλίαν ἀξιέπαινον, ὡς ἐγκύψας εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν τὴν ἄρρητον, καὶ τὴν ἑαυτοῦ καταμαθὼν ἀσθένειαν·λογισμοὶ γὰρ ἀνθρώπων δειλοί, ἐπειδὴ ἡ φύσις αὐτῶν καθέστηκεν διμετάστατος.}} {{graeca|[10] Τότε γοῦν χάριν δείσας ὁ Μακάριος ἐταπεινώθη, μνησθεὶς ἐξ οὗ πεπλαστουργήται πηλοῦ·ὅτε γοῦν Μωυσῆς ὁ θεόπτης, δοξασθεὶς καὶ Θεόν, ὡς ἀνθρώπῳ ἰδεῖν ἐφικτόν, ἀξιωθείς, κ̅⊠εἰς τοσοῦτον ψος ἀρθείς, ἐφοβήθη, ἰχνόφωνον ἑαυτὸν ὀνομάζων καὶ βραδύγλωσσον. Καὶ Δαβὶδ ὁ θεοφάντωρ, ὡς ἄντως ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ψωθείς, σκώληκα ἑαυτὸν ἀπεκάλεσε·κ̅⊠…, μήπως τῷ Θεῷ ἐκπέσῃ τάξεως, ἔσπαινεν ἢ ἐσκληραγώγει ἑαυτὸν ταῖς κακοπαθείαις. Καὶ πρὸς τούτοις ⊠, οἶμαι, Ὅσιος, ἵνα πάσῃ κενοδοξίας ἐπαρμα, ὑπὲρ πάντων ἀνθρώπων ἐπαινεμένος μάλιστα·ὅπερ οὐκ ἔα παθεῖν θεία πρόνοια·ἀμεταμέλητα γὰρ τὰ χαρίσματα,ὃς τν προθυμίαν αξων, ⊠ [πτέρωσιν/ἐκπτύσσαν] αὐτὸν,οἷα παιδευτὴς ἄριστος, διὰ σωτηριώδους παραχωρήσεως τὸ ἑαυτοῦ θεράποντα φοβηθῆναι ἠνδόκησεν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|11 Ἐντεῦθεν τοίνυν πολλὰ δειλιάσας ὁ Μακάρι⊠, λιπαρῶς ἱκετεύει τὸ Θεὸν ἐξεμπίπλασεν, λέγων· Ὁ Θεός, ὁ μεγαλόδωρ⊠ ἀξίωτε, ⊠ θησαυρὸς τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν, πολὺς ἐν ἐλέει ⊠ οἰκτιρμοῖς, καὶ πάντων προειδώς, μὴ ὀργισθῇς κατ᾽ ἐμοῦ, ἄνες ἢ τὰ ὑπὲρ ἄνθρωπον ⊠ χαριτόν σε κήματά ⊠ ὑπερέβηκε γάρ με, δέσποτα, ⊠ δύναμιν· τότε ἐς μοι χρείων αὐτὰ δέομαι ἢ οἷς συμπασχύλας, ὅσ᾽ ἂν ατήσωμεν ἕνεκεν τ⊠ ζωφόρου ψυχωφελοῦς οἰκοδομῆς, ⊠ θεραπείας, ⊠ μὴ ἀχρειώσῃς κατ᾽ ἐμέ, φιλάνθρωπε, ταῦτ σὸς ὑπερθεὶς μεγαλειότητ⊠, αἰτῶντα· ζω⊠ ⊠ ἐπειδὴ ἀσθενής εἰμι τῇ ψυχ, ⊠ τ σαρκί, ⊠ ταῖς πάθεσιν ὑποκείμεν⊠· αὐθάλη ἢ ὑπάρχω γαιῶν, καὶ πηλὸς ἀργὸς, καὶ κόνις κακοπράκτωρ. Οἶδας ἢ ⊠, τι φύσις ἀνθρωπίνη ⊠ δύναται ἀεὶ φέρειν ζωπ⊠ ζ⊠ τὰ μεγαλόδοξα χαρίσματά, εἰ μὴ σὺ ἐνίσχυσ⊠ αὐτῷ, ὁ μόν⊠ παντοδύναμ⊠, μόν⊠ ἀόρατος. Συστέλλων ⊠ πᾶς τὰ πολλὰ πλῆθος ⊠ ζῶν δωρεῶν,}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS GR. & pia exercitia.}} 8 Genua {{right sidenote|'''g'''}} flectebat per dies singulos bis millies, millies interdiu scilicet, ac toties noctu, quibus & pervigilationes nocturnæ, & multa jejunia, & lacrymæ accedere solebant uberrimæ. Opus præterea, ne quid obreperet socordiæ, exercebat manibus. Hic igitur sanctum Stephanum, ut quolibet sabbato, si fieri posset, sacris apud se operaretur, oravit: nam sacerdotalem tum gradum obtinebat. De quo cum jam meminerim, abrumpam tantisper, quæ præ manibus erat, narrationem, donec factum ab ipso prodigium retulero. 9 Diebus itaque Exaltationis {{right sidenote|'''b'''}} venerandæ Crucis, Deo annuente, presbyter initiatus pater hic Stephanus, sacrificium rationabile atque incruentum non multis post diebus obtulit in hesychasterio suo. Cum verò juxta ritum Ecclesiasticum oblationem propositionis attolleret, clamaretque ac diceret: ''Sancta sanctis'' {{right sidenote|'''i'''}} i, refuxit ab eo Domini gratia, & sanctus in ipsum Spiritus descendit, ac totum splendore infinito implevit oratorium, ipsum verò toto corpore fulgentem exhibuit, ut adeo & semetipse parum omnino ac illibatum, & aërem, & mundum universum speciem quamdam solis mirabilem in modum referre spectaret. In hac ergo luce persistens, ac se ipse constanter intuens alium jam ex alio factum, [& non observans] humanæ ullius, uti prius, formæ vestigium, non indigno pavore vehementer correptus est; quippe qui ineffabilem Dei majestatem suspiceret, propriamque edoctus probè esset infirmitatem. Cogitationes enim mortalium timidæ; quia natura eorum maxime est infabilis.{{right sidenote|S. Stephanus Missam celebrans splendore circumdatus; '''E'''}} 10 Ideo enim expavescens vir Beatus depreffit {{right sidenote|sed præ humilitate,}} animum, memor quo demum ex luto eductus esset: sic etenim Moyses, divinitatis ille inspectore, glorificatus, dignusque inventus, qui Deum, quantum homini licet, intueretur, tam altè denique evectus, formidare cœpit, balbumque se ac tardiloquum vocitare; neque aliter divinum illud oraculum David, cum & ipsum sic Deus attolleret, vermem ipse se nuncupabat: conternatusque animo, ne loco forsitan, quo apud Deum erat, excideret, abjiciebat se, ac duriter tractando vexabat. Adhæc verebatur, credo, etiam Sanctus, nequa ipsum vana gloria efferret altius, maximè quando præ ceteris hominibus laudabatur: at illud divina providentia non permisit. Sine pœnitentia enim sunt Dei dona, qui augens alacritatem animi ejus, atque alas ei ad volandum explicans, ut optimus magister, famulum suum salutari permistione voluit pertimescere.{{right sidenote|'''F'''}} 11 Exinde igitur ingenti occupatus metu Vir beatus, prolixis sibi Deum precibus demereri aggressus: O Deus, inquit, ô largitor munifice, bonorumque æternorum thesaure, multæ in misericordia & miserationibus, qui que omnium præscius es, irasci noli adversum me; sed cohibe fluxus gratiæ super hominem tuæ: nam vires meas, Domine, transcendit: tum vero misericordiam tuam flagito, id ut concedat mihi, quodcumque tandem ad utilem conservorum animis ædificationem, ac medicinam petiturus sum; & ne insensus fueris mihi, benignissime, hæc à summa tua divinæque majestate deprecanti: quoniam imbecillis animo sum, & carni atque appetitionibus obnoxius: fuligo enim sum terræ, & iners lutum, ac pulvis improbus. Scis autem humanam naturam tuis hisce tam præclaris favoribus modestè semper ferendis parem non esse, nisi ei tu, solus omnipotens, solus invisibilis, vires suffeceris. Contrahe igitur tantam hanc multitudinem be-{{right sidenote|Deum rogat; ut favores suos cohibeat; nisi aliter expediat proximo,}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||Xxx 3|}} <references /></noinclude> aih9w07ko607q5r22m94nfae1tsi18h 104 84679 274933 2026-08-07T12:55:15Z Vladis13 10700 + 274933 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|534 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS GR.}} neficiorum tuorum, & in futuro venturæ alicujus, de beatitatis seculo illic largitor; verum hic illud tantùm, quo opus fuerit; item tempore oblationis: tum enim illis me dignare. Sic orantem, supplicantemque, qui omnibus ex animo se invocantibus præsens adest, Deus exaudivit. Atque adeo quidquid illo ex tempore peteret, prorsus obtinebat, maximè inter oblationes sacrificales, ac divinorum exhibitiones mysteriorum, sive arcani cujusdam esset revelatio, sive interior impulsus, seu visio, sive prævisio: quæ tum interrogantibus aperiebat, quando ipsis ea intelligere necesse erat & congruum. | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|κἀκεῖ μοι δώσῃσαν αὐτὰ ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ⊠ μέτρον μακαριότητ⊠, ἐντεῦθεν ἢ ὅσ᾽ ἂν δέοι, ἢ ἐν τῷ καιρῷ ⊠ προσκομιδῆς, ἐν αὐτῷ δὲ ἀνυτῶν καταξίω με. Οὕτως ἐν αὐτῷ προσεξαρθρῶς ⊠ ἐπν⊠ ὑπάρχοντι ὁ Θεός, ὁ πᾶσιν ἑδρῶς τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ. πὸ τότε δὴ πᾶν, περ ἂν ᾐτεῖτο, ἐλάμβανεν, μάλιστα ἐν ταῖς ελεσχημας ἀναφορας καὶ μυσταγωγικαῖς παραδόσεσι, κᾄνθε μυστήριον ἦ, κᾄνθε ἐνέργημα, κᾄνθε ὄραμα, κᾄνθε πρόοραμα, ἢ τότε δὴ τοῖς ἐρωτῶσι ἀπεκάλυπτε ταῦτα, ἡνίκα ἀκούειν ἔδει καὶ ἤρμαζεν.}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Nulla hujus alibi usquam, quod sciam, memoria: nam qui in S. Euthymii Vitâ memoratur Hierosolymitanus Patriarcha, ad seculum 5 spectat.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Quasi dicas locum quietis seu repausatorium: quo nomine etiam in provinciâ Fauciniensi diœcesis Gebennensis est Patrum Carthusianorum domus. Derivatur ab {{graeca|ἡσυχάζω}}, quiesco, taceo. Unde qui in hujusmodi recessu versabantur {{graeca|ἡσυχασταὶ}} dicti. Sic vocatur celebris ille Joannes Hesychastes; quod Latini silentiarium vertêre, de quo XIII Maii. Porro in hac Vita plerumque {{graeca|ἡσυχαστήριον}} & {{graeca|κελλίον}} distinguuntur; sic ut hesychasterium accipiatur pro ipso Senis recessu; in quo solus quidem commorabatur, discipulos tamen & quoscumque alios exhortationis vel colloquii causâ accedentes admittebat: de qua re vide num. 184. Cella verò significat communem pluribus discipulis hospitibusque locum. Quamvis duo hæc nomina num. 6 promiscue etiam accipiantur pro prædicto recessu: nempe quod cella nomen generalius etiam hesychasteriis conveniret; licet non omnis cella hesychasterium esset.''{{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|'''c'''}} ''Ex adverso verò illi, quibus hæc facta à Deo gratia, ut nisi, quibus vellent, conspicieni non essent, {{graeca|ἀφανεῖς}} vocantur: de quibus tum alibi hic sæpe, tum præcipuè num. 43.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''Græcè est {{graeca|ἐγκλειστήριον}}; angusta ædicula, cui inclusi vivebant quidam solitarii.'' {{right sidenote|'''e'''}} ''Nomen in Lanusiaca historia apud Palladium frequens, & hoc tempore omnibus in Græcia monachis atque anachoretis commune, potissimum in monte Atho absque ullo ætatis discrimine: etsi per se idem sit, quod bonus senex. Eadem notio occurrit in Vita S. Sabæ, apud Cotelerium tomo 3 inter Eccl. Græca monumenta editâ, pagg. 299, 302, 303. Videndas etiam Goar in Euchologio notatione 44 ad Missam S. Joannis Chrysostomi.'' {{right sidenote|'''f'''}} ''Videtur hic prima fronte spelunca ista constitui adversa monasterio S. Euthymii ad Orientem: non indicatur tamen aliud, quam quod spelunca respectu Lauræ S. Sabæ esset ad partes Orientales, antequam ad monasterium S. Euthymii perveniatur: non enim, si sita fuisset ulterius, apparet, quomodo Stephanus in Laura degens, illuc se contulisset quot Sabbatis sacrificaturus; eòdemque tam facile excucurrisset discipulus, solum ut duorum hospitum adventum nuntiaret; prout num. 12 dicitur. Sic in Actis Martyrum Sabaitarum num. 30 barbari venire dicuntur {{graeca|ἐκ τῆς Βορρᾶ μεροῦ τῆς ἁγίας πόλεως}}: non quod venerint ex iis partibus, quæ erant Sanctæ civitatis ad Boream; sed quæ erant ad Boream cuntibus ex Laura versus Sanctam civitatem. Non est tamen hæc ea spelunca, quam ad Boreale torrentis præcipitium reperiam SS. Euthymius & Theoctistus aliquamdiu soli incoluerunt: hæc enim, ædificato in ædiis præcipitis S. Theoctisti monasterio, fuit in ecclesiam mutata: & quamvis nunc unà cum monasterio desolata, potuerit huic anachoretæ esse idonea habitatio, non tamen ad usum templi potuisset fuisse idonea, si aliter quam per longas, quæ hic describuntur, scalas ea nequivisset adiri. Fuerit ergo vicina alia, in quam se S. Theoctistus recipere solitus sit, cum vellet à monasterii curis remotus Deo vacare liberius. Hæc autem ut aberat à monasterio S. Euthymii versus meridiem ad dexteram viæ Hierichuntinæ sito, tribus circiter millibus passuum; ita totidem aut etiam paucioribus abfuerit à Laura S. Sabæ: cui ipsa erat ad Orientem æque aut magis, quam ipsum S. Euthymii monasterium: quod etiam ex num. 14 infra confirmatur his verbis: Donec aliqui venientes ex Laura vel monasterio S. Euthymii vel aliunde: quod indicat, hæc duo proximiora spelunca loca fuisse, unde ad visitandum Christophorum frequentiores venirent. Et num. 17 dicitur quod S. Stephanus è deserto rediens ad Lauram, volensque ex itinere invisere Christophorum, ipsum obviam habuerit, proficiscentem ad S. Euthymii, & statim post duos latrones venientes à Laura.''{{right sidenote|'''C'''}} {{right sidenote|'''g'''}} ''Multos fuisse in hisce genuflexionibus seu adorationibus veteres illos, testantur eorum Vitæ. De Simeone Stylita ad diem 5 Januarii num. 44 Vita à Metaphraste edita refertur, à Theodoreto quodam, illas enumerare conato, mille ducentas quadraginta quatuor numeratas.'' {{right sidenote|'''h'''}} ''Die 14 Septembris præcipua venerationis in iis partibus celebrari conjecto.'' {{right sidenote|'''i'''}} ''Non habet hæc verba S. Chrysostomi Missa, quâ tamquam breviore ordinariè utuntur Græci: sed Missa S. Basilii, & Præsanctificatorum sanctæ Quadragesimæ: quas omnes Goar in Euchologio edidit, & notis illustravit. In utraque autem posterioris præscribitur, ut sacerdos immediate ante communionem suam ministrorumque, in hæc verba exclamet: quod, quo ritu fieret, indicant Rubrica Missa Præsanctificatorum hoc loco: Sacerdos autem ad tecta divina dona manum mittens tangit vivificum panem cum reverentiâ & metu multo, & dicente Diacono: ATTENDAMUS, exclamat: PRÆSANCTIFICATA SANCTA SANCTIS: deinde detegens ipsum, perficit communionem divinorum donorum. De qua Missa, similis ei, quam Ecclesia Romana facit in Parasceve, in qua non conficitur corpus Christi, sed pridie confectum sumitur; quæque ex Concilii Trullani canone LII fieri debebat omnibus jejunii Quadragesimalis diebus, excepto Sabbato & Dominica, egregiam Dissertationem''<noinclude><!-- --> |} {{rh||''[obruptum; continuatio in folio 535, quod non adest.]''|}} <references /></noinclude> 78a7dxs4877u0mumcvmfhwnpajg3s40 275081 274933 2026-08-07T14:04:17Z Vladis13 10700 to fast delete 275081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|534 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS GR.}} neficiorum tuorum, & in futuro venturæ alicujus, de beatitatis seculo illic largitor; verum hic illud tantùm, quo opus fuerit; item tempore oblationis: tum enim illis me dignare. Sic orantem, supplicantemque, qui omnibus ex animo se invocantibus præsens adest, Deus exaudivit. Atque adeo quidquid illo ex tempore peteret, prorsus obtinebat, maximè inter oblationes sacrificales, ac divinorum exhibitiones mysteriorum, sive arcani cujusdam esset revelatio, sive interior impulsus, seu visio, sive prævisio: quæ tum interrogantibus aperiebat, quando ipsis ea intelligere necesse erat & congruum. | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|κἀκεῖ μοι δώσῃσαν αὐτὰ ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ⊠ μέτρον μακαριότητ⊠, ἐντεῦθεν ἢ ὅσ᾽ ἂν δέοι, ἢ ἐν τῷ καιρῷ ⊠ προσκομιδῆς, ἐν αὐτῷ δὲ ἀνυτῶν καταξίω με. Οὕτως ἐν αὐτῷ προσεξαρθρῶς ⊠ ἐπν⊠ ὑπάρχοντι ὁ Θεός, ὁ πᾶσιν ἑδρῶς τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ. πὸ τότε δὴ πᾶν, περ ἂν ᾐτεῖτο, ἐλάμβανεν, μάλιστα ἐν ταῖς ελεσχημας ἀναφορας καὶ μυσταγωγικαῖς παραδόσεσι, κᾄνθε μυστήριον ἦ, κᾄνθε ἐνέργημα, κᾄνθε ὄραμα, κᾄνθε πρόοραμα, ἢ τότε δὴ τοῖς ἐρωτῶσι ἀπεκάλυπτε ταῦτα, ἡνίκα ἀκούειν ἔδει καὶ ἤρμαζεν.}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Nulla hujus alibi usquam, quod sciam, memoria: nam qui in S. Euthymii Vitâ memoratur Hierosolymitanus Patriarcha, ad seculum 5 spectat.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Quasi dicas locum quietis seu repausatorium: quo nomine etiam in provinciâ Fauciniensi diœcesis Gebennensis est Patrum Carthusianorum domus. Derivatur ab {{graeca|ἡσυχάζω}}, quiesco, taceo. Unde qui in hujusmodi recessu versabantur {{graeca|ἡσυχασταὶ}} dicti. Sic vocatur celebris ille Joannes Hesychastes; quod Latini silentiarium vertêre, de quo XIII Maii. Porro in hac Vita plerumque {{graeca|ἡσυχαστήριον}} & {{graeca|κελλίον}} distinguuntur; sic ut hesychasterium accipiatur pro ipso Senis recessu; in quo solus quidem commorabatur, discipulos tamen & quoscumque alios exhortationis vel colloquii causâ accedentes admittebat: de qua re vide num. 184. Cella verò significat communem pluribus discipulis hospitibusque locum. Quamvis duo hæc nomina num. 6 promiscue etiam accipiantur pro prædicto recessu: nempe quod cella nomen generalius etiam hesychasteriis conveniret; licet non omnis cella hesychasterium esset.''{{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|'''c'''}} ''Ex adverso verò illi, quibus hæc facta à Deo gratia, ut nisi, quibus vellent, conspicieni non essent, {{graeca|ἀφανεῖς}} vocantur: de quibus tum alibi hic sæpe, tum præcipuè num. 43.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''Græcè est {{graeca|ἐγκλειστήριον}}; angusta ædicula, cui inclusi vivebant quidam solitarii.'' {{right sidenote|'''e'''}} ''Nomen in Lanusiaca historia apud Palladium frequens, & hoc tempore omnibus in Græcia monachis atque anachoretis commune, potissimum in monte Atho absque ullo ætatis discrimine: etsi per se idem sit, quod bonus senex. Eadem notio occurrit in Vita S. Sabæ, apud Cotelerium tomo 3 inter Eccl. Græca monumenta editâ, pagg. 299, 302, 303. Videndas etiam Goar in Euchologio notatione 44 ad Missam S. Joannis Chrysostomi.'' {{right sidenote|'''f'''}} ''Videtur hic prima fronte spelunca ista constitui adversa monasterio S. Euthymii ad Orientem: non indicatur tamen aliud, quam quod spelunca respectu Lauræ S. Sabæ esset ad partes Orientales, antequam ad monasterium S. Euthymii perveniatur: non enim, si sita fuisset ulterius, apparet, quomodo Stephanus in Laura degens, illuc se contulisset quot Sabbatis sacrificaturus; eòdemque tam facile excucurrisset discipulus, solum ut duorum hospitum adventum nuntiaret; prout num. 12 dicitur. Sic in Actis Martyrum Sabaitarum num. 30 barbari venire dicuntur {{graeca|ἐκ τῆς Βορρᾶ μεροῦ τῆς ἁγίας πόλεως}}: non quod venerint ex iis partibus, quæ erant Sanctæ civitatis ad Boream; sed quæ erant ad Boream cuntibus ex Laura versus Sanctam civitatem. Non est tamen hæc ea spelunca, quam ad Boreale torrentis præcipitium reperiam SS. Euthymius & Theoctistus aliquamdiu soli incoluerunt: hæc enim, ædificato in ædiis præcipitis S. Theoctisti monasterio, fuit in ecclesiam mutata: & quamvis nunc unà cum monasterio desolata, potuerit huic anachoretæ esse idonea habitatio, non tamen ad usum templi potuisset fuisse idonea, si aliter quam per longas, quæ hic describuntur, scalas ea nequivisset adiri. Fuerit ergo vicina alia, in quam se S. Theoctistus recipere solitus sit, cum vellet à monasterii curis remotus Deo vacare liberius. Hæc autem ut aberat à monasterio S. Euthymii versus meridiem ad dexteram viæ Hierichuntinæ sito, tribus circiter millibus passuum; ita totidem aut etiam paucioribus abfuerit à Laura S. Sabæ: cui ipsa erat ad Orientem æque aut magis, quam ipsum S. Euthymii monasterium: quod etiam ex num. 14 infra confirmatur his verbis: Donec aliqui venientes ex Laura vel monasterio S. Euthymii vel aliunde: quod indicat, hæc duo proximiora spelunca loca fuisse, unde ad visitandum Christophorum frequentiores venirent. Et num. 17 dicitur quod S. Stephanus è deserto rediens ad Lauram, volensque ex itinere invisere Christophorum, ipsum obviam habuerit, proficiscentem ad S. Euthymii, & statim post duos latrones venientes à Laura.''{{right sidenote|'''C'''}} {{right sidenote|'''g'''}} ''Multos fuisse in hisce genuflexionibus seu adorationibus veteres illos, testantur eorum Vitæ. De Simeone Stylita ad diem 5 Januarii num. 44 Vita à Metaphraste edita refertur, à Theodoreto quodam, illas enumerare conato, mille ducentas quadraginta quatuor numeratas.'' {{right sidenote|'''h'''}} ''Die 14 Septembris præcipua venerationis in iis partibus celebrari conjecto.'' {{right sidenote|'''i'''}} ''Non habet hæc verba S. Chrysostomi Missa, quâ tamquam breviore ordinariè utuntur Græci: sed Missa S. Basilii, & Præsanctificatorum sanctæ Quadragesimæ: quas omnes Goar in Euchologio edidit, & notis illustravit. In utraque autem posterioris præscribitur, ut sacerdos immediate ante communionem suam ministrorumque, in hæc verba exclamet: quod, quo ritu fieret, indicant Rubrica Missa Præsanctificatorum hoc loco: Sacerdos autem ad tecta divina dona manum mittens tangit vivificum panem cum reverentiâ & metu multo, & dicente Diacono: ATTENDAMUS, exclamat: PRÆSANCTIFICATA SANCTA SANCTIS: deinde detegens ipsum, perficit communionem divinorum donorum. De qua Missa, similis ei, quam Ecclesia Romana facit in Parasceve, in qua non conficitur corpus Christi, sed pridie confectum sumitur; quæque ex Concilii Trullani canone LII fieri debebat omnibus jejunii Quadragesimalis diebus, excepto Sabbato & Dominica, egregiam Dissertationem''<noinclude><!-- --> |} {{rh||''[obruptum; continuatio in folio 535, quod non adest.]''|}} <references /></noinclude> oz26r6k3bciqc6x4ju6tvldj395qsow 104 84680 274934 2026-08-07T12:55:16Z Vladis13 10700 + 274934 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|535 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude> {{right sidenote|'''A'''}} {{small|''[Finis Annotati i, ex pagina priore pendens.]''}} tationem Leo Allatius edidit: ex qua communionem Orientalium sub unica specie solidissimè probavit Bartoldus Nihusius: quæ omnia simul impressa habes post ejusdem Allatii opus de Occidentalis Ecclesia perpetua consensione. Voces illæ sancta sanctis etiam adhibentur in Liturgia Mozarabica, à Cardinale Bona post alios edita de rebus Liturgicis lib. I, cap. XI, & à nobis edenda & historicè, chronologicè ac liturgicè illustranda, Deo dante, post paucos annos in Tractatu præliminari, unum ex sequentibus hujus mensis tomis prægressuro.{{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC: EX MS. GR:}} == CAPUT II. == ''S. Stephanus benedictione sola ostium reserat; inter latrones inconspicuus ambulat; Helia Patriarcha reditum ad suam sedem, Christophoro mortem in Perside prædicit.'' {| | '''A'''{{graeca|πὸ τ⊠ πρότερων μεθ᾽ ὧν ἐσχολάσμεθα διήγησιν, ἵνα μικρὸν περισπωσπασμῶν, σεῖς ὁ πατὴρ ἡμῶν, Χριστοφόρου φημίν, καὶ ὁ ἅγιος Στεφάνου· οὕτως δὴ, ὥσπερ ἔφραμεν, εἰς θήκειαν τ⊠ σπέλαον ἐν τῷ μνημονευθέντι σπηλαίῳ ἠγίαζεν· ὅτε δὲ ἐν τῷ ἡσυχαστηρίῳ διῆγεν, ἀσιτὶς πρὸς αὐτὸν, ὡς πάλιν ὅτε ἐξ τ⊠ ἐρήμων ὑπρχεν ὁ Τεσσαρακοστὴ πληρουμένης, πολλάκις δι᾽ ατοῦ τ ὁδῶν ἐπιοῦσα, εἰς τὴν Λαύραν ὑποστρέφων· τότε ἢ ἐπεὶ, πολλὰ ὑπ αὐτο ἀββ Χριστοφόρου παρεκκλητικῶς βιαζόμενος· αὐτὸς ἔν τε τῇ ἐρήμῳ διατρίβοντος· τ⊠ καιρῷ τ⊠ ἁγίας Τεσσαρακοστῆς κατελαβόν τινες προσήλυτοι εἰς τὴν Λαύραν ἀναζητοῦντες αὐτόν, καὶ αὐτο πατέρων μαθόντες, ὅτι ἐν τῇ ἐρήμῳ δι᾽ ἀγά, παρεκάλεσάν τινα Εὐφράτιον ὀνόματι, ὁ γέροντος ἵστε μαθητὴν τυγχάνοντα, πορευθῆναι πρὸς τν διδάσκαλον, ἡ γνωρίσαι αὐτ⊠ τὴν αυτῶν ἄφιξιν, ἵνα ἕνεκεν αὐτὸς εἰς τν Λαύραν ἐπιδήσῃσιν. Ὁ δὲ πεισθεὶς ἀπῆλθε σημαίνων τῷ γέροντι δὲ τ⊠ ἐν ἐρήμῳ ἀνδρῶν ἔφοδον, μετ᾽ ὀλίγας ἡμέρας τὴν τεσσαρακοστιακὴν νηστείαν πληρώσας. Ὑπέστρεψε εἰς τν Λαύραν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|13 Ἐπιτήρησεν ἢ τν πορείαν, χων μεθ ἑαυτοῦ ἴδιον μαθητὴν, ἥτις ἐς σπηλαίου ἀββᾶ Χριστοφόρου, ὅπερ κατελαμβάνοντο αὐτὸς ἡ εἰς συνήθες λίθῳ μικρῷ κάτωθεν κρεββατίῳ, ἀββς Χριστοφόρος· τὴν διημίνην ἑαυτοῦ ἄνωθεν κλίμακα τοῖς χουσὶν χαλᾶσας, καὶ ἀναβῆναι προτρέψατο. Ὁ δὲ ἀνέβη, συνανέβη δὲ μετ αὐτοῦ ἡ ὁ μαθητής. Τὴν ἀσπαζόμενοι ἐν αὐτοῖς ἐνηλλάξαντο δόχων, καὶ ἀπήλθες ἀσπασαμένοι ἀνήγαγον τὴν κλίμακα. Ἐπὶ δύο μόνας ξενισθέντες ἡμέρας διάγαγον, τῇ ἐπαύριον δὲ ὁδὸν τὴν πρὸς τὴν Λαύραν φερόνης ἐβουλήθησαν ἔχεσθαι. Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος πρῶτα ἢ παρεβούλω ἠξίου, Μένον, λέγων, πρὸς ἡμᾶς ἄπας δύο ἡμέρας, ἡ πλέουν, εἰ ῥᾴδιον· Ὁ δὲ γέρων διφωνῶς ἀπολογιζόμενος, ἔφησεν· Εἰ καὶ ἥδης παντὸς ὑπακοῦειν τὴν ζωὴν, πάτερ, ποιεῖν θεοσέπτειαν ἡ ἀνεσιν· ἀλλ᾽ ἐν καὶ ἔπεται, πληροφορῆσαι πνευματικοὺς ἀδελφοὺς καὶ παναποτύπῳ δεσμεύσω. Ὑπὸ δὲ ἀγαπῶς ᾗ βιαζόμενος, αὐτοῦ σοι τὴν ἀνεσιν διατελέσω, εἴπερ ὁ Θεὸς ἐθνεύσει· ἀλλ᾽ ἐπέσχου μὴ ζητῇ παρ᾽ ἐμέ.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|14 Πολλὰ ἐν ἔτι δυσπωπῶν, ἀλλ᾽ αὐτῷ σὺν ἄνε χαρίσασθαι τῇ τρίτῃ μέρᾳ ἐδήλωσεν αὐτῷ λέγων· Κύριον ἀποδήσομεν πάντως, ὁ Θεὸς ἀδονητῶν. Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος, γνούς, ὡς γέρων ἐς πᾶν ποιεῖν αὐτὸν μέραν ἄλλο, καὶ τὴν νύκτα λαβὼν τὴν σχοινία, ὁ γέροντος ἀγνοοῦντος, κατέκρυψεν, ἐν τρεῖς ἡμέρας ἀρμόζεις μεῖναι πλεον ἐκτείνωσιν, σὺν ἔπεται. Τότε δὲ σαφῶς θεῖον να βούλημα, δοξασθῆναι ὁ μέγαν Στέφανον, καὶ}} | '''S'''Ed priorem historiam resumemus, jam aliquantisper interruptam, de patre videlicet nostro Christophoro ac sancto Stephano. Hic igitur, uti dicebam, quolibet in universum sabbato ad aras in spelunca; de qua jam memini, faciebat; cum in hesychasterio degeret, abibat ad eum; rursumque cum in eremo fuisset, exeunte Quadragesima, illac iter habere consueverat, in Lauram inde revertens. Hoc vero non nisi multa exhortatione ab ipso patre Christophoro compulsus præstabat. Dum ergo tempore Quadragesimæ ageret in solitudine, peregrè quidam, eum requirentes in Lauram advenerunt; cumque in eremo jam illum versari ex patribus intelligerent, Euphratium quemdam nomine, tum temporis Senis discipulum, oraverunt, ad Magistrum ut vellet contendere, de suoque illum adventu & confecto ejus causa usque in Lauram itinere facere certiorem. Acquivit ille, ac nuntium hunc Viro seni delaturus abscessit; qui recentem hunc eorum adventum edoctus, expleto paucis post diebus, Quadragesimali jejunio, reversus in Lauram est.{{right sidenote|Apud abbatem Christophorum frequenter sacrificare solitus;}} {{right sidenote|'''E'''}} 13 Viam autem, discipulo suo comitante, eam tenuit, quæ ad patris Christophori antrum ducebat; quò cum pervenisset, ac fores ext inferiori loco lapillo {{right sidenote|'''a'''}} a, pro more pulsasset, pater Christophorus oblongas scalas suas deorsum per funes demittens ad ascendendum eum invitabat. Ascendit ille, & cum eo unà conscendit discipulus. Precatione itaque apud se confueta, mutuaque salutatione perfuncti, scalas attollunt. Et duorum quidem dierum spatio apud hunc hospitem commorati, de via Lauram versus postridie infistenda statuebant; sed teo plurimis Senem adorantes precibus pater Christophorus: Mane, ait, apud nos dies alios duos, &, nisi grave est, etiam ulterius. At senex excusare ingenuè sese, ac dicere: Tametsi perijucundum id nobis accidat, cum tibi, pater, aut obsequio esse perpetuo possumus, aut oblectamento; sunt tamen etiam fratres alii spirituales, quos confirmare nos & recreare necesse est. Nihilo interea sectiùs, quando amor eò me tuus adigit, cras, nisi aliter Deo visum fuerit, persistam apud te: sed diem insuper alium ne poposceris.{{right sidenote|ad eum divertit ex itinere; '''F'''}} 14 Multis igitur enixè rogatus, diem, quem adderet, ne unum quidem habuit: sed tertio die commonefaciens eum: Cras, inquit, omnino, Deo quidem favente, profecturi sumus. At pater Christophorus jam satis intelligens, numquam adductum iri Senem, ut diem saltem unam extraheret, correptos per noctem abscondit funes, inscio Sene; quem orto jam sole, cum ut subfisteret impensè orasset, exorare non potuit. Decreverat nimirum Deus illustriorem reddere magnum Stephanum, palamque{{right sidenote|sed abituris clauso prohibetur ostio;}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> 5vlhrwve9x6be7zjmpvtn9kqq9z2kyg 275082 274934 2026-08-07T14:04:18Z Vladis13 10700 to fast delete 275082 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|535 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}} {{right sidenote|'''A'''}} {{small|''[Finis Annotati i, ex pagina priore pendens.]''}} tationem Leo Allatius edidit: ex qua communionem Orientalium sub unica specie solidissimè probavit Bartoldus Nihusius: quæ omnia simul impressa habes post ejusdem Allatii opus de Occidentalis Ecclesia perpetua consensione. Voces illæ sancta sanctis etiam adhibentur in Liturgia Mozarabica, à Cardinale Bona post alios edita de rebus Liturgicis lib. I, cap. XI, & à nobis edenda & historicè, chronologicè ac liturgicè illustranda, Deo dante, post paucos annos in Tractatu præliminari, unum ex sequentibus hujus mensis tomis prægressuro.{{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC: EX MS. GR:}} == CAPUT II. == ''S. Stephanus benedictione sola ostium reserat; inter latrones inconspicuus ambulat; Helia Patriarcha reditum ad suam sedem, Christophoro mortem in Perside prædicit.'' {| | '''A'''{{graeca|πὸ τ⊠ πρότερων μεθ᾽ ὧν ἐσχολάσμεθα διήγησιν, ἵνα μικρὸν περισπωσπασμῶν, σεῖς ὁ πατὴρ ἡμῶν, Χριστοφόρου φημίν, καὶ ὁ ἅγιος Στεφάνου· οὕτως δὴ, ὥσπερ ἔφραμεν, εἰς θήκειαν τ⊠ σπέλαον ἐν τῷ μνημονευθέντι σπηλαίῳ ἠγίαζεν· ὅτε δὲ ἐν τῷ ἡσυχαστηρίῳ διῆγεν, ἀσιτὶς πρὸς αὐτὸν, ὡς πάλιν ὅτε ἐξ τ⊠ ἐρήμων ὑπρχεν ὁ Τεσσαρακοστὴ πληρουμένης, πολλάκις δι᾽ ατοῦ τ ὁδῶν ἐπιοῦσα, εἰς τὴν Λαύραν ὑποστρέφων· τότε ἢ ἐπεὶ, πολλὰ ὑπ αὐτο ἀββ Χριστοφόρου παρεκκλητικῶς βιαζόμενος· αὐτὸς ἔν τε τῇ ἐρήμῳ διατρίβοντος· τ⊠ καιρῷ τ⊠ ἁγίας Τεσσαρακοστῆς κατελαβόν τινες προσήλυτοι εἰς τὴν Λαύραν ἀναζητοῦντες αὐτόν, καὶ αὐτο πατέρων μαθόντες, ὅτι ἐν τῇ ἐρήμῳ δι᾽ ἀγά, παρεκάλεσάν τινα Εὐφράτιον ὀνόματι, ὁ γέροντος ἵστε μαθητὴν τυγχάνοντα, πορευθῆναι πρὸς τν διδάσκαλον, ἡ γνωρίσαι αὐτ⊠ τὴν αυτῶν ἄφιξιν, ἵνα ἕνεκεν αὐτὸς εἰς τν Λαύραν ἐπιδήσῃσιν. Ὁ δὲ πεισθεὶς ἀπῆλθε σημαίνων τῷ γέροντι δὲ τ⊠ ἐν ἐρήμῳ ἀνδρῶν ἔφοδον, μετ᾽ ὀλίγας ἡμέρας τὴν τεσσαρακοστιακὴν νηστείαν πληρώσας. Ὑπέστρεψε εἰς τν Λαύραν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|13 Ἐπιτήρησεν ἢ τν πορείαν, χων μεθ ἑαυτοῦ ἴδιον μαθητὴν, ἥτις ἐς σπηλαίου ἀββᾶ Χριστοφόρου, ὅπερ κατελαμβάνοντο αὐτὸς ἡ εἰς συνήθες λίθῳ μικρῷ κάτωθεν κρεββατίῳ, ἀββς Χριστοφόρος· τὴν διημίνην ἑαυτοῦ ἄνωθεν κλίμακα τοῖς χουσὶν χαλᾶσας, καὶ ἀναβῆναι προτρέψατο. Ὁ δὲ ἀνέβη, συνανέβη δὲ μετ αὐτοῦ ἡ ὁ μαθητής. Τὴν ἀσπαζόμενοι ἐν αὐτοῖς ἐνηλλάξαντο δόχων, καὶ ἀπήλθες ἀσπασαμένοι ἀνήγαγον τὴν κλίμακα. Ἐπὶ δύο μόνας ξενισθέντες ἡμέρας διάγαγον, τῇ ἐπαύριον δὲ ὁδὸν τὴν πρὸς τὴν Λαύραν φερόνης ἐβουλήθησαν ἔχεσθαι. Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος πρῶτα ἢ παρεβούλω ἠξίου, Μένον, λέγων, πρὸς ἡμᾶς ἄπας δύο ἡμέρας, ἡ πλέουν, εἰ ῥᾴδιον· Ὁ δὲ γέρων διφωνῶς ἀπολογιζόμενος, ἔφησεν· Εἰ καὶ ἥδης παντὸς ὑπακοῦειν τὴν ζωὴν, πάτερ, ποιεῖν θεοσέπτειαν ἡ ἀνεσιν· ἀλλ᾽ ἐν καὶ ἔπεται, πληροφορῆσαι πνευματικοὺς ἀδελφοὺς καὶ παναποτύπῳ δεσμεύσω. Ὑπὸ δὲ ἀγαπῶς ᾗ βιαζόμενος, αὐτοῦ σοι τὴν ἀνεσιν διατελέσω, εἴπερ ὁ Θεὸς ἐθνεύσει· ἀλλ᾽ ἐπέσχου μὴ ζητῇ παρ᾽ ἐμέ.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|14 Πολλὰ ἐν ἔτι δυσπωπῶν, ἀλλ᾽ αὐτῷ σὺν ἄνε χαρίσασθαι τῇ τρίτῃ μέρᾳ ἐδήλωσεν αὐτῷ λέγων· Κύριον ἀποδήσομεν πάντως, ὁ Θεὸς ἀδονητῶν. Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος, γνούς, ὡς γέρων ἐς πᾶν ποιεῖν αὐτὸν μέραν ἄλλο, καὶ τὴν νύκτα λαβὼν τὴν σχοινία, ὁ γέροντος ἀγνοοῦντος, κατέκρυψεν, ἐν τρεῖς ἡμέρας ἀρμόζεις μεῖναι πλεον ἐκτείνωσιν, σὺν ἔπεται. Τότε δὲ σαφῶς θεῖον να βούλημα, δοξασθῆναι ὁ μέγαν Στέφανον, καὶ}} | '''S'''Ed priorem historiam resumemus, jam aliquantisper interruptam, de patre videlicet nostro Christophoro ac sancto Stephano. Hic igitur, uti dicebam, quolibet in universum sabbato ad aras in spelunca; de qua jam memini, faciebat; cum in hesychasterio degeret, abibat ad eum; rursumque cum in eremo fuisset, exeunte Quadragesima, illac iter habere consueverat, in Lauram inde revertens. Hoc vero non nisi multa exhortatione ab ipso patre Christophoro compulsus præstabat. Dum ergo tempore Quadragesimæ ageret in solitudine, peregrè quidam, eum requirentes in Lauram advenerunt; cumque in eremo jam illum versari ex patribus intelligerent, Euphratium quemdam nomine, tum temporis Senis discipulum, oraverunt, ad Magistrum ut vellet contendere, de suoque illum adventu & confecto ejus causa usque in Lauram itinere facere certiorem. Acquivit ille, ac nuntium hunc Viro seni delaturus abscessit; qui recentem hunc eorum adventum edoctus, expleto paucis post diebus, Quadragesimali jejunio, reversus in Lauram est.{{right sidenote|Apud abbatem Christophorum frequenter sacrificare solitus;}} {{right sidenote|'''E'''}} 13 Viam autem, discipulo suo comitante, eam tenuit, quæ ad patris Christophori antrum ducebat; quò cum pervenisset, ac fores ext inferiori loco lapillo {{right sidenote|'''a'''}} a, pro more pulsasset, pater Christophorus oblongas scalas suas deorsum per funes demittens ad ascendendum eum invitabat. Ascendit ille, & cum eo unà conscendit discipulus. Precatione itaque apud se confueta, mutuaque salutatione perfuncti, scalas attollunt. Et duorum quidem dierum spatio apud hunc hospitem commorati, de via Lauram versus postridie infistenda statuebant; sed teo plurimis Senem adorantes precibus pater Christophorus: Mane, ait, apud nos dies alios duos, &, nisi grave est, etiam ulterius. At senex excusare ingenuè sese, ac dicere: Tametsi perijucundum id nobis accidat, cum tibi, pater, aut obsequio esse perpetuo possumus, aut oblectamento; sunt tamen etiam fratres alii spirituales, quos confirmare nos & recreare necesse est. Nihilo interea sectiùs, quando amor eò me tuus adigit, cras, nisi aliter Deo visum fuerit, persistam apud te: sed diem insuper alium ne poposceris.{{right sidenote|ad eum divertit ex itinere; '''F'''}} 14 Multis igitur enixè rogatus, diem, quem adderet, ne unum quidem habuit: sed tertio die commonefaciens eum: Cras, inquit, omnino, Deo quidem favente, profecturi sumus. At pater Christophorus jam satis intelligens, numquam adductum iri Senem, ut diem saltem unam extraheret, correptos per noctem abscondit funes, inscio Sene; quem orto jam sole, cum ut subfisteret impensè orasset, exorare non potuit. Decreverat nimirum Deus illustriorem reddere magnum Stephanum, palamque{{right sidenote|sed abituris clauso prohibetur ostio;}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> mpsp0uuls4881c57y7wapap3gphabmk 104 84681 274935 2026-08-07T12:55:17Z Vladis13 10700 + 274935 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|536 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANO SAB. MON. THAUMAT.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} lamque prodere omnibus & virum, & profusam in eum à se gratiam. Digressus namque pater Christophorus spelæi fores pessulo {{right sidenote|'''b'''}} b tutissimè occlusit, impulitque validè, donec obices suis cavis inferti congruerent: moxque redux, ac subridens ait Seni: Nunc enimvero etiam invitum detinebo non uno tantummodo, sed pluribus diebus, usque eo denique dum vel ex Laura, vel ex sancti Euthymii domicilio, vel aliunde aliqui advenientes, sublato pessulo januam reseraverint. Sed, siquidem, quod ajunt quidam, monachus es consummatæ vitæ ac sanctitatis, accede, ac fores aperiri jube, ut & nos cum illis talem te & sedulo, & propriâ freti experientiâ agnoscamus atque habeamus in posterum. 15 Tum senex: sanctus equidem, inquit, non sum, ut multi prædicant; sed contrà potius peccatorum plenus: novi etenim me, & mala opera mea, quæ si videret quispiam, loqui, credo, mecum non auderet: vastum enim est pelagus impuritatis meæ: nihilo minus, etiamsi homo istiusmodi sim, quandoquidem à me exegisti januam reserari, ac dixisti, me, qui talis sim, à quibusdam vocitari sanctum, fide subnixus etiam hoc effectum dabo, non meâ quidem apud Deum gratiâ fretus & meritis, sed ineffabili ejus erga nos benignitate ac bonitate, neque ignarus, in vate juxta atque in asino inhabitasse gratiam ejus, non ob eorum dignitatem & merita, sed propter hominum salutem. Discipulum itaque suum semel atque iterum inclamans; Eufrati, inquit, Eufrati, facto reverentiam {{right sidenote|'''c'''}} c. Discipulo autem in genua provoluto, ait: Benedictus Dominus, quia in gloriam nominis ejus pessulum resolves. Tum assurgens discipulus, & ad januam accedens propius, extremisque eam digitis tangens extemplo aperuit.{{right sidenote|quod Deo fretus aperiri à discipulo jubet,}} {{right sidenote|'''B'''}} 16 Hoc Pater Christophorus cum spectasset oculis, inhorruit scilicet; atque extra se raptus infinitam Dei extollebat potentiam, cancellamque divinitus Sancto viro gratiam admiratus ingenti clamore ingeminabat: Gloria tibi, Deus, qui in Sanctis tuis facis mirabilia solus: neque enim ex hoc ampliùs pater Stephanus hic, sed sanctus Stephanus appellabitur, coronatus (nam ex re nomen sortitus est) divina virtute & gratia, quibus instructus protodiaconus ac martyr Stephanus faciebat prodigia & signa magna in populo. Benedictionem igitur tu sic, ô sancte Stephane, qua obseratum ostium sine propriâ clavi recluderet, discipulo impertitus es, & reclusit: si per te ipse eo abiisses, mirum, ni totus cum janua paries præ terrore subitò in torrentem ruisset. Tum iterum ad discipulum senex: Eufrati, Eufrati, abi ad alveolum in superiori speluncæ, ibi funes abditos tali loco invenies, quos arreptos tecum affer, ut hinc exeamus. Hic pater Christophorus, cum locum absconditum innotuisse ei per spiritum, audit, rursus in Dei laudes effunditur, & compluribus sanctum Stephanum exornat præconiis: discipulus vero jussionis periculum fecit. Rufis igitur precibus, ac salutato patre Christophoro, Vir senex in viam inde se dedit.{{right sidenote|& abditos ad scalas demittendas funes proferri.}} {{right sidenote|'''C'''}} 17 Cumque aliquando post hæc in eremum iterum se recepisset, placuit denuo iter per memoratam jam speluncam capessere; divinâque sic statuente providentia, in patrem Christophorum incidit in via, qua is ad sancti Euthymii monasterium contendebat. Post precationem itaque, ac mutuam salutationem de rebus quibusdam breviter confabulati, repetitiique, cum corpore divellerentur, precibus muniti, viam quisque suam insistere. Dum igitur progreditur pa-{{right sidenote|Per medium duorum latronum transiit,}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ὡς γνῶσιν πάντων ἐλθεῖν τὸ ἄνδρα, ἡ τν αὐτο θεοσέπτ χάριν. Ἀπὼν δὲ ὁ ἀββᾶς Χριστοφόρος τὴν πύλην τ⊠ σπηλαίας ἀσφαλῶς τῇ μανδαλίδι κατέκλεισε, εὐθραῶς ἀσλεύσας αὐτὴν, χρις ν οἱ βάλανοι ζωῖς γλυφίνοις ἐνηρμόσθησαν, καὶ παρεφυσῶν σφαρῶν, ὑπομειδιάσας ἔφη πρὸς τὸν γέροντα· Νῦν ὄντως καὶ ἄκοντά κατέχω ἡμέρας, οὐχ ἡμέραν, ἕως τινὲς ἐλθόντες ἀπὸ τ⊠ Λαύρας, ἢ ἀπὸ τ⊠ μονῆς ἁγίου Εὐθυμίου, ἢ ἀποδήμων, τὴν κλῖδα * καθοῦντες ἀνοίξωσιν. Ἀλλ᾽ * εἴπερ, ὥσπερ φασί τινες, ὑπάρχεις μοναχὸς τέλειος καὶ ἅγιος, προσελθὼν κέλευσον ἀνοιχθῆναι τὴν θύραν, ἵνα σε ταύτην ἔπειτα ἀκριβῶς τι ἡμετέρως ὁμολογήσωμεν τε καὶ χωμεν.}} {{graeca|15 Ὁ δὲ γέρων ἀσπαζόμενος εἶπεν· Ἅγιος μὲν οὐκ εἰμι, ὥσπερ οἱ πολλοί φασιν, ἀλλὰ ἢ πάλιν ἁμαρτωμάτων ἀνάμεστος· ἐμαυτοῦ γὰρ οἶδα τὰς πράξεις με τὰς κακὰς, ἃς εἴ τις δοι, οὐκ ἂν μοι λαλεῖν ἀνείχετο. Μέγα γάρ ἐστι τὸ πέλαγος τ⊠ ἐμῆς βδελυρότητος· ἀλλ᾽ ὅμως καὶ εἰ τοιοῦτος ὑπάρχω, ἐπειδὴ γεγνώσθαι παρ᾽ ἐμοὶ τὴν θύραν ἀνοιχθῆναι, καὶ επας ὅτι τις με τοιοῦτον ὄντα καλοῦσιν ἅγιον, πίστει φερόμενος· τότε καὶ ποιήσω, οὐ χαρίτων τῇ ἐμαυτοῦ πρς Θεὸν παρρησίᾳ καὶ ἀξιώσει, ἀλλὰ τῇ ἀφάτῳ ατοῦ ες ἡμς φιλανθρωπίᾳ καὶ ἀγαθότητι, εἰδὼς ὅτι καὶ ἐν μάντει ἢ νῳ χάρις αὐτοῦ κατῴκησεν, οὐ διὰ τ⊠ ἐκείνων ἀξίαν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀνθρώπων σωτηρίαν. Δὶς δὲ φωνήσας τὸ μαθητὴν ατοῦ, Εφράτε, Εὐφράτε, ἀπερρίπτησαν μετάνοιαν. Τὸ δὲ μαθητοῦ κλίναντος τὰ γόνατα, εἶπεν αὐτῷ Εὐλογητὸς κύριος, ὅτι εἰς δόξαν τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ ἀνοίξεις τὴν μανδαλίδαν. Ἀναστὰς δὲ ὁ μαθητὴς ἐν τῇ θύρᾳ πλησιάσας, καὶ τῇ μανδαλίδι τοῖς ἄκροις δακτύλοις ἐψαύσας, παραχρῆμα ἀνοίξει.}}{{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|16 Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος θεωρήσας, ἔφριξεν ἡ ἐξέστη, τὸ ἀπείρον τῷ Θε δοξάσας δύναμιν, καὶ τὴν θεοσέπτου ἢ ἁγία χάριν ἀγαπῶν, καὶ ἀνακράξας μεγάλῃ φωνῇ· Δόξα σοι, ὁ Θεός, ὁ θαυμάσια ἐργάζων μόνος ἐν τοῖς ἁγίοις· σὺν εἰς τὰ λοιπὰ κληθήσεται ὅτι ἀββᾶ Στέφανος, ἀλλὰ ἅγιος Στέφανος, φερομένως σεφανωμένος θείᾳ δυνάμει καὶ χάριτι, ἃς κεκτημένος ὁ πρωτοδιάκονος καὶ μάρτυς Στέφανος, ἐποίει τέρατα καὶ σημεῖα μεγάλα ἐν τῷ λαῷ. Σὺ τοιγαροῦν, ὁ ἅγιε Στέφανε, ὅτι διολογίᾳ τ μαχητῇ δέδωκας, κεκλησμένῳ τὴν θύραν ἀνοῖξαι ἄνευ τ⊠ δίας κλειδός, καὶ ἀνοίξει· εἰ δὲ αὐτὸς ἀπῆλθες, ἔπεσεν ἂν ἀθρόως ἡ θύρα ζωὶ τῷ τείχει εἰς τὸ χειμαρρον ἐκ τοῦ φόβου. Ὁ δὲ γέρων πρὸς τὸ μαθητὴν ἔφη, Εὐφράτε, Εὐφράτε, ἐλθὲ εἰς τὸ ὑποκάτω τ⊠ σπηλαίας, καὶ ἐυρήσεις ἐκεῖ τὰ σχοινία κεκρυμμένα ἐν τοιοῦτῷ τόπῳ, καὶ λαβὼν ἔπαρε μεθ᾽ ἑαυτοῦ, ἵνα ἀπελθώμεν ἐντεῦθεν. Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος πάλιν ἀκούσας, ὅτι τὸ κρύφιον ἔγνω πῶς τῷ πνεύματι, ἐδόξασε τὸν Θεόν, καὶ τὸ ἅγιον Στέφανον πολλοῖς ἐγκωμίοις ἐτίμησεν · ὁ δὲ μαθητὴς τὴν κέλευσιν εἰς πεῖραν ἔλαβε. Εὐχὴν δὲ ποιησάμενοι ὁ γέρων, καὶ τὸν ἀββᾶν Χριστοφόρου ἀσπασάμενος ἀπῆν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|17 Μετὰ δὲ ταῦτα ὕστερον αὐτοῦ εἰς τὴν ἔρημον ὑποστρέψοντος, ἐδόξεν αὐτῷ δευτέραν διὰ τὸ μνημονευθὲν σπηλαίου ποιήσασθαι τὴν πορείαν, καὶ κατ᾽ οἰκονομίαν Θεοῦ ζωαντᾷ τ ἀββ Χριστοφόρῳ, τῇ τ ὁδῶν ἀπὸ τ⊠ μονῶν ἁγίου Εὐθυμίου πορευομένῳ. Εὐχὴν ἐν ποιησάμενοι, καὶ ἀπήλθες ἀσπασάμενοι, καὶ περὶ τινων βραχέα διαλεχθέντες, καὶ αὖθις ὅτι τῇ ζωατικῇ διασπῶνται ἐντεῦθεν καὶ σφραγισάμενοι, παρὰ τὴν ἰδίαν ἐβάδιζον τρίβον. Πορευομένῳ δ ἀβ-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> qc7c699axm7jxmdjzw64k5jbr5j0jrr 275083 274935 2026-08-07T14:04:19Z Vladis13 10700 to fast delete 275083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|536 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANO SAB. MON. THAUMAT.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} lamque prodere omnibus & virum, & profusam in eum à se gratiam. Digressus namque pater Christophorus spelæi fores pessulo {{right sidenote|'''b'''}} b tutissimè occlusit, impulitque validè, donec obices suis cavis inferti congruerent: moxque redux, ac subridens ait Seni: Nunc enimvero etiam invitum detinebo non uno tantummodo, sed pluribus diebus, usque eo denique dum vel ex Laura, vel ex sancti Euthymii domicilio, vel aliunde aliqui advenientes, sublato pessulo januam reseraverint. Sed, siquidem, quod ajunt quidam, monachus es consummatæ vitæ ac sanctitatis, accede, ac fores aperiri jube, ut & nos cum illis talem te & sedulo, & propriâ freti experientiâ agnoscamus atque habeamus in posterum. 15 Tum senex: sanctus equidem, inquit, non sum, ut multi prædicant; sed contrà potius peccatorum plenus: novi etenim me, & mala opera mea, quæ si videret quispiam, loqui, credo, mecum non auderet: vastum enim est pelagus impuritatis meæ: nihilo minus, etiamsi homo istiusmodi sim, quandoquidem à me exegisti januam reserari, ac dixisti, me, qui talis sim, à quibusdam vocitari sanctum, fide subnixus etiam hoc effectum dabo, non meâ quidem apud Deum gratiâ fretus & meritis, sed ineffabili ejus erga nos benignitate ac bonitate, neque ignarus, in vate juxta atque in asino inhabitasse gratiam ejus, non ob eorum dignitatem & merita, sed propter hominum salutem. Discipulum itaque suum semel atque iterum inclamans; Eufrati, inquit, Eufrati, facto reverentiam {{right sidenote|'''c'''}} c. Discipulo autem in genua provoluto, ait: Benedictus Dominus, quia in gloriam nominis ejus pessulum resolves. Tum assurgens discipulus, & ad januam accedens propius, extremisque eam digitis tangens extemplo aperuit.{{right sidenote|quod Deo fretus aperiri à discipulo jubet,}} {{right sidenote|'''B'''}} 16 Hoc Pater Christophorus cum spectasset oculis, inhorruit scilicet; atque extra se raptus infinitam Dei extollebat potentiam, cancellamque divinitus Sancto viro gratiam admiratus ingenti clamore ingeminabat: Gloria tibi, Deus, qui in Sanctis tuis facis mirabilia solus: neque enim ex hoc ampliùs pater Stephanus hic, sed sanctus Stephanus appellabitur, coronatus (nam ex re nomen sortitus est) divina virtute & gratia, quibus instructus protodiaconus ac martyr Stephanus faciebat prodigia & signa magna in populo. Benedictionem igitur tu sic, ô sancte Stephane, qua obseratum ostium sine propriâ clavi recluderet, discipulo impertitus es, & reclusit: si per te ipse eo abiisses, mirum, ni totus cum janua paries præ terrore subitò in torrentem ruisset. Tum iterum ad discipulum senex: Eufrati, Eufrati, abi ad alveolum in superiori speluncæ, ibi funes abditos tali loco invenies, quos arreptos tecum affer, ut hinc exeamus. Hic pater Christophorus, cum locum absconditum innotuisse ei per spiritum, audit, rursus in Dei laudes effunditur, & compluribus sanctum Stephanum exornat præconiis: discipulus vero jussionis periculum fecit. Rufis igitur precibus, ac salutato patre Christophoro, Vir senex in viam inde se dedit.{{right sidenote|& abditos ad scalas demittendas funes proferri.}} {{right sidenote|'''C'''}} 17 Cumque aliquando post hæc in eremum iterum se recepisset, placuit denuo iter per memoratam jam speluncam capessere; divinâque sic statuente providentia, in patrem Christophorum incidit in via, qua is ad sancti Euthymii monasterium contendebat. Post precationem itaque, ac mutuam salutationem de rebus quibusdam breviter confabulati, repetitiique, cum corpore divellerentur, precibus muniti, viam quisque suam insistere. Dum igitur progreditur pa-{{right sidenote|Per medium duorum latronum transiit,}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ὡς γνῶσιν πάντων ἐλθεῖν τὸ ἄνδρα, ἡ τν αὐτο θεοσέπτ χάριν. Ἀπὼν δὲ ὁ ἀββᾶς Χριστοφόρος τὴν πύλην τ⊠ σπηλαίας ἀσφαλῶς τῇ μανδαλίδι κατέκλεισε, εὐθραῶς ἀσλεύσας αὐτὴν, χρις ν οἱ βάλανοι ζωῖς γλυφίνοις ἐνηρμόσθησαν, καὶ παρεφυσῶν σφαρῶν, ὑπομειδιάσας ἔφη πρὸς τὸν γέροντα· Νῦν ὄντως καὶ ἄκοντά κατέχω ἡμέρας, οὐχ ἡμέραν, ἕως τινὲς ἐλθόντες ἀπὸ τ⊠ Λαύρας, ἢ ἀπὸ τ⊠ μονῆς ἁγίου Εὐθυμίου, ἢ ἀποδήμων, τὴν κλῖδα * καθοῦντες ἀνοίξωσιν. Ἀλλ᾽ * εἴπερ, ὥσπερ φασί τινες, ὑπάρχεις μοναχὸς τέλειος καὶ ἅγιος, προσελθὼν κέλευσον ἀνοιχθῆναι τὴν θύραν, ἵνα σε ταύτην ἔπειτα ἀκριβῶς τι ἡμετέρως ὁμολογήσωμεν τε καὶ χωμεν.}} {{graeca|15 Ὁ δὲ γέρων ἀσπαζόμενος εἶπεν· Ἅγιος μὲν οὐκ εἰμι, ὥσπερ οἱ πολλοί φασιν, ἀλλὰ ἢ πάλιν ἁμαρτωμάτων ἀνάμεστος· ἐμαυτοῦ γὰρ οἶδα τὰς πράξεις με τὰς κακὰς, ἃς εἴ τις δοι, οὐκ ἂν μοι λαλεῖν ἀνείχετο. Μέγα γάρ ἐστι τὸ πέλαγος τ⊠ ἐμῆς βδελυρότητος· ἀλλ᾽ ὅμως καὶ εἰ τοιοῦτος ὑπάρχω, ἐπειδὴ γεγνώσθαι παρ᾽ ἐμοὶ τὴν θύραν ἀνοιχθῆναι, καὶ επας ὅτι τις με τοιοῦτον ὄντα καλοῦσιν ἅγιον, πίστει φερόμενος· τότε καὶ ποιήσω, οὐ χαρίτων τῇ ἐμαυτοῦ πρς Θεὸν παρρησίᾳ καὶ ἀξιώσει, ἀλλὰ τῇ ἀφάτῳ ατοῦ ες ἡμς φιλανθρωπίᾳ καὶ ἀγαθότητι, εἰδὼς ὅτι καὶ ἐν μάντει ἢ νῳ χάρις αὐτοῦ κατῴκησεν, οὐ διὰ τ⊠ ἐκείνων ἀξίαν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀνθρώπων σωτηρίαν. Δὶς δὲ φωνήσας τὸ μαθητὴν ατοῦ, Εφράτε, Εὐφράτε, ἀπερρίπτησαν μετάνοιαν. Τὸ δὲ μαθητοῦ κλίναντος τὰ γόνατα, εἶπεν αὐτῷ Εὐλογητὸς κύριος, ὅτι εἰς δόξαν τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ ἀνοίξεις τὴν μανδαλίδαν. Ἀναστὰς δὲ ὁ μαθητὴς ἐν τῇ θύρᾳ πλησιάσας, καὶ τῇ μανδαλίδι τοῖς ἄκροις δακτύλοις ἐψαύσας, παραχρῆμα ἀνοίξει.}}{{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|16 Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος θεωρήσας, ἔφριξεν ἡ ἐξέστη, τὸ ἀπείρον τῷ Θε δοξάσας δύναμιν, καὶ τὴν θεοσέπτου ἢ ἁγία χάριν ἀγαπῶν, καὶ ἀνακράξας μεγάλῃ φωνῇ· Δόξα σοι, ὁ Θεός, ὁ θαυμάσια ἐργάζων μόνος ἐν τοῖς ἁγίοις· σὺν εἰς τὰ λοιπὰ κληθήσεται ὅτι ἀββᾶ Στέφανος, ἀλλὰ ἅγιος Στέφανος, φερομένως σεφανωμένος θείᾳ δυνάμει καὶ χάριτι, ἃς κεκτημένος ὁ πρωτοδιάκονος καὶ μάρτυς Στέφανος, ἐποίει τέρατα καὶ σημεῖα μεγάλα ἐν τῷ λαῷ. Σὺ τοιγαροῦν, ὁ ἅγιε Στέφανε, ὅτι διολογίᾳ τ μαχητῇ δέδωκας, κεκλησμένῳ τὴν θύραν ἀνοῖξαι ἄνευ τ⊠ δίας κλειδός, καὶ ἀνοίξει· εἰ δὲ αὐτὸς ἀπῆλθες, ἔπεσεν ἂν ἀθρόως ἡ θύρα ζωὶ τῷ τείχει εἰς τὸ χειμαρρον ἐκ τοῦ φόβου. Ὁ δὲ γέρων πρὸς τὸ μαθητὴν ἔφη, Εὐφράτε, Εὐφράτε, ἐλθὲ εἰς τὸ ὑποκάτω τ⊠ σπηλαίας, καὶ ἐυρήσεις ἐκεῖ τὰ σχοινία κεκρυμμένα ἐν τοιοῦτῷ τόπῳ, καὶ λαβὼν ἔπαρε μεθ᾽ ἑαυτοῦ, ἵνα ἀπελθώμεν ἐντεῦθεν. Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος πάλιν ἀκούσας, ὅτι τὸ κρύφιον ἔγνω πῶς τῷ πνεύματι, ἐδόξασε τὸν Θεόν, καὶ τὸ ἅγιον Στέφανον πολλοῖς ἐγκωμίοις ἐτίμησεν · ὁ δὲ μαθητὴς τὴν κέλευσιν εἰς πεῖραν ἔλαβε. Εὐχὴν δὲ ποιησάμενοι ὁ γέρων, καὶ τὸν ἀββᾶν Χριστοφόρου ἀσπασάμενος ἀπῆν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|17 Μετὰ δὲ ταῦτα ὕστερον αὐτοῦ εἰς τὴν ἔρημον ὑποστρέψοντος, ἐδόξεν αὐτῷ δευτέραν διὰ τὸ μνημονευθὲν σπηλαίου ποιήσασθαι τὴν πορείαν, καὶ κατ᾽ οἰκονομίαν Θεοῦ ζωαντᾷ τ ἀββ Χριστοφόρῳ, τῇ τ ὁδῶν ἀπὸ τ⊠ μονῶν ἁγίου Εὐθυμίου πορευομένῳ. Εὐχὴν ἐν ποιησάμενοι, καὶ ἀπήλθες ἀσπασάμενοι, καὶ περὶ τινων βραχέα διαλεχθέντες, καὶ αὖθις ὅτι τῇ ζωατικῇ διασπῶνται ἐντεῦθεν καὶ σφραγισάμενοι, παρὰ τὴν ἰδίαν ἐβάδιζον τρίβον. Πορευομένῳ δ ἀβ-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 41byj34w8jh2ww8samc72ort07ozgqa 104 84682 274936 2026-08-07T12:55:18Z Vladis13 10700 + 274936 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|537 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|βᾶς Χριστοφόρῳ ἀπείλει καὶ θεωρεῖ δύο λῃστὰς ἀπὸ τ⊠ Λαύρας ἐρχομένους, προσεγγίζοντας τῷ ἀββᾶ Στεφάνῳ, ἐφοβήθη φόβον μέγαν σφόδρα, μήπως ἐπιχειρήσωσιν αὐτόν. Καὶ ὡς ἀπένιζον ἵνα, ὀφθαλμοῖς συνεχύθησαν, βλέπει δὲ μαχαιρούσας αὐτοὺς τος ἱματίοις σφοδρότατα τὸν θεοσέβατον αὐτοῖς ἐπεστράφησαν, τὸ μὲν ἐκ δεξιῶν, τὸ δὲ ἐξ ἀριστερῶν, καὶ τὸ ἅγιον Στέφανον διὰ μέσου αὐτῶν ἀντοῦς καὶ ἀποκρύπτως διαβαίνοντα τε καὶ ἀλάμποντα, θείας δυνάμεως τοῦ ὀφθαλμοὺς τ⊠ βαρβάρων ἀχλὺν βαρυτάτην κατακαλυψάσης.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|18 Καὶ ς εἶδεν αὐτοὺς πρὸς αὐτὸν πλησιάζοντας Χριστοφόρῳ, ἠρώτησε χωρίσας αὐτούς, ποταπὸς ἐν τῷ κατὰ σπηλαίου φιλοσοφῶν ἔρημος. Τάχα γνωρίζετε τὸν ἀββᾶν Στέφανον, γέροντα τ⊠ ἐρημικῶν ζῶντα; Οἱ δὲ ἀπεκρίθησαν εἰπόν· Οὐδὲ τὸ ἴσμεν ὁ ἀββᾶς Στέφανος, ἠκούσαμεν. Ὁ δὲ πρὸς αὐτοὺς· Οὐδὲ τὸν νῦν ἐξελθόντα, ὅτε μεθ᾽ αὐτοῦ τῇ ἀνύσει ἐσχήκαμεν; Οἱ δὲ ἀπεκρίθησαν· Εἴπαμεν ἅπαξ, ὅτι οὐδέποτε ἐθεασάμεθα τέτοιον, τὸ σήμερον ὅλως μοναχὸν, πλὴν σοῦ. Τότε τῇ χειρὶ νεύων ὁ ἀββᾶς Χριστοφόρος, τοῖς αἰμοβόροις ἐδεικνυομένοις τὸ γέροντα, ἐκεῖνον βροντῶ ἐπαρῶν σὺν ἐκεῖθεν ἑστηκότα, ἡ ἴδη· ἀποβλέπων τὸν μοναχὸν, τὸ κατέναντι ὑμῶν πάρχοντα, τι εἴδετε σήμερον; Ἀγνος δὲ ντως διὰ μέσου ὑμῶν διῆλθεν. Οἱ δὲ ἀχρειωθέντες ἔφησαν· Ποῦ ἐστιν ἵνα, ἵνα συνλευσωμεν αὐτὸν ἡ πειξωμεν ἱκανῶς; Ὁ δὲ δακτυλοδεικτῶν ἐπὶ τῷ ὑπέδειξεν αὐτοῖς τὸν Θεόν, ὁ σμεν ὁ γέρων. Οἱ δὲ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν ἐκρατοῦντο, τὸ μὴ βλέπειν αὐτόν, σκοτοδινῶντες ὑπὸ θείας χάριτος. Ἀναγκασζόντες δὲ ἀββᾶ Χριστοφόρου ἔφησαν· Ἡμεῖς συγκαταίξας εἰρωνευόμεθα, ὡς ἐγνωκότα σεῖς σε εἰρηνίω ἡ ἀχρείω; Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος ὅρκ πληροφορηθες ὑπ᾽ αὐτῶν, ὡς τὸ πρὶν οὐκ ἀνέβλεψαν αὐτόν, οὐδὲ νῦν ἐστρατώθησαν ἄφρα, ἐπῄνεσεν, τὸ Θεὸν δοξάζων, ὁ τοῖς πᾶσιν χαρισμένοις δοξάζοντα τὸ ἴδιον αὐτοῦ.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|19 Μετὰ δὲ τατα ὀλίγῳ παρεγχυθέντι καιρῷ, ὑπερβάλλον ὁ ἀββᾶς Χριστοφόρῳ ες τὸ ἡσυχαστήριον τοῦ ἁγίου γέροντος, ἡ πολλὰ παρεκάλει αὐτόν, ὅπως ἀμφότεροι πορευθῶσι πρὸς τὸ πρωτοσύμβολον τ⊠ ράβων, διὰ τί δὲ, καὶ τινὸς χάριν, ζωπυρίσω ἐμοὶ. Οτως ὁ ὅσιος Στέφανος ἡ ἀββᾶς Χριστοφόρῳ ἠγαπῶτο λίαν ζωὴν τῷ ἐν γίοις τῇ λήξει κυρῷ Ἠλία πατριάρχῃ Ἱεροσολύμων· ἵνα ὁ ὑπὸ τ μανδαλίᾳ ἱερεῖς κυρίου Ἠλία ἀδίκως διαβολαῖς καὶ κατηγορίαις ἀλόγοις καταφορηθεὶς πρὸς τὸ πρωτοσύμβολον, ὅτι ἐπαγώμενος μελασθηλῶσιν αὐτόν, κατέκλεισεν ἐν Περσίδι, δεσμοῖς καὶ φυλακαῖς καθεὶρξας ἀνηλέως ἐπὶ χρόνους ἱκανούς. Ἐντεῦθεν δὲ τινὲς ἀφορμὰς λαβόντες, ἡ διὰ Θεοῦ ζωαβουλεύσαντο οἱ ἀββᾶ Χριστοφόρῳ ἐλθεῖν ἐπὶ τὴν Περσίδα, περιεγένοντο βοηθῆσαι τῷ ἀρχιεράτῳ κυρῷ Ἠλίᾳ, ἡ μηχαρῶν ἐκείνου τὸ αὐτὸ διπλυνζώτως ἀλλὰ δι᾽ ἰδίαν αὐτῶν χρείαν, ὅπως αὐτοὶ ἐν ἴστοις ἐσλείσιν.}} {{graeca|20 Ἀποπλησθεὶς δ ἀπὸ τούτων δολοοφρασύνης συμβουλῆς ἐδυνάτωσεν ὁ γέρων, λέγων· Δίκαιόν ἐστι, πατέρες, ἀπελθεῖν ἡμᾶς ἀμφοτέρους ἕνεκεν ἀξιώσεως ἡμῶν πατριάρχου· εἰδὼς δὲ, εἰδὼς, εἰσιν κέκτηνται εἰς ἡμᾶς ἀγάπην· καὶ ἐν τῇ ἀνάγκῃ γνωρίζονται οἱ φίλοι. Καὶ δὲ σε, ὡς ἀγάπης ὄντα εἰδότα καὶ φυλάττοντα, προθυμήθητι, ἡ μᾶλλον ἡμᾶς κα ἄλλος διεγείρει· καὶ δὲ μὴ δυνηθῶμεν τοῦτον τ⊠ φυλακῆς ἀποσπᾶσαι, ἀλλ᾽ ἐν παρηγορήσωμεν πάντως. Ὁ δὲ γέρων ἔπεν· πῶς ἂν δυ-}} | ter Christophorus latrones duos animadvertit, ac contemplatur de Laura venientes, patri Stephano propiores jam factos: multumque admodum extimuit, ne in eum forte manus injicerent. Atque ut intentis eo spectat oculis, nec sine metu, videt sanguinarios ipsis vestibus suis virum sanctum stringentes, & prehentes utrimque, alium quidem à dextris, alium vero à sinistris; sanctum autem Stephanum per medium eorum ingredientem, atque elabentem, divina virtute altissimis barbarorum oculos obtegente tenebris. 18 Cumque adeuntes eos ad se propiùs cernit Christophorus, interrogat notos jam sibi (quippe quos in spelæo suo humanissimè frequenter habuerat): Novistine patrem Stephanum, inquit, ejusdem hujus eremi senem? At illi reponunt: Quis ille sit pater Stephanus ne audivimus quidem. Tum iste: An non igitur obvium illum habuistis modo? Numquam ante hunc diem vidistis? Respondent: Diximus semel, numquam visum eum à nobis esse, neque vero hodie monachum, nisi te, alium quemquam. Tum pater Christophorus, innuens manu, sanguivoris senem in edito colle non procul stantem digito demonstrat, &: Hunc, inquit, vos monachum, qui ex adverso est vobis, non vidistis hodie? Jam enim profectò statim per medium vestri pertransiit. Illi vero effarati; Ubi est, inquiunt, ut spoliemus eum, & contundamus probè. Tum iste digitum iterum atque iterum intendens, collem illis, in quo stabat Senex, ostendit. Sed tenebantur oculi eorum, ne illum conspicerent, divina virtute caligantes. Irascentes igitur Patri ipsi Christophoro: Nos, ajunt, ipsos, dissimulamus, ludos facis; qui pace te & amore coluerimus? Cum vero illi jurati affirmarent, nec umquam anteà, nec modò, cum interrogarentur, conspectum illum à se fuisse, abiit pater Christophorus, glorificans Deum, qui tot favoribus ornet famulum suum.{{right sidenote|'''E'''}} 19 Non longo, postquam hæc facta sunt, tempore contulit se pater ipse Christophorus ad sancti Senis hesychasterium, multisque adhortatus est eum, ut unà proficiscerentur ambo ad Arabum protosymbolum {{right sidenote|'''d'''}} d: quam id autem ob causam, & in cujus gratiam, hic breviter edideram. Sanctum hunc Stephanum, uti & patrem Christophorum, impensè diligebat domnus {{right sidenote|'''e'''}} Helias Hierosolymorum patriarcha f, cujus fors inter Sanctos est. Erat verò beatus hic Præsul, domnus Helias, injustis calumniis, atque iniquis accusationibus delatus ad protosymbolum, qui eum in Persidem immanissimè expulsum, crudeliter in vincula, carceresque sanè diuturna conpegit. Hinc igitur, arrepta occasione, patri Christophoro, ut cogitaret in Persidem, sanctissimoque domno Heliæ solatii atque opis afferet aliquid, ac de illo redimendo transferret, auctores quidam fuere; non Dei, sed propriæ, quam in hisce pariturus ipse effet, utilitatis causâ ducti.{{right sidenote|Ad Heliam Patriarcham, abductum in Persidem, '''F'''}} 20 Fallacibus adeò captus horum consiliis, sic flectere Senem instituit: Æquum est, pater, utrumque nostrum sanctissimi Patriarchæ nostri gratiâ proficisci: non ignoras etenim, non ignoras, quantum ambos amaverit: amici autem probantur in adversis. Et te in primis, tamquam charitatis scientem, servantemque leges, alacrèm hic, imò & nobis, & aliis incitamento esse par est. Quamquam enim eripere illum è custodiâ non possimus; at omnino certè consolabimur. Ait ve-{{right sidenote|ut secum proficiscatur, rogat Christophorus;}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} {{rh||Yyy ro|}} <references /></noinclude> ew62cefpnyet5o0osk70vmw1nbj0id2 275084 274936 2026-08-07T14:04:20Z Vladis13 10700 to fast delete 275084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|537 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|βᾶς Χριστοφόρῳ ἀπείλει καὶ θεωρεῖ δύο λῃστὰς ἀπὸ τ⊠ Λαύρας ἐρχομένους, προσεγγίζοντας τῷ ἀββᾶ Στεφάνῳ, ἐφοβήθη φόβον μέγαν σφόδρα, μήπως ἐπιχειρήσωσιν αὐτόν. Καὶ ὡς ἀπένιζον ἵνα, ὀφθαλμοῖς συνεχύθησαν, βλέπει δὲ μαχαιρούσας αὐτοὺς τος ἱματίοις σφοδρότατα τὸν θεοσέβατον αὐτοῖς ἐπεστράφησαν, τὸ μὲν ἐκ δεξιῶν, τὸ δὲ ἐξ ἀριστερῶν, καὶ τὸ ἅγιον Στέφανον διὰ μέσου αὐτῶν ἀντοῦς καὶ ἀποκρύπτως διαβαίνοντα τε καὶ ἀλάμποντα, θείας δυνάμεως τοῦ ὀφθαλμοὺς τ⊠ βαρβάρων ἀχλὺν βαρυτάτην κατακαλυψάσης.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|18 Καὶ ς εἶδεν αὐτοὺς πρὸς αὐτὸν πλησιάζοντας Χριστοφόρῳ, ἠρώτησε χωρίσας αὐτούς, ποταπὸς ἐν τῷ κατὰ σπηλαίου φιλοσοφῶν ἔρημος. Τάχα γνωρίζετε τὸν ἀββᾶν Στέφανον, γέροντα τ⊠ ἐρημικῶν ζῶντα; Οἱ δὲ ἀπεκρίθησαν εἰπόν· Οὐδὲ τὸ ἴσμεν ὁ ἀββᾶς Στέφανος, ἠκούσαμεν. Ὁ δὲ πρὸς αὐτοὺς· Οὐδὲ τὸν νῦν ἐξελθόντα, ὅτε μεθ᾽ αὐτοῦ τῇ ἀνύσει ἐσχήκαμεν; Οἱ δὲ ἀπεκρίθησαν· Εἴπαμεν ἅπαξ, ὅτι οὐδέποτε ἐθεασάμεθα τέτοιον, τὸ σήμερον ὅλως μοναχὸν, πλὴν σοῦ. Τότε τῇ χειρὶ νεύων ὁ ἀββᾶς Χριστοφόρος, τοῖς αἰμοβόροις ἐδεικνυομένοις τὸ γέροντα, ἐκεῖνον βροντῶ ἐπαρῶν σὺν ἐκεῖθεν ἑστηκότα, ἡ ἴδη· ἀποβλέπων τὸν μοναχὸν, τὸ κατέναντι ὑμῶν πάρχοντα, τι εἴδετε σήμερον; Ἀγνος δὲ ντως διὰ μέσου ὑμῶν διῆλθεν. Οἱ δὲ ἀχρειωθέντες ἔφησαν· Ποῦ ἐστιν ἵνα, ἵνα συνλευσωμεν αὐτὸν ἡ πειξωμεν ἱκανῶς; Ὁ δὲ δακτυλοδεικτῶν ἐπὶ τῷ ὑπέδειξεν αὐτοῖς τὸν Θεόν, ὁ σμεν ὁ γέρων. Οἱ δὲ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν ἐκρατοῦντο, τὸ μὴ βλέπειν αὐτόν, σκοτοδινῶντες ὑπὸ θείας χάριτος. Ἀναγκασζόντες δὲ ἀββᾶ Χριστοφόρου ἔφησαν· Ἡμεῖς συγκαταίξας εἰρωνευόμεθα, ὡς ἐγνωκότα σεῖς σε εἰρηνίω ἡ ἀχρείω; Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος ὅρκ πληροφορηθες ὑπ᾽ αὐτῶν, ὡς τὸ πρὶν οὐκ ἀνέβλεψαν αὐτόν, οὐδὲ νῦν ἐστρατώθησαν ἄφρα, ἐπῄνεσεν, τὸ Θεὸν δοξάζων, ὁ τοῖς πᾶσιν χαρισμένοις δοξάζοντα τὸ ἴδιον αὐτοῦ.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|19 Μετὰ δὲ τατα ὀλίγῳ παρεγχυθέντι καιρῷ, ὑπερβάλλον ὁ ἀββᾶς Χριστοφόρῳ ες τὸ ἡσυχαστήριον τοῦ ἁγίου γέροντος, ἡ πολλὰ παρεκάλει αὐτόν, ὅπως ἀμφότεροι πορευθῶσι πρὸς τὸ πρωτοσύμβολον τ⊠ ράβων, διὰ τί δὲ, καὶ τινὸς χάριν, ζωπυρίσω ἐμοὶ. Οτως ὁ ὅσιος Στέφανος ἡ ἀββᾶς Χριστοφόρῳ ἠγαπῶτο λίαν ζωὴν τῷ ἐν γίοις τῇ λήξει κυρῷ Ἠλία πατριάρχῃ Ἱεροσολύμων· ἵνα ὁ ὑπὸ τ μανδαλίᾳ ἱερεῖς κυρίου Ἠλία ἀδίκως διαβολαῖς καὶ κατηγορίαις ἀλόγοις καταφορηθεὶς πρὸς τὸ πρωτοσύμβολον, ὅτι ἐπαγώμενος μελασθηλῶσιν αὐτόν, κατέκλεισεν ἐν Περσίδι, δεσμοῖς καὶ φυλακαῖς καθεὶρξας ἀνηλέως ἐπὶ χρόνους ἱκανούς. Ἐντεῦθεν δὲ τινὲς ἀφορμὰς λαβόντες, ἡ διὰ Θεοῦ ζωαβουλεύσαντο οἱ ἀββᾶ Χριστοφόρῳ ἐλθεῖν ἐπὶ τὴν Περσίδα, περιεγένοντο βοηθῆσαι τῷ ἀρχιεράτῳ κυρῷ Ἠλίᾳ, ἡ μηχαρῶν ἐκείνου τὸ αὐτὸ διπλυνζώτως ἀλλὰ δι᾽ ἰδίαν αὐτῶν χρείαν, ὅπως αὐτοὶ ἐν ἴστοις ἐσλείσιν.}} {{graeca|20 Ἀποπλησθεὶς δ ἀπὸ τούτων δολοοφρασύνης συμβουλῆς ἐδυνάτωσεν ὁ γέρων, λέγων· Δίκαιόν ἐστι, πατέρες, ἀπελθεῖν ἡμᾶς ἀμφοτέρους ἕνεκεν ἀξιώσεως ἡμῶν πατριάρχου· εἰδὼς δὲ, εἰδὼς, εἰσιν κέκτηνται εἰς ἡμᾶς ἀγάπην· καὶ ἐν τῇ ἀνάγκῃ γνωρίζονται οἱ φίλοι. Καὶ δὲ σε, ὡς ἀγάπης ὄντα εἰδότα καὶ φυλάττοντα, προθυμήθητι, ἡ μᾶλλον ἡμᾶς κα ἄλλος διεγείρει· καὶ δὲ μὴ δυνηθῶμεν τοῦτον τ⊠ φυλακῆς ἀποσπᾶσαι, ἀλλ᾽ ἐν παρηγορήσωμεν πάντως. Ὁ δὲ γέρων ἔπεν· πῶς ἂν δυ-}} | ter Christophorus latrones duos animadvertit, ac contemplatur de Laura venientes, patri Stephano propiores jam factos: multumque admodum extimuit, ne in eum forte manus injicerent. Atque ut intentis eo spectat oculis, nec sine metu, videt sanguinarios ipsis vestibus suis virum sanctum stringentes, & prehentes utrimque, alium quidem à dextris, alium vero à sinistris; sanctum autem Stephanum per medium eorum ingredientem, atque elabentem, divina virtute altissimis barbarorum oculos obtegente tenebris. 18 Cumque adeuntes eos ad se propiùs cernit Christophorus, interrogat notos jam sibi (quippe quos in spelæo suo humanissimè frequenter habuerat): Novistine patrem Stephanum, inquit, ejusdem hujus eremi senem? At illi reponunt: Quis ille sit pater Stephanus ne audivimus quidem. Tum iste: An non igitur obvium illum habuistis modo? Numquam ante hunc diem vidistis? Respondent: Diximus semel, numquam visum eum à nobis esse, neque vero hodie monachum, nisi te, alium quemquam. Tum pater Christophorus, innuens manu, sanguivoris senem in edito colle non procul stantem digito demonstrat, &: Hunc, inquit, vos monachum, qui ex adverso est vobis, non vidistis hodie? Jam enim profectò statim per medium vestri pertransiit. Illi vero effarati; Ubi est, inquiunt, ut spoliemus eum, & contundamus probè. Tum iste digitum iterum atque iterum intendens, collem illis, in quo stabat Senex, ostendit. Sed tenebantur oculi eorum, ne illum conspicerent, divina virtute caligantes. Irascentes igitur Patri ipsi Christophoro: Nos, ajunt, ipsos, dissimulamus, ludos facis; qui pace te & amore coluerimus? Cum vero illi jurati affirmarent, nec umquam anteà, nec modò, cum interrogarentur, conspectum illum à se fuisse, abiit pater Christophorus, glorificans Deum, qui tot favoribus ornet famulum suum.{{right sidenote|'''E'''}} 19 Non longo, postquam hæc facta sunt, tempore contulit se pater ipse Christophorus ad sancti Senis hesychasterium, multisque adhortatus est eum, ut unà proficiscerentur ambo ad Arabum protosymbolum {{right sidenote|'''d'''}} d: quam id autem ob causam, & in cujus gratiam, hic breviter edideram. Sanctum hunc Stephanum, uti & patrem Christophorum, impensè diligebat domnus {{right sidenote|'''e'''}} Helias Hierosolymorum patriarcha f, cujus fors inter Sanctos est. Erat verò beatus hic Præsul, domnus Helias, injustis calumniis, atque iniquis accusationibus delatus ad protosymbolum, qui eum in Persidem immanissimè expulsum, crudeliter in vincula, carceresque sanè diuturna conpegit. Hinc igitur, arrepta occasione, patri Christophoro, ut cogitaret in Persidem, sanctissimoque domno Heliæ solatii atque opis afferet aliquid, ac de illo redimendo transferret, auctores quidam fuere; non Dei, sed propriæ, quam in hisce pariturus ipse effet, utilitatis causâ ducti.{{right sidenote|Ad Heliam Patriarcham, abductum in Persidem, '''F'''}} 20 Fallacibus adeò captus horum consiliis, sic flectere Senem instituit: Æquum est, pater, utrumque nostrum sanctissimi Patriarchæ nostri gratiâ proficisci: non ignoras etenim, non ignoras, quantum ambos amaverit: amici autem probantur in adversis. Et te in primis, tamquam charitatis scientem, servantemque leges, alacrèm hic, imò & nobis, & aliis incitamento esse par est. Quamquam enim eripere illum è custodiâ non possimus; at omnino certè consolabimur. Ait ve-{{right sidenote|ut secum proficiscatur, rogat Christophorus;}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} {{rh||Yyy ro|}} <references /></noinclude> ke5dwbdjop17ntdqssvlzbu09zrunw4 104 84683 274937 2026-08-07T12:55:19Z Vladis13 10700 + 274937 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|538 {{right sidenote|A. LEONTIO DISC. EX MS. GR.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} '''[20, fin.]''' ro ad hæc Senex: Æquum est enimvero nos in Patriarchæ nostri doloris laborisque partem venire, totoque pro eo animo, ac totis viribus, etiam ad sanguinem usque decertare: in Persidem tamen ire hanc ob causam non possumus: nam si ad primates pro eo interpellatum abierimus, non dabitur nobis liberè perorandi locus. Quam ob rem mihi crede, Calogere; & hic in solitudine, & monasteriis nostris nos contineamus, vigiliis ac jejuniis ejus causam agentes apud universorum Dominum ac Redemptorem Christum, qui perpetuum solus obtinet principatum ac potestatem, cum sanctis Patribus, utpote multum apud eum gratiâ valentibus: neque enim dubito, quin & expugnaturi hostes Dei simus, & Patriarcham nostrum vinculis solutum & carcere, lætumque ac salvum redeuntem visuri. Itaque ne stultos nobis labores conficiscamus, Deum nostrum bonum ac beneficum dimittendo, & ad infensos impiosque confugiendo tyrannos, apud quos loqui vix licet; hoc enim si fecerimus, corripiet haud dubie nos in terribili judicii die justus judex.{{right sidenote|ille contra abducere eum conatur,}} {{right sidenote|'''B'''}} 21 Hisce ex Sene auditis, reponit pater Christophorus: Non est, ut video, in nobis dilectio, sed eâ privati sumus, nec illam omnino potuimus Patriarchæ nostro integram reservare: nihilo tamen minus te obsecro, mecum ut discedas; sin aliter visum est, solus ipse proficiscor. Verum sanctus Senex placide ad monita, doctasque institutiones, productis è scriptura sententiis, inhibebat hominem: cumque etiam hoc magis à sua sententia alienum, ac sacris minus oraculis obsequentem adverteret, hæc insuper ad eum pacatè dixit: Ecce, coram Deo tibi dico, Calogere; si me audieris, manebis in spelunca tua, & quiesces; quando prodesse Patriarchæ non potes, cum nihil apud Protosymbolum confidentiæ tibi est & auctoritatis; at è contrario câ valens plurimum, utpote monachus, apud Dominum dominantium, in cujus manu positum est cor regum terrestrium, confiste in loco tuo, & pro virili parte luctare, noctu ei atque interdiu supplicans, & tum pro Patriarchæ, tum pro totius populi Christiani redemptione intercedens, ut & ipsi, & nos hostium insidiis omnibus, omnique tam diabolicâ, quam humanâ tentatione liberemur; gaudebis etenim, & ages gratias Deo, nostrâque humilitate gloriaberis. Sed scito, si me (quod tamen facies) audire neglexeris, coactum iri me tibi, quæ non velim, obnuntiare.{{right sidenote|à frustraneo itinere;}} {{right sidenote|'''C'''}} 22 Cum verò hic animum penitus obfirmaret, compulsus ait: Tu quidem cum Charitone, malo in hac re consiliario tuo, abibis in Persidem; ibique Patriarcham videbis, & huc inde numquam redibis: redibit verò ad nos Patriarcha, ac propriâ potietur cathedrâ, suâque nos præsentia recreabit. Tu autem illic hærebis, neque in Palæstinam reverteris umquam, neque in sancta civitate, neque in circumjectis locis aut tu nos cum Patriarcha, aut nos te conspecturi sumus. Tum ille non intelligens de sua morte dicta hæc esse; sed vaticinium eum esse existimans, fore ut, fixo in Perside domicilio, ibidem commoraretur in monasteriis, contristatus est admodum, & cum lacrymis dixit: O sancte Stephane, quid dicas, equidem non intelligo. Tantumne tibi scandalum præbui, ut asserere de me debeas, in Perside me esse mansurum? Eone me abjectum ac miserum dementiæ atque incogitantiæ devenisse, ut à vita deficiam{{right sidenote|obstinato mortem in Perside prædicit;}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|[20, fin.] τὸν ς ἀληθς ἀξιόν ἐστι ζω⊠γεῖν τε ἡ ζωσε- / γεῖν τῷ πατριάρχῃ ἡμῶν, ἡ ἀγωνιάσασθαι ὑπὲρ / αὐτο πάσῃ ψυχῇ, ἡ παντὶ σθένει, ἡ μέχρις αἵ- / ματος⊠· ἀλλ᾽ μως ἐπὶ τὴν Περσίδα πορευθῆναι / τοῦτο χάριν οὐ δυνάμεθα· ἐὰν γὰρ ἀπελθόντων / πρεσβεύσοντας ὑπὲρ αὐτοῦ πρὸς τοὺς μεγιστᾶνας, οὐκ / ἐξουσία παρρησίας. Διὸ πίστευσόν μοι, κα- / λόγιρε, ἡ δεῦρο ἐν τῇ ἐρήμῳ, κα τοῖς μονα- / στηρίοις ἡμῶν ἡρεμήσωμεν, ἀγρυπνίαις ἡ νηστείαις / πρεσβεύοντες ὑπὲρ αὐτοῦ πρὸς τὸν τῶν ὅλων δεσπό- / την ἡ λυτρωτήν, τὸ μόνον ἔχοντα τὴν ἀϊδιάδοχον / ἀρχὴν ἐξουσίαν μετὰ τῶν ἁγίων πατέρων, ὡς / παρρησίαν πρὸς αὐτὸν κεκτημένων· ἐπεὶ πληροφο- / ρούμεθα, ὅτι νικητὰν μέλλομεν ἀπὸ τ θεομάχους, καὶ / ἐλύσθαι τὸν πατριάρχην ἡμῶν, δεσμῶν φυλα- / κῆς λυτρωθέντα ἡ ἐμφροσύνως ἡ γιῶς ἐπανεληλυθότα. / Μὴ ἐν νόσους ἀνοήτοις ἑαυτοὺς παρεξαγώμεθα, ἀφέντες / τὸν ἀγαθὸν ἡ εὐεργέτην Θεὸν ἡμῶν, ἡ προσελθόν- / τες πρὸς δυσσεβεῖς ἡ ἀσεβεῖς τυράννους, πρὸς / οὓς οὐκ κτημένα παρρησίαν ἐπὶ γς· ὅτι ἡμᾶς ὁ δίκαι- / ος δικαιοκρίτης ἐν τῇ φοβερᾷ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως / εἰ τοῦτο ποιήσωμεν.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|21 Ἀκούσας δὲ ταῦτα ὁ ἀββᾶς Χριστοφόρος⊠, εἶπεν πρὸς αὐτόν· Ὡς ὁρῶ, οὐκ / ἔχομεν ἀγάπην, ἀλλ᾽ ἐστερήθημεν αὐτῆς, ἡ πρὸς / τὸν πατριάρχην ἡμῶν παντελῶς οὐκ ἐδυνήθημεν φυ- / λάζειν ταύτην, ἀλλ᾽ ὅμως παρακαλῶ σε μεθ᾽ μῶν· εἰ δὲ μή, αὐτὸς μόνος πορεύσομαι. / Ὁ δὲ ὅσιος γέρων ἀνεξικάκως παραίνεσεν ἡ δι- / δασκαλικαῖς νουθεσίαις, χρώμενος ἀπὸ τῆς γραφῆς / ἀποφθέγμασι, ἐκώλυεν αὐτόν· ἡ θεωρῶν αὐτὸν μᾶλ- / λον ἀντιλέγοντα, ἡ ἀπεχόμενα τοῖς θείοις λογίοις, ἔτι / πρὸς αὐτὸν εἶπεν πραότατα· Ἰδοὺ, ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ / λέγω σοι, ὦ καλόγιρε, ἐὰν ἀκούσῃς μου, καθίζῃ / ἐν τῇ σπηλαίῳ σου ἡ συχάζεις, ἐπὶ οὐκ ἰσχύ- / εις ὠφελῆσαι τὸν πατριάρχην, ἐπειδὴ οὐκ ἔχεις / πρὸς τὸν πρωτοσύμβολον παρρησίαν, ἀλλ᾽ ὡς μονα- / χὸς παρρησίαν ἔχων πρὸς τὸν κύριον τὸν κυριεύον- / των, ᾧ ἐν τῇ χειρὶ πέφυκεν ἡ καρδία τῶν ἐπιγείων / βασιλέων, καθιζὲ ἐν τόπῳ σου, ἡ ἀγωνίζου / τῇ δυνάμει, νύκτωρ ἡ μεθημέρας λιτανεύων αὐ- / τόν, καὶ πρεσβεύων ὑπὲρ τοῦ λυτρώσεως τοῦ πα- / τριάρχου, καὶ παντὸς τοῦ χριστωνύμου λαοῦ, καὶ / ὑπὲρ τοῦ ῥυσθῆναι ἡμᾶς καὶ αὐτοὺς ἀπὸ πά- / σης ἐναντίας ἐπιβουλῆς, καὶ παντς πειρασμοῦ / διαβολικοῦ τε ἡ ἀνθρωπίνου, καὶ ἀγαλλιάσῃ, ἡ / εὐχαριστήσεις τῷ Θεῷ, ἡ τῇ ἡμετέρᾳ ταπεινῇ ἐν- / πανοίσῃ. Γνῶθι δὲ, ὅτι ἐὰν μου παρακούσῃς, ὡς / καὶ βιώσεται, βιάζομαι φανερώσαί σοι, ἅπερ / οὐκ ἤθελον.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|22 Τότε δὲ παντελῶς μὴ πειθόντος⊠, ἀναγ- / κασθεὶς εἶπεν· Σὺ μὲν μετὰ τοῦ κακοῦ συμβούλου Χαρι- / τῶνος ἐπὶ τὴν Περσίδα πορεύσῃ, καὶ τὸν πατρι- / άρχην ὄψει, καὶ ἐντεῦθεν οὐκ ἐπιστρέψῃ. Ὁ δὲ / πατριάρχης πρὸς ἡμᾶς ἐπαναλύσει, καὶ τ ἰδίᾳ / θρόνῳ κρατήσει, καὶ ἡμς τῇ αὐτοῦ παρουσίᾳ / χαροποιήσει. Σὺ δὲ ἐκεῖ διαμένεις, ἡ ἐπὶ τὴν Πα- / λαιστίνην ἐκ σοδαμῶν οὐκ ἀνακάμψεις, οὐδὲ θεω- / ρήσεις ἡμᾶς ζωὸν τὸν πατριάρχην ἐν τῇ ἁγίᾳ πό- / λει, ἥτε ἐν τοῖς περὶ αὐτὴν χωρίοις, ἡ ἡμεῖς / ὀψόμεθά σε. Ὁ δὲ ζωοποιῶν, ὡς ἔνικεν ἐξ ἀποβιώ- / σεως αὐτοῦ ἅπερ, ἀλλὰ νομίσας αὐτὸν προφητεύ- / σαντα, ὅτι διαμένει ἐν τοῖς μοναστηρίοις τῆς Περ- / σίδος οἰκίσας, ἡνίκη σφοδρῶς, καὶ μετὰ λύπης εἶπεν· / ὦ ἅγιε Στέφανε, τί λέγεις, οὐκ ἐννοῶ. Ἆρα / τοσοῦτον ἐσκάνδαλισά σε, ὥστε λέγειν περὶ ἐμο, ὅτι / διαμένω ἐν Περσίδι; ἆρα οὕτως ποταπὸν ἐγώ, ὁ / ζῶντος ἡ ἀλαζονικὸς ἐνέπεσα ἀφροσύνην καὶ / ἀμέλειαν, ὥστε ἀφίστημί με τῇ μονήρῃ βίον, καὶ}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 7b2qnspsppxt8is53b8cqepjhwbxidb 275085 274937 2026-08-07T14:04:21Z Vladis13 10700 to fast delete 275085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|538 {{right sidenote|A. LEONTIO DISC. EX MS. GR.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} '''[20, fin.]''' ro ad hæc Senex: Æquum est enimvero nos in Patriarchæ nostri doloris laborisque partem venire, totoque pro eo animo, ac totis viribus, etiam ad sanguinem usque decertare: in Persidem tamen ire hanc ob causam non possumus: nam si ad primates pro eo interpellatum abierimus, non dabitur nobis liberè perorandi locus. Quam ob rem mihi crede, Calogere; & hic in solitudine, & monasteriis nostris nos contineamus, vigiliis ac jejuniis ejus causam agentes apud universorum Dominum ac Redemptorem Christum, qui perpetuum solus obtinet principatum ac potestatem, cum sanctis Patribus, utpote multum apud eum gratiâ valentibus: neque enim dubito, quin & expugnaturi hostes Dei simus, & Patriarcham nostrum vinculis solutum & carcere, lætumque ac salvum redeuntem visuri. Itaque ne stultos nobis labores conficiscamus, Deum nostrum bonum ac beneficum dimittendo, & ad infensos impiosque confugiendo tyrannos, apud quos loqui vix licet; hoc enim si fecerimus, corripiet haud dubie nos in terribili judicii die justus judex.{{right sidenote|ille contra abducere eum conatur,}} {{right sidenote|'''B'''}} 21 Hisce ex Sene auditis, reponit pater Christophorus: Non est, ut video, in nobis dilectio, sed eâ privati sumus, nec illam omnino potuimus Patriarchæ nostro integram reservare: nihilo tamen minus te obsecro, mecum ut discedas; sin aliter visum est, solus ipse proficiscor. Verum sanctus Senex placide ad monita, doctasque institutiones, productis è scriptura sententiis, inhibebat hominem: cumque etiam hoc magis à sua sententia alienum, ac sacris minus oraculis obsequentem adverteret, hæc insuper ad eum pacatè dixit: Ecce, coram Deo tibi dico, Calogere; si me audieris, manebis in spelunca tua, & quiesces; quando prodesse Patriarchæ non potes, cum nihil apud Protosymbolum confidentiæ tibi est & auctoritatis; at è contrario câ valens plurimum, utpote monachus, apud Dominum dominantium, in cujus manu positum est cor regum terrestrium, confiste in loco tuo, & pro virili parte luctare, noctu ei atque interdiu supplicans, & tum pro Patriarchæ, tum pro totius populi Christiani redemptione intercedens, ut & ipsi, & nos hostium insidiis omnibus, omnique tam diabolicâ, quam humanâ tentatione liberemur; gaudebis etenim, & ages gratias Deo, nostrâque humilitate gloriaberis. Sed scito, si me (quod tamen facies) audire neglexeris, coactum iri me tibi, quæ non velim, obnuntiare.{{right sidenote|à frustraneo itinere;}} {{right sidenote|'''C'''}} 22 Cum verò hic animum penitus obfirmaret, compulsus ait: Tu quidem cum Charitone, malo in hac re consiliario tuo, abibis in Persidem; ibique Patriarcham videbis, & huc inde numquam redibis: redibit verò ad nos Patriarcha, ac propriâ potietur cathedrâ, suâque nos præsentia recreabit. Tu autem illic hærebis, neque in Palæstinam reverteris umquam, neque in sancta civitate, neque in circumjectis locis aut tu nos cum Patriarcha, aut nos te conspecturi sumus. Tum ille non intelligens de sua morte dicta hæc esse; sed vaticinium eum esse existimans, fore ut, fixo in Perside domicilio, ibidem commoraretur in monasteriis, contristatus est admodum, & cum lacrymis dixit: O sancte Stephane, quid dicas, equidem non intelligo. Tantumne tibi scandalum præbui, ut asserere de me debeas, in Perside me esse mansurum? Eone me abjectum ac miserum dementiæ atque incogitantiæ devenisse, ut à vita deficiam{{right sidenote|obstinato mortem in Perside prædicit;}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|[20, fin.] τὸν ς ἀληθς ἀξιόν ἐστι ζω⊠γεῖν τε ἡ ζωσε- / γεῖν τῷ πατριάρχῃ ἡμῶν, ἡ ἀγωνιάσασθαι ὑπὲρ / αὐτο πάσῃ ψυχῇ, ἡ παντὶ σθένει, ἡ μέχρις αἵ- / ματος⊠· ἀλλ᾽ μως ἐπὶ τὴν Περσίδα πορευθῆναι / τοῦτο χάριν οὐ δυνάμεθα· ἐὰν γὰρ ἀπελθόντων / πρεσβεύσοντας ὑπὲρ αὐτοῦ πρὸς τοὺς μεγιστᾶνας, οὐκ / ἐξουσία παρρησίας. Διὸ πίστευσόν μοι, κα- / λόγιρε, ἡ δεῦρο ἐν τῇ ἐρήμῳ, κα τοῖς μονα- / στηρίοις ἡμῶν ἡρεμήσωμεν, ἀγρυπνίαις ἡ νηστείαις / πρεσβεύοντες ὑπὲρ αὐτοῦ πρὸς τὸν τῶν ὅλων δεσπό- / την ἡ λυτρωτήν, τὸ μόνον ἔχοντα τὴν ἀϊδιάδοχον / ἀρχὴν ἐξουσίαν μετὰ τῶν ἁγίων πατέρων, ὡς / παρρησίαν πρὸς αὐτὸν κεκτημένων· ἐπεὶ πληροφο- / ρούμεθα, ὅτι νικητὰν μέλλομεν ἀπὸ τ θεομάχους, καὶ / ἐλύσθαι τὸν πατριάρχην ἡμῶν, δεσμῶν φυλα- / κῆς λυτρωθέντα ἡ ἐμφροσύνως ἡ γιῶς ἐπανεληλυθότα. / Μὴ ἐν νόσους ἀνοήτοις ἑαυτοὺς παρεξαγώμεθα, ἀφέντες / τὸν ἀγαθὸν ἡ εὐεργέτην Θεὸν ἡμῶν, ἡ προσελθόν- / τες πρὸς δυσσεβεῖς ἡ ἀσεβεῖς τυράννους, πρὸς / οὓς οὐκ κτημένα παρρησίαν ἐπὶ γς· ὅτι ἡμᾶς ὁ δίκαι- / ος δικαιοκρίτης ἐν τῇ φοβερᾷ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως / εἰ τοῦτο ποιήσωμεν.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|21 Ἀκούσας δὲ ταῦτα ὁ ἀββᾶς Χριστοφόρος⊠, εἶπεν πρὸς αὐτόν· Ὡς ὁρῶ, οὐκ / ἔχομεν ἀγάπην, ἀλλ᾽ ἐστερήθημεν αὐτῆς, ἡ πρὸς / τὸν πατριάρχην ἡμῶν παντελῶς οὐκ ἐδυνήθημεν φυ- / λάζειν ταύτην, ἀλλ᾽ ὅμως παρακαλῶ σε μεθ᾽ μῶν· εἰ δὲ μή, αὐτὸς μόνος πορεύσομαι. / Ὁ δὲ ὅσιος γέρων ἀνεξικάκως παραίνεσεν ἡ δι- / δασκαλικαῖς νουθεσίαις, χρώμενος ἀπὸ τῆς γραφῆς / ἀποφθέγμασι, ἐκώλυεν αὐτόν· ἡ θεωρῶν αὐτὸν μᾶλ- / λον ἀντιλέγοντα, ἡ ἀπεχόμενα τοῖς θείοις λογίοις, ἔτι / πρὸς αὐτὸν εἶπεν πραότατα· Ἰδοὺ, ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ / λέγω σοι, ὦ καλόγιρε, ἐὰν ἀκούσῃς μου, καθίζῃ / ἐν τῇ σπηλαίῳ σου ἡ συχάζεις, ἐπὶ οὐκ ἰσχύ- / εις ὠφελῆσαι τὸν πατριάρχην, ἐπειδὴ οὐκ ἔχεις / πρὸς τὸν πρωτοσύμβολον παρρησίαν, ἀλλ᾽ ὡς μονα- / χὸς παρρησίαν ἔχων πρὸς τὸν κύριον τὸν κυριεύον- / των, ᾧ ἐν τῇ χειρὶ πέφυκεν ἡ καρδία τῶν ἐπιγείων / βασιλέων, καθιζὲ ἐν τόπῳ σου, ἡ ἀγωνίζου / τῇ δυνάμει, νύκτωρ ἡ μεθημέρας λιτανεύων αὐ- / τόν, καὶ πρεσβεύων ὑπὲρ τοῦ λυτρώσεως τοῦ πα- / τριάρχου, καὶ παντὸς τοῦ χριστωνύμου λαοῦ, καὶ / ὑπὲρ τοῦ ῥυσθῆναι ἡμᾶς καὶ αὐτοὺς ἀπὸ πά- / σης ἐναντίας ἐπιβουλῆς, καὶ παντς πειρασμοῦ / διαβολικοῦ τε ἡ ἀνθρωπίνου, καὶ ἀγαλλιάσῃ, ἡ / εὐχαριστήσεις τῷ Θεῷ, ἡ τῇ ἡμετέρᾳ ταπεινῇ ἐν- / πανοίσῃ. Γνῶθι δὲ, ὅτι ἐὰν μου παρακούσῃς, ὡς / καὶ βιώσεται, βιάζομαι φανερώσαί σοι, ἅπερ / οὐκ ἤθελον.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|22 Τότε δὲ παντελῶς μὴ πειθόντος⊠, ἀναγ- / κασθεὶς εἶπεν· Σὺ μὲν μετὰ τοῦ κακοῦ συμβούλου Χαρι- / τῶνος ἐπὶ τὴν Περσίδα πορεύσῃ, καὶ τὸν πατρι- / άρχην ὄψει, καὶ ἐντεῦθεν οὐκ ἐπιστρέψῃ. Ὁ δὲ / πατριάρχης πρὸς ἡμᾶς ἐπαναλύσει, καὶ τ ἰδίᾳ / θρόνῳ κρατήσει, καὶ ἡμς τῇ αὐτοῦ παρουσίᾳ / χαροποιήσει. Σὺ δὲ ἐκεῖ διαμένεις, ἡ ἐπὶ τὴν Πα- / λαιστίνην ἐκ σοδαμῶν οὐκ ἀνακάμψεις, οὐδὲ θεω- / ρήσεις ἡμᾶς ζωὸν τὸν πατριάρχην ἐν τῇ ἁγίᾳ πό- / λει, ἥτε ἐν τοῖς περὶ αὐτὴν χωρίοις, ἡ ἡμεῖς / ὀψόμεθά σε. Ὁ δὲ ζωοποιῶν, ὡς ἔνικεν ἐξ ἀποβιώ- / σεως αὐτοῦ ἅπερ, ἀλλὰ νομίσας αὐτὸν προφητεύ- / σαντα, ὅτι διαμένει ἐν τοῖς μοναστηρίοις τῆς Περ- / σίδος οἰκίσας, ἡνίκη σφοδρῶς, καὶ μετὰ λύπης εἶπεν· / ὦ ἅγιε Στέφανε, τί λέγεις, οὐκ ἐννοῶ. Ἆρα / τοσοῦτον ἐσκάνδαλισά σε, ὥστε λέγειν περὶ ἐμο, ὅτι / διαμένω ἐν Περσίδι; ἆρα οὕτως ποταπὸν ἐγώ, ὁ / ζῶντος ἡ ἀλαζονικὸς ἐνέπεσα ἀφροσύνην καὶ / ἀμέλειαν, ὥστε ἀφίστημί με τῇ μονήρῃ βίον, καὶ}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 9ypslf2d71vlrqf28hp4zysyknbxbkc 104 84684 274938 2026-08-07T12:55:20Z Vladis13 10700 + 274938 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|539 {{left sidenote|A. LEONTIO DISC. EX MS. GR.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|κατοικιόντων τὴν Περσίδα; τί λελάληκας οὐκ / οἶδα, ἀλλ᾽ ἐγὼ μὴ ἀκούων σε ἀπὸ πολλῶν / πρεσβυτέρων ἀξιῶ τε καὶ δίκαιον καὶ ὅσιον μαρ- / τυρουμένων, καὶ τῇ τοῦ ἁγίου Εὐθυμίου προσηγο- / ρίᾳ καλούμενον, καὶ ἴσον αὐτὸ κρινόμενον, οὐκ / ἀπὸ ψιλοφροσύνης πίστευσεν, ὡς ἔτυχεν, ἀπὸ ψι- / λῆς ἀκοῆς κα φήμης, ἀλλ᾽ ὕστερον διὰ πολ- / λῆς μαρμαρυγικῆς αὐτοπτείας πείρας, τοιοῦτόν σε / ὁμολογῶ καὶ κηρύττω· πῶς δὲ περὶ ἐμοῦ ταῦτα / ἀπεφάνω, οὐκ οἶδα σαφῶς· ἐγὼ δὲ πιστεύω / πεπλανῆσθαί σου τὴν προῤῥησιν ταύτην ἐνέ- / πειν ἐμοί· οὐδέποτε γὰρ ἐσχον τοιοῦτον λογισμὸν / ἀποκινῆσαί με τῇ σπηλαίῳ μου, καὶ ἀπώσασθαι / κατοικεῖν με ποιοῦντα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|23 Ὁ δὲ ὅσιος γέρων πρὸς αὐτὸν ἔφη· ἅπερ / μοι θεόθεν ἀποκεκάλυπται αἰνιγματωδῶς εἶπον· / ὅτι περ εἰσελθὼν εἰς τὴν Περσίδα, αὐτοῦ διαμένεις, / ἡ οὐκ ἔτι πρὸς ἡμᾶς ἐπαναλεύσῃ μετὰ τοῦ πατρι- / άρχου. Ὁ δὲ πάλιν ἡ ζωοποιῶς τὸ αἴνιγμα· ἀλλ᾽ / ως δὴ τοῦ θανάτου ἔφθασεν ὥρα. Θυμηθεὶς δὲ / τὸ ἅγιος γέροντος⊠ ἀψευδὲς προῤῥηθέν, εἶπεν ἐξ / πολλῆς ἀνίας πρὸς τὸ ζωοποιῶν αὐτοῦ ἀββᾶν Χαρί- / τωνα· ὦ Χαρίτων, τί μοι γέγονε; Σὺ, Χαρίτων, / ἐξηπάτησάς με· σὺ με ἤγαγες ὧδε. Οἴμοι, οἴμοι· / ὁ ἅγιος Στέφανος πρὸ τοῦ θανάτου προεμήνυσέ μοι· / ὅτι ἐν Περσίδι διαμένεις, ἡ οὐκ ἔτι εἰς τὴν / ἁγίαν πόλιν στρέψῃ· ἡ δὲ ἡμᾶς οὐ λοιπὸν ὄψει, / καὶ γὼ οὐκ ἐνόησα ὁ ἀσύνετος, ὅτι περὶ τῆς ἐμῆς / θανεσίσεως προῤῥησεν ἔτις ὁ προφήτης ἡ γι- / ος Θεοῦ Στέφανος· ἡ ταῦτα ἡ πλείονα τούτων / εἰπὼν, ἡ τὸν Χαρίτωνα αἰτιασάμενος, ἡ πλείοσι / λοιδορίαις μομφίσας, ἡ τὸν ἅγιον Στέφανον μεγα- / λύνων, ἡ τν δι᾽ ατοῦ βοήθειαν αἰτή- / σας, παρέδωκε τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τῷ κυρίῳ. / Καὶ τελειωθείς ἐν εἰρήν ἐτάφη ἐν Περσίδι. Μετὰ / ταῦτα δὲ χαρᾶς ἡ ἀφροσύνης ἀπολυθεὶς ἀπὸ / Περσίδος⊠ ὁ πατριάρχης κατέλαβε τὸν ἴδιον θρόνον, / ἡ ἐπληρώθη ἡ τοῦ ἁγίου γέροντος περὶ ἀμφοτέρων / προῤῥησις.}} | solitaria, ac Persidem incolam? Tu, quid dictum volueris, nescio; at ego cum te quidem prophetam esse & sanctum, & justum & integerrimum complurium testimoniis acciperem, ipsoque sancti Euthymii nomine compellari solitum, tibi ipsi judicatum esse parem, non id ex tenui rumore ac fama (ut fit) in animum induxi credere; sed propriorum deinde oculorum frequenti edoctus experimento, talem te & profiteor & prædico: quâ autem ratione hæc de me edixeris, non equidem satis capio: non enim credo, prædictionem hanc de me tuam adimpletum iri: quando ne cogitatio quidem umquam suborta est mihi, quæ me à spelunca avocaret mea, ad solumque vertendum impelleret.{{right sidenote|cui is proximus jam ferè culpam agnovit.}} {{right sidenote|'''E'''}} 23 Reposuit verò hæc ei S. Senex: Quæ mihi divinitus revelata sunt, ea obscurè sum elocutus; quod ingressus in Persidem, ibi permansurus sis, neque ad nos umquam cum Patriarcha rediturus. Sed hic denuo non percepit ænigma, donec mortis imminente jam horâ, vaticinium sancti Senis minimè vanum memoriâ repetens, non sine ingenti mœrore sic adflantem sibi patrem Charitonem affatus est: O Chariton, quid me factum est? Tu me, Chariton, decepisti; huc me tu adduxisti. Heu me; heu me! De morte jam præmonuerat S. Stephanus; quia in Perside, inquiebat, manebis, nec in Sanctam posthac redibis umquam civitatem; neque, nos ultrà conficies; at ego non cogitavi demens, in meam hæc mortem vaticinari prophetam hunc & sanctum Dei Stephanum. Posteaquam hæc & his plura protulisset, incusassetque Charitonem, ac multis onerasset querimoniis, in S. Stephani effusus præconia, ejusque per preces opem efflagitans, spiritum suum Domino tradidit; atque in pace consummatus, in Perside sepultus est. Patriarcha vero cum ingenti gaudio, animique lætitia remissiùs è Perside, in suam restitutus est cathedram; impletumque est ita sancti Senis de utroque vaticinium. |} === ANNOTATA D. P. === a ''Qua id ratione fieret, explicat nota marginalis, infra num. 136 textui Græco in codice Seguieriano adjecta, ab eadem, unde ipse textus est, antiquissima manu: {{graeca|Τὸν γὰρ λίθον ταῖς Λαύραις, ὥσπερ Νίτρον, καὶ κατ᾽ ἐκεῖνον, Κύριε ἐλέησον, φθεγξάμενον, αὐτῇ τ χειρὶ σν τῷ λίθῳ σφραγίζειν τὴν θύραν, καὶ μοναχῶν τῆς ἐν οὐρανῷ μὴ σιωπᾶν}}:'' Ita enim moris est in Lauris & monasteriis Sanctæ civitatis, tollere lapidem, atque intra se, Benedic Domine, dicentem; ipsa manu cum lapide signare ostium, & ter non continuè pulsare cum silentio. b ''Græcè {{graeca|μάνδαλις}}: quam vocem, nusquam alibi repertam, putavi'' pessulum ''verti posse: eo magis, quod suavius lascivius, quo lingua osculantis intra alterius labia tamquam pessulum crenæ inseritur, ab Aristophane in Acarn. {{graeca|Θημάνδαλον}} vocetur. Porro hæc clarè probatur apud Cangium ex vocibus {{graeca|μάνδαλος}} & {{graeca|μάνταλος}}, significantibus vellem & pessulum.'' c ''Quid sit {{graeca|μετανοίαν ποιεῖν ἢ βιάζειν}}, dictum in Actis Martyrum Sabaitarum ad 20 Martii, num. 71.'' d Protosymboli ''dicebantur apud Arabes, præcipui exercituum duces; sive sultani: de quibus Cangius v. {{graeca|πρωτοσύμβολοι}}. Plura ad cap. 5 lit.'' b. e ''Græcis {{graeca|κύριος}} pro {{graeca|κύριε}}, ut Latinis'' Domnus, Dominus. === CAPUT III. === ''Energumenam & infirmam sanat: in eremo cognoscit, quid agatur in Laura.'' {| | {{graeca|Πάλιν, διηγήσατό μοι ὅτι ὁ ἀββᾶς Εὐφρά- / τιος, ὅτις ποτὲ ἐν τάξει μαθητοῦ πρὸς τὸ / γέροντα ὑπῆρχεν, ἡνίκα ἐν τῇ Λαύρᾳ διγε,}} | '''[24]''' '''I'''Dem ille pater Eufratius, discipuli munere apud Senem, cum ageret in Laura, olim functus, nunc autem sanctæ Christi, Dei nostri, Resurre-<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} {{rh||Yyy 2|}} <references /></noinclude> tnzjz329zykl822pgl1ywfv8z95vjk7 275086 274938 2026-08-07T14:04:22Z Vladis13 10700 to fast delete 275086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|539 {{left sidenote|A. LEONTIO DISC. EX MS. GR.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|κατοικιόντων τὴν Περσίδα; τί λελάληκας οὐκ / οἶδα, ἀλλ᾽ ἐγὼ μὴ ἀκούων σε ἀπὸ πολλῶν / πρεσβυτέρων ἀξιῶ τε καὶ δίκαιον καὶ ὅσιον μαρ- / τυρουμένων, καὶ τῇ τοῦ ἁγίου Εὐθυμίου προσηγο- / ρίᾳ καλούμενον, καὶ ἴσον αὐτὸ κρινόμενον, οὐκ / ἀπὸ ψιλοφροσύνης πίστευσεν, ὡς ἔτυχεν, ἀπὸ ψι- / λῆς ἀκοῆς κα φήμης, ἀλλ᾽ ὕστερον διὰ πολ- / λῆς μαρμαρυγικῆς αὐτοπτείας πείρας, τοιοῦτόν σε / ὁμολογῶ καὶ κηρύττω· πῶς δὲ περὶ ἐμοῦ ταῦτα / ἀπεφάνω, οὐκ οἶδα σαφῶς· ἐγὼ δὲ πιστεύω / πεπλανῆσθαί σου τὴν προῤῥησιν ταύτην ἐνέ- / πειν ἐμοί· οὐδέποτε γὰρ ἐσχον τοιοῦτον λογισμὸν / ἀποκινῆσαί με τῇ σπηλαίῳ μου, καὶ ἀπώσασθαι / κατοικεῖν με ποιοῦντα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|23 Ὁ δὲ ὅσιος γέρων πρὸς αὐτὸν ἔφη· ἅπερ / μοι θεόθεν ἀποκεκάλυπται αἰνιγματωδῶς εἶπον· / ὅτι περ εἰσελθὼν εἰς τὴν Περσίδα, αὐτοῦ διαμένεις, / ἡ οὐκ ἔτι πρὸς ἡμᾶς ἐπαναλεύσῃ μετὰ τοῦ πατρι- / άρχου. Ὁ δὲ πάλιν ἡ ζωοποιῶς τὸ αἴνιγμα· ἀλλ᾽ / ως δὴ τοῦ θανάτου ἔφθασεν ὥρα. Θυμηθεὶς δὲ / τὸ ἅγιος γέροντος⊠ ἀψευδὲς προῤῥηθέν, εἶπεν ἐξ / πολλῆς ἀνίας πρὸς τὸ ζωοποιῶν αὐτοῦ ἀββᾶν Χαρί- / τωνα· ὦ Χαρίτων, τί μοι γέγονε; Σὺ, Χαρίτων, / ἐξηπάτησάς με· σὺ με ἤγαγες ὧδε. Οἴμοι, οἴμοι· / ὁ ἅγιος Στέφανος πρὸ τοῦ θανάτου προεμήνυσέ μοι· / ὅτι ἐν Περσίδι διαμένεις, ἡ οὐκ ἔτι εἰς τὴν / ἁγίαν πόλιν στρέψῃ· ἡ δὲ ἡμᾶς οὐ λοιπὸν ὄψει, / καὶ γὼ οὐκ ἐνόησα ὁ ἀσύνετος, ὅτι περὶ τῆς ἐμῆς / θανεσίσεως προῤῥησεν ἔτις ὁ προφήτης ἡ γι- / ος Θεοῦ Στέφανος· ἡ ταῦτα ἡ πλείονα τούτων / εἰπὼν, ἡ τὸν Χαρίτωνα αἰτιασάμενος, ἡ πλείοσι / λοιδορίαις μομφίσας, ἡ τὸν ἅγιον Στέφανον μεγα- / λύνων, ἡ τν δι᾽ ατοῦ βοήθειαν αἰτή- / σας, παρέδωκε τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τῷ κυρίῳ. / Καὶ τελειωθείς ἐν εἰρήν ἐτάφη ἐν Περσίδι. Μετὰ / ταῦτα δὲ χαρᾶς ἡ ἀφροσύνης ἀπολυθεὶς ἀπὸ / Περσίδος⊠ ὁ πατριάρχης κατέλαβε τὸν ἴδιον θρόνον, / ἡ ἐπληρώθη ἡ τοῦ ἁγίου γέροντος περὶ ἀμφοτέρων / προῤῥησις.}} | solitaria, ac Persidem incolam? Tu, quid dictum volueris, nescio; at ego cum te quidem prophetam esse & sanctum, & justum & integerrimum complurium testimoniis acciperem, ipsoque sancti Euthymii nomine compellari solitum, tibi ipsi judicatum esse parem, non id ex tenui rumore ac fama (ut fit) in animum induxi credere; sed propriorum deinde oculorum frequenti edoctus experimento, talem te & profiteor & prædico: quâ autem ratione hæc de me edixeris, non equidem satis capio: non enim credo, prædictionem hanc de me tuam adimpletum iri: quando ne cogitatio quidem umquam suborta est mihi, quæ me à spelunca avocaret mea, ad solumque vertendum impelleret.{{right sidenote|cui is proximus jam ferè culpam agnovit.}} {{right sidenote|'''E'''}} 23 Reposuit verò hæc ei S. Senex: Quæ mihi divinitus revelata sunt, ea obscurè sum elocutus; quod ingressus in Persidem, ibi permansurus sis, neque ad nos umquam cum Patriarcha rediturus. Sed hic denuo non percepit ænigma, donec mortis imminente jam horâ, vaticinium sancti Senis minimè vanum memoriâ repetens, non sine ingenti mœrore sic adflantem sibi patrem Charitonem affatus est: O Chariton, quid me factum est? Tu me, Chariton, decepisti; huc me tu adduxisti. Heu me; heu me! De morte jam præmonuerat S. Stephanus; quia in Perside, inquiebat, manebis, nec in Sanctam posthac redibis umquam civitatem; neque, nos ultrà conficies; at ego non cogitavi demens, in meam hæc mortem vaticinari prophetam hunc & sanctum Dei Stephanum. Posteaquam hæc & his plura protulisset, incusassetque Charitonem, ac multis onerasset querimoniis, in S. Stephani effusus præconia, ejusque per preces opem efflagitans, spiritum suum Domino tradidit; atque in pace consummatus, in Perside sepultus est. Patriarcha vero cum ingenti gaudio, animique lætitia remissiùs è Perside, in suam restitutus est cathedram; impletumque est ita sancti Senis de utroque vaticinium. |} === ANNOTATA D. P. === a ''Qua id ratione fieret, explicat nota marginalis, infra num. 136 textui Græco in codice Seguieriano adjecta, ab eadem, unde ipse textus est, antiquissima manu: {{graeca|Τὸν γὰρ λίθον ταῖς Λαύραις, ὥσπερ Νίτρον, καὶ κατ᾽ ἐκεῖνον, Κύριε ἐλέησον, φθεγξάμενον, αὐτῇ τ χειρὶ σν τῷ λίθῳ σφραγίζειν τὴν θύραν, καὶ μοναχῶν τῆς ἐν οὐρανῷ μὴ σιωπᾶν}}:'' Ita enim moris est in Lauris & monasteriis Sanctæ civitatis, tollere lapidem, atque intra se, Benedic Domine, dicentem; ipsa manu cum lapide signare ostium, & ter non continuè pulsare cum silentio. b ''Græcè {{graeca|μάνδαλις}}: quam vocem, nusquam alibi repertam, putavi'' pessulum ''verti posse: eo magis, quod suavius lascivius, quo lingua osculantis intra alterius labia tamquam pessulum crenæ inseritur, ab Aristophane in Acarn. {{graeca|Θημάνδαλον}} vocetur. Porro hæc clarè probatur apud Cangium ex vocibus {{graeca|μάνδαλος}} & {{graeca|μάνταλος}}, significantibus vellem & pessulum.'' c ''Quid sit {{graeca|μετανοίαν ποιεῖν ἢ βιάζειν}}, dictum in Actis Martyrum Sabaitarum ad 20 Martii, num. 71.'' d Protosymboli ''dicebantur apud Arabes, præcipui exercituum duces; sive sultani: de quibus Cangius v. {{graeca|πρωτοσύμβολοι}}. Plura ad cap. 5 lit.'' b. e ''Græcis {{graeca|κύριος}} pro {{graeca|κύριε}}, ut Latinis'' Domnus, Dominus. === CAPUT III. === ''Energumenam & infirmam sanat: in eremo cognoscit, quid agatur in Laura.'' {| | {{graeca|Πάλιν, διηγήσατό μοι ὅτι ὁ ἀββᾶς Εὐφρά- / τιος, ὅτις ποτὲ ἐν τάξει μαθητοῦ πρὸς τὸ / γέροντα ὑπῆρχεν, ἡνίκα ἐν τῇ Λαύρᾳ διγε,}} | '''[24]''' '''I'''Dem ille pater Eufratius, discipuli munere apud Senem, cum ageret in Laura, olim functus, nunc autem sanctæ Christi, Dei nostri, Resurre-<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} {{rh||Yyy 2|}} <references /></noinclude> 1d10qvsq3wvnw7uib5m6a7m0g7nl67b 104 84685 274939 2026-08-07T12:55:21Z Vladis13 10700 + 274939 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|540 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} {{small|''Puellam energumenam curat aqua & olei asperſione poſt Miſſæ ſacrificium.''}} ditionis basilicarius {{right sidenote|'''a'''}} a, narravit iterum mihi, ad Senem recurriſſe die quadam virum aliquem pium, cui filia erat parvula, decennis circiter, ab immundis uſque adeo vexata ſpiritibus, ut in ignem ſeſe atque aquas injiceret, ac de ſummis muris ſe daret præcipitem, ſtercuſque comederet & cadavera, & ſtultæ quælibet, atque inſanè exerceret. Et ad ſancti Senis pedes abjectus, fluentibus torrentis inſtar lacrymis, in hunc modum orabat eum, & ſupplicabat: Miſerere mei, Dei ſerve, miſerere mei; filiola mea immaniter torquetur: Deum igitur tuum deprecare, ut impurum ab ea dæmonem expellat. Senex aliquantiſper excuſare ſeſe de hac re, ac veniam petere: Deinde multis precibus exoratus ait patri ejus: Relinque puellam apud diſcipulum in cella, & paucis poſt diebus redi ad nos viſitandos; fiatque quod Deo placitum fuerit. Pater autem ita, uti juſſerat Senex, faciens, poſt dies non multos adfuit; cum Senex, ubi me acceſſiſſet, una cum puellula, in heſychaſterium nos ſuum deduxit; & exurgens coram me, & puellæ parente ſacroſancti ſacrificii ſynaxim inſtituit; divinâ verò liturgiâ peraſtâ, puellam oleo ſimul & aqua luſtrali inunxit, & ait mihi: Eufrati, appone illi quod comedat. Vix imperata feceram, cum illam ſcitè compoſiteque veſcentem aſpicio; obſtupui ad hæc ſcilicet, & cupiens certum aliquod ſanitatis ejus experimentum capere, reſolvi cingulum, eique, quaſi feriò percuſſurus, intentavi verbera; at illa continuò à cibis abſtinens erupit in fletus, fixiſque in parentem ſuum intendit oculis. De valetudine igitur filiæ ſuæ certiſſimo argumento conviſtus pater, lætuſque, ac Deo & Seni ſancto gratias agens diſceſſit.{{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|''Eufratii conſilio uſa mulier redeunti ab eremo Calamonis occurrit,''}} 25 Eumdem iterum patrem Eufratium audivi, cum diceret: Acceſſit, inquit, aliquando ad me vir quidam Jerichuntinus egregiè Chriſtianus, pro ſorore ſua aſturus, & ait: Pernicioſo, atque inveterato arcanoque malo affectam habeo ſororem, quæ per humilitatem meam, tuam efflagitat pietatem, ut modum aliquem excogites, quo convenire Senem ipſa poſit. Verum ego ſatis gnarus, quam à mulierum colloquio eſſet alienus, reſpondi: Non agit cum mulieribus Senex; ſed, ſi jubes, renunciabo illi, & orabit pro illa. At ille prolixis inſtitit precibus: Per amorem, inquit, Chriſti obſecra, atque omni modo id effice, ut alloqui eum poſſit, afflictionemque ei ſuam exponere: ſcio enim, non commiſſurum, ut repellat eam, imitatus Dominum ſuum, qui neque Chananzæam, neque Hæmorrhoiſſam abjecit, ſed valetudinem fimbriæ contactu largitus eſt. Exoratus ab eo, & miſericordiâ tactus ſubdidi: Hodie id conſequi nullo pacto poſſum; quia in eremo Calamonis {{right sidenote|'''b'''}} b modo eſt Senex; ſed per Dei gratiam quadrageſimâ exactâ, cum ad Calamonis monaſterium orandi cauſa, ut adſolet, ſanctus Senex acceſſerit, dabo operam pro vobis, ut ei occurram; ſed cum ſignificavero vobis, ſine mora, atque expedite in ipſa hora ad monaſterium accurrite.{{right sidenote|'''C'''}} 26 Cuimque, ut rebus ipſorum ſtudens juſſeram, adeſſent; perſuaſi patribus, ut è medio tantillum diſcederent. Et continuò ex improviſo converſâ facie occurrerunt ſancto Seni; quaſi per ignorantiam, infirma mulier [& frater ejus;] moxque humi cum fratre ſuo protrata ſupplicat, ut ſe tantiſper, remotis arbitriis, audiat. Ubi exoraſſet, occultam ei ſecreto aperuit ægritudinem ſuam, atque obteſtata eum eſt, ui ut miſereri vellet, priſtinamque ope divina ſibi retituere va-{{right sidenote|''& ab occulto malo, ſola manûs impoſitione, ſanatur.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|νοῦ ᾗ βασιλικάριος⊠ ἅγιος λέγω⊠ τῷ Θε⊠ ἡμῶν ἀνακράξας, ὅτι ἐν μιᾷ τ ἡμέρᾳ προσῆλθε τῷ Γέροντί τις ἀνὴρ φιλόχρει⊠, ἔχων θυγατέρα μικρὰν, δεκαέτη περὶ χρόνον ἄγουσαν, ὑπὸ πνευμάτων ἀκαθάρτων ἐνοχλουμένην, ὥστε ἑαυτὸν εἰς πυρὶ ᾗ ὕδασι ῥιπτῶν, ᾗ νωθεν ἔσω κάτω ἀπὸ τειχῶν βάλλων, ᾗ ἐσθίων κόπρον ᾗ θνησιμαῖα, ᾗ τὰ πάντα ἀθεοφόρως ᾗ ἀνοήτως διαπράττεσθαι. Καὶ προσπεσὼν τῷ ἁγίῳ Γέροντι, παρεκάλει ᾗ κέτευε, δάκρυα χερμαὶ κρουνοῦ καταχέων, Ἐλέησόν με, δόλε τ⊠ Θε⊠, ἐλέησόν με· τὸ θυγάτριόν μου δεινῶς βασανίζεται· δεῦξαι ἄν Θε⊠, φυγαδεῦσαι ἀπ᾽ αὐτ⊠ τ⊠ ἀκάθαρτον δαίμονα. Ὁ δὲ Γέρων, μικρ⊠ ⊠⊠ τὰτα συγχώρησιν αἰτούμενος, ᾗ μετὰ πόλλ⊠ πάλιν ⊠δεηθείς, εἶπεν τῷ πατρὶ αὐτῆς· Ἔασον τω⊠ παῖδα σὸς ἐν μαχητῇ ἐν τῷ κελλίῳ, μεθ᾽ ἡμέρας ὀλίγας ἐλθὲ εἰς τω⊠ ἡμετέρῳ ⊠πιονεῖν, ᾗ τὸ θέλημα ⊠ Θε⊠ ⊠είσθω. Ὁ δὲ πατὴρ ποιήσας καθὼς ἐνετείλατο αὐτῷ Γέρων, μετ᾽ ⊠ παῖδας ἀθώτερ⊠ μέρας, ᾗ μετακαλεσάμενός με ὁ Γέρων σὺν τῇ παιδί, εἰσήγαγεν ἡμᾶς εἰς τὸ ἡσυχαστήριον, ᾗ ἐγερθεὶς ἐπὶ ἐμὲ ᾗ ⊠ πατὴρ⊠ τῆς παιδὸς ἐποίησε ζυνάξιν τ⊠ ἁγίας προκομιδῆς, καὶ τελειώσας τω⊠ θείαν λειτουργίαν, ἐχρίσε τω⊠ παῖδα ἐλαίῳ ζω⊠ γιασμῷ ὕδατι, καὶ εἶπεν πρός με· Εὐφράτε, ἐπίδος ἀντῇ φαγεῖν. Καὶ ποιήσας ὡς ἐκέλευσε, ἐφ᾽ αὐτῶ ζωοεστίως καὶ ἀτάκτως τρώγουσαν; καὶ καταπλαγεὶς ἐπὶ τούτῳ, ᾗ πληροφορηθῆναι θέλων περὶ τ⊠ ὑγιείας αὐτῆς, ἔλυσα τω⊠ ζώνιον, ᾗ προεπηπησάμην πτύσιν αὐτῇ· αὐτ⊠χρῆμα ᾗ σχεθεῖσα κλαυσε. καὶ πρὸς τὸ πατέρα ἑαυτῆς ἐνέτεινεν. Πληροφορηθεὶς ἐν τῷ πατὴρ περὶ τ⊠ ὑγιείας τ⊠ ἰδίας παιδὸς, ἐπορεύθη χαίρων ᾗ δοξάζων τῷ Θε ᾗ τ ἁγίῳ Γέροντι.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|25 Πάλιν ὁ αὐτὸς ἀββᾶς Εὐφράτιος διηγήσατό μοι λέγων· Προσῆλθέ μοί ποτέ τις φιλοχρήστως ἀνὴρ Ἰεριχύντ⊠ ⊠ τ⊠ ἀδελφῆς αὐτοῦ παρακαλῶν, λέγων· Ἀδελφὴν ἔχω ᾗ ὀλέθριον ᾗ χρόνιον μυκτὸν πάθος ἔχουσαν, καὶ δυναταὶ δὲ⊠ τ⊠ ἐμὴν ζυπνιώσεως τω⊠ εἰς ἐωλάθησαν, ὅπως ἀν πάσῃ τρόπῳ, χῃς ἀν ζωπνῇ τῷ Γέροντι. Ἐγὼ δὲ σαφῶς ἐπιτάμενος, ὅτι τὸ συζυγίαν γυναιξὶ ᾗ συνομιλεῖ ἐκφυγίας, ὅπου πρὸς ατήν. Ὁ Γέρων δὲ ζωναναφέρεται γυναιξίν, ἀλλ᾽ εἰ κελεύεις λέγω αὐτῷ, ᾗ δέχεται ὑπὲρ αὐτῆς. Ὁ δὲ ζωούμενος ἱκανὰ ⊠δεσθαι δυσωπήματα· Δυσωπῶντι, λέγων, δὲ⊠ τω⊠ ἀγάπην τ⊠ Χριτ⊠, καὶ μηχανάσαι ποικίλως, ὅπως ζωομιλήσῃ αὐτῷ, καὶ ἀνάζηται αὐτῷ τὸ πάθος αὐτῆς· οἶδα γὰρ, ὅτι ⊠ βδελύσεται αὐτὸν, ᾗ αυτὸ διεπᾶν τω⊠ μιμήμενος, ᾗ τὴν βδελυξάμενον τω⊠ Χαναναίαν, ὅτε τω⊠ αἱμορῥοοῦσαν, ἀλλὰ χαρισάμενον τῇ ἁφῇ ⊠ κεκρατηθῶν τω⊠ ἴασιν. Διανατηθεὶς ὑπ᾽ αὐτοῦ ᾗ σπλαγχνισθεὶς ἔφην· Σήμερον ἀμηχάνον μοι ποιῆσαι τοῦτο· ἐπεὶ ἐν τῇ ἐρήμῳ τ⊠ Καλαμῶνός ἐσιν ὁ Πρεσβύτης, ἀλλὰ Θε⊠ κελεύοντ⊠, τ⊠ τεσσαρακοστῆς πληρωμένης, ᾗ τὸ εἰωθὸς εἰσελθόντ⊠ ⊠ ἁγίῳ Γέροντ⊠ ες τ μονὴν Καλαμῶνος ἕνεκεν προσευχῆς, ἀγωνιώμεν δι᾽ ὑμᾶς ζωαντῆσαι αὐτῷ, ἀλλ᾽ ὅταν δηλῶσω ὑμῖν, ἀνυπερβλήτως ᾗ ἀνεμποδίστως ⊠ξελθεῖτε αὐθωρὸν εἰς τὸ μοναστήριον.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|26 Παρεγενόμενον ἄν, ὥσπερ ἐνετειλάμην αὐτοῖς προσκαιρίῳ, ἔπεισα τοὺς πατέρας ἀποστῆναι τὸ μέσον ⊠⊠ βραχέαν ὥραν, καὶ εὐθέως ἀξίω ⊠τωσαν πρὸς ⊠τωσαν ἐξαπίναν τῷ γίῳ Γέροντι, ὡς ἐξ ἀγνοίας ᾗ ἀσθένεια γυνὴ, ᾗ παρεγενετο πεσοῦσα ζωὶ τῷ ἀδελφῷ αὐτῆς, ἱδυστάση ἱδῶσαι μετ᾽ ατῆς βραχύ. Παρεκαλεσθέντ⊠ δὲ αὐτῆς, ἀνήγγειλεν αὐτῷ μυκτὸν τὸ κρυφὸν αὐτῆς πάθος, ᾗ ἱκέτευεν αὐτὸν ἐλεῆσαι αὐτὴν, ᾗ δὲ τ⊠ ⊠ Θε⊠ ζωοποιίας ἰάσαθαι αὐτῶ.}} {{small|O'}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 2wvuq3gt5o64mtn7yvioylkefqrimrb 275087 274939 2026-08-07T14:04:23Z Vladis13 10700 to fast delete 275087 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|540 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} {{small|''Puellam energumenam curat aqua & olei asperſione poſt Miſſæ ſacrificium.''}} ditionis basilicarius {{right sidenote|'''a'''}} a, narravit iterum mihi, ad Senem recurriſſe die quadam virum aliquem pium, cui filia erat parvula, decennis circiter, ab immundis uſque adeo vexata ſpiritibus, ut in ignem ſeſe atque aquas injiceret, ac de ſummis muris ſe daret præcipitem, ſtercuſque comederet & cadavera, & ſtultæ quælibet, atque inſanè exerceret. Et ad ſancti Senis pedes abjectus, fluentibus torrentis inſtar lacrymis, in hunc modum orabat eum, & ſupplicabat: Miſerere mei, Dei ſerve, miſerere mei; filiola mea immaniter torquetur: Deum igitur tuum deprecare, ut impurum ab ea dæmonem expellat. Senex aliquantiſper excuſare ſeſe de hac re, ac veniam petere: Deinde multis precibus exoratus ait patri ejus: Relinque puellam apud diſcipulum in cella, & paucis poſt diebus redi ad nos viſitandos; fiatque quod Deo placitum fuerit. Pater autem ita, uti juſſerat Senex, faciens, poſt dies non multos adfuit; cum Senex, ubi me acceſſiſſet, una cum puellula, in heſychaſterium nos ſuum deduxit; & exurgens coram me, & puellæ parente ſacroſancti ſacrificii ſynaxim inſtituit; divinâ verò liturgiâ peraſtâ, puellam oleo ſimul & aqua luſtrali inunxit, & ait mihi: Eufrati, appone illi quod comedat. Vix imperata feceram, cum illam ſcitè compoſiteque veſcentem aſpicio; obſtupui ad hæc ſcilicet, & cupiens certum aliquod ſanitatis ejus experimentum capere, reſolvi cingulum, eique, quaſi feriò percuſſurus, intentavi verbera; at illa continuò à cibis abſtinens erupit in fletus, fixiſque in parentem ſuum intendit oculis. De valetudine igitur filiæ ſuæ certiſſimo argumento conviſtus pater, lætuſque, ac Deo & Seni ſancto gratias agens diſceſſit.{{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|''Eufratii conſilio uſa mulier redeunti ab eremo Calamonis occurrit,''}} 25 Eumdem iterum patrem Eufratium audivi, cum diceret: Acceſſit, inquit, aliquando ad me vir quidam Jerichuntinus egregiè Chriſtianus, pro ſorore ſua aſturus, & ait: Pernicioſo, atque inveterato arcanoque malo affectam habeo ſororem, quæ per humilitatem meam, tuam efflagitat pietatem, ut modum aliquem excogites, quo convenire Senem ipſa poſit. Verum ego ſatis gnarus, quam à mulierum colloquio eſſet alienus, reſpondi: Non agit cum mulieribus Senex; ſed, ſi jubes, renunciabo illi, & orabit pro illa. At ille prolixis inſtitit precibus: Per amorem, inquit, Chriſti obſecra, atque omni modo id effice, ut alloqui eum poſſit, afflictionemque ei ſuam exponere: ſcio enim, non commiſſurum, ut repellat eam, imitatus Dominum ſuum, qui neque Chananzæam, neque Hæmorrhoiſſam abjecit, ſed valetudinem fimbriæ contactu largitus eſt. Exoratus ab eo, & miſericordiâ tactus ſubdidi: Hodie id conſequi nullo pacto poſſum; quia in eremo Calamonis {{right sidenote|'''b'''}} b modo eſt Senex; ſed per Dei gratiam quadrageſimâ exactâ, cum ad Calamonis monaſterium orandi cauſa, ut adſolet, ſanctus Senex acceſſerit, dabo operam pro vobis, ut ei occurram; ſed cum ſignificavero vobis, ſine mora, atque expedite in ipſa hora ad monaſterium accurrite.{{right sidenote|'''C'''}} 26 Cuimque, ut rebus ipſorum ſtudens juſſeram, adeſſent; perſuaſi patribus, ut è medio tantillum diſcederent. Et continuò ex improviſo converſâ facie occurrerunt ſancto Seni; quaſi per ignorantiam, infirma mulier [& frater ejus;] moxque humi cum fratre ſuo protrata ſupplicat, ut ſe tantiſper, remotis arbitriis, audiat. Ubi exoraſſet, occultam ei ſecreto aperuit ægritudinem ſuam, atque obteſtata eum eſt, ui ut miſereri vellet, priſtinamque ope divina ſibi retituere va-{{right sidenote|''& ab occulto malo, ſola manûs impoſitione, ſanatur.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|νοῦ ᾗ βασιλικάριος⊠ ἅγιος λέγω⊠ τῷ Θε⊠ ἡμῶν ἀνακράξας, ὅτι ἐν μιᾷ τ ἡμέρᾳ προσῆλθε τῷ Γέροντί τις ἀνὴρ φιλόχρει⊠, ἔχων θυγατέρα μικρὰν, δεκαέτη περὶ χρόνον ἄγουσαν, ὑπὸ πνευμάτων ἀκαθάρτων ἐνοχλουμένην, ὥστε ἑαυτὸν εἰς πυρὶ ᾗ ὕδασι ῥιπτῶν, ᾗ νωθεν ἔσω κάτω ἀπὸ τειχῶν βάλλων, ᾗ ἐσθίων κόπρον ᾗ θνησιμαῖα, ᾗ τὰ πάντα ἀθεοφόρως ᾗ ἀνοήτως διαπράττεσθαι. Καὶ προσπεσὼν τῷ ἁγίῳ Γέροντι, παρεκάλει ᾗ κέτευε, δάκρυα χερμαὶ κρουνοῦ καταχέων, Ἐλέησόν με, δόλε τ⊠ Θε⊠, ἐλέησόν με· τὸ θυγάτριόν μου δεινῶς βασανίζεται· δεῦξαι ἄν Θε⊠, φυγαδεῦσαι ἀπ᾽ αὐτ⊠ τ⊠ ἀκάθαρτον δαίμονα. Ὁ δὲ Γέρων, μικρ⊠ ⊠⊠ τὰτα συγχώρησιν αἰτούμενος, ᾗ μετὰ πόλλ⊠ πάλιν ⊠δεηθείς, εἶπεν τῷ πατρὶ αὐτῆς· Ἔασον τω⊠ παῖδα σὸς ἐν μαχητῇ ἐν τῷ κελλίῳ, μεθ᾽ ἡμέρας ὀλίγας ἐλθὲ εἰς τω⊠ ἡμετέρῳ ⊠πιονεῖν, ᾗ τὸ θέλημα ⊠ Θε⊠ ⊠είσθω. Ὁ δὲ πατὴρ ποιήσας καθὼς ἐνετείλατο αὐτῷ Γέρων, μετ᾽ ⊠ παῖδας ἀθώτερ⊠ μέρας, ᾗ μετακαλεσάμενός με ὁ Γέρων σὺν τῇ παιδί, εἰσήγαγεν ἡμᾶς εἰς τὸ ἡσυχαστήριον, ᾗ ἐγερθεὶς ἐπὶ ἐμὲ ᾗ ⊠ πατὴρ⊠ τῆς παιδὸς ἐποίησε ζυνάξιν τ⊠ ἁγίας προκομιδῆς, καὶ τελειώσας τω⊠ θείαν λειτουργίαν, ἐχρίσε τω⊠ παῖδα ἐλαίῳ ζω⊠ γιασμῷ ὕδατι, καὶ εἶπεν πρός με· Εὐφράτε, ἐπίδος ἀντῇ φαγεῖν. Καὶ ποιήσας ὡς ἐκέλευσε, ἐφ᾽ αὐτῶ ζωοεστίως καὶ ἀτάκτως τρώγουσαν; καὶ καταπλαγεὶς ἐπὶ τούτῳ, ᾗ πληροφορηθῆναι θέλων περὶ τ⊠ ὑγιείας αὐτῆς, ἔλυσα τω⊠ ζώνιον, ᾗ προεπηπησάμην πτύσιν αὐτῇ· αὐτ⊠χρῆμα ᾗ σχεθεῖσα κλαυσε. καὶ πρὸς τὸ πατέρα ἑαυτῆς ἐνέτεινεν. Πληροφορηθεὶς ἐν τῷ πατὴρ περὶ τ⊠ ὑγιείας τ⊠ ἰδίας παιδὸς, ἐπορεύθη χαίρων ᾗ δοξάζων τῷ Θε ᾗ τ ἁγίῳ Γέροντι.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|25 Πάλιν ὁ αὐτὸς ἀββᾶς Εὐφράτιος διηγήσατό μοι λέγων· Προσῆλθέ μοί ποτέ τις φιλοχρήστως ἀνὴρ Ἰεριχύντ⊠ ⊠ τ⊠ ἀδελφῆς αὐτοῦ παρακαλῶν, λέγων· Ἀδελφὴν ἔχω ᾗ ὀλέθριον ᾗ χρόνιον μυκτὸν πάθος ἔχουσαν, καὶ δυναταὶ δὲ⊠ τ⊠ ἐμὴν ζυπνιώσεως τω⊠ εἰς ἐωλάθησαν, ὅπως ἀν πάσῃ τρόπῳ, χῃς ἀν ζωπνῇ τῷ Γέροντι. Ἐγὼ δὲ σαφῶς ἐπιτάμενος, ὅτι τὸ συζυγίαν γυναιξὶ ᾗ συνομιλεῖ ἐκφυγίας, ὅπου πρὸς ατήν. Ὁ Γέρων δὲ ζωναναφέρεται γυναιξίν, ἀλλ᾽ εἰ κελεύεις λέγω αὐτῷ, ᾗ δέχεται ὑπὲρ αὐτῆς. Ὁ δὲ ζωούμενος ἱκανὰ ⊠δεσθαι δυσωπήματα· Δυσωπῶντι, λέγων, δὲ⊠ τω⊠ ἀγάπην τ⊠ Χριτ⊠, καὶ μηχανάσαι ποικίλως, ὅπως ζωομιλήσῃ αὐτῷ, καὶ ἀνάζηται αὐτῷ τὸ πάθος αὐτῆς· οἶδα γὰρ, ὅτι ⊠ βδελύσεται αὐτὸν, ᾗ αυτὸ διεπᾶν τω⊠ μιμήμενος, ᾗ τὴν βδελυξάμενον τω⊠ Χαναναίαν, ὅτε τω⊠ αἱμορῥοοῦσαν, ἀλλὰ χαρισάμενον τῇ ἁφῇ ⊠ κεκρατηθῶν τω⊠ ἴασιν. Διανατηθεὶς ὑπ᾽ αὐτοῦ ᾗ σπλαγχνισθεὶς ἔφην· Σήμερον ἀμηχάνον μοι ποιῆσαι τοῦτο· ἐπεὶ ἐν τῇ ἐρήμῳ τ⊠ Καλαμῶνός ἐσιν ὁ Πρεσβύτης, ἀλλὰ Θε⊠ κελεύοντ⊠, τ⊠ τεσσαρακοστῆς πληρωμένης, ᾗ τὸ εἰωθὸς εἰσελθόντ⊠ ⊠ ἁγίῳ Γέροντ⊠ ες τ μονὴν Καλαμῶνος ἕνεκεν προσευχῆς, ἀγωνιώμεν δι᾽ ὑμᾶς ζωαντῆσαι αὐτῷ, ἀλλ᾽ ὅταν δηλῶσω ὑμῖν, ἀνυπερβλήτως ᾗ ἀνεμποδίστως ⊠ξελθεῖτε αὐθωρὸν εἰς τὸ μοναστήριον.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|26 Παρεγενόμενον ἄν, ὥσπερ ἐνετειλάμην αὐτοῖς προσκαιρίῳ, ἔπεισα τοὺς πατέρας ἀποστῆναι τὸ μέσον ⊠⊠ βραχέαν ὥραν, καὶ εὐθέως ἀξίω ⊠τωσαν πρὸς ⊠τωσαν ἐξαπίναν τῷ γίῳ Γέροντι, ὡς ἐξ ἀγνοίας ᾗ ἀσθένεια γυνὴ, ᾗ παρεγενετο πεσοῦσα ζωὶ τῷ ἀδελφῷ αὐτῆς, ἱδυστάση ἱδῶσαι μετ᾽ ατῆς βραχύ. Παρεκαλεσθέντ⊠ δὲ αὐτῆς, ἀνήγγειλεν αὐτῷ μυκτὸν τὸ κρυφὸν αὐτῆς πάθος, ᾗ ἱκέτευεν αὐτὸν ἐλεῆσαι αὐτὴν, ᾗ δὲ τ⊠ ⊠ Θε⊠ ζωοποιίας ἰάσαθαι αὐτῶ.}} {{small|O'}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> e63wxwhlbj71qi1kw75ill0zpaxv0y1 104 84686 274940 2026-08-07T12:55:22Z Vladis13 10700 + 274940 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|541 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|Ὁ δὲ Γέρων ἔπεν πρὸς αὐτὴν· Νυνὶ δὴ⊠ π ποιήσω⊠ σοι ὅπερ ἔχω, ἀλλ᾽ ε μόνον ττο, δέξαι τω⊠ χεῖρά μοι, ᾗ δὴξας αὐτῶ ὅπερ αὐγῆς, ᾗ πίστει ἐν τῷ Θε μου, ὅτι ἐξ τω⊠ ἀφάτου αὐτοῦ φιλανθρωπίας ἰάσω σε, ἐπειδὴ προσέφυγες αὐτῷ. Καὶ διαπεξαμένη ὅτως ἡ γυνὴ ἐπανέκαμψεν. Ἐγὼ δὲ μετ᾽ ⊠ παδας ἡμέρας ἀπαντήσας τῷ ἀδελφῷ ζαύτης, ἐπυνθανόμην λεπτομερῶς περὶ πάντων τ⊠ λαληθέντων τύτων, περὶ τ⊠ διαγωγῆς τῆς ἑαυτοῦ ἀδελφῆς ᾗ τς παλαις θεραπείας αὐτῆς, ᾗ ἰάσας. Ὁ δὲ ὅρκῳ ἐπληροφόρησέ με περὶ αὐτῶν, ᾗ ὅμοσε τῷ Θεῷ, ὅτι παντελῶς ἰάθη. Ἐγὼ δὲ ἀκούσας ἐδόξασα τὸν Θεόν, τὸ παντοίοις χαρίσμασι μεγαλύνοντα τὸ ἑαυτοῦ θεράποντα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|27 Πάλιν ὁ αὐτὸς ἀββᾶς Εὐφράτι⊠ διηγήσατό μοι λέγων. Εἶπέν μοί ποτε ὁ Γέρων· Δεῦρο μετ᾽ ἐμοῦ, τέκνον Εὐφράτιε, ἐπειδὴ βουλόμεθα ἐπὶ τω⊠ κατάντεον ἀπελθεῖν ἐρημον, ἔνθα ἡ θήκη ⊠ μεγάλου Θεοκτίστου, ὅπως λαβώμεθα λείψανον ἐξ αὐτῆς, ᾗ ἀσπασώμεθα ᾗ προσκυνήσωμεν τω⊠ ἁγίῳ αὐτοῦ χῶν ἀφιαζάμεθα ὑπ᾽ αὐτοῦ περὶ τ⊠ ζωὶ αὐτοῦ κεφάλαιον ἁγίων. Πορευθέντων δὲ ἡμῶν ᾗ τὸ ποτὲ κατωκησάντων, ἐφόνων ἡμῖν τινες πηκτικοχώροι Ἄραβες· Οὐδὲν ἀμώμων εἰσελθεῖν νθα ἐστὶν ἡ θήκη· ἐπειδή ποτε μεθ᾽ ράθην ἐκεῖ μέγα πῦρ ἀνάπτον, ᾗ τὸ πᾶν παντο μεριμνηγαῖς ἐξαφράποντα· ποτὲ τὸ μεγαλῶς σφραινομένω διαβίας μύρων εὐωδιαστάτων, μέχρι ᾗ νάρδου πιστικῆς παλύτης, ἀγλαστάτης ξυπνισέσιν· πάλιν δὲ καθελθεῖν ἐκεῖ ᾗ ἐνέξασθαι πειρώμενος ἐπιποθημῶν· ἐγνώριζον γὰρ, ὅτι προφῆται μεγάλοι κεῖνται ἐκεῖ.}} {{graeca|28 Ὁ δὲ Γέρων ἀγρυπνήσας δι᾽ ὅλης τῆς νυκτός, ἔπειτα λαβόμενός με τῆς χειρός, κατήγαγε ζωὶ αὐτο ᾗ ἀνοίξας τω⊠ ερὸν θήκην, ἐδεῖξέ μοι τὰ λείψανα ⊠ ἁγίου Θεοκτίστου ᾗ τ ζωὶ αὐτοῦ ἁγίων Πατέρων, ἀκριβῶς μεμαθηκὼς ἐνὸς ἑκάστου τὰ ὀνόματα. Ἔδειξε δέ μοι καὶ τινος ἑτέρου Ἁγίου λείψανα, χονδρὰ κειμένα, ᾗ εἶπεν· Οὗτος ὃν ὁρᾷς, μέγας ὑπρχεν ἀναχωρήτης, ᾗ τω⊠ ἡμέρᾳ τῆς τελευτῆς αὐτοῦ πρεσβευκός, ἀφίκετο πρὸς αὐτὸ ἐνταῦθα τότε κατοιχθέντας πατέρας, ᾗ επεν· Θέλω κατελθεῖν εἰς τω⊠ θήκην τ⊠ Πατέρων κάτω· ἀλλὰ παρακαλῶ σε συγκαταλθῆναι μοι. Ἠξάντων ἐν αὐτῶν τῇ αὐτοῦ παρακλήσει, ᾗ συγκαταλθόντων αὐτῷ ἔνθα κατέκειτο τὸ ἅγιον ἡ θήκη, ἑαυτὸν ἐξ ἀνατολῶς ἑαυτοῦ ἐφαντασίωσε, παρέδωκε τὸ πνεῦμα αὐτὸ τῷ κυρίῳ, τὸ τς ἐκδημίας εἰς αἰωνίου ζωῆς ᾗ δόξης δοῦλασιν. Ταῦτα ᾗ δόντες ο πατέρες ἀνλθον δοξολογοῦντες τὸ Θεόν, ᾗ ὑμνοῦντες. Διηγούμενον δέ μοι ἐτ⊠ ὅσιος Γέρων, ἐκτείνας τω⊠ χεῖρα, ἀφείλατο ἕνα τὸ ὀδόντων ⊠ ἁγίου Θεοκτίστου μετὰ τινα ὀλίγα λείψανα ἐκ τ⊠ συγκειμένων αὐτοῦ ἁγίων Πατέρων, ᾗ ἀνεκάμψαμεν ἐπὶ τω⊠ ἰδίαν Λαύραν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|29 Ἕτερός τις ἀξιώματι⊠ τ ὑψηλν γερόντων τῆς μεγίστης Λαύρας, ὀνόματι Δαβίδ, ἀνὴρ πανάρετος⊠, πολλῆς ἐμπαιδεύσεως ᾗ μοναδικῶν πολιτείαν, διηγήσατό μοι λέγων· Ἐπιμνησθέν ποτέ λέων ἔωθεν κυκλῶντα τω⊠ λαύρῃ, εἰς τω⊠ ἔρημον μεθ᾽ ἑτέρου τινὸς μοναχοῦ, συλλογῆς χορταρίων ἕνεκεν· ἐναντίον δὲ γραγώλῳ τὸ ἡσυχαστηρίῳ ⊠ Γέροντος, ὅπερ ἔφην ἐφοβήθημεν, καὶ διὰ τοῦτο τω⊠ ⊠ ἡλίου ἀνατολῶν ἀνεμείναμεν. Ὡς δὲ ἐφάνη τὸ αὐγ, ὁγῶ μὲν τὸ Γέροντα ἐπάνω ⊠ συχαστηρίῳ ἐν τῷ ἐπιβλέποντα αὐτὸ ἐν δυθμῶν τι βασάζοντα, καὶ ὀσφικάς}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} letudinem. Subdidit verò ei Senex: Quod tibi in hoc ipso articulo faciam, nihil est mihi, præterquam hoc unum; accipe manum meam, eóque admove, unde doles, & confido Deo meo, fore ut pro ineffabili sua in homines benignitate te sanet, quoniam ad eum confugisti: quo facto, mulier recessit. Ego autem fratri ejus post dies non multos factus obviam, de singulis, quæ modo dicta sunt, tum de statu sororis ejus, perfectáque curatione, ac valetudine, minutatim interrogavi: hic verò dato jurejurando rem mihi affirmavit, Deumque invocavit testem restitutæ penitus valetudinis. Quod ego cum intellexi, laudavi Deum, qui famulum suum nullo non gratiarum genere illustraret. {{right sidenote|'''E'''}} 27 Hoc aliud insuper idem Euphratius retulit mihi, dicens: Factum est, cum mihi diceret Senex: veni mecum, fili Eufrati; nam inferiorem descendere in eremum decrevi, ubi sepulcrum visitur magni Theoctisti {{right sidenote|'''c'''}} c, ut ex sacris ejus exuviis reliquiarum aliquid nanciscamur, osculatíque ac supplices venerati sacrum ejus tumulum cum ab ipso, tum à Sanctis qui cum eo sepulti jacent, sanctissimum. Profecti igitur jam ad locum deveneramus; cum vicini quidam Arabes nos monent, his verbis: Ad locum, ubi loculus est, ingredi nemo hominum potest: non numquam enim ignem ibi ingentem ac luculentum videmus; omnemque quaquaversus locum fulgoribus radiantem: non numquam verò densos fragrantissimorum odores sentimus aromatum, multo ac sincerâ cujusvis pretii nardo suavius spirantes: sæpe enim, cum illuc orandi causa pergere tentaremus, attoniti obriguimus: quippe qui, prophetas illic magnos requiescere, sciremus.{{right sidenote|S. Theoctisti sociorumque, sepulcra hæc baris inacces sa visens,}} 28 At Senex cum totam pervigilasset noctem, diluculo manu me apprehendens, secum deduxit, apertáque sacrâ theca, reliquias ostendit mihi & sancti Theoctisti, & Sanctorum {{right sidenote|'''d'''}} d, qui cum eo conditi illic erant, Patrum, edoctus accuratè singulorum nomina. Monstravit verò etiam mihi alterius cujusdam Sancti sacra suprà seorsum reposita, & ait: Hic, quem vides, insignis fuit anachoreta; cumque horam, qua sibi esset moriendum, prænovisset, ad Patres hîc tum {{right sidenote|'''e'''}} e temporis habitantes adveniens, In sepulcrum, inquit, Patrum hîc infrà {{right sidenote|'''f'''}} f conditorum cupio descendere: obsecro vos, ut me comitemini. Ipsis itaque, uti flagitabat, deducentibus, simulque cum eo, ubi sita hic erat Sanctorum sepultura, descendentibus, supinus ad orientem extendit sese, rebusque excedens humanis, atque ad sempiternæ vitæ gloriæque fruitionem evolans, spiritum suum Domino reddidit. Quod cum spectassent patres, glorificantes Deum, & laudum carmina concinentes, reversi sunt. Sanctus verò hic senex, quando hæc mihi narrabat, protentâ manu, unum ex sancti Theoctisti dentibus excerpsit cum paucis quibusdam sanctorum cum eo quiescentium Patrum reliquiis, atque ita in Lauram nostram revertimus.{{right sidenote|Eufratiù nomina singulorum traditas, & Reliquias paucas aufert.}} 29 Alius aliquis eximiorum præclarissimæ Lauræ senum, fide dignus, cui nomen erat David {{right sidenote|'''g'''}} g, vir omnibus ornatus virtutibus, & multorum in monastica disciplina jam olim institutor, retulit mihi hæc in hunc modum: Contigit aliquando exire me multo mane circùm Lauram in solitudinem cum alio quodam monacho ad pabulum colligendum: cumque eo ventum esset, ubi ex adverso situm erat hesychasterium senis, cœpimus male nobis à serpentibus metuere, eamque ob causam solis ortum operiri placebat. Ut igitur aurora refulserat, senem conspicio ad locum hesychasterio imminentem esculenti quiddam in epi-{{right sidenote|Conspicitur sub auroram capreas pascere.}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||Yyy 3|}} <references /></noinclude> b10ben1sgz57ssvwakxsu8pe25vddyn 275088 274940 2026-08-07T14:04:24Z Vladis13 10700 to fast delete 275088 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|541 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|Ὁ δὲ Γέρων ἔπεν πρὸς αὐτὴν· Νυνὶ δὴ⊠ π ποιήσω⊠ σοι ὅπερ ἔχω, ἀλλ᾽ ε μόνον ττο, δέξαι τω⊠ χεῖρά μοι, ᾗ δὴξας αὐτῶ ὅπερ αὐγῆς, ᾗ πίστει ἐν τῷ Θε μου, ὅτι ἐξ τω⊠ ἀφάτου αὐτοῦ φιλανθρωπίας ἰάσω σε, ἐπειδὴ προσέφυγες αὐτῷ. Καὶ διαπεξαμένη ὅτως ἡ γυνὴ ἐπανέκαμψεν. Ἐγὼ δὲ μετ᾽ ⊠ παδας ἡμέρας ἀπαντήσας τῷ ἀδελφῷ ζαύτης, ἐπυνθανόμην λεπτομερῶς περὶ πάντων τ⊠ λαληθέντων τύτων, περὶ τ⊠ διαγωγῆς τῆς ἑαυτοῦ ἀδελφῆς ᾗ τς παλαις θεραπείας αὐτῆς, ᾗ ἰάσας. Ὁ δὲ ὅρκῳ ἐπληροφόρησέ με περὶ αὐτῶν, ᾗ ὅμοσε τῷ Θεῷ, ὅτι παντελῶς ἰάθη. Ἐγὼ δὲ ἀκούσας ἐδόξασα τὸν Θεόν, τὸ παντοίοις χαρίσμασι μεγαλύνοντα τὸ ἑαυτοῦ θεράποντα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|27 Πάλιν ὁ αὐτὸς ἀββᾶς Εὐφράτι⊠ διηγήσατό μοι λέγων. Εἶπέν μοί ποτε ὁ Γέρων· Δεῦρο μετ᾽ ἐμοῦ, τέκνον Εὐφράτιε, ἐπειδὴ βουλόμεθα ἐπὶ τω⊠ κατάντεον ἀπελθεῖν ἐρημον, ἔνθα ἡ θήκη ⊠ μεγάλου Θεοκτίστου, ὅπως λαβώμεθα λείψανον ἐξ αὐτῆς, ᾗ ἀσπασώμεθα ᾗ προσκυνήσωμεν τω⊠ ἁγίῳ αὐτοῦ χῶν ἀφιαζάμεθα ὑπ᾽ αὐτοῦ περὶ τ⊠ ζωὶ αὐτοῦ κεφάλαιον ἁγίων. Πορευθέντων δὲ ἡμῶν ᾗ τὸ ποτὲ κατωκησάντων, ἐφόνων ἡμῖν τινες πηκτικοχώροι Ἄραβες· Οὐδὲν ἀμώμων εἰσελθεῖν νθα ἐστὶν ἡ θήκη· ἐπειδή ποτε μεθ᾽ ράθην ἐκεῖ μέγα πῦρ ἀνάπτον, ᾗ τὸ πᾶν παντο μεριμνηγαῖς ἐξαφράποντα· ποτὲ τὸ μεγαλῶς σφραινομένω διαβίας μύρων εὐωδιαστάτων, μέχρι ᾗ νάρδου πιστικῆς παλύτης, ἀγλαστάτης ξυπνισέσιν· πάλιν δὲ καθελθεῖν ἐκεῖ ᾗ ἐνέξασθαι πειρώμενος ἐπιποθημῶν· ἐγνώριζον γὰρ, ὅτι προφῆται μεγάλοι κεῖνται ἐκεῖ.}} {{graeca|28 Ὁ δὲ Γέρων ἀγρυπνήσας δι᾽ ὅλης τῆς νυκτός, ἔπειτα λαβόμενός με τῆς χειρός, κατήγαγε ζωὶ αὐτο ᾗ ἀνοίξας τω⊠ ερὸν θήκην, ἐδεῖξέ μοι τὰ λείψανα ⊠ ἁγίου Θεοκτίστου ᾗ τ ζωὶ αὐτοῦ ἁγίων Πατέρων, ἀκριβῶς μεμαθηκὼς ἐνὸς ἑκάστου τὰ ὀνόματα. Ἔδειξε δέ μοι καὶ τινος ἑτέρου Ἁγίου λείψανα, χονδρὰ κειμένα, ᾗ εἶπεν· Οὗτος ὃν ὁρᾷς, μέγας ὑπρχεν ἀναχωρήτης, ᾗ τω⊠ ἡμέρᾳ τῆς τελευτῆς αὐτοῦ πρεσβευκός, ἀφίκετο πρὸς αὐτὸ ἐνταῦθα τότε κατοιχθέντας πατέρας, ᾗ επεν· Θέλω κατελθεῖν εἰς τω⊠ θήκην τ⊠ Πατέρων κάτω· ἀλλὰ παρακαλῶ σε συγκαταλθῆναι μοι. Ἠξάντων ἐν αὐτῶν τῇ αὐτοῦ παρακλήσει, ᾗ συγκαταλθόντων αὐτῷ ἔνθα κατέκειτο τὸ ἅγιον ἡ θήκη, ἑαυτὸν ἐξ ἀνατολῶς ἑαυτοῦ ἐφαντασίωσε, παρέδωκε τὸ πνεῦμα αὐτὸ τῷ κυρίῳ, τὸ τς ἐκδημίας εἰς αἰωνίου ζωῆς ᾗ δόξης δοῦλασιν. Ταῦτα ᾗ δόντες ο πατέρες ἀνλθον δοξολογοῦντες τὸ Θεόν, ᾗ ὑμνοῦντες. Διηγούμενον δέ μοι ἐτ⊠ ὅσιος Γέρων, ἐκτείνας τω⊠ χεῖρα, ἀφείλατο ἕνα τὸ ὀδόντων ⊠ ἁγίου Θεοκτίστου μετὰ τινα ὀλίγα λείψανα ἐκ τ⊠ συγκειμένων αὐτοῦ ἁγίων Πατέρων, ᾗ ἀνεκάμψαμεν ἐπὶ τω⊠ ἰδίαν Λαύραν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|29 Ἕτερός τις ἀξιώματι⊠ τ ὑψηλν γερόντων τῆς μεγίστης Λαύρας, ὀνόματι Δαβίδ, ἀνὴρ πανάρετος⊠, πολλῆς ἐμπαιδεύσεως ᾗ μοναδικῶν πολιτείαν, διηγήσατό μοι λέγων· Ἐπιμνησθέν ποτέ λέων ἔωθεν κυκλῶντα τω⊠ λαύρῃ, εἰς τω⊠ ἔρημον μεθ᾽ ἑτέρου τινὸς μοναχοῦ, συλλογῆς χορταρίων ἕνεκεν· ἐναντίον δὲ γραγώλῳ τὸ ἡσυχαστηρίῳ ⊠ Γέροντος, ὅπερ ἔφην ἐφοβήθημεν, καὶ διὰ τοῦτο τω⊠ ⊠ ἡλίου ἀνατολῶν ἀνεμείναμεν. Ὡς δὲ ἐφάνη τὸ αὐγ, ὁγῶ μὲν τὸ Γέροντα ἐπάνω ⊠ συχαστηρίῳ ἐν τῷ ἐπιβλέποντα αὐτὸ ἐν δυθμῶν τι βασάζοντα, καὶ ὀσφικάς}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} letudinem. Subdidit verò ei Senex: Quod tibi in hoc ipso articulo faciam, nihil est mihi, præterquam hoc unum; accipe manum meam, eóque admove, unde doles, & confido Deo meo, fore ut pro ineffabili sua in homines benignitate te sanet, quoniam ad eum confugisti: quo facto, mulier recessit. Ego autem fratri ejus post dies non multos factus obviam, de singulis, quæ modo dicta sunt, tum de statu sororis ejus, perfectáque curatione, ac valetudine, minutatim interrogavi: hic verò dato jurejurando rem mihi affirmavit, Deumque invocavit testem restitutæ penitus valetudinis. Quod ego cum intellexi, laudavi Deum, qui famulum suum nullo non gratiarum genere illustraret. {{right sidenote|'''E'''}} 27 Hoc aliud insuper idem Euphratius retulit mihi, dicens: Factum est, cum mihi diceret Senex: veni mecum, fili Eufrati; nam inferiorem descendere in eremum decrevi, ubi sepulcrum visitur magni Theoctisti {{right sidenote|'''c'''}} c, ut ex sacris ejus exuviis reliquiarum aliquid nanciscamur, osculatíque ac supplices venerati sacrum ejus tumulum cum ab ipso, tum à Sanctis qui cum eo sepulti jacent, sanctissimum. Profecti igitur jam ad locum deveneramus; cum vicini quidam Arabes nos monent, his verbis: Ad locum, ubi loculus est, ingredi nemo hominum potest: non numquam enim ignem ibi ingentem ac luculentum videmus; omnemque quaquaversus locum fulgoribus radiantem: non numquam verò densos fragrantissimorum odores sentimus aromatum, multo ac sincerâ cujusvis pretii nardo suavius spirantes: sæpe enim, cum illuc orandi causa pergere tentaremus, attoniti obriguimus: quippe qui, prophetas illic magnos requiescere, sciremus.{{right sidenote|S. Theoctisti sociorumque, sepulcra hæc baris inacces sa visens,}} 28 At Senex cum totam pervigilasset noctem, diluculo manu me apprehendens, secum deduxit, apertáque sacrâ theca, reliquias ostendit mihi & sancti Theoctisti, & Sanctorum {{right sidenote|'''d'''}} d, qui cum eo conditi illic erant, Patrum, edoctus accuratè singulorum nomina. Monstravit verò etiam mihi alterius cujusdam Sancti sacra suprà seorsum reposita, & ait: Hic, quem vides, insignis fuit anachoreta; cumque horam, qua sibi esset moriendum, prænovisset, ad Patres hîc tum {{right sidenote|'''e'''}} e temporis habitantes adveniens, In sepulcrum, inquit, Patrum hîc infrà {{right sidenote|'''f'''}} f conditorum cupio descendere: obsecro vos, ut me comitemini. Ipsis itaque, uti flagitabat, deducentibus, simulque cum eo, ubi sita hic erat Sanctorum sepultura, descendentibus, supinus ad orientem extendit sese, rebusque excedens humanis, atque ad sempiternæ vitæ gloriæque fruitionem evolans, spiritum suum Domino reddidit. Quod cum spectassent patres, glorificantes Deum, & laudum carmina concinentes, reversi sunt. Sanctus verò hic senex, quando hæc mihi narrabat, protentâ manu, unum ex sancti Theoctisti dentibus excerpsit cum paucis quibusdam sanctorum cum eo quiescentium Patrum reliquiis, atque ita in Lauram nostram revertimus.{{right sidenote|Eufratiù nomina singulorum traditas, & Reliquias paucas aufert.}} 29 Alius aliquis eximiorum præclarissimæ Lauræ senum, fide dignus, cui nomen erat David {{right sidenote|'''g'''}} g, vir omnibus ornatus virtutibus, & multorum in monastica disciplina jam olim institutor, retulit mihi hæc in hunc modum: Contigit aliquando exire me multo mane circùm Lauram in solitudinem cum alio quodam monacho ad pabulum colligendum: cumque eo ventum esset, ubi ex adverso situm erat hesychasterium senis, cœpimus male nobis à serpentibus metuere, eamque ob causam solis ortum operiri placebat. Ut igitur aurora refulserat, senem conspicio ad locum hesychasterio imminentem esculenti quiddam in epi-{{right sidenote|Conspicitur sub auroram capreas pascere.}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||Yyy 3|}} <references /></noinclude> t7jhr35opjparxja7gjhbogzam6evd3 104 84687 274941 2026-08-07T12:55:23Z Vladis13 10700 + 274941 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|542 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. '''g'''}} riptario g geſtantem, & circumſilientes dum eſcam, quam habebat, objiceret, capreas. Una autem inter illas erat, quæ avidius, nec ordine ſervato veſcens, acceſſit, ut quæreret, ſi quid paſtuli haberet ſuper. Sed ille minus aliis contentam intuitus, duriuſculis eam verbis increpuit, & leniter percutiens: Quid, inquit, miſera, & voraciſſima præ reliquis inhias? Quoúſque tam eris incompoſita? Apage à me; nihil quidquam profectò plus hinc auferes, quam gregales tuæ: at illa inſiſtit. nihilominus pertinax: ille autem ubi ſub ortum ſolis farraginein capreis communiter omnem appoſuiſſet, blandè ad eas dixit: Abite lætantes; quæcumque enim habebam, conſumpta ſunt omnia; ac dimiſſit. Nos vero non parum hiſce rebus ſtupefacti, iter noſtrum abſolvimus. {{right sidenote|''Socios in eremo Patres admonet reverentiæ inter orandum,'' '''b'''}} 30 Vir quidam, monachus ingens ac mirabilis, præſtacáque contemplatione conſpicuus, Sergius nomine, maximè Lauræ noſtræ archipresbyter, hæc mihi affirmavit; Ibam, inquit, die quadam, cum aliquot patribus ad ſanctum Stephanum in eremum, in antris, ſi Calamonis monaſterium reſpicias, ad orientem obverſis tum temporis degentem: ibi enim Quadrageſimam b magnam exigebat. Hic igitur Dominica eam, quæ Palmiſtera dicitur, antecedente acceſſerat ad nos, unanimiter circa auroram congregatos, deque præterita noſtra vivendi ratione nos interrogabat. Vigilare verò & attentos jubebat eſſe in primis tempore converſationis cum Deo: Vigilate, inquiens, dilecti, & ſobrii eſtote: Deo enim affliſtis orantes: Etenim, ſi regem terrenum non alloquimur, niſi agmine utrimque militari adſtante, & animos terrente ſubditorum; tum ſi attentione tanta nobis & corporis animíque compoſitione opus eſt, conjicientibus in eum oculos, qui ſolus habet imperium, metuque ac tremore occupatis; quanto magis univerſorum Regi, cui mille Angelorum atque Archangelorum trementes aſſiſtunt exercitus, circumſpectos exhibere nos, convenit, ac omni rerum craſſarum ac terrenarum ſpecie repurgare mentem, pavere denique, & contremiſcere? Orate igitur: hoc enim die Lauræ noſtræ patribus, infignis, funeſta, ac plena mœroris accidit calamitas.{{right sidenote|'''B'''}} 31 Rogitantibus nobis, quænam ea demum eſſet, ſubjecit; Nocturnâ perſturatus pſalmodiâ, continuo in ecſtaſim raptus ſum ub auroram; quadíque in Laura conſpicio aliquot patrum contundi vertices; ſed Syrorum Presbyterum divelli cruces; acerbóque præ ceteris ſuſtinere cruciatus; & auguratus ſum fore, ut contagium illic lethiſerum graſſaretur. Dies igitur unus abierat, cum homo quidam pius inde advenit, & in hunc modum nos affatus eſt: claſpam heri Dominicam in Laura tranſegi; ac neſcio quid patrum plerique paſſi ſint: nam vidi eos moſtos in terram vultus deſigere, graveſque capitis dolores præ ſe ferre; ſuper hac tamen conſternatione, ac mœrore interrogavi neminem. Poſt dies ergo quatuor completâ ſacrâ Quadrageſimâ, in Lauram cum Sene ſancto rediimus, ſalutiferam Palmarum feſtivitatem celebraturi; taleſque patres invenimus, quales eos nobis vir Chriſto devotus depinxerat: nec verò multo poſt primùm fato conceſſit Syrorum presbyter; deinde autem ex patribus multitudo tanta, ut eorum, quos nobis in eremo cum ipſo verſantibus Senex nominaverat, duo aut tres per dies ſingulos efferrentur.{{right sidenote|''peſtem in Laura ſubortam ſignificat.'' '''C'''}} 32 Alius verò ex maxima noſtra Laura ſenio vir planè decrepitus, (Leontium appellabant i){{right sidenote|'''δ'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|εὐχεροειδέως, αὐτὸ παροβλαπτον⊠ αὐταῖς τω⊠ ποσβίω, ἵνα χει· μία δὲ ἐκ τ⊠ αταῖς ὑπῆρχεν ᾗ ἀπαταλίως ᾗ ἀτάκτως ἐσθίουσα προσήρχετο, ζητοῦσά τι φαγεῖν ⊠λειόμενον. Ὁ δὲ πλεονεκτοῦσαν αὐτὴν ἰδών, δυσχενοῖς λόγοις ἔθλασεν, ἀτρώσας πλῆξαι ᾗ λέγων· Τί πλεονεκτεῖς, ζωπνὶ ᾗ λαίμαργε ἐν τοῖς αὐτοῖς ἐφές τω⊠ αὐτοῦ ἀταξίαν; Ἄπελθε ἀπ᾽ ἐμοῦ, ντως ἐδν παρέξω σοι πλέον τ⊠ ἐταίρων σου· ᾗ αὐτὴ ἐπέμεινε φιλονεικοῦσα. Αὐτὸς δὲ, ⊠ παντῶν τῆς ἀναπαλὸς τ⊠ ἥλιου πᾶσαν ἀλῶν ἐδωλείω ζωῖς ἀλφράτοις κοινῇ προσεφώνησεν· ὅπου δὲ ἔσχον ἐδεδασμένη. Καὶ ἀπέλυσεν αὐτάς· ἡμες δὲ, ἐπὶ τούτων πάντα ζωμβούμβοι, τω⊠ ὁδὸν ἡμῶν ἀπεπληρώθη.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|30 Αὐτός τις, μοναχὸς μέγας ᾗ θαυμασίος ᾗ πανακῆς θεωρίας κεκοσμημένος, ᾗ ᾗ νομα Σέργιος, ἀρχιπρεσβύτερος τῆς μεγίστης ἡμν Λαύρας, διηγήσατό μοι λέγων, ἐν μιᾷ τ⊠ μερῶν ἀπίειν μετὰ τινων πατέρων πρὸς τὸ ἅγιον Στέφανον ἐξ τω⊠ ἔρημον, ἐν τοῖς κατεσκαλμένοις τοῖς μονῆς τ⊠ Καλαμῶνος ἀντοῖς τότε διάγοντα· ἐξήλει δὲ ἐκεῖ τω⊠ μεγάλῳ Τεσσαρακοστῶ. Οὗτος τοίνυν, ἐν τῇ πρὸ τῆς Βαϊοφόρου κυριακῇ, παρεγένετο πρὸς ἡμᾶς, ὁμοθυμαδὸν ζωνηθροισμένους ⊠ τὸ ὄρθρον, ᾗ ἐπηρώτα ἡμᾶς ⊠ τῆς ἡμῶν παρεληλυθίας νυκτὸς· χρησμέει ᾗ ᾗ νηφῶν ἐπέλευσιν, μάλιστα ἐν τῇ καιρῷ τς πρὸς Θεὸν μιλίας· Γρηγορεῖτε, λέγων, ἀγαπητοὶ ᾗ νήφετε· τῷ Θεῷ δὲ παρεστήκατε προσευχόμενοι· εἰ δὲ βασιλεῖ ζωηγείᾳ παντάπασι, ἑκατέρωθεν φωλιατικῆς παρεσκηνυίας τάξεσι, ταῖς τ⊠ ἀρχομένων ὀφρύας ἐκδειματῶσι, προσορμῶμὲν, νηέως ἀν πολὺς τ⊠ κατατάσεως ἀξιοῦμεν πρὸς μόνον τὸ κρατεῖν τὰς ὄψεις τείνοντες, τρόμῳ τε ⊠ φόβ ζωπεχόμενοι· πόσῳ μᾶλλον τῷ βασιλεῖ τ⊠ ἀπάντων, ᾗ παρέστικται μυρίαι ἀγγέλων, καὶ ἀρχαγγέλων τερατίαι, φρίττουσαι πρὸς ρεστέτες, ὀφείλομεν νήφειν καὶ πσαν ὑλικὴν ζωαχοεινὴν ἐμφάνεσιν, ⊠ φοβείσθαι, ⊠ τρέμειν; Εὔχεσθε τοίνυν· μαχρίᾳ δὲ σήμερον τοῖς πατράσι τῆς Λαύρας ἡμῶν ἐπέπεσε καταδυνῶς συμφορὰ ⊠ ἄνια γέμονα.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|31 Ἦν μῖν ποζυμόνοις ἔφη· Τω⊠ νυκτερινῶν ψαλμωδίας ἐκτεταμένη, ἐξαίφνης ἐν ἐκστάσει ἐπὶ τὸ αὐγὸν γέγονα, ⊠ ὁρῶ ἐν, τῇ Λαύρᾳ βλέπω τινὰς τ⊠ πατέρων περικαράζοντας τὰς κορυφάς. Τὸν δὲ πρεσβύτερον τ⊠ Σύρων ἀποσπώμενον χαλεπώτερον, ⊠ ζωτὴρ παντὸς ἀλγοῦντα ὑπομένοντα, ⊠ φήλωθω, ὅτι λοιμὸς ζωθανατικὸς φύσεται. Μετὰ τοίνυν ἡμέραν μίαν ἀφίκετό τις ἀνὴρ φιλόχρηστος, ⊠ ἐξηγήσατο λέγων ἡμῖν ἔτως· Χθὲς τω⊠ παραγωγίμην ζωριακὴν ἐποιήσαμην ἐν τῇ Λαύρᾳ, οὐκ οἶδα, τί πεπόνθασιν οἱ πλείους τ⊠ πατέρων· ἐφρόσα δὲ αὐτὸς καταφύντας ⊠ κεφαλαιαλγῶντας, ἀλλ᾽ ἐδένα ἠρώτηκα ⊠ τῆς ταυτῆς καταφύσεως ⊠ ἀλγηδόνος. Μεθ᾽ ἡμέρας ἐν πέσσαρας πληρωθείσας τῆς ἁγίας Τεσσαρακοστῆς, ἐπανήλθομεν ἐπὶ τω⊠ Λαύραν ζωὶ τῷ γίῳ Γέροντι, τω⊠ σωσίζυγον τ⊠ βαϊων πανηγύρια ἐκτελέσοντες, καὶ ὅτως ἀπὸ παντάσας ἀφρικαμὲν, ὥσπερ ὁ φιλόχρηστος ἀνὴρ ἀνήγγειλεν· μετ᾽ ⊠ πολὺ δὲ πρῶτος μὲν ἐτελεύτησεν ὁ πρεσβύτερος τ⊠ Σύρων, μετ᾽ πειτα δὲ ἐκ τ⊠ πατέρων τοσοῦτος, ὥστε καθ᾽ κάστην μέραν δύο τρεῖς ἐκκομίζεσθαι ἀφ᾽ ὧν ὀνόμασεν ἡμῖν ὁ Γέρων συνὼν αὐτοῖς ἐν τῇ ἐρήμῳ.}} {{graeca|32 Ἄλλος δὲ ἐκ ζωμαριοτάτης ἡμασῶν ἐκ τῆς μεγίστης ἡμῶν Λαύρας ἐπανεῖος ⊠ παντελῶς φιλοσο-}} {{small|Φίλ⊠}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 2fv5jsco8bzpeolt30ujd675gweokf1 275089 274941 2026-08-07T14:04:25Z Vladis13 10700 to fast delete 275089 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|542 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. '''g'''}} riptario g geſtantem, & circumſilientes dum eſcam, quam habebat, objiceret, capreas. Una autem inter illas erat, quæ avidius, nec ordine ſervato veſcens, acceſſit, ut quæreret, ſi quid paſtuli haberet ſuper. Sed ille minus aliis contentam intuitus, duriuſculis eam verbis increpuit, & leniter percutiens: Quid, inquit, miſera, & voraciſſima præ reliquis inhias? Quoúſque tam eris incompoſita? Apage à me; nihil quidquam profectò plus hinc auferes, quam gregales tuæ: at illa inſiſtit. nihilominus pertinax: ille autem ubi ſub ortum ſolis farraginein capreis communiter omnem appoſuiſſet, blandè ad eas dixit: Abite lætantes; quæcumque enim habebam, conſumpta ſunt omnia; ac dimiſſit. Nos vero non parum hiſce rebus ſtupefacti, iter noſtrum abſolvimus. {{right sidenote|''Socios in eremo Patres admonet reverentiæ inter orandum,'' '''b'''}} 30 Vir quidam, monachus ingens ac mirabilis, præſtacáque contemplatione conſpicuus, Sergius nomine, maximè Lauræ noſtræ archipresbyter, hæc mihi affirmavit; Ibam, inquit, die quadam, cum aliquot patribus ad ſanctum Stephanum in eremum, in antris, ſi Calamonis monaſterium reſpicias, ad orientem obverſis tum temporis degentem: ibi enim Quadrageſimam b magnam exigebat. Hic igitur Dominica eam, quæ Palmiſtera dicitur, antecedente acceſſerat ad nos, unanimiter circa auroram congregatos, deque præterita noſtra vivendi ratione nos interrogabat. Vigilare verò & attentos jubebat eſſe in primis tempore converſationis cum Deo: Vigilate, inquiens, dilecti, & ſobrii eſtote: Deo enim affliſtis orantes: Etenim, ſi regem terrenum non alloquimur, niſi agmine utrimque militari adſtante, & animos terrente ſubditorum; tum ſi attentione tanta nobis & corporis animíque compoſitione opus eſt, conjicientibus in eum oculos, qui ſolus habet imperium, metuque ac tremore occupatis; quanto magis univerſorum Regi, cui mille Angelorum atque Archangelorum trementes aſſiſtunt exercitus, circumſpectos exhibere nos, convenit, ac omni rerum craſſarum ac terrenarum ſpecie repurgare mentem, pavere denique, & contremiſcere? Orate igitur: hoc enim die Lauræ noſtræ patribus, infignis, funeſta, ac plena mœroris accidit calamitas.{{right sidenote|'''B'''}} 31 Rogitantibus nobis, quænam ea demum eſſet, ſubjecit; Nocturnâ perſturatus pſalmodiâ, continuo in ecſtaſim raptus ſum ub auroram; quadíque in Laura conſpicio aliquot patrum contundi vertices; ſed Syrorum Presbyterum divelli cruces; acerbóque præ ceteris ſuſtinere cruciatus; & auguratus ſum fore, ut contagium illic lethiſerum graſſaretur. Dies igitur unus abierat, cum homo quidam pius inde advenit, & in hunc modum nos affatus eſt: claſpam heri Dominicam in Laura tranſegi; ac neſcio quid patrum plerique paſſi ſint: nam vidi eos moſtos in terram vultus deſigere, graveſque capitis dolores præ ſe ferre; ſuper hac tamen conſternatione, ac mœrore interrogavi neminem. Poſt dies ergo quatuor completâ ſacrâ Quadrageſimâ, in Lauram cum Sene ſancto rediimus, ſalutiferam Palmarum feſtivitatem celebraturi; taleſque patres invenimus, quales eos nobis vir Chriſto devotus depinxerat: nec verò multo poſt primùm fato conceſſit Syrorum presbyter; deinde autem ex patribus multitudo tanta, ut eorum, quos nobis in eremo cum ipſo verſantibus Senex nominaverat, duo aut tres per dies ſingulos efferrentur.{{right sidenote|''peſtem in Laura ſubortam ſignificat.'' '''C'''}} 32 Alius verò ex maxima noſtra Laura ſenio vir planè decrepitus, (Leontium appellabant i){{right sidenote|'''δ'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|εὐχεροειδέως, αὐτὸ παροβλαπτον⊠ αὐταῖς τω⊠ ποσβίω, ἵνα χει· μία δὲ ἐκ τ⊠ αταῖς ὑπῆρχεν ᾗ ἀπαταλίως ᾗ ἀτάκτως ἐσθίουσα προσήρχετο, ζητοῦσά τι φαγεῖν ⊠λειόμενον. Ὁ δὲ πλεονεκτοῦσαν αὐτὴν ἰδών, δυσχενοῖς λόγοις ἔθλασεν, ἀτρώσας πλῆξαι ᾗ λέγων· Τί πλεονεκτεῖς, ζωπνὶ ᾗ λαίμαργε ἐν τοῖς αὐτοῖς ἐφές τω⊠ αὐτοῦ ἀταξίαν; Ἄπελθε ἀπ᾽ ἐμοῦ, ντως ἐδν παρέξω σοι πλέον τ⊠ ἐταίρων σου· ᾗ αὐτὴ ἐπέμεινε φιλονεικοῦσα. Αὐτὸς δὲ, ⊠ παντῶν τῆς ἀναπαλὸς τ⊠ ἥλιου πᾶσαν ἀλῶν ἐδωλείω ζωῖς ἀλφράτοις κοινῇ προσεφώνησεν· ὅπου δὲ ἔσχον ἐδεδασμένη. Καὶ ἀπέλυσεν αὐτάς· ἡμες δὲ, ἐπὶ τούτων πάντα ζωμβούμβοι, τω⊠ ὁδὸν ἡμῶν ἀπεπληρώθη.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|30 Αὐτός τις, μοναχὸς μέγας ᾗ θαυμασίος ᾗ πανακῆς θεωρίας κεκοσμημένος, ᾗ ᾗ νομα Σέργιος, ἀρχιπρεσβύτερος τῆς μεγίστης ἡμν Λαύρας, διηγήσατό μοι λέγων, ἐν μιᾷ τ⊠ μερῶν ἀπίειν μετὰ τινων πατέρων πρὸς τὸ ἅγιον Στέφανον ἐξ τω⊠ ἔρημον, ἐν τοῖς κατεσκαλμένοις τοῖς μονῆς τ⊠ Καλαμῶνος ἀντοῖς τότε διάγοντα· ἐξήλει δὲ ἐκεῖ τω⊠ μεγάλῳ Τεσσαρακοστῶ. Οὗτος τοίνυν, ἐν τῇ πρὸ τῆς Βαϊοφόρου κυριακῇ, παρεγένετο πρὸς ἡμᾶς, ὁμοθυμαδὸν ζωνηθροισμένους ⊠ τὸ ὄρθρον, ᾗ ἐπηρώτα ἡμᾶς ⊠ τῆς ἡμῶν παρεληλυθίας νυκτὸς· χρησμέει ᾗ ᾗ νηφῶν ἐπέλευσιν, μάλιστα ἐν τῇ καιρῷ τς πρὸς Θεὸν μιλίας· Γρηγορεῖτε, λέγων, ἀγαπητοὶ ᾗ νήφετε· τῷ Θεῷ δὲ παρεστήκατε προσευχόμενοι· εἰ δὲ βασιλεῖ ζωηγείᾳ παντάπασι, ἑκατέρωθεν φωλιατικῆς παρεσκηνυίας τάξεσι, ταῖς τ⊠ ἀρχομένων ὀφρύας ἐκδειματῶσι, προσορμῶμὲν, νηέως ἀν πολὺς τ⊠ κατατάσεως ἀξιοῦμεν πρὸς μόνον τὸ κρατεῖν τὰς ὄψεις τείνοντες, τρόμῳ τε ⊠ φόβ ζωπεχόμενοι· πόσῳ μᾶλλον τῷ βασιλεῖ τ⊠ ἀπάντων, ᾗ παρέστικται μυρίαι ἀγγέλων, καὶ ἀρχαγγέλων τερατίαι, φρίττουσαι πρὸς ρεστέτες, ὀφείλομεν νήφειν καὶ πσαν ὑλικὴν ζωαχοεινὴν ἐμφάνεσιν, ⊠ φοβείσθαι, ⊠ τρέμειν; Εὔχεσθε τοίνυν· μαχρίᾳ δὲ σήμερον τοῖς πατράσι τῆς Λαύρας ἡμῶν ἐπέπεσε καταδυνῶς συμφορὰ ⊠ ἄνια γέμονα.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|31 Ἦν μῖν ποζυμόνοις ἔφη· Τω⊠ νυκτερινῶν ψαλμωδίας ἐκτεταμένη, ἐξαίφνης ἐν ἐκστάσει ἐπὶ τὸ αὐγὸν γέγονα, ⊠ ὁρῶ ἐν, τῇ Λαύρᾳ βλέπω τινὰς τ⊠ πατέρων περικαράζοντας τὰς κορυφάς. Τὸν δὲ πρεσβύτερον τ⊠ Σύρων ἀποσπώμενον χαλεπώτερον, ⊠ ζωτὴρ παντὸς ἀλγοῦντα ὑπομένοντα, ⊠ φήλωθω, ὅτι λοιμὸς ζωθανατικὸς φύσεται. Μετὰ τοίνυν ἡμέραν μίαν ἀφίκετό τις ἀνὴρ φιλόχρηστος, ⊠ ἐξηγήσατο λέγων ἡμῖν ἔτως· Χθὲς τω⊠ παραγωγίμην ζωριακὴν ἐποιήσαμην ἐν τῇ Λαύρᾳ, οὐκ οἶδα, τί πεπόνθασιν οἱ πλείους τ⊠ πατέρων· ἐφρόσα δὲ αὐτὸς καταφύντας ⊠ κεφαλαιαλγῶντας, ἀλλ᾽ ἐδένα ἠρώτηκα ⊠ τῆς ταυτῆς καταφύσεως ⊠ ἀλγηδόνος. Μεθ᾽ ἡμέρας ἐν πέσσαρας πληρωθείσας τῆς ἁγίας Τεσσαρακοστῆς, ἐπανήλθομεν ἐπὶ τω⊠ Λαύραν ζωὶ τῷ γίῳ Γέροντι, τω⊠ σωσίζυγον τ⊠ βαϊων πανηγύρια ἐκτελέσοντες, καὶ ὅτως ἀπὸ παντάσας ἀφρικαμὲν, ὥσπερ ὁ φιλόχρηστος ἀνὴρ ἀνήγγειλεν· μετ᾽ ⊠ πολὺ δὲ πρῶτος μὲν ἐτελεύτησεν ὁ πρεσβύτερος τ⊠ Σύρων, μετ᾽ πειτα δὲ ἐκ τ⊠ πατέρων τοσοῦτος, ὥστε καθ᾽ κάστην μέραν δύο τρεῖς ἐκκομίζεσθαι ἀφ᾽ ὧν ὀνόμασεν ἡμῖν ὁ Γέρων συνὼν αὐτοῖς ἐν τῇ ἐρήμῳ.}} {{graeca|32 Ἄλλος δὲ ἐκ ζωμαριοτάτης ἡμασῶν ἐκ τῆς μεγίστης ἡμῶν Λαύρας ἐπανεῖος ⊠ παντελῶς φιλοσο-}} {{small|Φίλ⊠}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> g3954sifgna2p930xvsj710yszxltc0 104 84688 274942 2026-08-07T12:55:24Z Vladis13 10700 + 274942 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|DIE DECIMA TERTIA JULII.|525 {{left sidenote|AUCTORE I. P.}}}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} conjecturis locus; fortè monachi Sabaitæ vel occasione elevati solemniter corporis, vel ne Officio Paschali hebdomadisve Majoris sæpius impedirentur, huc ipsum transtulerunt: nisi forte alio eum removere impulerit alius Sanctus, eodem die 2 Aprilis in Indice dicti ''Typici'' notatus, & quidem cum titulo Thaumaturgi: quem presbyterum & hegumenum apud Græcos singulari cultu honoratum, & in pluribus Synaxariis primo loco commemoratum (ei uni toto Officio ecclesiastico dicato in magnis Menæis & Anthologio,) vidimus eodem isto die, tomo 1 Aprilis, pag. 101. Pag. verò 102 habet ejus elogium, Officium ecclesiasticum, versiculos, odas, strophas; ibique pag. 103, ex canone explicato colligitur vixisse sæculo VIII aut sequenti sub Iconomachis. Quidquid sit; conjicere hic liceat; quando certiora documenta non habemus. Et de cultu quidem S. Stephani hactenus: nunc de Sanctis homonymis, verè tamen ab ipso distinctis agamus.{{right sidenote|'''B''' Varii Stephani,}} 5 Refertur in ''Vita'' num. 184, tres observasse in eremo cilicio indutus Quadragesimas Thaumaturgus noster. Nonne igitur merito vocari posset Trichinas? In ''Vitis'' verò Patrum apud Rosweydum lib. 10, cap. 57, ponitur abbas Stephanus Trichinas, monasterii S. P. N. Sabæ antistes. Idemne hic Stephanus cum nostro, an diversus? ''Multa utrobique conveniunt: nomen, locus, vitæ institutum, gestamen cilicii:'' nam Trichinas ille dicitur, qui cilicio utitur, sic dictus {{graeca|ἀπὸ τν τριχῶν}}, id est à pilis, è quibus id contextur. Verum Stephanus iste Rosweydinus vocatur antistes; noster verò antistes numquam fuit, uti clarè patet ex Auctore ''Vitæ'' num. 184, officia omnia à Sancto apud suos administrata accurate enumerante, & à dignitate antistitis abstinente. Idem liquet ex eo, quod num. 183, dicatur sepultus.. sancto Patre.. & Hegumeno Basilio, omnibusque Lauræ monachis congregatis. ''Idem Basilius'' in Commentario prævio Martyrum Sabaitarum num. 5, asseritur ibidem fuisse Hegumenus; & in ''Actis martyrii'' num. 2, dicitur optimus pastor Basilius, quando Stephanus jam à biennio obierat, sicut constabit ex dicendis. ''Hæc itaque utrumque Stephanum satis distinguunt.''{{right sidenote|'''C''' cum hoc nostro collati}} 6 In ''Prætermissis'' ad diem secundam Aprilis postquam esset dictum, S. Stephani pilis induti, qui vixit in Laura Sabæ, memoriam referri in Ms. Menologio Arabo-Ægyptiaco, à Gratia Simonio Maronita, Latino pro nobis reddito, ''subjungitur'', videri eum esse Stephanum Sabaitam, à Græcis relatum ad hunc diem XIII Julii. At conjectura illa mihi apparet nimis incerta, quam ut pro ea spondere ausim; tum quia nullibi in Synaxariis, quod sciam, Stephanus noster hoc cognomento insignitur: tum quia, tametsi tres observarit.. cilicio indutus Quadragesimas, hocque gestamen seu indumentum ad triennii tempus adhibitum, idque per annos 15 extensum; ut indicatur verbis proximè ibidem præcedentibus, videatur sufficere ad singulare illud cognomentum; existimo tamen ipsi illud inditum numquam fuisse: præsertim quia, prout dicitur eodem num. 184, reliquis septemdecim annis (''vitæ postremis, per'') annuas illas tres Quadragesimas cilicium tum ob Patres, qui secum erant, tum ob eos, qui undecumque ad se currebant, non gestabat, ne se hoc habitu indutum viderent. ''Persuasissimum itaque habeo alteri cuidam Stephano, monacho Sabaitæ, impositum fuisse Pilis induti cognomen, tamquam characteristicum, quo ab aliis ejusdem loci ac nominis'' | ''affectis'' distingueretur; quique pilosum indumentum vel per totam vitam; vel per maximam saltem ejus partem gestarit; & supremo quoque adventantis mortis tempore illud non deposuerit; in eodem etiam fortasse mortuus; ut proprium ac singulare hoc cognomen suum faceret; ex re à paucis cùm tali rigore usitata.{{right sidenote|prostantium}} 7 Joannes Phoce, à Leone Allatio editus in ''Supplicibus'', pag. 28, agens de viris sanctis à se visis in Laura S. Sabæ, quam paulo ante descripserat, narrat se in illis locis ferme ad XL deiferos viros, & ante alios spectabiles inspexisse; & ante eos potissimum sex, inter quos enumeratur aliquis Stephanus primo loco, nullo quidem cognomento notatus; sed à nostro tamen Stephano diversus: Nam cum laudatus Joannes loca sancta, quæ describit, inspexerit anno 1085, sicut probat ejus editor in sua ''Præfatiuncula''; & cum Stephanus noster ibidem claruerit sæculo VIII; mortuus DCCXCIV; nimirum quantum tempora differunt, quam ut unus cum altero confundatur. Discrimen eo hic indicamus, ut ne quis imperitus in eum incidens, prima fronte unum pro alio accipiat, deceptus homonymia nominis proprii & monasterii utrobique ejusdem. ''Errorem Menologii Slavo-Russici jam indicavimus.''{{right sidenote|'''E'''}} 8 Stephanus præterea bis se nobis offert, tanto faciliori confusioni cum hoc nostro, primo intuitu obnoxius, quanto plures identitatis notæ in utroque concurrunt: nominis videlicet proprii, sanctitatis, habitationis seu vitæ instituti, ob quæ æque ac noster dicitur Sabaita; ac temporis; cum eidem fuerit synchronus. Verum hæc non obstant, quin hæc habeat, unde tum à nostro Stephano, tum ab aliis antegressis distinguatur. Petit cognomentum, quod ipsi dat ''Typicum S. Sabæ'' die XXVIII Octobris, & quo refertur in Synaxariis; adde ''Vitam'' post mortem nostri protractam, cum videatur idem esse Stephanus cum eo, qui extitit Auctor martyrii monachorum Sabaitarum; in cujus præfatione ita loquitur: ''Quam'' (cædem barbarorum Sabaitis illatam) ''propriis ipse conspexi oculis, utpote unus eorum, qui sacram hanc Lauram inhabitantes, ibidem reperti sunt in illa funesta corumdem irruptione. Huc etiam spectant verba'' Vitæ, ''quam hic damus, num. 177: Testes verò estis etiam vos omnes, veram hanc visionem'' (de Theoctisto in gloria cælesti) ''fuisse, non solum propter apertam ejus vitæ sanctimoniam; verum etiam quod supremo martyrii baptismo, quod secundas non admittit sordes, perpurgatus est: est enim è numero Patrum in Maxima sancti Patris nostri Sabæ Laura à barbaris interfectorum: quorum vir omni virtute præstans pater Stephanus, Lauræ nostræ decus ingens & ornamentum, historiam concinnavit.''{{right sidenote|'''F''' qui ab eodem omnes distinguendi}} 9 Atque ex his perspicuum est hujus postremi Stephani, & aliorum antecedentium à nostro discrimen. Videri etiam possunt, quæ dicta jam pridem sunt in dicto Commentario prævio Martyrum Sabaitarum die XX Martii, num. 5. Rem involvunt ''Menea impressa'', quando dicto die XXVIII Octobris bis meminerunt S. Stephani Sabaitæ, semel quidem addendo discipuli S. Sabæ; id quod Auctori martyrii monachorum Sabaitarum ob temporis distantiam, si significatio vocis discipuli in rigore accipiatur, competere non potest; ac semel simpliciter, omissa clausula ista. Sed ulterior præsentis argumenti indagatio ad istum diem spectat; ubi etiam ratio haberi poterit, cur uno loco ibidem inter Martyres idem ac alius annuntiari videatur;{{right sidenote|probationis}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||Vvv 3|}} <references /></noinclude> 1kh0vta8w6gub21nffyzsysse2m2bgj 275076 274942 2026-08-07T14:04:12Z Vladis13 10700 to fast delete 275076 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|DIE DECIMA TERTIA JULII.|525 {{left sidenote|AUCTORE I. P.}}}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} conjecturis locus; fortè monachi Sabaitæ vel occasione elevati solemniter corporis, vel ne Officio Paschali hebdomadisve Majoris sæpius impedirentur, huc ipsum transtulerunt: nisi forte alio eum removere impulerit alius Sanctus, eodem die 2 Aprilis in Indice dicti ''Typici'' notatus, & quidem cum titulo Thaumaturgi: quem presbyterum & hegumenum apud Græcos singulari cultu honoratum, & in pluribus Synaxariis primo loco commemoratum (ei uni toto Officio ecclesiastico dicato in magnis Menæis & Anthologio,) vidimus eodem isto die, tomo 1 Aprilis, pag. 101. Pag. verò 102 habet ejus elogium, Officium ecclesiasticum, versiculos, odas, strophas; ibique pag. 103, ex canone explicato colligitur vixisse sæculo VIII aut sequenti sub Iconomachis. Quidquid sit; conjicere hic liceat; quando certiora documenta non habemus. Et de cultu quidem S. Stephani hactenus: nunc de Sanctis homonymis, verè tamen ab ipso distinctis agamus.{{right sidenote|'''B''' Varii Stephani,}} 5 Refertur in ''Vita'' num. 184, tres observasse in eremo cilicio indutus Quadragesimas Thaumaturgus noster. Nonne igitur merito vocari posset Trichinas? In ''Vitis'' verò Patrum apud Rosweydum lib. 10, cap. 57, ponitur abbas Stephanus Trichinas, monasterii S. P. N. Sabæ antistes. Idemne hic Stephanus cum nostro, an diversus? ''Multa utrobique conveniunt: nomen, locus, vitæ institutum, gestamen cilicii:'' nam Trichinas ille dicitur, qui cilicio utitur, sic dictus {{graeca|ἀπὸ τν τριχῶν}}, id est à pilis, è quibus id contextur. Verum Stephanus iste Rosweydinus vocatur antistes; noster verò antistes numquam fuit, uti clarè patet ex Auctore ''Vitæ'' num. 184, officia omnia à Sancto apud suos administrata accurate enumerante, & à dignitate antistitis abstinente. Idem liquet ex eo, quod num. 183, dicatur sepultus.. sancto Patre.. & Hegumeno Basilio, omnibusque Lauræ monachis congregatis. ''Idem Basilius'' in Commentario prævio Martyrum Sabaitarum num. 5, asseritur ibidem fuisse Hegumenus; & in ''Actis martyrii'' num. 2, dicitur optimus pastor Basilius, quando Stephanus jam à biennio obierat, sicut constabit ex dicendis. ''Hæc itaque utrumque Stephanum satis distinguunt.''{{right sidenote|'''C''' cum hoc nostro collati}} 6 In ''Prætermissis'' ad diem secundam Aprilis postquam esset dictum, S. Stephani pilis induti, qui vixit in Laura Sabæ, memoriam referri in Ms. Menologio Arabo-Ægyptiaco, à Gratia Simonio Maronita, Latino pro nobis reddito, ''subjungitur'', videri eum esse Stephanum Sabaitam, à Græcis relatum ad hunc diem XIII Julii. At conjectura illa mihi apparet nimis incerta, quam ut pro ea spondere ausim; tum quia nullibi in Synaxariis, quod sciam, Stephanus noster hoc cognomento insignitur: tum quia, tametsi tres observarit.. cilicio indutus Quadragesimas, hocque gestamen seu indumentum ad triennii tempus adhibitum, idque per annos 15 extensum; ut indicatur verbis proximè ibidem præcedentibus, videatur sufficere ad singulare illud cognomentum; existimo tamen ipsi illud inditum numquam fuisse: præsertim quia, prout dicitur eodem num. 184, reliquis septemdecim annis (''vitæ postremis, per'') annuas illas tres Quadragesimas cilicium tum ob Patres, qui secum erant, tum ob eos, qui undecumque ad se currebant, non gestabat, ne se hoc habitu indutum viderent. ''Persuasissimum itaque habeo alteri cuidam Stephano, monacho Sabaitæ, impositum fuisse Pilis induti cognomen, tamquam characteristicum, quo ab aliis ejusdem loci ac nominis'' | ''affectis'' distingueretur; quique pilosum indumentum vel per totam vitam; vel per maximam saltem ejus partem gestarit; & supremo quoque adventantis mortis tempore illud non deposuerit; in eodem etiam fortasse mortuus; ut proprium ac singulare hoc cognomen suum faceret; ex re à paucis cùm tali rigore usitata.{{right sidenote|prostantium}} 7 Joannes Phoce, à Leone Allatio editus in ''Supplicibus'', pag. 28, agens de viris sanctis à se visis in Laura S. Sabæ, quam paulo ante descripserat, narrat se in illis locis ferme ad XL deiferos viros, & ante alios spectabiles inspexisse; & ante eos potissimum sex, inter quos enumeratur aliquis Stephanus primo loco, nullo quidem cognomento notatus; sed à nostro tamen Stephano diversus: Nam cum laudatus Joannes loca sancta, quæ describit, inspexerit anno 1085, sicut probat ejus editor in sua ''Præfatiuncula''; & cum Stephanus noster ibidem claruerit sæculo VIII; mortuus DCCXCIV; nimirum quantum tempora differunt, quam ut unus cum altero confundatur. Discrimen eo hic indicamus, ut ne quis imperitus in eum incidens, prima fronte unum pro alio accipiat, deceptus homonymia nominis proprii & monasterii utrobique ejusdem. ''Errorem Menologii Slavo-Russici jam indicavimus.''{{right sidenote|'''E'''}} 8 Stephanus præterea bis se nobis offert, tanto faciliori confusioni cum hoc nostro, primo intuitu obnoxius, quanto plures identitatis notæ in utroque concurrunt: nominis videlicet proprii, sanctitatis, habitationis seu vitæ instituti, ob quæ æque ac noster dicitur Sabaita; ac temporis; cum eidem fuerit synchronus. Verum hæc non obstant, quin hæc habeat, unde tum à nostro Stephano, tum ab aliis antegressis distinguatur. Petit cognomentum, quod ipsi dat ''Typicum S. Sabæ'' die XXVIII Octobris, & quo refertur in Synaxariis; adde ''Vitam'' post mortem nostri protractam, cum videatur idem esse Stephanus cum eo, qui extitit Auctor martyrii monachorum Sabaitarum; in cujus præfatione ita loquitur: ''Quam'' (cædem barbarorum Sabaitis illatam) ''propriis ipse conspexi oculis, utpote unus eorum, qui sacram hanc Lauram inhabitantes, ibidem reperti sunt in illa funesta corumdem irruptione. Huc etiam spectant verba'' Vitæ, ''quam hic damus, num. 177: Testes verò estis etiam vos omnes, veram hanc visionem'' (de Theoctisto in gloria cælesti) ''fuisse, non solum propter apertam ejus vitæ sanctimoniam; verum etiam quod supremo martyrii baptismo, quod secundas non admittit sordes, perpurgatus est: est enim è numero Patrum in Maxima sancti Patris nostri Sabæ Laura à barbaris interfectorum: quorum vir omni virtute præstans pater Stephanus, Lauræ nostræ decus ingens & ornamentum, historiam concinnavit.''{{right sidenote|'''F''' qui ab eodem omnes distinguendi}} 9 Atque ex his perspicuum est hujus postremi Stephani, & aliorum antecedentium à nostro discrimen. Videri etiam possunt, quæ dicta jam pridem sunt in dicto Commentario prævio Martyrum Sabaitarum die XX Martii, num. 5. Rem involvunt ''Menea impressa'', quando dicto die XXVIII Octobris bis meminerunt S. Stephani Sabaitæ, semel quidem addendo discipuli S. Sabæ; id quod Auctori martyrii monachorum Sabaitarum ob temporis distantiam, si significatio vocis discipuli in rigore accipiatur, competere non potest; ac semel simpliciter, omissa clausula ista. Sed ulterior præsentis argumenti indagatio ad istum diem spectat; ubi etiam ratio haberi poterit, cur uno loco ibidem inter Martyres idem ac alius annuntiari videatur;{{right sidenote|probationis}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||Vvv 3|}} <references /></noinclude> n4x3sevqdqz3q0y1a6909slznhwtzzm 104 84689 274943 2026-08-07T12:55:25Z Vladis13 10700 + 274943 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|543 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|φίας ἔμπλεως, ὀνόματι Λεόντ⊠, ἐξῆσάν μοι ποιαύτην ἐξῆγησιν· Μοναχοί τινες τ⊠ διαγῆς μῶν ζωνοβίας ἐν τῇ ἐρήμῳ διέτριβον ⊠ τ ἁγιασμένον ἀδελφὸν Στέφανον ἐν τ⊠ ὡρισμέναις ἡμέραις τ⊠ καθολικῆς νηστείας. Οὗτοι τοίνυν ὡς ἦγον ἔρημον ἀγωγίω, ἐξ ἀσπίδος προσελθεῖν ατοῖς τ⊠ δία σπηλαί ὁ Γέρων, καὶ φησιν· Δεῦτε, πατέρες, ἐντευξὴν ποιησώμεθα, δεῦτε. Οἱ δὲ προθυμότατον ἀναστάντες, τω⊠ αὐτοῦ προσεζαζω ἐξεπλήρουν. Αὐτὸ δὲ ἀρχομένῳ ζωὶ αὐτοῖς, ἀκούωσαν αὐτὸ τινὰ τ⊠ πατέρων τ⊠ Λαύρας εἰς μνημίαν ἀγαπῶν⊠ ᾗ μακαρίζων⊠. τε δὲ τῆς ἀγίας προσευκῆς, ἔφασαν πρὸς αὐτόν· Κατέπληξας ἡμᾶς, ὦ πάτερ, ὁπότε ἐν τῇ ἀγῇ μνησθείς τινος τ⊠ πρεσβυτέρων ἡμῶν, ὡς τόνδε τ⊠ βίον ἀπολιπόντος. Ὁ δὲ εἶπεν· Καὶ δὴ ὅτως πρὸς τὸν κύριον ἐξεδήμησεν· εἴηεν ἄν ἔνεσιν ἐν ζωῖς ἀκαταλύτοις σκηναῖς τ⊠ δόξης ἐκείνης ᾗ ἀγαλλιάσεως. Αγαμέντες τοίνυν τ⊠ ερημένων ὑπὸ τ⊠ Γέροντ⊠, ἀπελθῶς ἐνέτυχον πινακιδίῳ τω⊠ ὥραν τω⊠ μέραν ᾗ τω⊠ μῆνα, καθ᾽ ὃν ἐγένετο τοῦτο. Μετὰ δὲ τω⊠ Τεσσαρακοστὴν εἰς τὴν Λαύραν ἀφικόμενοι, λεπτομερέστερον ⊠ τ πρεσβυτεροῦ τελευτὴ ἐξηρεύνησαν, ᾗ πάντα καθὼς προεῖπεν αὐτοῖς Γέρων, ἀρπάσαντες, σαφέστερον ἐδιηγήσαντο ἡμῖν, τὸ Θεν ἀινῶντες, ᾗ τ Γέροντος χάριν δοξάζοντες.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|33 Ἄλλοτε πάλιν ἐξ τ⊠ ἐαυτὸν καιρὸν τ⊠ Τεσσαρακοστῆς ἐξαπίνης ἦλθε πρὸς τος συνόντας αὐτῷ πατέρας, καὶ εἶπεν· Ἀνάστητε, πατέρες, ὅπως ἀξιώμεθα· καιρὸς ἐκ προσευχῆς κα δεήσεως. Ποιησαμένου δὲ τω⊠ ἀγίου ἡμᾶς τινῶν λεγόντες· Τίς ἡ ἀιτία τ⊠ ἀγς ἐν τ ὥρᾳ ζῶντι, ὦ πάτερ; Ὁ δὲ ἀποκριθεὶς φη· Ἐπειδὴ νυνὶ γέγονεν ἐν τῇ Λαύρᾳ ἡμῶν τάραχ⊠ καὶ θόρυβος μέγας· τινὲς δὲ νεοζυγέαι, τ⊠ συνάξεως ἐκτελεσθείσης, ὑπὸ τ⊠ δαιμόνων ἀποπληθέντες ἠπάτησαν, καὶ τινας τ⊠ γερόντων ῥάβδοις ἔτυψαν, καντῷ τ ὁσί ἡμν ἡγουμέν, ἀββ Στρατηγί, τὰς χεῖρας κακῶς ἐπέθηκαν, καθυβρίσαντες αὐτὸν, καὶ ἀιμωσάμενοι. Ἐκθαμβηθέντες δὲ ἐπὶ τούτῳ οἱ πατέρες, ἠξίουν αὐτὸν ἐξειπεῖν αὐτοῖς, πόθεν ἐγνώστη ζω⊠. Ὁ δὲ ἀποκριθεὶς ἔφη· Πρὸ ὥρας τεθέαμαι τοὺς πάσης κακίας δημιουργοὺς κα τοῖς κακοῖς ἐπιχαίροντας, κακίους δαίμονας, ἐν τῷ ἀέρι φοιτῶντας, ἀγαλλομένους καὶ ὀρχουμένους, καὶ ἀλλήλους προτρεπομένους ἀφραίνεσθαι, φάσκοντας· Εὐφραίνεσθε, ἀφραίνεσθε· ⊠ δὲ σήμερον εἰργασάμεθα σήμερον ἔργον. Διὸ ἀε ἡμᾶς σκιρτᾶν, καὶ χαιρυσθῶν, καὶ χορεύειν ἀφρόνιστον χορείαν, ὅτι τοὺς ἀσθεστέρους ἅματε καὶ ἀφρονεστέρους τ⊠ μοναχῶν τ⊠ Σάββα πεπλανηκότες παρασκευάσωμεν οὐκ ὀλίγην ποιεῖν σύγχυσιν· ἀλλὰ παρεσκευαζόμεθα καντὸν τὸ ἡγούμενον αὐτῶν οπαλαῖς ἀληθῶς παίειν, καὶ καθυβρίσθαι ἀεινῶς, καὶ φόνον ἄν ἐ μέτριον διεγείρασθαι· εἰ μὴ ταῦτα τ⊠ κακοχήρου Στεφάνου κατέρθασιν οἱ δίκαι. Τω⊠ αὐτῶν δὲ ἀπεκρούσθημεν, καὶ ἀπεδιώχθημεν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|34 Ταῦτα μὲν ἀπὸ τ⊠ δαιμόνων ἀκήκοα· ἀλλ᾽ ὧν πιστεύσατε, τέκνα πνευματικὰ ζῶτα, ἀληθεύοντι, ὅτι ⊠ δὲ ἡμετέραν ἐντεύξεων ἐπεῖδεν Θεὸς τος πατέρας, καὶ προφθσας ἐπεσκέψατο αὐτὸς, βουλομέν⊠ ἀπὸ τ⊠ φόνου· ἔτε δὲ ἐμὲ τ⊠ ἀχρεῖον ἀπεπηδήκησαν οἱ παλαιοὶ κακοῦργοι δαίμονες· ἁμαρτωλὸς γάρ εἰμι ᾗ ἀνομμιημάτων ἀνάπλεως· ἀλλ᾽ ὡς θέλοντες ἀνίαν με; ζωῖτα τ⊠ πατέρων εἰρηκότες ἐφάνησαν, ᾗ οόμενοι κενοδοξίας ὀξυτάτοις βέλεσι κεντῆσαί μου τω⊠ διάνοιαν, τ⊠ εὐχῶν μου ἐμνήσθησαν. Ἀλλ οὖν με τ⊠ ἀπο-}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} omni admiratione dignissimus, celeber, atque omnibus sapientiæ disciplinis imbutus, hanc mihi recensuit historiam. Monachi quidam illustri congregationis nostræ præfinitis universali jejunio diebus apud sanctum Patrem Stephanum commorabantur in solitudine: Ad hos ergo, ut vitam ab omni strepitu remotam agebant, accessit ipse, qua videri non poterat, de suo spelæo senex, &: Adeste, inquit, patres, orationem instituemus; adeste. Illi promptissimè assurgentes ejus imperio parebant. Cumque unà secum oraret, audiunt mentionem ab eo fieri alicujus ex Lauræ patribus, quem beatum prædicabat. Ubi precandi finem fecerat, dixerunt ei: Perculsisti nos, o Pater, cum inter orandum de quodam presbyterorum nostrorum ita meministi, quasi vita functus jam esset. Tum ille: Nempe sic est, jam hinc ille migravit ad Dominum: requiem igitur inveniat in indissolubilibus illius gloriæ atque exultationis tabernaculis. Illi hæc à Sene pronunciata demirati, horam, diem, mensem, quibus hæc acciderant, fideliter commendavere pugillaribus. In Lauram verò post Quadragesimam reduces minutissima quæque de presbyteri morte perscrutantur; comperitque, uti ille Senex prædixerat, omnibus, rem nobis omnem apertius expostitere, laudantes Deum, Senisque gratiam celebrantes.{{right sidenote|''Beatum aliquem inter orandum cognoscit.''}} {{right sidenote|'''E'''}} 33 Rursum alias per idem Quadragesimæ tempus contigit, ut ad eos, qui secum vivebant, repente accederet; hac illos exhortatione compellans: Surgite, patres, ut oremus, orationem hoc tempus præcipuè flagitat. Finita ergo computatione, quærunt illi; Quæ causa, ô Pater, hac à nobis horâ preces exigebat? Respondit ille ac dixit: Quia jam modo turbæ in Laura nostra acta ingens tumultuatio concitata est: novitii enim aliqui, finitâ synaxi, decepti à dæmoniis omnia turbarunt, nonnulloque Senum ceciderunt virgis, atque in ipsum sanctum Hegumenum nostrum, Abbatem Strategium, impiè manu injecerunt, convitiis eum & contumeliis insectantes. Obstupefacti adeò ad hæc patres, infistere, sibi ne dedignaretur edicere, id unde rescivisset. Respondens verò ille ait: Vidi ante horam impietatis omnis auctores, malisque unicè gaudentes pessimos dæmones, frequentes gestire per aëra, & tripudia celebrare, mutuóque se ad lætandum hortari, ingeminantes: Lætamini, lætamini: neque enim exiguum hodie facinus defsigiavimus. Quamobrem exultare nos convenit ac deliciari, choroque hilares ducere: quando inter Sabæ monachos rudiores juxta ac mente magis destitutos ad turbas non sanè modicas excitandas adegi-mus: sed & ipsum eorum Hegumenum sultibus haud molliter depexum daturi eramus, atrocibusque oneratum calumniis; ac cædem denique non mediocrem suscitaturi; nisi hæc omnia Stephani, male feriati utique filicernii, anteverterissent preces; quippe quibus repulsi, atque in fugam conjecti sumus.{{right sidenote|''Turbas in Laura excitatas cognoscit, dæmonibus ideo exultantibus;'' '''F'''}} 34 Hæc quidem ex diabolis audivi; credite itaque, filii Spiritu ferventissimi, veritatem profitenti, non nostra deprecatione factum, ut patres respexerit Deus, eosque à cæde eruendo, præoccupatis hostium consiliis, prosperexit; neque per me inutilem veteratores ac malefici spiritus ejecti sunt: peccator enim sum, & refertus iniquitatibus: sed eo hæc de patribus dixisse videntur, quod ægrè animo meo facere volunt; mentemque mihi sperantes acutissimis vanæ gloriæ jaculis transverberare, de precibus meminerunt. Sed dictorum illorum, utcumque fallacium nihil me{{right sidenote|''& frustrà ei vanæ gloriæ tentationem injicientibus.''}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> j0nrtx0len5ciq8st2o2c97v8l2p9yy 275090 274943 2026-08-07T14:04:26Z Vladis13 10700 to fast delete 275090 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|543 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|φίας ἔμπλεως, ὀνόματι Λεόντ⊠, ἐξῆσάν μοι ποιαύτην ἐξῆγησιν· Μοναχοί τινες τ⊠ διαγῆς μῶν ζωνοβίας ἐν τῇ ἐρήμῳ διέτριβον ⊠ τ ἁγιασμένον ἀδελφὸν Στέφανον ἐν τ⊠ ὡρισμέναις ἡμέραις τ⊠ καθολικῆς νηστείας. Οὗτοι τοίνυν ὡς ἦγον ἔρημον ἀγωγίω, ἐξ ἀσπίδος προσελθεῖν ατοῖς τ⊠ δία σπηλαί ὁ Γέρων, καὶ φησιν· Δεῦτε, πατέρες, ἐντευξὴν ποιησώμεθα, δεῦτε. Οἱ δὲ προθυμότατον ἀναστάντες, τω⊠ αὐτοῦ προσεζαζω ἐξεπλήρουν. Αὐτὸ δὲ ἀρχομένῳ ζωὶ αὐτοῖς, ἀκούωσαν αὐτὸ τινὰ τ⊠ πατέρων τ⊠ Λαύρας εἰς μνημίαν ἀγαπῶν⊠ ᾗ μακαρίζων⊠. τε δὲ τῆς ἀγίας προσευκῆς, ἔφασαν πρὸς αὐτόν· Κατέπληξας ἡμᾶς, ὦ πάτερ, ὁπότε ἐν τῇ ἀγῇ μνησθείς τινος τ⊠ πρεσβυτέρων ἡμῶν, ὡς τόνδε τ⊠ βίον ἀπολιπόντος. Ὁ δὲ εἶπεν· Καὶ δὴ ὅτως πρὸς τὸν κύριον ἐξεδήμησεν· εἴηεν ἄν ἔνεσιν ἐν ζωῖς ἀκαταλύτοις σκηναῖς τ⊠ δόξης ἐκείνης ᾗ ἀγαλλιάσεως. Αγαμέντες τοίνυν τ⊠ ερημένων ὑπὸ τ⊠ Γέροντ⊠, ἀπελθῶς ἐνέτυχον πινακιδίῳ τω⊠ ὥραν τω⊠ μέραν ᾗ τω⊠ μῆνα, καθ᾽ ὃν ἐγένετο τοῦτο. Μετὰ δὲ τω⊠ Τεσσαρακοστὴν εἰς τὴν Λαύραν ἀφικόμενοι, λεπτομερέστερον ⊠ τ πρεσβυτεροῦ τελευτὴ ἐξηρεύνησαν, ᾗ πάντα καθὼς προεῖπεν αὐτοῖς Γέρων, ἀρπάσαντες, σαφέστερον ἐδιηγήσαντο ἡμῖν, τὸ Θεν ἀινῶντες, ᾗ τ Γέροντος χάριν δοξάζοντες.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|33 Ἄλλοτε πάλιν ἐξ τ⊠ ἐαυτὸν καιρὸν τ⊠ Τεσσαρακοστῆς ἐξαπίνης ἦλθε πρὸς τος συνόντας αὐτῷ πατέρας, καὶ εἶπεν· Ἀνάστητε, πατέρες, ὅπως ἀξιώμεθα· καιρὸς ἐκ προσευχῆς κα δεήσεως. Ποιησαμένου δὲ τω⊠ ἀγίου ἡμᾶς τινῶν λεγόντες· Τίς ἡ ἀιτία τ⊠ ἀγς ἐν τ ὥρᾳ ζῶντι, ὦ πάτερ; Ὁ δὲ ἀποκριθεὶς φη· Ἐπειδὴ νυνὶ γέγονεν ἐν τῇ Λαύρᾳ ἡμῶν τάραχ⊠ καὶ θόρυβος μέγας· τινὲς δὲ νεοζυγέαι, τ⊠ συνάξεως ἐκτελεσθείσης, ὑπὸ τ⊠ δαιμόνων ἀποπληθέντες ἠπάτησαν, καὶ τινας τ⊠ γερόντων ῥάβδοις ἔτυψαν, καντῷ τ ὁσί ἡμν ἡγουμέν, ἀββ Στρατηγί, τὰς χεῖρας κακῶς ἐπέθηκαν, καθυβρίσαντες αὐτὸν, καὶ ἀιμωσάμενοι. Ἐκθαμβηθέντες δὲ ἐπὶ τούτῳ οἱ πατέρες, ἠξίουν αὐτὸν ἐξειπεῖν αὐτοῖς, πόθεν ἐγνώστη ζω⊠. Ὁ δὲ ἀποκριθεὶς ἔφη· Πρὸ ὥρας τεθέαμαι τοὺς πάσης κακίας δημιουργοὺς κα τοῖς κακοῖς ἐπιχαίροντας, κακίους δαίμονας, ἐν τῷ ἀέρι φοιτῶντας, ἀγαλλομένους καὶ ὀρχουμένους, καὶ ἀλλήλους προτρεπομένους ἀφραίνεσθαι, φάσκοντας· Εὐφραίνεσθε, ἀφραίνεσθε· ⊠ δὲ σήμερον εἰργασάμεθα σήμερον ἔργον. Διὸ ἀε ἡμᾶς σκιρτᾶν, καὶ χαιρυσθῶν, καὶ χορεύειν ἀφρόνιστον χορείαν, ὅτι τοὺς ἀσθεστέρους ἅματε καὶ ἀφρονεστέρους τ⊠ μοναχῶν τ⊠ Σάββα πεπλανηκότες παρασκευάσωμεν οὐκ ὀλίγην ποιεῖν σύγχυσιν· ἀλλὰ παρεσκευαζόμεθα καντὸν τὸ ἡγούμενον αὐτῶν οπαλαῖς ἀληθῶς παίειν, καὶ καθυβρίσθαι ἀεινῶς, καὶ φόνον ἄν ἐ μέτριον διεγείρασθαι· εἰ μὴ ταῦτα τ⊠ κακοχήρου Στεφάνου κατέρθασιν οἱ δίκαι. Τω⊠ αὐτῶν δὲ ἀπεκρούσθημεν, καὶ ἀπεδιώχθημεν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|34 Ταῦτα μὲν ἀπὸ τ⊠ δαιμόνων ἀκήκοα· ἀλλ᾽ ὧν πιστεύσατε, τέκνα πνευματικὰ ζῶτα, ἀληθεύοντι, ὅτι ⊠ δὲ ἡμετέραν ἐντεύξεων ἐπεῖδεν Θεὸς τος πατέρας, καὶ προφθσας ἐπεσκέψατο αὐτὸς, βουλομέν⊠ ἀπὸ τ⊠ φόνου· ἔτε δὲ ἐμὲ τ⊠ ἀχρεῖον ἀπεπηδήκησαν οἱ παλαιοὶ κακοῦργοι δαίμονες· ἁμαρτωλὸς γάρ εἰμι ᾗ ἀνομμιημάτων ἀνάπλεως· ἀλλ᾽ ὡς θέλοντες ἀνίαν με; ζωῖτα τ⊠ πατέρων εἰρηκότες ἐφάνησαν, ᾗ οόμενοι κενοδοξίας ὀξυτάτοις βέλεσι κεντῆσαί μου τω⊠ διάνοιαν, τ⊠ εὐχῶν μου ἐμνήσθησαν. Ἀλλ οὖν με τ⊠ ἀπο-}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} omni admiratione dignissimus, celeber, atque omnibus sapientiæ disciplinis imbutus, hanc mihi recensuit historiam. Monachi quidam illustri congregationis nostræ præfinitis universali jejunio diebus apud sanctum Patrem Stephanum commorabantur in solitudine: Ad hos ergo, ut vitam ab omni strepitu remotam agebant, accessit ipse, qua videri non poterat, de suo spelæo senex, &: Adeste, inquit, patres, orationem instituemus; adeste. Illi promptissimè assurgentes ejus imperio parebant. Cumque unà secum oraret, audiunt mentionem ab eo fieri alicujus ex Lauræ patribus, quem beatum prædicabat. Ubi precandi finem fecerat, dixerunt ei: Perculsisti nos, o Pater, cum inter orandum de quodam presbyterorum nostrorum ita meministi, quasi vita functus jam esset. Tum ille: Nempe sic est, jam hinc ille migravit ad Dominum: requiem igitur inveniat in indissolubilibus illius gloriæ atque exultationis tabernaculis. Illi hæc à Sene pronunciata demirati, horam, diem, mensem, quibus hæc acciderant, fideliter commendavere pugillaribus. In Lauram verò post Quadragesimam reduces minutissima quæque de presbyteri morte perscrutantur; comperitque, uti ille Senex prædixerat, omnibus, rem nobis omnem apertius expostitere, laudantes Deum, Senisque gratiam celebrantes.{{right sidenote|''Beatum aliquem inter orandum cognoscit.''}} {{right sidenote|'''E'''}} 33 Rursum alias per idem Quadragesimæ tempus contigit, ut ad eos, qui secum vivebant, repente accederet; hac illos exhortatione compellans: Surgite, patres, ut oremus, orationem hoc tempus præcipuè flagitat. Finita ergo computatione, quærunt illi; Quæ causa, ô Pater, hac à nobis horâ preces exigebat? Respondit ille ac dixit: Quia jam modo turbæ in Laura nostra acta ingens tumultuatio concitata est: novitii enim aliqui, finitâ synaxi, decepti à dæmoniis omnia turbarunt, nonnulloque Senum ceciderunt virgis, atque in ipsum sanctum Hegumenum nostrum, Abbatem Strategium, impiè manu injecerunt, convitiis eum & contumeliis insectantes. Obstupefacti adeò ad hæc patres, infistere, sibi ne dedignaretur edicere, id unde rescivisset. Respondens verò ille ait: Vidi ante horam impietatis omnis auctores, malisque unicè gaudentes pessimos dæmones, frequentes gestire per aëra, & tripudia celebrare, mutuóque se ad lætandum hortari, ingeminantes: Lætamini, lætamini: neque enim exiguum hodie facinus defsigiavimus. Quamobrem exultare nos convenit ac deliciari, choroque hilares ducere: quando inter Sabæ monachos rudiores juxta ac mente magis destitutos ad turbas non sanè modicas excitandas adegi-mus: sed & ipsum eorum Hegumenum sultibus haud molliter depexum daturi eramus, atrocibusque oneratum calumniis; ac cædem denique non mediocrem suscitaturi; nisi hæc omnia Stephani, male feriati utique filicernii, anteverterissent preces; quippe quibus repulsi, atque in fugam conjecti sumus.{{right sidenote|''Turbas in Laura excitatas cognoscit, dæmonibus ideo exultantibus;'' '''F'''}} 34 Hæc quidem ex diabolis audivi; credite itaque, filii Spiritu ferventissimi, veritatem profitenti, non nostra deprecatione factum, ut patres respexerit Deus, eosque à cæde eruendo, præoccupatis hostium consiliis, prosperexit; neque per me inutilem veteratores ac malefici spiritus ejecti sunt: peccator enim sum, & refertus iniquitatibus: sed eo hæc de patribus dixisse videntur, quod ægrè animo meo facere volunt; mentemque mihi sperantes acutissimis vanæ gloriæ jaculis transverberare, de precibus meminerunt. Sed dictorum illorum, utcumque fallacium nihil me{{right sidenote|''& frustrà ei vanæ gloriæ tentationem injicientibus.''}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> srbz4apienb0ffkx6qodj82ftdakecj 104 84690 274944 2026-08-07T12:55:26Z Vladis13 10700 + 274944 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|544 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} me ab ea, qua in melius propendeo, voluntate, divinâ firmatam gratiâ, dimovit: unde nihil eorum quidquam credidi: mendaces enim sunt & impostores, & in omnem conjurati probitatem: verum indignè ac ferociter propulſavi, atque execratus eos diſpuli, & mendaces vocitans & ſycophantas. Inde eſt quod hæc mihi repoſuerunt: Tametſi tales reputes nos ferè, veteratoriíſque ſermonibus noſtris nullam adhibeas fidem, hodie tamen vera eſſe putato omnia, quæcumque de Lauræ monachis prodita ſunt. At ego aliter ſentiebam, abigebamque magis ac magis, donec vis quædam divina colluſtravit animum, & omnem rerum, quas nuntiaverant, accuratè perdocuit veritatem. Hæc admirati patres horam ipſam, diem, menſem adnotant, impletáque Quadrageſimâ ad Lauram cum Sene redeunt, ac tempus, quo ſuffiſſent hæc ſuſcitata, à patribus diligenter exquirunt, viſioníſque ita veritatem exploratam habuere; à quibus cum ipſi accepimus, communicamus vobis, ut ſancti Senis virtutem æmulemini, largiſſimam Dei bonitatem omnibus admirabilem prædicantes.{{right sidenote|'''B'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|παλῶν αὐτῶν ῥημάτων τ⊠ πρὸς τὸ κρεῖττον νεύσας ἐξέσεισεν, Θεῖά χάριτι κραταιουμένου· ὅθεν οὐδ᾽ ὅλως ἴδιον πεποίθηκα· ψεῦδος δὲ ἀεὶ ἐγὼ πλάνοι, ᾗ μυσέκαλοι τυγχάνουσιν· ἀλλ᾽ ὅσον ἐμὸς ἐξ ἀνεργοῦς μῶν ἀνέμνησεν, ᾗ ἀπεδήσουν ἀυτοὺς, καταφρονῶν, ᾗ ψεύσας ἀυτὸς ζωπκαλῶν παίζων. Διόπερ ἀπαγγελθέντος ἔφασάν μοι· Εἰ ἐξ ἐκάστου τούτους ἔχεις μᾶς, καὶ ἀπ᾽ αὐτῶν τοῖς ψευδοῦσιν ἡμν ῥήμασιν, ἀλλὰ σήμερον πείσθητι ⊠ τ⊠ μοναχῶν τῆς Λαύρας εἰρηκόσι τω⊠ ἀληθείαν. Ἐγὼ δὲ οὖν ἐπείσθην, ἀλλὰ μᾶλλον ᾗ μᾶλλον ἐθαύμασα, ὅτι διὰ τῆς ἐπιλαμψάσης δυνάμεως, ⊠ τὸ ἀνηγέλμενον, ἅπαν ἐδήλωσε τω⊠ ἀκρίβειαν. Τεζωμαρισάντες ἐν ἐπὶ τούτοις οἱ πατέρες, ὡντο τω⊠ ραν ᾗ τω⊠ ἡμέραν, ᾗ τω⊠ μνα ὑπομνήσαντο, ᾗ τῆς Τεσσαρακοστῆς πληρωθείσης, ὑπέστρεψαν εἰς τ⊠ Λαύραν μετὰ τ⊠ Γέροντος, ᾗ ἀκριβῶσαν ⊠ τ⊠ πατέρων τ⊠ καιρὸν, καθ᾽ ὃν ἐγείροντο τοῦτο, ᾗ τ⊠ ἀλήθειαν τῆς διοράσεως ἔμαθον, ὡς ἐν ⊠ λαβόντες διηγησάμεθα ὑμῖν, ἵνα τω⊠ ἀρετὴν ἐν ἱερ πρεσβύτου ζηλώσαντες, ζωμακαριολογήσητε τ⊠ μεγαλόδωρον θεϊκὴν ἀγαθότητα.}} {{right sidenote|'''E'''}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Ædilem Latinè diceremus, in quem ſarti tecti ſervandi ædificii ſacri cura incumbit. Inter Eccleſiæ Cpolstanæ officia nullum tale reperio, niſi magni œconomi, quod inter officia dignitate & auctoritate primum, qui in ſua poteſtate omnes Eccleſiæ facultates tenet. Per Baſilicarios, clericos qui in baſilica ſeu æde ſacra miniſtrant Papæ, Epiſcopo, aut ſacerdoti ſacra facienti, intelligit Cangius in Gloſſ. Lat.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Situm Calamonis Lauræ dedimus ex Prato ſpirituali cap. 40 in Annotatis ad Vitam S. Joannis Silentiarii ad 13 Maii, cap. 3, lit. b: ubi de verſione Latina hujus vocis. Ex verbis dicti Prati cap. 162, quintodecimo ab Alexandria milliario monaſterium eſt, quod vocatur Calamon; & ex illis, quæ habentur cap. 163, dicebat abbas Alexander monaſterii Calamonis, quod eſt prope Jordanem, collige duo Calamonis monaſteria fuiſſe.'' {{right sidenote|'''c'''}} ''Obiit is III Septembris, quo de ipſo acturi ſumus. Ejus Vita S. Euthymii Actis permixta prodit ad 20 Januarii; à quo & Anaſtaſio patriarcha facta reliquiarum ejus ſepultura dicitur num. 100: quod magnâ honorificentia factum, ex Vita S. Sabæ habemus.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''Sic S. Theoctiſti ſucceſſorem Maxim aut Matruam poſt biennii præfecturam vitâ functum S. Euthymius in Theoctiſti magna theca piè depoſuit. Sic Longinum ei ſuſſectum; ſic ceteros dignitate & ſanctitate primos ibidem conſiderint. Theca autem ſpeluncam hic vel fornicem plurium monumentorum capacem induſtrie ſignificat, extra quam fuerit monumentum ejus; de quo numero ſequenti.'' {{right sidenote|'''e'''}} ''Hinc monaſterium hoc tempore deſertum fuiſſe ſupra diximus: quod etiam, ex illa Arabum admonitione colligitur.''{{right sidenote|'''C'''}} {{right sidenote|'''f'''}} ''Ad ſpeluncam, in qua habitarnnt Sancti, quæque deinde eſt in templum converſa, aſcendendum fuiſſe Lazarotis paſtoribus, qui primi Sanctos iſtic commorantes reperere, habemus à S. Euthymii Vita. Quare nec in ea nec juxta eam conditos fuiſſe Sanctos, verum in ſpelunca aliqua inferiori, ex his patet.''{{right sidenote|'''F'''}} {{right sidenote|'''g'''}} ''Vox iſta explicatur cap. ſequenti num. 37 lit. c.'' {{right sidenote|'''h'''}} ''Μεγάλην τεσσαρακοστὴν. Ita dicebatur præcipua illa ante Paſchalem ſolennitatem Quadrageſima ad differentiam aliarum: quam quia in eremum recedentes Patres à Dominica Sexageſimæ (quæ Græcis τῆς ἀποκρέω, ſeu Carnis-privii dicitur) auſpicari conſueverant, ideo ſequenti numero ſoli quatuor dies ante Dominicam Palmarum è Quadrageſima reliqui numerantur.'' {{right sidenote|'''i'''}} ''Leontium hunc diverſum eſſe à Leontio, auctore Vitæ S. Gregorii Agrigentini, diſces ex commentario prævio num. 26.'' {{right sidenote|'''k'''}} ''Ἀρχάριοι, id eſt incipientes ſive novitii. Vide Gloſſarium Menrſii citantis Anonymum, qui tres gradus diſtinguit ἀρχαρίων, μέσων ᾗ τελείων, incipientium, mediorum & perfectorum.'' == CAPUT IV. == ''Succurrit periclitantibus diſcipulis; & cum inviſibili Anachoreta colloquitur.'' {| | {{right sidenote|''Joannes, poſtea Cherubimorum epiſcopus,''}} '''F'''Ratres Deo cari tres ex eorum numero, quorum teſtata religio eſt, Damaſcum, feliciſſimam illuſtremque incolebant metropolim. Horum unus, cum ſeculo valedicens in hac maxima Laura habitaret, hæc mihi commemoravit: Quod vir quidam inſignis, Joannes dictus, qui & multa edebat miracula, quorum viri complures, ſtudioſiſſimi | {{graeca|Ἐκφράσας τοῖς ἀδελφοῖς τ⊠ μεμαρτυρημένω ἐπ᾽ ἀληθείας, Δαμασκηνοὶ τω⊠ πανευδαίμονα ᾗ λαμπρὰν μητρόπολιν, ἐνεπίδημον ἔχουσι. Τούτων ὡς ὑποζευξάμενος, ᾗ ζν τω⊠ μεγίστω Λαύρᾳ ἐνδιέτριβε, διηγήσατό μοι, λέγων· Ὅτι ἀνὴρ ἐνδοξος ὀνόματι, σηματοφόρος ἀνὴρ, ᾗ πολλὰ ἀνέδειξε θαυματουργήματα, ὧν ἐν ταύτῃ γεγό-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 3fwb3ydcj1yx0btofvdoyvjibbddb9y 275091 274944 2026-08-07T14:04:27Z Vladis13 10700 to fast delete 275091 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|544 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} me ab ea, qua in melius propendeo, voluntate, divinâ firmatam gratiâ, dimovit: unde nihil eorum quidquam credidi: mendaces enim sunt & impostores, & in omnem conjurati probitatem: verum indignè ac ferociter propulſavi, atque execratus eos diſpuli, & mendaces vocitans & ſycophantas. Inde eſt quod hæc mihi repoſuerunt: Tametſi tales reputes nos ferè, veteratoriíſque ſermonibus noſtris nullam adhibeas fidem, hodie tamen vera eſſe putato omnia, quæcumque de Lauræ monachis prodita ſunt. At ego aliter ſentiebam, abigebamque magis ac magis, donec vis quædam divina colluſtravit animum, & omnem rerum, quas nuntiaverant, accuratè perdocuit veritatem. Hæc admirati patres horam ipſam, diem, menſem adnotant, impletáque Quadrageſimâ ad Lauram cum Sene redeunt, ac tempus, quo ſuffiſſent hæc ſuſcitata, à patribus diligenter exquirunt, viſioníſque ita veritatem exploratam habuere; à quibus cum ipſi accepimus, communicamus vobis, ut ſancti Senis virtutem æmulemini, largiſſimam Dei bonitatem omnibus admirabilem prædicantes.{{right sidenote|'''B'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|παλῶν αὐτῶν ῥημάτων τ⊠ πρὸς τὸ κρεῖττον νεύσας ἐξέσεισεν, Θεῖά χάριτι κραταιουμένου· ὅθεν οὐδ᾽ ὅλως ἴδιον πεποίθηκα· ψεῦδος δὲ ἀεὶ ἐγὼ πλάνοι, ᾗ μυσέκαλοι τυγχάνουσιν· ἀλλ᾽ ὅσον ἐμὸς ἐξ ἀνεργοῦς μῶν ἀνέμνησεν, ᾗ ἀπεδήσουν ἀυτοὺς, καταφρονῶν, ᾗ ψεύσας ἀυτὸς ζωπκαλῶν παίζων. Διόπερ ἀπαγγελθέντος ἔφασάν μοι· Εἰ ἐξ ἐκάστου τούτους ἔχεις μᾶς, καὶ ἀπ᾽ αὐτῶν τοῖς ψευδοῦσιν ἡμν ῥήμασιν, ἀλλὰ σήμερον πείσθητι ⊠ τ⊠ μοναχῶν τῆς Λαύρας εἰρηκόσι τω⊠ ἀληθείαν. Ἐγὼ δὲ οὖν ἐπείσθην, ἀλλὰ μᾶλλον ᾗ μᾶλλον ἐθαύμασα, ὅτι διὰ τῆς ἐπιλαμψάσης δυνάμεως, ⊠ τὸ ἀνηγέλμενον, ἅπαν ἐδήλωσε τω⊠ ἀκρίβειαν. Τεζωμαρισάντες ἐν ἐπὶ τούτοις οἱ πατέρες, ὡντο τω⊠ ραν ᾗ τω⊠ ἡμέραν, ᾗ τω⊠ μνα ὑπομνήσαντο, ᾗ τῆς Τεσσαρακοστῆς πληρωθείσης, ὑπέστρεψαν εἰς τ⊠ Λαύραν μετὰ τ⊠ Γέροντος, ᾗ ἀκριβῶσαν ⊠ τ⊠ πατέρων τ⊠ καιρὸν, καθ᾽ ὃν ἐγείροντο τοῦτο, ᾗ τ⊠ ἀλήθειαν τῆς διοράσεως ἔμαθον, ὡς ἐν ⊠ λαβόντες διηγησάμεθα ὑμῖν, ἵνα τω⊠ ἀρετὴν ἐν ἱερ πρεσβύτου ζηλώσαντες, ζωμακαριολογήσητε τ⊠ μεγαλόδωρον θεϊκὴν ἀγαθότητα.}} {{right sidenote|'''E'''}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Ædilem Latinè diceremus, in quem ſarti tecti ſervandi ædificii ſacri cura incumbit. Inter Eccleſiæ Cpolstanæ officia nullum tale reperio, niſi magni œconomi, quod inter officia dignitate & auctoritate primum, qui in ſua poteſtate omnes Eccleſiæ facultates tenet. Per Baſilicarios, clericos qui in baſilica ſeu æde ſacra miniſtrant Papæ, Epiſcopo, aut ſacerdoti ſacra facienti, intelligit Cangius in Gloſſ. Lat.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Situm Calamonis Lauræ dedimus ex Prato ſpirituali cap. 40 in Annotatis ad Vitam S. Joannis Silentiarii ad 13 Maii, cap. 3, lit. b: ubi de verſione Latina hujus vocis. Ex verbis dicti Prati cap. 162, quintodecimo ab Alexandria milliario monaſterium eſt, quod vocatur Calamon; & ex illis, quæ habentur cap. 163, dicebat abbas Alexander monaſterii Calamonis, quod eſt prope Jordanem, collige duo Calamonis monaſteria fuiſſe.'' {{right sidenote|'''c'''}} ''Obiit is III Septembris, quo de ipſo acturi ſumus. Ejus Vita S. Euthymii Actis permixta prodit ad 20 Januarii; à quo & Anaſtaſio patriarcha facta reliquiarum ejus ſepultura dicitur num. 100: quod magnâ honorificentia factum, ex Vita S. Sabæ habemus.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''Sic S. Theoctiſti ſucceſſorem Maxim aut Matruam poſt biennii præfecturam vitâ functum S. Euthymius in Theoctiſti magna theca piè depoſuit. Sic Longinum ei ſuſſectum; ſic ceteros dignitate & ſanctitate primos ibidem conſiderint. Theca autem ſpeluncam hic vel fornicem plurium monumentorum capacem induſtrie ſignificat, extra quam fuerit monumentum ejus; de quo numero ſequenti.'' {{right sidenote|'''e'''}} ''Hinc monaſterium hoc tempore deſertum fuiſſe ſupra diximus: quod etiam, ex illa Arabum admonitione colligitur.''{{right sidenote|'''C'''}} {{right sidenote|'''f'''}} ''Ad ſpeluncam, in qua habitarnnt Sancti, quæque deinde eſt in templum converſa, aſcendendum fuiſſe Lazarotis paſtoribus, qui primi Sanctos iſtic commorantes reperere, habemus à S. Euthymii Vita. Quare nec in ea nec juxta eam conditos fuiſſe Sanctos, verum in ſpelunca aliqua inferiori, ex his patet.''{{right sidenote|'''F'''}} {{right sidenote|'''g'''}} ''Vox iſta explicatur cap. ſequenti num. 37 lit. c.'' {{right sidenote|'''h'''}} ''Μεγάλην τεσσαρακοστὴν. Ita dicebatur præcipua illa ante Paſchalem ſolennitatem Quadrageſima ad differentiam aliarum: quam quia in eremum recedentes Patres à Dominica Sexageſimæ (quæ Græcis τῆς ἀποκρέω, ſeu Carnis-privii dicitur) auſpicari conſueverant, ideo ſequenti numero ſoli quatuor dies ante Dominicam Palmarum è Quadrageſima reliqui numerantur.'' {{right sidenote|'''i'''}} ''Leontium hunc diverſum eſſe à Leontio, auctore Vitæ S. Gregorii Agrigentini, diſces ex commentario prævio num. 26.'' {{right sidenote|'''k'''}} ''Ἀρχάριοι, id eſt incipientes ſive novitii. Vide Gloſſarium Menrſii citantis Anonymum, qui tres gradus diſtinguit ἀρχαρίων, μέσων ᾗ τελείων, incipientium, mediorum & perfectorum.'' == CAPUT IV. == ''Succurrit periclitantibus diſcipulis; & cum inviſibili Anachoreta colloquitur.'' {| | {{right sidenote|''Joannes, poſtea Cherubimorum epiſcopus,''}} '''F'''Ratres Deo cari tres ex eorum numero, quorum teſtata religio eſt, Damaſcum, feliciſſimam illuſtremque incolebant metropolim. Horum unus, cum ſeculo valedicens in hac maxima Laura habitaret, hæc mihi commemoravit: Quod vir quidam inſignis, Joannes dictus, qui & multa edebat miracula, quorum viri complures, ſtudioſiſſimi | {{graeca|Ἐκφράσας τοῖς ἀδελφοῖς τ⊠ μεμαρτυρημένω ἐπ᾽ ἀληθείας, Δαμασκηνοὶ τω⊠ πανευδαίμονα ᾗ λαμπρὰν μητρόπολιν, ἐνεπίδημον ἔχουσι. Τούτων ὡς ὑποζευξάμενος, ᾗ ζν τω⊠ μεγίστω Λαύρᾳ ἐνδιέτριβε, διηγήσατό μοι, λέγων· Ὅτι ἀνὴρ ἐνδοξος ὀνόματι, σηματοφόρος ἀνὴρ, ᾗ πολλὰ ἀνέδειξε θαυματουργήματα, ὧν ἐν ταύτῃ γεγό-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> fgx03hn5g9udhen67f2m0ckt1oichql 104 84691 274945 2026-08-07T12:55:27Z Vladis13 10700 + 274945 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|545 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|νασι πηκοὶ φιλαληθέστατοι ἄνδρες, τέτῳ τῷ μακαρίτῃ μαθητεύσαντες, ᾗ μετ᾽ ἐπὶβ⊠ ἐπίσκοπος τ⊠ σεβαστ⊠ ᾗ ἐκδὸξ⊠ πάσας Χαραχμωβῶν ἐγνώσθη⊠. Τίψηλος ὡς ἀληθῶς ἀπεφάνθη καὶ ἀξιόχρ⊠, ᾗ διὰ τινας χρείας πολιτικὰς ᾗ ἐκκλησιαστικὰς πρὸς τ⊠ σύμβολον Δαμασκοῦ ᾗ πρὸς τ⊠ κριτὴν πυκνῶς ἀφικνεῖσθαι⊠, μοι πρς ἡμς ἐξενίζετο. Πολλῶ δὲ τ⊠ λόγων αὐτοῦ τ⊠ διηγημάτων τω⊠ ὠφελείαν καὶ ψυχαλῶν ἐνεργειῶν ἐπαρπαζόμεθα. Μιᾷ δὲ τ⊠ ἡμερῶν, ἑσπέρας ὥρας βαθείας, κατὰ τὸ παρεστὸς τ⊠ σευῶν μῶν ἀδελφῶν σὺν ἀυτῷ κατεξωρύμεν, διηγήσατο ἡμῖν τὸ εἰς αὐτὸν ⊠ ⊠ πατε γεγενημένον παράδοξον θαῦμα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|36 Ἐγνώσθω μοι, φησί, ποτὲ τούτῳ τ θεοφέρῳ μαθήτευοντι, πορευθέντι εἰς τὸ μονάδριον τὸ λεγόμενον Χαραῖ. Τω⊠ ὁδὸν ἐξαυτῶν, καμάτου ἐφθαρμέν⊠ ᾗ ἀβλαβέως ἐξῆκοντα, ἀσθένειά τις με κατέσχε μεγάλη καὶ ἐπικίνδυν⊠, ἥτις ἠνάγκασεν ἐπὶ καιρὸν ἀντοῦ μεῖναι, μὴ δυνάμενόν τις ἴσθαι με ἀπὸ ἐμμελείας κακώσεως καὶ ἀδυναμίας ζωτερίας. Μετ᾽ ἐν χρόνον τινὰ τ⊠ νόσ⊠ ἀνασφίνας ᾗ ἀναλαβὼν εἰχύων ⊠ ἐπ τω⊠ Λαύραν ἐξ τῆς ἐρήμου ἀποφέρουσιν ὁδὸ ὀλίγους ἀρτους ἐχρῆς σὺν ἐμοὶ εἰληφώς. Καμόντος δὲ μοῦ μὲν σφοδρῶς ἐξ τ⊠ καιρὸν τ⊠ ζέστος ὑπὸ τῆς λιακς ἀκτνος, καὶ δίψος δεινὸς ἐπεγχωρίων ἐμοὶ ᾗ μλλον τ⊠ τότε τῆς ζωραπατῆς ὑγρ⊠ διαλυομέν⊠ ἐδαμαζόμην, ᾗ ἐν ποικίλῃ πεινάσει τῇ ἀπερίᾳ ἐπέρχομενον, ᾗ τὸ Θεὸν ᾗ τὰς τ⊠ Γέροντος εὐχὰς ἐπικαλύμην ἵως ἐν πόντοις με ὅντι τοῖς ἱεροῖς ⊠ Θεὸς ἐσπλαγχνία προφθάσαι σκαι ἀδήλητό τινας ἐν τῇ ἐρήμῳ ἐρχομένῳ πιμέναι ἀρζέκτας· ὅστιές με ἐθεασάμενοι ἐπαυθάνοντο τί ἂν εἴην κεκτμημένος. Ὡς δὲ ἀπὸ ἀξίως αὐτοῖς ζωτέδειξα ᾗ τὸ ἀλγ⊠ ἀπήγγελλα, σὺν ἀφθὸ ἄρτος πρὸς ἐμαυτὸς ἀπέφερον. ὅδωρ δὲ ζῶντως οὐδὲ μὴ ἔχων παντελῶς ἔφασαν ἀπὸ ζωπλησίον σμοὶ εἰναι ὁδηγόν, ζωποδεικνύτα σι τ⊠ τόπῳ τ⊠ τρέματ⊠, ᾗ μακρὸν πολὺ διαλείψιν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|37 Ἀπέστησεν δὲ Φοινὶξ ᾗ Φεβερὸν Αἰθίοπα, ᾗναῖον καὶ τευπάζιον, διαβολῶν μηδὲν τῷ τόπῳ διαφέροντα, ὡς μὴ ζῶντα ᾗ πῶσχα ἐδίδαξε μὲθ᾽ ᾗ ς βίαν ⊠ ἀξίους ἐξ ἀνάγκης ἐπερομένω, καὶ πουεύντων ἅμα ἱκανὸν διάστημα, ἐδίποσέ με χειμάγῃν ἐκράδδ. ὅδωρ ἐχέσθι. Καὶ φησιν· Πίνε ἄνθρωπε τ⊠ Θε⊠, καὶ μὴ ἀδείας ἔπερ ἐδήγμετὶ καὶ χρῄζεις ἐμφορήθητι. Ἐγὼ δὲ ὑπὸ τ⊠ παλὸς καμάτου πετειχωμέν⊠, σπερ ἐφεύρων μικρὸν ἐπιρριπίδειον ἀπηγέμλω, καὶ πῶν μὲ ἀνέτους ἐπεσφραγίω· καὶ ὡς τῇ πηγῇ τω⊠ κεφαλὴν ζωσπασάμην, ἄξεόν μοι λογισμὸς τις ἐπεσεῖν, τ⊠ ἀληθέστερον ἐκεῖνον Αἰθίοπα πονηρὸς κατ᾽ ἐμο μεριμεν. καὶ δειχθῶμεν. καὶ μηκρὸν τω⊠ κεφαλὴν ἀνανεύσας ὁρῶ τ⊠ τέππάζιον χειροπαλὸν λίθον κατεχούσ⊠, καὶ ἀπ᾽ ατοῦ ἀσβεστοῦς βροτοχνοὺς καὶ οἰονοὶ ἡμαγμένους, καὶ ὡς πρ φαίνοντος, καὶ βαλέει λειβόμενος μέλαντα. Ἐγὼ δὲ φνω διεχερθείς, καὶ τὸ πνεῦμα ταχα καὶ αὐθῶ χνώμην ζωπηρεσῶν με· Τί τοῦτο βούλει ποιῆσαι, ἀείκασε, ἔφθασα; Πείρας, εἰ ὅλως ἐλεδύνησαι· ἐγὼ γάρ σου ῥωμαλεώτερ⊠ καὶ εἰς ἀπαλῶν πνευματώτερ⊠. δὲ μα τ⊠ λόγον ἀκούσας τῆς χειρὸς τ⊠ λίθον ζωποστέψων ἀπέῤῥιψε, καὶ τὸ ἐπιρριπίδειον χερσὶ κείμενον κλέψας, μετὰ δρόμου καὶ φόβου πολλοῦ ᾤχετο.}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. '''a''' '''b'''}} veritatis, fecère periculum, huic beatæ memoriæ seni discipulus fuisset, ac deinde illuſtris glorioſéque Charachmoborum a urbis creatus eſt epiſcopus. Vir ſublimis, probateque, ut erat, virtutis habebatur, & ob negotia quædam neceſſaria cum politica, tum eccleſiaſtica ad ſymbolum b Damaſci, atque ad judicem frequenter itans, domi noſtræ hoſpitium ſibi delegarat. Multum verò ex ſermonibus ejus, ac relationibus utilitatis ac beneficentiæ ſpiritualis perceſpimus. Die autem aliqua ſub multam veſperam, ſuperque menſam, cui tres fratres unà cum ipſo accumbebamus, recenſuit nobis, quod ſibi à magiſtro contigerat prodigii. {{right sidenote|'''E'''}} 36 Cum ſub viri hujus divini diſciplina, inquit, eſſem, accidit ad monaſterium proficiſci me, quod Churam c appellant. Iter emenſus, viſlens illuc interquè perveneram, quando ægritudo me aliqua invaſit & gravis admodum & plena periculi, quæ ſubſiſtere illic me ad aliquod tempus coëgit; neque enim reverti ad locum, unde veneram, omnino poteram, ea erat corporis affectio & imbecillitas. Aliquanto poſt itaque, reparatis, quas morbus attriverat, confirmatíſque viribus, viam, quæ per ſolitudinem ad Lauram ducebat, arripui, pauſculis onuſtus & ardis panibus d. At æſtu vehementer ingraveſcente, ut ſolet meſtis tempore, ſolaribus radiis ac ſiti oppido fatigar, ſed gravius urgebat virium corporis diſſoluta firmitas; ut in anguſtiis multis conſtitíque inopia verſarer: Deum adeo & ſancti Senis invocans preces, donec divina miſericordia in illis me ærumnis ope ſua præveniens, eò, qui me invenirent per deſerta, paſtores aliquot Arabes deduxit; qui contemplati me, rogitabant, ecquid haberem. Ubi vero panes illis exhibui, queſtuſque ſum ſitim, panes quidem abſtulerunt ſibi; aquam autem aiebant hic in promptu non eſſe omnino ſibi; ceterum mitteſſe qui viam te doceat, locumque aſſignet, ubi rivus decurrit, non longè admodum diſſitum. {{right sidenote|'''F'''}} 37 Mittunt ergo truculentum ac terribilem Æthiopa e, violentum hominum, planéque infeſlicem, &, ſi mores ſpectares, nihil à diabolo diverſum, ut experientia poſtmodum oſtendit. Hunc ego, urente ſiti, volens nolens ducem ſequebar. Dum ad juſtum unâ ſpatium proceſſilemus, ſtiſtit me ad alveum torrentis, aquas continentem, & ait: Bibe, homo Dei, & ſecurè quantum lubet, quantumque opus habes, te ſatia. Labore ergo feſſus, parvum, quod geſtabam, epirriptarium f depoſui, ac bibere tentavi per otium & minimè properè. Vix fonti caput ſubjeceram, cum injecta eſt mihi ſuſpicio, exitialém illum Æthiopa ſiniſtri aliquid in me cudere ac machinari; & ſublato non nihil capite, hominem mortalium omnium infortunatiſſimum axo, quantum capere manus poterat, armatum conſpicio, ocuſíque torvis ac ſanguineis, & ignis inſtar collucentibus in fatalem clam mihi iſtum ſuſpenſum. Verum ego erectus extemplo, ſpiritúque illicò ac præter mentem inflammatus: Nam quam ob cauſam, aiebam, iſtuc facere meditaris, miſer? Fac ſanè periculum, ſi quid penitus vales; nam & robore equidem te ſum ſuperior, & magis ad dimicandum accinctus. At ille ſimul hæc audivit, ſimul lapidem tremebundus abjecit è manu, arreptoque ſurtim, quod jacebat humi, epirripta-rio, feſtinato ſe atque ingenti cum trepidatione proripuit. {{small|Zzz}} {{small|38 Per-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 0krkl78w4fv31zbtbh2yk0nxbii5e3m 275092 274945 2026-08-07T14:04:28Z Vladis13 10700 to fast delete 275092 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|545 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|νασι πηκοὶ φιλαληθέστατοι ἄνδρες, τέτῳ τῷ μακαρίτῃ μαθητεύσαντες, ᾗ μετ᾽ ἐπὶβ⊠ ἐπίσκοπος τ⊠ σεβαστ⊠ ᾗ ἐκδὸξ⊠ πάσας Χαραχμωβῶν ἐγνώσθη⊠. Τίψηλος ὡς ἀληθῶς ἀπεφάνθη καὶ ἀξιόχρ⊠, ᾗ διὰ τινας χρείας πολιτικὰς ᾗ ἐκκλησιαστικὰς πρὸς τ⊠ σύμβολον Δαμασκοῦ ᾗ πρὸς τ⊠ κριτὴν πυκνῶς ἀφικνεῖσθαι⊠, μοι πρς ἡμς ἐξενίζετο. Πολλῶ δὲ τ⊠ λόγων αὐτοῦ τ⊠ διηγημάτων τω⊠ ὠφελείαν καὶ ψυχαλῶν ἐνεργειῶν ἐπαρπαζόμεθα. Μιᾷ δὲ τ⊠ ἡμερῶν, ἑσπέρας ὥρας βαθείας, κατὰ τὸ παρεστὸς τ⊠ σευῶν μῶν ἀδελφῶν σὺν ἀυτῷ κατεξωρύμεν, διηγήσατο ἡμῖν τὸ εἰς αὐτὸν ⊠ ⊠ πατε γεγενημένον παράδοξον θαῦμα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|36 Ἐγνώσθω μοι, φησί, ποτὲ τούτῳ τ θεοφέρῳ μαθήτευοντι, πορευθέντι εἰς τὸ μονάδριον τὸ λεγόμενον Χαραῖ. Τω⊠ ὁδὸν ἐξαυτῶν, καμάτου ἐφθαρμέν⊠ ᾗ ἀβλαβέως ἐξῆκοντα, ἀσθένειά τις με κατέσχε μεγάλη καὶ ἐπικίνδυν⊠, ἥτις ἠνάγκασεν ἐπὶ καιρὸν ἀντοῦ μεῖναι, μὴ δυνάμενόν τις ἴσθαι με ἀπὸ ἐμμελείας κακώσεως καὶ ἀδυναμίας ζωτερίας. Μετ᾽ ἐν χρόνον τινὰ τ⊠ νόσ⊠ ἀνασφίνας ᾗ ἀναλαβὼν εἰχύων ⊠ ἐπ τω⊠ Λαύραν ἐξ τῆς ἐρήμου ἀποφέρουσιν ὁδὸ ὀλίγους ἀρτους ἐχρῆς σὺν ἐμοὶ εἰληφώς. Καμόντος δὲ μοῦ μὲν σφοδρῶς ἐξ τ⊠ καιρὸν τ⊠ ζέστος ὑπὸ τῆς λιακς ἀκτνος, καὶ δίψος δεινὸς ἐπεγχωρίων ἐμοὶ ᾗ μλλον τ⊠ τότε τῆς ζωραπατῆς ὑγρ⊠ διαλυομέν⊠ ἐδαμαζόμην, ᾗ ἐν ποικίλῃ πεινάσει τῇ ἀπερίᾳ ἐπέρχομενον, ᾗ τὸ Θεὸν ᾗ τὰς τ⊠ Γέροντος εὐχὰς ἐπικαλύμην ἵως ἐν πόντοις με ὅντι τοῖς ἱεροῖς ⊠ Θεὸς ἐσπλαγχνία προφθάσαι σκαι ἀδήλητό τινας ἐν τῇ ἐρήμῳ ἐρχομένῳ πιμέναι ἀρζέκτας· ὅστιές με ἐθεασάμενοι ἐπαυθάνοντο τί ἂν εἴην κεκτμημένος. Ὡς δὲ ἀπὸ ἀξίως αὐτοῖς ζωτέδειξα ᾗ τὸ ἀλγ⊠ ἀπήγγελλα, σὺν ἀφθὸ ἄρτος πρὸς ἐμαυτὸς ἀπέφερον. ὅδωρ δὲ ζῶντως οὐδὲ μὴ ἔχων παντελῶς ἔφασαν ἀπὸ ζωπλησίον σμοὶ εἰναι ὁδηγόν, ζωποδεικνύτα σι τ⊠ τόπῳ τ⊠ τρέματ⊠, ᾗ μακρὸν πολὺ διαλείψιν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|37 Ἀπέστησεν δὲ Φοινὶξ ᾗ Φεβερὸν Αἰθίοπα, ᾗναῖον καὶ τευπάζιον, διαβολῶν μηδὲν τῷ τόπῳ διαφέροντα, ὡς μὴ ζῶντα ᾗ πῶσχα ἐδίδαξε μὲθ᾽ ᾗ ς βίαν ⊠ ἀξίους ἐξ ἀνάγκης ἐπερομένω, καὶ πουεύντων ἅμα ἱκανὸν διάστημα, ἐδίποσέ με χειμάγῃν ἐκράδδ. ὅδωρ ἐχέσθι. Καὶ φησιν· Πίνε ἄνθρωπε τ⊠ Θε⊠, καὶ μὴ ἀδείας ἔπερ ἐδήγμετὶ καὶ χρῄζεις ἐμφορήθητι. Ἐγὼ δὲ ὑπὸ τ⊠ παλὸς καμάτου πετειχωμέν⊠, σπερ ἐφεύρων μικρὸν ἐπιρριπίδειον ἀπηγέμλω, καὶ πῶν μὲ ἀνέτους ἐπεσφραγίω· καὶ ὡς τῇ πηγῇ τω⊠ κεφαλὴν ζωσπασάμην, ἄξεόν μοι λογισμὸς τις ἐπεσεῖν, τ⊠ ἀληθέστερον ἐκεῖνον Αἰθίοπα πονηρὸς κατ᾽ ἐμο μεριμεν. καὶ δειχθῶμεν. καὶ μηκρὸν τω⊠ κεφαλὴν ἀνανεύσας ὁρῶ τ⊠ τέππάζιον χειροπαλὸν λίθον κατεχούσ⊠, καὶ ἀπ᾽ ατοῦ ἀσβεστοῦς βροτοχνοὺς καὶ οἰονοὶ ἡμαγμένους, καὶ ὡς πρ φαίνοντος, καὶ βαλέει λειβόμενος μέλαντα. Ἐγὼ δὲ φνω διεχερθείς, καὶ τὸ πνεῦμα ταχα καὶ αὐθῶ χνώμην ζωπηρεσῶν με· Τί τοῦτο βούλει ποιῆσαι, ἀείκασε, ἔφθασα; Πείρας, εἰ ὅλως ἐλεδύνησαι· ἐγὼ γάρ σου ῥωμαλεώτερ⊠ καὶ εἰς ἀπαλῶν πνευματώτερ⊠. δὲ μα τ⊠ λόγον ἀκούσας τῆς χειρὸς τ⊠ λίθον ζωποστέψων ἀπέῤῥιψε, καὶ τὸ ἐπιρριπίδειον χερσὶ κείμενον κλέψας, μετὰ δρόμου καὶ φόβου πολλοῦ ᾤχετο.}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. '''a''' '''b'''}} veritatis, fecère periculum, huic beatæ memoriæ seni discipulus fuisset, ac deinde illuſtris glorioſéque Charachmoborum a urbis creatus eſt epiſcopus. Vir ſublimis, probateque, ut erat, virtutis habebatur, & ob negotia quædam neceſſaria cum politica, tum eccleſiaſtica ad ſymbolum b Damaſci, atque ad judicem frequenter itans, domi noſtræ hoſpitium ſibi delegarat. Multum verò ex ſermonibus ejus, ac relationibus utilitatis ac beneficentiæ ſpiritualis perceſpimus. Die autem aliqua ſub multam veſperam, ſuperque menſam, cui tres fratres unà cum ipſo accumbebamus, recenſuit nobis, quod ſibi à magiſtro contigerat prodigii. {{right sidenote|'''E'''}} 36 Cum ſub viri hujus divini diſciplina, inquit, eſſem, accidit ad monaſterium proficiſci me, quod Churam c appellant. Iter emenſus, viſlens illuc interquè perveneram, quando ægritudo me aliqua invaſit & gravis admodum & plena periculi, quæ ſubſiſtere illic me ad aliquod tempus coëgit; neque enim reverti ad locum, unde veneram, omnino poteram, ea erat corporis affectio & imbecillitas. Aliquanto poſt itaque, reparatis, quas morbus attriverat, confirmatíſque viribus, viam, quæ per ſolitudinem ad Lauram ducebat, arripui, pauſculis onuſtus & ardis panibus d. At æſtu vehementer ingraveſcente, ut ſolet meſtis tempore, ſolaribus radiis ac ſiti oppido fatigar, ſed gravius urgebat virium corporis diſſoluta firmitas; ut in anguſtiis multis conſtitíque inopia verſarer: Deum adeo & ſancti Senis invocans preces, donec divina miſericordia in illis me ærumnis ope ſua præveniens, eò, qui me invenirent per deſerta, paſtores aliquot Arabes deduxit; qui contemplati me, rogitabant, ecquid haberem. Ubi vero panes illis exhibui, queſtuſque ſum ſitim, panes quidem abſtulerunt ſibi; aquam autem aiebant hic in promptu non eſſe omnino ſibi; ceterum mitteſſe qui viam te doceat, locumque aſſignet, ubi rivus decurrit, non longè admodum diſſitum. {{right sidenote|'''F'''}} 37 Mittunt ergo truculentum ac terribilem Æthiopa e, violentum hominum, planéque infeſlicem, &, ſi mores ſpectares, nihil à diabolo diverſum, ut experientia poſtmodum oſtendit. Hunc ego, urente ſiti, volens nolens ducem ſequebar. Dum ad juſtum unâ ſpatium proceſſilemus, ſtiſtit me ad alveum torrentis, aquas continentem, & ait: Bibe, homo Dei, & ſecurè quantum lubet, quantumque opus habes, te ſatia. Labore ergo feſſus, parvum, quod geſtabam, epirriptarium f depoſui, ac bibere tentavi per otium & minimè properè. Vix fonti caput ſubjeceram, cum injecta eſt mihi ſuſpicio, exitialém illum Æthiopa ſiniſtri aliquid in me cudere ac machinari; & ſublato non nihil capite, hominem mortalium omnium infortunatiſſimum axo, quantum capere manus poterat, armatum conſpicio, ocuſíque torvis ac ſanguineis, & ignis inſtar collucentibus in fatalem clam mihi iſtum ſuſpenſum. Verum ego erectus extemplo, ſpiritúque illicò ac præter mentem inflammatus: Nam quam ob cauſam, aiebam, iſtuc facere meditaris, miſer? Fac ſanè periculum, ſi quid penitus vales; nam & robore equidem te ſum ſuperior, & magis ad dimicandum accinctus. At ille ſimul hæc audivit, ſimul lapidem tremebundus abjecit è manu, arreptoque ſurtim, quod jacebat humi, epirripta-rio, feſtinato ſe atque ingenti cum trepidatione proripuit. {{small|Zzz}} {{small|38 Per-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> efkjz1i3vfz6h63fsgo07iwzunapzbu 104 84692 274946 2026-08-07T12:55:28Z Vladis13 10700 + 274946 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|546 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} 38 Perſoluta Deo gratiarum actione, ad Arabes, unde abieram, reverti metuebam, hærebamque quam plenus formidine, tam inops conſilii. Tandem, quod male mihi ab illis timebam, ſtatui inviam ſolitudinem, facere perviam, per camque, ſi quo modo poſſem, ad Lauram penetrando ſaluti vitæque conſulere. Ex loco igitur, ubi fueram, ſpatio jam aliquo progreſſus, montes alium ex alio errabundus circumcurrere, dum, que unum devito torrentem, alium offendere, ex hoc denuo in priorem incidere, idque per altas tenebras, locaque inacceſſa, cum jam occubuiſſet ſol, & nox ingruiſſet. Per horas ita conſumptes, conſlictíque deſtitutus & animis, Deo opitulante vocem exaudio, quaſi ex remoto longè ſpatio quodam ad me delatam, & me nomine compellentem, quaſque viam ſuo ſonitu commonſtrantem; audere verò jubentem, & nihil quidquam extimeſcere, imò dicentem: Pater Joannes.{{right sidenote|'''B'''}} 39 Principio commovebar quidem, ac dæmonis phantaſma audire me ſuſpicabar. Ergo prià precatione, ut par eſt, inſtituta, recitataque oratione Dominicâ, nihilo minus perſiſtebat vox & reſonabat diſtinctius, & tamquam ex propinquo audiebatur, illudque iterabat: Pater Joannes, huc accede, & timorem omnem omitte; adeo ut ſonum diſcernere jam poſſem, & Senem eſſe, qui me appellabat, conjicere. Incredibilis mihi res videbatur & nequaquam cohærens: nam quíſe huc uſque, ajebam, veniſſe poteſt? Et terror me re vera corripuit & mentis abalienatio in caſu tam paradoxo, quoad ipſum per ſe hominem divinum conſpexi, animos addentem mihi, & ad rectam me viam reducentem, confuetáque monachis auſpicantem preces. Dicto Amen, me alloquitur: Quid, fili Joannes, etiam terrere te potuit infelix ille & parricida Æthiops, cum diſſondere tibi caput volebat? Uſque adeo id male te habuit, quod epirriptarium luſfuratus eſt tibi? Neutiquam id tibi ſit curæ; ſic enim habeto, ipsâ horâ, qua manus afferre tibi violentas ſceleratus ille tentabat, pro te Chriſto Salvatori me ſupplicaſſe. Sed nempe illi ſit gratia, qui numquam nos à perſequentibus non eruit. Confide igitur, nec quidquam verere; ſed ad heſychaſterium pergamus. Hic admiratione me perculit major; lætus itaque atque exultans cum eo proceſſi, donec ad helychaſterium ejus perventum eſt.{{right sidenote|''vocantis ſe Stephani vocem audit, ab eaque excipitur,''}} 40 Quod autem rurſus me dicere neceſſe eſt, non celabo; ſed ad Dei gloriam, veſtramque utilitatem edifferam: cum eo, quem dixi, morbo tentatus in monaſterium, Chura dictum, veniſſem, & ægrotavi: tum vehementes quædam & ardens ſuborta eſt mihi appetitio elixo piſce ſalſo cum ſinapi ad ſatietatem veſcendi, plurimùmque deſiderabam appetitum explere. Sed, quoniam per illud tempus nihil illic eſt ejuſmodi, affectioni huic indulgere intra me, ac æſtuare impotentius deſiderio perrexi. Verum ubi venerabile illud, ut dixi, heſychaterium attigimus, elapſâ primâ quidem, vel etiam ſecundâ vigiliâ, poſt ſulas præterea, ad quas antiqua traditaque à Patribus conſuetudine tenebamur, preces; Sedeto, pater Joannes, inſit Senex. Dum ſedeo, intrat ipſe in interiorem, quæ illic erat, heſychaſterii ſpeluncam: cum, ecce, mihi nec opinanti, adeſt patrator mirabilium Pater lancem{{right sidenote|''eoque, quod ægrotans deſideraverat, edulio recreatur.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|38 Ἐγὼ δὲ τῷ Θε εὐχαριστήσας, ἐδεδίλω πρὸς αὐτοὺς Ἀραβίτας, ὅθεν λθον ἐληλυθώς, ὑποστρέψαι, καὶ ἐν πολλῇ ἀλογίᾳ καὶ σκοτίσει λογισμῶν ἐτύγχανον. Τέλος ἐδοξέ μοι δὲ τὸ φόβον αὐτῶν τω⊠ ἀβατον ἔρημον βατὸν ποιήσω, καὶ δι᾽ αὐτῆς εἰς τω⊠ Λαύραν, εἰ ὅλως δυνηθείην, ζωπαρζόμεν. Ὀθελον ἐν ἀπ᾽ τ⊠ τόπου ᾗ σαν, χρόνον τινὰ διάστημα, ὅρη ἐξ ὀρέων ἐπελθεύοντο. ἔτι ὄρους, καὶ χειμαρῥον ἀμείβων ἀπὸ χειμαρῥου ἐν σκότῳ βαθεῖ καὶ ἀνοδίᾳ, ἡλίου δη δυώσαντ⊠, καὶ τ⊠ νυκτὸς ἐπελθούσης. Ἐπὶ πολλὰς τοίνυν ὥρας διαμαθεῖς, καὶ ἀπορίᾳ καὶ ἀθυμίᾳ συσχεθείς, Θεοῦ εωπαγία ἀκούω, ὡς ἀπὸ τ⊠ μακροῦ διαστήματος, φωνῆς πρὸς ἐμὲ φερομένης, καὶ ἐξ ὀνόματός με καλοῦσης, καὶ τὴν ὁδὸν τῷ χῳ ὑποδεικνυούσης, θαρῥεῖν ᾗ καὶ μηδὲν δεδοικέναι παρεγγυώσης, ἀλλὰ · Ἀββᾶ Ἰωάννη, λεγούσης.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|39 Καὶ μὲν πρῶτα ἐξεπλάγην, ᾗ φάντασμα δαιμονίου ἀκηκοέναι ὑπελάμβανον. Εὐχὴν δὲ ἐν τὸ ἐωθὲς πεποιηκὼς, ᾗ τ Πάτερ ἡμῶν πεπληρωκὼς, ἐξὲν ἔτι ἐπέμενεν ᾗ φων γεγανότες σεφομένη, ᾗ ἐκ τ⊠ συνέζους ἐξακουομένη, ᾗ ἀββᾶ Ἰωάννη, ὧδε ἔρχου, ᾗ μηδν δειλίᾳ φοβηθῇς, ὥστε διακεῖναι τ⊠ φθόγγον ἀνθρώπου, ᾗ τὸ Γέροντα εἶναι τὸ καλοῦντα ζωπεληφθαι. Ἄτοπον ἔν μοι καὶ ἀνακόλουθον τὸ πρᾶγμα ἐδόκει, ᾗ πς, ἔλεγον, ἐκεῖνον ἄρα ᾗρῶει; καὶ φόβός με ζωῖς ἀληθείας ἔσχε καὶ ἔκστασις ἐπὶ τῷ παραδόξῳ τ⊠ πράγματος, ἕως αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ ⊠ ζωοφθερον ἐώρακα ἐωπαγόντα, καὶ πρὸς τω⊠ ἀσθένειαν ἐπαναγάγοντα, καὶ τ⊠ εἰωθότα μοναχοῖς ἀρχὰς καταρξάντα, καὶ τὸ ἀμήν, φησὶ πρός με. Τί εἰ, τέκνον Ἰωάννη, ἐφοβήθης τὸ ἀνελικὸν ἐκεῖνον ᾗ φονικὸν τὸ Αθίοπα, διχεσθόμενός σε ζωαληθέτως; Οὕτως ᾗ λγησας, τι σοι τὸ ἐπιρριπίδιον ἐκλοφίσατο; Μηδαμῶς σοι μελέτω, πέπονθε δὲ ὅτι κατ᾽ ἐκείνην τω⊠ ὥραν ἐν ᾗ ἀντιεξὼν ἐπιβαλεῖν σοι τὰς χεῖρας ἤθελεν, λέγον ὑπὲρ σοῦ τ ζωπ Χριστῷ πρεσβεύομαι. Ἀλλὰ χάρις ἀντῷ, πάντοτε τῷ διωκόντων ἡμᾶς τ διχευόντων. Θάρρει ἄν, καὶ μηδὲν φοβεσθῇς, ἀλλὰ πορευθῶμεν εἰς τ ἡσυχαστήριον. Τεθαυμάς μᾶλλον ἐξεπλησσόμην, καὶ ζωπεριερχομένων αὐτῷ χαρᾶς ᾗ ἀγαλλιάσει, ἕως που τὸ ἡσυχαστήριον αὐτοῦ ἐφθάσαμεν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|40 Ὁ δὲ μὲ πάλιν ἀναγκαῖον εἰπεν, τ⊠ κρύψω· ἐξαγορεύσω δὲ καὶ πρὸς δόξαν Θεοῦ, καὶ ὑμετέραν ὠφέλειαν, ὡς, ἐν ἐκείνῃ, ᾗ ἔφθην, ἀσθενείᾳ ωὶ γενόμενος εἰς τὸ μοναστήριον, τὸ λεγόμενον Χαραῖ, σθένισε· ἐσφόρμισε δέ τις σφοδρὰ καὶ διάπυρος ἐπιθυμία ἐξέ με ἐρωπασθῆναι βρετοῦ ἰχθύος ἐνζομβρίᾳ μετὰ σινάπεως, ᾗ πολὺς ἐνεφύρθη τὸ ἐξὲ πιεῖν· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ τοιοῦτόν τι ἐκεῖ κατ᾽ ἐκείνῳ καιρῷ γενέσθαι, ἔμενα τὸ πάθος ἐν ἐμαυτῷ τέζων ᾗ σφοδρότατα τῇ ἐπιθυμίᾳ φλεγόμενος. Ἐπεὶ δὲ τὸ σεβάσμιον ἐκεῖνο, ὡς ἔφθην, εἰσεληλύθαμεν ἡσυχαστήριον, πρώτης μὲν ᾗ δευτέρας φυλακῆς διαδραμούσης, ᾗ τω⊠ ὀφθειλῶν διελθεῖν, ὡς πατρικὴ ἀρχαία συνήθεια παρέδωκεν, πεποιηκότων, Καθίζω, ἀββᾶ Ἰωάννη, ἔφη ὁ Γέρων. Ἐμοῦ δὲ καθοθέντ⊠, αὐτὸς εἰσὶν εἰς τὸ ἐνδότερον τὸ ἡσυχαστηρίου σπήλαιον, ὅπερ ἐκεῖσε ἐτύγχανε· ἀγνοοῦντα δέ μοι ἐπέσῃ σημεοφόρος πατὴρ πίνακα ⊠τεφ-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> rhl9w2r0uk311x3quomrcq2qv3fdkoc 275093 274946 2026-08-07T14:04:29Z Vladis13 10700 to fast delete 275093 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|546 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} 38 Perſoluta Deo gratiarum actione, ad Arabes, unde abieram, reverti metuebam, hærebamque quam plenus formidine, tam inops conſilii. Tandem, quod male mihi ab illis timebam, ſtatui inviam ſolitudinem, facere perviam, per camque, ſi quo modo poſſem, ad Lauram penetrando ſaluti vitæque conſulere. Ex loco igitur, ubi fueram, ſpatio jam aliquo progreſſus, montes alium ex alio errabundus circumcurrere, dum, que unum devito torrentem, alium offendere, ex hoc denuo in priorem incidere, idque per altas tenebras, locaque inacceſſa, cum jam occubuiſſet ſol, & nox ingruiſſet. Per horas ita conſumptes, conſlictíque deſtitutus & animis, Deo opitulante vocem exaudio, quaſi ex remoto longè ſpatio quodam ad me delatam, & me nomine compellentem, quaſque viam ſuo ſonitu commonſtrantem; audere verò jubentem, & nihil quidquam extimeſcere, imò dicentem: Pater Joannes.{{right sidenote|'''B'''}} 39 Principio commovebar quidem, ac dæmonis phantaſma audire me ſuſpicabar. Ergo prià precatione, ut par eſt, inſtituta, recitataque oratione Dominicâ, nihilo minus perſiſtebat vox & reſonabat diſtinctius, & tamquam ex propinquo audiebatur, illudque iterabat: Pater Joannes, huc accede, & timorem omnem omitte; adeo ut ſonum diſcernere jam poſſem, & Senem eſſe, qui me appellabat, conjicere. Incredibilis mihi res videbatur & nequaquam cohærens: nam quíſe huc uſque, ajebam, veniſſe poteſt? Et terror me re vera corripuit & mentis abalienatio in caſu tam paradoxo, quoad ipſum per ſe hominem divinum conſpexi, animos addentem mihi, & ad rectam me viam reducentem, confuetáque monachis auſpicantem preces. Dicto Amen, me alloquitur: Quid, fili Joannes, etiam terrere te potuit infelix ille & parricida Æthiops, cum diſſondere tibi caput volebat? Uſque adeo id male te habuit, quod epirriptarium luſfuratus eſt tibi? Neutiquam id tibi ſit curæ; ſic enim habeto, ipsâ horâ, qua manus afferre tibi violentas ſceleratus ille tentabat, pro te Chriſto Salvatori me ſupplicaſſe. Sed nempe illi ſit gratia, qui numquam nos à perſequentibus non eruit. Confide igitur, nec quidquam verere; ſed ad heſychaſterium pergamus. Hic admiratione me perculit major; lætus itaque atque exultans cum eo proceſſi, donec ad helychaſterium ejus perventum eſt.{{right sidenote|''vocantis ſe Stephani vocem audit, ab eaque excipitur,''}} 40 Quod autem rurſus me dicere neceſſe eſt, non celabo; ſed ad Dei gloriam, veſtramque utilitatem edifferam: cum eo, quem dixi, morbo tentatus in monaſterium, Chura dictum, veniſſem, & ægrotavi: tum vehementes quædam & ardens ſuborta eſt mihi appetitio elixo piſce ſalſo cum ſinapi ad ſatietatem veſcendi, plurimùmque deſiderabam appetitum explere. Sed, quoniam per illud tempus nihil illic eſt ejuſmodi, affectioni huic indulgere intra me, ac æſtuare impotentius deſiderio perrexi. Verum ubi venerabile illud, ut dixi, heſychaterium attigimus, elapſâ primâ quidem, vel etiam ſecundâ vigiliâ, poſt ſulas præterea, ad quas antiqua traditaque à Patribus conſuetudine tenebamur, preces; Sedeto, pater Joannes, inſit Senex. Dum ſedeo, intrat ipſe in interiorem, quæ illic erat, heſychaſterii ſpeluncam: cum, ecce, mihi nec opinanti, adeſt patrator mirabilium Pater lancem{{right sidenote|''eoque, quod ægrotans deſideraverat, edulio recreatur.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|38 Ἐγὼ δὲ τῷ Θε εὐχαριστήσας, ἐδεδίλω πρὸς αὐτοὺς Ἀραβίτας, ὅθεν λθον ἐληλυθώς, ὑποστρέψαι, καὶ ἐν πολλῇ ἀλογίᾳ καὶ σκοτίσει λογισμῶν ἐτύγχανον. Τέλος ἐδοξέ μοι δὲ τὸ φόβον αὐτῶν τω⊠ ἀβατον ἔρημον βατὸν ποιήσω, καὶ δι᾽ αὐτῆς εἰς τω⊠ Λαύραν, εἰ ὅλως δυνηθείην, ζωπαρζόμεν. Ὀθελον ἐν ἀπ᾽ τ⊠ τόπου ᾗ σαν, χρόνον τινὰ διάστημα, ὅρη ἐξ ὀρέων ἐπελθεύοντο. ἔτι ὄρους, καὶ χειμαρῥον ἀμείβων ἀπὸ χειμαρῥου ἐν σκότῳ βαθεῖ καὶ ἀνοδίᾳ, ἡλίου δη δυώσαντ⊠, καὶ τ⊠ νυκτὸς ἐπελθούσης. Ἐπὶ πολλὰς τοίνυν ὥρας διαμαθεῖς, καὶ ἀπορίᾳ καὶ ἀθυμίᾳ συσχεθείς, Θεοῦ εωπαγία ἀκούω, ὡς ἀπὸ τ⊠ μακροῦ διαστήματος, φωνῆς πρὸς ἐμὲ φερομένης, καὶ ἐξ ὀνόματός με καλοῦσης, καὶ τὴν ὁδὸν τῷ χῳ ὑποδεικνυούσης, θαρῥεῖν ᾗ καὶ μηδὲν δεδοικέναι παρεγγυώσης, ἀλλὰ · Ἀββᾶ Ἰωάννη, λεγούσης.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|39 Καὶ μὲν πρῶτα ἐξεπλάγην, ᾗ φάντασμα δαιμονίου ἀκηκοέναι ὑπελάμβανον. Εὐχὴν δὲ ἐν τὸ ἐωθὲς πεποιηκὼς, ᾗ τ Πάτερ ἡμῶν πεπληρωκὼς, ἐξὲν ἔτι ἐπέμενεν ᾗ φων γεγανότες σεφομένη, ᾗ ἐκ τ⊠ συνέζους ἐξακουομένη, ᾗ ἀββᾶ Ἰωάννη, ὧδε ἔρχου, ᾗ μηδν δειλίᾳ φοβηθῇς, ὥστε διακεῖναι τ⊠ φθόγγον ἀνθρώπου, ᾗ τὸ Γέροντα εἶναι τὸ καλοῦντα ζωπεληφθαι. Ἄτοπον ἔν μοι καὶ ἀνακόλουθον τὸ πρᾶγμα ἐδόκει, ᾗ πς, ἔλεγον, ἐκεῖνον ἄρα ᾗρῶει; καὶ φόβός με ζωῖς ἀληθείας ἔσχε καὶ ἔκστασις ἐπὶ τῷ παραδόξῳ τ⊠ πράγματος, ἕως αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ ⊠ ζωοφθερον ἐώρακα ἐωπαγόντα, καὶ πρὸς τω⊠ ἀσθένειαν ἐπαναγάγοντα, καὶ τ⊠ εἰωθότα μοναχοῖς ἀρχὰς καταρξάντα, καὶ τὸ ἀμήν, φησὶ πρός με. Τί εἰ, τέκνον Ἰωάννη, ἐφοβήθης τὸ ἀνελικὸν ἐκεῖνον ᾗ φονικὸν τὸ Αθίοπα, διχεσθόμενός σε ζωαληθέτως; Οὕτως ᾗ λγησας, τι σοι τὸ ἐπιρριπίδιον ἐκλοφίσατο; Μηδαμῶς σοι μελέτω, πέπονθε δὲ ὅτι κατ᾽ ἐκείνην τω⊠ ὥραν ἐν ᾗ ἀντιεξὼν ἐπιβαλεῖν σοι τὰς χεῖρας ἤθελεν, λέγον ὑπὲρ σοῦ τ ζωπ Χριστῷ πρεσβεύομαι. Ἀλλὰ χάρις ἀντῷ, πάντοτε τῷ διωκόντων ἡμᾶς τ διχευόντων. Θάρρει ἄν, καὶ μηδὲν φοβεσθῇς, ἀλλὰ πορευθῶμεν εἰς τ ἡσυχαστήριον. Τεθαυμάς μᾶλλον ἐξεπλησσόμην, καὶ ζωπεριερχομένων αὐτῷ χαρᾶς ᾗ ἀγαλλιάσει, ἕως που τὸ ἡσυχαστήριον αὐτοῦ ἐφθάσαμεν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|40 Ὁ δὲ μὲ πάλιν ἀναγκαῖον εἰπεν, τ⊠ κρύψω· ἐξαγορεύσω δὲ καὶ πρὸς δόξαν Θεοῦ, καὶ ὑμετέραν ὠφέλειαν, ὡς, ἐν ἐκείνῃ, ᾗ ἔφθην, ἀσθενείᾳ ωὶ γενόμενος εἰς τὸ μοναστήριον, τὸ λεγόμενον Χαραῖ, σθένισε· ἐσφόρμισε δέ τις σφοδρὰ καὶ διάπυρος ἐπιθυμία ἐξέ με ἐρωπασθῆναι βρετοῦ ἰχθύος ἐνζομβρίᾳ μετὰ σινάπεως, ᾗ πολὺς ἐνεφύρθη τὸ ἐξὲ πιεῖν· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ τοιοῦτόν τι ἐκεῖ κατ᾽ ἐκείνῳ καιρῷ γενέσθαι, ἔμενα τὸ πάθος ἐν ἐμαυτῷ τέζων ᾗ σφοδρότατα τῇ ἐπιθυμίᾳ φλεγόμενος. Ἐπεὶ δὲ τὸ σεβάσμιον ἐκεῖνο, ὡς ἔφθην, εἰσεληλύθαμεν ἡσυχαστήριον, πρώτης μὲν ᾗ δευτέρας φυλακῆς διαδραμούσης, ᾗ τω⊠ ὀφθειλῶν διελθεῖν, ὡς πατρικὴ ἀρχαία συνήθεια παρέδωκεν, πεποιηκότων, Καθίζω, ἀββᾶ Ἰωάννη, ἔφη ὁ Γέρων. Ἐμοῦ δὲ καθοθέντ⊠, αὐτὸς εἰσὶν εἰς τὸ ἐνδότερον τὸ ἡσυχαστηρίου σπήλαιον, ὅπερ ἐκεῖσε ἐτύγχανε· ἀγνοοῦντα δέ μοι ἐπέσῃ σημεοφόρος πατὴρ πίνακα ⊠τεφ-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 7yib3mwmdzsuzaz64mh1cx9gguzb12f 104 84693 274947 2026-08-07T12:55:29Z Vladis13 10700 + 274947 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|547 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII!}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|⊠τεφ⊠φόρῳ ἄρτου πεπριμενὸν ἔχοντα, μὲ σύνητος, καὶ φησι πρός με· Ἰδὲ ᾗ διήγημαίς σου, ἀδελφέ· πρίσμα γάρ σοι ἀντὸν ἔως ἀνέπλης· ἀλλὰ φάγε, ᾗ ἐωπάζω· ᾗ μηδέποτε τ⊠ ⊠ Θε⊠ ζωτυχῶν ἐπιθυμίας ᾗ ἀντιπλήξεις. Ἐγὼ δὲ τ παρελθν κατ ἐμαυτὸν ἐζυμοῦμην, πῶς ἐν τοιαύτῃ ὥρᾳ τοιοῦτον ἐωρὸν καὶ αὐτὸ προσεφέρων, ὅθεν ἔτερον ἔχων λογίζεσθαι, ᾗ ὅτι ἐν τοῖς ἀγίοις ἀπόστολοις ᾗ μαθηταῖς ἑαυτὸν ἐπὶ τ⊠ λίμνης, μὲ τω⊠ ἀνάσταν Φανερώσας Χριστὸς, ᾗ ἀπαραγνίαν ᾗ ψαλον ἐπικείμενον, ᾗ ρτον αὐτοῖς ἀληθείᾳ παρεχωκὼς, ἀυτὸς ἐν τῷ θεοφθόντ⊠ αὐτοῦ ἐν μαζῇ τω⊠ ἐπιθυμίαν ἐξέσβησεν, ἐν τ⊠ πνευμένῳ σκαρποφόρησεν· ἔφαγον ἄν, ἐν ἐκορέσθην, ἐν τὸ πᾶν⊠ ⊠ζωμνηνῶν ἐξωμολογούμενος εὐχαριστῶν ἀξίον τῷ Θεῷ ἐν ἱστῳ ἀνέπεμψα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|41 Ἄλλο δὲ ὑμῖν παραγενεμένων θαυμαστὸν οὐκ ὀκνήσω· οἶδα δὲ τὸ φιλαγρέον ὑμν, ἀδελφοί, ⊠ τούτων πνευματικῶν διηγημάτων ἐρωτῶν. Ἐμοῦ ποτε ζωοβιοζόντ⊠ ἐν τούτῳ τῷ θεοφόρῳ ἐπιστάτῃ ἐν τῷ ἐρήμῳ μετὰ τινων ζωνοζούντων ἀποσχόλων ἐνὸς ἐκεῖσον ἐν ἰδίῳ αὐχλαίῳ, ἐξ τω⊠ ⊠ ἐπιστάτῃ ἔωχον φιλὴ διδασκαλίαν ᾗ παραδόσιν, μέγας λιμὸς ζωπέζησεν ἡμν, τὸ σωματικὸν κατεφθαρμένον τοῖν, καὶ ταῖς ζωπικαῖς ἐν φυπικαῖς ματε ἐν ψυχικαῖς κατεσινῶν ἀωμνάμεσι. Ἐκβάντες ἐν τ⊠ σπηλαίων, λιμαγχονήρβοι ὡν ἠρχόμεθα τω⊠ ἐρήμῳ, πῶς ἐν ζώωνες ἀνάζωσθέντες πρὸς ἀζωεσθῶσαν τὸ λιμῶδες πάθος, ἐν πολλὰ κεκμηκότες τω⊠ ἐρήμῳ ἐματῶν τως ψυχαζῶντες ζωπεστρέψαμεν πρὸς τὸ καλύβιον, τὸ παράσταν μηδὲν ἀζωκότες. Ἐπειδὴ δὲ τω⊠ ἐρχέθῳ ἡμῶν ἀπηγγείλαμεν ἀπὸ πείναν, ἐν ὅν ἀγαπῶ ἐμογήσαμὲν μόχθον, ἀνὰ πᾶσαν τω⊠ ἐρήμου θεζοιτούντες, ἐκεῖνο διαπύρῳ πυρθείς ἔφη· Ἄνδρον, τὸ Θεὸς τὸ χλω⊠ παρέχοντ⊠, ἐφὶ τ⊠ ἀζοῦντες τὸ πᾶν ἀζήσαντες πεφλογισμένον δέπνον, ἐπιμελῶς γεραρθῆτε, καὶ λαβόντες ἀπ᾽ ατοῦ μὴ ζωτὲρ πω⊠ χρείαν ζωεσπευθέντα, μηδὲν ἐκπίπλαντε; καὶ ἐγρυόσαντες. Ἀφριγμένοι τοίνυν τῇ Ἀπλαβέντε ἡμῖν ὑπὸ τὸ Γέροντος χώρον, ἀπερχομέντας ἀζράμὲνθα καὶ ἡ ἀπεζήνατο· καὶ τω⊠ χρείαν ἡμῶν παρεπληθότας, ἀνεκάλυψάμεν γεγλῆτες, καὶ ἀζακλαζόμενοι. Τωοδείξαντον οὖν ἡμῶν τῷ Γέροντι πῶς εἴπομεν ἐξ ὧν ἐφεύρομεν, τὸ ἐντεῦ πὸ ίζα ἀγρίσεως ἐξ ἡμῶν ἐκβλασέσα· ἵνα θεωρήσῃ ὁ ἐπιστάτης, ἄγιον λιλύπηται, εἰπν · Οὐκ ἐνετλάσθην ὑμν, μηδὲν ἐξαρβανίσῃ ᾗ ἐκλεξάσθαι; ὅτως λιλυπήκατέ με λυπῶν ἐμεῖν· ὁ πεζοφθῶν ὑμῖν μὴ πεπαχότος. Αὐτοῦ δὲ εἰρηκότος ταῦτα ἐγνώσαμεν, ὅτι πνὸς ἀφανοῦς ἀναχωρητοῦ ζωτίσχε τὸ σέλινα.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|42 Ἄλλο τι ᾗ κατ ἐκενον καιρὸν διοδευόντων ἡμν τω⊠ ἐρήμου, εἰσήγαγὸν ἡμᾶς εἰς σπήλαιον, κρᾶτος τω⊠ ζωοφῇ ἀγίου ζωλεισθέντας, ἀνέζοκμεν ἐκεῖ βότανας ᾗ ἀνδραπῶν τινὸς ἴχνη, ἐν ὧν μεμαθήκαμεν ἐκεῖνον τὸ πᾶν ἀναχωρητὸν πρὸς εἶναι· ἀλλ᾽ ἐθεωμεῖν ἐπηύξαμεθα τὸ θεοφόρον ἐπιστάτην, ἔτε ἐμεῖν ἀυτὸς τι ἡμῖν δὴ τοῦτον ἀπέφηνεν. Ἐξελθόντες δὲ τ⊠ αὐχλαίω θεωροῦμεν παλαιὸν ἄχραν φοίνικα, ἀνδρικῆς ἰσχυρᾶς μῆκος ἔχοντα, κρᾶτος μεμψινότες ἐπὶ βραχέαν ὥραν, ἐκεῖνα}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} afferens piſce ſale macerato, addito inſuper ſinapi, inſtructam. &: En tibi, inquit, frater, quod appetis: paravi enim iſtud tibi edum rediiſti. Quin comede, ac ſatura te; nequé Dei umquam impoſterum auxilio ſubſidioque diſfide. Dum autem rem tam inopinatam obſtupeſcens mecum ipſe recogito, unde tali hora iſtiuſmodi apud eum repertum eſſet opſonium, aliud nihil incidit, niſi Chriſtum, qui ſanctis Apoſtolis poſt reſurrectionem apparuit apud mare, prunaſque & pulmentarium impoſitum ac panem verè ipſis præbuit, eumdem, inquam, Chriſtum famulo ſuo ac diſcipulo appetitum reveliaſſe meum, & quod deſiderabatur, attuliſſe. Comedi itaque, & ſaturatus ſum; ac ubi aviditati feſcilem ſatis, eucharſticum Deo etiam ex hoc capite carmen accinui. {{right sidenote|'''E'''}} 41 Verum enimvero aliud vobis prodigium non pigebit exponere: perſpectus enim, fratres, eſt mihi veſter erga ſpiritales hujúſmodi narrationes inflammatus ardor. Verſante aliquando me apud magiſtrum hunc Deo plenum in eremo, unà cum quibuſdam, qui vitæ ſolitariæ, juxta ſalutarem magiſtri inſtitutionem ac morem, ſparſim in ſuo quiſque antro operam dabant, dira nos fames invaſit, corporis peſſumdans vigorem, omneſque vitales juxta ac naturales, ſpiritualeſque dejiciens facultates. Speluncis igitur egreſſi ſolitudinem pervagamur, eſurie tantum non enecti, herbas frutiſceque ſedando huic malo requiſituri; luſtratíque multo labore deſertis, ac reperto penitus nihilo, ægrè trahentes animam ad optimum Senem revertimur. Is, poſtquam extreiſemus, quantúmque, univerſam circumcurſando eremum, ultra, quam vires ferrent, toleraſſemus laboris, ardenti motus commiſeratione ait: Cras, Deo vitam largiente, ad eumdem illum abeuntes locum, apium invenietis pulcherrimè conſitum, ac diligenter excultum; ex eo, quantum neceſſe habetis, nec quidquam amplius, in uſum veſtrum accipite, nihil evellentes, devaſtantes nihil. Ubi ad locum nobis aſſignatum à Sene devenimus, ita illum per omnia conſtitutum offendimus, uti præmonuerat. Arrepto inde quod neceſſarium nobis erat, læti, exultanteſque revertimur. Cumque aliquot apii plantas ex iis, quas afferebamus, ſeni exhibuiſſemus, reperta eſt radix aliqua imprudentibus nobis evulſa; quâ magiſter conſpectâ, vehementer indoluit, dicens: Numquid non id præceperam vobis, ne deſtrueretis quidquam, aut eradicaretis? Enimvero non mediocri me affeciſtis dolore, cum id non ſervaſtis, quod præceperam. Iſtud cum diceret, intelleximus, apium latentis cujuſdam anachoretæ fuiſſe.{{right sidenote|'''F'''}} 42 Alias vero circa idem tempus cum iter nobis per eremum eſſet, intrò nos in ſpeluncam duxit: & conſtucta inibi comprecatione facta, ſtenum offendimus & herbas, atque hominis alicujus veſtigia, unde anachoretæ cujuſdam locum eum eſſe collegimus: ſed neutiquam ea ſuper re vel interrogavimus ipſi deſterum magiſtrum, vel nos ipſe edocuit. Spectaculo egreſſi veterem palmam agreſtem g conſpicimus, quæ virilis complexûs b craſſitiem habebat; ibíque morati tantiſper, neminem de-{{right sidenote|''Diſcipulis fame laborantibus herbam indicat, & ob evulſam radicem arguit.'' '''E'''}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} {{rh||Zzz 2|}} <references /></noinclude> 4qcs7jp9c8ckom42f9lu9y1lf0w00im 275094 274947 2026-08-07T14:04:30Z Vladis13 10700 to fast delete 275094 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|547 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII!}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|⊠τεφ⊠φόρῳ ἄρτου πεπριμενὸν ἔχοντα, μὲ σύνητος, καὶ φησι πρός με· Ἰδὲ ᾗ διήγημαίς σου, ἀδελφέ· πρίσμα γάρ σοι ἀντὸν ἔως ἀνέπλης· ἀλλὰ φάγε, ᾗ ἐωπάζω· ᾗ μηδέποτε τ⊠ ⊠ Θε⊠ ζωτυχῶν ἐπιθυμίας ᾗ ἀντιπλήξεις. Ἐγὼ δὲ τ παρελθν κατ ἐμαυτὸν ἐζυμοῦμην, πῶς ἐν τοιαύτῃ ὥρᾳ τοιοῦτον ἐωρὸν καὶ αὐτὸ προσεφέρων, ὅθεν ἔτερον ἔχων λογίζεσθαι, ᾗ ὅτι ἐν τοῖς ἀγίοις ἀπόστολοις ᾗ μαθηταῖς ἑαυτὸν ἐπὶ τ⊠ λίμνης, μὲ τω⊠ ἀνάσταν Φανερώσας Χριστὸς, ᾗ ἀπαραγνίαν ᾗ ψαλον ἐπικείμενον, ᾗ ρτον αὐτοῖς ἀληθείᾳ παρεχωκὼς, ἀυτὸς ἐν τῷ θεοφθόντ⊠ αὐτοῦ ἐν μαζῇ τω⊠ ἐπιθυμίαν ἐξέσβησεν, ἐν τ⊠ πνευμένῳ σκαρποφόρησεν· ἔφαγον ἄν, ἐν ἐκορέσθην, ἐν τὸ πᾶν⊠ ⊠ζωμνηνῶν ἐξωμολογούμενος εὐχαριστῶν ἀξίον τῷ Θεῷ ἐν ἱστῳ ἀνέπεμψα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|41 Ἄλλο δὲ ὑμῖν παραγενεμένων θαυμαστὸν οὐκ ὀκνήσω· οἶδα δὲ τὸ φιλαγρέον ὑμν, ἀδελφοί, ⊠ τούτων πνευματικῶν διηγημάτων ἐρωτῶν. Ἐμοῦ ποτε ζωοβιοζόντ⊠ ἐν τούτῳ τῷ θεοφόρῳ ἐπιστάτῃ ἐν τῷ ἐρήμῳ μετὰ τινων ζωνοζούντων ἀποσχόλων ἐνὸς ἐκεῖσον ἐν ἰδίῳ αὐχλαίῳ, ἐξ τω⊠ ⊠ ἐπιστάτῃ ἔωχον φιλὴ διδασκαλίαν ᾗ παραδόσιν, μέγας λιμὸς ζωπέζησεν ἡμν, τὸ σωματικὸν κατεφθαρμένον τοῖν, καὶ ταῖς ζωπικαῖς ἐν φυπικαῖς ματε ἐν ψυχικαῖς κατεσινῶν ἀωμνάμεσι. Ἐκβάντες ἐν τ⊠ σπηλαίων, λιμαγχονήρβοι ὡν ἠρχόμεθα τω⊠ ἐρήμῳ, πῶς ἐν ζώωνες ἀνάζωσθέντες πρὸς ἀζωεσθῶσαν τὸ λιμῶδες πάθος, ἐν πολλὰ κεκμηκότες τω⊠ ἐρήμῳ ἐματῶν τως ψυχαζῶντες ζωπεστρέψαμεν πρὸς τὸ καλύβιον, τὸ παράσταν μηδὲν ἀζωκότες. Ἐπειδὴ δὲ τω⊠ ἐρχέθῳ ἡμῶν ἀπηγγείλαμεν ἀπὸ πείναν, ἐν ὅν ἀγαπῶ ἐμογήσαμὲν μόχθον, ἀνὰ πᾶσαν τω⊠ ἐρήμου θεζοιτούντες, ἐκεῖνο διαπύρῳ πυρθείς ἔφη· Ἄνδρον, τὸ Θεὸς τὸ χλω⊠ παρέχοντ⊠, ἐφὶ τ⊠ ἀζοῦντες τὸ πᾶν ἀζήσαντες πεφλογισμένον δέπνον, ἐπιμελῶς γεραρθῆτε, καὶ λαβόντες ἀπ᾽ ατοῦ μὴ ζωτὲρ πω⊠ χρείαν ζωεσπευθέντα, μηδὲν ἐκπίπλαντε; καὶ ἐγρυόσαντες. Ἀφριγμένοι τοίνυν τῇ Ἀπλαβέντε ἡμῖν ὑπὸ τὸ Γέροντος χώρον, ἀπερχομέντας ἀζράμὲνθα καὶ ἡ ἀπεζήνατο· καὶ τω⊠ χρείαν ἡμῶν παρεπληθότας, ἀνεκάλυψάμεν γεγλῆτες, καὶ ἀζακλαζόμενοι. Τωοδείξαντον οὖν ἡμῶν τῷ Γέροντι πῶς εἴπομεν ἐξ ὧν ἐφεύρομεν, τὸ ἐντεῦ πὸ ίζα ἀγρίσεως ἐξ ἡμῶν ἐκβλασέσα· ἵνα θεωρήσῃ ὁ ἐπιστάτης, ἄγιον λιλύπηται, εἰπν · Οὐκ ἐνετλάσθην ὑμν, μηδὲν ἐξαρβανίσῃ ᾗ ἐκλεξάσθαι; ὅτως λιλυπήκατέ με λυπῶν ἐμεῖν· ὁ πεζοφθῶν ὑμῖν μὴ πεπαχότος. Αὐτοῦ δὲ εἰρηκότος ταῦτα ἐγνώσαμεν, ὅτι πνὸς ἀφανοῦς ἀναχωρητοῦ ζωτίσχε τὸ σέλινα.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|42 Ἄλλο τι ᾗ κατ ἐκενον καιρὸν διοδευόντων ἡμν τω⊠ ἐρήμου, εἰσήγαγὸν ἡμᾶς εἰς σπήλαιον, κρᾶτος τω⊠ ζωοφῇ ἀγίου ζωλεισθέντας, ἀνέζοκμεν ἐκεῖ βότανας ᾗ ἀνδραπῶν τινὸς ἴχνη, ἐν ὧν μεμαθήκαμεν ἐκεῖνον τὸ πᾶν ἀναχωρητὸν πρὸς εἶναι· ἀλλ᾽ ἐθεωμεῖν ἐπηύξαμεθα τὸ θεοφόρον ἐπιστάτην, ἔτε ἐμεῖν ἀυτὸς τι ἡμῖν δὴ τοῦτον ἀπέφηνεν. Ἐξελθόντες δὲ τ⊠ αὐχλαίω θεωροῦμεν παλαιὸν ἄχραν φοίνικα, ἀνδρικῆς ἰσχυρᾶς μῆκος ἔχοντα, κρᾶτος μεμψινότες ἐπὶ βραχέαν ὥραν, ἐκεῖνα}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} afferens piſce ſale macerato, addito inſuper ſinapi, inſtructam. &: En tibi, inquit, frater, quod appetis: paravi enim iſtud tibi edum rediiſti. Quin comede, ac ſatura te; nequé Dei umquam impoſterum auxilio ſubſidioque diſfide. Dum autem rem tam inopinatam obſtupeſcens mecum ipſe recogito, unde tali hora iſtiuſmodi apud eum repertum eſſet opſonium, aliud nihil incidit, niſi Chriſtum, qui ſanctis Apoſtolis poſt reſurrectionem apparuit apud mare, prunaſque & pulmentarium impoſitum ac panem verè ipſis præbuit, eumdem, inquam, Chriſtum famulo ſuo ac diſcipulo appetitum reveliaſſe meum, & quod deſiderabatur, attuliſſe. Comedi itaque, & ſaturatus ſum; ac ubi aviditati feſcilem ſatis, eucharſticum Deo etiam ex hoc capite carmen accinui. {{right sidenote|'''E'''}} 41 Verum enimvero aliud vobis prodigium non pigebit exponere: perſpectus enim, fratres, eſt mihi veſter erga ſpiritales hujúſmodi narrationes inflammatus ardor. Verſante aliquando me apud magiſtrum hunc Deo plenum in eremo, unà cum quibuſdam, qui vitæ ſolitariæ, juxta ſalutarem magiſtri inſtitutionem ac morem, ſparſim in ſuo quiſque antro operam dabant, dira nos fames invaſit, corporis peſſumdans vigorem, omneſque vitales juxta ac naturales, ſpiritualeſque dejiciens facultates. Speluncis igitur egreſſi ſolitudinem pervagamur, eſurie tantum non enecti, herbas frutiſceque ſedando huic malo requiſituri; luſtratíque multo labore deſertis, ac reperto penitus nihilo, ægrè trahentes animam ad optimum Senem revertimur. Is, poſtquam extreiſemus, quantúmque, univerſam circumcurſando eremum, ultra, quam vires ferrent, toleraſſemus laboris, ardenti motus commiſeratione ait: Cras, Deo vitam largiente, ad eumdem illum abeuntes locum, apium invenietis pulcherrimè conſitum, ac diligenter excultum; ex eo, quantum neceſſe habetis, nec quidquam amplius, in uſum veſtrum accipite, nihil evellentes, devaſtantes nihil. Ubi ad locum nobis aſſignatum à Sene devenimus, ita illum per omnia conſtitutum offendimus, uti præmonuerat. Arrepto inde quod neceſſarium nobis erat, læti, exultanteſque revertimur. Cumque aliquot apii plantas ex iis, quas afferebamus, ſeni exhibuiſſemus, reperta eſt radix aliqua imprudentibus nobis evulſa; quâ magiſter conſpectâ, vehementer indoluit, dicens: Numquid non id præceperam vobis, ne deſtrueretis quidquam, aut eradicaretis? Enimvero non mediocri me affeciſtis dolore, cum id non ſervaſtis, quod præceperam. Iſtud cum diceret, intelleximus, apium latentis cujuſdam anachoretæ fuiſſe.{{right sidenote|'''F'''}} 42 Alias vero circa idem tempus cum iter nobis per eremum eſſet, intrò nos in ſpeluncam duxit: & conſtucta inibi comprecatione facta, ſtenum offendimus & herbas, atque hominis alicujus veſtigia, unde anachoretæ cujuſdam locum eum eſſe collegimus: ſed neutiquam ea ſuper re vel interrogavimus ipſi deſterum magiſtrum, vel nos ipſe edocuit. Spectaculo egreſſi veterem palmam agreſtem g conſpicimus, quæ virilis complexûs b craſſitiem habebat; ibíque morati tantiſper, neminem de-{{right sidenote|''Diſcipulis fame laborantibus herbam indicat, & ob evulſam radicem arguit.'' '''E'''}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} {{rh||Zzz 2|}} <references /></noinclude> e2hm3b1cy0fk9b48ak7j65bgf9l9l9m 104 84694 274948 2026-08-07T12:55:30Z Vladis13 10700 + 274948 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|548 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} deprehendimus; & eo ipſo die ad noſtra nos antra recepimus. Exin diebus pauculis libuit mihi aliquandiu ſolitariè peragrare deſerta. Cum igitur ſolus incederem, colloquium aliquod inaudivi, conſideranſque mecum ipſe, ſuſpicatus ſum, duos iſtic modeſtè ac ſine ſtrepitu confabulari: tum hac atque illac circumſpectans vidi neminem, niſi ſolum illum prodigioſum Magiſtrum noſtrum, & pavor illico me tantus occupat, ut vocem omnino intercluderet. Jubet me deinde Magiſter conſidere: cumque id jam à finiſtris ejus facturus eram, apprehenſum me per fimbriam veſtimenti mei ſedere juſſit à dextris; ac paulo poſt, priuſquam ego quidquam dicerem, præveniens me, ait: Abi, fili Joannes; nec quidquam addidit. 43 Poſtquam abiiſſem inde ac diem illum exegiſſem, reputare apud animum non ſine admiratione cœpi, quid fieri id potuiſſet, ut cum duos manifeſtè audiſſem colloquentes, unum tamen magiſtrum vidiſſem. Ad eum igitur me contuli; quid rei eſſet exploraturus. Sibi ſoli vacabat in ſpelunca ſua, quando acceſſi; pedibuſque ejus advolutus, multum obſecrans rogitavi, dixíque: Abire te profecto non ſinam, neque conſurgam ab oſculo vetigiorum tuorum, donec indicare volueris mihi, quis tecum unà tum fuerit, cum confidenti tibi iſtic in eremo me juberes à dextris præter morem aſſidere, & mox adderes: Abito, fili Joannes. Hæc elocutum ſacrata me manu allevat; ſatíſque animadvertens, quam ego id ardenter cognoſcere exoptarem, hæc ſubjecit: Admirabilis quidam, magnus, ſanctus, planéque ab humano commercio alienus eſt eremita, cuique herbæ conſtantur pro cibo ſunt, quem colloquentem audiebas mecum; & hic ſpelæum illud inſtruxit, quod ingreſſus eſt quondam, ubi & agreſtem palmam conſpeximus. Subeuntibus enim illuc nobis, ac deinde ubi per horas aliquot ſubſtitiſſemus, exeuntibus, nuſquam ille abfuit, ſed palmæ imperceptibiliter adhærebat, vobis nequaquam conſpicuus, atque adeo nec tibi, quando nuper mecum confidens loquebatur. Eſt enim prima illa anachoretarum petitio apud Deum, quamque ab ipſo ſtatim exordio, cum egreſſi monaſteriis valedixerunt fratribus, proponere Deo conſueverunt, ne à quoquam conſpiciantur, niſi cum aliter velint. Attonitus igitur hac ſuper re, Deum laudavi qui tantos faceret eos, qui ex ipſius voluntate toti penderent.{{right sidenote|'''B'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ἐθεάμεθα, καὶ τῇ ἡμέρᾳ εἰς τὸ ἡμέτερον ὑπεστρέψαντον ἡμῶν αὐλαίαν. Μετ᾽ δὲ πολλὰς ἡμέρας ἐδοξέ μοι μεμονωμένῳ διοδεῦσαι τω⊠ ρημον μέρας. Ὡς δὲ μόνῳ ἐπηυξάνω, ἀκήκοά τινος ὁμιλίας, ᾗ κατ᾽ ἐμαυτὸν σκοπῶν πενόησα, ὅτι δύο ἤρεμα ᾗ ἀθορύβως ζωηγοῦνται· καὶ ⊠βλέψας ᾗ ἀμφωτ⊠ ζωθεζήλωσαν· τρὸς καθεῖν, ἐδίνα μόνον τὸν περιφανὲν ἐπιστάτην, καὶ πτερρῶν με ζωθμὸς κατέσχε δέμνιον, καὶ φωνὴν ἀναλῶν. Εἶτα κελεύει με ὁ ἐπιστάτης καθίσαι, ᾗ βουλομένου καθεῖν με ἐξ ἐωωνύμων αὐτοῦ, λαβόμενός μου τῆς περεβόλης τ⊠ ἱματίων με, ἐκέλευσέ με ἐκ δεξιῶν καθίσαι, καὶ μετὰ μικρὸν, πρὶν με φθέγξασθαί τι, προεφθασμένως ὁ ἐπιστάτης λελάληκεν· Ἀπελθε, τέκνον Ἰωάννη, ᾗ οὐδὲν πλέον ἔφη.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|43 Πορευθεὶς δὲ ἐγὼ, καὶ ἐκείνην τελευτήσας τω⊠ ἡμέραν, ἐνενοούμην κατ᾽ ἐμαυτόν, θαυμάζων, πῶς τὸ ἐπιστάτης ἐώραχα μόνον, ἀκούω σαφῶς ἀνομένας ὁμιλούντων. Πρὸς τὸ ἐπιστάτην τοίνυν ἀπιών, ἐρωτήσων τοῦτον ἔνεκεν, καὶ προσελθὼν αὐτῷ κατ᾽ δίαν ζωτάσχοντι ἐν τῷ ἐαυτοῦ αὐχλαίῳ, καὶ τοῖς ποσὶ αὐτοῦ πεσὼν ἐπιποθῶν αὐτὸν πολλὰ ἐκλιπαρήσας, καὶ εἰπὼν · Οὕτως ἐν μὴ παρέδω σοι, ἐξ ᾗ μὴ ἐξαγγείλῃς κατωφιλῶν σου τὰ ἴχνη, ἄχρις ἄν μοι φανερώσῃς, τίς σοι ζωοῦ, ὅτε σοι ἐκεῖ ἐν τῇ ἐρήμῳ καθίζοντι, ἐν ἀριστερῶν σε παρὰ τὸ εἰωθὸς ἐκέλευσάς με καθίσαι, καὶ, Ἀπελθε, τέκνον Ἰωάννη, ἔφης. Καὶ ἐξάσας με εἰώτνῃ τ χειρὶ ἀνέσπασέν με; μάλιστα διαπυρῶς μεγαληνίαν τοῦτο ἐπιζητοῦντα θεασάμενος, εἶπεν · Θαυμαστὸς τις, καὶ μέγας, καὶ ἅγιος, ἀναχωρητὴς ἐρημίτης, ἀλλοτριωτὸς τῆς ἀνθρωπίνης συνδιατριβῆς, ᾗ τι ὁ ἀκούων μετ᾽ ἐμο συλλαλοῦντα · ἄκρασον, καὶ ὅτι ὁ σπήλαιον κατέσκευεν ἐκεῖνο, ὅπερ πάλιν εἰσέδυμεν, ἔνθα καὶ τὸ ἄγριον φοίνικα ἐπεσκεψάμεθα. Ὅτι δὲ πάλιν εἰσέδυμεν, ἔνθα καὶ τὸ ἄγριον φοίνικα ἐπεσκεψάμεθα. Ὅτι δὲ πάλιν εἰσελθόντων ἡμῶν καὶ ἐξωστῶν, ᾗ ὥρας τινὰς ἐπιστάντων ἡμῶν καὶ ἐξιόντων, ᾗ ἐπὶ ὥρας ἱκανὰς ἐστηκότων, οὐκ ἀπῆν, ἀλλὰ τῷ φοίνικι ἀοράτως παρεκράτειτο, ὑμῖν ἐφανερῶθη ⊠, ὡς οὐδὲ σοί, ἡνίκα μοι συγκαθεζόμενος ζωπυτύγχανεν. Αὕτη γάρ ἐστιν ᾗ πρὸς Θεὸν πρώτων τ⊠ ἀναχωρητῶν αἴτησις, ἵνα ἐξ ἀρχῆς πιεσάντων εἰς τὸ Θεὸν, ᾗ ἀπὸ τ⊠ μοναστηρίων τῇς ἐξερχομένων, καὶ τ⊠ ἀδελφοῖς ἐρωμένω, προτίθενται, ᾗ μὴδενὶ ὀφθῶσιν, εἰ μὴ ἂν βόλωνται. Καταπλαγεὶς ἐν ἐπὶ τούτῳ ἐδόξασα τὸν Θεόν, τὸ μεγαλύνοντα τοὺς πᾶντας ἐκ τὸ θέλημα αὐτοῦ.}} {{right sidenote|'''F'''}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Ptolomæo Characmoba juxta Palatini codicis lectionem, qua hinc confirmatur: alias Characoma Arabiæ Petreæ, qua & tertia Palæſtina dicitur, urbs. Stephanus etiam Characmobam legit: addis etiam Mobucharacem dici: unde Characmobenus & Mobucharacenus.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Ut hic Damaſci, ita num. 48 Hieroſolyma ſymbolum nominatur, penes quem eſſet ſuprema illius urbis juriſdictio, quos non præfectos diceremus, & reſpectu quorum Præſides provinciarum eos fuiſſe puto, qui protoſymboli in his, & Martyrum Armorienſium Actis vocantur: & Græcum utrumque nomen ex Arabicæ vocis interpretatione acceptum ab iis, qui inter Arabes ſcribebant, vivebantque. Ceterum σύμβολος conſiliarium, πρωτοσύμβολος conſilii principem ſignificat. Uſus tamen obtinuiſe videtur, ut penultima brevi o pro u duceretur, ſcribereturque; quem & nobis hic ſequendum putavimus.'' {{right sidenote|'''c'''}} ''Monaſterium hoc nuſquam repertum, tameſi non ſequitur quæſitum: ſive minus claruerit, quando ſtetit; ſive quando ſtare deſiit, rem cum nomine amiſerit in tanta Palæſtinæ deſolatione. Rurſum recurrit num. 40.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''ἄρτος ξηρός. An panes illi repetita concoctione indurati, an ſint arefacti?'' {{right sidenote|'''e'''}} ''De Æthiopibus inter Arabes vide Comm. præviu ad Acta Martyrum Sabaitarum num. 3.'' {{right sidenote|'''f'''}} ''Eadem vox hic paulo poſt, & rurſum num. 144 repetitur: & ad eam adjungitur in codice Sequieriano, paris cum ipſo Ms. antiquitatis, marginalis nota: ἐπιρριπίδειον λέγουσιν οἱ ἁγιοπολῖται τὸ''<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> nogm48rd556yy10ewi648ugc7oua8uw 275095 274948 2026-08-07T14:04:31Z Vladis13 10700 to fast delete 275095 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|548 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} deprehendimus; & eo ipſo die ad noſtra nos antra recepimus. Exin diebus pauculis libuit mihi aliquandiu ſolitariè peragrare deſerta. Cum igitur ſolus incederem, colloquium aliquod inaudivi, conſideranſque mecum ipſe, ſuſpicatus ſum, duos iſtic modeſtè ac ſine ſtrepitu confabulari: tum hac atque illac circumſpectans vidi neminem, niſi ſolum illum prodigioſum Magiſtrum noſtrum, & pavor illico me tantus occupat, ut vocem omnino intercluderet. Jubet me deinde Magiſter conſidere: cumque id jam à finiſtris ejus facturus eram, apprehenſum me per fimbriam veſtimenti mei ſedere juſſit à dextris; ac paulo poſt, priuſquam ego quidquam dicerem, præveniens me, ait: Abi, fili Joannes; nec quidquam addidit. 43 Poſtquam abiiſſem inde ac diem illum exegiſſem, reputare apud animum non ſine admiratione cœpi, quid fieri id potuiſſet, ut cum duos manifeſtè audiſſem colloquentes, unum tamen magiſtrum vidiſſem. Ad eum igitur me contuli; quid rei eſſet exploraturus. Sibi ſoli vacabat in ſpelunca ſua, quando acceſſi; pedibuſque ejus advolutus, multum obſecrans rogitavi, dixíque: Abire te profecto non ſinam, neque conſurgam ab oſculo vetigiorum tuorum, donec indicare volueris mihi, quis tecum unà tum fuerit, cum confidenti tibi iſtic in eremo me juberes à dextris præter morem aſſidere, & mox adderes: Abito, fili Joannes. Hæc elocutum ſacrata me manu allevat; ſatíſque animadvertens, quam ego id ardenter cognoſcere exoptarem, hæc ſubjecit: Admirabilis quidam, magnus, ſanctus, planéque ab humano commercio alienus eſt eremita, cuique herbæ conſtantur pro cibo ſunt, quem colloquentem audiebas mecum; & hic ſpelæum illud inſtruxit, quod ingreſſus eſt quondam, ubi & agreſtem palmam conſpeximus. Subeuntibus enim illuc nobis, ac deinde ubi per horas aliquot ſubſtitiſſemus, exeuntibus, nuſquam ille abfuit, ſed palmæ imperceptibiliter adhærebat, vobis nequaquam conſpicuus, atque adeo nec tibi, quando nuper mecum confidens loquebatur. Eſt enim prima illa anachoretarum petitio apud Deum, quamque ab ipſo ſtatim exordio, cum egreſſi monaſteriis valedixerunt fratribus, proponere Deo conſueverunt, ne à quoquam conſpiciantur, niſi cum aliter velint. Attonitus igitur hac ſuper re, Deum laudavi qui tantos faceret eos, qui ex ipſius voluntate toti penderent.{{right sidenote|'''B'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ἐθεάμεθα, καὶ τῇ ἡμέρᾳ εἰς τὸ ἡμέτερον ὑπεστρέψαντον ἡμῶν αὐλαίαν. Μετ᾽ δὲ πολλὰς ἡμέρας ἐδοξέ μοι μεμονωμένῳ διοδεῦσαι τω⊠ ρημον μέρας. Ὡς δὲ μόνῳ ἐπηυξάνω, ἀκήκοά τινος ὁμιλίας, ᾗ κατ᾽ ἐμαυτὸν σκοπῶν πενόησα, ὅτι δύο ἤρεμα ᾗ ἀθορύβως ζωηγοῦνται· καὶ ⊠βλέψας ᾗ ἀμφωτ⊠ ζωθεζήλωσαν· τρὸς καθεῖν, ἐδίνα μόνον τὸν περιφανὲν ἐπιστάτην, καὶ πτερρῶν με ζωθμὸς κατέσχε δέμνιον, καὶ φωνὴν ἀναλῶν. Εἶτα κελεύει με ὁ ἐπιστάτης καθίσαι, ᾗ βουλομένου καθεῖν με ἐξ ἐωωνύμων αὐτοῦ, λαβόμενός μου τῆς περεβόλης τ⊠ ἱματίων με, ἐκέλευσέ με ἐκ δεξιῶν καθίσαι, καὶ μετὰ μικρὸν, πρὶν με φθέγξασθαί τι, προεφθασμένως ὁ ἐπιστάτης λελάληκεν· Ἀπελθε, τέκνον Ἰωάννη, ᾗ οὐδὲν πλέον ἔφη.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|43 Πορευθεὶς δὲ ἐγὼ, καὶ ἐκείνην τελευτήσας τω⊠ ἡμέραν, ἐνενοούμην κατ᾽ ἐμαυτόν, θαυμάζων, πῶς τὸ ἐπιστάτης ἐώραχα μόνον, ἀκούω σαφῶς ἀνομένας ὁμιλούντων. Πρὸς τὸ ἐπιστάτην τοίνυν ἀπιών, ἐρωτήσων τοῦτον ἔνεκεν, καὶ προσελθὼν αὐτῷ κατ᾽ δίαν ζωτάσχοντι ἐν τῷ ἐαυτοῦ αὐχλαίῳ, καὶ τοῖς ποσὶ αὐτοῦ πεσὼν ἐπιποθῶν αὐτὸν πολλὰ ἐκλιπαρήσας, καὶ εἰπὼν · Οὕτως ἐν μὴ παρέδω σοι, ἐξ ᾗ μὴ ἐξαγγείλῃς κατωφιλῶν σου τὰ ἴχνη, ἄχρις ἄν μοι φανερώσῃς, τίς σοι ζωοῦ, ὅτε σοι ἐκεῖ ἐν τῇ ἐρήμῳ καθίζοντι, ἐν ἀριστερῶν σε παρὰ τὸ εἰωθὸς ἐκέλευσάς με καθίσαι, καὶ, Ἀπελθε, τέκνον Ἰωάννη, ἔφης. Καὶ ἐξάσας με εἰώτνῃ τ χειρὶ ἀνέσπασέν με; μάλιστα διαπυρῶς μεγαληνίαν τοῦτο ἐπιζητοῦντα θεασάμενος, εἶπεν · Θαυμαστὸς τις, καὶ μέγας, καὶ ἅγιος, ἀναχωρητὴς ἐρημίτης, ἀλλοτριωτὸς τῆς ἀνθρωπίνης συνδιατριβῆς, ᾗ τι ὁ ἀκούων μετ᾽ ἐμο συλλαλοῦντα · ἄκρασον, καὶ ὅτι ὁ σπήλαιον κατέσκευεν ἐκεῖνο, ὅπερ πάλιν εἰσέδυμεν, ἔνθα καὶ τὸ ἄγριον φοίνικα ἐπεσκεψάμεθα. Ὅτι δὲ πάλιν εἰσέδυμεν, ἔνθα καὶ τὸ ἄγριον φοίνικα ἐπεσκεψάμεθα. Ὅτι δὲ πάλιν εἰσελθόντων ἡμῶν καὶ ἐξωστῶν, ᾗ ὥρας τινὰς ἐπιστάντων ἡμῶν καὶ ἐξιόντων, ᾗ ἐπὶ ὥρας ἱκανὰς ἐστηκότων, οὐκ ἀπῆν, ἀλλὰ τῷ φοίνικι ἀοράτως παρεκράτειτο, ὑμῖν ἐφανερῶθη ⊠, ὡς οὐδὲ σοί, ἡνίκα μοι συγκαθεζόμενος ζωπυτύγχανεν. Αὕτη γάρ ἐστιν ᾗ πρὸς Θεὸν πρώτων τ⊠ ἀναχωρητῶν αἴτησις, ἵνα ἐξ ἀρχῆς πιεσάντων εἰς τὸ Θεὸν, ᾗ ἀπὸ τ⊠ μοναστηρίων τῇς ἐξερχομένων, καὶ τ⊠ ἀδελφοῖς ἐρωμένω, προτίθενται, ᾗ μὴδενὶ ὀφθῶσιν, εἰ μὴ ἂν βόλωνται. Καταπλαγεὶς ἐν ἐπὶ τούτῳ ἐδόξασα τὸν Θεόν, τὸ μεγαλύνοντα τοὺς πᾶντας ἐκ τὸ θέλημα αὐτοῦ.}} {{right sidenote|'''F'''}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Ptolomæo Characmoba juxta Palatini codicis lectionem, qua hinc confirmatur: alias Characoma Arabiæ Petreæ, qua & tertia Palæſtina dicitur, urbs. Stephanus etiam Characmobam legit: addis etiam Mobucharacem dici: unde Characmobenus & Mobucharacenus.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Ut hic Damaſci, ita num. 48 Hieroſolyma ſymbolum nominatur, penes quem eſſet ſuprema illius urbis juriſdictio, quos non præfectos diceremus, & reſpectu quorum Præſides provinciarum eos fuiſſe puto, qui protoſymboli in his, & Martyrum Armorienſium Actis vocantur: & Græcum utrumque nomen ex Arabicæ vocis interpretatione acceptum ab iis, qui inter Arabes ſcribebant, vivebantque. Ceterum σύμβολος conſiliarium, πρωτοσύμβολος conſilii principem ſignificat. Uſus tamen obtinuiſe videtur, ut penultima brevi o pro u duceretur, ſcribereturque; quem & nobis hic ſequendum putavimus.'' {{right sidenote|'''c'''}} ''Monaſterium hoc nuſquam repertum, tameſi non ſequitur quæſitum: ſive minus claruerit, quando ſtetit; ſive quando ſtare deſiit, rem cum nomine amiſerit in tanta Palæſtinæ deſolatione. Rurſum recurrit num. 40.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''ἄρτος ξηρός. An panes illi repetita concoctione indurati, an ſint arefacti?'' {{right sidenote|'''e'''}} ''De Æthiopibus inter Arabes vide Comm. præviu ad Acta Martyrum Sabaitarum num. 3.'' {{right sidenote|'''f'''}} ''Eadem vox hic paulo poſt, & rurſum num. 144 repetitur: & ad eam adjungitur in codice Sequieriano, paris cum ipſo Ms. antiquitatis, marginalis nota: ἐπιρριπίδειον λέγουσιν οἱ ἁγιοπολῖται τὸ''<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 373c7rnbykkd0a9pg05d9ylionu2p8x 104 84695 274949 2026-08-07T12:55:31Z Vladis13 10700 + 274949 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|549 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude> {{right sidenote|'''A'''}} {{small|''[Finis Annotati f, ex pagina priore pendens.]''}} τὸ μικρὸν μάντον· ἔστι δὲ ἐπιβόλαιον ἐν τῇ συνόδῳ τ⊠ σκεπαρίων, πάλιν ἐν ἐργαλείῳ καὶ ὀθονιάριον. Ἐν δὲ τῇ συνάξει καὶ ταῖς ἄλλαις ἀορολογίαις τ⊠ ἐκκλησίας φέρουσι τὰ κεφάλια, σκέποντα ὅλου ᾗ τ ἡλικίας διάπλασιν ἀπὸ τ⊠ τραχήλου ἕως τ⊠ ἀστραγάλων ἔμπροσθεν καὶ ὄπισθεν, καὶ ἴσονται λίαν ἐναρμόνιοι καὶ εὐλαβεῖς. Epirriptarium ſanctæ civitatis incolæ accolaſque parvum mantellum nominant: illò autem non induuntur, cum ad eccleſiam conveniunt, ſed tantum cum manibus opus aut pedibus iter faciunt. In ſynaxi verò ceteriſque Officiis eccleſiaſticis, ferunt, quas ſtolas vocant, totam ſtaturam hominis cooperientes à collo uſque ad talos, tam ante, quam retro: atque ita in habitu omnino decenti ac religioſo conſiſtunt. ''In quibus μαντίον & φόλως voces barbaræ: hæc quidem ἀπὸ τ⊠ φόλης corrupta terminatione ſumpta: illa ab eadem deſumpta origine. Unde Latini mantellum, Plauto in Capt. uſurpatum habuere: Itali nunc mantello; Franci manteau dicunt; Hiſpani manto.'' {{right sidenote|'''g'''}} ''Plinii lib. 3, cap. 4, ſilveſtres cetris proceriores vult intelligi.'' {{right sidenote|'''h'''}} ''ἀνδρικὸς ὀργυιας μῆκος. Eſt autem orgyia alids ſenſum, alias denum pedum menſura. Sed adjectivum præpoſitum ſatis inſinuat palmæ hujus craſſitiem ſenſum dumtaxat pedum fuiſſe, quantum ſcilicet vir præcerus expanſis ulnis circumplecti poteſt.'' {{right sidenote|'''i'''}} ''Mira ſanè hæc petitio, ſi de inviſibilitate intelligenda eſt. Fuit ea tamen aliquando conceſſa S. Luciano 7 Januarii pag. 363, S. Vincentio Ferrerio 5 Aprilis pag. 497; B. Hermanno Joſeph 7 Aprilis pag. 707, monachis pluribus 29 Maii pag. 153, ſed non conſtanter, neque promiſcuè. Quid ſi tantum hic peterint anachoretæ, ne Deus eos ſineret hominibus nimium innoteſcere, aut ab iis frequenter inviſi? Certè ſiquid amplius velit Auctor noſter, meminiſſe oportet, audita hactenus narrare eum, non viſa.'' == CAPUT V. == ''Theodoro & Baſilio epiſcopatum ambientibus arcanum deſiderium ejúſque eventum manifeſtat.'' {| | {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|Ἦν τις, Θεόδωρος ὀνόματι, θεομάχος δεινὸς, καὶ κενόδοξος, καὶ τρισάθλιος, ὥστε ἀπέδειξεν ἡ τῶν πραγμάτων ἔκβασις·σχῆμα μὲν [καὶ στολὴν?] μοναχικὸν, οἱονεὶ δερὰν προβάτου, περιεβέβλητο τὴν ἐπιφάνειαν, ἔσωθεν λύκος ἄρπαξ ὑπῆρχεν, καὶ τὴν γνώμην θηριωδέστατος. Ἐκέκτητο δέ τινα φίλον, Βασίλειον ἐπωνομαζόμενον·ἄγχιστα γὰρ αὐτῷ ἐν τῷ Σπευδαίῳ τῆς ἁγίας Χριστοῦ το Θεοῦ ἡμῶν Ἀναστάσεως εἶχε κελίον. Μιᾷ δ τῇ μερῶν […] τῷ Βασιλείῳ προσλθεν ὁ δυσώνυμος Θεόδωρος, ὡς πρὸς αὐτὸν ὑπερβαλλόντως ὑποσώζων ἀγαπητικὴν διάθεσιν, [ἀνα]κινέμενος αὐτῷ ἑκάστοτε τὰ μυστικὰ καταθύμια, ἃ, ν ὑπέβαλεν αὐτῷ ὁ τῆς κενοδοξίας χαλεπώτατος δαίμων, λογισμὸν ἀπέφηνε, λέγων·Οἶσθα, γνησιώτατε, τὴν πρὸς σὲ παρ' ἐμοὶ ἀκριβεστάτην ἀγάπησιν ἐξ αἰεί, ἣν σοι φυλάττω φιλίαν·ὅθεν οὐδὲ τὸ ἐνδόμαχόν μου πυρωδέστατον πάθος ἀπὸ σο ταμιεύσασθαι [οὐ] δεδιώκημαι, ἀλλὰ φανερώσων ἥκω. Ἐπιθυμία τις μεγάλη καὶ ἔφεσις ἀφόρητος ἤδη καταπτύχει με δεινῶς τὸν λίαν ἐξωθίσαντά τε καὶ διώξαντα ἐξ ἱεραρχικοῦ πρεπήματος(?), ἐκ τ̃ Ἱεροσολύμων Θεαδελφικοῦ ἄρξαι θρόνῳ. ἀλλ' εἴγε νοοίην τὸ τούτου ἐκβησόμενον, πρὶν ἂν ἐπιλήψομαι τῆς ἐγχειρήσεως, ἵνα πρὸς αὐτὸ διαπράξομαι·οὐ γὰρ λέληθέν σε, ὡς κέκτημαι πρὸς τὸν σύμβολον Φοσάτου, καὶ ὡς ὁ ἐμὸς ἀδελφὸς κτ̃ πολὺ μείζονα πρὸς ατὸν ἔχει·ἰατρς γάρ ἐστι χρησιμώτατος, ὡς οἶσθα, τῇ γνώσει τε καὶ ἐνδοξότητι πολὺ ὑπερβαλλόμενος. Παρακεκλήσθω τοίνυν ἡ σὴ πνευματικὴ φιλότης, [σύν]ζωιέτω μοι ἐπὶ τὴν ἐναγῆ(?) λαύραν τ̃ ἁγίου πατρὸς μῶν Σάβα, πρὸς τὸν ἅγιον Στέφανον, τὸν ἐρημίτην, ὅπως ἂν καταμάθωμεν παρ' αὐτο ἐξ ἡμετέρου σκοποῦ τ ἐσόμενον τέλος.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|45 Τέτον ἐν μεθ᾽ αυτὸ λαβὼν ⊠ προεβίβασεν τὸ ψυχῆς τοῖς παρεληλυθόσιν αὐτοῦ λόγοις ὑποέζακτος, ἀφίκετο πρὸς τὸ Γέροντα,}} | {{right sidenote|'''E'''}} '''F'''Uit quidam, Theodorus nomine, rebellis admodum Deo, ſuperbus, atque, ut rerum eventus docuit, infeliciſſimus: formâ habitúque monaſtico, tamquam ovis vellere, externam obtexerat ſpeciem, cum lupus intus rapax lateret, mentemque reconderet immaniſſimam. Huic amicus quidam erat, cognomento Baſilius: proximam namque ei in Spudæo a ſanctæ Chriſti, Dei noſtri, Reſurrectionis cellam obtinebat. Die igitur quadam Baſilium hunc adiit Theodorus b, hoc nomine indignus, quaſi animo adverſus eum affectus ſupra modum benevolo; & intimæ ſingillatim illi quotidie ſenſa communicans, quamque ſibi infeſtiſſimus ſuperbiæ ſpiritus cogitationem ſuggeſſerat, explicuit hunc in modum: Noſti, candidiſſime mi, ſinceriſſimam, quam tibi ſemper exhibui dilectionem, quamque etiamnum amicitiam conſervo; unde ne animi quidem mei motus inteſtina mihi acerrimaque bella concitantes celare te poſſum; imo verò ut aperiam, nunc adveni. Ingens miſerè me modo excruciat deſiderium, & cupido intolerabilis, ut pulſo per me fugatoque hierarchica dignitate Domno Elia, Theadelphico c Hieroſolymitanæ Eccleſiæ throno potiar. Sed utinam, quid eo negotio futurum ſit, ante ſciam, quam ad illud aggrediendum accingar; ut ſic illi me in conficiendo poſſim accommodare: non enim te latet, quantum gratiâ apud Phoſati d ſymbolum valeam, quantumque etiam plus (neque enim parum intereſt) frater apud eumdem, meus: medicus eſt namque, ut ſcis, utiliſſimus, cientiáque & famâ multos antecellens. Exorari ergo ſe ſinat ſpiritualis amicitia tua, ac mecum in ſancti patris noſtri Sabæ præclaram Lauram, ad ſanctum Stephanum eremitam comiteris, ut ex eo, quem res, quam intendimus, eventum ſit fortitura, diſcamus.{{right sidenote|''Ambitioſus Theodorus deſiderat patriarchatum Hieroſolymitanum,''}} 45 Hoc igitur adſcito comite; (quippe qui præter animi conſilium, ejus tandem adhortationibus ceſſerat) ad Senem pervenit,{{right sidenote|''de eoque Stephanum conſulitum adit,''' '''tunc'''}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||Zzz 3|}} <references /></noinclude> fngvyxok566ao7f5x6gbmom9lnlbpjm 275096 274949 2026-08-07T14:04:32Z Vladis13 10700 to fast delete 275096 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|549 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}} {{right sidenote|'''A'''}} {{small|''[Finis Annotati f, ex pagina priore pendens.]''}} τὸ μικρὸν μάντον· ἔστι δὲ ἐπιβόλαιον ἐν τῇ συνόδῳ τ⊠ σκεπαρίων, πάλιν ἐν ἐργαλείῳ καὶ ὀθονιάριον. Ἐν δὲ τῇ συνάξει καὶ ταῖς ἄλλαις ἀορολογίαις τ⊠ ἐκκλησίας φέρουσι τὰ κεφάλια, σκέποντα ὅλου ᾗ τ ἡλικίας διάπλασιν ἀπὸ τ⊠ τραχήλου ἕως τ⊠ ἀστραγάλων ἔμπροσθεν καὶ ὄπισθεν, καὶ ἴσονται λίαν ἐναρμόνιοι καὶ εὐλαβεῖς. Epirriptarium ſanctæ civitatis incolæ accolaſque parvum mantellum nominant: illò autem non induuntur, cum ad eccleſiam conveniunt, ſed tantum cum manibus opus aut pedibus iter faciunt. In ſynaxi verò ceteriſque Officiis eccleſiaſticis, ferunt, quas ſtolas vocant, totam ſtaturam hominis cooperientes à collo uſque ad talos, tam ante, quam retro: atque ita in habitu omnino decenti ac religioſo conſiſtunt. ''In quibus μαντίον & φόλως voces barbaræ: hæc quidem ἀπὸ τ⊠ φόλης corrupta terminatione ſumpta: illa ab eadem deſumpta origine. Unde Latini mantellum, Plauto in Capt. uſurpatum habuere: Itali nunc mantello; Franci manteau dicunt; Hiſpani manto.'' {{right sidenote|'''g'''}} ''Plinii lib. 3, cap. 4, ſilveſtres cetris proceriores vult intelligi.'' {{right sidenote|'''h'''}} ''ἀνδρικὸς ὀργυιας μῆκος. Eſt autem orgyia alids ſenſum, alias denum pedum menſura. Sed adjectivum præpoſitum ſatis inſinuat palmæ hujus craſſitiem ſenſum dumtaxat pedum fuiſſe, quantum ſcilicet vir præcerus expanſis ulnis circumplecti poteſt.'' {{right sidenote|'''i'''}} ''Mira ſanè hæc petitio, ſi de inviſibilitate intelligenda eſt. Fuit ea tamen aliquando conceſſa S. Luciano 7 Januarii pag. 363, S. Vincentio Ferrerio 5 Aprilis pag. 497; B. Hermanno Joſeph 7 Aprilis pag. 707, monachis pluribus 29 Maii pag. 153, ſed non conſtanter, neque promiſcuè. Quid ſi tantum hic peterint anachoretæ, ne Deus eos ſineret hominibus nimium innoteſcere, aut ab iis frequenter inviſi? Certè ſiquid amplius velit Auctor noſter, meminiſſe oportet, audita hactenus narrare eum, non viſa.'' == CAPUT V. == ''Theodoro & Baſilio epiſcopatum ambientibus arcanum deſiderium ejúſque eventum manifeſtat.'' {| | {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|Ἦν τις, Θεόδωρος ὀνόματι, θεομάχος δεινὸς, καὶ κενόδοξος, καὶ τρισάθλιος, ὥστε ἀπέδειξεν ἡ τῶν πραγμάτων ἔκβασις·σχῆμα μὲν [καὶ στολὴν?] μοναχικὸν, οἱονεὶ δερὰν προβάτου, περιεβέβλητο τὴν ἐπιφάνειαν, ἔσωθεν λύκος ἄρπαξ ὑπῆρχεν, καὶ τὴν γνώμην θηριωδέστατος. Ἐκέκτητο δέ τινα φίλον, Βασίλειον ἐπωνομαζόμενον·ἄγχιστα γὰρ αὐτῷ ἐν τῷ Σπευδαίῳ τῆς ἁγίας Χριστοῦ το Θεοῦ ἡμῶν Ἀναστάσεως εἶχε κελίον. Μιᾷ δ τῇ μερῶν […] τῷ Βασιλείῳ προσλθεν ὁ δυσώνυμος Θεόδωρος, ὡς πρὸς αὐτὸν ὑπερβαλλόντως ὑποσώζων ἀγαπητικὴν διάθεσιν, [ἀνα]κινέμενος αὐτῷ ἑκάστοτε τὰ μυστικὰ καταθύμια, ἃ, ν ὑπέβαλεν αὐτῷ ὁ τῆς κενοδοξίας χαλεπώτατος δαίμων, λογισμὸν ἀπέφηνε, λέγων·Οἶσθα, γνησιώτατε, τὴν πρὸς σὲ παρ' ἐμοὶ ἀκριβεστάτην ἀγάπησιν ἐξ αἰεί, ἣν σοι φυλάττω φιλίαν·ὅθεν οὐδὲ τὸ ἐνδόμαχόν μου πυρωδέστατον πάθος ἀπὸ σο ταμιεύσασθαι [οὐ] δεδιώκημαι, ἀλλὰ φανερώσων ἥκω. Ἐπιθυμία τις μεγάλη καὶ ἔφεσις ἀφόρητος ἤδη καταπτύχει με δεινῶς τὸν λίαν ἐξωθίσαντά τε καὶ διώξαντα ἐξ ἱεραρχικοῦ πρεπήματος(?), ἐκ τ̃ Ἱεροσολύμων Θεαδελφικοῦ ἄρξαι θρόνῳ. ἀλλ' εἴγε νοοίην τὸ τούτου ἐκβησόμενον, πρὶν ἂν ἐπιλήψομαι τῆς ἐγχειρήσεως, ἵνα πρὸς αὐτὸ διαπράξομαι·οὐ γὰρ λέληθέν σε, ὡς κέκτημαι πρὸς τὸν σύμβολον Φοσάτου, καὶ ὡς ὁ ἐμὸς ἀδελφὸς κτ̃ πολὺ μείζονα πρὸς ατὸν ἔχει·ἰατρς γάρ ἐστι χρησιμώτατος, ὡς οἶσθα, τῇ γνώσει τε καὶ ἐνδοξότητι πολὺ ὑπερβαλλόμενος. Παρακεκλήσθω τοίνυν ἡ σὴ πνευματικὴ φιλότης, [σύν]ζωιέτω μοι ἐπὶ τὴν ἐναγῆ(?) λαύραν τ̃ ἁγίου πατρὸς μῶν Σάβα, πρὸς τὸν ἅγιον Στέφανον, τὸν ἐρημίτην, ὅπως ἂν καταμάθωμεν παρ' αὐτο ἐξ ἡμετέρου σκοποῦ τ ἐσόμενον τέλος.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|45 Τέτον ἐν μεθ᾽ αυτὸ λαβὼν ⊠ προεβίβασεν τὸ ψυχῆς τοῖς παρεληλυθόσιν αὐτοῦ λόγοις ὑποέζακτος, ἀφίκετο πρὸς τὸ Γέροντα,}} | {{right sidenote|'''E'''}} '''F'''Uit quidam, Theodorus nomine, rebellis admodum Deo, ſuperbus, atque, ut rerum eventus docuit, infeliciſſimus: formâ habitúque monaſtico, tamquam ovis vellere, externam obtexerat ſpeciem, cum lupus intus rapax lateret, mentemque reconderet immaniſſimam. Huic amicus quidam erat, cognomento Baſilius: proximam namque ei in Spudæo a ſanctæ Chriſti, Dei noſtri, Reſurrectionis cellam obtinebat. Die igitur quadam Baſilium hunc adiit Theodorus b, hoc nomine indignus, quaſi animo adverſus eum affectus ſupra modum benevolo; & intimæ ſingillatim illi quotidie ſenſa communicans, quamque ſibi infeſtiſſimus ſuperbiæ ſpiritus cogitationem ſuggeſſerat, explicuit hunc in modum: Noſti, candidiſſime mi, ſinceriſſimam, quam tibi ſemper exhibui dilectionem, quamque etiamnum amicitiam conſervo; unde ne animi quidem mei motus inteſtina mihi acerrimaque bella concitantes celare te poſſum; imo verò ut aperiam, nunc adveni. Ingens miſerè me modo excruciat deſiderium, & cupido intolerabilis, ut pulſo per me fugatoque hierarchica dignitate Domno Elia, Theadelphico c Hieroſolymitanæ Eccleſiæ throno potiar. Sed utinam, quid eo negotio futurum ſit, ante ſciam, quam ad illud aggrediendum accingar; ut ſic illi me in conficiendo poſſim accommodare: non enim te latet, quantum gratiâ apud Phoſati d ſymbolum valeam, quantumque etiam plus (neque enim parum intereſt) frater apud eumdem, meus: medicus eſt namque, ut ſcis, utiliſſimus, cientiáque & famâ multos antecellens. Exorari ergo ſe ſinat ſpiritualis amicitia tua, ac mecum in ſancti patris noſtri Sabæ præclaram Lauram, ad ſanctum Stephanum eremitam comiteris, ut ex eo, quem res, quam intendimus, eventum ſit fortitura, diſcamus.{{right sidenote|''Ambitioſus Theodorus deſiderat patriarchatum Hieroſolymitanum,''}} 45 Hoc igitur adſcito comite; (quippe qui præter animi conſilium, ejus tandem adhortationibus ceſſerat) ad Senem pervenit,{{right sidenote|''de eoque Stephanum conſulitum adit,''' '''tunc'''}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||Zzz 3|}} <references /></noinclude> 2i9w982qxfac3dmofirwrsx5v88hjj7 104 84696 274950 2026-08-07T12:55:32Z Vladis13 10700 + 274950 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|550 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} tunc quidem per Quadrageſimam in inferioribus eremi Calamonis receſſibus uni ſibi attentum; tum ſic eum obſecrare ſimul ambo aggreſſi ſunt: Sanctitatem tuam oramus, pater, ut cauſam nobis edifferat, quæ huc nos adduxit; tum quis futurus ſit illius eventus. Quibus Senex divinâ mente præditus: Unde ego, inquit, miſer & peccatis plenus, ea quæ ſunt in corde, poſſim cognoſcere; unde, quæ ſunt futura, præſcire? Deo utique ſoli iſta conveniunt; & excelſâ virtute hominibus, ſceleriſque puris, & ad illum, qui puritas ipſa eſt, accedentibus propius: at iſto in numero te haudquaquam ſum ego quidem; ſed longiùs illinc abſum intervallo, neque ad talem gradum provectus ſum. Date igitur mihi, fratres, hanc veniam, neque hæc a me poſtulate, quæ vires meas nimium quantum excedunt.{{right sidenote|'''B'''}} 46 Cum inſtarent illi multâ prece, hæc inſuper Senex modeſtus adjecit: Quoniam noſtra flagitationibus urere pergitis viſcera; tum ſi, ipſas ambitiones velitis renuntiaveritis, ſolum fortaſſis edicere id vobis poſſum, quid exinde conſecuturum ſit. At illi: Neque tu, neque alius quifquam nobis ad eos fanctus Senex: Itaque, ait, trium mihi dierum terminum figite, tum revertimini; expediamque ego vobis per Dei gratiam, quæ futura ſunt. Evoluto igitur hoc ſpatio cum adeſſent illi, ſeveriſſimis his eos ſermonibus pro auctoritate ſanctus Senex increpuit: O miſeri atque ærumnoſi, hanc ex me rem, ſaluti renunciantes veſtræ, exquiſitum veniſtis? Tu verò, o mortalium omnium infeliciſſime, ac devenire potuiſti, ut evadere ſtudeas Patriarcha? Eo perſonatam hanc præfers pietatem zizaniorum ſatori, cordiumque corruptori?{{right sidenote|'''H'''}} Qui ſe exaltat, humiliabitur; & qui ſe humiliat, exaltabitur. An ignoras? Neſcis, per quod erigere ſe quiſque nititur, per illud ipſum confundi, atque omnium oculis abjectiſſimum exhiberi oportere? Jam oblitus es quæcumque à Magiſtris de ſuperbia tradita ſunt? Væ tibi, væ tibi, omnium qui vivunt, maximè miſerabilis! nam & me, & Chriſtianum quemlibet lugere vices tuas neceſſe eſt, niſi a turpi hac ambitione deſtiteris.{{right sidenote|'''C'''}} 47 Nec tamen hoc facit, quo minus adductus dicerem tibi: tenemur enim arguere te & commonefacere, conceſſum iri tibi, ut eo pertingas, non ob tua profectò apud Deum merita, ſed ob infinitam veſtram ſocordiam, incogitantiam, improbitatem. Voti autem hujus ambitioſi compos tu fies; ſed, ut mihi dictum, confinget requies: neque tibi, ut ſperas, proſpere fluent negotia; nec ad horam quidem unam cathedræ pro voto præeris; ſed illâ potitus, brevi ob tuam agendi rationem miſerum contumeliis atque omnium deinde odio dignus habebere: quando in magiſtratum Eccleſiaſticum ut lupus non per oſtium ingreſſus fueris, nequaquam etiam ut paſtor cenſeberis. Unde vincet veritas, & in ſuo ordine | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|⊠ δὲ τότε μὲν διὰ τῆς Τεσσαρακοστῆς ἐν τοῖς κατωτέροις τῆς ἐρήμου Καλαμῶνος ἀποχωρήμασιν ἰδίᾳ ἑαυτῷ προσέσχεν· τότε δὲ οὕτως αὐτὸν ἐξικετεῦσαι ἅμα ἀμφότεροι ἐπεχείρησαν·}} {{graeca|Τὴν ἁγιωσύνην σου ἱκετεύομεν, πάτερ, ὅπως τὴν αἰτίαν ἡμῖν δηλώσῃ, ἥτις ἡμᾶς ἐνθάδε ἤγαγεν· καὶ τίς ἔσται ἐκείνης ἡ ἔκβασις. Οἷς ὁ Γέρων θείᾳ φρονήσει κεκοσμημένος· Πόθεν ἐγώ, φησί, ὁ ταλαίπωρος καὶ ἁμαρτιῶν πλήρης, τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ δυνήσομαι γνῶναι; πόθεν τὰ μέλλοντα προγνῶναι; Θεῷ μόνῳ ταῦτα πρέπει· καὶ ὑπερυψωμένῃ ἀρετῇ ἀνθρώποις, κακίας τε καθαροῖς, καὶ πρὸς ἐκεῖνον, ὃς αὐτὴ ἁγνότης ἐστί, πλησιάζουσιν· ἀλλ᾽ ἐν τούτῳ τῷ ἀριθμῷ οὐδαμῶς εἰμι ἐγώ· ἀλλὰ μακρὰν ἐκεῖθεν ἀπέχω διαστήματι, οὐδὲ εἰς τοιοῦτον βαθμὸν προήχθην. Δότε οὖν μοι, ἀδελφοί, ταύτην τὴν συγγνώμην, μηδὲ ταῦτα παρ᾽ ἐμοῦ ἀπαιτεῖτε, ἃ τὰς ἐμὰς δυνάμεις λίαν ὑπερβαίνει.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|46 Ἐπιμενόντων δὲ ἐκείνων πολλῇ λιτανείᾳ, ταῦτα ἔτι ὁ Γέρων μετριάζων προσέθηκεν· Ἐπειδὴ τὰ ἡμέτερα σπλάγχνα ταῖς ὑμετέραις ἀξιώσεσι καταφλέγειν διατελεῖτε· εἰ τοίνυν αὐτὰς τὰς ἐπιθυμίας ἀπαγγείλητε, μόνον τάχα εἰπεῖν ὑμῖν δυνήσομαι, τί ἐξ αὐτῶν ἀποβήσεται. Οἱ δέ· Οὔτε σὺ, οὔτε ἄλλός τις ἡμῖν πρὸς αὐτοὺς ἅγιος Γέρων· Οὐκοῦν, ἔφη, τρεῖς μοι ἡμέρας ὅρον θέσθε, εἶτα ἀναστρέψατε· καὶ ἐγὼ ὑμῖν διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος τὰ μέλλοντα δηλώσω.}} {{graeca|Παρελθόντος οὖν τούτου τοῦ διαστήματος, ἐπεὶ παρῆσαν ἐκεῖνοι, σφοδροτάτοις αὐτοὺς λόγοις κατ᾽ ἐξουσίαν ὁ ἅγιος Γέρων ἠτίμασεν· Ὦ ταλαίπωροι καὶ ἄθλιοι, τοῦτο παρ᾽ ἐμοῦ πρᾶγμα, τῇ ὑμετέρᾳ σωτηρίᾳ ἀποτασσόμενοι, ἐζητήσατε; Σὺ δέ, ὦ πάντων ἀνθρώπων ἀθλιώτατε, καὶ ἐλθεῖν ἠδυνήθης, ὥστε Πατριάρχης γενέσθαι σπουδάζειν; Τοιαύτην ταύτην προβάλλῃ εὐσέβειαν τῷ τῶν ζιζανίων σπορεῖ, καρδιῶν τε διαφθορεῖ; Ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται· καὶ ὁ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται. Ἢ ἀγνοεῖς; Οὐκ οἶδας, ὅτι δι᾽ οὗ ἕκαστος ἑαυτὸν ὑψῶσαι πειρᾶται, δι᾽ αὐτοῦ τούτου καταισχυνθῆναι, καὶ πᾶσιν ὀφθαλμοῖς εὐτελέστατον φανῆναι δεῖ; Ἤδη ἐπιλέλησαι ὅσα παρὰ τῶν Διδασκάλων περὶ ὑπερηφανίας παρεδόθη; Οὐαί σοι, οὐαί σοι, πάντων τῶν ζώντων ἐλεεινότατε! καὶ γὰρ ἐμέ, καὶ Χριστιανὸν ὁντινοῦν θρηνεῖν τὰ σὰ δεῖ, εἰ μὴ τῆς αἰσχρᾶς ταύτης φιλοτιμίας παύσῃ.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|47 Οὐ μὴν ἀλλὰ τοῦτο οὐ κωλύει εἰπεῖν σοι· ὀφείλομεν γὰρ ἐλέγχειν σε καὶ νουθετεῖν, συγχωρηθήσεταί σοι εἰς τοῦτο ἐλθεῖν, οὐ διὰ τὰ σὰ πρὸς Θεὸν ἀξιώματα, ἀλλὰ διὰ τὴν ὑμετέραν ἀπειρίαν, ἀλογιστίαν, κακίαν. Τῆς δὲ φιλοτίμου ταύτης ἐπιθυμίας ἐπιτεύξῃ· ἀλλ᾽, ὡς ἐμοὶ εἴρηται, ἀναπαύσεως τυχήσεις· οὔτε σοι, ὡς ἐλπίζεις, εὐτυχῶς χωρήσει τὰ πράγματα· οὐδὲ πρὸς μίαν ὥραν τῷ θρόνῳ κατ᾽ εὐχὴν προκαθήσῃ· ἀλλ᾽ ἐκείνου ἐπιλαβόμενος, βραχὺ διὰ τὴν σὴν διαγωγὴν ταλαίπωρος ὕβρεσι καὶ πάντων ἔπειτα μίσει ἄξιος νομισθήσῃ· ἐπειδὴ εἰς τὴν ἐκκλησιαστικὴν ἀρχὴν ὡς λύκος οὐ διὰ τῆς θύρας εἰσεληλυθὼς ἔσῃ, οὐδαμῶς καὶ ὡς ποιμὴν λογισθήσῃ. Ὅθεν νικήσει ἡ ἀλήθεια, καὶ ἐν τῇ ἑαυτῆς τάξει}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> ci5t5892pt3vfx8ymmsu0mc5qci28aj 275097 274950 2026-08-07T14:04:33Z Vladis13 10700 to fast delete 275097 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|550 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} tunc quidem per Quadrageſimam in inferioribus eremi Calamonis receſſibus uni ſibi attentum; tum ſic eum obſecrare ſimul ambo aggreſſi ſunt: Sanctitatem tuam oramus, pater, ut cauſam nobis edifferat, quæ huc nos adduxit; tum quis futurus ſit illius eventus. Quibus Senex divinâ mente præditus: Unde ego, inquit, miſer & peccatis plenus, ea quæ ſunt in corde, poſſim cognoſcere; unde, quæ ſunt futura, præſcire? Deo utique ſoli iſta conveniunt; & excelſâ virtute hominibus, ſceleriſque puris, & ad illum, qui puritas ipſa eſt, accedentibus propius: at iſto in numero te haudquaquam ſum ego quidem; ſed longiùs illinc abſum intervallo, neque ad talem gradum provectus ſum. Date igitur mihi, fratres, hanc veniam, neque hæc a me poſtulate, quæ vires meas nimium quantum excedunt.{{right sidenote|'''B'''}} 46 Cum inſtarent illi multâ prece, hæc inſuper Senex modeſtus adjecit: Quoniam noſtra flagitationibus urere pergitis viſcera; tum ſi, ipſas ambitiones velitis renuntiaveritis, ſolum fortaſſis edicere id vobis poſſum, quid exinde conſecuturum ſit. At illi: Neque tu, neque alius quifquam nobis ad eos fanctus Senex: Itaque, ait, trium mihi dierum terminum figite, tum revertimini; expediamque ego vobis per Dei gratiam, quæ futura ſunt. Evoluto igitur hoc ſpatio cum adeſſent illi, ſeveriſſimis his eos ſermonibus pro auctoritate ſanctus Senex increpuit: O miſeri atque ærumnoſi, hanc ex me rem, ſaluti renunciantes veſtræ, exquiſitum veniſtis? Tu verò, o mortalium omnium infeliciſſime, ac devenire potuiſti, ut evadere ſtudeas Patriarcha? Eo perſonatam hanc præfers pietatem zizaniorum ſatori, cordiumque corruptori?{{right sidenote|'''H'''}} Qui ſe exaltat, humiliabitur; & qui ſe humiliat, exaltabitur. An ignoras? Neſcis, per quod erigere ſe quiſque nititur, per illud ipſum confundi, atque omnium oculis abjectiſſimum exhiberi oportere? Jam oblitus es quæcumque à Magiſtris de ſuperbia tradita ſunt? Væ tibi, væ tibi, omnium qui vivunt, maximè miſerabilis! nam & me, & Chriſtianum quemlibet lugere vices tuas neceſſe eſt, niſi a turpi hac ambitione deſtiteris.{{right sidenote|'''C'''}} 47 Nec tamen hoc facit, quo minus adductus dicerem tibi: tenemur enim arguere te & commonefacere, conceſſum iri tibi, ut eo pertingas, non ob tua profectò apud Deum merita, ſed ob infinitam veſtram ſocordiam, incogitantiam, improbitatem. Voti autem hujus ambitioſi compos tu fies; ſed, ut mihi dictum, confinget requies: neque tibi, ut ſperas, proſpere fluent negotia; nec ad horam quidem unam cathedræ pro voto præeris; ſed illâ potitus, brevi ob tuam agendi rationem miſerum contumeliis atque omnium deinde odio dignus habebere: quando in magiſtratum Eccleſiaſticum ut lupus non per oſtium ingreſſus fueris, nequaquam etiam ut paſtor cenſeberis. Unde vincet veritas, & in ſuo ordine | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|⊠ δὲ τότε μὲν διὰ τῆς Τεσσαρακοστῆς ἐν τοῖς κατωτέροις τῆς ἐρήμου Καλαμῶνος ἀποχωρήμασιν ἰδίᾳ ἑαυτῷ προσέσχεν· τότε δὲ οὕτως αὐτὸν ἐξικετεῦσαι ἅμα ἀμφότεροι ἐπεχείρησαν·}} {{graeca|Τὴν ἁγιωσύνην σου ἱκετεύομεν, πάτερ, ὅπως τὴν αἰτίαν ἡμῖν δηλώσῃ, ἥτις ἡμᾶς ἐνθάδε ἤγαγεν· καὶ τίς ἔσται ἐκείνης ἡ ἔκβασις. Οἷς ὁ Γέρων θείᾳ φρονήσει κεκοσμημένος· Πόθεν ἐγώ, φησί, ὁ ταλαίπωρος καὶ ἁμαρτιῶν πλήρης, τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ δυνήσομαι γνῶναι; πόθεν τὰ μέλλοντα προγνῶναι; Θεῷ μόνῳ ταῦτα πρέπει· καὶ ὑπερυψωμένῃ ἀρετῇ ἀνθρώποις, κακίας τε καθαροῖς, καὶ πρὸς ἐκεῖνον, ὃς αὐτὴ ἁγνότης ἐστί, πλησιάζουσιν· ἀλλ᾽ ἐν τούτῳ τῷ ἀριθμῷ οὐδαμῶς εἰμι ἐγώ· ἀλλὰ μακρὰν ἐκεῖθεν ἀπέχω διαστήματι, οὐδὲ εἰς τοιοῦτον βαθμὸν προήχθην. Δότε οὖν μοι, ἀδελφοί, ταύτην τὴν συγγνώμην, μηδὲ ταῦτα παρ᾽ ἐμοῦ ἀπαιτεῖτε, ἃ τὰς ἐμὰς δυνάμεις λίαν ὑπερβαίνει.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|46 Ἐπιμενόντων δὲ ἐκείνων πολλῇ λιτανείᾳ, ταῦτα ἔτι ὁ Γέρων μετριάζων προσέθηκεν· Ἐπειδὴ τὰ ἡμέτερα σπλάγχνα ταῖς ὑμετέραις ἀξιώσεσι καταφλέγειν διατελεῖτε· εἰ τοίνυν αὐτὰς τὰς ἐπιθυμίας ἀπαγγείλητε, μόνον τάχα εἰπεῖν ὑμῖν δυνήσομαι, τί ἐξ αὐτῶν ἀποβήσεται. Οἱ δέ· Οὔτε σὺ, οὔτε ἄλλός τις ἡμῖν πρὸς αὐτοὺς ἅγιος Γέρων· Οὐκοῦν, ἔφη, τρεῖς μοι ἡμέρας ὅρον θέσθε, εἶτα ἀναστρέψατε· καὶ ἐγὼ ὑμῖν διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος τὰ μέλλοντα δηλώσω.}} {{graeca|Παρελθόντος οὖν τούτου τοῦ διαστήματος, ἐπεὶ παρῆσαν ἐκεῖνοι, σφοδροτάτοις αὐτοὺς λόγοις κατ᾽ ἐξουσίαν ὁ ἅγιος Γέρων ἠτίμασεν· Ὦ ταλαίπωροι καὶ ἄθλιοι, τοῦτο παρ᾽ ἐμοῦ πρᾶγμα, τῇ ὑμετέρᾳ σωτηρίᾳ ἀποτασσόμενοι, ἐζητήσατε; Σὺ δέ, ὦ πάντων ἀνθρώπων ἀθλιώτατε, καὶ ἐλθεῖν ἠδυνήθης, ὥστε Πατριάρχης γενέσθαι σπουδάζειν; Τοιαύτην ταύτην προβάλλῃ εὐσέβειαν τῷ τῶν ζιζανίων σπορεῖ, καρδιῶν τε διαφθορεῖ; Ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται· καὶ ὁ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται. Ἢ ἀγνοεῖς; Οὐκ οἶδας, ὅτι δι᾽ οὗ ἕκαστος ἑαυτὸν ὑψῶσαι πειρᾶται, δι᾽ αὐτοῦ τούτου καταισχυνθῆναι, καὶ πᾶσιν ὀφθαλμοῖς εὐτελέστατον φανῆναι δεῖ; Ἤδη ἐπιλέλησαι ὅσα παρὰ τῶν Διδασκάλων περὶ ὑπερηφανίας παρεδόθη; Οὐαί σοι, οὐαί σοι, πάντων τῶν ζώντων ἐλεεινότατε! καὶ γὰρ ἐμέ, καὶ Χριστιανὸν ὁντινοῦν θρηνεῖν τὰ σὰ δεῖ, εἰ μὴ τῆς αἰσχρᾶς ταύτης φιλοτιμίας παύσῃ.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|47 Οὐ μὴν ἀλλὰ τοῦτο οὐ κωλύει εἰπεῖν σοι· ὀφείλομεν γὰρ ἐλέγχειν σε καὶ νουθετεῖν, συγχωρηθήσεταί σοι εἰς τοῦτο ἐλθεῖν, οὐ διὰ τὰ σὰ πρὸς Θεὸν ἀξιώματα, ἀλλὰ διὰ τὴν ὑμετέραν ἀπειρίαν, ἀλογιστίαν, κακίαν. Τῆς δὲ φιλοτίμου ταύτης ἐπιθυμίας ἐπιτεύξῃ· ἀλλ᾽, ὡς ἐμοὶ εἴρηται, ἀναπαύσεως τυχήσεις· οὔτε σοι, ὡς ἐλπίζεις, εὐτυχῶς χωρήσει τὰ πράγματα· οὐδὲ πρὸς μίαν ὥραν τῷ θρόνῳ κατ᾽ εὐχὴν προκαθήσῃ· ἀλλ᾽ ἐκείνου ἐπιλαβόμενος, βραχὺ διὰ τὴν σὴν διαγωγὴν ταλαίπωρος ὕβρεσι καὶ πάντων ἔπειτα μίσει ἄξιος νομισθήσῃ· ἐπειδὴ εἰς τὴν ἐκκλησιαστικὴν ἀρχὴν ὡς λύκος οὐ διὰ τῆς θύρας εἰσεληλυθὼς ἔσῃ, οὐδαμῶς καὶ ὡς ποιμὴν λογισθήσῃ. Ὅθεν νικήσει ἡ ἀλήθεια, καὶ ἐν τῇ ἑαυτῆς τάξει}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 6b63uxcoizkvfogbgn6tls0kjm5bc0u 104 84697 274951 2026-08-07T12:55:33Z Vladis13 10700 + 274951 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|551 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|τήσει ἀσάλευτος ἡ σελήνη ἡ τῶν δογματ⊠ αὐτῆς, ἡ ὅρους ἀκλινεῖς ἀποτέμνει, τῶν μαρ-τωλῶν, φημι, ἐκκλησίαν, ἥτις ἐξ ἀεὶ δ' διαλέλοιπε, πολεμουμένη ἡ νικῶσα· ὥσπερ οὐδέ-ποτε τῶν θαλασσῶν τὰ κύματα διαλείπει, οὐδὲ τῶν ἀληθεῖς ἀρχιερεῖς πο-λεμ⊠· εἰ δὲ καὶ παρεγχωρεῖ τ θεῖον ἐσεσθαι τοῦτο κατά τινα στεγνείας ἀῤῥη-τον πεσών, ἀλλ' ἂν ἐπιτρέψει τὸ δικαίωμα τῷ ἰδίῳ τόπῳ.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|48 Ταῦτα ὁ Θεόδωρ⊠ ἀκούσας, τῶν κενο-δοξίας πτυχέμενον τῆς σωτηρίας, ὡς ἵππ⊠ ἀ-γέρωχ⊠, τῇ δόξῃ γαυριῶν⊠, ἀχαλινώτως κα-τακρημνῶν ἑαυτὸν εἰς βάραθ⊠· ἡ δὲ αὐτὴ διάνοιαν τῷ θείῳ φόβῳ κεχαλίνωκεν· ἐσκοτίσθη δὲ ἡ ἀσύνετ⊠ ατῆς καρδία, ἡ προσομοιωθ⊠ τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις, ἡ ὡμοιώθη αὐτοῖς, ἡ τῷ πατρὶ αὐτοῦ τῷ σατανᾷ, τ τῆς μεγαλαυχί-ας πνεύματ⊠ ἐφρόνησεν. Ὅς ἡ κεφαλὴν βε-βαρημέν⊠ ἐπὶ γῆν νενευκῶς ἔχων, τρὶς ἐπυν-θάνετο, εἰ παρακεχώρηται αὐτῷ τινα χρόνον ὅλως ἐθησεφθῆναι ἡ Θεαδελφικ⊠ προεσήμανεν. Τυν-εὐομένῳ ἐν αὐτῷ ὁ Γέρων⊠, ἐπαπῆλθεν ὁ παν-άθλι⊠, ἡ τὸ σύμβολον τοῖς δώροις θέλειν ἡ πείθειν ἀντίκα ἀποδρέξαι, ἡ φίλους εὐθ' τῷ ἀδελφῷ ἀθετήσειν αὐτῆς αὐτὸν παρακλησόμενος, ἡ δ' ἀγπε-ρον ἐπαύσατο, πρὶν ν δι' ἐξουσιαστικῆς τυραννίδ⊠ ἡ ἱερόσυν παρελκόμεν, ἡ ἀμετάτονον πατριάρχην, κύριον Ἠλίαν, ἐξερέσας ἀνοσίως ἡ ἀθέως.}} {{graeca|49 Μετ' ἐν τινα βραχύτατον χρόνον, ἡ τῷ ὑπερόπλῳ ἀγαπ Γέροντ⊠ πνεύματι πάντα πέπονθεν ὁ ἀλαζὼν ἡ αὐτάδης Θεό-δωρ⊠, κούσιος ἑαυτὸν καταβαλὼν εἰς ἀ-μαρτιῶν βαθύτατον βόραθρον, ἀναξίαις καθ-υπβληθεὶς κατάρας ἡ ἀναθέμασι, ἡ κα-κῶς ἐν Περσίδι τὸ βίον κατέλυσεν. Ὁ δ' ἀ-γιώτατ⊠ πατριάρχης, κύριος Ἠλίας, ἐπὶ τ' ἴδιον θρόνον ἐπανῆλθεν ἐν χαρροσύνῃ ἡ καλῇ ἐπαναλύσει, ἡ πολυχρονίως τῆς πατρι-αρχικῆς ἀπέλαυσεν ἀξίας ἐπὶ ἐνιαυτὸς ἱκα-νός, ἡ τῇδε ὁσίως πρὸς τὸν Θεὸν ἐκδημή-σας, τὸ σύγκελλον αὐτῷ κύριον Γεώργιον, τῇ Θεαδελφικ⊠ θρόνου κατέλειψεν διάδο-χον.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|50 Μιᾷ ν τ' ἡμερῶν τ' κύριος Ἠλίας ἱεραρχούντ⊠, ἡ τ' ἁγίῳ Γέροντ⊠ πνεύματι σπως τελεσθέντος, τινὲς τ' πατέρων προσελθόν-τες τῷ Γέροντι, ἐπηρώτων αὐτὸν, λέγοντες· Πῶς, πάτερ ἁγιώτατε, ἀπεκάλυψέ σοι ὁ Θεός, ἡνί-κα σοί ποτε προσῆλθε πυνθανόμεν⊠ ἡ κακημνη-στ⊠ ἐκεῖνος Θεόδωρ⊠, στε ἀνόμως τ' Ἱε-ροσολύμων ἐπατρίασας, τὸ ὅτι τ' ἀρχῆς αὐτοῦ ἡ ἐπισκοπῆς γεγενημένον, ἡ πρν αὐτν ἐκφράσαι σοι τὸ ζητούμενον; Πρὸς δ τὰ πρ-τα μὲν δυσχεραίνων τοῦτον αὐτοῖς μυστήριον ἀποδιδάσθαι, εἶτα δ' αὐτοῖς ἐκβιασθεὶς ὑπ' αὐτῶν, μετὰ πολλῆς μετεισφροσύνης εἶ-πεν· Ἐκεῖνος, περὶ ἡ πυνθάνεσθε, ἡ πατέ-ρες, πολλά με λιμοππίσαντ⊠, ἐπειδὴ ἡ ἀ-πεῖπον αὐτῷ μετὰ τινα πεσθεμίαν ὑποστρέψαι πρὸς με, ἡ ἀξίως ἠρξάμην πρεσβεύειν τ' φιλάνθρωπον Θεὸν γνωρίσαι μοι τῇ ποίαν αὐθίκετο χρείαν, ἡ τὸ ἐξ αὐτῆς ἀποσέ-μβνον.}} {{graeca|51 Προσεύξας ἄν, ὡς ἐν ἐκστάσει ἐγηγό-ρμην, ἡ θεωρῶ ἐμαυτὸν ὡς ἐπὶ κύριον τ⊠ δόξης ἐν τόπῳ φανταστῷ ὑπερενδόξῳ, ἡ τὸ σέλας ἂν ἐκδιήγητον ἐ τὸ κάλλ⊠ ἀ-μήχανον πᾶσαν ὑπερεκπίπτον αἴσθησίν τε ἡ ννοιαν· ὑπῆρχε δὲ ἐν αὐτῷ πέτρα διαπρεπεσ-}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} luna conſiſtet, legeſque ſuas ac fines nullo pacto pervertet; ſanctiſſimam dico Eccleſiam quæ nul-lis retro ſeculis defecit, impugnata ſemper & victrix. Quemadmodum enim fluctus nullo um-quam tempore mare deſtituunt; ita neque ge-nuinos ſacerdotii Principes hoſtilis incurſio. Nam quantumvis pro ineffabili quadam providentiæ ratione commiſſurum ſit divinum numen, ut iſtud eveniat; faciet nihilominus, ut ſuum tan-dem juſtitia locum obtineat. {{right sidenote|''Pontificatûs igitur à Sa-tanæ rebus obti-net :'' '''E'''}} 48 Hiſce auditis, Theodorus inanem gloriam Pontificatûs antepoſuit aluti, adinſtar equi ferocis, ſuperbi, eſfrenatè in præcipitium ſemetipſum ruentis. Et-enim animum ſuum timoris divini freno non coërcuit: Obſcuratum eſt enim inſipiens cor e-jus, & comparatus eſt jumentis inſipientibus, & ſimilis factus eſt eis, imò & ſatanæ patri ſuo, jactantiæ ſpiritui victum ſe dedidit. Itaque gra-vato capite in terram defixo, ter quærebat, datumne ſibi eſſet, Theadelphicum omnino pri-matum aliquamdiu obtinere; quod cum ei Se-nex affirmasset, diſceſſit infelix; ſymbolum-que demereri donis, & in partes ſuas pertræ-here ſine mora cœpit, adhibere inſuper apud eum amicos, qui unà cum fratre cauſam ora-rent ſuam; nec ante deſtitit, quam per domi-nantem tyrannidem, exterminato impiè ac ſa-crilegè Helia, ſanctiſſimo Patriarcha, cathe-dram eſt adeptus. {{right sidenote|''iterumque privatur, He-lia reſtituto.''}} 49 Vix itaque breviſſimum tempus effluxe-rat, cum & faſtu, & ſui amore tumenti Theo-doro, juxta ſancti Senis inſpiratam divinitus prædictionem evenerunt omnia, cum ultro ſeſe in altiſſimam peccatorum voraginem dedit præ-cipitem, meritiſque adeò imprecantium atque execrantium vocibus exagitatus, ac in Perſide infelici tandem fato defunctus eſt. Sanctiſimus verò Patriarcha, domnus Helias, cum gaudio atque honorifico reditu propriam ſedem poſtlimi-nio repetiit, diuturnáque dignitate patriarchali ad annos ſatis multos gaviſus eſt, & cum hinc ad Deum ſanctè migraret, domnum Georgium, ſyncellum e ſuum in cathedram Theadelphi-cam ſucceſſorem reliquit. {{right sidenote|''Quærentibus Patribus de-clarat S. Ste-phanus.'' '''F'''}} 50 Quadam ergo die, patriarchatum admi-niſtrante domno Helia, & vaticinio ſancti Senis impleto, adeuntes ad hunc patrem ali-qui, interrogabant eum, dicentes: Quomodo, pater ſanctiſſime, cum infelicis memoriæ Theo-dorus ille, qui Hieroſolymis nuper tam injuſtè præſedit, mentem tuam aliquando exploratu-rus veniret, manifeſtavit tibi Deus, quod prin-cipatu ejus & epiſcopatu factum eſt, etiam an-tequam elocutus tibi eſſet ipſe, quid quæreret? Quibus quidem cum hujusmodi myſterium ape-rire gravaretur in principio, poſtmodum tamen vi multa precum ab iis exoratus, ait: Quoniam ille, o patres, de quo quæritis, importuna me flagitatione fatigabat, expugnari me paſſus ſum, præcepíque homini, poſt certos dies ut rediret ad me: è veſtigio benigniſſimum erga homines Deum orare inſtituo, ut revelet mihi, & qua-lem ob cauſam adveniſſet, & quid ex illa eſſet eventurum. {{right sidenote|''quomodo ea ſibi fuerint per viſionem revelata,''}} 51 Inſtituta ad hunc modum oratione, in ec-ſtaſim raptus memetipſe contemplor quaſi apud Dominum gloriæ, illuſtri atque infinitæ pleno perviſionem magnificentie loco, cujus ſplendor inenarra-bilis, ac ſublimis pulcritudo omnem & ſenſum exſuperat & cogitationem: erat quippe in illo petra<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> asu3d6kl16cz62gmazs4uadhocanjzp 275098 274951 2026-08-07T14:04:35Z Vladis13 10700 to fast delete 275098 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|551 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|τήσει ἀσάλευτος ἡ σελήνη ἡ τῶν δογματ⊠ αὐτῆς, ἡ ὅρους ἀκλινεῖς ἀποτέμνει, τῶν μαρ-τωλῶν, φημι, ἐκκλησίαν, ἥτις ἐξ ἀεὶ δ' διαλέλοιπε, πολεμουμένη ἡ νικῶσα· ὥσπερ οὐδέ-ποτε τῶν θαλασσῶν τὰ κύματα διαλείπει, οὐδὲ τῶν ἀληθεῖς ἀρχιερεῖς πο-λεμ⊠· εἰ δὲ καὶ παρεγχωρεῖ τ θεῖον ἐσεσθαι τοῦτο κατά τινα στεγνείας ἀῤῥη-τον πεσών, ἀλλ' ἂν ἐπιτρέψει τὸ δικαίωμα τῷ ἰδίῳ τόπῳ.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|48 Ταῦτα ὁ Θεόδωρ⊠ ἀκούσας, τῶν κενο-δοξίας πτυχέμενον τῆς σωτηρίας, ὡς ἵππ⊠ ἀ-γέρωχ⊠, τῇ δόξῃ γαυριῶν⊠, ἀχαλινώτως κα-τακρημνῶν ἑαυτὸν εἰς βάραθ⊠· ἡ δὲ αὐτὴ διάνοιαν τῷ θείῳ φόβῳ κεχαλίνωκεν· ἐσκοτίσθη δὲ ἡ ἀσύνετ⊠ ατῆς καρδία, ἡ προσομοιωθ⊠ τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις, ἡ ὡμοιώθη αὐτοῖς, ἡ τῷ πατρὶ αὐτοῦ τῷ σατανᾷ, τ τῆς μεγαλαυχί-ας πνεύματ⊠ ἐφρόνησεν. Ὅς ἡ κεφαλὴν βε-βαρημέν⊠ ἐπὶ γῆν νενευκῶς ἔχων, τρὶς ἐπυν-θάνετο, εἰ παρακεχώρηται αὐτῷ τινα χρόνον ὅλως ἐθησεφθῆναι ἡ Θεαδελφικ⊠ προεσήμανεν. Τυν-εὐομένῳ ἐν αὐτῷ ὁ Γέρων⊠, ἐπαπῆλθεν ὁ παν-άθλι⊠, ἡ τὸ σύμβολον τοῖς δώροις θέλειν ἡ πείθειν ἀντίκα ἀποδρέξαι, ἡ φίλους εὐθ' τῷ ἀδελφῷ ἀθετήσειν αὐτῆς αὐτὸν παρακλησόμενος, ἡ δ' ἀγπε-ρον ἐπαύσατο, πρὶν ν δι' ἐξουσιαστικῆς τυραννίδ⊠ ἡ ἱερόσυν παρελκόμεν, ἡ ἀμετάτονον πατριάρχην, κύριον Ἠλίαν, ἐξερέσας ἀνοσίως ἡ ἀθέως.}} {{graeca|49 Μετ' ἐν τινα βραχύτατον χρόνον, ἡ τῷ ὑπερόπλῳ ἀγαπ Γέροντ⊠ πνεύματι πάντα πέπονθεν ὁ ἀλαζὼν ἡ αὐτάδης Θεό-δωρ⊠, κούσιος ἑαυτὸν καταβαλὼν εἰς ἀ-μαρτιῶν βαθύτατον βόραθρον, ἀναξίαις καθ-υπβληθεὶς κατάρας ἡ ἀναθέμασι, ἡ κα-κῶς ἐν Περσίδι τὸ βίον κατέλυσεν. Ὁ δ' ἀ-γιώτατ⊠ πατριάρχης, κύριος Ἠλίας, ἐπὶ τ' ἴδιον θρόνον ἐπανῆλθεν ἐν χαρροσύνῃ ἡ καλῇ ἐπαναλύσει, ἡ πολυχρονίως τῆς πατρι-αρχικῆς ἀπέλαυσεν ἀξίας ἐπὶ ἐνιαυτὸς ἱκα-νός, ἡ τῇδε ὁσίως πρὸς τὸν Θεὸν ἐκδημή-σας, τὸ σύγκελλον αὐτῷ κύριον Γεώργιον, τῇ Θεαδελφικ⊠ θρόνου κατέλειψεν διάδο-χον.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|50 Μιᾷ ν τ' ἡμερῶν τ' κύριος Ἠλίας ἱεραρχούντ⊠, ἡ τ' ἁγίῳ Γέροντ⊠ πνεύματι σπως τελεσθέντος, τινὲς τ' πατέρων προσελθόν-τες τῷ Γέροντι, ἐπηρώτων αὐτὸν, λέγοντες· Πῶς, πάτερ ἁγιώτατε, ἀπεκάλυψέ σοι ὁ Θεός, ἡνί-κα σοί ποτε προσῆλθε πυνθανόμεν⊠ ἡ κακημνη-στ⊠ ἐκεῖνος Θεόδωρ⊠, στε ἀνόμως τ' Ἱε-ροσολύμων ἐπατρίασας, τὸ ὅτι τ' ἀρχῆς αὐτοῦ ἡ ἐπισκοπῆς γεγενημένον, ἡ πρν αὐτν ἐκφράσαι σοι τὸ ζητούμενον; Πρὸς δ τὰ πρ-τα μὲν δυσχεραίνων τοῦτον αὐτοῖς μυστήριον ἀποδιδάσθαι, εἶτα δ' αὐτοῖς ἐκβιασθεὶς ὑπ' αὐτῶν, μετὰ πολλῆς μετεισφροσύνης εἶ-πεν· Ἐκεῖνος, περὶ ἡ πυνθάνεσθε, ἡ πατέ-ρες, πολλά με λιμοππίσαντ⊠, ἐπειδὴ ἡ ἀ-πεῖπον αὐτῷ μετὰ τινα πεσθεμίαν ὑποστρέψαι πρὸς με, ἡ ἀξίως ἠρξάμην πρεσβεύειν τ' φιλάνθρωπον Θεὸν γνωρίσαι μοι τῇ ποίαν αὐθίκετο χρείαν, ἡ τὸ ἐξ αὐτῆς ἀποσέ-μβνον.}} {{graeca|51 Προσεύξας ἄν, ὡς ἐν ἐκστάσει ἐγηγό-ρμην, ἡ θεωρῶ ἐμαυτὸν ὡς ἐπὶ κύριον τ⊠ δόξης ἐν τόπῳ φανταστῷ ὑπερενδόξῳ, ἡ τὸ σέλας ἂν ἐκδιήγητον ἐ τὸ κάλλ⊠ ἀ-μήχανον πᾶσαν ὑπερεκπίπτον αἴσθησίν τε ἡ ννοιαν· ὑπῆρχε δὲ ἐν αὐτῷ πέτρα διαπρεπεσ-}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} luna conſiſtet, legeſque ſuas ac fines nullo pacto pervertet; ſanctiſſimam dico Eccleſiam quæ nul-lis retro ſeculis defecit, impugnata ſemper & victrix. Quemadmodum enim fluctus nullo um-quam tempore mare deſtituunt; ita neque ge-nuinos ſacerdotii Principes hoſtilis incurſio. Nam quantumvis pro ineffabili quadam providentiæ ratione commiſſurum ſit divinum numen, ut iſtud eveniat; faciet nihilominus, ut ſuum tan-dem juſtitia locum obtineat. {{right sidenote|''Pontificatûs igitur à Sa-tanæ rebus obti-net :'' '''E'''}} 48 Hiſce auditis, Theodorus inanem gloriam Pontificatûs antepoſuit aluti, adinſtar equi ferocis, ſuperbi, eſfrenatè in præcipitium ſemetipſum ruentis. Et-enim animum ſuum timoris divini freno non coërcuit: Obſcuratum eſt enim inſipiens cor e-jus, & comparatus eſt jumentis inſipientibus, & ſimilis factus eſt eis, imò & ſatanæ patri ſuo, jactantiæ ſpiritui victum ſe dedidit. Itaque gra-vato capite in terram defixo, ter quærebat, datumne ſibi eſſet, Theadelphicum omnino pri-matum aliquamdiu obtinere; quod cum ei Se-nex affirmasset, diſceſſit infelix; ſymbolum-que demereri donis, & in partes ſuas pertræ-here ſine mora cœpit, adhibere inſuper apud eum amicos, qui unà cum fratre cauſam ora-rent ſuam; nec ante deſtitit, quam per domi-nantem tyrannidem, exterminato impiè ac ſa-crilegè Helia, ſanctiſſimo Patriarcha, cathe-dram eſt adeptus. {{right sidenote|''iterumque privatur, He-lia reſtituto.''}} 49 Vix itaque breviſſimum tempus effluxe-rat, cum & faſtu, & ſui amore tumenti Theo-doro, juxta ſancti Senis inſpiratam divinitus prædictionem evenerunt omnia, cum ultro ſeſe in altiſſimam peccatorum voraginem dedit præ-cipitem, meritiſque adeò imprecantium atque execrantium vocibus exagitatus, ac in Perſide infelici tandem fato defunctus eſt. Sanctiſimus verò Patriarcha, domnus Helias, cum gaudio atque honorifico reditu propriam ſedem poſtlimi-nio repetiit, diuturnáque dignitate patriarchali ad annos ſatis multos gaviſus eſt, & cum hinc ad Deum ſanctè migraret, domnum Georgium, ſyncellum e ſuum in cathedram Theadelphi-cam ſucceſſorem reliquit. {{right sidenote|''Quærentibus Patribus de-clarat S. Ste-phanus.'' '''F'''}} 50 Quadam ergo die, patriarchatum admi-niſtrante domno Helia, & vaticinio ſancti Senis impleto, adeuntes ad hunc patrem ali-qui, interrogabant eum, dicentes: Quomodo, pater ſanctiſſime, cum infelicis memoriæ Theo-dorus ille, qui Hieroſolymis nuper tam injuſtè præſedit, mentem tuam aliquando exploratu-rus veniret, manifeſtavit tibi Deus, quod prin-cipatu ejus & epiſcopatu factum eſt, etiam an-tequam elocutus tibi eſſet ipſe, quid quæreret? Quibus quidem cum hujusmodi myſterium ape-rire gravaretur in principio, poſtmodum tamen vi multa precum ab iis exoratus, ait: Quoniam ille, o patres, de quo quæritis, importuna me flagitatione fatigabat, expugnari me paſſus ſum, præcepíque homini, poſt certos dies ut rediret ad me: è veſtigio benigniſſimum erga homines Deum orare inſtituo, ut revelet mihi, & qua-lem ob cauſam adveniſſet, & quid ex illa eſſet eventurum. {{right sidenote|''quomodo ea ſibi fuerint per viſionem revelata,''}} 51 Inſtituta ad hunc modum oratione, in ec-ſtaſim raptus memetipſe contemplor quaſi apud Dominum gloriæ, illuſtri atque infinitæ pleno perviſionem magnificentie loco, cujus ſplendor inenarra-bilis, ac ſublimis pulcritudo omnem & ſenſum exſuperat & cogitationem: erat quippe in illo petra<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 2d571i0ib1768vzfzndx8m3i882ewj6 104 84698 274952 2026-08-07T12:55:34Z Vladis13 10700 + 274952 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|552 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} petra lucidior, præclarior, auguſtior ceteris, quæ videbam: in hac porro locus quidam erat extenſus, planus, æquabilis, firmus, & ad ſedendum accommodus; ad radicem vero petræ conſpicio mendaci nomine Theodorum, tumultuantem, commotum, deſudantem, obnixéque in eam luctantem evadere; & poſt multum laboris aſcendentem, at non quâ firmum, aptumque ſeſſioni petra ſolum præbebat, collocantem ſeſe; ſed quâ exeſa erat ac prærupta, fallendiſque opportuna veſtigiis, præcipitio ſe exponentem, palmiſque & manibus atque artubus omnibus prenſare molientem ſaxa, ſeſeque à lapſu ac ruinâ, quoquo poterat modo, tuentem: cumque id ne ad breviſſimæ quidem horæ ſpatium poſſet, ſed inde perpetuò rueret, ubi uncis ſe digitis applicuerat, nec jam eſſet, in quo poſſet coniſtere, tandem ex alto præcipitem ad imum uſque collapſum & miſerabiliter contritum aſpexi.{{right sidenote|''cujus ſignificationem exponit.'' '''B'''}} 52 Hæc igitur ubi contemplatus eſſem, perpendere cœpi ac viſa diſcutere, Deíque ſtatim lumine colluſtratus ſic reputabam; petram quidem illam eſſe Chriſtianorum fidem; per planum autem illum & commodum verticem, Præſulis deſignari cathedram; Theodori vero laborem improbum ac deſatigationem, atque ingenium, ut continere ſe poſſet in petra, colluctationem, deſiderium ejus fuiſſe Patriarchali ſede potiendi, quam ſcilicet neque legitima ſuffragatione, neque electione divina, ſed permiſſione tantummodo potuit involare: quandoquidem non in plano petræ, ſed in præcipiti cavoque conſedit loco, ubi ſolidè conſiſtere nequaquam diu potuit, ſed è ſublimi amifſus ad terram eſt; quia recipere ipſum Dei Eccleſia non ſuſtinuit, ſed abjicere, & ſanctiſſimum polluto ejus impuroque putore thronum repurgare. Patres itaque puram Senis mentem ſuſpicientes, collaudarunt Dominum noſtrum Jeſum Chriſtum. 53 Rurſum alio tempore abbas, cujus paulo ante memini, Baſilius, fatuo Theodoro quondam familiariter uſus, deinde verò, propter ejus audaciam impiamque præſumptionem proſcribendo à ſe illum ac faceſere jubendo, ſapienter adverſatus; ex quo nempe vaticinantem de eo præſcium futuri ſenem audierat; hic, inquam, Baſilius deiſerum ſenem adiit, orans ac dicens: Sanctiſſime pater Stephane, obſecro te, ut expedias mihi, quanam huc de cauſa acceſſerim; tum quid illa portendat: novi etenim, novi, quidquid à Deo poſtulas, dari tibi. Ac primò quidem tergiverſabatur Senex; poſtmodum tamen bona ejus propenſaque voluntate exorari ſe paſſus, duorum ab eo dierum intervallum dari ſibi petiit; poſt quod revertenti ait ſanctus Presbyter: Ad epiſcopatum rogaris, eoque jam huc recurris, quod ſcire aveas, numnam id expediat: quapropter edico tibi:{{right sidenote|'''C'''}} 54 Epiſcopatum quidem ingentem, ac ſublimem, ſupráque mundi dignitates poſitum, ſupernis æternorum bonorum remunerationibus eos honorare, qui ad miniſterium ſuum caſtè integréque obeundum incumbunt, & concreditam ſibi navim prudenter tranquillum in portum dirigunt, ac præſtant incolumem. Rerum omnium nihil eſt ſummo ſacerdotio melius: nimirum quod ad ſupremum virtutum apicem eos{{right sidenote|''audit ſibi minus convenire epiſcopatum;''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|εστε ἀ ἀπλεστέρα ἀ ἐνδοξοτέρα, ἐν ᾗ χώρ⊠ ἰδὲ λεῖος ἀ ὁμαλὸς ἀ ἀσάλευτος καὶ ἀκαθέδρ⊠, καὶ καταγώγιον τὸ πέτρας βλέπων τὸ ψευδώνυμον Θεόδωρον, πολὺ θορυβούμενόν τε ἀ κλονούμενον, μοχθοῦντά τε ἀ μέγαν ἀγῶνα περὶβαλλόμενον τῷ ἀντῷ ἀνιέναι, ἀ μὴ πολιοὺ ἀνελθόντα μόχθον, ἀ μὴν' τῷ ἐπιπέδῳ τε καὶ ἀκαθέδρῳ τς πέτρας τόπῳ ἐπιβαμβόμενον, ἀπ' ἐκ πέριστε ἀ βαθεῖ ἀ ἀολίσθῳ, αυτὸν κατακρημνίσοντι πτώματι, ἀ παλάμαις τε ἀ χερσὶ ἀ πᾶσι τος μέλεσι διεξέξασθαι τὸ πέτρας μηχανώμενον, ἀ ἑαυτὸν ἀνεκπίπτειν καὶ ἀναλύειν καταπτώσῃ τετοιημένον, καὶ παντελῶς οκ ἰσχύοντα πρὸς βραχυτάτης μίας ὥρας, ἀλλὰ διηνεκῶς ὀλισθαίνοντα, ὅθεν ἄκροις ἄλαπλοῖς ἥπτετο, ἀ ἀνευ τὸ παρέχοντα οὐκ ἔχοντα· ὕστερον ἢ πεπτωκὼς τὰ ἄνωθεν ἕως κάτω, καὶ λυπῶς συντετριβέντα.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|52 Θεωρηθεὶς⊠ ἐν τούτοις, διανοίμελον συγκεῖναι τῷ φθέντι, ἀ ἀπελεῖν τῷ ⊠ Θεῷ φωταγωγηθεὶς ἐθαύμαζον ἐννοῶν, ὅτι ἡ μὲν πέτρα τὸ Χριστιανῶν ἐστιν ἡ πίστις· ὁ δὲ ἐπίπεδος ἀντὸς ἀ ἀκαθέδρῳ λόφῳ παρίδηλος καθεζόμενος ἀνάκο· πτον ἀ μόχθον, ἀ τὸ μέγα κλονούμενον ἐπὶ τῆς πέτρας καθεζεῖναι αὐταδῶς⊠, παθῶν ἰδὲ ἀρξαι πατριαρχικοῦ ἀνάκου, ὅν ἀ τῇ δικαίαν ψηφον, ἀπὸ καὶ ἐκλογὴν ἀ θείαν, ἀλλὰ τῇ ἀθεσμήτῳ ἐξουσίαν ἔσχεν· ἐπειδὴ οὐκ ἐν ὁμαλῇ τῇ πέτρας, ἀλλ' ἐν τῷ ὀλισθηρῷ ἀ κοίλῳ ἐκάθισε τόπῳ, ὅπερ ἐδαμῶς βεβαίως ἐπὶ πολὺ ἐφιζάνειν ἀεδυνήθη, ἀλλ' ὕψοθεν χαμαὶ κατέπεσεν, ὅτι ⊠ Θεὸ ἐκκλησία οὐκ ἀδέξατο αὐτὸν οὐκ ἀνέχεται, ἀλλ' ἀπεῤῥίψεν αὐτὸν, ἀ τὸ ἀνώτατον ἀποκαθῆρεν ἀπὸ ἀνοσθέρου ἀ μιαροῦ δυσεπώδους. Τεθαυμάκοτες ἐν ἐπὶ τούτοις οἱ πατέρες τὸν ⊠ Γέροντος καθαρότητα, ἀξίαν τῷ κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ ἀνεπέμποντο.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|53 Κἄποτε δὲ αὖθις ὁ αὐτὸς μικρὸν μνημονευθεὶς ἀββᾶς Βασίλειος, ὅτι ἰδὲ ποτε φιλίᾳ ἀ μαζώδῳφρον⊠ Θεοδώρῳ, ὕστερον δὲ ἀλύγιος γεγονὼς ἀντέπλεκεν ⊠ ἀξίαν ἀντὸν τόλμαν ἀ ἀθεσμοτάτην αὐτὸν τελεῖν ἀποκηρύξας ἀ ἐκπέμψας ἑαυτὸν ἐξ ἄντε τὸ ⊠ Θεὸν αὐτὸν περὶρριπτεῖν ἀ ἀξίαν ἀ περὶγνώσθαι Γέροντος ἀκήκοεν· ἐντεῦθεν ὁ Βασίλειος περὶελθὼν τὸ θεοφόρον Γέροντα εἰσελθὼν ⊠ λέγων· Πάτερ ἀγιώτατε, ἐκλιπαρῶ ἐκλιπαρῶ μοι περὶφρᾶναι, περὶ τίνος ἐντεῦθεν ἐλήλυθα χρείας, ἀ ὅτι ἰδὲ ἐξ αὐτῆς φανησόμενον· οἶδα γὰρ, οἶδα, τι πᾶν, ὃ ἀν αἰτῇς τὸ Θεὸν σου, δίδοταί σοι. Καὶ πρῶτερον μὲν ὁ Γέρων παρετητήσατο, ὕστερον ἀ ἀθεσμηθεὶς ὑπὸ τς ἀγαθῆς αὐτὸς ἀ ἀποθεωρείας διαθέσεως, ἠτησάτο παρ' αὐτὸ δύο ἡμερῶν ἀντολὴν, ς πληρωθείσης, ἐπανελθόντι φησὶν ὅσιος πρεσβύτερος· Ἐπίσκοπος ἐξεζήτησας ἀγνῶς, ἀ εἰ συμφέρει καλαμαυθεῖν ἐντεῦθεν ἐλήλυθας· διὸ λέγω σοι.}} {{graeca|54 Ὅτι ἡ μὲν ἐπισκοπὴ μεγάλη ἀ ὑψηλὴ ἀ ὑπερκόσμιος καθεζόμενη, ὑπερτέροις ἀμειβομένη ἀπὸ τὸ ἔργον αὐτῆς οἰκείαν ἀ ὁσίως μετοῦντας, ἀ τῶν ἐμπιστευομένων ἐλκάδα ἐπὸ ἀοίδου λιμένα σοφῶς ἐξάγουσιν τε ἀ διασώζοντας, αἰωνίων ἀγαθῶν ἀντιδίδωσιν. Οὐδὲν τὸ ἀντῶν τ ἀρχιερωσύνῃ ἄμεινον· ἐπ' αὐτῶν ἀ τῶν τὸ ἀρετῶν ἀκρότατα ἀναχθῆσθαι ἀ οὐρανοῖς ἀ ἀνεπιλήπτως πολιτευχύντας ἀυτὸ διαχε‑}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> n5rc8wb8b79uic65i84dqbzs0saqppw 275099 274952 2026-08-07T14:04:36Z Vladis13 10700 to fast delete 275099 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|552 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} petra lucidior, præclarior, auguſtior ceteris, quæ videbam: in hac porro locus quidam erat extenſus, planus, æquabilis, firmus, & ad ſedendum accommodus; ad radicem vero petræ conſpicio mendaci nomine Theodorum, tumultuantem, commotum, deſudantem, obnixéque in eam luctantem evadere; & poſt multum laboris aſcendentem, at non quâ firmum, aptumque ſeſſioni petra ſolum præbebat, collocantem ſeſe; ſed quâ exeſa erat ac prærupta, fallendiſque opportuna veſtigiis, præcipitio ſe exponentem, palmiſque & manibus atque artubus omnibus prenſare molientem ſaxa, ſeſeque à lapſu ac ruinâ, quoquo poterat modo, tuentem: cumque id ne ad breviſſimæ quidem horæ ſpatium poſſet, ſed inde perpetuò rueret, ubi uncis ſe digitis applicuerat, nec jam eſſet, in quo poſſet coniſtere, tandem ex alto præcipitem ad imum uſque collapſum & miſerabiliter contritum aſpexi.{{right sidenote|''cujus ſignificationem exponit.'' '''B'''}} 52 Hæc igitur ubi contemplatus eſſem, perpendere cœpi ac viſa diſcutere, Deíque ſtatim lumine colluſtratus ſic reputabam; petram quidem illam eſſe Chriſtianorum fidem; per planum autem illum & commodum verticem, Præſulis deſignari cathedram; Theodori vero laborem improbum ac deſatigationem, atque ingenium, ut continere ſe poſſet in petra, colluctationem, deſiderium ejus fuiſſe Patriarchali ſede potiendi, quam ſcilicet neque legitima ſuffragatione, neque electione divina, ſed permiſſione tantummodo potuit involare: quandoquidem non in plano petræ, ſed in præcipiti cavoque conſedit loco, ubi ſolidè conſiſtere nequaquam diu potuit, ſed è ſublimi amifſus ad terram eſt; quia recipere ipſum Dei Eccleſia non ſuſtinuit, ſed abjicere, & ſanctiſſimum polluto ejus impuroque putore thronum repurgare. Patres itaque puram Senis mentem ſuſpicientes, collaudarunt Dominum noſtrum Jeſum Chriſtum. 53 Rurſum alio tempore abbas, cujus paulo ante memini, Baſilius, fatuo Theodoro quondam familiariter uſus, deinde verò, propter ejus audaciam impiamque præſumptionem proſcribendo à ſe illum ac faceſere jubendo, ſapienter adverſatus; ex quo nempe vaticinantem de eo præſcium futuri ſenem audierat; hic, inquam, Baſilius deiſerum ſenem adiit, orans ac dicens: Sanctiſſime pater Stephane, obſecro te, ut expedias mihi, quanam huc de cauſa acceſſerim; tum quid illa portendat: novi etenim, novi, quidquid à Deo poſtulas, dari tibi. Ac primò quidem tergiverſabatur Senex; poſtmodum tamen bona ejus propenſaque voluntate exorari ſe paſſus, duorum ab eo dierum intervallum dari ſibi petiit; poſt quod revertenti ait ſanctus Presbyter: Ad epiſcopatum rogaris, eoque jam huc recurris, quod ſcire aveas, numnam id expediat: quapropter edico tibi:{{right sidenote|'''C'''}} 54 Epiſcopatum quidem ingentem, ac ſublimem, ſupráque mundi dignitates poſitum, ſupernis æternorum bonorum remunerationibus eos honorare, qui ad miniſterium ſuum caſtè integréque obeundum incumbunt, & concreditam ſibi navim prudenter tranquillum in portum dirigunt, ac præſtant incolumem. Rerum omnium nihil eſt ſummo ſacerdotio melius: nimirum quod ad ſupremum virtutum apicem eos{{right sidenote|''audit ſibi minus convenire epiſcopatum;''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|εστε ἀ ἀπλεστέρα ἀ ἐνδοξοτέρα, ἐν ᾗ χώρ⊠ ἰδὲ λεῖος ἀ ὁμαλὸς ἀ ἀσάλευτος καὶ ἀκαθέδρ⊠, καὶ καταγώγιον τὸ πέτρας βλέπων τὸ ψευδώνυμον Θεόδωρον, πολὺ θορυβούμενόν τε ἀ κλονούμενον, μοχθοῦντά τε ἀ μέγαν ἀγῶνα περὶβαλλόμενον τῷ ἀντῷ ἀνιέναι, ἀ μὴ πολιοὺ ἀνελθόντα μόχθον, ἀ μὴν' τῷ ἐπιπέδῳ τε καὶ ἀκαθέδρῳ τς πέτρας τόπῳ ἐπιβαμβόμενον, ἀπ' ἐκ πέριστε ἀ βαθεῖ ἀ ἀολίσθῳ, αυτὸν κατακρημνίσοντι πτώματι, ἀ παλάμαις τε ἀ χερσὶ ἀ πᾶσι τος μέλεσι διεξέξασθαι τὸ πέτρας μηχανώμενον, ἀ ἑαυτὸν ἀνεκπίπτειν καὶ ἀναλύειν καταπτώσῃ τετοιημένον, καὶ παντελῶς οκ ἰσχύοντα πρὸς βραχυτάτης μίας ὥρας, ἀλλὰ διηνεκῶς ὀλισθαίνοντα, ὅθεν ἄκροις ἄλαπλοῖς ἥπτετο, ἀ ἀνευ τὸ παρέχοντα οὐκ ἔχοντα· ὕστερον ἢ πεπτωκὼς τὰ ἄνωθεν ἕως κάτω, καὶ λυπῶς συντετριβέντα.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|52 Θεωρηθεὶς⊠ ἐν τούτοις, διανοίμελον συγκεῖναι τῷ φθέντι, ἀ ἀπελεῖν τῷ ⊠ Θεῷ φωταγωγηθεὶς ἐθαύμαζον ἐννοῶν, ὅτι ἡ μὲν πέτρα τὸ Χριστιανῶν ἐστιν ἡ πίστις· ὁ δὲ ἐπίπεδος ἀντὸς ἀ ἀκαθέδρῳ λόφῳ παρίδηλος καθεζόμενος ἀνάκο· πτον ἀ μόχθον, ἀ τὸ μέγα κλονούμενον ἐπὶ τῆς πέτρας καθεζεῖναι αὐταδῶς⊠, παθῶν ἰδὲ ἀρξαι πατριαρχικοῦ ἀνάκου, ὅν ἀ τῇ δικαίαν ψηφον, ἀπὸ καὶ ἐκλογὴν ἀ θείαν, ἀλλὰ τῇ ἀθεσμήτῳ ἐξουσίαν ἔσχεν· ἐπειδὴ οὐκ ἐν ὁμαλῇ τῇ πέτρας, ἀλλ' ἐν τῷ ὀλισθηρῷ ἀ κοίλῳ ἐκάθισε τόπῳ, ὅπερ ἐδαμῶς βεβαίως ἐπὶ πολὺ ἐφιζάνειν ἀεδυνήθη, ἀλλ' ὕψοθεν χαμαὶ κατέπεσεν, ὅτι ⊠ Θεὸ ἐκκλησία οὐκ ἀδέξατο αὐτὸν οὐκ ἀνέχεται, ἀλλ' ἀπεῤῥίψεν αὐτὸν, ἀ τὸ ἀνώτατον ἀποκαθῆρεν ἀπὸ ἀνοσθέρου ἀ μιαροῦ δυσεπώδους. Τεθαυμάκοτες ἐν ἐπὶ τούτοις οἱ πατέρες τὸν ⊠ Γέροντος καθαρότητα, ἀξίαν τῷ κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ ἀνεπέμποντο.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|53 Κἄποτε δὲ αὖθις ὁ αὐτὸς μικρὸν μνημονευθεὶς ἀββᾶς Βασίλειος, ὅτι ἰδὲ ποτε φιλίᾳ ἀ μαζώδῳφρον⊠ Θεοδώρῳ, ὕστερον δὲ ἀλύγιος γεγονὼς ἀντέπλεκεν ⊠ ἀξίαν ἀντὸν τόλμαν ἀ ἀθεσμοτάτην αὐτὸν τελεῖν ἀποκηρύξας ἀ ἐκπέμψας ἑαυτὸν ἐξ ἄντε τὸ ⊠ Θεὸν αὐτὸν περὶρριπτεῖν ἀ ἀξίαν ἀ περὶγνώσθαι Γέροντος ἀκήκοεν· ἐντεῦθεν ὁ Βασίλειος περὶελθὼν τὸ θεοφόρον Γέροντα εἰσελθὼν ⊠ λέγων· Πάτερ ἀγιώτατε, ἐκλιπαρῶ ἐκλιπαρῶ μοι περὶφρᾶναι, περὶ τίνος ἐντεῦθεν ἐλήλυθα χρείας, ἀ ὅτι ἰδὲ ἐξ αὐτῆς φανησόμενον· οἶδα γὰρ, οἶδα, τι πᾶν, ὃ ἀν αἰτῇς τὸ Θεὸν σου, δίδοταί σοι. Καὶ πρῶτερον μὲν ὁ Γέρων παρετητήσατο, ὕστερον ἀ ἀθεσμηθεὶς ὑπὸ τς ἀγαθῆς αὐτὸς ἀ ἀποθεωρείας διαθέσεως, ἠτησάτο παρ' αὐτὸ δύο ἡμερῶν ἀντολὴν, ς πληρωθείσης, ἐπανελθόντι φησὶν ὅσιος πρεσβύτερος· Ἐπίσκοπος ἐξεζήτησας ἀγνῶς, ἀ εἰ συμφέρει καλαμαυθεῖν ἐντεῦθεν ἐλήλυθας· διὸ λέγω σοι.}} {{graeca|54 Ὅτι ἡ μὲν ἐπισκοπὴ μεγάλη ἀ ὑψηλὴ ἀ ὑπερκόσμιος καθεζόμενη, ὑπερτέροις ἀμειβομένη ἀπὸ τὸ ἔργον αὐτῆς οἰκείαν ἀ ὁσίως μετοῦντας, ἀ τῶν ἐμπιστευομένων ἐλκάδα ἐπὸ ἀοίδου λιμένα σοφῶς ἐξάγουσιν τε ἀ διασώζοντας, αἰωνίων ἀγαθῶν ἀντιδίδωσιν. Οὐδὲν τὸ ἀντῶν τ ἀρχιερωσύνῃ ἄμεινον· ἐπ' αὐτῶν ἀ τῶν τὸ ἀρετῶν ἀκρότατα ἀναχθῆσθαι ἀ οὐρανοῖς ἀ ἀνεπιλήπτως πολιτευχύντας ἀυτὸ διαχε‑}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 7681tc53ks4ym1xkxkykvocz3sflluo 104 84699 274953 2026-08-07T12:55:35Z Vladis13 10700 + 274953 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|526 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|DE S. STEPHANO SAB. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| ''uti etiam diversè iisdem accensetur in Martyrologio Sirleti eodem die XXVIII Octobris bis verbis:'' Sanctorum Martyrum, Terentii, Neonillæ, & sancti patris nostri, Stephani Sabaitæ; qui omnes in Christianæ fidei confessione perseverantes, post carceres & verbera, feris expositi, & in lebetes, pice fervente plenos, projecti, cum tormenta omnia pro nihilo facerent, ense obtruncati sunt. ''Simon Wangnereckius'' noster in ''Prolegomenis'' opusculi, inscripti ''Pietas Mariana Græcorum'', pag. 79, num. 24, Stephanum Sabaitam ''hujus diei'' confundit cum eo, qui colitur XXVIII Octobris, atque adeo hunc nostrum cum Poëta; cum addat: Quem etiam (S. Sabam) in hymnis seu pangendis seu colligendis imitatus videtur. Deinde Centuria I, pag. 188, elogium Marianum Græco-Latinum sub ipsius nomine producit; at perperam; Si enim Stephanus noster hymnographus aut Poëta fuisset; anne est credibile, Leontium ne vel minimam hujus rei mentionem facturum fuisse, tam accuratum gestorum ejus historicum, & in plurimis quidem oculatum inspectorem? Neque objicias in parte Vitæ, quæ intercidit, hoc fortè factum: nam in periocha ejusdem Vitæ, in qua summatim ac minutè Sancti officia ac virtutes describit; aut in dicto ipsius elogio, verbo saltem indicasset, hymnos in laudem Dei & Sanctorum ab eo concinnatos fuisse. Quod cum nuspiam faciat; satis ejus ex silentio argumenti nobis præberi censemus, ut, quod poëticas dotes spectat, id alteri attribuamus.{{right sidenote|'''B'''}} == § II. S. Stephanus consanguineus S. Joannis Damasceni; ingressus in Lauram; annus ac dies mortis. == '''D'''Ie VI Maii actum de S. Joanne Damasceno, eademque occasione obiter indicatum, S. Stephanum nepotem ejus fuisse, Joannem vero ipsius avunculum. ''Quæ terminis minus propriis ac nimium vagis ibidem ex incidenti tacta sunt, ea hîc paululum elucidanda.'' Fuit itaque S. Stephanus S. Joannis Damasceni fratris filius, adeoque, si propriè loqui velimus, fuit idem Sanctus ipsius patruus, non verò avunculus. Res constat ex ''Leontio'', in subjecta Vita ita loquente num. 184: Decennis.. ad Maximam Lauram nostram cum patruo (Græcè est {{graeca|πατραδέλφῳ}}) suo accessit. Vox {{graeca|πατράδελφος}} hîc significat fratrem patris, seu patruum, non verò fratrem matris sive avunculum: quæ hic num. 133 Vitæ etiam apponitur Leontii nutrici, patris sorori, {{graeca|πατρὶς πατράδελφος}}. Laudatus Leontius nomen patrui supra non adjungit; ideo, ut arbitror, quia in bene magna ista Vitæ parte, quæ intercidit, alias fortassè sæpius illud ipsum expresserat, dum occasio sese offerret tractandi de primo Stephani ad Lauram ingressu, primisque post illum fervoribus sacris sub patrui directione, ut videtur innuere idem Auctor, quando addit: Cum quo annis XV in omni obedientia ac submissione vixit.. Unde sequitur, annuntiationem Synaxarii Claromontani superius num. 2 allatam, præter confusionem Sancti nostri cum alio etiam et synonymo, de qua ibi diximus, aliud peccare, dum eidem addit: {{graeca|ἀνεψιὸς Ἰω.}} (id est {{graeca|Ἰωάννου}}) {{graeca|τοῦ Δαμασκηνοῦ}}; nam {{graeca|ἀνεψιὸς}} significat filium fratris patris an sororis; nec determinat vi vocis, patruusne an avunculus sit ille, cujus respectu aliquis{{right sidenote|'''C''' S. Stephanus fratris S. Joan. Damasceni filius,}} | dicitur {{graeca|ἀνεψιὸς}}. ''Quam æquivocationem hic tollere, visum est.''{{right sidenote|'''D'''}} 11 ''Immatura S. Stephani ætas non obstitit, quo minus in Lauram Maximam admitteretur; tametsi ex antiqua ac usitata consuetudine, & ex stata Laurarum lege juvenes atque imberbes inde arcerentur, atque ad monasteria mitterentur.'' Hoc liquet variis locis in Vita S. Sabæ apud Cotelerium pagg. 228 & 229; quem sic affatur S. Euthymius: Fili, non puto æquum esse, te, qui juvenis es, in Laura manere: neque enim Lauræ conducit, juvenem habere: neque juveni convenit, in medio anachoretarum versari. Abi ergo ad inferius monasterium ad abbatem Theoctistum.. Cui significavit, ut ejus curam gereret... Ex proprio suo exemplo sanctionem ei dedit, ut in Laura imberbem non reciperet; sed & aliarum Laurarum Præpositis eamdem legem traderet, quæ vetus esset, & apud antiquos Patres obtinuisset. Ita consuetudo obtinuit etiam sub S. Saba: nam, sicut ibidem habes pag. 259: Imberbi non concedebat prorsus in suo conventu habitare, qui os barba non obduxisset.. & si quando imberbem, perfectæ tamen ætatis, renuntiationis cupidum suscepisset, ad beatissimum abbatem Theodosium mittebat; qui, ut dicitur eadem pag. 259, habitabat quasi XXXV à Laura stadiis ad Occidentem, ubi cœnobium illustrissimum Christi ope constituerat. Idem confirmatur ibidem pag. 260. Unde liquet, ætatem immaturam arcuisse pueros à Lauris.{{right sidenote|præter Laurarum legem, '''E'''}} 12 ''His tamen non obstantibus, constat ex Vita, S. Stephanum decennem, ad Maximam Lauram cum patruo accessisse.'' An fortè, quia lapsu temporis moderatio aliqua aut mitigatio in primævo illo rigore adhibita? Id videtur suaderi ex Actis SS. Theodori & Theophanis, qui claruerunt sub initium seculi noni, adeoque proximè post obitum Sancti nostri. Videri de ipsis potest Surius die XVI Decembris; ubi Theodorus cum jam à puerili ætate excederet... traditur divini Sabæ monasterio... habebat autem fratrem quoque Theophanem, qui... erat minor... Atque illic quidem versabantur utrique. Et plus vice simplici ibidem recurrit vox monasterium: & in Græcis Actis Mss., quæ asservamus, sæpius repetitur μονὴ, quod monasterium non Lauram significat: colligiturque ex dictis, magnum discrimen fuisse inter admissionem puerorum in Lauras & in monasteria: ad hæc enim mittebantur, qui defectu sufficientis ætatis ab illis erant exclusi: monachi enim primò exercebantur in monasteriis, quos, cum ad majorem perfectionem pervenerant, in cellis Laurarum collocabant, eosque anachoretas appellabant, uti pluribus exemplis probatur ad diem XX Januarii pag. 299. Inter Lauras enim & monasteria hoc intererat, ut præter scopum à nobis prefixum numero I, unicum hoc addamus, quod Lauræ constarent ex diversis cellulis, satis inter se disjunctis, in quibus solitarii vivebant separati; in monasteriis verò vivebant monachi simul in communi; ut videris in Notis Henrici Valesii ad Evagrium pag. 64: & in loco mox citato pag. 298. Tametsi igitur magnum inter utramque illam habitationem esset discrimen, & una quidem pueros includeret, excluderet alia; non videtur tamen ex illo discrimine hic quidquam confici posse; quandoquidem manifestè ab scriptore dictorum Actorum indigitari putèm Maximam S. Sabæ Lauram: postea subjungente: Quorum (monasteriorum, quæ erant in Palæstina) primum & maximum erat divini Sabæ mona-{{right sidenote|pueros inde arcentium legem, '''F'''}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> fgiozgr3m4u5t42v80ay33s6i8qp3n3 275077 274953 2026-08-07T14:04:13Z Vladis13 10700 to fast delete 275077 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|526 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|DE S. STEPHANO SAB. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| ''uti etiam diversè iisdem accensetur in Martyrologio Sirleti eodem die XXVIII Octobris bis verbis:'' Sanctorum Martyrum, Terentii, Neonillæ, & sancti patris nostri, Stephani Sabaitæ; qui omnes in Christianæ fidei confessione perseverantes, post carceres & verbera, feris expositi, & in lebetes, pice fervente plenos, projecti, cum tormenta omnia pro nihilo facerent, ense obtruncati sunt. ''Simon Wangnereckius'' noster in ''Prolegomenis'' opusculi, inscripti ''Pietas Mariana Græcorum'', pag. 79, num. 24, Stephanum Sabaitam ''hujus diei'' confundit cum eo, qui colitur XXVIII Octobris, atque adeo hunc nostrum cum Poëta; cum addat: Quem etiam (S. Sabam) in hymnis seu pangendis seu colligendis imitatus videtur. Deinde Centuria I, pag. 188, elogium Marianum Græco-Latinum sub ipsius nomine producit; at perperam; Si enim Stephanus noster hymnographus aut Poëta fuisset; anne est credibile, Leontium ne vel minimam hujus rei mentionem facturum fuisse, tam accuratum gestorum ejus historicum, & in plurimis quidem oculatum inspectorem? Neque objicias in parte Vitæ, quæ intercidit, hoc fortè factum: nam in periocha ejusdem Vitæ, in qua summatim ac minutè Sancti officia ac virtutes describit; aut in dicto ipsius elogio, verbo saltem indicasset, hymnos in laudem Dei & Sanctorum ab eo concinnatos fuisse. Quod cum nuspiam faciat; satis ejus ex silentio argumenti nobis præberi censemus, ut, quod poëticas dotes spectat, id alteri attribuamus.{{right sidenote|'''B'''}} == § II. S. Stephanus consanguineus S. Joannis Damasceni; ingressus in Lauram; annus ac dies mortis. == '''D'''Ie VI Maii actum de S. Joanne Damasceno, eademque occasione obiter indicatum, S. Stephanum nepotem ejus fuisse, Joannem vero ipsius avunculum. ''Quæ terminis minus propriis ac nimium vagis ibidem ex incidenti tacta sunt, ea hîc paululum elucidanda.'' Fuit itaque S. Stephanus S. Joannis Damasceni fratris filius, adeoque, si propriè loqui velimus, fuit idem Sanctus ipsius patruus, non verò avunculus. Res constat ex ''Leontio'', in subjecta Vita ita loquente num. 184: Decennis.. ad Maximam Lauram nostram cum patruo (Græcè est {{graeca|πατραδέλφῳ}}) suo accessit. Vox {{graeca|πατράδελφος}} hîc significat fratrem patris, seu patruum, non verò fratrem matris sive avunculum: quæ hic num. 133 Vitæ etiam apponitur Leontii nutrici, patris sorori, {{graeca|πατρὶς πατράδελφος}}. Laudatus Leontius nomen patrui supra non adjungit; ideo, ut arbitror, quia in bene magna ista Vitæ parte, quæ intercidit, alias fortassè sæpius illud ipsum expresserat, dum occasio sese offerret tractandi de primo Stephani ad Lauram ingressu, primisque post illum fervoribus sacris sub patrui directione, ut videtur innuere idem Auctor, quando addit: Cum quo annis XV in omni obedientia ac submissione vixit.. Unde sequitur, annuntiationem Synaxarii Claromontani superius num. 2 allatam, præter confusionem Sancti nostri cum alio etiam et synonymo, de qua ibi diximus, aliud peccare, dum eidem addit: {{graeca|ἀνεψιὸς Ἰω.}} (id est {{graeca|Ἰωάννου}}) {{graeca|τοῦ Δαμασκηνοῦ}}; nam {{graeca|ἀνεψιὸς}} significat filium fratris patris an sororis; nec determinat vi vocis, patruusne an avunculus sit ille, cujus respectu aliquis{{right sidenote|'''C''' S. Stephanus fratris S. Joan. Damasceni filius,}} | dicitur {{graeca|ἀνεψιὸς}}. ''Quam æquivocationem hic tollere, visum est.''{{right sidenote|'''D'''}} 11 ''Immatura S. Stephani ætas non obstitit, quo minus in Lauram Maximam admitteretur; tametsi ex antiqua ac usitata consuetudine, & ex stata Laurarum lege juvenes atque imberbes inde arcerentur, atque ad monasteria mitterentur.'' Hoc liquet variis locis in Vita S. Sabæ apud Cotelerium pagg. 228 & 229; quem sic affatur S. Euthymius: Fili, non puto æquum esse, te, qui juvenis es, in Laura manere: neque enim Lauræ conducit, juvenem habere: neque juveni convenit, in medio anachoretarum versari. Abi ergo ad inferius monasterium ad abbatem Theoctistum.. Cui significavit, ut ejus curam gereret... Ex proprio suo exemplo sanctionem ei dedit, ut in Laura imberbem non reciperet; sed & aliarum Laurarum Præpositis eamdem legem traderet, quæ vetus esset, & apud antiquos Patres obtinuisset. Ita consuetudo obtinuit etiam sub S. Saba: nam, sicut ibidem habes pag. 259: Imberbi non concedebat prorsus in suo conventu habitare, qui os barba non obduxisset.. & si quando imberbem, perfectæ tamen ætatis, renuntiationis cupidum suscepisset, ad beatissimum abbatem Theodosium mittebat; qui, ut dicitur eadem pag. 259, habitabat quasi XXXV à Laura stadiis ad Occidentem, ubi cœnobium illustrissimum Christi ope constituerat. Idem confirmatur ibidem pag. 260. Unde liquet, ætatem immaturam arcuisse pueros à Lauris.{{right sidenote|præter Laurarum legem, '''E'''}} 12 ''His tamen non obstantibus, constat ex Vita, S. Stephanum decennem, ad Maximam Lauram cum patruo accessisse.'' An fortè, quia lapsu temporis moderatio aliqua aut mitigatio in primævo illo rigore adhibita? Id videtur suaderi ex Actis SS. Theodori & Theophanis, qui claruerunt sub initium seculi noni, adeoque proximè post obitum Sancti nostri. Videri de ipsis potest Surius die XVI Decembris; ubi Theodorus cum jam à puerili ætate excederet... traditur divini Sabæ monasterio... habebat autem fratrem quoque Theophanem, qui... erat minor... Atque illic quidem versabantur utrique. Et plus vice simplici ibidem recurrit vox monasterium: & in Græcis Actis Mss., quæ asservamus, sæpius repetitur μονὴ, quod monasterium non Lauram significat: colligiturque ex dictis, magnum discrimen fuisse inter admissionem puerorum in Lauras & in monasteria: ad hæc enim mittebantur, qui defectu sufficientis ætatis ab illis erant exclusi: monachi enim primò exercebantur in monasteriis, quos, cum ad majorem perfectionem pervenerant, in cellis Laurarum collocabant, eosque anachoretas appellabant, uti pluribus exemplis probatur ad diem XX Januarii pag. 299. Inter Lauras enim & monasteria hoc intererat, ut præter scopum à nobis prefixum numero I, unicum hoc addamus, quod Lauræ constarent ex diversis cellulis, satis inter se disjunctis, in quibus solitarii vivebant separati; in monasteriis verò vivebant monachi simul in communi; ut videris in Notis Henrici Valesii ad Evagrium pag. 64: & in loco mox citato pag. 298. Tametsi igitur magnum inter utramque illam habitationem esset discrimen, & una quidem pueros includeret, excluderet alia; non videtur tamen ex illo discrimine hic quidquam confici posse; quandoquidem manifestè ab scriptore dictorum Actorum indigitari putèm Maximam S. Sabæ Lauram: postea subjungente: Quorum (monasteriorum, quæ erant in Palæstina) primum & maximum erat divini Sabæ mona-{{right sidenote|pueros inde arcentium legem, '''F'''}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 1k8zasmogewwstqgjcfagea17rnm4k8 104 84700 274954 2026-08-07T12:55:36Z Vladis13 10700 + 274954 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|553 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|ἐχατειασμένως ἐκλαπασμένος οἶακας· ἀλλ' εἴπερ μοι ἀκούσεις, ὃ μὴ παρέβην ταῖς σε ἐπιζητοῦσιν, ἐδὲ ἡ μὴ ὑποκλίνῃς τὸν αχένα βεβάσθαι τοτοῦ τὸ ἐπαχθέστατον ζυγόν, ἀπὸ τὸ ἐλαφρόν, ὃν πεθέμεθα, διαμένεις ἀεὶ τηρῶν· κ.τ.λ. ἐσὲ σὲ ἐπισκοπῆσαι συμφέρον· ἀλλ' ὅμως ὑπείκαμεν, εἰκαίπερ κεκώλυκά σε, ὅτι πάντως ἐ ποιεῖσθαι, ἀλλ' ἐπισκοπότης· ἐ δὲ ὑπὸ ἀνάγκην ὑπάρχεις, καὶ βίαιον ὅρον, ἀλλὰ τῷ αὐτεξουσίῳ πεπώκας.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|55 Ἀγαθεῖς ἐν Θεῷ πότης ὁ ἀββᾶς Βασίλειος εἶπεν· Πῶς, ἀγιώτατε πάτερ, θεόθεν μεμαθηκώς, ὅτι πάντως ἐπίσκοπος⊠ γενήσομαι, κωλύεις με ᾗ ησθν ἀξιοῖν; Πρὸς ὃν ἀποκριθεὶς ὁ Γέρων ἔφη· περ μοι ὑπὸ τὸ Θεὸς ἀπεκαλύφθη, οὐκ ἀπεκρυψάμην σε, εἰρηκὼς ὅτι ἐλαμῶς ὑπὸ βίαιον ᾗ ἀνάγκην καθέστηκας, ἀλλὰ τῷ αὐτεξουσίῳ πεπώκας, γνωρίσας, ὅτι ὁ βίος οὗτος, ὃν μετέρχῃ, σοὶ μᾶλλον ᾗ ἐπισκοπότης ἐστι συμφερώτερος⊠. Ἀναγνούς ᾗ τοῦτο ὁ Βασίλειος ἠξίωσεν αὐτὸν φανερώσαι, πῶς αὐτῷ ταῦτα ὑπὸ τὸ Θεὸς πεφανέρωται⊠. Καὶ φησὶ πρὸς αὐτὸν ὁ Στέφανος· Γεγονὸς ἐν ἐκστάσει ἐμαυτόν τε ᾗ σὲ, ᾗ μοναχῶν πληθὺν ἐν τῇ ἐπιρριβίῳ τε καὶ ἐξ ἐῤωσθί κάστρ καθωραιουμέν τε καὶ παντοίως πεποικιλμένῳ ἀποστίκτῳ, ἐκλαμψαντίῳ τε καὶ ἀκαταγνωνίστῳ ὁρῶν· ὡς ἐν καθεζομένων ἡμῶν ἐν αὐτῷ, ἰδὲ διήχθησεν ἐκ κάστρου ἔρχεται φωνὴ· Δεῦρε ἴδε πρὸς μᾶς, ἀββᾶ Βασίλειε, δεῦρε δε βοσα.}} {{graeca|56 Παρασκευασθέντες ᾗ ἀμφὼ ἐγώ τε καὶ σὺ ἐγινώσκειν, πόθεν γέγονεν ἡ ατή, θεωρμεν θάλασσαν σφόδρα κυμαινομένην, ἀνθρώπους τε ἐν αὐτῇ πολλοὺς νηχομένους, ᾗ ὑπὸ τ⊠ παρεγχόδων κυμάτων κλυδωνιζομένους, καὶ χευάσθαι, ζομβοὺς ᾗ τούτων τινὰς μὲν καταποντιζομένους, τινὰς ᾗ κοπιῶντας, ᾗ τ⊠ ποθουμένης ἀρχομέντας· ἑτέρους ᾗ ἐκ τ⊠ ἀναφροῦς ἐκείνης ἰλύος ἐμψύτως ἀνερχομένους τὸ ζητούμενον μεταλαμβάνοντας. Ἀφ' ὧν τινος βραχέως ὄχλου, ἐξήχετο φωνὴ κεκραζόντων· Ὀρέγνυε ἡμῖν, ἀββᾶ Βασίλειε, ὀρέγνυε. Τῆς φωνῆς ἐν ἔτ ὀλίγῳ κεκραγμένης ἐξηχούσης, πάντες οἱ σὺν σοὶ ἐν τ⊠ διαπρεπεῖ κα ἀσφαλῶς ὀχυρώματι⊠ ἐνδοθεν ἀνακλεισθέντες διδασκαλικαῖς εὐνοίαις ἐκκαλούμεθα σε τῶν ἀσφαροῦς ἐκείνης ἀκαλαμπαχήτου κάστρου λαμπρότητα τε ᾗ ἀσφάλειαν μὴ καταλιπεῖν, ᾗ σεὺς τῶν σκληρῶν περιπεσέσθαι θλίψεσιν καὶ ποικίλων σύγχυσιν· σὺ ᾗ ἀκούσας τ⊠ προσκαλεῖν ἀποκριθῶν, ὀνομασὶ φωνῆς, νομασ φωνῆς· Μὴ ἐγκαταλίπῃς ἡμᾶς, ἀββᾶ Βασίλειε, σὺν ποιμένα σε ᾗ προστάτην ἐπιποθοῦντας· σὺ ᾗ μετέρας μέτερους νουθεσίας τῇ ποιμαντικῇ μλλον ἀρχ ἐνδελεχῶς, ᾗ κα αὐτοὺς ἀδεῶς ἀσπαζόμενος, τῶν ἐν κάστρῳ εκὼς τερπνοτάτου ἀσφαλείας.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|57 Ἐγὼ ᾗ τῶν ὀπτασίων τούτων ἀνακρίνας, οὐδὲν καλανοῆσαι πλέον ἐδυνήμην, ᾗ ὅτι τὸ μὲν πανλίανον ᾗ πεπασμένον ἀῤῥήκτικτον κάστρον τὸ ἁγίος μονήρης βίος ἀείσης διαγωγῆς εἰκὼν καθέστηκεν· ἡ ᾗ παντοίως⊠ ᾗ κυματώδης θάλασσα τὸ κόσμον ὑδάλματός τε καὶ ἀνθρώπων πέφυκεν ἐξικνοῦζον τὸ πολυμέριμνον τ⊠ ἀνθρώπων φυρμόν, καὶ τὸ τ⊠ βιωτικῶν πραγμάτων ἀκατάπαυστον χειμῶνα· τὸ ᾗ μέτριον ἐκείνου σύλλογον, τῶν σε πρὸς ἑαυτὸν ἐκκαλεσμένων, καὶ τῶν τῶν σῶν χειρῶν δεξάμενον εἶναι μέρος}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} attollit, qui religiosè, ac sanctè commiſſa ſibi eccleſiaſtica gubernacula moderantur. Verumtamen, ſi me audis, cavebis illos ſequi, qui te requirunt, graviſſimoque hoc premendam jugo inclinare cervicem; ſed leve illud, quod geſtas modo, ſervare in perpetuum perges; nam Epiſcopum agere non expedit tibi. Scio tamen; quantumvis inhibeam, nequaquam acquieſces, ſed ultro admittes epiſcopatum: quippe nec imponitur tibi neceſſitas, nec vis affertur, ſed honor volenti oblatus eſt.{{right sidenote|''& intelligit, illum à ſe admittendum ex S. Stephani viſione;'' '''E'''}} 55 Demiratus hæc itaque Pater Baſilius ait: Quid hoc ſibi velle dicam, pater ſanctiſſime, quod edoctus à Deo, Epiſcopum omnino fore ex mè, prohibes tamen hortariſque ne fiam? Cui Senex repoſuit: Quodcumque divinitus oſtenſum eſt mihi, non te celavi, cum te dixi neque vi, neque neceſſitate ad honores, ſed tua voluntate adductum eſſe, & ſignificavi vitam iſtam, quam agis modo, magis tibi, quam Epiſcopatum, conducere. Quibus intellectis, obteſtatus eſt illum Baſilius; explicare ſibi ut vellet, qua ratione hæc à Deo manifeſtata ei fuiſſent. Reſpondet illi vir Deo plenus: Abreptus ſpiritu & memetipſe, & te, & monachorum turbam in arce edita atque egregiè munita, ſpectabili inſuper, omniſque generis ornamentis decorata, ſplendida denique & inexpugnabili videbam. In ea porro ubi conſediſſemus, ecce tibi; quaſi à caſtri foribus allapſa vox eſt, Adeſdum huc ad nos, adeſdum huc, abbà Baſili, ingeminans.{{right sidenote|'''B'''}} 56 Reſpectantes ambo, ego ac tu, ut, unde proveniſſet clamor, diſcernere poſſemus, mare conſpicimus vehementer agitatum, homineſque in eo natantes complures turbulentis abripi fluctibus, ac fœda tempeſtate jactari; & quoſdam quidem eorum peſſum abeuntes, quoſdam verò fatigatos miſerè, atque inde, quo avebant pertingere, penitus in diverſa conjectos; alios autem, ex inerti illo craſſoque limo emerſos, nullo negotio id conſequentes, quod expectabant. Ab horum exiguo numero vox audiebatur inclamantium: Protende nobis manum, pater Baſili, protende manum. Cumque diu ita clamoſè vox inſonaret, interceſſimus quotquot præclariſſimo tutiſſimoque occluſi tecum in munimento eramus, ſapienti te benevolentiâ exhortantes, ne illuſtris & inexpugnabilis illius arcis ſplendorem ſecuritatemque relinqueres, nec in tribulationis procellas ac multiplicem te tumultum injiceres. At tu auſcultare maluîſti invocantium vocibus, nomine te compellantibus: Ne deſere nos, pater Baſili, paſtorem te ac præſidem exoptantes; noſtrorum interim ſecurus monitorum, paſtorali magis principatu ineſcatus; & ad illos te liberè contuliſti, jucundiſſima caſtri ſecuritate poſthabita.{{right sidenote|'''F'''}} 57 Ego verò, cum viſionem hanc expendiſſem, diſquirere ultrà nihil potui; conjeci que continuò, ſplendidissimam, illuſtrem, firmiſſimam hanc arcem optimum vitæ ſolitariæ ac beatæ inſtitutum referre; mare contrà tumultuans, atque undis furens mundi ſpeciem ac ſimilitudinem exhibuiſſe, agitatam tot curis hominum perturbationem exprimens, & irrequietam negotiorum ad hanc vitam pertinentium tempeſtatem: modicum autem eorum, qui te advocabant, ac porrigi ſibi à te manus poſcebant, globum, Chriſtianorum eſſe partem {{small|Aaaa}} {{small|pu-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> bnm0b68j0phor0sl00t82ykrf1217l9 275100 274954 2026-08-07T14:04:39Z Vladis13 10700 to fast delete 275100 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|553 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|ἐχατειασμένως ἐκλαπασμένος οἶακας· ἀλλ' εἴπερ μοι ἀκούσεις, ὃ μὴ παρέβην ταῖς σε ἐπιζητοῦσιν, ἐδὲ ἡ μὴ ὑποκλίνῃς τὸν αχένα βεβάσθαι τοτοῦ τὸ ἐπαχθέστατον ζυγόν, ἀπὸ τὸ ἐλαφρόν, ὃν πεθέμεθα, διαμένεις ἀεὶ τηρῶν· κ.τ.λ. ἐσὲ σὲ ἐπισκοπῆσαι συμφέρον· ἀλλ' ὅμως ὑπείκαμεν, εἰκαίπερ κεκώλυκά σε, ὅτι πάντως ἐ ποιεῖσθαι, ἀλλ' ἐπισκοπότης· ἐ δὲ ὑπὸ ἀνάγκην ὑπάρχεις, καὶ βίαιον ὅρον, ἀλλὰ τῷ αὐτεξουσίῳ πεπώκας.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|55 Ἀγαθεῖς ἐν Θεῷ πότης ὁ ἀββᾶς Βασίλειος εἶπεν· Πῶς, ἀγιώτατε πάτερ, θεόθεν μεμαθηκώς, ὅτι πάντως ἐπίσκοπος⊠ γενήσομαι, κωλύεις με ᾗ ησθν ἀξιοῖν; Πρὸς ὃν ἀποκριθεὶς ὁ Γέρων ἔφη· περ μοι ὑπὸ τὸ Θεὸς ἀπεκαλύφθη, οὐκ ἀπεκρυψάμην σε, εἰρηκὼς ὅτι ἐλαμῶς ὑπὸ βίαιον ᾗ ἀνάγκην καθέστηκας, ἀλλὰ τῷ αὐτεξουσίῳ πεπώκας, γνωρίσας, ὅτι ὁ βίος οὗτος, ὃν μετέρχῃ, σοὶ μᾶλλον ᾗ ἐπισκοπότης ἐστι συμφερώτερος⊠. Ἀναγνούς ᾗ τοῦτο ὁ Βασίλειος ἠξίωσεν αὐτὸν φανερώσαι, πῶς αὐτῷ ταῦτα ὑπὸ τὸ Θεὸς πεφανέρωται⊠. Καὶ φησὶ πρὸς αὐτὸν ὁ Στέφανος· Γεγονὸς ἐν ἐκστάσει ἐμαυτόν τε ᾗ σὲ, ᾗ μοναχῶν πληθὺν ἐν τῇ ἐπιρριβίῳ τε καὶ ἐξ ἐῤωσθί κάστρ καθωραιουμέν τε καὶ παντοίως πεποικιλμένῳ ἀποστίκτῳ, ἐκλαμψαντίῳ τε καὶ ἀκαταγνωνίστῳ ὁρῶν· ὡς ἐν καθεζομένων ἡμῶν ἐν αὐτῷ, ἰδὲ διήχθησεν ἐκ κάστρου ἔρχεται φωνὴ· Δεῦρε ἴδε πρὸς μᾶς, ἀββᾶ Βασίλειε, δεῦρε δε βοσα.}} {{graeca|56 Παρασκευασθέντες ᾗ ἀμφὼ ἐγώ τε καὶ σὺ ἐγινώσκειν, πόθεν γέγονεν ἡ ατή, θεωρμεν θάλασσαν σφόδρα κυμαινομένην, ἀνθρώπους τε ἐν αὐτῇ πολλοὺς νηχομένους, ᾗ ὑπὸ τ⊠ παρεγχόδων κυμάτων κλυδωνιζομένους, καὶ χευάσθαι, ζομβοὺς ᾗ τούτων τινὰς μὲν καταποντιζομένους, τινὰς ᾗ κοπιῶντας, ᾗ τ⊠ ποθουμένης ἀρχομέντας· ἑτέρους ᾗ ἐκ τ⊠ ἀναφροῦς ἐκείνης ἰλύος ἐμψύτως ἀνερχομένους τὸ ζητούμενον μεταλαμβάνοντας. Ἀφ' ὧν τινος βραχέως ὄχλου, ἐξήχετο φωνὴ κεκραζόντων· Ὀρέγνυε ἡμῖν, ἀββᾶ Βασίλειε, ὀρέγνυε. Τῆς φωνῆς ἐν ἔτ ὀλίγῳ κεκραγμένης ἐξηχούσης, πάντες οἱ σὺν σοὶ ἐν τ⊠ διαπρεπεῖ κα ἀσφαλῶς ὀχυρώματι⊠ ἐνδοθεν ἀνακλεισθέντες διδασκαλικαῖς εὐνοίαις ἐκκαλούμεθα σε τῶν ἀσφαροῦς ἐκείνης ἀκαλαμπαχήτου κάστρου λαμπρότητα τε ᾗ ἀσφάλειαν μὴ καταλιπεῖν, ᾗ σεὺς τῶν σκληρῶν περιπεσέσθαι θλίψεσιν καὶ ποικίλων σύγχυσιν· σὺ ᾗ ἀκούσας τ⊠ προσκαλεῖν ἀποκριθῶν, ὀνομασὶ φωνῆς, νομασ φωνῆς· Μὴ ἐγκαταλίπῃς ἡμᾶς, ἀββᾶ Βασίλειε, σὺν ποιμένα σε ᾗ προστάτην ἐπιποθοῦντας· σὺ ᾗ μετέρας μέτερους νουθεσίας τῇ ποιμαντικῇ μλλον ἀρχ ἐνδελεχῶς, ᾗ κα αὐτοὺς ἀδεῶς ἀσπαζόμενος, τῶν ἐν κάστρῳ εκὼς τερπνοτάτου ἀσφαλείας.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|57 Ἐγὼ ᾗ τῶν ὀπτασίων τούτων ἀνακρίνας, οὐδὲν καλανοῆσαι πλέον ἐδυνήμην, ᾗ ὅτι τὸ μὲν πανλίανον ᾗ πεπασμένον ἀῤῥήκτικτον κάστρον τὸ ἁγίος μονήρης βίος ἀείσης διαγωγῆς εἰκὼν καθέστηκεν· ἡ ᾗ παντοίως⊠ ᾗ κυματώδης θάλασσα τὸ κόσμον ὑδάλματός τε καὶ ἀνθρώπων πέφυκεν ἐξικνοῦζον τὸ πολυμέριμνον τ⊠ ἀνθρώπων φυρμόν, καὶ τὸ τ⊠ βιωτικῶν πραγμάτων ἀκατάπαυστον χειμῶνα· τὸ ᾗ μέτριον ἐκείνου σύλλογον, τῶν σε πρὸς ἑαυτὸν ἐκκαλεσμένων, καὶ τῶν τῶν σῶν χειρῶν δεξάμενον εἶναι μέρος}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} attollit, qui religiosè, ac sanctè commiſſa ſibi eccleſiaſtica gubernacula moderantur. Verumtamen, ſi me audis, cavebis illos ſequi, qui te requirunt, graviſſimoque hoc premendam jugo inclinare cervicem; ſed leve illud, quod geſtas modo, ſervare in perpetuum perges; nam Epiſcopum agere non expedit tibi. Scio tamen; quantumvis inhibeam, nequaquam acquieſces, ſed ultro admittes epiſcopatum: quippe nec imponitur tibi neceſſitas, nec vis affertur, ſed honor volenti oblatus eſt.{{right sidenote|''& intelligit, illum à ſe admittendum ex S. Stephani viſione;'' '''E'''}} 55 Demiratus hæc itaque Pater Baſilius ait: Quid hoc ſibi velle dicam, pater ſanctiſſime, quod edoctus à Deo, Epiſcopum omnino fore ex mè, prohibes tamen hortariſque ne fiam? Cui Senex repoſuit: Quodcumque divinitus oſtenſum eſt mihi, non te celavi, cum te dixi neque vi, neque neceſſitate ad honores, ſed tua voluntate adductum eſſe, & ſignificavi vitam iſtam, quam agis modo, magis tibi, quam Epiſcopatum, conducere. Quibus intellectis, obteſtatus eſt illum Baſilius; explicare ſibi ut vellet, qua ratione hæc à Deo manifeſtata ei fuiſſent. Reſpondet illi vir Deo plenus: Abreptus ſpiritu & memetipſe, & te, & monachorum turbam in arce edita atque egregiè munita, ſpectabili inſuper, omniſque generis ornamentis decorata, ſplendida denique & inexpugnabili videbam. In ea porro ubi conſediſſemus, ecce tibi; quaſi à caſtri foribus allapſa vox eſt, Adeſdum huc ad nos, adeſdum huc, abbà Baſili, ingeminans.{{right sidenote|'''B'''}} 56 Reſpectantes ambo, ego ac tu, ut, unde proveniſſet clamor, diſcernere poſſemus, mare conſpicimus vehementer agitatum, homineſque in eo natantes complures turbulentis abripi fluctibus, ac fœda tempeſtate jactari; & quoſdam quidem eorum peſſum abeuntes, quoſdam verò fatigatos miſerè, atque inde, quo avebant pertingere, penitus in diverſa conjectos; alios autem, ex inerti illo craſſoque limo emerſos, nullo negotio id conſequentes, quod expectabant. Ab horum exiguo numero vox audiebatur inclamantium: Protende nobis manum, pater Baſili, protende manum. Cumque diu ita clamoſè vox inſonaret, interceſſimus quotquot præclariſſimo tutiſſimoque occluſi tecum in munimento eramus, ſapienti te benevolentiâ exhortantes, ne illuſtris & inexpugnabilis illius arcis ſplendorem ſecuritatemque relinqueres, nec in tribulationis procellas ac multiplicem te tumultum injiceres. At tu auſcultare maluîſti invocantium vocibus, nomine te compellantibus: Ne deſere nos, pater Baſili, paſtorem te ac præſidem exoptantes; noſtrorum interim ſecurus monitorum, paſtorali magis principatu ineſcatus; & ad illos te liberè contuliſti, jucundiſſima caſtri ſecuritate poſthabita.{{right sidenote|'''F'''}} 57 Ego verò, cum viſionem hanc expendiſſem, diſquirere ultrà nihil potui; conjeci que continuò, ſplendidissimam, illuſtrem, firmiſſimam hanc arcem optimum vitæ ſolitariæ ac beatæ inſtitutum referre; mare contrà tumultuans, atque undis furens mundi ſpeciem ac ſimilitudinem exhibuiſſe, agitatam tot curis hominum perturbationem exprimens, & irrequietam negotiorum ad hanc vitam pertinentium tempeſtatem: modicum autem eorum, qui te advocabant, ac porrigi ſibi à te manus poſcebant, globum, Chriſtianorum eſſe partem {{small|Aaaa}} {{small|pu-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 4ud8ltmb7lgxkgagx0t1nyhm1ntiyo4 104 84701 274955 2026-08-07T12:55:38Z Vladis13 10700 + 274955 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|554 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} putavi; porrò eos, qui juxta mecum obnitebantur, ne ſequereris, judicavi eſſe monachos; denique ubi te videbam iſtorum invocationibus delectari, ſic apud me ſtatui, ſectari tibi illos potius eſſe, quam nos, ſalutaria tibi toto pectore ac meliora ſuadentes. Unde vetui, ne cum illis abires, tametſi non obtemperaturum præſcirem.{{right sidenote|''ad iſtum tamen proximorum miſeratione maluit accedere, factus Epiſcopus Tiberiadis.'' '''f'''}} 58 Quibus quidem percuſſus Baſilius bonorum datori, ac Deo numquam ſat laudando euchariſticum carmen direxit, ſtupendam Senis virtutem extollens: nam præviſione hac ad apicem impleta, eáque pluribus narratâ, Hierichuntinæ eccleſiæ adminiſtranda uſcepit negotia, atque inde ſanctum eumdem Senem inviſit, Tiberiadis {{right sidenote|'''f'''}}, dilectæ Chriſto civitatis, per id tempus Epiſcopus, deiferi Senis indigno me ac minimo tunc agente diſcipulum, eique, dum in Ducæ {{right sidenote|'''g'''}} ſpeluncis ageret, interveniente; quem, ut æquum erat, ſalutatum, obſecrare uſque eo non deſtitit, donec perpuli veraci ſua ſinceráque lingua geminam, quam ſcripſi modo, atque utilem animis mirabilium narrationum coram me inutili, & iis, qui aderant, ſeriem retexere; cujus ipſe auditor factus etiam hoc nomine Deo gratias egi, qui favorem ſuum copiosè iis offert, qui cum fideliter toto corde magnificant.{{right sidenote|'''B'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|⊠σπάσαι. Τὸς ἡ σὺν ἐμὲ σε ἀναλαβῆναι κωλύσας, μοναχὸς ὑπάρχειν ὑπέλαβον· σὲ δὲ βλέπων τῶν κλήσεων ἐκείνων ἐπιτερπόμενον, λελόγισμαι, ὅτι μᾶλλον αὐτοῖς ἀκολουτεῖναι προαιρῇς, εἴπερ ἡμῖν τὸ σωτήριόν τε ⊠ βέλτιον φιλοφρόνως συμβουλεύουσιν, ὅθεν σε συμπαραγεσθῆναι κεκώλυκα, καίπερ σε γινώσκων ἀπειθήσοντά μέλλοι[?]σα.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|58 Δίαν τοῦτο ἐπὶ τούτοις ἀγαθεὶς Βασίλειος, τῷ τ⊠ ἀγαθῶν δότῃ ⊠ εὐχαρίστειον ὕμνον ἀνέπεμψε, τῶν ἀξιάζων ⊠ Γέροντ⊠ ἐγκωμιάζων· ὕστερον ⊠ προοράσεως ἀποτελεσθεῖς τελειώσας, πολλοῖς αὐτῶν διηγησάμενος, τῶν εριχὼ διοικεῖν κατῆνθεν χρείαν, κακεῖθεν πρὸς αὐτὸν τὸ ἅγιον ἀξί⊠ πάρχων ἐπίσκοπος, ἐμοῦ τότε ⊠ ἀταξίᾳ ⊠ ἐλαχίστῳ ⊠ Θεοφόρῳ πρεσβύτῃ μαθητεύοντος, ⊠ διαγενέσθω· ὡς εἰκὸς, ἀσπασάμενος, ⊠ πᾶσα λιπαρήσας ἰδίαις μὲν διηγήσεσθαι ζωντῶν ⊠ περὶ γενομένων διηγημάτων ψυχωφελῆ ⊠ διὰ τὸ ἰδίας αὐτοῦ φιλανθρώπως ⊠ ἀνω[?] ἐδήλωσε γλώσσης πάλιν ἐπὶ ἐμ ⊠ ἄχρις ⊠ τ παρόντων, ἧς ἐχόντως ἀκροατὴς γεγενώς, χάριν ⊠ Θεῷ ⊠ ἐν τούτῳ ἀπεσύνεγκα, ⊠ χάριν αὐτὸ πλαισίως παρέχοντι τοῖς αὐτὸν ὁλοψύχως ἐν πίστει μεγαλύνουσιν.}} |} == ANNOTATA == {{right sidenote|'''a'''}} ''A αὐτοδάζω, ſtudeo. Nos ſtudium medio ævo invenimus appellatum; quod nunc malunt academiam dicere: qualem aliquam erectam Hieroſolymis tamquam in civitate Patriarchali juxta primariam urbis eccleſiam, ſaltem ad Cleri inſtructionem, monachorumque ſacrarum litterarum perdiſcendarum gratiâ eò confluentium, ex his apparet.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Vox hæc donum Dei, ſeu à Deo datum ſignificat.'' {{right sidenote|'''c'''}} ''Ita cognominatur propter Jacobum fratrem Domini, primum urbis Hieroſolymitanæ Epiſcopum; quaſi dicas Dei fratris thronus.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''Arcem præſidio Saracenorum infeſtam intellige ad urbis tutelam: de qua voce diximus ad Acta Martyrum Sabaitarum num. 6.'' {{right sidenote|'''e'''}} ''Quaſi cella ſeu throni conſortem dicas. Proximus hic Patriarchæ erat & ſucceſſor quoque mortuo, inquit ex Cedreno & Zonara Menrſius in Gloſſario. Eccleſia Occidentalis coadjutorem nominat.'' {{right sidenote|'''f'''}} ''Eſt Palæſtinæ ſecunda civitas ad mare Galilææ, ab ipſa cognominatum. Hujus Epiſcopus Joannes invenitur in Concilio Hieroſolymitano, anno 536 celebrato, tertio poſt Petrum Epiſcopum loco ſubſcripſiſſe ejusdem ſententiæ contra Anthimum.''{{right sidenote|'''F'''}} {{right sidenote|'''g'''}} ''Nullam hic notitiam habere potui: eadem ſpeluncæ recurrunt num. 92.''{{right sidenote|'''C'''}} == CAPUT VI. == ''Abſentia videt; futura prædicit; ſecreta cordium cognoſcit.'' {| | {{right sidenote|''Petronæ procul abſentis unitus, ſanitatem, reditum fratri ejus declarat.'' '''C'''}} '''A'''Liàs alius quiſpiam ex maxima metropoli Damaſco, illuſtris genere, in contemplationis exercitio ſolidus, neque profana leviter tinctus eruditione, vir & in religione, & in præſtantiſſima monachorum diſciplina doctiſſimus, qualis etiam à ſanctis patribus privatim ac publicè probabatur, nomine Marianus, Stephano, divinâ prædito ſapientiâ ſeni, ad promovendum ſpiritum haud ſegniter vacabat. Quem cum die quadam in heſychaſterio ſuo commorantem, pro more ſuper aliqua ſpeculatione conſuluiſſet, diſcedere cogitabat. Conſurgentibus igitur ipſis, gratiſſimus Deo Senex apprehenſum cum veſtibus retrahit inhibetque dicens: | {{graeca|Ἄλλοτε ἄλλός τις ἀπὸ τ⊠ μεγίστης μητροπόλεως Δαμασκηνοῦ, ἐμφανὴς τῷ γένει, πτακτικῇ[?] θεωρίᾳ ἐνιδρύμενος, ⊠ τ βυζαθί[?] σὺκ ἀμύητ⊠ παιδεύσεως, σεσωσμένος ἀνὴρ ἐπὶ διλαβείᾳ τε ⊠ βελτιστοτάτῃ μοναχικῇ πολιτείᾳ· τοιοῦτος ἦν ὑπὸ τ⊠ ὁσίων πατέρων κρυβδίωτε ⊠ διαῤῥήδην μεμαρτυρημένος. Τῷ ἀποστοχείῳ Μαριανὸς, ἔνεκεν ψυχικῆς φελείας τῷ Θεοφόρῳ ἀκροτάτως ἐσχόλαζε γέροντι Στεφάνῳ, ν ἐν μιᾷ τ⊠ ἡμερῶν ἐν τῷ ἡσυχαστηρίῳ ατοῦ πεφυκότα, ὡς ἔθος, ⊠ τινος ἐρωτήσεως θεωρίας, πανικνοῦνται[?] βεβούλευται. Αὐτῶν ἐν ἐξανισταμένων, τὸ ἱματίων αὐτοῦ λαβόμενος ὁ θεοχαρέστατος Γέρων ἀνείρυσέ τε καὶ ἀνεχόμενος λέγων·}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> f9hjm0uy1urnq44nq3tv1xqx2swrfbi 275101 274955 2026-08-07T14:04:40Z Vladis13 10700 to fast delete 275101 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|554 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} putavi; porrò eos, qui juxta mecum obnitebantur, ne ſequereris, judicavi eſſe monachos; denique ubi te videbam iſtorum invocationibus delectari, ſic apud me ſtatui, ſectari tibi illos potius eſſe, quam nos, ſalutaria tibi toto pectore ac meliora ſuadentes. Unde vetui, ne cum illis abires, tametſi non obtemperaturum præſcirem.{{right sidenote|''ad iſtum tamen proximorum miſeratione maluit accedere, factus Epiſcopus Tiberiadis.'' '''f'''}} 58 Quibus quidem percuſſus Baſilius bonorum datori, ac Deo numquam ſat laudando euchariſticum carmen direxit, ſtupendam Senis virtutem extollens: nam præviſione hac ad apicem impleta, eáque pluribus narratâ, Hierichuntinæ eccleſiæ adminiſtranda uſcepit negotia, atque inde ſanctum eumdem Senem inviſit, Tiberiadis {{right sidenote|'''f'''}}, dilectæ Chriſto civitatis, per id tempus Epiſcopus, deiferi Senis indigno me ac minimo tunc agente diſcipulum, eique, dum in Ducæ {{right sidenote|'''g'''}} ſpeluncis ageret, interveniente; quem, ut æquum erat, ſalutatum, obſecrare uſque eo non deſtitit, donec perpuli veraci ſua ſinceráque lingua geminam, quam ſcripſi modo, atque utilem animis mirabilium narrationum coram me inutili, & iis, qui aderant, ſeriem retexere; cujus ipſe auditor factus etiam hoc nomine Deo gratias egi, qui favorem ſuum copiosè iis offert, qui cum fideliter toto corde magnificant.{{right sidenote|'''B'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|⊠σπάσαι. Τὸς ἡ σὺν ἐμὲ σε ἀναλαβῆναι κωλύσας, μοναχὸς ὑπάρχειν ὑπέλαβον· σὲ δὲ βλέπων τῶν κλήσεων ἐκείνων ἐπιτερπόμενον, λελόγισμαι, ὅτι μᾶλλον αὐτοῖς ἀκολουτεῖναι προαιρῇς, εἴπερ ἡμῖν τὸ σωτήριόν τε ⊠ βέλτιον φιλοφρόνως συμβουλεύουσιν, ὅθεν σε συμπαραγεσθῆναι κεκώλυκα, καίπερ σε γινώσκων ἀπειθήσοντά μέλλοι[?]σα.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|58 Δίαν τοῦτο ἐπὶ τούτοις ἀγαθεὶς Βασίλειος, τῷ τ⊠ ἀγαθῶν δότῃ ⊠ εὐχαρίστειον ὕμνον ἀνέπεμψε, τῶν ἀξιάζων ⊠ Γέροντ⊠ ἐγκωμιάζων· ὕστερον ⊠ προοράσεως ἀποτελεσθεῖς τελειώσας, πολλοῖς αὐτῶν διηγησάμενος, τῶν εριχὼ διοικεῖν κατῆνθεν χρείαν, κακεῖθεν πρὸς αὐτὸν τὸ ἅγιον ἀξί⊠ πάρχων ἐπίσκοπος, ἐμοῦ τότε ⊠ ἀταξίᾳ ⊠ ἐλαχίστῳ ⊠ Θεοφόρῳ πρεσβύτῃ μαθητεύοντος, ⊠ διαγενέσθω· ὡς εἰκὸς, ἀσπασάμενος, ⊠ πᾶσα λιπαρήσας ἰδίαις μὲν διηγήσεσθαι ζωντῶν ⊠ περὶ γενομένων διηγημάτων ψυχωφελῆ ⊠ διὰ τὸ ἰδίας αὐτοῦ φιλανθρώπως ⊠ ἀνω[?] ἐδήλωσε γλώσσης πάλιν ἐπὶ ἐμ ⊠ ἄχρις ⊠ τ παρόντων, ἧς ἐχόντως ἀκροατὴς γεγενώς, χάριν ⊠ Θεῷ ⊠ ἐν τούτῳ ἀπεσύνεγκα, ⊠ χάριν αὐτὸ πλαισίως παρέχοντι τοῖς αὐτὸν ὁλοψύχως ἐν πίστει μεγαλύνουσιν.}} |} == ANNOTATA == {{right sidenote|'''a'''}} ''A αὐτοδάζω, ſtudeo. Nos ſtudium medio ævo invenimus appellatum; quod nunc malunt academiam dicere: qualem aliquam erectam Hieroſolymis tamquam in civitate Patriarchali juxta primariam urbis eccleſiam, ſaltem ad Cleri inſtructionem, monachorumque ſacrarum litterarum perdiſcendarum gratiâ eò confluentium, ex his apparet.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Vox hæc donum Dei, ſeu à Deo datum ſignificat.'' {{right sidenote|'''c'''}} ''Ita cognominatur propter Jacobum fratrem Domini, primum urbis Hieroſolymitanæ Epiſcopum; quaſi dicas Dei fratris thronus.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''Arcem præſidio Saracenorum infeſtam intellige ad urbis tutelam: de qua voce diximus ad Acta Martyrum Sabaitarum num. 6.'' {{right sidenote|'''e'''}} ''Quaſi cella ſeu throni conſortem dicas. Proximus hic Patriarchæ erat & ſucceſſor quoque mortuo, inquit ex Cedreno & Zonara Menrſius in Gloſſario. Eccleſia Occidentalis coadjutorem nominat.'' {{right sidenote|'''f'''}} ''Eſt Palæſtinæ ſecunda civitas ad mare Galilææ, ab ipſa cognominatum. Hujus Epiſcopus Joannes invenitur in Concilio Hieroſolymitano, anno 536 celebrato, tertio poſt Petrum Epiſcopum loco ſubſcripſiſſe ejusdem ſententiæ contra Anthimum.''{{right sidenote|'''F'''}} {{right sidenote|'''g'''}} ''Nullam hic notitiam habere potui: eadem ſpeluncæ recurrunt num. 92.''{{right sidenote|'''C'''}} == CAPUT VI. == ''Abſentia videt; futura prædicit; ſecreta cordium cognoſcit.'' {| | {{right sidenote|''Petronæ procul abſentis unitus, ſanitatem, reditum fratri ejus declarat.'' '''C'''}} '''A'''Liàs alius quiſpiam ex maxima metropoli Damaſco, illuſtris genere, in contemplationis exercitio ſolidus, neque profana leviter tinctus eruditione, vir & in religione, & in præſtantiſſima monachorum diſciplina doctiſſimus, qualis etiam à ſanctis patribus privatim ac publicè probabatur, nomine Marianus, Stephano, divinâ prædito ſapientiâ ſeni, ad promovendum ſpiritum haud ſegniter vacabat. Quem cum die quadam in heſychaſterio ſuo commorantem, pro more ſuper aliqua ſpeculatione conſuluiſſet, diſcedere cogitabat. Conſurgentibus igitur ipſis, gratiſſimus Deo Senex apprehenſum cum veſtibus retrahit inhibetque dicens: | {{graeca|Ἄλλοτε ἄλλός τις ἀπὸ τ⊠ μεγίστης μητροπόλεως Δαμασκηνοῦ, ἐμφανὴς τῷ γένει, πτακτικῇ[?] θεωρίᾳ ἐνιδρύμενος, ⊠ τ βυζαθί[?] σὺκ ἀμύητ⊠ παιδεύσεως, σεσωσμένος ἀνὴρ ἐπὶ διλαβείᾳ τε ⊠ βελτιστοτάτῃ μοναχικῇ πολιτείᾳ· τοιοῦτος ἦν ὑπὸ τ⊠ ὁσίων πατέρων κρυβδίωτε ⊠ διαῤῥήδην μεμαρτυρημένος. Τῷ ἀποστοχείῳ Μαριανὸς, ἔνεκεν ψυχικῆς φελείας τῷ Θεοφόρῳ ἀκροτάτως ἐσχόλαζε γέροντι Στεφάνῳ, ν ἐν μιᾷ τ⊠ ἡμερῶν ἐν τῷ ἡσυχαστηρίῳ ατοῦ πεφυκότα, ὡς ἔθος, ⊠ τινος ἐρωτήσεως θεωρίας, πανικνοῦνται[?] βεβούλευται. Αὐτῶν ἐν ἐξανισταμένων, τὸ ἱματίων αὐτοῦ λαβόμενος ὁ θεοχαρέστατος Γέρων ἀνείρυσέ τε καὶ ἀνεχόμενος λέγων·}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> lpofhq3wzi1frilkwlq1rytxyuyfoya 104 84702 274956 2026-08-07T12:55:39Z Vladis13 10700 + 274956 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|555 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|Οἱ κύριος Πετρωνᾶς, ὁ σὸς ἀδελφός, ἕνεκεν φοινίκων ἐμπορίας ὑπάρχων ἐν τῷ Αὐλῶνι, ἴσ‑⊠ τῇ ὥρᾳ σήμερον ὑπὸ ὄφεως κακίας ἐδή‑χθη, ὥστε λιποψυχῆσας τελευτᾷ σν ἀλ‑λὰ θεῖον, ἀγαπητέ, χάρη, ὅτι περ Ἰσραηλίται λαὸν τὸ ἐχθρότατον σώσας διηγά‑⊠των, αὐτὸς ἐγὼ νῦν ἔσωσε τοῦτον· ἡ δὲ ἀ‑πεκτίνηστο⊠, ἢ ἐξ τοσόνδε καιροῦ τὸ ἡμέρᾳ ἐλεύσεται πρός σε ἀνινὸς⊠ καὶ ῥωμαλέος, χαρείσεται λοιπῶσιν⊠ ἀντὸς κα ζῶτα λαλή‑σας ἀπέλυσεν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|60 Οὗ ὁ εἰς τὸ ἴδιον κελλίον ἀφιχόμενος⊠, αὐτῷ τῷ ρᾳ ἡ ἡμέραν ἡ διαπνευστ⊠ μη‑νὸς ἐσημάνατο. Τῆς συν δηλωθείσης ὑπὸ ἡ Θεοτόκος πρεσβύτις ἡμέρᾳ γνωρίσας, ὁ κύριος Πετρωνᾶς ἀξιώσανε πρὸς τὸ γνήσιον αὐτοῦ ἀ‑δελφόν, ἀββᾶν Μαριανόν, χνείας καὶ ἀπα‑σφράσαντος καὶ αὐτοῦ τὴν μέραν, ὼ πτοούμενος τὸ θεοφθέγκτοτε⊠ ἢ χαριτόπνευσον ἡ ἁγία Γέροντος σῶμα. Θεασαμένως παύων⊠ ἡ ἐαυτῷ προσφιλέστατον ἀδελφὸν ἀββς Μαριανός, ἡ πενταλέμως⊠ αὐ‑τὸν σελαρῶς⊠ σεβὲ ἡ συμβεβηκότος αὐτῷ ὁρμώ‑δες διήγαπεν, ἡ λεπτομερῶς παρ᾽ αὐτοῦ ζῶτα πάντα μεμαθηκώς, ὅμως σὺν αὐτῷ ἐκβαυτῶν⊠ δόξαν ἰσὶ Θεῷ ἀνέπεμψεν, διφημῶν ἡ τὸ θαυ‑μαστὸν Γέροντος πανεύφημον χάριν.}} {{graeca|61 Μετὰ δὴ ζοῦτα⊠ πῶν λλύριον⊠ ἡ πανευ‑δαίμονα μητρόπολιν Δαμασκόν, πῶ φίλω αὐτοῦ πατρίδα, καταλαβὼν ὁ κύρις Πετρωνᾶς, μιᾷ τ ἡμερν τῇ γίας πανηγυρίως Τεσσαρακοστῆς, πολλῶν τινων ἐν τῷ ἱερῷ ἡ ἁγία Σεργία ναῷ, ἡ ἐπί‑καλιν Μαξιλλιᾶτα⊠, συνηγμένων, ὡς συνήθως καὶ ἐκεῖνον τὸ καιρὸν ἐκεῖ καθευδόντων, ὅπερ ἀ‑καίρως ἐξασασῶν⊠ τῇ νύκτα εἰς θείος ὕμνος, ἡ δοξολογίας, εὐώντα⊠ ἡ πανευχαίνος⊠ ναν ἱερέως, δέχεται εὐθεῖς ὑπάρχοντος⊠ τ αὐτῇς τῇ Δαμασκηνῶν μεγαλοπόλεως, κύρις Γενεθλίῳ, καὶ τινων λογαδῶν ἀνδρῶν ἅμα τῷ ἐμῷ πατρὶ ἡ ἀδελφῷ, καὶ ἐμοὶ τ πάντων ἀχερειοτέρῳ μι‑κρῷ τε ἀχόνι⊠ πεφυκότι πάντων ἐν ἡμῶν διὰ καθιμένων, διηγήσατο ἡμῖν ὁ προηγουμένῳ κύρις Πετρωνᾶς, ὅσα πέπονθε διὰ τὸ ὄφεως ἐν τῷ αὐλῶνι λεινά⊠, καὶ τὸ ἡ διασπῶς προβλέψατος ἡ Θεοφόρος Γέροντος σεβὲ τὸ συμβεβηκότον αὐτῷ τὸ ἐξαίσιον θαῦμα, ἡ πῶ ἐαυτὸ προσθλωθεῖσαν⊠ ζοῦ Γέροντος ἡ τῷ οἰ‑κείῳ ἀδελφῷ εἰς τὴν Λαύραν ἔφοδον. Ἐγὼ ἡ τούτων πτοσυχῶς ἀκροασάμενος, καθπερ βραχὺς τῷ χρόνῳ, λήθης βυθοῖς ἡ παρέπεμψα, ἀλλὰ παλείσας⊠ σεβὲ αὐτὸν ἐρωτήσας τὸ κύριον Πετρωνᾶν, ἡ τ᾽ αὐτοῦ ἀκούσας διήγησιν, τῷ κυρίῳ μῶν ησοῦ Χριστῷ διχαριστίαν⊠, ἡ δόξαν ἀπεπέμψα.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|62 Ἄλλος δέ τις ἀξιόπιστος⊠ ἡ ἐνλαβὴς⊠ μο‑ναχὸς διηγήσατό μοι λέγων· Ποτὲ ἐν ἑτέρῳ τινὶ τῇ πατέρων τῷ τῷ θαυματουργῷ συνηκολύθον⊠ Γέ‑ροντι εἰς πῶ ορδάνιον ρημον, ντιος ὅτι τας ὄχθας ἡμῶν ἡκομένων, λίαν βαθείας νυκ‑τὸς ἀμφεστῶτος, τῇ πρώτης τυχὸν ἡ δευτέρας φυ‑λακῆς παραγχυμένης⊠, ἡ καταλέξει⊠ τὸ Γέρων εἰς π ἡ πρόδρομος ἡ βαπτιστῇ ωάννη εἰσῖναι μο‑νίων⊠. Ἡμῶν ἡ συνειπόντων αὐτῷ, ἡ σεβὲ τῇς Ἰορ‑δανίως ῥοὰς ἀνακλινέστων⊠, αὐτὸ ἡ δὲ ἡμετέρας συνανακλινέστας⊠ ἐκεῖσε, ἐγὼ ἡ ἐμαυτὸν προσπε‑ποιῶμεν⊠ καθεύδειν βλέψας, ἱμερείρως⊠ ἰδεῖν αὐτὸν ἐκτελοῦντα τὸ κανόνα τῇ νυκτερινῇ ατοῦ ψαλμω‑δίας, μάλιστας κατανυκτικῶς⊠ ἡ ἀλήθως⊠ ἡ τῇ σελήνης πεμπαζοῖς⊠ ὅπης⊠ απληθείσης.}} {{graeca|63 Βραχέως παραμὲν⊠ ὥρας παρελθούσης, ἀνα‑}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} Dominus Petronas, frater tuus, qui ad coëmendos dactylos nunc in Aulone {{right sidenote|'''a'''}} verſatur, hodie hac ipſa hora lethali morſu à ſerpente ictus eſt; ut ſpiritu deficiente vergere jam cœperit ad mortem. Sed bono animo eſto, dilecte, bono animo eſto; nam qui à viperinis morſibus Iſraëliticum olim populum liberavit; idem ille hunc etiam modo ſervavit incolumem: quin, ecce, reſtitutus eſt planè, & poſt tantum temporis, die tali, integer ac valens veniet ad te, gratias ei ſuppliciter agens, qui & corripuit ſe, & ſanavit: & hæc fatus cum dixit.{{right sidenote|''veritatem re ipsa comprobante;'' '''B'''}} 60 Hic verò, ut primum cellam ſuam attigit, horam illam, ac diem labentis menſis adnotavit. Aderat jam, quem divina imbutus ſapientiâ Senex aſſignavérat, cùm domnus Petronas ad germanum fratrem ſuum, patrem Marianum advenit eadem proprie atque invariabiliter die, quam ſancti Senis os illud oraculo, gratiáque divinâ afflatum, edixerat. Poſtquam ergo fratrem ſibi cariſſimum intuitus eſſet pater Marianus, lætuſque admodum de infixo à ſerpente morſu interrogáſſet, atque ex illo intellexiſſet omnia ac ſingula diligenter, unà cum ipſo ſtupente, Deo gloriam tribuit, celebrem Senis admirabilis gratiam collaudans.{{right sidenote|''eamque coram ipſo Vitæ hujus Authore declaravit Petronas,'' '''b''' '''F'''}} 61 Cum verò deinde inſignem ac feliciſſimam metropolim, Damaſcum, jucundiſſimam ſibi patriam attigiſſet domnus Petronas, die quodam ornatiffimæ ſanctæ Quadrageſimæ, ingenti hominum numero in ſacra ſancti Sergii, cognomento Maxillati {{right sidenote|'''b'''}}, æde coacto, illic per illud tempus, ut moris erat, dormientium; quò magis tempeſtivè ad hymnos divinos laudeſque noctu conſurgerent, præſente ipſius ſanctiſſimi templi ſacerdote, tum magnæ ipſius Damaſcenorum urbis Archipresbytero domno Genethlio, viríſque aliquot eximiis unà cum patre meo ac fratre, meque omnium viliſſimo, ac teneræ tum ætatis; confidentibus, inquam, una illic nobis retulit prædictus domnus Petronas, quam gravia in Aulone eſſet à ſerpente perpeſſus; tum excellens illud prodigium, quo ſingula, quæ ſibi contigerant, deifer Senex perſpicua præviſione cognorat; uti & adventum ſuum in Lauram fratri ſuo jam ante manifeſtatum à Sene. Ego verò cum arreitis hæc auribus excepiſſem, tametſi tantiſtâ ætate, profundæ oblivioni minimè mandavi; ſed eadem iterum iterumque ex domno Petrona ſciſcitatus, eaque ipſa narratione non ſemel imbutus, Domino noſtro Jeſu Chriſto cum gratiarum actione gloriam dedi.{{right sidenote|''Prope Jordanem pernoctans S. Stephanus'' '''c'''}} 62 Alius quidam fide dignus ac religioſus monachus hæc mihi narravit: Comitabar, inquit, cum alio aliquo ex patribus Senem hunc thaumaturgum in eremum Jordanis, ad cujus ripas cum perveniſſemus, alta admodum nocte incumbente, primâ forte alteráque jam præterlapſâ vigiliâ, Seni non placuit ut Præcurſoris {{right sidenote|'''c'''}} ac Baptiſtæ Joannis monaſterium ingrederemur. Subſiſtentibus autem illic nobis unà cum ipſo, corporáque juxta Jordanica fluenta ſternentibus, cum idem precibus noſtris adductus ſecúſſet ipſe, tum vero ego, avidus eum ſpectare nocturnæ pſalmodiæ ſuæ canonem perſolventem, altum dormire me finxi, tranquillo maximè tum cælo, lunaque pleno orbe colluſtratâ. 63 Vix abierat itaque breve temporis ſpatium, cum {{small|Aaaa 2}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> 89ne0rhq0y3027uau2evvm4rck2jo63 275102 274956 2026-08-07T14:05:02Z Vladis13 10700 to fast delete 275102 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|555 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|Οἱ κύριος Πετρωνᾶς, ὁ σὸς ἀδελφός, ἕνεκεν φοινίκων ἐμπορίας ὑπάρχων ἐν τῷ Αὐλῶνι, ἴσ‑⊠ τῇ ὥρᾳ σήμερον ὑπὸ ὄφεως κακίας ἐδή‑χθη, ὥστε λιποψυχῆσας τελευτᾷ σν ἀλ‑λὰ θεῖον, ἀγαπητέ, χάρη, ὅτι περ Ἰσραηλίται λαὸν τὸ ἐχθρότατον σώσας διηγά‑⊠των, αὐτὸς ἐγὼ νῦν ἔσωσε τοῦτον· ἡ δὲ ἀ‑πεκτίνηστο⊠, ἢ ἐξ τοσόνδε καιροῦ τὸ ἡμέρᾳ ἐλεύσεται πρός σε ἀνινὸς⊠ καὶ ῥωμαλέος, χαρείσεται λοιπῶσιν⊠ ἀντὸς κα ζῶτα λαλή‑σας ἀπέλυσεν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|60 Οὗ ὁ εἰς τὸ ἴδιον κελλίον ἀφιχόμενος⊠, αὐτῷ τῷ ρᾳ ἡ ἡμέραν ἡ διαπνευστ⊠ μη‑νὸς ἐσημάνατο. Τῆς συν δηλωθείσης ὑπὸ ἡ Θεοτόκος πρεσβύτις ἡμέρᾳ γνωρίσας, ὁ κύριος Πετρωνᾶς ἀξιώσανε πρὸς τὸ γνήσιον αὐτοῦ ἀ‑δελφόν, ἀββᾶν Μαριανόν, χνείας καὶ ἀπα‑σφράσαντος καὶ αὐτοῦ τὴν μέραν, ὼ πτοούμενος τὸ θεοφθέγκτοτε⊠ ἢ χαριτόπνευσον ἡ ἁγία Γέροντος σῶμα. Θεασαμένως παύων⊠ ἡ ἐαυτῷ προσφιλέστατον ἀδελφὸν ἀββς Μαριανός, ἡ πενταλέμως⊠ αὐ‑τὸν σελαρῶς⊠ σεβὲ ἡ συμβεβηκότος αὐτῷ ὁρμώ‑δες διήγαπεν, ἡ λεπτομερῶς παρ᾽ αὐτοῦ ζῶτα πάντα μεμαθηκώς, ὅμως σὺν αὐτῷ ἐκβαυτῶν⊠ δόξαν ἰσὶ Θεῷ ἀνέπεμψεν, διφημῶν ἡ τὸ θαυ‑μαστὸν Γέροντος πανεύφημον χάριν.}} {{graeca|61 Μετὰ δὴ ζοῦτα⊠ πῶν λλύριον⊠ ἡ πανευ‑δαίμονα μητρόπολιν Δαμασκόν, πῶ φίλω αὐτοῦ πατρίδα, καταλαβὼν ὁ κύρις Πετρωνᾶς, μιᾷ τ ἡμερν τῇ γίας πανηγυρίως Τεσσαρακοστῆς, πολλῶν τινων ἐν τῷ ἱερῷ ἡ ἁγία Σεργία ναῷ, ἡ ἐπί‑καλιν Μαξιλλιᾶτα⊠, συνηγμένων, ὡς συνήθως καὶ ἐκεῖνον τὸ καιρὸν ἐκεῖ καθευδόντων, ὅπερ ἀ‑καίρως ἐξασασῶν⊠ τῇ νύκτα εἰς θείος ὕμνος, ἡ δοξολογίας, εὐώντα⊠ ἡ πανευχαίνος⊠ ναν ἱερέως, δέχεται εὐθεῖς ὑπάρχοντος⊠ τ αὐτῇς τῇ Δαμασκηνῶν μεγαλοπόλεως, κύρις Γενεθλίῳ, καὶ τινων λογαδῶν ἀνδρῶν ἅμα τῷ ἐμῷ πατρὶ ἡ ἀδελφῷ, καὶ ἐμοὶ τ πάντων ἀχερειοτέρῳ μι‑κρῷ τε ἀχόνι⊠ πεφυκότι πάντων ἐν ἡμῶν διὰ καθιμένων, διηγήσατο ἡμῖν ὁ προηγουμένῳ κύρις Πετρωνᾶς, ὅσα πέπονθε διὰ τὸ ὄφεως ἐν τῷ αὐλῶνι λεινά⊠, καὶ τὸ ἡ διασπῶς προβλέψατος ἡ Θεοφόρος Γέροντος σεβὲ τὸ συμβεβηκότον αὐτῷ τὸ ἐξαίσιον θαῦμα, ἡ πῶ ἐαυτὸ προσθλωθεῖσαν⊠ ζοῦ Γέροντος ἡ τῷ οἰ‑κείῳ ἀδελφῷ εἰς τὴν Λαύραν ἔφοδον. Ἐγὼ ἡ τούτων πτοσυχῶς ἀκροασάμενος, καθπερ βραχὺς τῷ χρόνῳ, λήθης βυθοῖς ἡ παρέπεμψα, ἀλλὰ παλείσας⊠ σεβὲ αὐτὸν ἐρωτήσας τὸ κύριον Πετρωνᾶν, ἡ τ᾽ αὐτοῦ ἀκούσας διήγησιν, τῷ κυρίῳ μῶν ησοῦ Χριστῷ διχαριστίαν⊠, ἡ δόξαν ἀπεπέμψα.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|62 Ἄλλος δέ τις ἀξιόπιστος⊠ ἡ ἐνλαβὴς⊠ μο‑ναχὸς διηγήσατό μοι λέγων· Ποτὲ ἐν ἑτέρῳ τινὶ τῇ πατέρων τῷ τῷ θαυματουργῷ συνηκολύθον⊠ Γέ‑ροντι εἰς πῶ ορδάνιον ρημον, ντιος ὅτι τας ὄχθας ἡμῶν ἡκομένων, λίαν βαθείας νυκ‑τὸς ἀμφεστῶτος, τῇ πρώτης τυχὸν ἡ δευτέρας φυ‑λακῆς παραγχυμένης⊠, ἡ καταλέξει⊠ τὸ Γέρων εἰς π ἡ πρόδρομος ἡ βαπτιστῇ ωάννη εἰσῖναι μο‑νίων⊠. Ἡμῶν ἡ συνειπόντων αὐτῷ, ἡ σεβὲ τῇς Ἰορ‑δανίως ῥοὰς ἀνακλινέστων⊠, αὐτὸ ἡ δὲ ἡμετέρας συνανακλινέστας⊠ ἐκεῖσε, ἐγὼ ἡ ἐμαυτὸν προσπε‑ποιῶμεν⊠ καθεύδειν βλέψας, ἱμερείρως⊠ ἰδεῖν αὐτὸν ἐκτελοῦντα τὸ κανόνα τῇ νυκτερινῇ ατοῦ ψαλμω‑δίας, μάλιστας κατανυκτικῶς⊠ ἡ ἀλήθως⊠ ἡ τῇ σελήνης πεμπαζοῖς⊠ ὅπης⊠ απληθείσης.}} {{graeca|63 Βραχέως παραμὲν⊠ ὥρας παρελθούσης, ἀνα‑}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} Dominus Petronas, frater tuus, qui ad coëmendos dactylos nunc in Aulone {{right sidenote|'''a'''}} verſatur, hodie hac ipſa hora lethali morſu à ſerpente ictus eſt; ut ſpiritu deficiente vergere jam cœperit ad mortem. Sed bono animo eſto, dilecte, bono animo eſto; nam qui à viperinis morſibus Iſraëliticum olim populum liberavit; idem ille hunc etiam modo ſervavit incolumem: quin, ecce, reſtitutus eſt planè, & poſt tantum temporis, die tali, integer ac valens veniet ad te, gratias ei ſuppliciter agens, qui & corripuit ſe, & ſanavit: & hæc fatus cum dixit.{{right sidenote|''veritatem re ipsa comprobante;'' '''B'''}} 60 Hic verò, ut primum cellam ſuam attigit, horam illam, ac diem labentis menſis adnotavit. Aderat jam, quem divina imbutus ſapientiâ Senex aſſignavérat, cùm domnus Petronas ad germanum fratrem ſuum, patrem Marianum advenit eadem proprie atque invariabiliter die, quam ſancti Senis os illud oraculo, gratiáque divinâ afflatum, edixerat. Poſtquam ergo fratrem ſibi cariſſimum intuitus eſſet pater Marianus, lætuſque admodum de infixo à ſerpente morſu interrogáſſet, atque ex illo intellexiſſet omnia ac ſingula diligenter, unà cum ipſo ſtupente, Deo gloriam tribuit, celebrem Senis admirabilis gratiam collaudans.{{right sidenote|''eamque coram ipſo Vitæ hujus Authore declaravit Petronas,'' '''b''' '''F'''}} 61 Cum verò deinde inſignem ac feliciſſimam metropolim, Damaſcum, jucundiſſimam ſibi patriam attigiſſet domnus Petronas, die quodam ornatiffimæ ſanctæ Quadrageſimæ, ingenti hominum numero in ſacra ſancti Sergii, cognomento Maxillati {{right sidenote|'''b'''}}, æde coacto, illic per illud tempus, ut moris erat, dormientium; quò magis tempeſtivè ad hymnos divinos laudeſque noctu conſurgerent, præſente ipſius ſanctiſſimi templi ſacerdote, tum magnæ ipſius Damaſcenorum urbis Archipresbytero domno Genethlio, viríſque aliquot eximiis unà cum patre meo ac fratre, meque omnium viliſſimo, ac teneræ tum ætatis; confidentibus, inquam, una illic nobis retulit prædictus domnus Petronas, quam gravia in Aulone eſſet à ſerpente perpeſſus; tum excellens illud prodigium, quo ſingula, quæ ſibi contigerant, deifer Senex perſpicua præviſione cognorat; uti & adventum ſuum in Lauram fratri ſuo jam ante manifeſtatum à Sene. Ego verò cum arreitis hæc auribus excepiſſem, tametſi tantiſtâ ætate, profundæ oblivioni minimè mandavi; ſed eadem iterum iterumque ex domno Petrona ſciſcitatus, eaque ipſa narratione non ſemel imbutus, Domino noſtro Jeſu Chriſto cum gratiarum actione gloriam dedi.{{right sidenote|''Prope Jordanem pernoctans S. Stephanus'' '''c'''}} 62 Alius quidam fide dignus ac religioſus monachus hæc mihi narravit: Comitabar, inquit, cum alio aliquo ex patribus Senem hunc thaumaturgum in eremum Jordanis, ad cujus ripas cum perveniſſemus, alta admodum nocte incumbente, primâ forte alteráque jam præterlapſâ vigiliâ, Seni non placuit ut Præcurſoris {{right sidenote|'''c'''}} ac Baptiſtæ Joannis monaſterium ingrederemur. Subſiſtentibus autem illic nobis unà cum ipſo, corporáque juxta Jordanica fluenta ſternentibus, cum idem precibus noſtris adductus ſecúſſet ipſe, tum vero ego, avidus eum ſpectare nocturnæ pſalmodiæ ſuæ canonem perſolventem, altum dormire me finxi, tranquillo maximè tum cælo, lunaque pleno orbe colluſtratâ. 63 Vix abierat itaque breve temporis ſpatium, cum {{small|Aaaa 2}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> bzlogagz4q4pi7j3cxaji02oykg4e08 104 84703 274957 2026-08-07T12:55:40Z Vladis13 10700 + 274957 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|556 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. {{small|''& flammæ manibus orantis emicans.''}}}} cum senfim erectus, sanctum Presbyterum in Jordanicum flumen descendere conspicior, & ab altero fluvii, quam latè porrigebatur, extremo ad alterum summas stringebantur undas incedere; sacras porrò; cum adversam in ripam evasisset, explicare manus, accensasque ab illis faces splendidissimum latè fulgorem diffundere; ipso interea usque ad signum nocturnarum precum cultum cum Deo protrahente colloquium; quo finito, reversus denuo ad nos; dormisse & ipse se simulat; neque multo post excitat nos à somno ad consuetas nocturno tempore persolvendas Deo laudes. Is autem, qui prodigium hoc grande fuisset usurpavit oculis, pluribus illud patribus aperuit, à quibus paradoxon hoc ipsum edocti, præsentibus, uti convenit, miraculis instruimur, ad gloriam patrantis mirabilia Dei nostri, atque ad multarum salutem animarum: cujus gratiâ stupendam aliam hîc historiam, ex qua pretium obedientiæ illucescat magis atque extollatur, attexam.{{right sidenote|'''B''' ''Obediens monachus, comitante angelo,''}} 64 Vir inter senes egregius (patrem Cosmam appellabant) per tempus Quadragesimæ unà erat cum deifero Stephano, & alius quidam ex patribus in eremi speluncis degens, cui discipulus erat in maxima Laura & dicto audiens & pius. Canistris ergo die quadam conficiendis, otii, quod omnis nequitiæ radix est, & formidabilis accediæ dæmonis vitandi causa diffentus, palmarum ramis egere cœperat & stipulis. Statim id morigero tironi suo significat; Ne graveris, inquiens, optime fili obedientiæ, per aliquem asserre tecum, quidquid ad opus manibus exercendum necessum est. Ille nihil moratus, è vestigio viam capessit, & jussu præsidis necessaria quæque secum auferens, gravem sibi ex stipulis rebusque ad eum usum aliis fascem imponit. Deus interim omnium auctor curatorque virtutum, volens eum in obedientiæ fundamento magis magisque firmare, utpote quod supernam vitam atque inenarrabilem gloriam nobis accersit, Stephano inspiravit, ut loco aliquo editiori, supra speluncam suam consisteret, qui, ubi circumspexisset, obsequentem hunc promptumque patris Cosmæ discipulum animadvertit, & euntem unà angelum, candidis indutum vestibus, ac decore splendoreque maximo præditum, sustinentem eum & adjuvantem.{{right sidenote|'''C''' ''nec viæ nec sarcinæ laborem sensit.''}} 65 Hunc itaque, cum ad suum accessisset magistrum, seque exoneraset, intuitus Stephanus, rogavit, si quem in via comitem habuisset; an non etiam insigniter defudasset usque adeo prægravatus? At ille: Per preces vestras in cælum assiduè volantes, nihil molestiæ pertuli, inquiebat Seni; quin hoc mihi credas velim, pater sancte, quod oneris nihil quidquam senserim, licet jam à medio itinere sarcina hac tam ponderosâ onustus; nam antea sub initium viæ gravabar aliquantulum; sed in pura, casta, altaque cogitationum tranquillitate versabar: neque enim existimo, submotis nubibus, & ventorum inducta, quanta potest, quiete, tranquillus umquam tantum fuit æther, quantum ab omni perturbante ratiocinio animus meus. Inde factum est, ut spiritus dulcedinem, quæ ex obedientia scaturiebat, talem degustaverim, qualem vis mellis numquam asserre potuit gutturi meo; adeo ut omnino sic animo sim comparatus, ut in ejusmodi subjectione, ac laborum tolerantia ad ultimum usque spiritum velim | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|νεύσας ἡρέμα θεωρῶ τ⊠ ἅγιον πρεσβύτῳ τοῖς Ἰορδανίοις ἐμβεβηκότα ῥείθροις, ἡ ἀπὸ τ⊠ ὑδάτων πέρας ὀδεύοντα ἡ πλάτος· οὗ ἄκρον τ⊠ ποταμοῦ ως ἄκρων, κράτος ἀντικρὺ ἐσθιάζων τὰς ἠγασμένας ἀπὸ ἐξαπλωκότα παλάμας κἀκ τούτων ὡς δαδῶν ἐξαπλομένους, πλακεροτάτῳ ἐξαπεστίλβεται αὐγλῶν· αὐτοῦ τούτων μέχρι τ⊠ σημειτηρίου⊠ ἐκλύσαντο⊠ τῷ καθηκόντι πρὸς Θεὸν ὁμιλίαν, ἰὼ τελέσας καὶ αὖθις πρὸς μᾶς ἐπιστρέψας, προσεποιήσατο ἑαυτὸν καθευδήσειν, καὶ μετ᾽ ἐ πολὺ τὸ ὕπνον ἡμᾶς ἐξαναστάση ἐνέκεν τ⊠ συνήθους νυκτερινῆς δοξολογίας. Οὗτος ὁ ἐωρακὼς τὸ μέγα τοῦτο θαυματουργήμα, πατέρας τ⊠ πατέρας ἀνήγγειλεν, ἀφ' ὧν αὐτὸ τὸ παράδοξον διδαχθέντες, πιπτόντων τοῖς παροῦσι συνεπάζαμεν θαύμασιν εἰς δόξαν θαυματουργοῦ Θεοῦ ἡμῶν, καὶ εἰς πολλῶν ψυχῶν σωτηρίαν· ἔστιν ἡ χάριν ἄλλων σωτήριον θαυμασίων διήγησιν, τ⊠ τ⊠ ὑπακος κάλλιον κολαίνουσθε⊠ κα ἐξαιρούμενον.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|64 Ἦν τις τ⊠ γερόντων ἐνδοξος ἀνήρ, ἀββᾶς Κοσμᾶς καλούμενος, ᾗ τ καιρῷ τ⊠ Τεσσαρακοστῆς μα τῷ θεοφόρῳ Στεφάνῳ, καὶ τις τ⊠ πατέρων ἐν τοῖς σπηλαίοις τ⊠ ἐρήμου διατρίβων, ἔχων ἐν τῇ μεγίστῃ Λαύρᾳ τινὰ μαθητὴν ὑπήκοον ἡ εὐλαβῆ. Μιᾷ δ τ⊠ ἡμερῶν ἐργαζόμενος τὰ κανίσκια, φεύγων τὸ ὀχνηρόν, τ⊠ πάσης κακίας ῥίζαν ὄσαν, ἡ τ δεινὸν τ⊠ ἀκηδίας δαίμονα τοῖς ἐργαλείοις ἀμυνόμενος, ἐδεῖτο βοτάνων τε ἡ χορτασίων· ἡ παραυτὰ δηλοῖ τῷ ὑπηκό αὐτο μαθητῇ· Μὴ πι⊠, λέγων, βάρυνε, ὦ ἄριστε τ⊠ ὑπακοῆς τέκνον, συν σοι πόλιν τ⊠ ἐργαχείρῳ χρείαν κομιζόμενον. Ὁ τ⊠ μηδὲν μεσάσας εὐθέως ἐχετο τ⊠ δὸ, τῇ τ⊠ ὑπακόῃ κελευσά ποσαν τ⊠ χρείαν ζωοφερομένη, ἐαυτῷ βαρὺ φορτίον ἐπηγέμλω ὧντε χορτασίων, ἡ ν ἄκων· θέλων ποιοῦν ὁ Θεός, ὁ τ⊠ ἀρετῶν αἴτιος, ἡ τοῖς ἀρετῶν θεμελιουμένος, ἵνα ἡ τὸ ῥίζωσῃ αὐτὸν ἐν τῇ ὑπακοῇ θεμελίῳ, ς σεβῇνιο τῆς νω ζωῆς καὶ ἀῤῥήτου δόξης ὄντι, ἐπέπνευσεν τ⊠ ὁσίῳ Στεφάνῳ ἐπιστῆναί τινι σελοπῇ⊠ ἀνωθεν τ⊠ ἑαυτὸ σπηλαίῳ, ς περιεβλέψαμψω⊠ θεωρῶ τὸ πειθηνόν τε καὶ ὑπόκοον μαθητὸν τ ἀββ Κοσμ, καὶ τιλον συνοδοιπόρον λευχειμονοῦντα κάλλιστε καὶ λαμπρότατα μεγίστην ἔχοντα, ὑπολαβόμενον αὐτὸ ἡ ἐπανοχοῦντα.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|65 Τοῦτον ἐν πρὸς τὸν ἑαυτοῦ ἐπιστάτην καταστήσαντα, καὶ ἑαυτὸν ζωοφορτήσαντα θεωρούμενον, ὁ ὅσιος Στέφανος, ἐπηρώτησεν, εἴτις αὐτῷ ἐκ τῶν δὸν συνωδεύετο, καὶ εἴπερ πεφορτωμένῳ λίαν ἠχθετο. Ὁ δὲ, δι' ὑμετέρων ἐκτενῶν πρὸς Θεὸν ἐντεύξεων οὐδὲν πέπονθα λυπηρόν, ἔφη πρὸς τ Γέροντα· ἀλλὰ πίστευε, πάτερ ἅγιε, ὅτι οὐ πάντως βάρος ὅλον ᾐσθόμην, καίπερ βεβαρημένος φορτίον ἐφόμουν ἐκ μέσου τ⊠ δοῦ βυθομένου, ἡ κα πᾶν σεβὶ τ⊠ ἀρχῇ μικρν βεβάρυνμαι· ἀλλ' ἐν καθαρᾷ καὶ σώφρονι πολλῇ λογισμῶν γαλήνῃ διεκείμεν· ἡ γὰρ τούτων δικαί ποτε τ⊠ νεφῶν ὑπομερισθέντων, καὶ ἀνεμίας παντοίας ἀμφοτέρωσιν ἐλαχίστης ὁ ἀήρ, ὅσον ζωτὸ παντὸς λογισμῷ θεωρηθείς ὁ νοῦς ὁ ἐμός. Ὅθεν ᾐσθανόμην τοιαύτης πνευματικῆς γλυκύτητος ἐκ τῆς ὑπακοῆς ζωοβλυζούσης, οἵαν οὐδέποτε μέλιτος φύσις τῷ ἐμῷ ἐμπεποίηκε φάρυγγι, ὥστε με ἐμψυσθῶ ἐν τοιαύτῃ ὑποταγῇ κα καμάτων ὑπομονῇ διαμένειν μέχρις ἐσχάτης ἀναπνοῆς. Ἐπι-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 76bgay9p95s1x9jqp635y33lyxph8bn 275103 274957 2026-08-07T14:05:03Z Vladis13 10700 to fast delete 275103 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|556 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. {{small|''& flammæ manibus orantis emicans.''}}}} cum senfim erectus, sanctum Presbyterum in Jordanicum flumen descendere conspicior, & ab altero fluvii, quam latè porrigebatur, extremo ad alterum summas stringebantur undas incedere; sacras porrò; cum adversam in ripam evasisset, explicare manus, accensasque ab illis faces splendidissimum latè fulgorem diffundere; ipso interea usque ad signum nocturnarum precum cultum cum Deo protrahente colloquium; quo finito, reversus denuo ad nos; dormisse & ipse se simulat; neque multo post excitat nos à somno ad consuetas nocturno tempore persolvendas Deo laudes. Is autem, qui prodigium hoc grande fuisset usurpavit oculis, pluribus illud patribus aperuit, à quibus paradoxon hoc ipsum edocti, præsentibus, uti convenit, miraculis instruimur, ad gloriam patrantis mirabilia Dei nostri, atque ad multarum salutem animarum: cujus gratiâ stupendam aliam hîc historiam, ex qua pretium obedientiæ illucescat magis atque extollatur, attexam.{{right sidenote|'''B''' ''Obediens monachus, comitante angelo,''}} 64 Vir inter senes egregius (patrem Cosmam appellabant) per tempus Quadragesimæ unà erat cum deifero Stephano, & alius quidam ex patribus in eremi speluncis degens, cui discipulus erat in maxima Laura & dicto audiens & pius. Canistris ergo die quadam conficiendis, otii, quod omnis nequitiæ radix est, & formidabilis accediæ dæmonis vitandi causa diffentus, palmarum ramis egere cœperat & stipulis. Statim id morigero tironi suo significat; Ne graveris, inquiens, optime fili obedientiæ, per aliquem asserre tecum, quidquid ad opus manibus exercendum necessum est. Ille nihil moratus, è vestigio viam capessit, & jussu præsidis necessaria quæque secum auferens, gravem sibi ex stipulis rebusque ad eum usum aliis fascem imponit. Deus interim omnium auctor curatorque virtutum, volens eum in obedientiæ fundamento magis magisque firmare, utpote quod supernam vitam atque inenarrabilem gloriam nobis accersit, Stephano inspiravit, ut loco aliquo editiori, supra speluncam suam consisteret, qui, ubi circumspexisset, obsequentem hunc promptumque patris Cosmæ discipulum animadvertit, & euntem unà angelum, candidis indutum vestibus, ac decore splendoreque maximo præditum, sustinentem eum & adjuvantem.{{right sidenote|'''C''' ''nec viæ nec sarcinæ laborem sensit.''}} 65 Hunc itaque, cum ad suum accessisset magistrum, seque exoneraset, intuitus Stephanus, rogavit, si quem in via comitem habuisset; an non etiam insigniter defudasset usque adeo prægravatus? At ille: Per preces vestras in cælum assiduè volantes, nihil molestiæ pertuli, inquiebat Seni; quin hoc mihi credas velim, pater sancte, quod oneris nihil quidquam senserim, licet jam à medio itinere sarcina hac tam ponderosâ onustus; nam antea sub initium viæ gravabar aliquantulum; sed in pura, casta, altaque cogitationum tranquillitate versabar: neque enim existimo, submotis nubibus, & ventorum inducta, quanta potest, quiete, tranquillus umquam tantum fuit æther, quantum ab omni perturbante ratiocinio animus meus. Inde factum est, ut spiritus dulcedinem, quæ ex obedientia scaturiebat, talem degustaverim, qualem vis mellis numquam asserre potuit gutturi meo; adeo ut omnino sic animo sim comparatus, ut in ejusmodi subjectione, ac laborum tolerantia ad ultimum usque spiritum velim | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|νεύσας ἡρέμα θεωρῶ τ⊠ ἅγιον πρεσβύτῳ τοῖς Ἰορδανίοις ἐμβεβηκότα ῥείθροις, ἡ ἀπὸ τ⊠ ὑδάτων πέρας ὀδεύοντα ἡ πλάτος· οὗ ἄκρον τ⊠ ποταμοῦ ως ἄκρων, κράτος ἀντικρὺ ἐσθιάζων τὰς ἠγασμένας ἀπὸ ἐξαπλωκότα παλάμας κἀκ τούτων ὡς δαδῶν ἐξαπλομένους, πλακεροτάτῳ ἐξαπεστίλβεται αὐγλῶν· αὐτοῦ τούτων μέχρι τ⊠ σημειτηρίου⊠ ἐκλύσαντο⊠ τῷ καθηκόντι πρὸς Θεὸν ὁμιλίαν, ἰὼ τελέσας καὶ αὖθις πρὸς μᾶς ἐπιστρέψας, προσεποιήσατο ἑαυτὸν καθευδήσειν, καὶ μετ᾽ ἐ πολὺ τὸ ὕπνον ἡμᾶς ἐξαναστάση ἐνέκεν τ⊠ συνήθους νυκτερινῆς δοξολογίας. Οὗτος ὁ ἐωρακὼς τὸ μέγα τοῦτο θαυματουργήμα, πατέρας τ⊠ πατέρας ἀνήγγειλεν, ἀφ' ὧν αὐτὸ τὸ παράδοξον διδαχθέντες, πιπτόντων τοῖς παροῦσι συνεπάζαμεν θαύμασιν εἰς δόξαν θαυματουργοῦ Θεοῦ ἡμῶν, καὶ εἰς πολλῶν ψυχῶν σωτηρίαν· ἔστιν ἡ χάριν ἄλλων σωτήριον θαυμασίων διήγησιν, τ⊠ τ⊠ ὑπακος κάλλιον κολαίνουσθε⊠ κα ἐξαιρούμενον.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|64 Ἦν τις τ⊠ γερόντων ἐνδοξος ἀνήρ, ἀββᾶς Κοσμᾶς καλούμενος, ᾗ τ καιρῷ τ⊠ Τεσσαρακοστῆς μα τῷ θεοφόρῳ Στεφάνῳ, καὶ τις τ⊠ πατέρων ἐν τοῖς σπηλαίοις τ⊠ ἐρήμου διατρίβων, ἔχων ἐν τῇ μεγίστῃ Λαύρᾳ τινὰ μαθητὴν ὑπήκοον ἡ εὐλαβῆ. Μιᾷ δ τ⊠ ἡμερῶν ἐργαζόμενος τὰ κανίσκια, φεύγων τὸ ὀχνηρόν, τ⊠ πάσης κακίας ῥίζαν ὄσαν, ἡ τ δεινὸν τ⊠ ἀκηδίας δαίμονα τοῖς ἐργαλείοις ἀμυνόμενος, ἐδεῖτο βοτάνων τε ἡ χορτασίων· ἡ παραυτὰ δηλοῖ τῷ ὑπηκό αὐτο μαθητῇ· Μὴ πι⊠, λέγων, βάρυνε, ὦ ἄριστε τ⊠ ὑπακοῆς τέκνον, συν σοι πόλιν τ⊠ ἐργαχείρῳ χρείαν κομιζόμενον. Ὁ τ⊠ μηδὲν μεσάσας εὐθέως ἐχετο τ⊠ δὸ, τῇ τ⊠ ὑπακόῃ κελευσά ποσαν τ⊠ χρείαν ζωοφερομένη, ἐαυτῷ βαρὺ φορτίον ἐπηγέμλω ὧντε χορτασίων, ἡ ν ἄκων· θέλων ποιοῦν ὁ Θεός, ὁ τ⊠ ἀρετῶν αἴτιος, ἡ τοῖς ἀρετῶν θεμελιουμένος, ἵνα ἡ τὸ ῥίζωσῃ αὐτὸν ἐν τῇ ὑπακοῇ θεμελίῳ, ς σεβῇνιο τῆς νω ζωῆς καὶ ἀῤῥήτου δόξης ὄντι, ἐπέπνευσεν τ⊠ ὁσίῳ Στεφάνῳ ἐπιστῆναί τινι σελοπῇ⊠ ἀνωθεν τ⊠ ἑαυτὸ σπηλαίῳ, ς περιεβλέψαμψω⊠ θεωρῶ τὸ πειθηνόν τε καὶ ὑπόκοον μαθητὸν τ ἀββ Κοσμ, καὶ τιλον συνοδοιπόρον λευχειμονοῦντα κάλλιστε καὶ λαμπρότατα μεγίστην ἔχοντα, ὑπολαβόμενον αὐτὸ ἡ ἐπανοχοῦντα.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|65 Τοῦτον ἐν πρὸς τὸν ἑαυτοῦ ἐπιστάτην καταστήσαντα, καὶ ἑαυτὸν ζωοφορτήσαντα θεωρούμενον, ὁ ὅσιος Στέφανος, ἐπηρώτησεν, εἴτις αὐτῷ ἐκ τῶν δὸν συνωδεύετο, καὶ εἴπερ πεφορτωμένῳ λίαν ἠχθετο. Ὁ δὲ, δι' ὑμετέρων ἐκτενῶν πρὸς Θεὸν ἐντεύξεων οὐδὲν πέπονθα λυπηρόν, ἔφη πρὸς τ Γέροντα· ἀλλὰ πίστευε, πάτερ ἅγιε, ὅτι οὐ πάντως βάρος ὅλον ᾐσθόμην, καίπερ βεβαρημένος φορτίον ἐφόμουν ἐκ μέσου τ⊠ δοῦ βυθομένου, ἡ κα πᾶν σεβὶ τ⊠ ἀρχῇ μικρν βεβάρυνμαι· ἀλλ' ἐν καθαρᾷ καὶ σώφρονι πολλῇ λογισμῶν γαλήνῃ διεκείμεν· ἡ γὰρ τούτων δικαί ποτε τ⊠ νεφῶν ὑπομερισθέντων, καὶ ἀνεμίας παντοίας ἀμφοτέρωσιν ἐλαχίστης ὁ ἀήρ, ὅσον ζωτὸ παντὸς λογισμῷ θεωρηθείς ὁ νοῦς ὁ ἐμός. Ὅθεν ᾐσθανόμην τοιαύτης πνευματικῆς γλυκύτητος ἐκ τῆς ὑπακοῆς ζωοβλυζούσης, οἵαν οὐδέποτε μέλιτος φύσις τῷ ἐμῷ ἐμπεποίηκε φάρυγγι, ὥστε με ἐμψυσθῶ ἐν τοιαύτῃ ὑποταγῇ κα καμάτων ὑπομονῇ διαμένειν μέχρις ἐσχάτης ἀναπνοῆς. Ἐπι-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> jhczy6hto7d9db6bjzacihqt39y4f0l 104 84704 274958 2026-08-07T12:55:41Z Vladis13 10700 + 274958 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|557 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|Ἐπεφράσθη ἐν ταῖς ἀγαθαῖς ἀδελφικαῖς προκοπαῖς καὶ ἀναβάσεσιν, ὃ ἀεὶ τοῖς καλοῖς ἀγαπῶν, θεόφρων Γέρων, ἀνήγγειλε τῷ ἀγγελικῷ ὀπτασίαν τῷ ἐπιστάτῃ αὐτοῦ, καὶ τοῖς συμπαροῦσιν αὐτῷ, τὸ ἀδελφοῦ ἐκδικάζων προκοπὴν καὶ ἀνάβασιν, δοξάζων καὶ εὐχαριστίαν ἀνέπεμπεν τῷ Θε, τῷ τοῖς εἰλικρινῶς αὐτῷ λατρεύουσιν ἐξαισίους ἀγγέλους ἀγαθοὺς συνοδεύοντας, καὶ τοὺς τῆς ὑπακοῆς υἱοὺς δοξάζοντι.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|66 Ἄλλ⊠ δέ τις, ὑπὸ πολλν μάλιστα καὶ ὑφ' ἡμῶν τῇ ἀληθείᾳ μεμαρτυρημένος, ⊠ τοῦ Μωαβίτιδ⊠ χώρας ὁρμώμενος ὑπάρχων, συνήθης καὶ φίλ γνώριμος τ ἀγιοφόρ Γέροντι, φημὶ δὴ, τ ἁγίῳ Στεφάνῳ, διηγήσατό μοι λέγων, ὅτι διαβιοὺς ἐκεῖσε καὶ ἀνενέοις ἀγροφάγοις περιπεσὼν ἐν τῇ ἰδί πατρίδι, καὶ μόλις δυνηθεὶς διαδρᾶναι σὺν τοῖς ἐμοῖς ἰδίοις τὴν γίαν πόλιν κατέφυγον, πάντων τῶν ἐμῶν πλούτων καταφρονήσας, ἡ τν ἀνδραπόδων ἡ τῶν λοιπῶν κτημάτων, ἡ μόνης τῆς ἐμῆς, ἡ τῶν ἐμῶν σωτηρίας φροντίζων, πάντα καταλιπών, τὰς χεῖρας τῶν ἀνόμων ἐξέφυγον. Τῶν δὲ ἐμῶν ἀνδραπόδων κατόπιν ὑστερησάντων, ἡ ὑπὸ τν ἀναιδν φορολόγων συσχεθέντων, ἡ ἐν φυλακῇ κατακλεισθέντων, ἐθλιβόμην ἡ ἠγωνιῶν, ὅστις ἂν ἐποίουν, ἡ φοβούμενος, μήπως αὐτοὺς ἀεδίως ἀπεμπολήσωσιν. Ταῦτα ἐν τοιαύταις ψυχοβαρέσι φροντίσι καταπετυχώς, πίστει διὰ παντὸς ἀνδρικῶν εἰς τὸ ἅγιον Γέροντα κεκτημένος, ὥρμησα πρὸς αὐτόν, ὡς πρὸς σωτηρίου λιμένα καταφεύγων, αὐτοῦ τε προσφυγών, ἡ πάντα τὰ συμβάντα πεφορὼν διηγησάμην ἐνδειξάμην τῷ ατῷ Θεῖας τυχὸν ἀντιλήψεως.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|67 Ὅστις θεοφόρ⊠ ἡ ὄντως συμπαθέστατ⊠ Γέρων τοῖς ἐμαῖς πσιν ἀσχολήσεσι δυσωπηθείς, ἡ τν ἐμῶν εἰς αὐτὸν πίστιν ἐγνώς, ἡ τν εἰλικρινῶν τε ἡ γνησίων διάθεσιν αἰσθετός, μᾶλλον ἡ τῇ ἐμῇ συμπαθείᾳ ὑποκαμπόμενος, ἡ τῇ φιλανθρωπίᾳ νικώμενος, ἐπείχετο ταῖς αὐτοῦ θείαις πρεσβευχαῖς ἡ λιτανεύσει τὸ φιλάνθρωπον ἡ ἐλεήμονα ἐξευμενίσθαι δεσπότην. Καὶ δὴ τῶν ἱερῶν ἡ ἀναίμακτον θυσίαν ἐπιτελέσας, ἡ δι' αὐτῆς τῶν ἀῤῥήτων τὴν γνῶσιν μυηθείς, εἰς τὰ ἔνδον χωρήσας πρὸς ἐμοὶ φαιδρὸς καὶ γεγανωμένος, ὑπεράνωπερ ἔχων τὸ πρόσωπον, χαρεῖν τε ἡ χαίρειν παρεκελεύσθη, ὡς σὺν δὲ ἐλεημένος ἡ ἐλαθευτάς σὺν τῶν ατοῦ κριμασμένος, ἤπατο λέγων· Πᾶσαν ἀθυμίαν τε καὶ κατάθεσιν ἀποβαλὼν τῷ Θεῷ τῶν πρέποντων δοτῆρι εὐχαριστίαν, προσφίλτατον τέκνον· ἰδὲ δὴ διὰ τὴν εἰς ἡμᾶς τοὺς ταπεινοὺς πίστιν ἡμῖν ὁ Θεὸς ἀπεκάλυψε· ἡ μετὰ δύο ἡμέρας τῇ τρίτ ἡμέρᾳ τ πρωὶ σοὺς παῖδας πρὸς σε ὁ Θεὸς ἀποκαταστήσει ταῖς δὲ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν Νικολάου δεήσεσιν· ἀλλὰ δραχθεὶς τοῖς σοῖς ἰδίοις τῶν δούλων ἔλευσιν ἐναγγελισάμενος, ἡ χάριν ἡ ἀνθομολόγησιν τῷ Θεῷ ἀποδιδόναι σπεύδων.}} {{graeca|68 Πεισθεὶς ἐν τοῖς λόγοις ἡ μεγάλῳ Γέροντι, καὶ τοῖς εὐχαῖς ἐφοδιασθεὶς ἐξῆλθον, τῶν τε χάριν ἡ δόξαν παρρησίαν θαυμάζων ἅμα ἐνθαζων τὸ Γέροντα, διαγλιωσάμενος ἡ τ ἐμῷ πατέρι ἡ τοῖς λοιποῖς δίοις τῶν ἡ δωραμαῖα Γέροντ⊠ σὺν ἀ τῷ ὑπομενῶν ἀφίξεως}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} perseverare. Lætus igitur fraternis hisce progressibus, graduque sublimi virtutum (uti bonis alienis gaudere numquam non solitus erat) divinæ plenus sapientiæ Senex, apparitionem angelicam præsidii ejus, iisque, qui ei aderant, enarravit, progressionem fratris in virtute, profectumque venerans, Deo gloriam retulit & gratiarum actionem, qui bonos iis angelos comites destinaret, qui sincero ei corde deserviunt, quique obedientiæ filios tanto honore dignaretur.{{right sidenote|''Eumulos is barbarorum potestate restituit;'' '''E'''}} 66 Alium item, spectatæ in primis cum aliis pluribus, tum nobis fidei, ex Moabitide regione oriundum, cum sene cælesti mente prædito, cum sancto, inquam, Stephano consuetudine, atque arcta conjunctum amicitia, audivi cum hæc de se diceret; Ego, cum in patria degerem, in varias conjectus angustias, ardua pericula, damnæque ab exactoribus tributorum illata, vix relicto cum iis, qui me contingebant, elabendi loco, urbem Sanctam adivi; spretisque divitiis meis omnibus, mancipiis, ceterisque possessionibus, atque ipsis ædibus, in meam meorumque unicè salutem intendens animum, relictis omnibus, improborum manus effugi. Cum vero servi mei, qui post me tardius sequebantur, ab inclementibus apprehensi publicanis, in custodiamque compulsi essent, cruciabat hoc me, & angebar oppido, quid agerem incertus, veritusque, ne prorsus eos venun exponerent. Tam gravibus igitur curis oppressus, ardenti, ac certa, quam de sancto Sene conceperam, animatus fiducia, ad eum, tanquam ad salutis portum appulsurus, contendi, eóque confugiens, expositis ordine omnibus, qui acciderant mihi, casibus, enixè flagitavi, ne divino suo me frustrari pateretur auxilio.{{right sidenote|''S. Stephanus à sollicito domino exoratu prædixit, affore salvos;'' '''F'''}} 67 Qui quidem Senex Deum in corde circumferens, sinceroque commiserationis affectu fecundus nemini, precum mearum importunitati cedens, meæque in se fiduciæ conscius, rectamque ac sinceram in me æstimans voluntatem; imo mei maximè commiseratione motus, ac sua victus humanitate, propitiaturum mihi se precando, ac supplicando benignum & misericordem Dominum recepit. Et sanè, ubi, sacrosancto atque incruento sacrificio peracto, arcanorum per illud notitiam confectus, ad sacrarium recedebat, ad me lætus atque hilaris properat, vultu supra modum collucante; & securum esse me, & collætari, ut à Deo misericorde ac benevolo id, quod postulaveram, consecutum, jubet his verbis: Omnem animo tristitiam, ac dejectionem excutiens, debitas, dilectissime fili, Deo gratias age: ecce enim, propter fiduciam in nos abjectos tuam, arcana nobis Deus aperuit: etenim post dies duos, tertia die mane pueros tuos sancti patris nostri Nicolai {{right sidenote|'''e'''}} precibus annuens Deus ad te diriget. Sed abi cito, ac tuis servorum tuorum adventum nuncia, atque id operam da, ut hanc Deo gratiam acceptam referas. 68 Igitur magni Senis mandatis parens, ejusque tanta appreciatione, tanquam viatico, instructus abivi, & beneficium, insignemque viri apud Deum gratiam admirans simul, & veluti divini quiddam suspiciens; cumque & patri meo, & domesticis reliquis prædictum à Se-{{right sidenote|''prout præsignificata die & horâ factum:''}} |} {{small|Aaaa 3}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||ne|}} <references /></noinclude> i92731669aph1b1bex36f53g7l5262t 275104 274958 2026-08-07T14:05:04Z Vladis13 10700 to fast delete 275104 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|557 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|Ἐπεφράσθη ἐν ταῖς ἀγαθαῖς ἀδελφικαῖς προκοπαῖς καὶ ἀναβάσεσιν, ὃ ἀεὶ τοῖς καλοῖς ἀγαπῶν, θεόφρων Γέρων, ἀνήγγειλε τῷ ἀγγελικῷ ὀπτασίαν τῷ ἐπιστάτῃ αὐτοῦ, καὶ τοῖς συμπαροῦσιν αὐτῷ, τὸ ἀδελφοῦ ἐκδικάζων προκοπὴν καὶ ἀνάβασιν, δοξάζων καὶ εὐχαριστίαν ἀνέπεμπεν τῷ Θε, τῷ τοῖς εἰλικρινῶς αὐτῷ λατρεύουσιν ἐξαισίους ἀγγέλους ἀγαθοὺς συνοδεύοντας, καὶ τοὺς τῆς ὑπακοῆς υἱοὺς δοξάζοντι.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|66 Ἄλλ⊠ δέ τις, ὑπὸ πολλν μάλιστα καὶ ὑφ' ἡμῶν τῇ ἀληθείᾳ μεμαρτυρημένος, ⊠ τοῦ Μωαβίτιδ⊠ χώρας ὁρμώμενος ὑπάρχων, συνήθης καὶ φίλ γνώριμος τ ἀγιοφόρ Γέροντι, φημὶ δὴ, τ ἁγίῳ Στεφάνῳ, διηγήσατό μοι λέγων, ὅτι διαβιοὺς ἐκεῖσε καὶ ἀνενέοις ἀγροφάγοις περιπεσὼν ἐν τῇ ἰδί πατρίδι, καὶ μόλις δυνηθεὶς διαδρᾶναι σὺν τοῖς ἐμοῖς ἰδίοις τὴν γίαν πόλιν κατέφυγον, πάντων τῶν ἐμῶν πλούτων καταφρονήσας, ἡ τν ἀνδραπόδων ἡ τῶν λοιπῶν κτημάτων, ἡ μόνης τῆς ἐμῆς, ἡ τῶν ἐμῶν σωτηρίας φροντίζων, πάντα καταλιπών, τὰς χεῖρας τῶν ἀνόμων ἐξέφυγον. Τῶν δὲ ἐμῶν ἀνδραπόδων κατόπιν ὑστερησάντων, ἡ ὑπὸ τν ἀναιδν φορολόγων συσχεθέντων, ἡ ἐν φυλακῇ κατακλεισθέντων, ἐθλιβόμην ἡ ἠγωνιῶν, ὅστις ἂν ἐποίουν, ἡ φοβούμενος, μήπως αὐτοὺς ἀεδίως ἀπεμπολήσωσιν. Ταῦτα ἐν τοιαύταις ψυχοβαρέσι φροντίσι καταπετυχώς, πίστει διὰ παντὸς ἀνδρικῶν εἰς τὸ ἅγιον Γέροντα κεκτημένος, ὥρμησα πρὸς αὐτόν, ὡς πρὸς σωτηρίου λιμένα καταφεύγων, αὐτοῦ τε προσφυγών, ἡ πάντα τὰ συμβάντα πεφορὼν διηγησάμην ἐνδειξάμην τῷ ατῷ Θεῖας τυχὸν ἀντιλήψεως.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|67 Ὅστις θεοφόρ⊠ ἡ ὄντως συμπαθέστατ⊠ Γέρων τοῖς ἐμαῖς πσιν ἀσχολήσεσι δυσωπηθείς, ἡ τν ἐμῶν εἰς αὐτὸν πίστιν ἐγνώς, ἡ τν εἰλικρινῶν τε ἡ γνησίων διάθεσιν αἰσθετός, μᾶλλον ἡ τῇ ἐμῇ συμπαθείᾳ ὑποκαμπόμενος, ἡ τῇ φιλανθρωπίᾳ νικώμενος, ἐπείχετο ταῖς αὐτοῦ θείαις πρεσβευχαῖς ἡ λιτανεύσει τὸ φιλάνθρωπον ἡ ἐλεήμονα ἐξευμενίσθαι δεσπότην. Καὶ δὴ τῶν ἱερῶν ἡ ἀναίμακτον θυσίαν ἐπιτελέσας, ἡ δι' αὐτῆς τῶν ἀῤῥήτων τὴν γνῶσιν μυηθείς, εἰς τὰ ἔνδον χωρήσας πρὸς ἐμοὶ φαιδρὸς καὶ γεγανωμένος, ὑπεράνωπερ ἔχων τὸ πρόσωπον, χαρεῖν τε ἡ χαίρειν παρεκελεύσθη, ὡς σὺν δὲ ἐλεημένος ἡ ἐλαθευτάς σὺν τῶν ατοῦ κριμασμένος, ἤπατο λέγων· Πᾶσαν ἀθυμίαν τε καὶ κατάθεσιν ἀποβαλὼν τῷ Θεῷ τῶν πρέποντων δοτῆρι εὐχαριστίαν, προσφίλτατον τέκνον· ἰδὲ δὴ διὰ τὴν εἰς ἡμᾶς τοὺς ταπεινοὺς πίστιν ἡμῖν ὁ Θεὸς ἀπεκάλυψε· ἡ μετὰ δύο ἡμέρας τῇ τρίτ ἡμέρᾳ τ πρωὶ σοὺς παῖδας πρὸς σε ὁ Θεὸς ἀποκαταστήσει ταῖς δὲ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν Νικολάου δεήσεσιν· ἀλλὰ δραχθεὶς τοῖς σοῖς ἰδίοις τῶν δούλων ἔλευσιν ἐναγγελισάμενος, ἡ χάριν ἡ ἀνθομολόγησιν τῷ Θεῷ ἀποδιδόναι σπεύδων.}} {{graeca|68 Πεισθεὶς ἐν τοῖς λόγοις ἡ μεγάλῳ Γέροντι, καὶ τοῖς εὐχαῖς ἐφοδιασθεὶς ἐξῆλθον, τῶν τε χάριν ἡ δόξαν παρρησίαν θαυμάζων ἅμα ἐνθαζων τὸ Γέροντα, διαγλιωσάμενος ἡ τ ἐμῷ πατέρι ἡ τοῖς λοιποῖς δίοις τῶν ἡ δωραμαῖα Γέροντ⊠ σὺν ἀ τῷ ὑπομενῶν ἀφίξεως}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} perseverare. Lætus igitur fraternis hisce progressibus, graduque sublimi virtutum (uti bonis alienis gaudere numquam non solitus erat) divinæ plenus sapientiæ Senex, apparitionem angelicam præsidii ejus, iisque, qui ei aderant, enarravit, progressionem fratris in virtute, profectumque venerans, Deo gloriam retulit & gratiarum actionem, qui bonos iis angelos comites destinaret, qui sincero ei corde deserviunt, quique obedientiæ filios tanto honore dignaretur.{{right sidenote|''Eumulos is barbarorum potestate restituit;'' '''E'''}} 66 Alium item, spectatæ in primis cum aliis pluribus, tum nobis fidei, ex Moabitide regione oriundum, cum sene cælesti mente prædito, cum sancto, inquam, Stephano consuetudine, atque arcta conjunctum amicitia, audivi cum hæc de se diceret; Ego, cum in patria degerem, in varias conjectus angustias, ardua pericula, damnæque ab exactoribus tributorum illata, vix relicto cum iis, qui me contingebant, elabendi loco, urbem Sanctam adivi; spretisque divitiis meis omnibus, mancipiis, ceterisque possessionibus, atque ipsis ædibus, in meam meorumque unicè salutem intendens animum, relictis omnibus, improborum manus effugi. Cum vero servi mei, qui post me tardius sequebantur, ab inclementibus apprehensi publicanis, in custodiamque compulsi essent, cruciabat hoc me, & angebar oppido, quid agerem incertus, veritusque, ne prorsus eos venun exponerent. Tam gravibus igitur curis oppressus, ardenti, ac certa, quam de sancto Sene conceperam, animatus fiducia, ad eum, tanquam ad salutis portum appulsurus, contendi, eóque confugiens, expositis ordine omnibus, qui acciderant mihi, casibus, enixè flagitavi, ne divino suo me frustrari pateretur auxilio.{{right sidenote|''S. Stephanus à sollicito domino exoratu prædixit, affore salvos;'' '''F'''}} 67 Qui quidem Senex Deum in corde circumferens, sinceroque commiserationis affectu fecundus nemini, precum mearum importunitati cedens, meæque in se fiduciæ conscius, rectamque ac sinceram in me æstimans voluntatem; imo mei maximè commiseratione motus, ac sua victus humanitate, propitiaturum mihi se precando, ac supplicando benignum & misericordem Dominum recepit. Et sanè, ubi, sacrosancto atque incruento sacrificio peracto, arcanorum per illud notitiam confectus, ad sacrarium recedebat, ad me lætus atque hilaris properat, vultu supra modum collucante; & securum esse me, & collætari, ut à Deo misericorde ac benevolo id, quod postulaveram, consecutum, jubet his verbis: Omnem animo tristitiam, ac dejectionem excutiens, debitas, dilectissime fili, Deo gratias age: ecce enim, propter fiduciam in nos abjectos tuam, arcana nobis Deus aperuit: etenim post dies duos, tertia die mane pueros tuos sancti patris nostri Nicolai {{right sidenote|'''e'''}} precibus annuens Deus ad te diriget. Sed abi cito, ac tuis servorum tuorum adventum nuncia, atque id operam da, ut hanc Deo gratiam acceptam referas. 68 Igitur magni Senis mandatis parens, ejusque tanta appreciatione, tanquam viatico, instructus abivi, & beneficium, insignemque viri apud Deum gratiam admirans simul, & veluti divini quiddam suspiciens; cumque & patri meo, & domesticis reliquis prædictum à Se-{{right sidenote|''prout præsignificata die & horâ factum:''}} |} {{small|Aaaa 3}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||ne|}} <references /></noinclude> r4ap35vspjwgnizvce5uh1gnr65r4xj 104 84705 274959 2026-08-07T12:55:42Z Vladis13 10700 + 274959 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|558 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} ne vernarum reditum felix nuntius retuliſſem, ſpe certa plenus, horâ à Sene præſtitutâ ſimul omnes obviam eis proceſſimus, atque urbe egreſſi illæſos illos atque incolumes ſuſcepimus, ſtupendo prorſus modo & carcere & vinculis expeditos; felici autem eorum ſorte non mediocriter delectati hymnos Deo grati animi teſtes concinuimus, palamque omnibus ſingulare hoc prodigium prædicantes, ac rerum futurarum in Sene extollentes præſcientiam, toti in admiratione eramus: quin etiam, beneficii memoriæ ſtimulante, reverſi ad ſenem Stephanum ſumus, prædictum ejus vaticinium omnibus ſanctæ Lauræ patribus divulgantes, ſinceráſque ipi referentes gratias, ac Deum laudantes, qui tantis tamque variis inſignes illos reddit miraculis, qui ad ejus voluntatem ſe flexerint. Sit illi gloria ſempiterna.{{right sidenote|''eidem ſuadet, ut monachus fiat;'' '''B'''}} 69 Divinum autem hunc Senem, præter excellentes, quas nactus erat, dotes (prærogativas, intelligo, naturales, animíque eximias facultates) ſpiritualibus etiam donis, atque illo maxime, quo futura proſpiceret, fuiſſe exornatum, ex allatis modo hiſtoriis colligere cuivis licet. Sed & illud ei datum fuiſſe, quo perſpiceret diſcernéretque præſentia, teſtabitur narratio ejusdem, quem ante dixi, viri fide omnino digni verbis jam proferenda. Sic namque is mihi retulit: Cum multam in Sene, repoſitam haberem fiduciam, frequentiſſimè ei vacabam, ut qui ex ſacris ejus narrationibus, non parum compunctionis referrem, animæque emolumenti. Cum autem me, egregius enimvero ille, ac genuinus profectò Dei famulus animadvertiſſet, quam me fervidè ei totum confiderem, quantumque eſſem avidus divinorum ejus ſermonum, oculo & provido, & perſpicaci, quid me futurum eſſet intelligens, adhortari cœpit, ac ſuadere mihi, ut rebus temporalibus, cauſis utique cur multi pereant, metem exuens, ad angelicam ac ſalutarem vitam ſolitariam convolarem, eamque mihi deligerem ante alias.{{right sidenote|''dubitantique, an non perfectius eſſet in ſeculo vivere,'' '''C'''}} 70 Ego verò Seni hoc mihi conſilium ſuggerenti: Atqui exiſtimo ego, inquiebam, Pater, hominibus non minus eſſe facile, ut Deo placeant hodieque in ſeculo, quam in ſolitudine; videturque mihi conducibilius eſſe, ut in partem calamitatis, atque anguſtiarum, in quibus modo gemit populus Dei, veniamus, ut opitulemur egentibus, ut viduas orphanoſque in tutelam, ut peregrinos in hoſpitium ſuſcipiamus, eoſque inviſamus, qui carcere, morbíſque corporis contabeſcunt, maximè ſi medicas artes quis calleat; ut ad virtutes denique ceteras, quibus in ſeculo vita recte poteſt inſtitui, animum ſedulo adjiciamus, quam ut ſibi quiſque ſecurus vacet, ac proſit nemini. Adjeci hoc inſuper ratiocinium: quod, uti revelavit Dominus, & arcta & gravis via eſt, quæ ducit ad regnum cælorum: jam verò arctior eſt, ut omnes teſtantur, & gravior ea vivendi ratio, quæ ſervatur in ſeculo: videmus etenim monachos placidiſſimâ feliciter frui quietem, vitáque curis omnibus abſolutâ gaudere; ſeculares contrà in vexatione frequenti, & miſeriis, atque egeſtate, mutuáque inter neceſſitates ac dolores miſeram vitam trahere. Porrò ad confirmanda, quæ diximus, inquiebam, id argumento eſt manifeſtiſſimo, | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|περίῃσιν, πίσει βεβαίᾳ φερμθ⊠, τῇ πτω‑εωδείσῃ ἄρα ὑπὸ τ Γέροντος πὲρ ες συνάν‑τησιν αὐτῶν ἀμφοτέρωθι, ἤ τε πόλεως ἔπεξῆλθον ὁμοθυμίως τότε ἀσινεῖς & ἀπημάντους ἐδεξά‑μεθα, ἀπεκδύσας αὐτὸ ἐκ φυλακῆς ἤ τε δεσμῶν λυτωθέντας· πλὴν δὲ αὐτοῖς πουσφρβέντες ἵα‑Θεῷ χαρειστείους ὕμνους ἀνεπέμψαμεν ἤ πίσει τὸ ἐξαίσιον θαῦμα διηγεῖσθαι, τὼ δὲ τὸ ἀγίῳ Γέροντος προεξοπλισμὸν ἀρετῶν μεγαλύνοντες ἐθαυ‑μάζομεν· ἢ μὼ ἀλλὰ ἤ εὐγνωμόνων κινούμενοι, πρὸς τ Γέροντα Στέφανον ὑπεστρέψαμεν, τὼ προῥηθεῖσαν αὐτοῦ πρόῤῥησιν ἐξαγγέλλοντες πᾶ‑σι τοῖς τ⊠ ἁγίας Λαύρας πατράσι, χάριν‑τῶ τε τὼ πατρὶ αὐτῷ ἀντιμολόντες χομού‑μενοι, καὶ τὸ Θεὸν δοξάζοντες, τὸ τοῦ πι‑στύτας τὸ θέλημα αὐτοῦ παντοίοις μεγίστοις θαύμασι κοσμίζοντα. Αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τὸ αἰῶνα.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|69 Ὅτι μὲν ὁ θεῖος ἐκεῖ⊠ πρεσβύτης, μεθ' ὧν ἐκέκτητο πλεονεκτημάτων, λέγω δὲ φυσικῶν προτερημάτων, καὶ ψυχικῶν ἀρετευ‑μάτων, ἢ πνευματικῶν χαρισμάτων, ἰξίως⊠ τὸ προγνωστικῶν χαρίσματος, ἐκ τ⊠ προελε‑χθέντων διηγημάτων ἔξεσι μαθεῖν. τι δὲ ἤ τὸ διορατικῶν χαρίσματος ἠξιώμθ⊠ πῆρ‑χε, μαρτυρεῖ νῦν λεχθησομένη διήγησις ὑπὸ τὸ προλεχθέντος ἀξιοπίστως ἀνδρός. Οὗτος γὰρ μοι διηγεῖτο λέγων· ἐπὶ πολλὴν πίσιν εἰς τὸ ὅσιον Γέροντα κεκτημένος συχνότερον αὐτῷ αὐτῶν ἐσχόλαζον, ὡς ἐκ τ⊠ θείων αὐτοῦ διηγημά‑των πολλὴν κατάνυξίν τε ἤ ψυχικὴν ὠφέ‑λειαν καρπούμενος. Γνὼν δὲ με ὁ μέγας ἐκε‑νος, ἤ τὸ Θε⊠ ἀληθῶς γνήσιος δοῦλος, θερ‑μὸν ὄντα περὶ τὼ πίσιν τὼ εἰς αὐτόν, ἤ πεζυγίῳ ες τὼ τὸ θείων αὐτοῦ λογίων ἀκρόασιν, ὄμμασι προορατικῶ⊠ τε ἤ διο‑ρατικῶ σευγνὼς τὸ κατ' ἐμὲ, ἤξετο πε‑ροινεῖν συμβουλεύων μοι τοῖς κοσμικοῖς πράγμασιν, ὡς τοῖς πολλοῖς ἀπωλείας αἰτί‑οις ὄσιν, ἀποδξάμενον, τὸ ὑπάγγελον καὶ σωτήριον μονηρέσιον διέρχεσθαι τε & αἱρε‑τίσασθαι.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|70 Ταῦτα δὲ βουλευσαμένῳ τ θεοφόρ Γέροντι φην· Ὑπολαμβάνω, πάτερ, ὅτι δυνατὸν ἐστὶ τοῖς ἀνθρώποις ἐν τῷ κόσμῳ τῷ Θε⊠ ἀρεσκείσθαι σήμερον, ἤ ἐν τῇ ἐ‑ρήμῳ, κα ἐπι ἀἱρετώτερόν μοι φαίνεται συγκαταπεσθῆναι τοῖς λαοῖς τ⊠ Θε⊠ ἐν παντὶ θλίψει, ἤ στενοχωρίᾳ πάρχουσι, που εἰσὶν τε τοῖς δεομένοις, ἤ χηρῶν ὀρ‑φανν προεστσθαι φιλοξενίαι τε, ἤ τος ἐν δύναις σωματικαῖς ἀσθενείαις ἐπισκέπτε‑σθαι, τὼ ἰατρικῶς τέχνην μάλιστα μελε‑ὄντι, ἤ αὐτοῖς ταῖς λοιπαῖς ἀρεταῖς ταῖς δυναμέναις ἐν κόσμῳ κατορθοῦσθαι ἐμμελο‑χμεῖν, ἢ ἑαυτῷ προσέχειν ἐν ἡσυχίᾳ, ἤ μηδενὶ βοηθεῖν. Ἔτι δὲ ἤ συνλογι‑σμὸν ἔλεγον· Ὅτι, καθὸ ὁ κύρι ἀπεφή‑νατο, στενὴς ἤ τεθλιμμένη καθέστηκεν ἡ ὁδός, ἡ ἀπαγοῦσα εἰς τ βασιλείαν τ⊠ οὐρανῶν· νῦν δὲ στενοτέρα καὶ θλιβερωτέ‑ρα ἡ ἐν κόσμῳ διαγωγή, ὡς πάντες μαρ‑τυρεῖσι· πολλοῖς ἀνέσεως διμονβντας καὶ ἀμεριμνίας ἀπολαύοντας τοὺς μοναχὸς κα‑θορῶμεν, τοὺς δὲ ἐν κόσμῳ διατελοῦντας ἐν πολλῇ κακουχίᾳ, ταλαιπωρί, ἤ ἐν‑δείᾳ, ἤ ἐν ἀπεπαπλήσιαις ἀνάγκαις & λύ‑παις διάγοντας. Πρὸς πίστωσιν δὲ τ⊠ ε‑ρημένων λόγον τεκμηρίων ἐναργέστατον, τὸ μὴ εἶναι}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> emwu7lzpc4fc0x6szeko8121o8l7unv 275105 274959 2026-08-07T14:05:05Z Vladis13 10700 to fast delete 275105 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|558 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} ne vernarum reditum felix nuntius retuliſſem, ſpe certa plenus, horâ à Sene præſtitutâ ſimul omnes obviam eis proceſſimus, atque urbe egreſſi illæſos illos atque incolumes ſuſcepimus, ſtupendo prorſus modo & carcere & vinculis expeditos; felici autem eorum ſorte non mediocriter delectati hymnos Deo grati animi teſtes concinuimus, palamque omnibus ſingulare hoc prodigium prædicantes, ac rerum futurarum in Sene extollentes præſcientiam, toti in admiratione eramus: quin etiam, beneficii memoriæ ſtimulante, reverſi ad ſenem Stephanum ſumus, prædictum ejus vaticinium omnibus ſanctæ Lauræ patribus divulgantes, ſinceráſque ipi referentes gratias, ac Deum laudantes, qui tantis tamque variis inſignes illos reddit miraculis, qui ad ejus voluntatem ſe flexerint. Sit illi gloria ſempiterna.{{right sidenote|''eidem ſuadet, ut monachus fiat;'' '''B'''}} 69 Divinum autem hunc Senem, præter excellentes, quas nactus erat, dotes (prærogativas, intelligo, naturales, animíque eximias facultates) ſpiritualibus etiam donis, atque illo maxime, quo futura proſpiceret, fuiſſe exornatum, ex allatis modo hiſtoriis colligere cuivis licet. Sed & illud ei datum fuiſſe, quo perſpiceret diſcernéretque præſentia, teſtabitur narratio ejusdem, quem ante dixi, viri fide omnino digni verbis jam proferenda. Sic namque is mihi retulit: Cum multam in Sene, repoſitam haberem fiduciam, frequentiſſimè ei vacabam, ut qui ex ſacris ejus narrationibus, non parum compunctionis referrem, animæque emolumenti. Cum autem me, egregius enimvero ille, ac genuinus profectò Dei famulus animadvertiſſet, quam me fervidè ei totum confiderem, quantumque eſſem avidus divinorum ejus ſermonum, oculo & provido, & perſpicaci, quid me futurum eſſet intelligens, adhortari cœpit, ac ſuadere mihi, ut rebus temporalibus, cauſis utique cur multi pereant, metem exuens, ad angelicam ac ſalutarem vitam ſolitariam convolarem, eamque mihi deligerem ante alias.{{right sidenote|''dubitantique, an non perfectius eſſet in ſeculo vivere,'' '''C'''}} 70 Ego verò Seni hoc mihi conſilium ſuggerenti: Atqui exiſtimo ego, inquiebam, Pater, hominibus non minus eſſe facile, ut Deo placeant hodieque in ſeculo, quam in ſolitudine; videturque mihi conducibilius eſſe, ut in partem calamitatis, atque anguſtiarum, in quibus modo gemit populus Dei, veniamus, ut opitulemur egentibus, ut viduas orphanoſque in tutelam, ut peregrinos in hoſpitium ſuſcipiamus, eoſque inviſamus, qui carcere, morbíſque corporis contabeſcunt, maximè ſi medicas artes quis calleat; ut ad virtutes denique ceteras, quibus in ſeculo vita recte poteſt inſtitui, animum ſedulo adjiciamus, quam ut ſibi quiſque ſecurus vacet, ac proſit nemini. Adjeci hoc inſuper ratiocinium: quod, uti revelavit Dominus, & arcta & gravis via eſt, quæ ducit ad regnum cælorum: jam verò arctior eſt, ut omnes teſtantur, & gravior ea vivendi ratio, quæ ſervatur in ſeculo: videmus etenim monachos placidiſſimâ feliciter frui quietem, vitáque curis omnibus abſolutâ gaudere; ſeculares contrà in vexatione frequenti, & miſeriis, atque egeſtate, mutuáque inter neceſſitates ac dolores miſeram vitam trahere. Porrò ad confirmanda, quæ diximus, inquiebam, id argumento eſt manifeſtiſſimo, | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|περίῃσιν, πίσει βεβαίᾳ φερμθ⊠, τῇ πτω‑εωδείσῃ ἄρα ὑπὸ τ Γέροντος πὲρ ες συνάν‑τησιν αὐτῶν ἀμφοτέρωθι, ἤ τε πόλεως ἔπεξῆλθον ὁμοθυμίως τότε ἀσινεῖς & ἀπημάντους ἐδεξά‑μεθα, ἀπεκδύσας αὐτὸ ἐκ φυλακῆς ἤ τε δεσμῶν λυτωθέντας· πλὴν δὲ αὐτοῖς πουσφρβέντες ἵα‑Θεῷ χαρειστείους ὕμνους ἀνεπέμψαμεν ἤ πίσει τὸ ἐξαίσιον θαῦμα διηγεῖσθαι, τὼ δὲ τὸ ἀγίῳ Γέροντος προεξοπλισμὸν ἀρετῶν μεγαλύνοντες ἐθαυ‑μάζομεν· ἢ μὼ ἀλλὰ ἤ εὐγνωμόνων κινούμενοι, πρὸς τ Γέροντα Στέφανον ὑπεστρέψαμεν, τὼ προῥηθεῖσαν αὐτοῦ πρόῤῥησιν ἐξαγγέλλοντες πᾶ‑σι τοῖς τ⊠ ἁγίας Λαύρας πατράσι, χάριν‑τῶ τε τὼ πατρὶ αὐτῷ ἀντιμολόντες χομού‑μενοι, καὶ τὸ Θεὸν δοξάζοντες, τὸ τοῦ πι‑στύτας τὸ θέλημα αὐτοῦ παντοίοις μεγίστοις θαύμασι κοσμίζοντα. Αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τὸ αἰῶνα.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|69 Ὅτι μὲν ὁ θεῖος ἐκεῖ⊠ πρεσβύτης, μεθ' ὧν ἐκέκτητο πλεονεκτημάτων, λέγω δὲ φυσικῶν προτερημάτων, καὶ ψυχικῶν ἀρετευ‑μάτων, ἢ πνευματικῶν χαρισμάτων, ἰξίως⊠ τὸ προγνωστικῶν χαρίσματος, ἐκ τ⊠ προελε‑χθέντων διηγημάτων ἔξεσι μαθεῖν. τι δὲ ἤ τὸ διορατικῶν χαρίσματος ἠξιώμθ⊠ πῆρ‑χε, μαρτυρεῖ νῦν λεχθησομένη διήγησις ὑπὸ τὸ προλεχθέντος ἀξιοπίστως ἀνδρός. Οὗτος γὰρ μοι διηγεῖτο λέγων· ἐπὶ πολλὴν πίσιν εἰς τὸ ὅσιον Γέροντα κεκτημένος συχνότερον αὐτῷ αὐτῶν ἐσχόλαζον, ὡς ἐκ τ⊠ θείων αὐτοῦ διηγημά‑των πολλὴν κατάνυξίν τε ἤ ψυχικὴν ὠφέ‑λειαν καρπούμενος. Γνὼν δὲ με ὁ μέγας ἐκε‑νος, ἤ τὸ Θε⊠ ἀληθῶς γνήσιος δοῦλος, θερ‑μὸν ὄντα περὶ τὼ πίσιν τὼ εἰς αὐτόν, ἤ πεζυγίῳ ες τὼ τὸ θείων αὐτοῦ λογίων ἀκρόασιν, ὄμμασι προορατικῶ⊠ τε ἤ διο‑ρατικῶ σευγνὼς τὸ κατ' ἐμὲ, ἤξετο πε‑ροινεῖν συμβουλεύων μοι τοῖς κοσμικοῖς πράγμασιν, ὡς τοῖς πολλοῖς ἀπωλείας αἰτί‑οις ὄσιν, ἀποδξάμενον, τὸ ὑπάγγελον καὶ σωτήριον μονηρέσιον διέρχεσθαι τε & αἱρε‑τίσασθαι.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|70 Ταῦτα δὲ βουλευσαμένῳ τ θεοφόρ Γέροντι φην· Ὑπολαμβάνω, πάτερ, ὅτι δυνατὸν ἐστὶ τοῖς ἀνθρώποις ἐν τῷ κόσμῳ τῷ Θε⊠ ἀρεσκείσθαι σήμερον, ἤ ἐν τῇ ἐ‑ρήμῳ, κα ἐπι ἀἱρετώτερόν μοι φαίνεται συγκαταπεσθῆναι τοῖς λαοῖς τ⊠ Θε⊠ ἐν παντὶ θλίψει, ἤ στενοχωρίᾳ πάρχουσι, που εἰσὶν τε τοῖς δεομένοις, ἤ χηρῶν ὀρ‑φανν προεστσθαι φιλοξενίαι τε, ἤ τος ἐν δύναις σωματικαῖς ἀσθενείαις ἐπισκέπτε‑σθαι, τὼ ἰατρικῶς τέχνην μάλιστα μελε‑ὄντι, ἤ αὐτοῖς ταῖς λοιπαῖς ἀρεταῖς ταῖς δυναμέναις ἐν κόσμῳ κατορθοῦσθαι ἐμμελο‑χμεῖν, ἢ ἑαυτῷ προσέχειν ἐν ἡσυχίᾳ, ἤ μηδενὶ βοηθεῖν. Ἔτι δὲ ἤ συνλογι‑σμὸν ἔλεγον· Ὅτι, καθὸ ὁ κύρι ἀπεφή‑νατο, στενὴς ἤ τεθλιμμένη καθέστηκεν ἡ ὁδός, ἡ ἀπαγοῦσα εἰς τ βασιλείαν τ⊠ οὐρανῶν· νῦν δὲ στενοτέρα καὶ θλιβερωτέ‑ρα ἡ ἐν κόσμῳ διαγωγή, ὡς πάντες μαρ‑τυρεῖσι· πολλοῖς ἀνέσεως διμονβντας καὶ ἀμεριμνίας ἀπολαύοντας τοὺς μοναχὸς κα‑θορῶμεν, τοὺς δὲ ἐν κόσμῳ διατελοῦντας ἐν πολλῇ κακουχίᾳ, ταλαιπωρί, ἤ ἐν‑δείᾳ, ἤ ἐν ἀπεπαπλήσιαις ἀνάγκαις & λύ‑παις διάγοντας. Πρὸς πίστωσιν δὲ τ⊠ ε‑ρημένων λόγον τεκμηρίων ἐναργέστατον, τὸ μὴ εἶναι}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> tk6wmz3kob8sm2by9rklz7113z66yxp 104 84706 274960 2026-08-07T12:55:43Z Vladis13 10700 + 274960 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|559 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|εἶναι ἐν τῇ μερᾷ ταύτῃ τινὰ τῶν μοναχῶν ζημειοφόρον⊠, ἢ προγνωστικὸν, περιβόητον, καὶ ταῖς θείαις μαρμαρυγαῖς περιλαμπόμενον, εἰ μὴ μόνον τὴν σὴν ἁγιωσύνην.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|71 Ταῦτα δὲ ἀκούσας, ἡ τῇ ἐμῇ ἀπαιδείᾳ σύγγνωθι⊠, εἶπεν· Ὦ τέκνον, φεῦξον⊠ κανέμθ⊠, ἡ τὸ σὸν σωτηρίας ἐχθρὸν⊠, λοιποτάξασθαι⊠ τῷ βίῳ διαβελευσάμεθα⊠, ἡ, εἰ βούλει, καταδεικνυμί⊠ σοι ἀμφοτέρων τὸ διάστημα, γάμου τε ἡ ἀγαμίας, ἢ μόνον ταῖς τ⊠ πατέρων χρήσεσι, ἀλλὰ ἡ τος φαινομένοις πράγμασι καταχρώμεθα⊠. Ταῦτα εἰπών, τ⊠ δύο βίων τὸ διάφορον δεῖξαι ἐγχειρήσαμεθα⊠, ἐδειξεν⊠ σαφῶς τὸ μονήρη βίον ὑψηλότερον ἢ φαιδρότερον, πολλῶν θεοπνεύστων ἢ θεοσόφων διδασκάλων ταῖς χρήσεσι προσφερόμεθα⊠, ς σχεδὸν ἰαπαῖς⊠, παρεμπυκνέως⊠ ἡμς ἀνεπλήρωσε, καὶ πάντων καταφρονεῖν ἐπέταξε μωὰ⊠ τν τῇ σοῤῥέλου⊠ μετόχης βίον ἐρωμένως⊠, τὼ ἐν κόσμῳ δικαιοντῶν, ὡς φάσμα ἀφανιζόμενον, λογιζομένως⊠, αὐθαδέχρεια⊠ ἡμᾶς πέπεικεν ἐν τῷ Χριστῷ ἐλαφροτάτῳ φορτίῳ, καὶ τ⊠ χρηστότατον ζυγὸν ἐφ' ὤμων ἀχθμένους, τῷ κόσμῳ καὶ ἀρχόντων ἐξ ἰσαλλήλου βίᾳ τ⊠ ζωππώσεως⊠ ἐγκαλωπίζεσθαι⊠ πανδύντων⊠ ἡμν, καὶ τιμήσθων⊠ τῶν καλῶν ἤτων⊠.}} {{graeca|72 Εὐφρανεὶς⊠ δ ἐπ⊠ Στέφανος⊠ φη· Ἔγνως τῇ πείρᾳ ἀμφοτέρων τὸ διαφέρον; Καὶ αὐτῷ, ναὶ πάτερ, ἔφην, σαφῶς ἔγνωκα, ἡ τ⊠ ὑμν οὐράνιον πολιτείας πόσῳ περβάλλον. Ἀπ' ἐστὶ δέ μοι μικρὸν αἴτημα τὼ σὼ ἀγιωσώτι⊠ ἐξαιτήσασθαι, ἀλλὰ σὺχρὸς⊠ ἵᾳ ἐμῇ πειστείᾳ, ἐμοὶ τὸ ἐπιθυμητὸν ἡ ἀληθῶς πειρῶσαι⊠ ἀποκαλῦψαι, τμώτατε⊠ πάτερ, ἡ συγκαταβαῖνε⊠ τῇ ἐμῇ ἀσθενείᾳ, χάρισαι τῶ σῷ ⊠ Θε⊠ σοι ἐγκεχειρισμένῳ⊠ χάριν, ἡ εἴπερ ἐξείσαις⊠ ⊠ διορατικοῦ χαρίσματος⊠, ὅπως ⊠ πνευματοβλύστῃ⊠ ἡ χριστοπνεύστῳ⊠ στόματι⊠ ἀκούσω, ἡ τ⊠ Θεὸν δοξάσας, ὑπόθερ⊠ τῇ ὑπολοίπῳ γνώμαι⊠, ἡ τ⊠ θείων χαρισμάτων τὸ παμμέγεθες⊠ ζηλώσας, τὸ ὑμέτερον βίον πάντῃ σπουδῶμεθα⊠ μετασχηματίσθαι. Ἐμοὶ δὲ ταῦτα εἰπόντι ἐξ ἐμείας⊠ ἀκριβῶς⊠ ἀποκαλῆσθαι⊠ ἐφν⊠· Μήτε μὼ πληρότητος⊠ ἔσω ἔφθασα⊠· ἀνδρείοι⊠ δ πεπειραμένοις καὶ παντοίοις χαρίσμασι καταγλαϊσμένοις⊠ συνωμίλησα, ἡ ὄμμασιν αὐτοὺς ἐθεασάμην· πρὸς δὲ πληροφορίαν τ⊠ ὑμν ἀγάπης καὶ τοῦτό φημι, ὅτι τὸ διορατικοῦ χαρίσματος⊠ Θεόθεν ἡξίωμαι, ἢ πάντων τ⊠ ὁπαρουβίων⊠ μῶν, ἢ σποβαλόντων⊠, ἐντυγχανόντων τινὰ τε λογισμοὺς, καὶ τ ψυχῆς κρύφια πάθη ἐκ μόνης θεωρίας ἢ ἔλεως⊠ καταλαμβάνομεν⊠, ἢ πάντων τὰ ψυχικὰ ἢ πνευματικὰ πτωχεύματα⊠ πογινώσκω⊠, ὡς ταῦτα, καθὼς πεποιηκῶτα, ταῖς σὼ πληροφορίαι⊠ ἀπεκάλυψα⊠. π' ἄγε δὴ, τῷ κόσμ ἢ τος αὐτο πράγμασι καταπτάρμβος⊠, τὰ κυνίκῳ προσεχὲς, ἢ ἔχεις ἡμᾶς εἰς πάντα συνερ‑γός, ἢ ἐν πάσι ἀντιλήπτορας⊠. Καὶ μετ' ἐ πολὺ κατατρέξάμβιος⊠ τῷ Θεῷ εχαρίστουν, τῷ γίῳ Γέροντι, ὅτι τῇ αὐτοῦ ἀξιοπνεύστῳ⊠ εὐπαξάμβιος⊠ μοναχοῖς γνῶσθαι⊠ ξιώθην, τῇ χάριτι τ⊠ κυρίου ἡμῶν, Ἰησο Χριστοῦ, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας.}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} quod neminem quemquam hac ætate reperire ſit inter monachos, aut miraculis inſignem, aut futuri providum, aut celebrem, diviníſque circumfulgentem ſplendoribus, ſi tuam unius ſanctitatem exceperis.{{right sidenote|''ſecularis & religioſa perfectionis diſcrimen oſtendit.'' '''E'''}} 71 Poſteaquam igitur audiſſet hæc, imperitiæ meæ ignoſcens, ait: O fili, Dei nomine inſpiratus, tuæque ſtudens ſaluti auctor tibi fui, ut vitam iſtam abdicàres; &, ſi ita volueris, demonſtrabo diſcrimen, quod inter utrumque, matrimonium videlicet ac cælibatum intervertit, neque id ex Patrum dumtaxat oraculis, ſed ex etiam rebus utar, quas oculis ſubjectas habemus. Deinde conditionis utriuſque diverſitatem aggreſſus oſtendere, luculenter evicit, Doctorum complurium divino ſpiritu ſapientiáque pollentium prolatis ſententiis, ſublimiorem illuſtrioremque eſſe vitam ſolitariam; & alas pene dixerim, nobis continuò addidit, ac deſpicere coëgit omnia, uno ſolitariæ, ejuſque, quam ſervant angeli, æmulæ vivendi rationis abreptos amore, & jam ſeculi juſtitiam ſpectri inſtar evanidi reputantes; atque è veſtigio perpulit, levissimo Chriſti oneri, ſuaviſſimoque jugo ſubjectis humeris, victos nos, & nec indecora clade proſtratos, ut honeſta, pulcherrimaque angelici inſtituti humilitate gloriaremur.{{right sidenote|''Rogatus ab eodem, cætidium ſibi ſecreta patere fatetur.'' '''F'''}} 72 Lætus hoc facto ſanctus Stephanus me interrogat: Jam experientiâ dediciſti, inquit, quantum utraque diſcrepent? Cui ego, Didici enimvero manifeſtè, Pater, aiebam, etiam quanto cæleſtis veſtra illa diſciplina ſuperior ſit habenda. Reſtat tamen exiguum quiddam, quod interrogatam velim ſanctitatem tuam. Da veniam tamen petulantiæ, & hoc ſine, te exorem, ut deſiderio meo, ac poſtulato facias ſatis, Pater maximè venerande; meáque te accommodans infirmitati, notam facias mihi quam tibi Deus conceſſit gratiam, & ſi quidem dono perſpicientiæ {{right sidenote|'''f'''}} ornatus es, ut id ex ore tuo illo audiam, quod ſpiritu redundat & gratiam ſpirat, atque ita Deum glorificans, deſiderio tamquam alis inſtruar, divinorumque chariſmatum æmulatus altitudinem, tuum vivendi modum tota animi promptitudine arripiam. Hæc elocuto mihi, non abnuens pro ſua facilitate, quod quærebatur, reſpondit: Metas equidem perfectionis nondum attigi: ſed cum viris exercitatis, omnique ſupernorum donorum genere illuſtribus egi familiariter, eoſque oculis hiſce contemplatus ſum: ad confirmationem vero caritatis veſtræ etiam hoc dico, intelligendi munere me divinitus eſſe donatum, omniumque, quos vel video, vel à quibus interrogor, vel in quos quoquo modo incido, & cogitationes, & arcanos animi motus ex ſola conideratione intuituque percipio, & quorumvis tùm animi vitia, tum ſpiritûs habeo perſpecta; atque hæc quidem, ut præmonui, eo palam feci, quo ſecurus in me, meiſque conſiliis acquieſceres. Sed age ſane, ſeculo ejuſque negotiis expeditus, ad Dominum confugito, habebiſque nos ad quælibet adjutores, & defenſores in omnibus. Nec multo poſt recurrens, Deo ac Seni ſancto grates agebam, quod eo hortante, dignus eſſem inventus, qui inter monachos numerarer, gratiâ Domini noſtri Jeſu Chriſti, cui gloria in ſecula. 73 Ac-<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> ep6lobyri85a5lv5ryxipn8q1w2tl72 275106 274960 2026-08-07T14:05:06Z Vladis13 10700 to fast delete 275106 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|559 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|εἶναι ἐν τῇ μερᾷ ταύτῃ τινὰ τῶν μοναχῶν ζημειοφόρον⊠, ἢ προγνωστικὸν, περιβόητον, καὶ ταῖς θείαις μαρμαρυγαῖς περιλαμπόμενον, εἰ μὴ μόνον τὴν σὴν ἁγιωσύνην.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|71 Ταῦτα δὲ ἀκούσας, ἡ τῇ ἐμῇ ἀπαιδείᾳ σύγγνωθι⊠, εἶπεν· Ὦ τέκνον, φεῦξον⊠ κανέμθ⊠, ἡ τὸ σὸν σωτηρίας ἐχθρὸν⊠, λοιποτάξασθαι⊠ τῷ βίῳ διαβελευσάμεθα⊠, ἡ, εἰ βούλει, καταδεικνυμί⊠ σοι ἀμφοτέρων τὸ διάστημα, γάμου τε ἡ ἀγαμίας, ἢ μόνον ταῖς τ⊠ πατέρων χρήσεσι, ἀλλὰ ἡ τος φαινομένοις πράγμασι καταχρώμεθα⊠. Ταῦτα εἰπών, τ⊠ δύο βίων τὸ διάφορον δεῖξαι ἐγχειρήσαμεθα⊠, ἐδειξεν⊠ σαφῶς τὸ μονήρη βίον ὑψηλότερον ἢ φαιδρότερον, πολλῶν θεοπνεύστων ἢ θεοσόφων διδασκάλων ταῖς χρήσεσι προσφερόμεθα⊠, ς σχεδὸν ἰαπαῖς⊠, παρεμπυκνέως⊠ ἡμς ἀνεπλήρωσε, καὶ πάντων καταφρονεῖν ἐπέταξε μωὰ⊠ τν τῇ σοῤῥέλου⊠ μετόχης βίον ἐρωμένως⊠, τὼ ἐν κόσμῳ δικαιοντῶν, ὡς φάσμα ἀφανιζόμενον, λογιζομένως⊠, αὐθαδέχρεια⊠ ἡμᾶς πέπεικεν ἐν τῷ Χριστῷ ἐλαφροτάτῳ φορτίῳ, καὶ τ⊠ χρηστότατον ζυγὸν ἐφ' ὤμων ἀχθμένους, τῷ κόσμῳ καὶ ἀρχόντων ἐξ ἰσαλλήλου βίᾳ τ⊠ ζωππώσεως⊠ ἐγκαλωπίζεσθαι⊠ πανδύντων⊠ ἡμν, καὶ τιμήσθων⊠ τῶν καλῶν ἤτων⊠.}} {{graeca|72 Εὐφρανεὶς⊠ δ ἐπ⊠ Στέφανος⊠ φη· Ἔγνως τῇ πείρᾳ ἀμφοτέρων τὸ διαφέρον; Καὶ αὐτῷ, ναὶ πάτερ, ἔφην, σαφῶς ἔγνωκα, ἡ τ⊠ ὑμν οὐράνιον πολιτείας πόσῳ περβάλλον. Ἀπ' ἐστὶ δέ μοι μικρὸν αἴτημα τὼ σὼ ἀγιωσώτι⊠ ἐξαιτήσασθαι, ἀλλὰ σὺχρὸς⊠ ἵᾳ ἐμῇ πειστείᾳ, ἐμοὶ τὸ ἐπιθυμητὸν ἡ ἀληθῶς πειρῶσαι⊠ ἀποκαλῦψαι, τμώτατε⊠ πάτερ, ἡ συγκαταβαῖνε⊠ τῇ ἐμῇ ἀσθενείᾳ, χάρισαι τῶ σῷ ⊠ Θε⊠ σοι ἐγκεχειρισμένῳ⊠ χάριν, ἡ εἴπερ ἐξείσαις⊠ ⊠ διορατικοῦ χαρίσματος⊠, ὅπως ⊠ πνευματοβλύστῃ⊠ ἡ χριστοπνεύστῳ⊠ στόματι⊠ ἀκούσω, ἡ τ⊠ Θεὸν δοξάσας, ὑπόθερ⊠ τῇ ὑπολοίπῳ γνώμαι⊠, ἡ τ⊠ θείων χαρισμάτων τὸ παμμέγεθες⊠ ζηλώσας, τὸ ὑμέτερον βίον πάντῃ σπουδῶμεθα⊠ μετασχηματίσθαι. Ἐμοὶ δὲ ταῦτα εἰπόντι ἐξ ἐμείας⊠ ἀκριβῶς⊠ ἀποκαλῆσθαι⊠ ἐφν⊠· Μήτε μὼ πληρότητος⊠ ἔσω ἔφθασα⊠· ἀνδρείοι⊠ δ πεπειραμένοις καὶ παντοίοις χαρίσμασι καταγλαϊσμένοις⊠ συνωμίλησα, ἡ ὄμμασιν αὐτοὺς ἐθεασάμην· πρὸς δὲ πληροφορίαν τ⊠ ὑμν ἀγάπης καὶ τοῦτό φημι, ὅτι τὸ διορατικοῦ χαρίσματος⊠ Θεόθεν ἡξίωμαι, ἢ πάντων τ⊠ ὁπαρουβίων⊠ μῶν, ἢ σποβαλόντων⊠, ἐντυγχανόντων τινὰ τε λογισμοὺς, καὶ τ ψυχῆς κρύφια πάθη ἐκ μόνης θεωρίας ἢ ἔλεως⊠ καταλαμβάνομεν⊠, ἢ πάντων τὰ ψυχικὰ ἢ πνευματικὰ πτωχεύματα⊠ πογινώσκω⊠, ὡς ταῦτα, καθὼς πεποιηκῶτα, ταῖς σὼ πληροφορίαι⊠ ἀπεκάλυψα⊠. π' ἄγε δὴ, τῷ κόσμ ἢ τος αὐτο πράγμασι καταπτάρμβος⊠, τὰ κυνίκῳ προσεχὲς, ἢ ἔχεις ἡμᾶς εἰς πάντα συνερ‑γός, ἢ ἐν πάσι ἀντιλήπτορας⊠. Καὶ μετ' ἐ πολὺ κατατρέξάμβιος⊠ τῷ Θεῷ εχαρίστουν, τῷ γίῳ Γέροντι, ὅτι τῇ αὐτοῦ ἀξιοπνεύστῳ⊠ εὐπαξάμβιος⊠ μοναχοῖς γνῶσθαι⊠ ξιώθην, τῇ χάριτι τ⊠ κυρίου ἡμῶν, Ἰησο Χριστοῦ, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας.}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} quod neminem quemquam hac ætate reperire ſit inter monachos, aut miraculis inſignem, aut futuri providum, aut celebrem, diviníſque circumfulgentem ſplendoribus, ſi tuam unius ſanctitatem exceperis.{{right sidenote|''ſecularis & religioſa perfectionis diſcrimen oſtendit.'' '''E'''}} 71 Poſteaquam igitur audiſſet hæc, imperitiæ meæ ignoſcens, ait: O fili, Dei nomine inſpiratus, tuæque ſtudens ſaluti auctor tibi fui, ut vitam iſtam abdicàres; &, ſi ita volueris, demonſtrabo diſcrimen, quod inter utrumque, matrimonium videlicet ac cælibatum intervertit, neque id ex Patrum dumtaxat oraculis, ſed ex etiam rebus utar, quas oculis ſubjectas habemus. Deinde conditionis utriuſque diverſitatem aggreſſus oſtendere, luculenter evicit, Doctorum complurium divino ſpiritu ſapientiáque pollentium prolatis ſententiis, ſublimiorem illuſtrioremque eſſe vitam ſolitariam; & alas pene dixerim, nobis continuò addidit, ac deſpicere coëgit omnia, uno ſolitariæ, ejuſque, quam ſervant angeli, æmulæ vivendi rationis abreptos amore, & jam ſeculi juſtitiam ſpectri inſtar evanidi reputantes; atque è veſtigio perpulit, levissimo Chriſti oneri, ſuaviſſimoque jugo ſubjectis humeris, victos nos, & nec indecora clade proſtratos, ut honeſta, pulcherrimaque angelici inſtituti humilitate gloriaremur.{{right sidenote|''Rogatus ab eodem, cætidium ſibi ſecreta patere fatetur.'' '''F'''}} 72 Lætus hoc facto ſanctus Stephanus me interrogat: Jam experientiâ dediciſti, inquit, quantum utraque diſcrepent? Cui ego, Didici enimvero manifeſtè, Pater, aiebam, etiam quanto cæleſtis veſtra illa diſciplina ſuperior ſit habenda. Reſtat tamen exiguum quiddam, quod interrogatam velim ſanctitatem tuam. Da veniam tamen petulantiæ, & hoc ſine, te exorem, ut deſiderio meo, ac poſtulato facias ſatis, Pater maximè venerande; meáque te accommodans infirmitati, notam facias mihi quam tibi Deus conceſſit gratiam, & ſi quidem dono perſpicientiæ {{right sidenote|'''f'''}} ornatus es, ut id ex ore tuo illo audiam, quod ſpiritu redundat & gratiam ſpirat, atque ita Deum glorificans, deſiderio tamquam alis inſtruar, divinorumque chariſmatum æmulatus altitudinem, tuum vivendi modum tota animi promptitudine arripiam. Hæc elocuto mihi, non abnuens pro ſua facilitate, quod quærebatur, reſpondit: Metas equidem perfectionis nondum attigi: ſed cum viris exercitatis, omnique ſupernorum donorum genere illuſtribus egi familiariter, eoſque oculis hiſce contemplatus ſum: ad confirmationem vero caritatis veſtræ etiam hoc dico, intelligendi munere me divinitus eſſe donatum, omniumque, quos vel video, vel à quibus interrogor, vel in quos quoquo modo incido, & cogitationes, & arcanos animi motus ex ſola conideratione intuituque percipio, & quorumvis tùm animi vitia, tum ſpiritûs habeo perſpecta; atque hæc quidem, ut præmonui, eo palam feci, quo ſecurus in me, meiſque conſiliis acquieſceres. Sed age ſane, ſeculo ejuſque negotiis expeditus, ad Dominum confugito, habebiſque nos ad quælibet adjutores, & defenſores in omnibus. Nec multo poſt recurrens, Deo ac Seni ſancto grates agebam, quod eo hortante, dignus eſſem inventus, qui inter monachos numerarer, gratiâ Domini noſtri Jeſu Chriſti, cui gloria in ſecula. 73 Ac-<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> lnyksm3qkpu9w9vhe82l0g96mrid0u5 104 84707 274961 2026-08-07T12:55:44Z Vladis13 10700 + 274961 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|560 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''Quod experiri alius quoque volens,''}} 73 Acceſſit autem illum & alius quidam frater, commendatam multorum ſermonibus cum occulta intelligendi, tum prænoſcendi futura facultatem hujus Senis exploraturus, atque his verbis adortus: Quando non pauci aliqui ſuis tetimoniis aſſeverant, datum tibi eſſe ut ſecreta quæque cognoſcas, movit hoc me, Pater ſancte, ut huc venirem, certior hac de re fieri omnino deſiderans. Da te igitur precibus meis, & hac me in parte convincito; indicans, ſi potes, mihi, quæ admiſi peccata. Cui Senex: Noli tentare, fili, tenuitatem meam multis redundantem peccatis. Videns tamen fratrem jam diu inſtare obſecrando, ſubjecit: Siquidem eâ causâ, ut mox dicebas, huc adveniſti, ut, ſi poſſim, omnem penitus de me indigno Dei ſervo, dubitationem eximam tibi; jam id expediam, non mea virtute, ſed gratiâ divinâ, neque te fruſtratum dimittam deſiderio tuo: hoc unum cedo; unde jubes initium ducere, à teneris unguiculis? An ab ætate media; an ab extrema? At ille: Dic modo, inquit, undecumque libitum eſt.{{right sidenote|'''B''' ''peccata quidem ex eo ſua omnia audit; ſed nullum curioſitatis fructum refert.''}} 74 Tum vero divinus Senex os ſpiritu Dei inſtructum aperiens, enumerare ejus peccata cœpit ordine omnia, ſignificare eorum ac notis unumquodque propriis circumſcribens, & ad horam facile integram audiebatur attentè. Copioſiſſimam igitur veritatis aſſertionem nactus hic frater, flexis humi genibus deprecatus eſt Senem, clamitans: Eja, eja; ſatis enimvero eſt, ſatis eſt, pater: jam certiſſimum id quidem eſt mihi, divinis te ſcatere chariſmatis. Atque hoc dicto, diſceſſit, Deum noſtrum laudans, & Senis occulta quæque penetrantem gratiam, ingentemque palam profitens ſanctimoniam. Cum vero jam digreſſus hic eſſet, percuſſus deifer Senex, quod ſenſum doloris in eo nullum, nullum advertiſſet animi motum, in hæc verba prorupit: Quid profecit hic autem? Aut quale animæ remedium tulit? Conſcius, & confeſſus delicta ſua, perſtitit immotus, & obdurato corde, precationis & ſacrificii pro ſe depoſcendi unicè ſecurus. Heu temporum noſtrorum infirmitatem! heu negligentiam! heu vecordiam noſtram! Languidus enimvero hic eſt admodum, & miſerabilis: hominem enim ejuſmodi miſerum deputare ſeſe oportet, ac lamentari. Verum Deus ille, qui pro omnium vita mortem in cruce ſecundum humanam naturam ſuſtinuit, quique priori nos è ſtatu in libertatem aſſertos, altiori dignos reddidit gloria, illum ſervet, &, ut eſt humani generis amantiſſimus, veniam ei delictorum impertiat.{{right sidenote|'''C'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|73 Ἄλλος δέ τις ἀδελφὸς, τ τούτου τ⊠ θείου Γέροντος διορατικῶς⊠ τε προγνωστικῶς ἀξιοτῶς, ὑπὸ πολλῶν ἐπαινουμένης πιεζόμενον, προσῆλθεν αὐτῷ λέγων· Ἐπειδὴ τινες ἐκ διηγήδιαβεβαιοῦνται μαρτυροῦντες, θεόδοτέν⊠ σε ἐκπιδιοῖ⊠ σε χάριν διορατικὴν, ἀλλὰ τῶν ἀφωρίσμων, ὅσα πάτερ, πιεροφορίας⊠ τυχεῖν βουλομένον. Οὐκὼ⊠ πειραθῇς, ὡ ἀπεκρίθη⊠ μοι ἐκ τούτου τῷ μέρει, ὡς διεπαξαμένων⊠ γνωρίσαι ἁμαρτίας, εἴπερ δύνασαι. Ὁ δὲ Γέρων ὑποκειθείς⊠ επεν· Μηδαμς πείραζε, τέκνον, τ ἐμῶς πενιχρότητος, τ πολλῶν γεμούσης ἁμαρτημάτων. Ἐπὶ πολὺ δὲ θεραπόντως⊠ τ ἀδελφὸν ἐκκαλοῦντα⊠ τέτα⊠ χάριν, εἶπε πρὸς ατὸν ἔφη· Ἐπειδὴ δὴ τότε ἀνέχθηγον⊠, ὡς ἔφης, εἰ ἐὰδιόν⊠ μοι, ἀποκαλύψαι⊠ ἀπεροφορῆσαι⊠ σε περὶ ἐμὲ τὸ ἀναξίως δέλος⊠ τ Θεοῦ, ἐγώ σοι ὅσον ἐκ τῆς ἐμῆς δυνάμεως ἀλλ' ἐκ τῆς θείας χάριτος, ὡ μὴ σε κενὸν ἀποτρίψω⊠, ἀμείψαντα⊠ τὸ σὸν ἐφέσεως· ἀλλὰ μόνον ὑπέ, πόθεν ἀρξάσθαι⊠ κελεύεις, ἐξ ἀπαλῶν σῶν νύχων, ἐκ τ μέσων, ἐκ τ⊠ τελευτῶν; δὲ θεν θέλεις, φη, μόνον εἰπέ.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|74 Ἀνοίξας δὲ τὸ φθεγγόμενον αὐτοῦ στόμα ὁ θεοφόρος Γέρων, κατελθὼς⊠ καθεῖν⊠ πάντα αὐτοῦ τὰ ἁμαρτήματα, σημείοις καὶ τεμηρίοις⊠ ἐν ἕκαστον αὐτῶν διορίζων, προσεχῶς ἀκροώμεθα⊠, ὅτι ὥραν ἱκανὴν. Πλείσας⊠ ἐν πιεροφορίας⊠ ἀδελφὸς ἐκτῷ ὑπολαύσας⊠, κλίνας τὰ γόνατα, ἱκετεύσαι⊠ τ Γέροντα, βοῶν· Εἶα, ἀρκεῖ, ἀρκεῖ, ὡ πάτερ· πεπληροφόρημαι, ὅτι βρύεις⊠ θείοις χαρίσμασι. Καὶ ταῦτα φθεγξάμενος⊠ ἀνεχώρησεν, ὑμνῶν τ Θεὸν, κα ὁμολογῶν τὼ τ Γέροντος διορατικὴν χάριν, καὶ τὼ πολλὴν ἁγιότητα. Τούτου δὲ προβάντος⊠, ἐκπλαγεὶς ὑπὸ τῇ αὐτοῦ ἀναισθησίᾳ τε καὶ ἀονίᾳ⊠ ὁ θεοφόρος Γέρων ἔπεν· Τίνα ὠφέληται⊠ ἐκεῖ⊠, καὶ ποίας ἔτυχε ψυχικῆς νύσεως; Γνοὺς δὲ ὁμολογήσας τοῖς ἑαυτοῦ πλημμελείας, ἀνέδιντος⊠ ἔμεινε, καὶ τὼ καρδί ἀκατανύκτῳ⊠, διπλῶ⊠ συνάγειν⊠ μηδαμῶς αἰτιώμεθα⊠, Θεὸ τ ἀσθενείας ζώντων⊠ τς ἡμετέρας φύσεως· Θεὸ τῆς μῶν ἀσφαλείας. Δέον αὐτὸν κα ἐλεεινὸν καθεῖναι⊠ ἔτρε⊠· τ πιούτῳ⊠ δὲ διεῖ⊠ ζαλανίζειν⊠ κα ὀλοφύρεσθαι. Ἀλλ' αὐτὸς Θεὸς, ὑπὲρ τῆς πάντων ζωῆς τ⊠ ἐαυτοῦ θάνατον κατὰ ἀνδρικὴν φύσιν ὑποστὰς⊠ κα ἐκ προτέρας* ἡμς ἐλευθερώσας, καὶ κλείος⊠ ἀστεροτέρου⊠ καταξιώσας, σώσει αὐτόν, καὶ ς εἰσὶν αὐτοῦ, ὡς φιλάνθρωπος⊠, τὼ τ πλαισμάτων⊠ φεσιν.}}{{right sidenote|'''F''' ''* deeſt forte διαμαρτύματος aut quid ſimile.''}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Eſt Aulon, ut habet Theophraſtus lib. 9 Hiſtor. Plant. cap. 7, inter Libanum & Antilibanum campus pulcherrimus & ampliſſimus. Magis autem determinatè Sozomenus lib. 7, cap. 15 tractum eſſe dicit provinciæ Apameorum; in eoque S. Marcellam, de quo ad XIV Auguſti agitur, dum celebre templum everterendum curat, comprehenſum à paganis ac rogo injectum. Tridui ergo fere itinere aberat à loco, in quo res geſta eſt, Stephanus.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Quam celebris S. Sergius maximè in Syria fuerit, colligitur ex notis Baronii ad 7 Octobris. Porrò ut alibi aliæ ejus religiæ in honorem fuerunt; ita & Damaſcum maxillam aut illius partem tranſlatam fuiſſe; unde nomen templo factum, puto probabiliter credi poſſe. Nam vocem Latinam hanc à Græcis quoque uſu receptam, docet ex Gloſſis Baſil. Meurſius in Gloſario: ubi etiam invenies μαξιλαίον pro pulvino: μάξιλα etiam pro alapa accipitur maxillæ impaſta. Unde ſuſpicari quis poſſit ab injuria ſancto Martyri à gentilibus irrogata, & in eo templo coloribus repræſentata no‑''<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> q7yycckuqmxtex0v3aeq7d99i2lf9t0 275107 274961 2026-08-07T14:05:07Z Vladis13 10700 to fast delete 275107 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|560 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''Quod experiri alius quoque volens,''}} 73 Acceſſit autem illum & alius quidam frater, commendatam multorum ſermonibus cum occulta intelligendi, tum prænoſcendi futura facultatem hujus Senis exploraturus, atque his verbis adortus: Quando non pauci aliqui ſuis tetimoniis aſſeverant, datum tibi eſſe ut ſecreta quæque cognoſcas, movit hoc me, Pater ſancte, ut huc venirem, certior hac de re fieri omnino deſiderans. Da te igitur precibus meis, & hac me in parte convincito; indicans, ſi potes, mihi, quæ admiſi peccata. Cui Senex: Noli tentare, fili, tenuitatem meam multis redundantem peccatis. Videns tamen fratrem jam diu inſtare obſecrando, ſubjecit: Siquidem eâ causâ, ut mox dicebas, huc adveniſti, ut, ſi poſſim, omnem penitus de me indigno Dei ſervo, dubitationem eximam tibi; jam id expediam, non mea virtute, ſed gratiâ divinâ, neque te fruſtratum dimittam deſiderio tuo: hoc unum cedo; unde jubes initium ducere, à teneris unguiculis? An ab ætate media; an ab extrema? At ille: Dic modo, inquit, undecumque libitum eſt.{{right sidenote|'''B''' ''peccata quidem ex eo ſua omnia audit; ſed nullum curioſitatis fructum refert.''}} 74 Tum vero divinus Senex os ſpiritu Dei inſtructum aperiens, enumerare ejus peccata cœpit ordine omnia, ſignificare eorum ac notis unumquodque propriis circumſcribens, & ad horam facile integram audiebatur attentè. Copioſiſſimam igitur veritatis aſſertionem nactus hic frater, flexis humi genibus deprecatus eſt Senem, clamitans: Eja, eja; ſatis enimvero eſt, ſatis eſt, pater: jam certiſſimum id quidem eſt mihi, divinis te ſcatere chariſmatis. Atque hoc dicto, diſceſſit, Deum noſtrum laudans, & Senis occulta quæque penetrantem gratiam, ingentemque palam profitens ſanctimoniam. Cum vero jam digreſſus hic eſſet, percuſſus deifer Senex, quod ſenſum doloris in eo nullum, nullum advertiſſet animi motum, in hæc verba prorupit: Quid profecit hic autem? Aut quale animæ remedium tulit? Conſcius, & confeſſus delicta ſua, perſtitit immotus, & obdurato corde, precationis & ſacrificii pro ſe depoſcendi unicè ſecurus. Heu temporum noſtrorum infirmitatem! heu negligentiam! heu vecordiam noſtram! Languidus enimvero hic eſt admodum, & miſerabilis: hominem enim ejuſmodi miſerum deputare ſeſe oportet, ac lamentari. Verum Deus ille, qui pro omnium vita mortem in cruce ſecundum humanam naturam ſuſtinuit, quique priori nos è ſtatu in libertatem aſſertos, altiori dignos reddidit gloria, illum ſervet, &, ut eſt humani generis amantiſſimus, veniam ei delictorum impertiat.{{right sidenote|'''C'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|73 Ἄλλος δέ τις ἀδελφὸς, τ τούτου τ⊠ θείου Γέροντος διορατικῶς⊠ τε προγνωστικῶς ἀξιοτῶς, ὑπὸ πολλῶν ἐπαινουμένης πιεζόμενον, προσῆλθεν αὐτῷ λέγων· Ἐπειδὴ τινες ἐκ διηγήδιαβεβαιοῦνται μαρτυροῦντες, θεόδοτέν⊠ σε ἐκπιδιοῖ⊠ σε χάριν διορατικὴν, ἀλλὰ τῶν ἀφωρίσμων, ὅσα πάτερ, πιεροφορίας⊠ τυχεῖν βουλομένον. Οὐκὼ⊠ πειραθῇς, ὡ ἀπεκρίθη⊠ μοι ἐκ τούτου τῷ μέρει, ὡς διεπαξαμένων⊠ γνωρίσαι ἁμαρτίας, εἴπερ δύνασαι. Ὁ δὲ Γέρων ὑποκειθείς⊠ επεν· Μηδαμς πείραζε, τέκνον, τ ἐμῶς πενιχρότητος, τ πολλῶν γεμούσης ἁμαρτημάτων. Ἐπὶ πολὺ δὲ θεραπόντως⊠ τ ἀδελφὸν ἐκκαλοῦντα⊠ τέτα⊠ χάριν, εἶπε πρὸς ατὸν ἔφη· Ἐπειδὴ δὴ τότε ἀνέχθηγον⊠, ὡς ἔφης, εἰ ἐὰδιόν⊠ μοι, ἀποκαλύψαι⊠ ἀπεροφορῆσαι⊠ σε περὶ ἐμὲ τὸ ἀναξίως δέλος⊠ τ Θεοῦ, ἐγώ σοι ὅσον ἐκ τῆς ἐμῆς δυνάμεως ἀλλ' ἐκ τῆς θείας χάριτος, ὡ μὴ σε κενὸν ἀποτρίψω⊠, ἀμείψαντα⊠ τὸ σὸν ἐφέσεως· ἀλλὰ μόνον ὑπέ, πόθεν ἀρξάσθαι⊠ κελεύεις, ἐξ ἀπαλῶν σῶν νύχων, ἐκ τ μέσων, ἐκ τ⊠ τελευτῶν; δὲ θεν θέλεις, φη, μόνον εἰπέ.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|74 Ἀνοίξας δὲ τὸ φθεγγόμενον αὐτοῦ στόμα ὁ θεοφόρος Γέρων, κατελθὼς⊠ καθεῖν⊠ πάντα αὐτοῦ τὰ ἁμαρτήματα, σημείοις καὶ τεμηρίοις⊠ ἐν ἕκαστον αὐτῶν διορίζων, προσεχῶς ἀκροώμεθα⊠, ὅτι ὥραν ἱκανὴν. Πλείσας⊠ ἐν πιεροφορίας⊠ ἀδελφὸς ἐκτῷ ὑπολαύσας⊠, κλίνας τὰ γόνατα, ἱκετεύσαι⊠ τ Γέροντα, βοῶν· Εἶα, ἀρκεῖ, ἀρκεῖ, ὡ πάτερ· πεπληροφόρημαι, ὅτι βρύεις⊠ θείοις χαρίσμασι. Καὶ ταῦτα φθεγξάμενος⊠ ἀνεχώρησεν, ὑμνῶν τ Θεὸν, κα ὁμολογῶν τὼ τ Γέροντος διορατικὴν χάριν, καὶ τὼ πολλὴν ἁγιότητα. Τούτου δὲ προβάντος⊠, ἐκπλαγεὶς ὑπὸ τῇ αὐτοῦ ἀναισθησίᾳ τε καὶ ἀονίᾳ⊠ ὁ θεοφόρος Γέρων ἔπεν· Τίνα ὠφέληται⊠ ἐκεῖ⊠, καὶ ποίας ἔτυχε ψυχικῆς νύσεως; Γνοὺς δὲ ὁμολογήσας τοῖς ἑαυτοῦ πλημμελείας, ἀνέδιντος⊠ ἔμεινε, καὶ τὼ καρδί ἀκατανύκτῳ⊠, διπλῶ⊠ συνάγειν⊠ μηδαμῶς αἰτιώμεθα⊠, Θεὸ τ ἀσθενείας ζώντων⊠ τς ἡμετέρας φύσεως· Θεὸ τῆς μῶν ἀσφαλείας. Δέον αὐτὸν κα ἐλεεινὸν καθεῖναι⊠ ἔτρε⊠· τ πιούτῳ⊠ δὲ διεῖ⊠ ζαλανίζειν⊠ κα ὀλοφύρεσθαι. Ἀλλ' αὐτὸς Θεὸς, ὑπὲρ τῆς πάντων ζωῆς τ⊠ ἐαυτοῦ θάνατον κατὰ ἀνδρικὴν φύσιν ὑποστὰς⊠ κα ἐκ προτέρας* ἡμς ἐλευθερώσας, καὶ κλείος⊠ ἀστεροτέρου⊠ καταξιώσας, σώσει αὐτόν, καὶ ς εἰσὶν αὐτοῦ, ὡς φιλάνθρωπος⊠, τὼ τ πλαισμάτων⊠ φεσιν.}}{{right sidenote|'''F''' ''* deeſt forte διαμαρτύματος aut quid ſimile.''}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Eſt Aulon, ut habet Theophraſtus lib. 9 Hiſtor. Plant. cap. 7, inter Libanum & Antilibanum campus pulcherrimus & ampliſſimus. Magis autem determinatè Sozomenus lib. 7, cap. 15 tractum eſſe dicit provinciæ Apameorum; in eoque S. Marcellam, de quo ad XIV Auguſti agitur, dum celebre templum everterendum curat, comprehenſum à paganis ac rogo injectum. Tridui ergo fere itinere aberat à loco, in quo res geſta eſt, Stephanus.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Quam celebris S. Sergius maximè in Syria fuerit, colligitur ex notis Baronii ad 7 Octobris. Porrò ut alibi aliæ ejus religiæ in honorem fuerunt; ita & Damaſcum maxillam aut illius partem tranſlatam fuiſſe; unde nomen templo factum, puto probabiliter credi poſſe. Nam vocem Latinam hanc à Græcis quoque uſu receptam, docet ex Gloſſis Baſil. Meurſius in Gloſario: ubi etiam invenies μαξιλαίον pro pulvino: μάξιλα etiam pro alapa accipitur maxillæ impaſta. Unde ſuſpicari quis poſſit ab injuria ſancto Martyri à gentilibus irrogata, & in eo templo coloribus repræſentata no‑''<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> of4wvs2to4jcy63fjduxdm3sn69pd5o 104 84708 274962 2026-08-07T12:55:45Z Vladis13 10700 + 274962 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|561 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude> == ANNOTATA (окончание к предшествующему разделу) == {| | colspan="2" style="border:none;" | {{right sidenote|'''A'''}}''nomen natum; si hujus rei fundamentum aliquod in historia passionis ejus apud Metaphrastem appareret.''{{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} {{right sidenote|'''c'''}} ''De hoc monasterio junctáque ei ecclesia sicè Quartsinius Elucid. Terræ sanctæ lib. 6, perger. 6; atque quartâ unius milliaris parte à citeriori Jordanis ripa abesse, è regione ejus loci, ubi trans Jordanem Christus est baptizatus, illius nunc ruinas ingentes in colliculo cerni: vixisse in eo Zozimum illum, qui S. Mariam Ægyptiacam baptizavit. Vide dicenda ad num. 85.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''ὡς τὰ εὐθὰ, quod licet sacratiorem secretioremque templi partem ex vero antiquorum usu significet, qua Christianis Græcis τὸ ἅγιον βῆμα, sive ἱερατεῖον; pro sacrario tamen seu sacristia hic accipi clarum est; quò scilicet, peracto sacrificio, ab altari rediens sacerdos recedit, sacris vestibus exuendus.'' {{right sidenote|'''e'''}} ''Credo Myrensem intelligi, pro obtinenda captivis libertate solitum invocari, propter tres illos tribunos morti addictos, ab eoque in somnis Imperatorem increpante periculo exemptos.'' {{right sidenote|'''f'''}} ''τὸ διορατικὸν χάρισμα, cui hic sæpe adjungitur velut distinctum τὸ προορατικόν; quod nempe hoc significet futurorum prænotionem; isto indicetur cognitio absentium, aut eorum, quæ intrà animum arcana habentur consilia & cogitationes humanæ.'' |} == CAPUT VII. == ''Varia S. Stephani miracula.'' {| | {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|Οὗτος ὁ ὅσιος Στέφανος, ὡς ἀεὶ ἄλλου διηγούμενος, ἔφη μοι τάδε, ἃ νῦν ὑμῖν ἐξαγορεύσω· κἀγὼ πέπεισμαι, ὅτι ἀεὶ αὐτῷ ἦν ἡ διήγησις, ἀλλὰ τῇ μετριοφροσύνῃ ἀσπαζόμενος, ἑαυτὸν οὐκ ὠνόμασεν· ἀλλ’ ὅμως κἂν ἐφ’ ἑαυτῷ κἂν ἐφ’ ἑτέρ τυγχάνει, τὸ παράδοξον καὶ θαυμαστὸν ἐξειπεῖν καὶ ἀβραδίως[?], πρὸς ὠφέλειαν τῶν ἐντυγχανόντων, μάλιστα ὧδε[?], ἐξ ἀψευδοῦς καὶ ἀξιοπίστου Γέροντος ἀκούσας φωνῆς, ἧς ἀκροατὴς ἐγινόμην, οὕτω λεγούσης· ὅτι γέρων τις ἦν κατὰ τὸ αἰγιαλὸν τῆς νεκρᾶς θαλάσσης τῶν Τεσσαρηνοσίων[?] ἐκτελῶν, ᾧ τινὲς δύο προσεληλύθασιν ἐρημῖται, τὰς βοτάνας βοσκόμενοι, τὸν Θεὸν ἱκετεύσαντες· μηδαμῶς ἀπ’ αὐτῶν τοῦ Γέροντος ἀποκρύψαι ὀφείλω. Τῷ συνήθει ἐν ἀχλύϊ[?] ποιούμενοι, καὶ πνευματικάς τινας ὁμιλίας διεξελθόντες, τὸν γέροντα ἐκεῖνον συμπεριπατῆσαι ἠξίουν οἱ δύο ἐρημῖται, ἕως τοῦ αγιαλοῦ τῆς νεκρᾶς θαλάσσης. Ἔνθα παραγεγονότων αὐτῶν, ὁμοῦ λέγουσιν οἱ δύο ἐκεῖνοι τῷ γέροντι· «Βουλόμεθα τοίνυν, ὦ πάτερ, τήνδε τὴν νεκρὰν ἐκπερᾶσαι θάλασσαν ἐντεῦθεν ἕως τοῦ ἑτέρου μέρους· ἀλλὰ παρακλήθητι διὰ τὴν ἀγάπην συνοδεῦσαι ἡμῖν.» Ὁ δέ· «Σύγνωτε τῇ ἐμῇ ἀσθενείᾳ, ὦ πατέρες, ἔφη· ὑμέτερον γάρ ἐστι, καὶ τὸ καθ’ ὑμᾶς τελείων, τουτὶ τὸ ἀξίωμα.»}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|76 Ταῦτα δὲ ἔτι ἐπὶ ταῦτα ἐκ δευτέρου παρακαλοῦντες πεισαν· πείθεται δὲ μικρὸν προβαλεῖν ἐκέλευσαν. Σταυρὸν τοίνυν χαράξας, οἷον νομοθέτης Μωσῆς, ἐπὶ τν ὑδάτων ἐβάδιζεν, σὺν πέδαις μόνον ἐν τοιαύτῃ πολυβαθεῖ θαλάσσῃ βάθους χαράκους ἔχων. Οἱ σὲ ἐν συμπαθεῖαν, ἢ λίγου πλέον, ἐπ τῶν δάτων, βαδίζοντα θεασάμενοι ἐκεῖνοι, ἐφώνουν αὐτῷ ἐνομασὶ λέγοντες· Στέφανε⊠, πάτερ, πρὸς μᾶς, σεαυτόν⊠. Αὐτοῦ δὲ στρέφοντι πάλιν ἐπὶ τῶν δάτων πεζεύοντι φησὶν στιλαπρότης⊠ τῶν ἀναχωρητῶν δυάς· Πεπληροφόρηκεν ἡμᾶς ἡ ἀξίας⊠· ἀγαθότης⊠ περὶ σοῦ, πάτερ ἅγιε, ἀλλ' ἄγε, δέησιν ποιησώμεθα, καὶ παράσχε⊠ μᾶς τῷ κυρίῳ. Τῶν εὐχῶν ἐν τὸ Πάτερ ἡμῶν ἐκτε‑}} | {{right sidenote|''Cum duobus sanctis anachoretis congressus;'' '''E'''}} '''I'''Pse hic sanctus Stephanus, quasi de alio aliquo sermo esset, ea retulit mihi, quæ jam vobis ego dicturus sum; & mihi quidem persuasum est, narrationem non nisi ad ipsummet pertinuisse; sed modestiæ studio nomen suum reticuit. Quidquid sit; sive illum, sive alium spectet, miram prodigii speciem non pigebit afferre, in eorum utilitatem, quibus hæc legere contigerit; eóque vel maxime, quod illam ex veridico, ac fidem cujusvis promerito Senis ipsius ore exceperim, cui attentus adstabam, cum diceret; Senem fuisse quempiam, qui Quadragesimam in littore maris Mortui exigeret, ad quem duo quidam adierint eremitæ, solis vescentes oleribus, Deum anteà comprecati, ne latère ulla ratione se pateretur Senis virtutem. Itaque finitis, quæ fundi consueverant, precibus, habitísque spiritualibus nonnullis colloquiis, orant senem illum ambo anachoretæ, secum ut ambulet ad littus usque maris Mortui. Cum eo ventum esset, uterque sic pariter senem alloquitur: In animo nobis est, ò pater, mortuum hoc mare hinc usque in adversam partem trajicere. Sed per amorem tuum sine te adduci ne pergas unà nobiscum. At ille: Ignoscite, inquit, ò patres, infirmitati meæ: hæc enim tanta dignitas vobis, vestrique sanctitate similibus, propriè competit.{{right sidenote|''super aquas maris Mortui ambulat.'' '''F'''}} 76 Hæc locutum secundis adorti precibus permoverunt: cum jam in sententiam eum suam adduxissent, præire jubebant aliquantulum. Signo igitur crucis munitus, velut alter legillator Moyſes, super aquas gradiebatur, solis plantis in tanta maris altitudine pro cratibus validissimis utens. Isti ergo sic eum, ad usque teli jactum, aut paullo etiam longius, super undas progredientem intuiti, eum nomine compellantes, inclamant, ingeminantque: Redi, pater, redi ad nos. Revertenti super aquas autem denuò ac quasi solidas incidenti anachoretarum par illustre dixit: Opinionem de te nostram, sancte pater, ineffabilis Dei benignitas comprobavit: sed agedum, comprecationem ordiamur, & commenda nos Domino. Finita ergo oratione Domini-{{small|Bbbb}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> buqul4iz6lkvfbv4l7ptv65odm3khkd 275108 274962 2026-08-07T14:05:08Z Vladis13 10700 to fast delete 275108 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|561 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}} == ANNOTATA (окончание к предшествующему разделу) == {| | colspan="2" style="border:none;" | {{right sidenote|'''A'''}}''nomen natum; si hujus rei fundamentum aliquod in historia passionis ejus apud Metaphrastem appareret.''{{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} {{right sidenote|'''c'''}} ''De hoc monasterio junctáque ei ecclesia sicè Quartsinius Elucid. Terræ sanctæ lib. 6, perger. 6; atque quartâ unius milliaris parte à citeriori Jordanis ripa abesse, è regione ejus loci, ubi trans Jordanem Christus est baptizatus, illius nunc ruinas ingentes in colliculo cerni: vixisse in eo Zozimum illum, qui S. Mariam Ægyptiacam baptizavit. Vide dicenda ad num. 85.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''ὡς τὰ εὐθὰ, quod licet sacratiorem secretioremque templi partem ex vero antiquorum usu significet, qua Christianis Græcis τὸ ἅγιον βῆμα, sive ἱερατεῖον; pro sacrario tamen seu sacristia hic accipi clarum est; quò scilicet, peracto sacrificio, ab altari rediens sacerdos recedit, sacris vestibus exuendus.'' {{right sidenote|'''e'''}} ''Credo Myrensem intelligi, pro obtinenda captivis libertate solitum invocari, propter tres illos tribunos morti addictos, ab eoque in somnis Imperatorem increpante periculo exemptos.'' {{right sidenote|'''f'''}} ''τὸ διορατικὸν χάρισμα, cui hic sæpe adjungitur velut distinctum τὸ προορατικόν; quod nempe hoc significet futurorum prænotionem; isto indicetur cognitio absentium, aut eorum, quæ intrà animum arcana habentur consilia & cogitationes humanæ.'' |} == CAPUT VII. == ''Varia S. Stephani miracula.'' {| | {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|Οὗτος ὁ ὅσιος Στέφανος, ὡς ἀεὶ ἄλλου διηγούμενος, ἔφη μοι τάδε, ἃ νῦν ὑμῖν ἐξαγορεύσω· κἀγὼ πέπεισμαι, ὅτι ἀεὶ αὐτῷ ἦν ἡ διήγησις, ἀλλὰ τῇ μετριοφροσύνῃ ἀσπαζόμενος, ἑαυτὸν οὐκ ὠνόμασεν· ἀλλ’ ὅμως κἂν ἐφ’ ἑαυτῷ κἂν ἐφ’ ἑτέρ τυγχάνει, τὸ παράδοξον καὶ θαυμαστὸν ἐξειπεῖν καὶ ἀβραδίως[?], πρὸς ὠφέλειαν τῶν ἐντυγχανόντων, μάλιστα ὧδε[?], ἐξ ἀψευδοῦς καὶ ἀξιοπίστου Γέροντος ἀκούσας φωνῆς, ἧς ἀκροατὴς ἐγινόμην, οὕτω λεγούσης· ὅτι γέρων τις ἦν κατὰ τὸ αἰγιαλὸν τῆς νεκρᾶς θαλάσσης τῶν Τεσσαρηνοσίων[?] ἐκτελῶν, ᾧ τινὲς δύο προσεληλύθασιν ἐρημῖται, τὰς βοτάνας βοσκόμενοι, τὸν Θεὸν ἱκετεύσαντες· μηδαμῶς ἀπ’ αὐτῶν τοῦ Γέροντος ἀποκρύψαι ὀφείλω. Τῷ συνήθει ἐν ἀχλύϊ[?] ποιούμενοι, καὶ πνευματικάς τινας ὁμιλίας διεξελθόντες, τὸν γέροντα ἐκεῖνον συμπεριπατῆσαι ἠξίουν οἱ δύο ἐρημῖται, ἕως τοῦ αγιαλοῦ τῆς νεκρᾶς θαλάσσης. Ἔνθα παραγεγονότων αὐτῶν, ὁμοῦ λέγουσιν οἱ δύο ἐκεῖνοι τῷ γέροντι· «Βουλόμεθα τοίνυν, ὦ πάτερ, τήνδε τὴν νεκρὰν ἐκπερᾶσαι θάλασσαν ἐντεῦθεν ἕως τοῦ ἑτέρου μέρους· ἀλλὰ παρακλήθητι διὰ τὴν ἀγάπην συνοδεῦσαι ἡμῖν.» Ὁ δέ· «Σύγνωτε τῇ ἐμῇ ἀσθενείᾳ, ὦ πατέρες, ἔφη· ὑμέτερον γάρ ἐστι, καὶ τὸ καθ’ ὑμᾶς τελείων, τουτὶ τὸ ἀξίωμα.»}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|76 Ταῦτα δὲ ἔτι ἐπὶ ταῦτα ἐκ δευτέρου παρακαλοῦντες πεισαν· πείθεται δὲ μικρὸν προβαλεῖν ἐκέλευσαν. Σταυρὸν τοίνυν χαράξας, οἷον νομοθέτης Μωσῆς, ἐπὶ τν ὑδάτων ἐβάδιζεν, σὺν πέδαις μόνον ἐν τοιαύτῃ πολυβαθεῖ θαλάσσῃ βάθους χαράκους ἔχων. Οἱ σὲ ἐν συμπαθεῖαν, ἢ λίγου πλέον, ἐπ τῶν δάτων, βαδίζοντα θεασάμενοι ἐκεῖνοι, ἐφώνουν αὐτῷ ἐνομασὶ λέγοντες· Στέφανε⊠, πάτερ, πρὸς μᾶς, σεαυτόν⊠. Αὐτοῦ δὲ στρέφοντι πάλιν ἐπὶ τῶν δάτων πεζεύοντι φησὶν στιλαπρότης⊠ τῶν ἀναχωρητῶν δυάς· Πεπληροφόρηκεν ἡμᾶς ἡ ἀξίας⊠· ἀγαθότης⊠ περὶ σοῦ, πάτερ ἅγιε, ἀλλ' ἄγε, δέησιν ποιησώμεθα, καὶ παράσχε⊠ μᾶς τῷ κυρίῳ. Τῶν εὐχῶν ἐν τὸ Πάτερ ἡμῶν ἐκτε‑}} | {{right sidenote|''Cum duobus sanctis anachoretis congressus;'' '''E'''}} '''I'''Pse hic sanctus Stephanus, quasi de alio aliquo sermo esset, ea retulit mihi, quæ jam vobis ego dicturus sum; & mihi quidem persuasum est, narrationem non nisi ad ipsummet pertinuisse; sed modestiæ studio nomen suum reticuit. Quidquid sit; sive illum, sive alium spectet, miram prodigii speciem non pigebit afferre, in eorum utilitatem, quibus hæc legere contigerit; eóque vel maxime, quod illam ex veridico, ac fidem cujusvis promerito Senis ipsius ore exceperim, cui attentus adstabam, cum diceret; Senem fuisse quempiam, qui Quadragesimam in littore maris Mortui exigeret, ad quem duo quidam adierint eremitæ, solis vescentes oleribus, Deum anteà comprecati, ne latère ulla ratione se pateretur Senis virtutem. Itaque finitis, quæ fundi consueverant, precibus, habitísque spiritualibus nonnullis colloquiis, orant senem illum ambo anachoretæ, secum ut ambulet ad littus usque maris Mortui. Cum eo ventum esset, uterque sic pariter senem alloquitur: In animo nobis est, ò pater, mortuum hoc mare hinc usque in adversam partem trajicere. Sed per amorem tuum sine te adduci ne pergas unà nobiscum. At ille: Ignoscite, inquit, ò patres, infirmitati meæ: hæc enim tanta dignitas vobis, vestrique sanctitate similibus, propriè competit.{{right sidenote|''super aquas maris Mortui ambulat.'' '''F'''}} 76 Hæc locutum secundis adorti precibus permoverunt: cum jam in sententiam eum suam adduxissent, præire jubebant aliquantulum. Signo igitur crucis munitus, velut alter legillator Moyſes, super aquas gradiebatur, solis plantis in tanta maris altitudine pro cratibus validissimis utens. Isti ergo sic eum, ad usque teli jactum, aut paullo etiam longius, super undas progredientem intuiti, eum nomine compellantes, inclamant, ingeminantque: Redi, pater, redi ad nos. Revertenti super aquas autem denuò ac quasi solidas incidenti anachoretarum par illustre dixit: Opinionem de te nostram, sancte pater, ineffabilis Dei benignitas comprobavit: sed agedum, comprecationem ordiamur, & commenda nos Domino. Finita ergo oratione Domini-{{small|Bbbb}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> 5008ezf3x18fmuvpabz0nieirb82yk7 104 84709 274963 2026-08-07T12:55:46Z Vladis13 10700 + 274963 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|562 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. {{small|''a''}}}} minica {{right sidenote|'''a'''}}, poſtquam ſe mutuo ſalutando complexi eſſent, per illud anachoretarum, miraculis nobile, cruce ſe ſignans marinos ſuper fluctus digreſſus eſt. Quod ſenex ubi vidiſſet, glorificavit omnipotentem Dei majeſtatem, & anachoretæ utriuſque ſanctitatem admirans, ad ſpeluncam reverſus eſt. Atque hæc, tamquam de alio ad Dei, omnium laudes tranſcendentes, gloriam narrabat ægritudinum depulſor ille, inſtauratorque ſanitatum.{{right sidenote|''Nobilis Gazenſis ſacro morbo laborans ad Sanctum confugit;'' '''B'''}} 77 Sed jam illud recenſendum eſt mihi, quod vulgo notum, ac frequenti probatum teſte prodigium perpetravit. Unus aliquis ex optimatibus ac perilluſtribus Gazenſis, Chriſto dilectæ, civitatis, male habere cœperat, & morbo ſacro cruciari; quando ad Senem hunc deiferum confugit, tum in Maxima Laura verſantem: ejuſque advolutus pedibus, multa ſupplicatione fatigabat eum, dicens: Miſerere mei, ſerve Dei, miſerere mei, ac Deum tuum, morborum incurabilium medicum, interpella, ut ſacro hoc me morbo levet: nam ad medicos recurri plurimos, neque eorum quiſquam hac peſte liberare me potuit: ſed remedium meum fugit univerſos; quare, miſſis illis, ad celebres quoſdam monachos me contuli, opem eorum efflagitans; ſed hi nihilo plus mihi dixerunt, quam iſti medici; imò medelam omnes negaverunt mihi, corporis tabem; & afflictionem animi ſolis lenire verbis contenti. Hac itaque de cauſa ad Deum ſolum; atque ad te, deſtitutus omni ſolatio, ac mœrore confectus accurri, confiſus quidquid à Deo tuo popoſceris, id omnino factum iri. Mei igitur te miſereat, ac doloris mei, quem ars omnis medica, & induſtria humana deſpuit, Deumque tuum obſecra, ut faciat medicinam: nam licet illum à majoribus quaſi hereditariam acceperim, multique ex propinquis meis eo laborarint, & ita, uti vides, Vir ſancte, ſummi pedum digiti arroſi mihi ſint, & palpebris & ſuperciliis, ac mento defluxerint pili; facieſque deformata exedatur; Deo tamen nihil eſt impoſſibile.{{right sidenote|''eumque frequentans curatur;'' '''C'''}} 78 Ad hæc Senex: Sanè, inquit, quod virtutem Dei exſuperet, nihil eſt: ſed in omnipotenti ejus voluntate cuncta ſunt poſita, & voluntatem timentium & cum fide invocantium ſe, ipſe adimplet. Quam ob rem, confide, ò homo, confide; convaleſces enim & liberaberis, atque hac ipſa tabe, quâ laboras, quæque hominibus apparet immedicabilis, non poſt multos dies purgaberis quam citiſſimè. Patienter igitur ſuſtine, & apud diſcipulos noſtros in cella ſubſiſte; atque ad tenuitatem meam frequentans accede quotidie in heſychaſterio. Atque hæc quidem ait deifer Senex præſcientiæ gratia plenus. Vir autem ille Chriſti amans, fecit prout juſſus erat, frequenter ei per dies ſingulos ſeſe ſiſtens, quando de ille univerſorum muneratori, ac ſoli corporum animorumque medico Chriſto Jeſu, veto Deo, prolixas ad perfectam valetudinis ejus reſtitutionem, ſalutemque obtinendam fundebat preces, totum ei corpus à vertice capillorum ad plantam uſque pedum oleo ſimul cum aqua inungens; donec paucis poſt diebus, Sene deifero deprecante, reſpiciens eum de cælo Deus manifeſta ac ſalubria dedit indicia, revelatâ famulo ſuo fideliſſimo ac medico abſolutiſima ejus curatione. | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|τελευτῶν, καὶ ἀλλήλους ἀσπασαμένως⊠ φιλησά‑των, ἡ μὴ σημειωσάμθ⊠ τ ἀναχωρητὸν ζυ‑γὴ⊠ θαλασσίων ὑδάτων ἐπέβη, τὸ ταυχὸν⊠ προσέσχων. Ὁ δὲ Γέρων ἐωρακὼς ταῦτα, τὸ ἀ‑πειρομέγαλον⊠ Θεοῦ ἐδόξασε μεγαλειοτῆτα, καὶ ἐπὶ τὸ ἀνέκαμψεν⊠ ἀνέλαιον, τὼ δύο ἀναχωρητῶν θαυμάζων ἁγιότητα· καὶ ταῦτα μὲν ὁ πατρικὸς καὶ αματηφόρος, ὡς περὶ ἄλλο, εἰς δόξαν ⊠ περενδόξ Θεῷ διηγεῖτο.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|77 Ὅπερ δὲ πᾶσι γνωστὸν, ἡ ὑπὸ πολλῶν μαρτυρούμενον πεποίηκε θαῦμα, ἐρῶ. Τίς ποτε τῶν πολιταρχῶν ἐμφανῶν τ⊠ φιλοχρίστῳ πόλει Γάζης⊠ ἀρχόμενος λωβᾶσθαι, καὶ ὑπὸ τ⊠ ἱερς νόσου διεφθείρετο, προσέφυγε τότε τῷ θεοφόρῳ Γέροντι, ἐν τῇ μεγίσῃ Λαύρᾳ τότε διαγόντι· καὶ προσπεσὼν τοῖς ποσὶν αὐτοῦ, διέτριβε ἱκανὸς προσεξαίτησιν, λέγων· Ἐλέησόν με, ἅγιε τοῦ Θεοῦ, ἐλέησόν με, ἡ ἐντεύξαι τῷ Θεῷ σου, τῷ ἀμηχάνων νόσων ἰατρῷ, ἰάσασθαί με ἐκ τ⊠ ἱερᾶς ταύτης νόσου· πλείστους δὲ προσέ‑φυγον ἰατροῖς, καὶ οὐδεὶς με τούτων ἰάσατο⊠ τὸ λωβητὸν⊠ ἐξέφυγον· ἀλλὰ πᾶσιν τὼ ἐ‑μῶν θεραπειῶν ἀπέγνωσαν· ὅθεν καταλιπὼν ἐκείνους, πρὸς τινὰς ἀνδρῶν μοναχὸς περι‑φανῶς, τῆς αὐτῶν ἀντιλήμψεως βοηθείας· ἀλλ' οὐδέν μοι μᾶλλον ἐκεῖνοι τ⊠ ἰατρῶν ἔφρασαν· ἀλλὰ πάντες τὼ ἐμὼ ἀπηρνήσαντο ἴασιν, λό‑γους μόνον τὼ σωματικῶ πιποθέντα τὸ τε ψυ‑χικὸν ἀλγηδόνα παραμυθούμενοι. Διὸ τοιγα‑ροῦν ἐγὼ ἀπερημωμένος⊠ καὶ καθόλως μόνῳ τῷ Θεῷ, καὶ σοὶ προσέφυγον, πεπεισμένος⊠ ἐλπίζων ὃ ἂν ζητήσῃς ἐκ τ⊠ Θεοῦ σου, γενήσεταί σοι. Οὐκοῦν ἐλέησόν με, ἡ τὼν ἐμὼν ὀδυνῶν, ἰατρικὴ τέχνη ἡ πσα ἀνθρωπεία μηχα‑νὴ ἀπεῖπε, τὸ Θεόν σου θεραπευθῆναι ἀγ‑νώστου· εἰ δὲ καὶ τούτων πατέρων κεκληρονό‑μηκα, καὶ πολλοὶ τ⊠ ἀγγείων ἐχόμειν, καὶ τως, ὡς ὁρᾷς, ἅγιε, τοὺς ἄκρους τ⊠ ποδῶν διαπεπλῶς ἠφανισμένους, καὶ τὸ τρι‑χῶν τ ὀφρύων, καὶ βλεφάρων, καὶ τὸ ἀν‑θερείων⊠ ἐστέρημαι, καὶ πᾶσαν τὼν ὄψιν λελωβημέν τε καὶ βέβρωμαι, ἀλλ' ἀδυνατεῖ τ Θεῷ οὐδέν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|78 Ὁ δὲ Γέρων ὑποκρινόμενος· Καὶ ἀληθῶς ἐν‑δὲν ἀδυνατεῖ τῷ Θεῷ, φησὶ πρὸς αὐτόν, ἀλλὰ τὰ πάντα ζωντοπλάστῃ τ παντοκρατορικῇ αὐτοῦ βουλῇ, τὼν θελόντων τ⊠ φοβουμένων αὐτὸν ἡ πιστῶς ἐπικαλουμένων αὐτὸ πληροῖ. Διὸ θάρρει, ἄνθρωπε, θάρρει· ἰάσῃ⊠ ἡ σωθήσῃ, ἡ τὸ πι‑δὲ τῆς φαινομένης τοῖς ἀνθρώποις ἀνιάτου πά‑σχων σε νόσου μεθ' ἡ πασῶν μέρας ὅλῃ πᾶσ⊠ τάχους καθαρθῇ. Καρτέρησον τοίνυν, ἡ τοῖς ἡ‑μετέροις παρεχόμενον μαθηταῖς ἐν τῷ κελλίῳ, ἡ πρὸς τὴν ἡμετέραν ἀχρειότητα προσερχόμενος καθ' ἡ‑μέραν ἐν τῷ συχαστηρί. Ταῦτα μὲν ἐμπλησθεὶς προθεσπίστου χαρίσματος ὁ θεοφόρος Γέρων, ἔφη. Ὁ δὲ φιλόχριστος ἀνὴρ τὼν προσταγμάτων αὐτοῦ πεισάμενος, κατ' ἐκείνην ἡμέραν συντυχίας σχολά‑ζων αὐτῷ, τῷ τὸ ὅλον διοχετῇ ἡ μόνῳ σωμάτων τε ἡ ψυχομάτων ἰατρῷ, Ἰησοῦ Χριστῷ τῷ ἀλη‑θινῷ Θε, ἐκτενεστέρας ὑπὲρ τῆς τελείας ἰάσεως αὐτοῦ ἡ σωτηρίας ποιούμενος δεησείς, ἡ πᾶν τὸ σῶμα αὐτοῦ χρίων ἐλαίῳ σὺν ὕδατι ἀπ' ἀκρων τριχῶν ἕως τὸ πέλματος τὸ ποδῶν, ἕως ὅτου ἐ‑φάνησεν ὁ Θες μετ' ὀλίγας ἡμέρας δέῃ τῆς τοῦ θεοφόρου Γέροντος πρεσβείας ἐπισκοπούμενος ἄνωθεν, τὰ ἐπίσημα ὑγιεινὰ τεκμήρια ἐνεδείξατο, γνωρί‑σας τῷ γνησίῳ δούλῳ ἡ θεραπευτῇ τὸ τέλειον αὐτο θεραπείαν.}} {{graeca|79 ὅ}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 7bzwt669cvh065uu1lral73cor23spe 275109 274963 2026-08-07T14:05:09Z Vladis13 10700 to fast delete 275109 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|562 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. {{small|''a''}}}} minica {{right sidenote|'''a'''}}, poſtquam ſe mutuo ſalutando complexi eſſent, per illud anachoretarum, miraculis nobile, cruce ſe ſignans marinos ſuper fluctus digreſſus eſt. Quod ſenex ubi vidiſſet, glorificavit omnipotentem Dei majeſtatem, & anachoretæ utriuſque ſanctitatem admirans, ad ſpeluncam reverſus eſt. Atque hæc, tamquam de alio ad Dei, omnium laudes tranſcendentes, gloriam narrabat ægritudinum depulſor ille, inſtauratorque ſanitatum.{{right sidenote|''Nobilis Gazenſis ſacro morbo laborans ad Sanctum confugit;'' '''B'''}} 77 Sed jam illud recenſendum eſt mihi, quod vulgo notum, ac frequenti probatum teſte prodigium perpetravit. Unus aliquis ex optimatibus ac perilluſtribus Gazenſis, Chriſto dilectæ, civitatis, male habere cœperat, & morbo ſacro cruciari; quando ad Senem hunc deiferum confugit, tum in Maxima Laura verſantem: ejuſque advolutus pedibus, multa ſupplicatione fatigabat eum, dicens: Miſerere mei, ſerve Dei, miſerere mei, ac Deum tuum, morborum incurabilium medicum, interpella, ut ſacro hoc me morbo levet: nam ad medicos recurri plurimos, neque eorum quiſquam hac peſte liberare me potuit: ſed remedium meum fugit univerſos; quare, miſſis illis, ad celebres quoſdam monachos me contuli, opem eorum efflagitans; ſed hi nihilo plus mihi dixerunt, quam iſti medici; imò medelam omnes negaverunt mihi, corporis tabem; & afflictionem animi ſolis lenire verbis contenti. Hac itaque de cauſa ad Deum ſolum; atque ad te, deſtitutus omni ſolatio, ac mœrore confectus accurri, confiſus quidquid à Deo tuo popoſceris, id omnino factum iri. Mei igitur te miſereat, ac doloris mei, quem ars omnis medica, & induſtria humana deſpuit, Deumque tuum obſecra, ut faciat medicinam: nam licet illum à majoribus quaſi hereditariam acceperim, multique ex propinquis meis eo laborarint, & ita, uti vides, Vir ſancte, ſummi pedum digiti arroſi mihi ſint, & palpebris & ſuperciliis, ac mento defluxerint pili; facieſque deformata exedatur; Deo tamen nihil eſt impoſſibile.{{right sidenote|''eumque frequentans curatur;'' '''C'''}} 78 Ad hæc Senex: Sanè, inquit, quod virtutem Dei exſuperet, nihil eſt: ſed in omnipotenti ejus voluntate cuncta ſunt poſita, & voluntatem timentium & cum fide invocantium ſe, ipſe adimplet. Quam ob rem, confide, ò homo, confide; convaleſces enim & liberaberis, atque hac ipſa tabe, quâ laboras, quæque hominibus apparet immedicabilis, non poſt multos dies purgaberis quam citiſſimè. Patienter igitur ſuſtine, & apud diſcipulos noſtros in cella ſubſiſte; atque ad tenuitatem meam frequentans accede quotidie in heſychaſterio. Atque hæc quidem ait deifer Senex præſcientiæ gratia plenus. Vir autem ille Chriſti amans, fecit prout juſſus erat, frequenter ei per dies ſingulos ſeſe ſiſtens, quando de ille univerſorum muneratori, ac ſoli corporum animorumque medico Chriſto Jeſu, veto Deo, prolixas ad perfectam valetudinis ejus reſtitutionem, ſalutemque obtinendam fundebat preces, totum ei corpus à vertice capillorum ad plantam uſque pedum oleo ſimul cum aqua inungens; donec paucis poſt diebus, Sene deifero deprecante, reſpiciens eum de cælo Deus manifeſta ac ſalubria dedit indicia, revelatâ famulo ſuo fideliſſimo ac medico abſolutiſima ejus curatione. | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|τελευτῶν, καὶ ἀλλήλους ἀσπασαμένως⊠ φιλησά‑των, ἡ μὴ σημειωσάμθ⊠ τ ἀναχωρητὸν ζυ‑γὴ⊠ θαλασσίων ὑδάτων ἐπέβη, τὸ ταυχὸν⊠ προσέσχων. Ὁ δὲ Γέρων ἐωρακὼς ταῦτα, τὸ ἀ‑πειρομέγαλον⊠ Θεοῦ ἐδόξασε μεγαλειοτῆτα, καὶ ἐπὶ τὸ ἀνέκαμψεν⊠ ἀνέλαιον, τὼ δύο ἀναχωρητῶν θαυμάζων ἁγιότητα· καὶ ταῦτα μὲν ὁ πατρικὸς καὶ αματηφόρος, ὡς περὶ ἄλλο, εἰς δόξαν ⊠ περενδόξ Θεῷ διηγεῖτο.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|77 Ὅπερ δὲ πᾶσι γνωστὸν, ἡ ὑπὸ πολλῶν μαρτυρούμενον πεποίηκε θαῦμα, ἐρῶ. Τίς ποτε τῶν πολιταρχῶν ἐμφανῶν τ⊠ φιλοχρίστῳ πόλει Γάζης⊠ ἀρχόμενος λωβᾶσθαι, καὶ ὑπὸ τ⊠ ἱερς νόσου διεφθείρετο, προσέφυγε τότε τῷ θεοφόρῳ Γέροντι, ἐν τῇ μεγίσῃ Λαύρᾳ τότε διαγόντι· καὶ προσπεσὼν τοῖς ποσὶν αὐτοῦ, διέτριβε ἱκανὸς προσεξαίτησιν, λέγων· Ἐλέησόν με, ἅγιε τοῦ Θεοῦ, ἐλέησόν με, ἡ ἐντεύξαι τῷ Θεῷ σου, τῷ ἀμηχάνων νόσων ἰατρῷ, ἰάσασθαί με ἐκ τ⊠ ἱερᾶς ταύτης νόσου· πλείστους δὲ προσέ‑φυγον ἰατροῖς, καὶ οὐδεὶς με τούτων ἰάσατο⊠ τὸ λωβητὸν⊠ ἐξέφυγον· ἀλλὰ πᾶσιν τὼ ἐ‑μῶν θεραπειῶν ἀπέγνωσαν· ὅθεν καταλιπὼν ἐκείνους, πρὸς τινὰς ἀνδρῶν μοναχὸς περι‑φανῶς, τῆς αὐτῶν ἀντιλήμψεως βοηθείας· ἀλλ' οὐδέν μοι μᾶλλον ἐκεῖνοι τ⊠ ἰατρῶν ἔφρασαν· ἀλλὰ πάντες τὼ ἐμὼ ἀπηρνήσαντο ἴασιν, λό‑γους μόνον τὼ σωματικῶ πιποθέντα τὸ τε ψυ‑χικὸν ἀλγηδόνα παραμυθούμενοι. Διὸ τοιγα‑ροῦν ἐγὼ ἀπερημωμένος⊠ καὶ καθόλως μόνῳ τῷ Θεῷ, καὶ σοὶ προσέφυγον, πεπεισμένος⊠ ἐλπίζων ὃ ἂν ζητήσῃς ἐκ τ⊠ Θεοῦ σου, γενήσεταί σοι. Οὐκοῦν ἐλέησόν με, ἡ τὼν ἐμὼν ὀδυνῶν, ἰατρικὴ τέχνη ἡ πσα ἀνθρωπεία μηχα‑νὴ ἀπεῖπε, τὸ Θεόν σου θεραπευθῆναι ἀγ‑νώστου· εἰ δὲ καὶ τούτων πατέρων κεκληρονό‑μηκα, καὶ πολλοὶ τ⊠ ἀγγείων ἐχόμειν, καὶ τως, ὡς ὁρᾷς, ἅγιε, τοὺς ἄκρους τ⊠ ποδῶν διαπεπλῶς ἠφανισμένους, καὶ τὸ τρι‑χῶν τ ὀφρύων, καὶ βλεφάρων, καὶ τὸ ἀν‑θερείων⊠ ἐστέρημαι, καὶ πᾶσαν τὼν ὄψιν λελωβημέν τε καὶ βέβρωμαι, ἀλλ' ἀδυνατεῖ τ Θεῷ οὐδέν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|78 Ὁ δὲ Γέρων ὑποκρινόμενος· Καὶ ἀληθῶς ἐν‑δὲν ἀδυνατεῖ τῷ Θεῷ, φησὶ πρὸς αὐτόν, ἀλλὰ τὰ πάντα ζωντοπλάστῃ τ παντοκρατορικῇ αὐτοῦ βουλῇ, τὼν θελόντων τ⊠ φοβουμένων αὐτὸν ἡ πιστῶς ἐπικαλουμένων αὐτὸ πληροῖ. Διὸ θάρρει, ἄνθρωπε, θάρρει· ἰάσῃ⊠ ἡ σωθήσῃ, ἡ τὸ πι‑δὲ τῆς φαινομένης τοῖς ἀνθρώποις ἀνιάτου πά‑σχων σε νόσου μεθ' ἡ πασῶν μέρας ὅλῃ πᾶσ⊠ τάχους καθαρθῇ. Καρτέρησον τοίνυν, ἡ τοῖς ἡ‑μετέροις παρεχόμενον μαθηταῖς ἐν τῷ κελλίῳ, ἡ πρὸς τὴν ἡμετέραν ἀχρειότητα προσερχόμενος καθ' ἡ‑μέραν ἐν τῷ συχαστηρί. Ταῦτα μὲν ἐμπλησθεὶς προθεσπίστου χαρίσματος ὁ θεοφόρος Γέρων, ἔφη. Ὁ δὲ φιλόχριστος ἀνὴρ τὼν προσταγμάτων αὐτοῦ πεισάμενος, κατ' ἐκείνην ἡμέραν συντυχίας σχολά‑ζων αὐτῷ, τῷ τὸ ὅλον διοχετῇ ἡ μόνῳ σωμάτων τε ἡ ψυχομάτων ἰατρῷ, Ἰησοῦ Χριστῷ τῷ ἀλη‑θινῷ Θε, ἐκτενεστέρας ὑπὲρ τῆς τελείας ἰάσεως αὐτοῦ ἡ σωτηρίας ποιούμενος δεησείς, ἡ πᾶν τὸ σῶμα αὐτοῦ χρίων ἐλαίῳ σὺν ὕδατι ἀπ' ἀκρων τριχῶν ἕως τὸ πέλματος τὸ ποδῶν, ἕως ὅτου ἐ‑φάνησεν ὁ Θες μετ' ὀλίγας ἡμέρας δέῃ τῆς τοῦ θεοφόρου Γέροντος πρεσβείας ἐπισκοπούμενος ἄνωθεν, τὰ ἐπίσημα ὑγιεινὰ τεκμήρια ἐνεδείξατο, γνωρί‑σας τῷ γνησίῳ δούλῳ ἡ θεραπευτῇ τὸ τέλειον αὐτο θεραπείαν.}} {{graeca|79 ὅ}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 2y9397hnaas8wlhs7k7v764l1lkdbzi 104 84710 274964 2026-08-07T12:55:47Z Vladis13 10700 + 274964 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|527 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| monasterium; in quo hic magnus, sicut prius diximus, se exercebat Theodorus. Hinc consequitur, vel remissum aliquid fuisse de primæva illa ac stata Laurarum lege, vel ex singulari indulto aditum ad Lauram dictum istis duobus fratribus Theodoro ac Theophani in immatura ad hanc ætate concessum fuisse.{{right sidenote|'''A'''}} 13 ''Quod verò hic indultum videmus S. Stephano præter primævam Laurarum legem, attribuendum id opinor partim mitigationi, quæ paulatim lex Laurarum remitti cœperit, si non universaliter, saltem in particulari respectu aliquorum, quibus vel singularia ac præstantia eminentioris perfectionis indicia faciliorem eb aditum aperiebant, vel alia aliqua ratio singularis suppleverit defectum ætatis.'' Cum enim integro ferè seculo ingressus in Lauram S. Stephani anteverterit ingressum SS. Theodori ac Theophanis, non adeo mihi certum est, mitigationem, de qua hic quæritur, eorum, uti apparet, tempore inductam, viguisse jam tum tempore pueritiæ S. Stephani; nam quæ adeo distant tempore, sæpe etiam distant jure ac consuetudine legum, minus à primævo vigore vel magis recedentium. Quod si totam, si ea tum temporis pes fuerit, vel bene magnam gratia tenello Stephano factam partem monachi Sabaitaritæ indulserint auctoritati patrui ejus S. Joannis Damasceni, viri integritatis vitæ ac doctrinæ dotibus spectatissimi? Cui negari non potuerit, ut in Lauram unà secum introduceret commendatum sibi fortassè à moriente fratre filium, aut certè à vivente etiamnum maturè disciplinæ suæ traditum, ut, quoniam à teneris assuescere multum est, à parvulo ille famulatui divino insisteret; non tantum portando jugum Domini ab adolescentia sua, sed mores etiam suos totamque vivendi rationem exigendo efformandoque ad perfectissimam Laurosabitarum normam, quæ tum apud illos florebat.{{right sidenote|in Lauram tamen S. Sabæ cur admissus?}} 14 ''Non ea est perspicuitas characterum Chronologicorum mortis ac sepulturæ S. Stephani, quantumlibet distinctè ac diserte ab Auctore Vitæ signatorum, ut respectu Occidentalium modica dilucidatione non indigeant, quâ ad Æram nostram vulgarem reducantur.'' Nam Leo Allatius in libro, qui inscribitur ''de Ecclesiæ Occidentalis atque Orientalis perpetua consensione'', agens de Dominicis atque Hebdomadibus Græcorum col. 1495, rectè ista observat: Solent Græci ut plurimum, immo ferè semper, dum annos recensent, non à Christo nato, sed ab ipso orbe condito numerare: quod licet illis arduum non sit, legentibus tamen exteris, & qui aliam numerandi viam ineunt, nebulam quodammodo videtur offundere; difficileque ab ea extricantur, qui numeros in manu non habent; præsertim cum non omnes eamdem numerandi inierint rationem: ut ferè tot sententiæ fuerint, quot scriptores. In tenebris itaque istis præferenda lectori lux, ne offendat. Mortem verò Sancti Biographus noster ita chronologicè determinat num. 183: Senex autem.. spiritum suum.. Domino tradidit.. postridiæ Novæ Dominicæ sub horam noctis primam. ''Sepulturam autem sic:'' Sepultus verò est Aprilis mensis die secunda, (feria) tertia anni a creatione mundi sexies millesimi, ducentesimi, octogesimi sexti. Non additur hic, ut passim à Græcis fieri solet, annus mundi reparati iuxta Æram, quam vocant Alexandrinam, de qua non semel à nobis actum est præsertim in Exegesi præliminari prima ad Theophanem ante tomum III Martii, ubi ostensum est annis{{right sidenote|Ex epocha Alexandrina, qua utitur Vitæ Auctor, '''B'''}} | circiter octo à communi deficere: quod ut hic usqueveniat, recurrendum ad Acta Martyrum Sabaitarum, quorum certamen cum hic infra num. 17, rectè signetur, anno ab orbe condito sexies millesimo ducentesimo octogesimo octavo, à nato secundum carnem Deo DCCLXXXVIII; obitus autem Stephani nostri annis duobus prædictum martyrium antecesserit, pater, hic adscribendum fuisse annum à nato secundum carnem Deo DCCLXXXVI; quibus si annos octo adjunxeris, habebis Æra vulgaris annum DCCXCIV.{{right sidenote|'''C'''}} 15 ''Id quod planum redditur ex convenientia characterum utrobique hic relucentium:'' nam {{graeca|Νέα}}, Dominica Nova hic notata, Græcorum, quæ etiam ipsis {{graeca|Κυριακὴ ἀντιπάσχα}}, Dominica Paschæ opposita, in {{graeca|ἡ Θωμᾶ}}, sive Thomæ dicitur, quod eo die legatur Evangelium de Thoma Apostolo, digitum suum in fixuram clavorum, infixi Domini, immittente, quod & tum legitur apud Latinos; Dominica, inquam, Nova, Latinis dicitur Dominica in Albis; de utriusque etymo agit Leo Allatius loco citato col. 1475. Tum verò quoniam ista Dominica anno prædicto DCCXCIV incidit in diem XXX Martii, cum Pascha inciderit in XXIII ejusdem Mensis; consequens est, obiisse Sanctum Kalendis Aprilis, die Lunæ seu feria secunda jam ab hora circiter currente, cum obierit postridiæ Dominicæ in Albis sub horam noctis primam; sepultumque fuisse secundâ ejusdem, & secunda die (quæ erat secunda post mortem, & secunda mensis Aprilis) {{graeca|τρίτῃ}}, feria tertia (hebdomadis) qualis tunc erat. Nec refert, quod in textu Græco vox feria explicite non exprimatur: nam ferias hebdomadum simpliciter absque additamento vocis ἡμέρα vel similis, exprimi per solos numeros ordinales, leges apud laudatum Auctorem col. 1458; & in tabella duabus columnis proposita à col. 1476, in qua semper post Dominicas ponuntur feriæ, non expressæ quidem sed subintellectæ in numeralibus, δευτέρᾳ, τρίτῃ, quarta, tertia usque ad Dominicam proximè sequentem: sicut modo usitatum est apud nos, ut diem mensis scribamus per solos numeros ordinales, subintellecta voce dies. Quid exemplis opus est? Quando etiam in Vita Sancti nostri, quam præ manibus habemus, num. 110, ponitur {{graeca|τῇ ἑκκαιδεκάτῃ μηνὸς Φεβρουαρίου}}, subaudita voce die: quod & denuo fit 112 sub finem iisdem verbis. Idem si in Liturgiis Græcis, certè in nostro textu Vitæ præsertim locum habet. Cum enim immediatè præcesserit vox ἡμέρα, rursum repeti ab Auctore nisi insulsè haud poterat, nedum debebat, hic, si usquam alibi, clarissimè subintellecta.{{right sidenote|ad Æram vulgarem reducta, ostenditur Sanctus obiisse anno 794, Kalendis Aprilis: '''D'''}} 16 ''Itaque in nota characteristica unica Dominica in Albis, tamquam in cardine fixo, omnia vertuntur, & optime tam inter se, quam cum anno signato DCCXCIV omnia consentiunt; videlicet Pascha, dies obitus, dies sepulturæ, dies mensis, & feria hebdomadis.'' Atque hæc, tametsi ulteriori elucidatione non indigeant, illustrari tamen possunt ex calculo mortis S. Sabæ loco citato, pagg. 353 & 354, in hunc modum descripto à Cyrillo Scythopolitano: Ipsius (S. Sabæ) mors contigit V Decembris mensis, Indictione X, à creatione quidem mundi... anno sexies millesimo, & vigesimo quarto: à Dei verbi Incarnatione... XXIV supra quingentesimum. Quibus si addas annos octo incompletos, exsurget annus DXXXI,{{right sidenote|'''E''' idque illustratur ac confirmatur è calculo mortis S. Sabæ;}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 0wiseeufnw8s4i1aom94bunh2znsnty 275078 274964 2026-08-07T14:04:14Z Vladis13 10700 to fast delete 275078 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|527 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| monasterium; in quo hic magnus, sicut prius diximus, se exercebat Theodorus. Hinc consequitur, vel remissum aliquid fuisse de primæva illa ac stata Laurarum lege, vel ex singulari indulto aditum ad Lauram dictum istis duobus fratribus Theodoro ac Theophani in immatura ad hanc ætate concessum fuisse.{{right sidenote|'''A'''}} 13 ''Quod verò hic indultum videmus S. Stephano præter primævam Laurarum legem, attribuendum id opinor partim mitigationi, quæ paulatim lex Laurarum remitti cœperit, si non universaliter, saltem in particulari respectu aliquorum, quibus vel singularia ac præstantia eminentioris perfectionis indicia faciliorem eb aditum aperiebant, vel alia aliqua ratio singularis suppleverit defectum ætatis.'' Cum enim integro ferè seculo ingressus in Lauram S. Stephani anteverterit ingressum SS. Theodori ac Theophanis, non adeo mihi certum est, mitigationem, de qua hic quæritur, eorum, uti apparet, tempore inductam, viguisse jam tum tempore pueritiæ S. Stephani; nam quæ adeo distant tempore, sæpe etiam distant jure ac consuetudine legum, minus à primævo vigore vel magis recedentium. Quod si totam, si ea tum temporis pes fuerit, vel bene magnam gratia tenello Stephano factam partem monachi Sabaitaritæ indulserint auctoritati patrui ejus S. Joannis Damasceni, viri integritatis vitæ ac doctrinæ dotibus spectatissimi? Cui negari non potuerit, ut in Lauram unà secum introduceret commendatum sibi fortassè à moriente fratre filium, aut certè à vivente etiamnum maturè disciplinæ suæ traditum, ut, quoniam à teneris assuescere multum est, à parvulo ille famulatui divino insisteret; non tantum portando jugum Domini ab adolescentia sua, sed mores etiam suos totamque vivendi rationem exigendo efformandoque ad perfectissimam Laurosabitarum normam, quæ tum apud illos florebat.{{right sidenote|in Lauram tamen S. Sabæ cur admissus?}} 14 ''Non ea est perspicuitas characterum Chronologicorum mortis ac sepulturæ S. Stephani, quantumlibet distinctè ac diserte ab Auctore Vitæ signatorum, ut respectu Occidentalium modica dilucidatione non indigeant, quâ ad Æram nostram vulgarem reducantur.'' Nam Leo Allatius in libro, qui inscribitur ''de Ecclesiæ Occidentalis atque Orientalis perpetua consensione'', agens de Dominicis atque Hebdomadibus Græcorum col. 1495, rectè ista observat: Solent Græci ut plurimum, immo ferè semper, dum annos recensent, non à Christo nato, sed ab ipso orbe condito numerare: quod licet illis arduum non sit, legentibus tamen exteris, & qui aliam numerandi viam ineunt, nebulam quodammodo videtur offundere; difficileque ab ea extricantur, qui numeros in manu non habent; præsertim cum non omnes eamdem numerandi inierint rationem: ut ferè tot sententiæ fuerint, quot scriptores. In tenebris itaque istis præferenda lectori lux, ne offendat. Mortem verò Sancti Biographus noster ita chronologicè determinat num. 183: Senex autem.. spiritum suum.. Domino tradidit.. postridiæ Novæ Dominicæ sub horam noctis primam. ''Sepulturam autem sic:'' Sepultus verò est Aprilis mensis die secunda, (feria) tertia anni a creatione mundi sexies millesimi, ducentesimi, octogesimi sexti. Non additur hic, ut passim à Græcis fieri solet, annus mundi reparati iuxta Æram, quam vocant Alexandrinam, de qua non semel à nobis actum est præsertim in Exegesi præliminari prima ad Theophanem ante tomum III Martii, ubi ostensum est annis{{right sidenote|Ex epocha Alexandrina, qua utitur Vitæ Auctor, '''B'''}} | circiter octo à communi deficere: quod ut hic usqueveniat, recurrendum ad Acta Martyrum Sabaitarum, quorum certamen cum hic infra num. 17, rectè signetur, anno ab orbe condito sexies millesimo ducentesimo octogesimo octavo, à nato secundum carnem Deo DCCLXXXVIII; obitus autem Stephani nostri annis duobus prædictum martyrium antecesserit, pater, hic adscribendum fuisse annum à nato secundum carnem Deo DCCLXXXVI; quibus si annos octo adjunxeris, habebis Æra vulgaris annum DCCXCIV.{{right sidenote|'''C'''}} 15 ''Id quod planum redditur ex convenientia characterum utrobique hic relucentium:'' nam {{graeca|Νέα}}, Dominica Nova hic notata, Græcorum, quæ etiam ipsis {{graeca|Κυριακὴ ἀντιπάσχα}}, Dominica Paschæ opposita, in {{graeca|ἡ Θωμᾶ}}, sive Thomæ dicitur, quod eo die legatur Evangelium de Thoma Apostolo, digitum suum in fixuram clavorum, infixi Domini, immittente, quod & tum legitur apud Latinos; Dominica, inquam, Nova, Latinis dicitur Dominica in Albis; de utriusque etymo agit Leo Allatius loco citato col. 1475. Tum verò quoniam ista Dominica anno prædicto DCCXCIV incidit in diem XXX Martii, cum Pascha inciderit in XXIII ejusdem Mensis; consequens est, obiisse Sanctum Kalendis Aprilis, die Lunæ seu feria secunda jam ab hora circiter currente, cum obierit postridiæ Dominicæ in Albis sub horam noctis primam; sepultumque fuisse secundâ ejusdem, & secunda die (quæ erat secunda post mortem, & secunda mensis Aprilis) {{graeca|τρίτῃ}}, feria tertia (hebdomadis) qualis tunc erat. Nec refert, quod in textu Græco vox feria explicite non exprimatur: nam ferias hebdomadum simpliciter absque additamento vocis ἡμέρα vel similis, exprimi per solos numeros ordinales, leges apud laudatum Auctorem col. 1458; & in tabella duabus columnis proposita à col. 1476, in qua semper post Dominicas ponuntur feriæ, non expressæ quidem sed subintellectæ in numeralibus, δευτέρᾳ, τρίτῃ, quarta, tertia usque ad Dominicam proximè sequentem: sicut modo usitatum est apud nos, ut diem mensis scribamus per solos numeros ordinales, subintellecta voce dies. Quid exemplis opus est? Quando etiam in Vita Sancti nostri, quam præ manibus habemus, num. 110, ponitur {{graeca|τῇ ἑκκαιδεκάτῃ μηνὸς Φεβρουαρίου}}, subaudita voce die: quod & denuo fit 112 sub finem iisdem verbis. Idem si in Liturgiis Græcis, certè in nostro textu Vitæ præsertim locum habet. Cum enim immediatè præcesserit vox ἡμέρα, rursum repeti ab Auctore nisi insulsè haud poterat, nedum debebat, hic, si usquam alibi, clarissimè subintellecta.{{right sidenote|ad Æram vulgarem reducta, ostenditur Sanctus obiisse anno 794, Kalendis Aprilis: '''D'''}} 16 ''Itaque in nota characteristica unica Dominica in Albis, tamquam in cardine fixo, omnia vertuntur, & optime tam inter se, quam cum anno signato DCCXCIV omnia consentiunt; videlicet Pascha, dies obitus, dies sepulturæ, dies mensis, & feria hebdomadis.'' Atque hæc, tametsi ulteriori elucidatione non indigeant, illustrari tamen possunt ex calculo mortis S. Sabæ loco citato, pagg. 353 & 354, in hunc modum descripto à Cyrillo Scythopolitano: Ipsius (S. Sabæ) mors contigit V Decembris mensis, Indictione X, à creatione quidem mundi... anno sexies millesimo, & vigesimo quarto: à Dei verbi Incarnatione... XXIV supra quingentesimum. Quibus si addas annos octo incompletos, exsurget annus DXXXI,{{right sidenote|'''E''' idque illustratur ac confirmatur è calculo mortis S. Sabæ;}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> hzjtwbj18eqiipilt7q9wvq8xhhjy7l 104 84711 274965 2026-08-07T12:55:48Z Vladis13 10700 + 274965 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|563 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|79 Ὅτινα μετ' ἐπίτα προπαλαιάμβιος⊠ ὁ θαυμασιώτατος Γέρων, τῷ Θε προσενέγκας πὲρ αὐτὸς τὼ ὑπερφυῶς ἡ ζωοτόκῳ, θείᾳ, καὶ ἀνεξαμάντῳ⊠ ῥυσίᾳ, κατὰ τὸ ῥυσιασθεὶς βύσ‑σας μεσαίμοις ὕδατος ἡ ἐλαίου, οἷς ὅλον αὐτὸν ἀλείψας ταῖς ἑαυτοῦ ἁγναῖς παλάμαις, ζωῶν καὶ ὑγι καὶ κεκαθαρμένον ἀπὸ τῆς πιέσεως, πολὺ πυνον διδηγμάτων ἐν τοῖς μηροῖς καὶ ταῖς κνήμαις λελωβημένον, ἀπέλυσεν, ὡς ἐκ θαυμαστοῦ ἐλαίᾳ θερμ ἢ ἐφοδιάσας αὐτόν, καὶ εἰπών· Πορεύου ἐν εἰρήνῃ ἡ χαίρων, ὅταν κῇ τ⊠ ὁδὸν τόνδε τ⊠ τόπον καταντήσῃς, τῷ ὑποζυγίῳ κατωβὼς ἀλειψον ἐν ἴσ σὺν μηρός τε τοὺς κνήμας, ὅτι δὴ ἐκεῖθεν ἐκλύνης (ἐκ τοῦ τόνδε τ⊠ πώου, ἀπερῥαγήσονται ἐξώ‑φυες, ὅσα χεις, οἰδήματα, καὶ ἀφανῆ φανήσονται· καὶ ἔχει τὼ ἀνεκάμψεν ἐκ τοῦ Θεοῦ θεραπεύειν, καὶ τὼ σὸν σε ψυμβυλίῳ⊠ ἀ‑φατον ἀξιοθέτησα· τελείως δὲ θεραπευθῇ, καὶ καθαρωθῇ, καὶ ζωοῖς ποσὶ βαδίσῃς. Ταυτῶν ἐν τὼ ἐντολῇ ⊠ θεοφόρου Γέροντος φυλάξας ὁ φιλόχριστος ἀνήρ, ἔχρισεν τοῦ αυτοῦ μηρός καὶ τὰς κνήμας, κα‑ταλαβὼν τὸ ὀρίσεντα χῶρον, καὶ μετ' ἐπιλὲ ἐκεῖθεν ἀπέραντο⊠ αὐτοῦ καὶ τ⊠ ἐθρωςτο⊠ προδηλωθέντα τόπον, κῇ τὼ ⊠ θεο‑πεσὶ Γέροντι⊠ στερήσῃ δυναμοίχθει⊠ πάντα τὰ πτώματα, κῇ ὑγιες κατεστάκασιν οἱ μηροὶ καὶ αἱ κνῆμαι, καὶ ποσν ἐῤῥωμένοις ἐ‑βαδίζεν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|80 Ὦ τ⊠ ἀπροσδόξ· ἀθρόας μεταβολῆς! παλαιῶς δὲ, ὀλί ἀνδρν ἐπαπεῖρθεν ἐοικὼν τὸν καὶ σμελέζοντων⊠ αὐτόν, τοῖς ποσὶ μόγις τὼ γλίσχρ⊠ παῖον ἐπέβαινε· διὰ δὲ τ⊠ με‑γάλοι Γέροντι⊠ ἱκετείας ποσὶ στερῥοῖς ἡ ἰσχυ‑ροῖς ἐβάινε. Καὶ τί ἄξι με τὰ πολλὰ λέγων; Ὅλος καθαρός, λος⊠ ὑγιής, ὅλος ἀβλαβὴς ἀπεδείχθη, μηδενὸς ἴχνος, μηδὲ βραχυτάτης ἐκῆς ἐλαχύσης ἀπολειφθείσης, εἰς τὰ ἴδια ὑπε‑κατεστῆν⊠ γεγονώς. Τότε ἰδόντες οἱ οκεῖοι, ἡ οἱ συγγενεῖς, καὶ οἱ φίλοι καὶ συμπᾶσαι Γαζαῖοι, πάντες ἐξεπλήσθησαν ἐκθαμβηθέντες περὶ τῷ ξένῳ τ⊠ ἀπροσδόξου ⊠ θαύματος· ὁ δὲ ἰδὲ μέχρι τ⊠ δεῦρο ἡμέρας τῇ ⊠ Θεῷ χάριτι ζῇ, λίαν ὑπάρχων φιλομόναχος, ὅπερ οὐκ ἦν τὸ πρῶτον, ἀλλὰ μᾶλλον μισομόναχ⊠, ὡς παντὸς κατακεχέων τοῦ μοναχός, ἡ κατηγορίας κα‑θυπεβόλων αὐτοὺς ἀλόγως. Ἔστι δὲ φιλόπτωχος ἅμα ἡ φιλόξενος, ἅπαντας ἐκδεχόμενος οὐ μόνον τοῖς ἀδελφοῖς αὐτοῦ βελτίοις πράξαις, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν τοῖς ζωμαλιακοῖς χρεταῖς, κάλλιστε ἡ ὑγείᾳ, ώμῃ τε ἡ ἀκμῶντι, ὅμοι λογῶν τὼ ⊠ Θεῷ χάριν, ἡ κηρύττων τὸ ἔλεος, τὼ τε ⊠ ἁγίῳ Γέροντι⊠ τ κρυβίων ἀνερχόμενον, ἀλλὰ διὰ καὶ ἄβι παντὸς ἀξίω‑μῶν ἐκεῖνον, ἡ τὼ χρετῶν ἐκδιδάσκων· ὅθεν καθ' ἕκαστον ἔτος οὐκ ἔληξεν ἐρχομένῳ σν αὐτόν, τῷ Θεῷ τε καὶ αὐτῷ τὼ ἀνδρείας λοπόντων, ἡ τὼ ὠφελῆσαν αὐτῷ παρ' ἑαυτοῦ τιμὼν ἐπιχειρίσθων, ἡ διλωγίαν ἀπὸ τῷ Θεῷ τε ἡ αὐτῷ καρποφόρων. πάσας τὰς ἡμέρας ς ἐν οὐκί ζωῆς τ ἁγί γέροντι⊠ Στεφάνῳ, ὃν ὁ Θεὸς ἐδόξασε, ἡ διαφόροις κατεκόσμησε χαρίσμασιν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|81 Οὗτος⊠ γὰρ ποτε ὁ θαυμαστὸς ἡ μέγας Γέρων ἔνχε ἵνα μαθητὴν Σύρον, ἀββᾶν Σάββαν καλούμενον, πρεσβυτερείας βαθμὸν ἰσέχοντα, χήραν κεκτημένον μητέρα, ἀπ' αὐτῶν τριῶν ἡμερῶν δὸν ἀπήγαγεν, ἥλις αὐτ πᾶσας ἐδήλου, ποτε μὲν διαπεσῶν, ποτε δὲ ζωμαλι‑}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''& corporis integram sanitatem adeptus;''}} 79 Eo deinde ad se advocato, ubi Senex per omnem modum admirabilis pro salute ejus, supernaturali, vivifica, divina atque incruenta litasset hostia, & ad pedem altaris aqua & oleo conchas implesset, iisque illum totum propriis suis purisque manibus oblinisset, salvum atque integrum, suaque perpurgatum tabe, si tumores aliquos exceperis in femore ac tibiis protuberantes, dimisit, exiguum quid ei largitus olei consecrati, quo uteretur in itinere, & sic admonens: Vade in pace ac lætus. Quando vero in via ad certum illum locum perveneris, jumento deficiente, atque ibi femora ac tibias inunge; nam cum illinc abiens locum illum alium attigeris, in ipso articulo quidquid tibi est tuberum erumpet, ac penitus disparebit: & inexplicabile Dei in res omnes dominium videbis, exhibitamque circa te benignitatem, quam assequi verbis nemo possit; prorsus etenim convalesces & mundaberis, integrisque ac sanis pedibus ambulabis. Hoc itaque deiferi Senis mandatum secutus vir pius, femora sibi ac tibias perunxit, ut primum ad locum assignatum devenit; postquam inde porrò digressus, locum alterum, itidem ostensum ante, tenuit, rupta sunt juxta vaticinii Senis prædictionem omnia ejus apostemata, tum femora tibíque pristinum in statum restitutæ, persanatisque ipse pedibus discurrebat.{{right sidenote|'''E'''}} 80 O repentinam stupendamque mutationem! Etenim persæpe accidit, ut à binis viris hinc inde observatus ac sustentatus terram ægre calcans pedibus gressus moveret; sed magni Senis deprecatione id assecutus est, ut firma validaque premeret vestigia. Et quid multa? Totus mundus, sanus totus, totus apparuit formosus, nulla cicatrice, nulla vel minima, quæ carnem exulceraret, relicta vomica, lætus ad sua concessit. Quod ubi domestici, cognati, amici, civesque sui Gazenses conspexere, tam inusitati ac stupendi admiratio prodigii suspensos habuit universos. Et, ecce, quæ Dei gratia est, vivit etiam hodie monachorum egregie studiosus, qualis ante non fuerat; nam eos oderat potius, monachos execratus omnes, & injustis proscindens calumniis. Nunc vero etiam pauperes juxta atque hospites in deliciis habet, omnesque non optimis solum, quibus abundat, moribus, sed dotibus insuper corporis, forma, valetudine, viribus, atque excellenti decore stupefacit, Dei gratiam agnoscens, palamque profitens misericordiam: neque vero sancti Senis beneficium dissimulat, sed & illud commendat in primis assidue, & virtutem religiosissimè veneratur: une per annos singulos eum invisere numquam omisit, quo grati animi Deo ipsique exhibeat officia, debitamque illi à se venerationem protestetur, ac muneris simul aliquid Deo atque illi asserat: quem modum tenuit, quamdiu superstes fuit sanctus ille senex Stephanus, quem Deus ingenti gloria, variisque de cælo donis ornavit.{{right sidenote|'''F''' ''ipsa quoque vitæ mutatio in melius omnibus est admirationi.''}} 81 Nam discipulum aliquando habuit mirificus ac præclarus hic Senex Syrum quemdam (pater Sabas dicebatur) sacerdotio initiatum, cui mater erat vidua, tridui ab eo habitatione sejuncta, quæ, ut modo utebatur bona, modo adversa valetudine conflictabatur, tre-{{right sidenote|''Religiosum alias sæpe à matre visitatum,''}} {{small|Bbbb 2}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> 7pcf327uqkikgpzrzg8ke2xkonhn2yy 275110 274965 2026-08-07T14:05:10Z Vladis13 10700 to fast delete 275110 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|563 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|79 Ὅτινα μετ' ἐπίτα προπαλαιάμβιος⊠ ὁ θαυμασιώτατος Γέρων, τῷ Θε προσενέγκας πὲρ αὐτὸς τὼ ὑπερφυῶς ἡ ζωοτόκῳ, θείᾳ, καὶ ἀνεξαμάντῳ⊠ ῥυσίᾳ, κατὰ τὸ ῥυσιασθεὶς βύσ‑σας μεσαίμοις ὕδατος ἡ ἐλαίου, οἷς ὅλον αὐτὸν ἀλείψας ταῖς ἑαυτοῦ ἁγναῖς παλάμαις, ζωῶν καὶ ὑγι καὶ κεκαθαρμένον ἀπὸ τῆς πιέσεως, πολὺ πυνον διδηγμάτων ἐν τοῖς μηροῖς καὶ ταῖς κνήμαις λελωβημένον, ἀπέλυσεν, ὡς ἐκ θαυμαστοῦ ἐλαίᾳ θερμ ἢ ἐφοδιάσας αὐτόν, καὶ εἰπών· Πορεύου ἐν εἰρήνῃ ἡ χαίρων, ὅταν κῇ τ⊠ ὁδὸν τόνδε τ⊠ τόπον καταντήσῃς, τῷ ὑποζυγίῳ κατωβὼς ἀλειψον ἐν ἴσ σὺν μηρός τε τοὺς κνήμας, ὅτι δὴ ἐκεῖθεν ἐκλύνης (ἐκ τοῦ τόνδε τ⊠ πώου, ἀπερῥαγήσονται ἐξώ‑φυες, ὅσα χεις, οἰδήματα, καὶ ἀφανῆ φανήσονται· καὶ ἔχει τὼ ἀνεκάμψεν ἐκ τοῦ Θεοῦ θεραπεύειν, καὶ τὼ σὸν σε ψυμβυλίῳ⊠ ἀ‑φατον ἀξιοθέτησα· τελείως δὲ θεραπευθῇ, καὶ καθαρωθῇ, καὶ ζωοῖς ποσὶ βαδίσῃς. Ταυτῶν ἐν τὼ ἐντολῇ ⊠ θεοφόρου Γέροντος φυλάξας ὁ φιλόχριστος ἀνήρ, ἔχρισεν τοῦ αυτοῦ μηρός καὶ τὰς κνήμας, κα‑ταλαβὼν τὸ ὀρίσεντα χῶρον, καὶ μετ' ἐπιλὲ ἐκεῖθεν ἀπέραντο⊠ αὐτοῦ καὶ τ⊠ ἐθρωςτο⊠ προδηλωθέντα τόπον, κῇ τὼ ⊠ θεο‑πεσὶ Γέροντι⊠ στερήσῃ δυναμοίχθει⊠ πάντα τὰ πτώματα, κῇ ὑγιες κατεστάκασιν οἱ μηροὶ καὶ αἱ κνῆμαι, καὶ ποσν ἐῤῥωμένοις ἐ‑βαδίζεν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|80 Ὦ τ⊠ ἀπροσδόξ· ἀθρόας μεταβολῆς! παλαιῶς δὲ, ὀλί ἀνδρν ἐπαπεῖρθεν ἐοικὼν τὸν καὶ σμελέζοντων⊠ αὐτόν, τοῖς ποσὶ μόγις τὼ γλίσχρ⊠ παῖον ἐπέβαινε· διὰ δὲ τ⊠ με‑γάλοι Γέροντι⊠ ἱκετείας ποσὶ στερῥοῖς ἡ ἰσχυ‑ροῖς ἐβάινε. Καὶ τί ἄξι με τὰ πολλὰ λέγων; Ὅλος καθαρός, λος⊠ ὑγιής, ὅλος ἀβλαβὴς ἀπεδείχθη, μηδενὸς ἴχνος, μηδὲ βραχυτάτης ἐκῆς ἐλαχύσης ἀπολειφθείσης, εἰς τὰ ἴδια ὑπε‑κατεστῆν⊠ γεγονώς. Τότε ἰδόντες οἱ οκεῖοι, ἡ οἱ συγγενεῖς, καὶ οἱ φίλοι καὶ συμπᾶσαι Γαζαῖοι, πάντες ἐξεπλήσθησαν ἐκθαμβηθέντες περὶ τῷ ξένῳ τ⊠ ἀπροσδόξου ⊠ θαύματος· ὁ δὲ ἰδὲ μέχρι τ⊠ δεῦρο ἡμέρας τῇ ⊠ Θεῷ χάριτι ζῇ, λίαν ὑπάρχων φιλομόναχος, ὅπερ οὐκ ἦν τὸ πρῶτον, ἀλλὰ μᾶλλον μισομόναχ⊠, ὡς παντὸς κατακεχέων τοῦ μοναχός, ἡ κατηγορίας κα‑θυπεβόλων αὐτοὺς ἀλόγως. Ἔστι δὲ φιλόπτωχος ἅμα ἡ φιλόξενος, ἅπαντας ἐκδεχόμενος οὐ μόνον τοῖς ἀδελφοῖς αὐτοῦ βελτίοις πράξαις, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν τοῖς ζωμαλιακοῖς χρεταῖς, κάλλιστε ἡ ὑγείᾳ, ώμῃ τε ἡ ἀκμῶντι, ὅμοι λογῶν τὼ ⊠ Θεῷ χάριν, ἡ κηρύττων τὸ ἔλεος, τὼ τε ⊠ ἁγίῳ Γέροντι⊠ τ κρυβίων ἀνερχόμενον, ἀλλὰ διὰ καὶ ἄβι παντὸς ἀξίω‑μῶν ἐκεῖνον, ἡ τὼ χρετῶν ἐκδιδάσκων· ὅθεν καθ' ἕκαστον ἔτος οὐκ ἔληξεν ἐρχομένῳ σν αὐτόν, τῷ Θεῷ τε καὶ αὐτῷ τὼ ἀνδρείας λοπόντων, ἡ τὼ ὠφελῆσαν αὐτῷ παρ' ἑαυτοῦ τιμὼν ἐπιχειρίσθων, ἡ διλωγίαν ἀπὸ τῷ Θεῷ τε ἡ αὐτῷ καρποφόρων. πάσας τὰς ἡμέρας ς ἐν οὐκί ζωῆς τ ἁγί γέροντι⊠ Στεφάνῳ, ὃν ὁ Θεὸς ἐδόξασε, ἡ διαφόροις κατεκόσμησε χαρίσμασιν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|81 Οὗτος⊠ γὰρ ποτε ὁ θαυμαστὸς ἡ μέγας Γέρων ἔνχε ἵνα μαθητὴν Σύρον, ἀββᾶν Σάββαν καλούμενον, πρεσβυτερείας βαθμὸν ἰσέχοντα, χήραν κεκτημένον μητέρα, ἀπ' αὐτῶν τριῶν ἡμερῶν δὸν ἀπήγαγεν, ἥλις αὐτ πᾶσας ἐδήλου, ποτε μὲν διαπεσῶν, ποτε δὲ ζωμαλι‑}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''& corporis integram sanitatem adeptus;''}} 79 Eo deinde ad se advocato, ubi Senex per omnem modum admirabilis pro salute ejus, supernaturali, vivifica, divina atque incruenta litasset hostia, & ad pedem altaris aqua & oleo conchas implesset, iisque illum totum propriis suis purisque manibus oblinisset, salvum atque integrum, suaque perpurgatum tabe, si tumores aliquos exceperis in femore ac tibiis protuberantes, dimisit, exiguum quid ei largitus olei consecrati, quo uteretur in itinere, & sic admonens: Vade in pace ac lætus. Quando vero in via ad certum illum locum perveneris, jumento deficiente, atque ibi femora ac tibias inunge; nam cum illinc abiens locum illum alium attigeris, in ipso articulo quidquid tibi est tuberum erumpet, ac penitus disparebit: & inexplicabile Dei in res omnes dominium videbis, exhibitamque circa te benignitatem, quam assequi verbis nemo possit; prorsus etenim convalesces & mundaberis, integrisque ac sanis pedibus ambulabis. Hoc itaque deiferi Senis mandatum secutus vir pius, femora sibi ac tibias perunxit, ut primum ad locum assignatum devenit; postquam inde porrò digressus, locum alterum, itidem ostensum ante, tenuit, rupta sunt juxta vaticinii Senis prædictionem omnia ejus apostemata, tum femora tibíque pristinum in statum restitutæ, persanatisque ipse pedibus discurrebat.{{right sidenote|'''E'''}} 80 O repentinam stupendamque mutationem! Etenim persæpe accidit, ut à binis viris hinc inde observatus ac sustentatus terram ægre calcans pedibus gressus moveret; sed magni Senis deprecatione id assecutus est, ut firma validaque premeret vestigia. Et quid multa? Totus mundus, sanus totus, totus apparuit formosus, nulla cicatrice, nulla vel minima, quæ carnem exulceraret, relicta vomica, lætus ad sua concessit. Quod ubi domestici, cognati, amici, civesque sui Gazenses conspexere, tam inusitati ac stupendi admiratio prodigii suspensos habuit universos. Et, ecce, quæ Dei gratia est, vivit etiam hodie monachorum egregie studiosus, qualis ante non fuerat; nam eos oderat potius, monachos execratus omnes, & injustis proscindens calumniis. Nunc vero etiam pauperes juxta atque hospites in deliciis habet, omnesque non optimis solum, quibus abundat, moribus, sed dotibus insuper corporis, forma, valetudine, viribus, atque excellenti decore stupefacit, Dei gratiam agnoscens, palamque profitens misericordiam: neque vero sancti Senis beneficium dissimulat, sed & illud commendat in primis assidue, & virtutem religiosissimè veneratur: une per annos singulos eum invisere numquam omisit, quo grati animi Deo ipsique exhibeat officia, debitamque illi à se venerationem protestetur, ac muneris simul aliquid Deo atque illi asserat: quem modum tenuit, quamdiu superstes fuit sanctus ille senex Stephanus, quem Deus ingenti gloria, variisque de cælo donis ornavit.{{right sidenote|'''F''' ''ipsa quoque vitæ mutatio in melius omnibus est admirationi.''}} 81 Nam discipulum aliquando habuit mirificus ac præclarus hic Senex Syrum quemdam (pater Sabas dicebatur) sacerdotio initiatum, cui mater erat vidua, tridui ab eo habitatione sejuncta, quæ, ut modo utebatur bona, modo adversa valetudine conflictabatur, tre-{{right sidenote|''Religiosum alias sæpe à matre visitatum,''}} {{small|Bbbb 2}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> jh97f9b3q01t1ey6nx4cgb511z8ocrr 104 84712 274966 2026-08-07T12:55:49Z Vladis13 10700 + 274966 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|564 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} frequenter invitabat eum, ut ſe inviſeret. Cum vero matris denuntiationi parere ſtatueret, ſaluberrimo deiferi Senis conſilio inhibitus eſt. Itaque aliquanto poſt à relapſa in morbum parente pro more accitus, ſanctum præſulem adiit, & ſic affatur: Pater ſanctiſſime, ſignificat mihi magna domina mea, cupere ſe, iſtuc ut veniam, quia in ægritudinem incidit: ſi ergo ſanctitati veſtræ, quam uti ſuperiorem veneror, ita videatur, annuat mihi, ut jam abeam eam inviſurus. Repoſuit illi Senex mirabilis; Omnino, fili, proficiſcere, ac matrem recrea.{{right sidenote|''præcognito extremæ neceſſitatis articulo, opportunè dimittit.'' '''B'''}} 82 Miratus promptam adeo conceſſionem diſcipulus ait: Nam quid cauſæ eſt, pater, quod illa jam toties ad ſe vocante, nobis facultatem ad hoc tuam poſtulantibus, eam denegaſti, cauſatus viam difficilem, & viſitationem minime eſſe neceſariam; matri vero nihil accidiſſe gravius, ſed bene habere; tametſi quandoque tum ægra decumbebat; ſecuros autem continere nos in Maxima Laura jubebas, atque ejusmodi cogitationibus indormiſcere: nunc verò abire, eamque conſolari tam benigne imperas? Reſpondit Senex: Id cauſæ eſt, cur ita modo jubeam: quod nunc oppidò infirmitatibus opprimitur: quare age, adi eam quam celerrimè: nam qua die ad illam venies, agnoſcet etiam te, & aliquid teſtamento legabit. Quidquid ſcire ex ea cupies, id illam ſine mora tatim interroga; poſtridie enim adventus tui neque noſcet te, neque verbo amplius uno alloquetur. Profectus ergo pater hic Sabas, deiferi Senis diſcipulus, matrem invenit graviſſime laborantem; at illa ſtatim ut eum conſpexit, mirifice delectata eſt, mente etiam tum ſui plane compos agnoſcens filium, eique quod libitum erat teſtamento conſignans. Sequenti autem die, quemadmodum jam Senex præmonuerat, neminem agnoſcens, migravit ad Dominum, vitæ ac mortis arbitrum, cui gloria in ſecula. 83 Alius quidam monachus, religioſus ac teſtate vir auctoritatis, hoc mihi retulit in hæc verba: Suſceperam ego miſer vitam monaſticam in ſacro Caſtellii {{right sidenote|'''b'''}} monaſterio; iſtic una mecum erat frater aliquis de ſalute ſua parum ſollicitus, nihil penſi habens monaſticam diſciplinam, angelique patrum inſtituti uſque adeo contemptor, ut in deſperationem turpiſſimam prolapſus, abjicere jam penitus monachorum habitum ſtatueret: profectus enim in Sanctam civitatem, abire porrò meditabatur in patriam, ac veſtes illic ſeculares induere. Ut ergo diſceſſum ejus à nobis intellexit ſenex Stephanus commiſerationis affectu tenerimus, tum tempus Quadrageſimæ in Caſtellii ſpeluncis exigens, vocato mihi ad ſe ait: Age, frater, animo nunc eſſe jubeo prompto atque exporrecto: abi, & fugitivum hunc fratrem in ſpiritu tuum ab urbe Sancta huc reducto ad me: obſequetur tibi, ſcio. Abeo igitur, & profugum è monaſterio fratrem, ut in mandatis acceperam, ipſi adduco. Cum jam coram adeſſet, ſic hominem Senex alloquitur: Cur ſalutem tuam, ô fili, tam parvi facis? Cur angelicam hanc vivendi normam ſubterfugis? Cur ad priorem vomitum redire feſtinas, & in fœculi ſordibus volutari? Ignoras forſitan, ex ordine monaſtico quam præclara Eccleſiæ prodierint lumina; quam mirifici viri, quam admirabiles, quam magni, etiam principes paſtorum?{{right sidenote|''Monachi deſperantis fugam cognoſcens, mittit qui eum reducat;'' '''b''' '''C'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|κοῖς ζωηροβίῳ νοσήμασιν, εἰς ἐπίσκεψιν αὐτῆς παρεκινεῖτο. Βουλόμενος δὲ τῇ μητρικῇ ἐκτελέσαι μόνον, ἐκωλύθη ὑπὸ τὸ ἀείσης ⊠ θεοφόρου ἐπισκόπου βουλῆς. Μετὰ ἔν τινα χρόνον ⊠ μητρς αὐτοῦ ἀῤώστῳ⊠ ἐκκεκλημένης, κατὰ ⊠θεὶς ἑαυτὸν ἐλθεῖν ζωηρῶς μυησάσης, παρεγένετο πρὸς ⊠ θεοφόρον ἐπισκόπῳ εἰπών· Πανάγιε πάτερ, δεδήλωκέ με ἡ κυρία με ἡ μεγάλη, ἀπιοῦσα πρὸς αὐτόν, ἐπειδὴ νόσῳ ζωηρῶται, ἀλλ' εἰ κελύει ἡ ὑμετέρα ἐπισκοπικὴ ἁγιωσύνη, ἐπινεύσατε, ὅπως ἀπελθὼ ἐπισκεψάμενος αὐτήν. Πρὸς τὸν ⊠ συνειθεὶς ὁ θαυμασιος Γέρων ἔφη· Ναὶ τέκνον, πορεύου, ⊠ τὴν σὴν ⊠ μητέρα⊠ ψυχήσωσον.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|82 Ὁ δὲ μαθητὴς ἐπὶ τ ἀρχῇ ἐπινεύσει ⊠ ἐπισκόπου θαυμασιος ἔφη· Διὰ τί, πάτερ, διαφόρους αὐτῆς μονούσαις παρεχούσαις, ⊠ μῶν διαιτουμένων τῶν ζῴων αὐτῇς τὸν κέλευσιν, ὅτε ἅπερ ἡμεῖς, λέγων ἡμῖν μὴ ὁδὸν ἀσφαλῶρορον εἶναι, ⊠ τὸν ἐπίσκεψιν οὐκ ἀναγκαίαν· τῶν δὲ μητέρος μηδὲν δεινὸν πεπονθότων, ἀλλ' ἔν ἔχοντα, οἱ δὲ ἡμᾶς ἐν ἀῤῥωστίαις δέχεσθαι, ἡρεμεῖν ἐν τῇ μεγίστῃ Λαύρᾳ συνεβούλευσεν ἡμῖν, ⊠ σὺν τοιούτοις καθευδειν λογισμοῖς· νυνὶ δὲ ἀπελθεῖν ἡ ἐψυχαγωγῆσαι αὐτὴν ⊠ εὐμένως ἐπέτρεψας; Ὁ δὲ Γέρων συνειθεὶς ἔφη πρὸς αὐτόν· Διὰ τοῦτο ⊠ νῦν ἐκέλευσά σε, ἐπειδὴ βεβαρημένη λίαν ἐπὶ ταῖς νοσήμασι. Οὐκοῦν ⊠ σπεσον αὐτὴν ταχέως· μέλει δὲ ἐν ᾗ καταλαβοῖς ἡμέρᾳ γνωρίζεται σε, καὶ ἵνα διαθήκῃ πούσας⊠ σε. Διὰ δὲ ὅτι ἐπιρωτᾶν θέλεις, ἀξίως ἐκτὸς πάσης ἀπορήσεως λεγομένης αὐτὴν ἐπιτάσσειν· ἐνδὲ τῇ ἐπαύριον ἡμέρᾳ οὔτε σε γνωρίσει, ἔτι μὲν παντελῶς σοι λαλήσει. Πορευθεὶς ἔντεῦθεν ὁ ἀββᾶς Σάβας, ὁ ⊠ θεοφόρου Γέροντος μαθητής, εὗρε τὴν μητέρα αὐτο νοσοῦσαν ἐσθιῶς· ἥτις εὐθέως ἰδο καλῶς, χαρμοσύνης ἐπληρώθη, ἐχεφρόνως αὐτὸν γνωρίσασα, ἡ διατιθεμένη αὐτῷ τὰ καλαγχύμια. Τῇ δὲ ἐπαύριον δὲ τῶν Γέροντος προγνώσιν, πάντας ἀγνοήσασα, μετέστη πρὸς τὸν κύριον, τῆς ζωῆς ἡ θανάτου δεσπόζοντα, ᾧ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|83 Ἄλλος δέ τις μοναχὸς, εὐλαβὴς ἡ ⊠ ἐν ἀξιοπιστίᾳ μεμαρτυρημένον, διηγήσατός μοι ἔφη στι· Τὸν μονήρη βίον ὁ ταλας ἐγὼ ἐν τῇ ἀγίᾳ μονῇ τοῦ Καστελίου μετηρχόμην, καὶ ἴσως ζωοπῆρχεν ἀδελφὸς ἐπ' ἀπεσχότων τῇ αὐτὸ ζωοπεῖς, ἡ ⊠ μοναχικῆς ἀμελῶν πολιτείας, ἡ τῆς πατέρων καλαρχούσης ἀγγελικῆς ἀταξίας, ὅτι ἐξώκιλεν εἰς αἰσχροτάτῳ ἀσχημοσύνῃ, ὡς τὸ μοναχικὸν παντάπασιν ἀποδύσθαι σχῆμα ἠθέλησεν· πορευθεὶς δὲ εἰς τὴν Ἁγίαν πόλιν ἠβούλετο περαιτέρω ἐπὶ τὴν ἰδίαν πατρίδα, κἀκεῖσε τὸ κοσμικὸν⊠ ἐνδύεσθαι ἔνδυμα. Ὡς ἐν ἐνόησε⊠ τὸ ἴδιον⊠ τὸ μονῆς ἀναχωρήσας ὁ συμπαθέστατος γέρων Στέφανος διάγων τότε ἐν ⊠ κατὰ τῆς Τεσσαρακοστῆς ἐν τοῖς τοῦ Καστελίου σπηλαίοις, ἡ μετακαλεσάμενός με ἔφη· Προθυμήθητι ἀδελφὲ, ἡ ἀπόδιπλὸς ἐξαγέ μοι τὸ ἀναχωρήσαντα πνευματικὸν ἀδελφόν σου ἀπὸ τῆς ἁγίας πόλεως· οἶδα δὲ ὅτι πειθαρχήσει σοι. Ἀπελθὼν ἐν δὲ τὸν ἴδε Γέροντι⊠ ⊠ παγαγὼ ἤνεγκα πρὸς αὐτὸν τὸ τῆς μονῆς ἀποδράντα ἀδελφόν. Τότε ἡ ⊠ εὐγενικὸς φησιν ὁ θεοφόρος Γέρων· Διὰ τί, ὦ τέκνον, τῆς σωτὸ καλαρῆρονεῖς σωτηρίας, καὶ ζενητεὶ τῆς ἀγγελικῆς ζωοτεύγους πολιτείας, ἡ ἐπὶ τὸ ⊠ πρότερον ἔμετρο παλιννοστῆσαι θέλεις, ἡ τοῖς κοσμικοῖς ἐγκυλινδεῖσθαι βορβόροις; Οὐκ οἶδας, ὅσοι γεγόνασιν ἀπὸ ἴδε μοναχικοῦ τάγματος⊠ τῆς ἐκκλησίας φωτῆρες ἡ θαυματουργοί, ἡ θαυμαστοί, ἡ μεγάλοι, ἡ ⊠ χοροστῶτες;}} {{graeca|84 Τοιό‑}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 7wrmys8q9pw6zmbem2qxs7lnac047qh 275111 274966 2026-08-07T14:05:11Z Vladis13 10700 to fast delete 275111 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|564 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} frequenter invitabat eum, ut ſe inviſeret. Cum vero matris denuntiationi parere ſtatueret, ſaluberrimo deiferi Senis conſilio inhibitus eſt. Itaque aliquanto poſt à relapſa in morbum parente pro more accitus, ſanctum præſulem adiit, & ſic affatur: Pater ſanctiſſime, ſignificat mihi magna domina mea, cupere ſe, iſtuc ut veniam, quia in ægritudinem incidit: ſi ergo ſanctitati veſtræ, quam uti ſuperiorem veneror, ita videatur, annuat mihi, ut jam abeam eam inviſurus. Repoſuit illi Senex mirabilis; Omnino, fili, proficiſcere, ac matrem recrea.{{right sidenote|''præcognito extremæ neceſſitatis articulo, opportunè dimittit.'' '''B'''}} 82 Miratus promptam adeo conceſſionem diſcipulus ait: Nam quid cauſæ eſt, pater, quod illa jam toties ad ſe vocante, nobis facultatem ad hoc tuam poſtulantibus, eam denegaſti, cauſatus viam difficilem, & viſitationem minime eſſe neceſariam; matri vero nihil accidiſſe gravius, ſed bene habere; tametſi quandoque tum ægra decumbebat; ſecuros autem continere nos in Maxima Laura jubebas, atque ejusmodi cogitationibus indormiſcere: nunc verò abire, eamque conſolari tam benigne imperas? Reſpondit Senex: Id cauſæ eſt, cur ita modo jubeam: quod nunc oppidò infirmitatibus opprimitur: quare age, adi eam quam celerrimè: nam qua die ad illam venies, agnoſcet etiam te, & aliquid teſtamento legabit. Quidquid ſcire ex ea cupies, id illam ſine mora tatim interroga; poſtridie enim adventus tui neque noſcet te, neque verbo amplius uno alloquetur. Profectus ergo pater hic Sabas, deiferi Senis diſcipulus, matrem invenit graviſſime laborantem; at illa ſtatim ut eum conſpexit, mirifice delectata eſt, mente etiam tum ſui plane compos agnoſcens filium, eique quod libitum erat teſtamento conſignans. Sequenti autem die, quemadmodum jam Senex præmonuerat, neminem agnoſcens, migravit ad Dominum, vitæ ac mortis arbitrum, cui gloria in ſecula. 83 Alius quidam monachus, religioſus ac teſtate vir auctoritatis, hoc mihi retulit in hæc verba: Suſceperam ego miſer vitam monaſticam in ſacro Caſtellii {{right sidenote|'''b'''}} monaſterio; iſtic una mecum erat frater aliquis de ſalute ſua parum ſollicitus, nihil penſi habens monaſticam diſciplinam, angelique patrum inſtituti uſque adeo contemptor, ut in deſperationem turpiſſimam prolapſus, abjicere jam penitus monachorum habitum ſtatueret: profectus enim in Sanctam civitatem, abire porrò meditabatur in patriam, ac veſtes illic ſeculares induere. Ut ergo diſceſſum ejus à nobis intellexit ſenex Stephanus commiſerationis affectu tenerimus, tum tempus Quadrageſimæ in Caſtellii ſpeluncis exigens, vocato mihi ad ſe ait: Age, frater, animo nunc eſſe jubeo prompto atque exporrecto: abi, & fugitivum hunc fratrem in ſpiritu tuum ab urbe Sancta huc reducto ad me: obſequetur tibi, ſcio. Abeo igitur, & profugum è monaſterio fratrem, ut in mandatis acceperam, ipſi adduco. Cum jam coram adeſſet, ſic hominem Senex alloquitur: Cur ſalutem tuam, ô fili, tam parvi facis? Cur angelicam hanc vivendi normam ſubterfugis? Cur ad priorem vomitum redire feſtinas, & in fœculi ſordibus volutari? Ignoras forſitan, ex ordine monaſtico quam præclara Eccleſiæ prodierint lumina; quam mirifici viri, quam admirabiles, quam magni, etiam principes paſtorum?{{right sidenote|''Monachi deſperantis fugam cognoſcens, mittit qui eum reducat;'' '''b''' '''C'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|κοῖς ζωηροβίῳ νοσήμασιν, εἰς ἐπίσκεψιν αὐτῆς παρεκινεῖτο. Βουλόμενος δὲ τῇ μητρικῇ ἐκτελέσαι μόνον, ἐκωλύθη ὑπὸ τὸ ἀείσης ⊠ θεοφόρου ἐπισκόπου βουλῆς. Μετὰ ἔν τινα χρόνον ⊠ μητρς αὐτοῦ ἀῤώστῳ⊠ ἐκκεκλημένης, κατὰ ⊠θεὶς ἑαυτὸν ἐλθεῖν ζωηρῶς μυησάσης, παρεγένετο πρὸς ⊠ θεοφόρον ἐπισκόπῳ εἰπών· Πανάγιε πάτερ, δεδήλωκέ με ἡ κυρία με ἡ μεγάλη, ἀπιοῦσα πρὸς αὐτόν, ἐπειδὴ νόσῳ ζωηρῶται, ἀλλ' εἰ κελύει ἡ ὑμετέρα ἐπισκοπικὴ ἁγιωσύνη, ἐπινεύσατε, ὅπως ἀπελθὼ ἐπισκεψάμενος αὐτήν. Πρὸς τὸν ⊠ συνειθεὶς ὁ θαυμασιος Γέρων ἔφη· Ναὶ τέκνον, πορεύου, ⊠ τὴν σὴν ⊠ μητέρα⊠ ψυχήσωσον.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|82 Ὁ δὲ μαθητὴς ἐπὶ τ ἀρχῇ ἐπινεύσει ⊠ ἐπισκόπου θαυμασιος ἔφη· Διὰ τί, πάτερ, διαφόρους αὐτῆς μονούσαις παρεχούσαις, ⊠ μῶν διαιτουμένων τῶν ζῴων αὐτῇς τὸν κέλευσιν, ὅτε ἅπερ ἡμεῖς, λέγων ἡμῖν μὴ ὁδὸν ἀσφαλῶρορον εἶναι, ⊠ τὸν ἐπίσκεψιν οὐκ ἀναγκαίαν· τῶν δὲ μητέρος μηδὲν δεινὸν πεπονθότων, ἀλλ' ἔν ἔχοντα, οἱ δὲ ἡμᾶς ἐν ἀῤῥωστίαις δέχεσθαι, ἡρεμεῖν ἐν τῇ μεγίστῃ Λαύρᾳ συνεβούλευσεν ἡμῖν, ⊠ σὺν τοιούτοις καθευδειν λογισμοῖς· νυνὶ δὲ ἀπελθεῖν ἡ ἐψυχαγωγῆσαι αὐτὴν ⊠ εὐμένως ἐπέτρεψας; Ὁ δὲ Γέρων συνειθεὶς ἔφη πρὸς αὐτόν· Διὰ τοῦτο ⊠ νῦν ἐκέλευσά σε, ἐπειδὴ βεβαρημένη λίαν ἐπὶ ταῖς νοσήμασι. Οὐκοῦν ⊠ σπεσον αὐτὴν ταχέως· μέλει δὲ ἐν ᾗ καταλαβοῖς ἡμέρᾳ γνωρίζεται σε, καὶ ἵνα διαθήκῃ πούσας⊠ σε. Διὰ δὲ ὅτι ἐπιρωτᾶν θέλεις, ἀξίως ἐκτὸς πάσης ἀπορήσεως λεγομένης αὐτὴν ἐπιτάσσειν· ἐνδὲ τῇ ἐπαύριον ἡμέρᾳ οὔτε σε γνωρίσει, ἔτι μὲν παντελῶς σοι λαλήσει. Πορευθεὶς ἔντεῦθεν ὁ ἀββᾶς Σάβας, ὁ ⊠ θεοφόρου Γέροντος μαθητής, εὗρε τὴν μητέρα αὐτο νοσοῦσαν ἐσθιῶς· ἥτις εὐθέως ἰδο καλῶς, χαρμοσύνης ἐπληρώθη, ἐχεφρόνως αὐτὸν γνωρίσασα, ἡ διατιθεμένη αὐτῷ τὰ καλαγχύμια. Τῇ δὲ ἐπαύριον δὲ τῶν Γέροντος προγνώσιν, πάντας ἀγνοήσασα, μετέστη πρὸς τὸν κύριον, τῆς ζωῆς ἡ θανάτου δεσπόζοντα, ᾧ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|83 Ἄλλος δέ τις μοναχὸς, εὐλαβὴς ἡ ⊠ ἐν ἀξιοπιστίᾳ μεμαρτυρημένον, διηγήσατός μοι ἔφη στι· Τὸν μονήρη βίον ὁ ταλας ἐγὼ ἐν τῇ ἀγίᾳ μονῇ τοῦ Καστελίου μετηρχόμην, καὶ ἴσως ζωοπῆρχεν ἀδελφὸς ἐπ' ἀπεσχότων τῇ αὐτὸ ζωοπεῖς, ἡ ⊠ μοναχικῆς ἀμελῶν πολιτείας, ἡ τῆς πατέρων καλαρχούσης ἀγγελικῆς ἀταξίας, ὅτι ἐξώκιλεν εἰς αἰσχροτάτῳ ἀσχημοσύνῃ, ὡς τὸ μοναχικὸν παντάπασιν ἀποδύσθαι σχῆμα ἠθέλησεν· πορευθεὶς δὲ εἰς τὴν Ἁγίαν πόλιν ἠβούλετο περαιτέρω ἐπὶ τὴν ἰδίαν πατρίδα, κἀκεῖσε τὸ κοσμικὸν⊠ ἐνδύεσθαι ἔνδυμα. Ὡς ἐν ἐνόησε⊠ τὸ ἴδιον⊠ τὸ μονῆς ἀναχωρήσας ὁ συμπαθέστατος γέρων Στέφανος διάγων τότε ἐν ⊠ κατὰ τῆς Τεσσαρακοστῆς ἐν τοῖς τοῦ Καστελίου σπηλαίοις, ἡ μετακαλεσάμενός με ἔφη· Προθυμήθητι ἀδελφὲ, ἡ ἀπόδιπλὸς ἐξαγέ μοι τὸ ἀναχωρήσαντα πνευματικὸν ἀδελφόν σου ἀπὸ τῆς ἁγίας πόλεως· οἶδα δὲ ὅτι πειθαρχήσει σοι. Ἀπελθὼν ἐν δὲ τὸν ἴδε Γέροντι⊠ ⊠ παγαγὼ ἤνεγκα πρὸς αὐτὸν τὸ τῆς μονῆς ἀποδράντα ἀδελφόν. Τότε ἡ ⊠ εὐγενικὸς φησιν ὁ θεοφόρος Γέρων· Διὰ τί, ὦ τέκνον, τῆς σωτὸ καλαρῆρονεῖς σωτηρίας, καὶ ζενητεὶ τῆς ἀγγελικῆς ζωοτεύγους πολιτείας, ἡ ἐπὶ τὸ ⊠ πρότερον ἔμετρο παλιννοστῆσαι θέλεις, ἡ τοῖς κοσμικοῖς ἐγκυλινδεῖσθαι βορβόροις; Οὐκ οἶδας, ὅσοι γεγόνασιν ἀπὸ ἴδε μοναχικοῦ τάγματος⊠ τῆς ἐκκλησίας φωτῆρες ἡ θαυματουργοί, ἡ θαυμαστοί, ἡ μεγάλοι, ἡ ⊠ χοροστῶτες;}} {{graeca|84 Τοιό‑}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 0cnevloxei9e8a76ajvxi0kc00nd8om 104 84713 274967 2026-08-07T12:55:51Z Vladis13 10700 + 274967 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|565 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|84 Τοιούτοις δὲ διδάγμασι καὶ γραφικαῖς νουθεσίαις τὸν γεωργούμενον μὴ πειθόμενον, ἀλλ' ἔτι τῇ πρὸς τὸν κόσμον ῥοπῇ νεύοντά τε καὶ ἐκκλίνοντα, ταῖς σατανικαῖς ὑποθήκαις ἐνδομησά‑σιν⊠, λαβεν σανίδα μικράν, σπιθαμῆς ἡ μίσεως μήκους τε καὶ πλάτους ἔχουσαν, καὶ ἀμφοῖν μῶν θεωρούντων, τίθησιν αὐτὴν ὑπὸ πετρώδους τινὸς τόπου ἐν ἰδίῳ σπηλαίῳ, πάνυ καταφερῶς καὶ ὀλισθηρῶς ἀπέχοντος, ἔνθα μονονοὺς ἔρις χνοῦς ἢ ἐν κάρφῳ στηριχθῇ ν, κἀκεῖ στήσας αὐτὴν ρθὴν, καὶ μηδαμῶς κεκλιμένην, φησὶ πρὸς αὐτὴν ἔτι· Εὐλογητὸς κύριος, στῆθι· καὶ παραυτὰ παρεστήκει, ὅσα ψυχῆς τε καὶ λογικῆς καὶ αἰσθήσεως ἐστερημένης, καὶ ἄψυχος ἅμα καὶ ἀναίσθητος· ζῶν ἐπὶ τῷ λόγῳ ⊠ γίου Γέροντος⊠, ὃς ἅλας χιούσας ἐπέῤῥιψεν αὐτῇ, καὶ οὕτως ἠρτημένη⊠ πσιν ἐπέμεινεν ἡμέραις. Ἀγαθες τοίνυν ἐπ τούτῳ τῷ ξένῳ θαύματι καὶ ἐκθαμβῶ⊠ φρενῶν ἀδελφς, κλίνας τὰ γόνατα, ᾐτεῖτο τοῦ Γέροντος⊠ συγχώρησιν καὶ εὐχὴν, καὶ ἕνεκεν τοῦ ἀπ σατανικς ἐπινοίας καὶ ἐνέδρας. Ἐπεσξάμενος⊠ δ αὐτῷ ἅμα καὶ εὐλογήσας, καὶ ζωτηρίοις⊠ πανταχόθεν περιζώσας, ἑδραῖον αὐτὸν ἐν τῇ μοναχικῇ πολιτεί πέμπον ἀπέλυσεν. καὶ νῦν χάριτι Θεοῦ⊠ καὶ δίκαια⊠ τοῦ ὁσίου Γέροντος⊠ ζῇ ἐν πολλῇ καλασφάλει⊠, καὶ καλῇ πολιτείᾳ διάγει, καλῶς προσέχων ἑαυτῷ καὶ τῇ ζωτηρίᾳ⊠ ἑαυτοῦ ἐπιμελούμενος.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|85 Ἄλλο δέ σοι μέγα διηγήσομαι θαῦμα· ἀπῆλθον γὰρ ποτε ζῶν τούτῳ τῷ θαυμασίῳ Γέροντι⊠ ἐπὶ τὸ Ἰορδανίου ποταμοῦ ζν ἑτέροις τισὶ μοναχοῖς, κἀκεῖσε παραγενόντες ἐπεθυμήσαμεν ἐν τῷ ναῷ τοῦ ζωοποιῶντος Βαπτίσματος προσεύξασθαι, ἔνθα ὁ κύριος ἡμν Ἰησος Χριστὸς πᾶσαν τὴν βρότειον φύσιν ῥύπων παντὸς ἐκκαθαίρας, τοὺς τοῖς ὕδασι ἐμφωλευότας κατέθλασε δρακοντικὰς κάρας, καὶ ἕνεκεν χάριν ἐκζητησάμεθα⊠ τὸν Γέροντα⊠ ποτεύσασθαι⊠. Ὡς δὲ προσεγγίσαμεν, ἔφημεν αὐτῷ· Εἰ κελεύει ἡ σὴ ἁγιότης, πορεύεσθω εἷς ἐξ ἡμῶν ἐπὶ τὴν νω κειμένην τοῦ Προδρόμου μονὴν, καὶ τὸ ναοῦ ἐνέγκας κλεῖδα, καὶ τὸν παραμονάριον· εἰ μὴ δὲ ἐκενος ἔλθῃ, τὸ κλειδὸν ἀχθείσης, οὐδὲν ἀνυσόμεθα· δυσκόλως γὰρ καὶ μόλις ἀνοίγεται· ὡς πολλάκις ἐπεράσαμεν⊠. δὲ θαυμασιόφρων Γέρων πρὸς ἡμᾶς ἔφη· Οὐκ ἀνάγκη ἡμῖν, ἀγαπητοὶ τέκνα, τοσαύτην ἐκεῖ· ἀλλὰ δεῦτε μόνον, καὶ εἴη τὸ θέλημα ⊠ Θεοῦ⊠. Ταῦτα δὲ εἰπόντος αὐτοῦ, ἐπορευόμεθα, καὶ πρὸ τῶν θυρῶν στῶν ἐκεῖνος μῶν, εὐχὴν ποιησάμενος, καὶ τρὶς τὰ γόνατα κεκλικώς⊠, καὶ τῶν πυλῶν σταυρωσάτῳ⊠ σφραγὶν ἐνσφραγισάμενος, καὶ τὰ μανδαλίδα ἄκροις δακτύλοις ἀψάμενος, παρεχρῆμα τὴν θύραν ἀνέῳξεν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|86 Εἰσβαλόντες δὲ, καὶ διεξελθόντες, ἀνεκάμψαμεν, χαριστηρίους τῷ Θεῷ⊠ ἀναπέμποντες ὕμνους, καὶ τὸ τοῦ Γέροντος⊠ ἐκθειάζοντες χάριν, δι' ἧς πολλακις τὰς τοῦ ναοῦ πύλας ἀνέῳξεν, ὡς παρὰ πιστότατα διηγήσαντο ἡμῖν· ἀεὶ γὰρ τῆς Τεσσαρακοστῆς παρηκμένης, δι' αὐτοῦ τὴν ἐπάνοδον ἀπὸ τς ἐρήμου νυκτὸς ἐποιεῖτο ἐνέκεν εὐχῆς· ὅθεν οἱ καὶ ἐκεῖνον τὸ καιρὸν τοῦ θεσπεσίου ναοῦ παραμονάριοι πεφυκότες, πολλακις αὐτὸν θεωροῦντες ἀνεωγμένως εἰσελθόντα νυκτὸς, ὑπενόουν αὐτὸν εναι τὸν ἅγιον Ἰωάννην τὸν πρόδρομον, ἄχρις ἄν τις ἔνδοθεν καὶ ἀξιοπίστως τοῦ ναοῦ τν θυρῶν ὑπνώττων τοῦτο τοῦ ἁγίου Γέροντος⊠ τῇ μέσῃ νυκτὶ ἀνοίγοντος πύλας τῆς πυλῶν, ἐξανέστη ἔκθαμβος⊠ γινόμενος, καὶ οἰόμενος τὸν ἅγιον Ἰωάννην αὐτῷ φανῆναι, καὶ εὐλογηθῆναι παρ' αὐτο ἠδινώσκεν⊠, καὶ πεσὼν τὰ ἴχνη αὐτοῦ}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''& obſtinatum miraculo ad frugem revocat.''}} 84 Cumque animadverteret nihil hunc talibus inſtructionibus, depromptiſque ex ſacrâ Scriptura monitis commoveri; ſed pondere adhuc ferri in ſeculum, & ſuggetionibus ſatanicis victum ſuccumbere; tabulam arripit non magnam, ſeſquipedalo longam ac latam, & utroque noſtrum ſpectante, collocat illam loco aliquo ſpelæi ſui ſaxoo, admodumque prærupto ac lubrico, ubi vix aut lanugo, aut feſtuca continere ſe poſſit, ibique rectam eam, & neutiquam inclinatam ſtatuens, his ad eam vocibus utitur: Benedictus Dominus; ſta: & continuo, quaſi animata fuiſſet, & ratione ac ſenſu prædita, ſic tabula animæ ſimul & ſenſus expers ad voces ſancti Senis mirabiliter conſtitit, qui ſalem afferens ſuperimpoſuit illi, & ſic toto triduo erecta permanſit. Perculſus novo hoc miraculo frater ac ſtupens, demiſſis humi genubus, veniam ſibi à Sene oremque, quâ perſeverare poſſet, ac preces flagitavit. Bene igitur precatus ei, ac benedictionem impertitus, ſalutaribus undequaque armatum cohortationibus, atque in monaſtica diſciplina confirmatum ac ſolidum dimiſit: & verò etiam nunc per Dei gratiam, & ſancti Senis patrocinium vitam agit ſecuriſſimam, & ad omnes virtutis inſtitutæ leges exactam, ſibi inigniter invigilans, & ſalutis ſuæ curam inter primas reponens.{{right sidenote|'''E'''}} 85 Sed aliud tibi modo prodigium ſingulare expediam: abibam enim cum Sene hoc mirabili ad Jordanem fluvium cum aliis quibuſdam è monachis; quò ubi ventum erat, lubebat in templum ſalutiferi Baptiſmatis {{right sidenote|'''c'''}} orandi cauſa concedere; ubi Dominus noſter Jeſus Chriſtus ſubſiſtentiam omnem humanam quocumque inquinamento repurgans, aquis latentia draconum contrivit capita, ejuſque rei gratia illuc Senem exoratum pelleximus. Itaque cum jam abeſſemus prope, Seni dicimus: Si ſanctitati tuæ ita videtur, eat unus ex nobis ad ſancti Præcurſoris monaſterium ſuperius iſtìc ſitum, qui templi clavem afferat, ipſumque adducat paramonarium {{right sidenote|'''d'''}}: nam niſi ille venerit, allata clave nihil proficiemus; quia difficulter & ægre fera recluditur; uti non ſemel experti ſumus. Repoſuit vero nobis prodigioſus Senex: Nihil opus eſt, filii cariſſimi, tanto iſtìc nobis incommodo; ſed accedite huc modo, & Dei voluntas fiat. Hoc reſponſo accepto, pergemus; dum autem ſtamus pro foribus, ille, fuſa prece, flexiſque ter genubus, ac ſignatâ in modum crucis januâ, ſummis digitis ſeram attingens, fores illico reſeravit.{{right sidenote|'''F'''}} 86 Poſtquam introgreſſi precandi finem feciſſemus, reverſi ſumus, hymnos Deo euchariſticos modulantes, & Senis gratiam religioſè ſuſpicientes, per quam ejuſdem hujus eccleſiæ valvas, ut ab auctoribus fideliſſimis accepimus, ſæpiſſime aperuit: nam, tranſactâ Quadrageſimâ, ſemper illac ab eremo rediens noctu ad orandum tranſibat. Unde qui circa tempus illud ſacræ hujus ædis cuſtodes agebant, cum eum frequentiſſimè, nullo aperiente, ingreſſum noctu vidiſſent, ſanctum Joannem Præcurſorem eum eſſe putaverunt, donec aliquis juxta januam intra venerabile templum dormiens, ſancto hoc Sene fores ſub medium noctis aperiente, affurrexit, pavore correptus ac ſanctum Joannem apparere ſibi ratus, benedici ſibi ab eo precabatur, & complexus pedes ejus agnoſ-{{right sidenote|''prout ſæpe alias.''}} {{small|Bbbb 3}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> ky717grntsvbyd2h5fzp9a03d0mn0mr 275112 274967 2026-08-07T14:05:12Z Vladis13 10700 to fast delete 275112 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|565 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|84 Τοιούτοις δὲ διδάγμασι καὶ γραφικαῖς νουθεσίαις τὸν γεωργούμενον μὴ πειθόμενον, ἀλλ' ἔτι τῇ πρὸς τὸν κόσμον ῥοπῇ νεύοντά τε καὶ ἐκκλίνοντα, ταῖς σατανικαῖς ὑποθήκαις ἐνδομησά‑σιν⊠, λαβεν σανίδα μικράν, σπιθαμῆς ἡ μίσεως μήκους τε καὶ πλάτους ἔχουσαν, καὶ ἀμφοῖν μῶν θεωρούντων, τίθησιν αὐτὴν ὑπὸ πετρώδους τινὸς τόπου ἐν ἰδίῳ σπηλαίῳ, πάνυ καταφερῶς καὶ ὀλισθηρῶς ἀπέχοντος, ἔνθα μονονοὺς ἔρις χνοῦς ἢ ἐν κάρφῳ στηριχθῇ ν, κἀκεῖ στήσας αὐτὴν ρθὴν, καὶ μηδαμῶς κεκλιμένην, φησὶ πρὸς αὐτὴν ἔτι· Εὐλογητὸς κύριος, στῆθι· καὶ παραυτὰ παρεστήκει, ὅσα ψυχῆς τε καὶ λογικῆς καὶ αἰσθήσεως ἐστερημένης, καὶ ἄψυχος ἅμα καὶ ἀναίσθητος· ζῶν ἐπὶ τῷ λόγῳ ⊠ γίου Γέροντος⊠, ὃς ἅλας χιούσας ἐπέῤῥιψεν αὐτῇ, καὶ οὕτως ἠρτημένη⊠ πσιν ἐπέμεινεν ἡμέραις. Ἀγαθες τοίνυν ἐπ τούτῳ τῷ ξένῳ θαύματι καὶ ἐκθαμβῶ⊠ φρενῶν ἀδελφς, κλίνας τὰ γόνατα, ᾐτεῖτο τοῦ Γέροντος⊠ συγχώρησιν καὶ εὐχὴν, καὶ ἕνεκεν τοῦ ἀπ σατανικς ἐπινοίας καὶ ἐνέδρας. Ἐπεσξάμενος⊠ δ αὐτῷ ἅμα καὶ εὐλογήσας, καὶ ζωτηρίοις⊠ πανταχόθεν περιζώσας, ἑδραῖον αὐτὸν ἐν τῇ μοναχικῇ πολιτεί πέμπον ἀπέλυσεν. καὶ νῦν χάριτι Θεοῦ⊠ καὶ δίκαια⊠ τοῦ ὁσίου Γέροντος⊠ ζῇ ἐν πολλῇ καλασφάλει⊠, καὶ καλῇ πολιτείᾳ διάγει, καλῶς προσέχων ἑαυτῷ καὶ τῇ ζωτηρίᾳ⊠ ἑαυτοῦ ἐπιμελούμενος.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|85 Ἄλλο δέ σοι μέγα διηγήσομαι θαῦμα· ἀπῆλθον γὰρ ποτε ζῶν τούτῳ τῷ θαυμασίῳ Γέροντι⊠ ἐπὶ τὸ Ἰορδανίου ποταμοῦ ζν ἑτέροις τισὶ μοναχοῖς, κἀκεῖσε παραγενόντες ἐπεθυμήσαμεν ἐν τῷ ναῷ τοῦ ζωοποιῶντος Βαπτίσματος προσεύξασθαι, ἔνθα ὁ κύριος ἡμν Ἰησος Χριστὸς πᾶσαν τὴν βρότειον φύσιν ῥύπων παντὸς ἐκκαθαίρας, τοὺς τοῖς ὕδασι ἐμφωλευότας κατέθλασε δρακοντικὰς κάρας, καὶ ἕνεκεν χάριν ἐκζητησάμεθα⊠ τὸν Γέροντα⊠ ποτεύσασθαι⊠. Ὡς δὲ προσεγγίσαμεν, ἔφημεν αὐτῷ· Εἰ κελεύει ἡ σὴ ἁγιότης, πορεύεσθω εἷς ἐξ ἡμῶν ἐπὶ τὴν νω κειμένην τοῦ Προδρόμου μονὴν, καὶ τὸ ναοῦ ἐνέγκας κλεῖδα, καὶ τὸν παραμονάριον· εἰ μὴ δὲ ἐκενος ἔλθῃ, τὸ κλειδὸν ἀχθείσης, οὐδὲν ἀνυσόμεθα· δυσκόλως γὰρ καὶ μόλις ἀνοίγεται· ὡς πολλάκις ἐπεράσαμεν⊠. δὲ θαυμασιόφρων Γέρων πρὸς ἡμᾶς ἔφη· Οὐκ ἀνάγκη ἡμῖν, ἀγαπητοὶ τέκνα, τοσαύτην ἐκεῖ· ἀλλὰ δεῦτε μόνον, καὶ εἴη τὸ θέλημα ⊠ Θεοῦ⊠. Ταῦτα δὲ εἰπόντος αὐτοῦ, ἐπορευόμεθα, καὶ πρὸ τῶν θυρῶν στῶν ἐκεῖνος μῶν, εὐχὴν ποιησάμενος, καὶ τρὶς τὰ γόνατα κεκλικώς⊠, καὶ τῶν πυλῶν σταυρωσάτῳ⊠ σφραγὶν ἐνσφραγισάμενος, καὶ τὰ μανδαλίδα ἄκροις δακτύλοις ἀψάμενος, παρεχρῆμα τὴν θύραν ἀνέῳξεν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|86 Εἰσβαλόντες δὲ, καὶ διεξελθόντες, ἀνεκάμψαμεν, χαριστηρίους τῷ Θεῷ⊠ ἀναπέμποντες ὕμνους, καὶ τὸ τοῦ Γέροντος⊠ ἐκθειάζοντες χάριν, δι' ἧς πολλακις τὰς τοῦ ναοῦ πύλας ἀνέῳξεν, ὡς παρὰ πιστότατα διηγήσαντο ἡμῖν· ἀεὶ γὰρ τῆς Τεσσαρακοστῆς παρηκμένης, δι' αὐτοῦ τὴν ἐπάνοδον ἀπὸ τς ἐρήμου νυκτὸς ἐποιεῖτο ἐνέκεν εὐχῆς· ὅθεν οἱ καὶ ἐκεῖνον τὸ καιρὸν τοῦ θεσπεσίου ναοῦ παραμονάριοι πεφυκότες, πολλακις αὐτὸν θεωροῦντες ἀνεωγμένως εἰσελθόντα νυκτὸς, ὑπενόουν αὐτὸν εναι τὸν ἅγιον Ἰωάννην τὸν πρόδρομον, ἄχρις ἄν τις ἔνδοθεν καὶ ἀξιοπίστως τοῦ ναοῦ τν θυρῶν ὑπνώττων τοῦτο τοῦ ἁγίου Γέροντος⊠ τῇ μέσῃ νυκτὶ ἀνοίγοντος πύλας τῆς πυλῶν, ἐξανέστη ἔκθαμβος⊠ γινόμενος, καὶ οἰόμενος τὸν ἅγιον Ἰωάννην αὐτῷ φανῆναι, καὶ εὐλογηθῆναι παρ' αὐτο ἠδινώσκεν⊠, καὶ πεσὼν τὰ ἴχνη αὐτοῦ}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''& obſtinatum miraculo ad frugem revocat.''}} 84 Cumque animadverteret nihil hunc talibus inſtructionibus, depromptiſque ex ſacrâ Scriptura monitis commoveri; ſed pondere adhuc ferri in ſeculum, & ſuggetionibus ſatanicis victum ſuccumbere; tabulam arripit non magnam, ſeſquipedalo longam ac latam, & utroque noſtrum ſpectante, collocat illam loco aliquo ſpelæi ſui ſaxoo, admodumque prærupto ac lubrico, ubi vix aut lanugo, aut feſtuca continere ſe poſſit, ibique rectam eam, & neutiquam inclinatam ſtatuens, his ad eam vocibus utitur: Benedictus Dominus; ſta: & continuo, quaſi animata fuiſſet, & ratione ac ſenſu prædita, ſic tabula animæ ſimul & ſenſus expers ad voces ſancti Senis mirabiliter conſtitit, qui ſalem afferens ſuperimpoſuit illi, & ſic toto triduo erecta permanſit. Perculſus novo hoc miraculo frater ac ſtupens, demiſſis humi genubus, veniam ſibi à Sene oremque, quâ perſeverare poſſet, ac preces flagitavit. Bene igitur precatus ei, ac benedictionem impertitus, ſalutaribus undequaque armatum cohortationibus, atque in monaſtica diſciplina confirmatum ac ſolidum dimiſit: & verò etiam nunc per Dei gratiam, & ſancti Senis patrocinium vitam agit ſecuriſſimam, & ad omnes virtutis inſtitutæ leges exactam, ſibi inigniter invigilans, & ſalutis ſuæ curam inter primas reponens.{{right sidenote|'''E'''}} 85 Sed aliud tibi modo prodigium ſingulare expediam: abibam enim cum Sene hoc mirabili ad Jordanem fluvium cum aliis quibuſdam è monachis; quò ubi ventum erat, lubebat in templum ſalutiferi Baptiſmatis {{right sidenote|'''c'''}} orandi cauſa concedere; ubi Dominus noſter Jeſus Chriſtus ſubſiſtentiam omnem humanam quocumque inquinamento repurgans, aquis latentia draconum contrivit capita, ejuſque rei gratia illuc Senem exoratum pelleximus. Itaque cum jam abeſſemus prope, Seni dicimus: Si ſanctitati tuæ ita videtur, eat unus ex nobis ad ſancti Præcurſoris monaſterium ſuperius iſtìc ſitum, qui templi clavem afferat, ipſumque adducat paramonarium {{right sidenote|'''d'''}}: nam niſi ille venerit, allata clave nihil proficiemus; quia difficulter & ægre fera recluditur; uti non ſemel experti ſumus. Repoſuit vero nobis prodigioſus Senex: Nihil opus eſt, filii cariſſimi, tanto iſtìc nobis incommodo; ſed accedite huc modo, & Dei voluntas fiat. Hoc reſponſo accepto, pergemus; dum autem ſtamus pro foribus, ille, fuſa prece, flexiſque ter genubus, ac ſignatâ in modum crucis januâ, ſummis digitis ſeram attingens, fores illico reſeravit.{{right sidenote|'''F'''}} 86 Poſtquam introgreſſi precandi finem feciſſemus, reverſi ſumus, hymnos Deo euchariſticos modulantes, & Senis gratiam religioſè ſuſpicientes, per quam ejuſdem hujus eccleſiæ valvas, ut ab auctoribus fideliſſimis accepimus, ſæpiſſime aperuit: nam, tranſactâ Quadrageſimâ, ſemper illac ab eremo rediens noctu ad orandum tranſibat. Unde qui circa tempus illud ſacræ hujus ædis cuſtodes agebant, cum eum frequentiſſimè, nullo aperiente, ingreſſum noctu vidiſſent, ſanctum Joannem Præcurſorem eum eſſe putaverunt, donec aliquis juxta januam intra venerabile templum dormiens, ſancto hoc Sene fores ſub medium noctis aperiente, affurrexit, pavore correptus ac ſanctum Joannem apparere ſibi ratus, benedici ſibi ab eo precabatur, & complexus pedes ejus agnoſ-{{right sidenote|''prout ſæpe alias.''}} {{small|Bbbb 3}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> okhogzldr3vjf48o1doqycvonf2mgob 104 84714 274968 2026-08-07T12:55:52Z Vladis13 10700 + 274968 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|566 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} agnovit formam illius, divinum quid ſpirantem, & vultum & vocem, & ad hæc obſtupeſcens, certuſque jam ipſiſſimum eſſe ſanctum Stephanum, Deo gloriam retulit, qui Senis benedictione dignari ſe voluiſſet. | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ἐγνώρισε τὼ θεωτῇ⊠ ατοῦ μορφὼ καὶ εἰδέαν, καὶ τὼ φωνὼ, καὶ πεπωμακὼς ἐπὶ τούτοις, ἡ πληροφορηθεὶς εναι αὐτὸν τὸ ὅσιον Στέφανον, ἐπὶ τοῦτῳ τῷ Θεῷ δόξαν ἀνέπεμψεν τῷ καταξιώσαντι αὐτὸν τῇ Γέροντος⊠ τυχεῖν εὐλογίας.}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Hinc diſcimus, quænam illa oratio ſit; monachis in acceſſu receſſuque uſitata: cujus toties hic & alibi mentio.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Fuit hoc monaſterium ipſi Lauræ S. Sabæ proximum, & ſub peculiaris Præpoſiti cura, ipſius Lauræ Hegumeno, ut videtur, ſubjectum, à S. Saba ædificatum poſt Patriarchæ Martyrii obitum, id eſt poſt annum 485. Cujus Vita apud Cotelerium num. 27 hæc habet: Acceſſit Sabas in Caſtelli ſeu Caſtellii collem; qui à Laura viginti circiter ſtadiis diſtat ad partem Septemtrionalem, quæ eſt verſus Orientem. Et num. 28: At pater noſter Sabas Caſtelli cœnobio conſtituto, omne ſtudium in eo adhibuit, ut inibi viros ætate provectos ac in monaſtica vita excellentes infereret; cumque ſeculares quoſdam, qui mundo renuntiare vellent, admittebat; neque in Caſtellio, neque in Laura in cellulis eos habitare permittebat, ſed parvo cœnobio ad Septemtrionalem Lauræ partem conſtructo: collocatuſque in eo viris gravibus & prudentibus, illic eos, qui renuntiabant, manere juſſit.... quod ſemper diceret, monachum celliotam ſeu in cella reſidentem, debere eſſe diſcernendi vi præditum.... aptum ad docendum, non indigentem doctrinâ. Et ita quidem ſe res habuit in prima inſtitutione: nunc verò parvi illius cœnobii pridem forte collapſi ruju{{right sidenote|'''E'''}} ceſſante, juniores in Caſtellio exercebantur, uti hinc apparet: donec annorum aliquot experimento probati, idonei ad ſolitariam in Laura vitam invenirentur.''{{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|'''c'''}} ''De hoc Beda lib. 2 de Locis ſanctis cap. 13 in extremâ fluminis parte quadrata eccleſia quatuor lapideis cameris (columnis ait Hodœporicon S. Willibaldi) ſuperpoſita eſt coctili creta deſuper tecta; ubi veſtimenta Domini, cum baptizarétur, ſervata eſſe dicuntur. Hodœporicon: Ubi Dominus baptizatus eſt. Sed hæc non eſſe ita ſtrictè accipienda, certum eſt; cum Chriſtus fuerit trans Jordanem baptizatus: ad cumque locum iſte Beda dicat de monaſterio eccleſiaque S. Joannis Baptiſtæ, per pontem arcubus ſuſtultum deſcendi orationis cauſâ: ſtat enim in illo loco crux lignea, quæ aliquoties aqua aſcendente abſconditur, ab eoque ulterior ripa jactu fundæ eſt. Non diſplicet tamen conjectura Quareſmii, indicantis cum in ipſa aqua eccleſia ædificari non poſſet, citeriorem potius quam ulteriorem ripam electam eſſe, quod in illam egreſſus poſt baptiſmum Chriſtus ſit, ibique vox Patris facta &c.; quippe qui ſtatim à baptiſmate ductus ſit à ſpiritu in deſertum, quod erat cis, non autem trans Jordanem.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''Hujus Officii meminit præter alios Theodorus Balſamon, ſcribens in can. II Synodi IV, atque inter eos, qui in Eccleſia promoveri dicuntur, quatenus promotio ab ordinatione charactere rem conferre diſtinguitur, poſt œconomos & chartularios, paramonarios nominat; quibus in Eccleſia Latina reſpondet manſionariorum officium; adſitos magis Latinè diceremus. Sic verò dicti in utraque lingua {{graeca|ἀπὸ τν παραμονῶν}}, manſione in eccleſia ad ejus cuſtodiam, & miniſterium eorum, qui oraturi vel ſacrificaturi adveniunt, ceteraque curanda, quæ ad ædituum pertinent. Ita Joannes Diaconus lib. 3 Vita S. Gregorii: Completis matutinalibus hymnis manſionarius candelam extinxit: ipſeque Gregorius in libris Dialogorum, duorum inſignium manſionariorum meminit, Conſtantii & S. Abundii, cujus poſtremi feſtum 13 Maii recolitur. Eſt ergo paramonarius ſeu manſionarius ſacerdos eccleſiæ cuſtos; quod etiam ex ſubſequenti numero patet.''{{right sidenote|'''C'''}} {{right sidenote|'''F'''}} == CAPUT VIII. == ''Monachum fornicarium corrigit; ſanctimoniali periclitanti ſuccurrit.'' {| | {{right sidenote|''Monachi fornicarii;''}} '''A'''Lius quidam frater non vulgare mihi prodigium, ab hoc mirabili Sene in ſe patratum, ad hunc modum loquens communicavit; Frater in ſpiritu dilecte, eſt quod narrare tibi velim; quodque & me rubore perfundat, & non parum faciat ad virtutem ſtupendi maximè Stephani illuſtrandam. Cum die quadam eſſem, in pago ſimul unà cum aliqua convicaria, jaculum me ſatanicum percuſſit infano amore, & cogitationibus impudicis. Ibi ego enervis atque iners terga dedi, atque à dæ- | {{graeca|Ἄλλος δέ τις ἀδελφὸς ἐξαίσιον διηγήσατό μοι θαῦμα ἐν αὐτῷ γεγονὸς ὑπὸ τοῦ θαυμασίου Γέροντος⊠, λέγων οὕτως· Ἀδελφὲ πνευματικὲ, βούλομαί σοι τινὰ διήγησιν ἐξειπεῖν, τὴν ἐμὴν μὲν καταισχύνεσαν προσώπῳ, τὴν δὲ θαυμασιοτάτου Στεφάνου αὐλατίζουσαν⊠ ἀρετήν· μιᾷ δὲ τῶν ἡμερῶν ἐν τῇ κώμῃ τ ἐμῇ μα ζωοκωμιάδι⊠ διάγων ὤν, ὑπὸ σατανικῆς ἐβλήθην προβολῆς⊠ ἐρωτικῇ μανίᾳ χαλεπῇ, καὶ ταῖς ἀσελγέσι λογισμοῖς. Ὁ ἀδελφὸς ἐγὼ νῶτα δεδοικὼς⊠, καὶ ὑπὸ τ πορνικο δαί‑}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> fgh4eqxwlx2udu9upe9k6lkxihzsr2b 275113 274968 2026-08-07T14:05:13Z Vladis13 10700 to fast delete 275113 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|566 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} agnovit formam illius, divinum quid ſpirantem, & vultum & vocem, & ad hæc obſtupeſcens, certuſque jam ipſiſſimum eſſe ſanctum Stephanum, Deo gloriam retulit, qui Senis benedictione dignari ſe voluiſſet. | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ἐγνώρισε τὼ θεωτῇ⊠ ατοῦ μορφὼ καὶ εἰδέαν, καὶ τὼ φωνὼ, καὶ πεπωμακὼς ἐπὶ τούτοις, ἡ πληροφορηθεὶς εναι αὐτὸν τὸ ὅσιον Στέφανον, ἐπὶ τοῦτῳ τῷ Θεῷ δόξαν ἀνέπεμψεν τῷ καταξιώσαντι αὐτὸν τῇ Γέροντος⊠ τυχεῖν εὐλογίας.}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Hinc diſcimus, quænam illa oratio ſit; monachis in acceſſu receſſuque uſitata: cujus toties hic & alibi mentio.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Fuit hoc monaſterium ipſi Lauræ S. Sabæ proximum, & ſub peculiaris Præpoſiti cura, ipſius Lauræ Hegumeno, ut videtur, ſubjectum, à S. Saba ædificatum poſt Patriarchæ Martyrii obitum, id eſt poſt annum 485. Cujus Vita apud Cotelerium num. 27 hæc habet: Acceſſit Sabas in Caſtelli ſeu Caſtellii collem; qui à Laura viginti circiter ſtadiis diſtat ad partem Septemtrionalem, quæ eſt verſus Orientem. Et num. 28: At pater noſter Sabas Caſtelli cœnobio conſtituto, omne ſtudium in eo adhibuit, ut inibi viros ætate provectos ac in monaſtica vita excellentes infereret; cumque ſeculares quoſdam, qui mundo renuntiare vellent, admittebat; neque in Caſtellio, neque in Laura in cellulis eos habitare permittebat, ſed parvo cœnobio ad Septemtrionalem Lauræ partem conſtructo: collocatuſque in eo viris gravibus & prudentibus, illic eos, qui renuntiabant, manere juſſit.... quod ſemper diceret, monachum celliotam ſeu in cella reſidentem, debere eſſe diſcernendi vi præditum.... aptum ad docendum, non indigentem doctrinâ. Et ita quidem ſe res habuit in prima inſtitutione: nunc verò parvi illius cœnobii pridem forte collapſi ruju{{right sidenote|'''E'''}} ceſſante, juniores in Caſtellio exercebantur, uti hinc apparet: donec annorum aliquot experimento probati, idonei ad ſolitariam in Laura vitam invenirentur.''{{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|'''c'''}} ''De hoc Beda lib. 2 de Locis ſanctis cap. 13 in extremâ fluminis parte quadrata eccleſia quatuor lapideis cameris (columnis ait Hodœporicon S. Willibaldi) ſuperpoſita eſt coctili creta deſuper tecta; ubi veſtimenta Domini, cum baptizarétur, ſervata eſſe dicuntur. Hodœporicon: Ubi Dominus baptizatus eſt. Sed hæc non eſſe ita ſtrictè accipienda, certum eſt; cum Chriſtus fuerit trans Jordanem baptizatus: ad cumque locum iſte Beda dicat de monaſterio eccleſiaque S. Joannis Baptiſtæ, per pontem arcubus ſuſtultum deſcendi orationis cauſâ: ſtat enim in illo loco crux lignea, quæ aliquoties aqua aſcendente abſconditur, ab eoque ulterior ripa jactu fundæ eſt. Non diſplicet tamen conjectura Quareſmii, indicantis cum in ipſa aqua eccleſia ædificari non poſſet, citeriorem potius quam ulteriorem ripam electam eſſe, quod in illam egreſſus poſt baptiſmum Chriſtus ſit, ibique vox Patris facta &c.; quippe qui ſtatim à baptiſmate ductus ſit à ſpiritu in deſertum, quod erat cis, non autem trans Jordanem.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''Hujus Officii meminit præter alios Theodorus Balſamon, ſcribens in can. II Synodi IV, atque inter eos, qui in Eccleſia promoveri dicuntur, quatenus promotio ab ordinatione charactere rem conferre diſtinguitur, poſt œconomos & chartularios, paramonarios nominat; quibus in Eccleſia Latina reſpondet manſionariorum officium; adſitos magis Latinè diceremus. Sic verò dicti in utraque lingua {{graeca|ἀπὸ τν παραμονῶν}}, manſione in eccleſia ad ejus cuſtodiam, & miniſterium eorum, qui oraturi vel ſacrificaturi adveniunt, ceteraque curanda, quæ ad ædituum pertinent. Ita Joannes Diaconus lib. 3 Vita S. Gregorii: Completis matutinalibus hymnis manſionarius candelam extinxit: ipſeque Gregorius in libris Dialogorum, duorum inſignium manſionariorum meminit, Conſtantii & S. Abundii, cujus poſtremi feſtum 13 Maii recolitur. Eſt ergo paramonarius ſeu manſionarius ſacerdos eccleſiæ cuſtos; quod etiam ex ſubſequenti numero patet.''{{right sidenote|'''C'''}} {{right sidenote|'''F'''}} == CAPUT VIII. == ''Monachum fornicarium corrigit; ſanctimoniali periclitanti ſuccurrit.'' {| | {{right sidenote|''Monachi fornicarii;''}} '''A'''Lius quidam frater non vulgare mihi prodigium, ab hoc mirabili Sene in ſe patratum, ad hunc modum loquens communicavit; Frater in ſpiritu dilecte, eſt quod narrare tibi velim; quodque & me rubore perfundat, & non parum faciat ad virtutem ſtupendi maximè Stephani illuſtrandam. Cum die quadam eſſem, in pago ſimul unà cum aliqua convicaria, jaculum me ſatanicum percuſſit infano amore, & cogitationibus impudicis. Ibi ego enervis atque iners terga dedi, atque à dæ- | {{graeca|Ἄλλος δέ τις ἀδελφὸς ἐξαίσιον διηγήσατό μοι θαῦμα ἐν αὐτῷ γεγονὸς ὑπὸ τοῦ θαυμασίου Γέροντος⊠, λέγων οὕτως· Ἀδελφὲ πνευματικὲ, βούλομαί σοι τινὰ διήγησιν ἐξειπεῖν, τὴν ἐμὴν μὲν καταισχύνεσαν προσώπῳ, τὴν δὲ θαυμασιοτάτου Στεφάνου αὐλατίζουσαν⊠ ἀρετήν· μιᾷ δὲ τῶν ἡμερῶν ἐν τῇ κώμῃ τ ἐμῇ μα ζωοκωμιάδι⊠ διάγων ὤν, ὑπὸ σατανικῆς ἐβλήθην προβολῆς⊠ ἐρωτικῇ μανίᾳ χαλεπῇ, καὶ ταῖς ἀσελγέσι λογισμοῖς. Ὁ ἀδελφὸς ἐγὼ νῶτα δεδοικὼς⊠, καὶ ὑπὸ τ πορνικο δαί‑}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> qvpr3clwd319un91ynksyav2kd5c1dm 104 84715 274969 2026-08-07T12:55:53Z Vladis13 10700 + 274969 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|567 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|δαίμονος⊠ ἠτινῶς οἰσεί Φλογεροῖς νεωθεὶς τῇ γυναικὶ, πᾶν αἰσθρώπινον ὅμμα λεληθώς, ⊠ τὸ Θεὸ κατατετλημένως ἀπομύττι ὀφθαλμὸς, ⊠ τὸ διορατικὸν τῇ χαριτοπνεύστῳ Στεφάνου βλέμμα λαθεῖν κλητικῶς, ⊠ ἐμ ἀκμαιοωθὼν ὁ ἄφρων ἐγὼ καλύψαι βαθείᾳ νυκτὶ ⊠ κρυφίοις οἴκων μυχοῖς· ἀπ' οὐτως οἱ ⊠ ταῦ πάντας ἔλαθον, ἀπ' ἀυτὸς τῷ πνεύματι ἰδών, οὐκ ἠγνόησεν, τὼ μεγάλῳ δ ἡ αἰσχρῶ ἁμαρτίας πεπονικώς, πρὸς τὸν ⊠ ὅσιον Στέφανον πεπόρευμαι, ἐν τοῖς πεῖ τὼ ἡμετέρᾳ χρίσει ἴστε διατρίβοντα μέρος· συγχοτέρως δὲ ἐφιλίαζον αὐτῷ ἐκεῖσε· ἐπειδὴ ζωηδῆς αὐτῷ ἤδη ἐκ πάλαι ⊠ χρόν ζωηρόχον ΦιλΘ⊠ γνήσι‑ος, ⊠ ταῖς πυνωτέροις αὐτὸ νουθετούμενος πνευματικαῖς διδασκαλίαις, ὧν ἐν ἐμαυτῷ κάρπιν οὐκ ἐβλάπτομ ὁ ἁμαρτωλὸς πανέθλι‑ος· ἀπὸ τὸ ἀξίωτον πτάξας ἁμάρτημα, ἀν‑ερυθριάστως πρὸς αὐτὸν παρεχόμην, νομίζων ὑποκλέψαι τὼ ἐμὼ βεβηλόπτι.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|88 Ἀπὰ ⊠ ἐλπίδα⊠ ἐξεπλάνην· ἤλεγξέ γάρ με ⊠ νοερῶν ἀυτὸ ὀφθαλμῶν ὁ ανυδέστατος ἔλεγχος⊠. Φεῦ ⊠ ἡμῖς τότε πικρῶς αἰσχύνης! νῦνκα δὲ τοῦτον ⊠ θεοφόρον Στέφανον, ὡς ἔθος, ἠσπασάμην, ⊠ λαβὼν παρ' αὐτὸ ἀυχῶς ἠπι‑θυμίω, δέξαις τοῖς ζωοφόροις ἡ Φωτοφανέσιν αὐτοῦ λόγοις Φωταγωγῶν με πτεοκαθίζων⊠ λέγων· Οὐαὶ τοῖς ἀμελεστέροις ὅσι περὶ ⊠ αυ‑τν ζωτηρείαν! καὶ τοῖς μὴ τηρῶσι τὰς θείας ἐντολάς· καὶ τοῖς μὴ πτεοέχουσι ζωῆς ἐκκλησιαστικαῖς νουθεσίας· καὶ τοῖς μὴ ἔχουσι πρὸ ὀ‑φθαλμῶν τὼ ἀσπαζόμενον τοῖς μαρτάνουσι ἀ‑σβεστον γέενναν! Πολλάκις γάρ σε νενούθηκα, τέ‑κνον, ⊠ κεκώλυκα τὸ πτεοσκοπᾶσθαι κακοῖς; εἶ‑δεν δὲ, ὅτι Φθείρουσιν ἤθη χρηστὰ ὁμιλίαι κακαί. Σὺ δὲ τὰς ἐμὰς νουθεσίας ἀκάρπως πεποίηκας. Οὕτως ἔχρῆν σε διαπράξασθαι σήμερον, ἡ βεβή‑λωσαι ⊠ ψυχ, ἡ τὸ σῶμα, ἡ τὸ τὸ ἱερο‑τατον χρῆμα; Τῶν ὁμοίων σοι ὑπάρχει τὸ ⊠ ἀναίσθητον πάθος;}} {{graeca|89 Τοιούτοις ὧν αὐτῷ μακρόθεν σεμνῶς πα‑ραινέσεσι ἐλέγξαντός με ῥήμασιν, ἐνόμιζα ζωηδῶς αὐτὸν παρακαλεῖν, τὼ ἡμετέραν ⊠ ἀγνώσνοντα πλημμέλειαν, ἡ εἶπον πρὸς αὐτόν· Ποῖον, πάτερ, πόθος χρίζεις; Ὁ δὲ· Τὸ πορνικόν, ἔφη· Κἀγὼ μὼ ἀναιδῶς ἀπαρνούμην⊠· Μὴ εἴη, μὴ πὸς πεπραχέσθαι, ἔφην· ⊠ πεπόρ‑νευκα, πάτερ. Αὐτὸς δὲ πτέρως εἶπε πρὸς με· Τί ἐρεῖς, τέκνον ἢ πεπόρνευκας σύ, κἀὶ ἡ δεῖνα, σήμερον, ἐκείνῃ τ ὥρᾳ, ἐν τι‑αδὲ τόπῳ, μεξὺ τῶνδε καὶ τῶνδε πραγ‑μάτων; Ἐρμηνέος ὧν ἀπαρσάκτος ἀπαυξῶν τὰ σημεῖα ἐμῆς ἀκριμοσύνης, ἔμφοβος⊠ χωρῶν⊠, διδαὶ καταχθονίου λαμπακτῇ, μη‑δὲν ἀντειπεῖν ἐξισχυκώς, ἀπὸ κατὰ τῆς γῆς τ κάρᾳ πεκυφώς, ἄγας ἀφανίαν ἐμ‑πώσεως, πικρῶς κατεσπαζόμην.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|90 Ἐπεσχὼς δὲ με ὁ συμπαθὴς πατὴρ ὅ‑τω λυπικῶς ὅτι πολὺ διακέμενον, πικρῶς παρηγόρει με λόγοις, ἔφη· Μὴ λυπῶ, ἀδελ‑φέ· καγὼ δὲ ἄνθρωπός εἰμι μοιοπαθὴς, ⊠ τὼς τελων⊠ φύσεως· μόνον μὴ ἀπογνῶς· ἐδένα δὲ ὁ Θεὸς ἀπώθεται μετανοοῦντα· ἀπὰ φι‑λανθρώπως ἀποδέχεται πάντας· κᾳ πτωθίτω σι πεῖ τντο τε ⊠ τὼ πωτέμνιου πειρα‑σίαν μὴ πογνῶν δεονεδακότος⊠ ἀσύρυν πτερβ‑βολῆ, ἡ ἡ τὰ τελωνῶν· ἢ δὲ ἀπώσατο πάλιν}} {{right sidenote|{{small|''* Ἀπ' Ἰσραήλ''}}}} | {{right sidenote|'''A''' LEON‑TIO DISC. EX MS.GR.}} mone fornicario proſtratus, & flammeis pernicibuſque trajectus telis, mulieri me vicium dedidi, mortalem omnium conſpectum latens; nec vigilem Dei reveritus oculum, & afflati divinâ gratiâ Stephani conſcios arcanorum obtutus ludere me poſſe confiſus, profunda nocte reconditiſque ædium receſſibus, turpitudinem demens abſtruſti meam: ſed enim quamquam re verà ceteris eſſem incognitus, illum tamen, jam ſpiritu me meaque conuitum, celari non potui: poſt admiſſum enim grande atque infame pecculum, adii ſanctum hunc Stephanum, qui tum in partibus regioni noſtræ vicinis agebat; nam crebris ejus iſtic colloquiis vacabam; ut qui arcta ejus amicitia jam olim uſus eſſem familiariter; inſtitutionibus illius ſpiritualibus per frequenter informatus, quarum ego improbus atque infeliciſſimus, fructus in me nullos protuli: ſed potquam ſceleratum facinus patraſſem, acceſſi cum abſque ullo rubore, impuritatem meam ratus eſſe ſatis obtectam.{{right sidenote|''occultum pec­catum cogno­ſcens,'' '''E'''}} 88 Sed ſpes mea me fefellit: arguit enim me conſciorum oculorum evidentiſſima accuſatio. Heu qualem tum quantumque pudorem meum! Nam cum deiſſerum hunc Stephanum, pro more, ſalutaſſem, petiiſſemque ut bene mihi precaretur, ſermonibus illico vitam ſimul lucemque affundentibus, colluſtrare me cœpit, ac dicere: Væ illis qui omnem ſalutis curam abjiciunt! Væ! qui mandata divina non ſervant! Væ qui eccleſiaſtica floccipendunt conſilia! Væ qui reſervatam peccantibus gehennam inextinctam ante oculos non habent! Quoties enim te admonebam, fili, cavebamque ne te perverſis adjungeres? Noveram etenim pravis colloquiis corrumpi mores bonos. Tu interim id effeciſti, ut fruſtra fuerint exhortationes meæ. Itane agere te decuit hodie; itane & animam, & corpus & habitum hunc ſanctiſſimum contaminare? Fierine poteſt ut in tui ſimiles cadat fœdiſſima hæc libido?{{right sidenote|''paternè ré­darguit;'' '''F'''}} 89 Dum ejusmodi monitis prolixè ac placidè me redargueret, adhortari ipſum exiſtimabam, ut conſueverat; ceterum de ſcelere meo nihil reſcivit; quærebamque adeo ex illo: Quæ eſt iſta libido, pater, quam innuis? Ille: Meretricia eſt, inquit. Tum ego inverecundè id inficiatus: Abſit, aiebam, ut hoc fecerim: ſcortatus non ſum, pater. Sed ille ſedato animo: Quid ais, inquit, fili? Scortatus non es tu, & illa, hoc die, tali hora, tali loco, inter illa atque illa opera? Cumque ſingulos perſequeretur apices imprudentiæ meæ, timidior jam factus, præ pudore vix eram apud me, cum nihil poſſem reponere; quin demiſſo capite terram obtuens, intercludente vocem triſtitia, à turpi flamma repreſſus ſum. 90 Ubi advertit commiſerans pater dolorem hunc animo meo penitus inſediſſe, talibus me verbis ſolatur: Ne te crucia, frater; nam & ego homo ſum, appetitionibus iiſdem obnoxius, ejusdem tecum naturæ. Cave id modo, ne deſperes: neminem enim Deus repellit pœnitentem; ſed omnes benignè recipit. Exemplo ſit cum Prodigj illius, qui patrimonium cum meretricibus decoxerat, tum Publicani parabola: non dedignatus etiam eſt deli-{{right sidenote|''hortaturque ad pœniten­tiam:''}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> pj4uhbtgrgile68eri70w2uljxlrs8s 275114 274969 2026-08-07T14:05:14Z Vladis13 10700 to fast delete 275114 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|567 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|δαίμονος⊠ ἠτινῶς οἰσεί Φλογεροῖς νεωθεὶς τῇ γυναικὶ, πᾶν αἰσθρώπινον ὅμμα λεληθώς, ⊠ τὸ Θεὸ κατατετλημένως ἀπομύττι ὀφθαλμὸς, ⊠ τὸ διορατικὸν τῇ χαριτοπνεύστῳ Στεφάνου βλέμμα λαθεῖν κλητικῶς, ⊠ ἐμ ἀκμαιοωθὼν ὁ ἄφρων ἐγὼ καλύψαι βαθείᾳ νυκτὶ ⊠ κρυφίοις οἴκων μυχοῖς· ἀπ' οὐτως οἱ ⊠ ταῦ πάντας ἔλαθον, ἀπ' ἀυτὸς τῷ πνεύματι ἰδών, οὐκ ἠγνόησεν, τὼ μεγάλῳ δ ἡ αἰσχρῶ ἁμαρτίας πεπονικώς, πρὸς τὸν ⊠ ὅσιον Στέφανον πεπόρευμαι, ἐν τοῖς πεῖ τὼ ἡμετέρᾳ χρίσει ἴστε διατρίβοντα μέρος· συγχοτέρως δὲ ἐφιλίαζον αὐτῷ ἐκεῖσε· ἐπειδὴ ζωηδῆς αὐτῷ ἤδη ἐκ πάλαι ⊠ χρόν ζωηρόχον ΦιλΘ⊠ γνήσι‑ος, ⊠ ταῖς πυνωτέροις αὐτὸ νουθετούμενος πνευματικαῖς διδασκαλίαις, ὧν ἐν ἐμαυτῷ κάρπιν οὐκ ἐβλάπτομ ὁ ἁμαρτωλὸς πανέθλι‑ος· ἀπὸ τὸ ἀξίωτον πτάξας ἁμάρτημα, ἀν‑ερυθριάστως πρὸς αὐτὸν παρεχόμην, νομίζων ὑποκλέψαι τὼ ἐμὼ βεβηλόπτι.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|88 Ἀπὰ ⊠ ἐλπίδα⊠ ἐξεπλάνην· ἤλεγξέ γάρ με ⊠ νοερῶν ἀυτὸ ὀφθαλμῶν ὁ ανυδέστατος ἔλεγχος⊠. Φεῦ ⊠ ἡμῖς τότε πικρῶς αἰσχύνης! νῦνκα δὲ τοῦτον ⊠ θεοφόρον Στέφανον, ὡς ἔθος, ἠσπασάμην, ⊠ λαβὼν παρ' αὐτὸ ἀυχῶς ἠπι‑θυμίω, δέξαις τοῖς ζωοφόροις ἡ Φωτοφανέσιν αὐτοῦ λόγοις Φωταγωγῶν με πτεοκαθίζων⊠ λέγων· Οὐαὶ τοῖς ἀμελεστέροις ὅσι περὶ ⊠ αυ‑τν ζωτηρείαν! καὶ τοῖς μὴ τηρῶσι τὰς θείας ἐντολάς· καὶ τοῖς μὴ πτεοέχουσι ζωῆς ἐκκλησιαστικαῖς νουθεσίας· καὶ τοῖς μὴ ἔχουσι πρὸ ὀ‑φθαλμῶν τὼ ἀσπαζόμενον τοῖς μαρτάνουσι ἀ‑σβεστον γέενναν! Πολλάκις γάρ σε νενούθηκα, τέ‑κνον, ⊠ κεκώλυκα τὸ πτεοσκοπᾶσθαι κακοῖς; εἶ‑δεν δὲ, ὅτι Φθείρουσιν ἤθη χρηστὰ ὁμιλίαι κακαί. Σὺ δὲ τὰς ἐμὰς νουθεσίας ἀκάρπως πεποίηκας. Οὕτως ἔχρῆν σε διαπράξασθαι σήμερον, ἡ βεβή‑λωσαι ⊠ ψυχ, ἡ τὸ σῶμα, ἡ τὸ τὸ ἱερο‑τατον χρῆμα; Τῶν ὁμοίων σοι ὑπάρχει τὸ ⊠ ἀναίσθητον πάθος;}} {{graeca|89 Τοιούτοις ὧν αὐτῷ μακρόθεν σεμνῶς πα‑ραινέσεσι ἐλέγξαντός με ῥήμασιν, ἐνόμιζα ζωηδῶς αὐτὸν παρακαλεῖν, τὼ ἡμετέραν ⊠ ἀγνώσνοντα πλημμέλειαν, ἡ εἶπον πρὸς αὐτόν· Ποῖον, πάτερ, πόθος χρίζεις; Ὁ δὲ· Τὸ πορνικόν, ἔφη· Κἀγὼ μὼ ἀναιδῶς ἀπαρνούμην⊠· Μὴ εἴη, μὴ πὸς πεπραχέσθαι, ἔφην· ⊠ πεπόρ‑νευκα, πάτερ. Αὐτὸς δὲ πτέρως εἶπε πρὸς με· Τί ἐρεῖς, τέκνον ἢ πεπόρνευκας σύ, κἀὶ ἡ δεῖνα, σήμερον, ἐκείνῃ τ ὥρᾳ, ἐν τι‑αδὲ τόπῳ, μεξὺ τῶνδε καὶ τῶνδε πραγ‑μάτων; Ἐρμηνέος ὧν ἀπαρσάκτος ἀπαυξῶν τὰ σημεῖα ἐμῆς ἀκριμοσύνης, ἔμφοβος⊠ χωρῶν⊠, διδαὶ καταχθονίου λαμπακτῇ, μη‑δὲν ἀντειπεῖν ἐξισχυκώς, ἀπὸ κατὰ τῆς γῆς τ κάρᾳ πεκυφώς, ἄγας ἀφανίαν ἐμ‑πώσεως, πικρῶς κατεσπαζόμην.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|90 Ἐπεσχὼς δὲ με ὁ συμπαθὴς πατὴρ ὅ‑τω λυπικῶς ὅτι πολὺ διακέμενον, πικρῶς παρηγόρει με λόγοις, ἔφη· Μὴ λυπῶ, ἀδελ‑φέ· καγὼ δὲ ἄνθρωπός εἰμι μοιοπαθὴς, ⊠ τὼς τελων⊠ φύσεως· μόνον μὴ ἀπογνῶς· ἐδένα δὲ ὁ Θεὸς ἀπώθεται μετανοοῦντα· ἀπὰ φι‑λανθρώπως ἀποδέχεται πάντας· κᾳ πτωθίτω σι πεῖ τντο τε ⊠ τὼ πωτέμνιου πειρα‑σίαν μὴ πογνῶν δεονεδακότος⊠ ἀσύρυν πτερβ‑βολῆ, ἡ ἡ τὰ τελωνῶν· ἢ δὲ ἀπώσατο πάλιν}} {{right sidenote|{{small|''* Ἀπ' Ἰσραήλ''}}}} | {{right sidenote|'''A''' LEON‑TIO DISC. EX MS.GR.}} mone fornicario proſtratus, & flammeis pernicibuſque trajectus telis, mulieri me vicium dedidi, mortalem omnium conſpectum latens; nec vigilem Dei reveritus oculum, & afflati divinâ gratiâ Stephani conſcios arcanorum obtutus ludere me poſſe confiſus, profunda nocte reconditiſque ædium receſſibus, turpitudinem demens abſtruſti meam: ſed enim quamquam re verà ceteris eſſem incognitus, illum tamen, jam ſpiritu me meaque conuitum, celari non potui: poſt admiſſum enim grande atque infame pecculum, adii ſanctum hunc Stephanum, qui tum in partibus regioni noſtræ vicinis agebat; nam crebris ejus iſtic colloquiis vacabam; ut qui arcta ejus amicitia jam olim uſus eſſem familiariter; inſtitutionibus illius ſpiritualibus per frequenter informatus, quarum ego improbus atque infeliciſſimus, fructus in me nullos protuli: ſed potquam ſceleratum facinus patraſſem, acceſſi cum abſque ullo rubore, impuritatem meam ratus eſſe ſatis obtectam.{{right sidenote|''occultum pec­catum cogno­ſcens,'' '''E'''}} 88 Sed ſpes mea me fefellit: arguit enim me conſciorum oculorum evidentiſſima accuſatio. Heu qualem tum quantumque pudorem meum! Nam cum deiſſerum hunc Stephanum, pro more, ſalutaſſem, petiiſſemque ut bene mihi precaretur, ſermonibus illico vitam ſimul lucemque affundentibus, colluſtrare me cœpit, ac dicere: Væ illis qui omnem ſalutis curam abjiciunt! Væ! qui mandata divina non ſervant! Væ qui eccleſiaſtica floccipendunt conſilia! Væ qui reſervatam peccantibus gehennam inextinctam ante oculos non habent! Quoties enim te admonebam, fili, cavebamque ne te perverſis adjungeres? Noveram etenim pravis colloquiis corrumpi mores bonos. Tu interim id effeciſti, ut fruſtra fuerint exhortationes meæ. Itane agere te decuit hodie; itane & animam, & corpus & habitum hunc ſanctiſſimum contaminare? Fierine poteſt ut in tui ſimiles cadat fœdiſſima hæc libido?{{right sidenote|''paternè ré­darguit;'' '''F'''}} 89 Dum ejusmodi monitis prolixè ac placidè me redargueret, adhortari ipſum exiſtimabam, ut conſueverat; ceterum de ſcelere meo nihil reſcivit; quærebamque adeo ex illo: Quæ eſt iſta libido, pater, quam innuis? Ille: Meretricia eſt, inquit. Tum ego inverecundè id inficiatus: Abſit, aiebam, ut hoc fecerim: ſcortatus non ſum, pater. Sed ille ſedato animo: Quid ais, inquit, fili? Scortatus non es tu, & illa, hoc die, tali hora, tali loco, inter illa atque illa opera? Cumque ſingulos perſequeretur apices imprudentiæ meæ, timidior jam factus, præ pudore vix eram apud me, cum nihil poſſem reponere; quin demiſſo capite terram obtuens, intercludente vocem triſtitia, à turpi flamma repreſſus ſum. 90 Ubi advertit commiſerans pater dolorem hunc animo meo penitus inſediſſe, talibus me verbis ſolatur: Ne te crucia, frater; nam & ego homo ſum, appetitionibus iiſdem obnoxius, ejusdem tecum naturæ. Cave id modo, ne deſperes: neminem enim Deus repellit pœnitentem; ſed omnes benignè recipit. Exemplo ſit cum Prodigj illius, qui patrimonium cum meretricibus decoxerat, tum Publicani parabola: non dedignatus etiam eſt deli-{{right sidenote|''hortaturque ad pœniten­tiam:''}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> jsx5p8w57qtu0a000md9ryaiy06eruq 104 84716 274970 2026-08-07T12:55:54Z Vladis13 10700 + 274970 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|568 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} delictorum venià, quam poſcebat, Mulierem peccatricem; Publicanum verò adeo non eſt averſatus, ut Euangelii præconem eſſe voluerit; uti & perſecutorem fecit Apoſtolum, & plures alios ex veteri ac novo Teſtamento adducere poſſim tibi, qui in ejusmodi vitâ prolapſi amiſſam vitam ſalutemque per pœnitentiam divinitus recuperarunt, ſi protrahere libeat ſermonem. Sed hæc tibi, fili, ſint ſatis: neque enim animus mihi fuit ullo modo increpare te, ne te abſterream, aut quidquam faciam quo à congreſſu meo fias alienus. Sed videbam te haudquaquam velle intelligere, cum ſpiritualibus emplastrorum minimè aſtringentium acervorumve incantationibus, intricatiſque, ut ita dicam, faſciniis ulceri tuo mederi conabar: vehementi itaque commiſeratione tactus non potui morbi cauſam non aperire; ut remedium congruum afferamus: nam neque qui corporis curant ægritudines, prius inconſideratè præbent antidota laborantibus, quam morbi cauſam ipſi explicuerint: correptis etenim delinquentibus obtunditur vis peccati: non correptis autem, ut gangræna, cui pabulum ſubminiſtres, totum corpus depaſcitur, ita latens peccatum animam æque ac corpus ſuâ peſte contaminat. Ceterum noli animum deſpondere, fili, aut tantopere erubeſcere; ſed à Deo veniam efflagita; non enim in te uno id præſtitit; verum in aliis etiam compluribus.{{right sidenote|'''B'''}} 91 Hæc ubi dixiſſet inſtinctus Dei gratiâ Senex, vireſque ſuſcepiſſet imbecillitati meæ, ab eo diſceſſi non ſine admiratione & arcanæ ſcientiæ, & commiſerationis ejus; tum ab ea fore⊠, quacum peccaveram, penitus me avelli; neque exinde, pudore victus, tam frequenter, ut ante ſolitus eram, inviſere Senem audebam. Sed ille ex improviſo fortè obviam factus mihi: Cur, inquit, diſtitiſti, fili, ab illo ſtudio, quo humilitatis meæ inſtructionibus vacabas ante tam ſedulo? Cumque repoſuiſſem: Nulla re alia impedior, præterquam occupationibus, quæ me undique circumſtant; rogatus ut bene mihi precari vellet atque ignoſcere, reſpondit: Ignoſco ego quidem & bona tibi quæque apprecor; verum quod noſtræ te mediocritati ſubduxeris in cauſa vere fuit illud & illud; quod eò dictum puta, ne cogitationibus ejusmodi prohiberi te à noſtro acceſſu permittas. Mentiri noli; perſpicuum veritatem cum ſcias, eloquere. Miſeriarum igitur mearum cogitationumque probè conſcius, dixi: Ita eſt, ita omnino eſt; rem ipſam elocutus es, ſancte pater; ipſiſſima illa eſt ratio, cur emolumenta priſtina aucupari deſierim. Sed infirmas vires meas, turbidamque mentem Deo commenda, ut inde expellantur, deſinantque offendiculo eſſe apprehenſiones omnes ſaluti adverſantes. Precatione ejus deinde, ac benedictione armatus cœpto itinere perrexi. Quoties verò de noxiis intimiſque animi ſenſus arguerit me Senex ille mirificus, dicendo equidem, dilecte, non ſum: neque enim ante deſtitit, quam ad ſe pertraxiſſet, draconique exitiali ereptum, adduxiſſet ad Deum.{{right sidenote|''& ſæpe aliàs occultas ejusdem cogitationes detegit.''}} {{right sidenote|'''C'''}} 92 Fuit alius quidam de ſancto monachorum grege presbyter religioſiſſimus, qui hæc mihi totidem penè verbis narravit: Profecti die quadam eramus ego & alius aliquis monachus Syrus, vir & ſenio & ſanctimoniâ venerabilis,{{right sidenote|''Alterius vicinam mortem, & caput ſtellis coronatum videt.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|⊠ μαρμάτων ἀντιλαβέσθαι τὼν Δόσαν⊠, ὅτε τελαυνίω ἐναβελείω⊠ εἶναι παρητήσατο, καὶ Διὰ τοῦτο Σότερον⊠, καὶ πλείονας ἄν σοι ἐν τῇ παλαιᾷ καὶ τῇ νέᾳ διαθήκῃ τοιούτους ὑμνοσθέντας πάσχον, καὶ θεόθεν λαβόντας δὲ τὴν μετάνοιαν δέξασθαι, ἔτις βουλομένω ἀπαντῆσαι μακρῶ λόγῳ. Ἀλλ' ἱκανούσθω σοι ταῦτα, τέκνον. Οὐδὲ δὲ ἐλέγξαι σε παντελῶς ἠβουλήμην, ἵνα μή σε πτήσῃ, ἢ ἐξ ἐμῆς ὁμιλίας ἀποτραγῇς πτερεισανέσας⊠. Ἀλλ' ἐιδόν σε μηδαμῶς ζωμνέοντα⊠ ἐριὰ τὸ σὸν ἕλκος ἀνευσυπλίκων τε καὶ ἀδραμάντων ἰατρικῶν πνευματικαῖς ἐπῳδαῖς καὶ γεοφμάσει⊠ γοητείαις θεάρεστον μηχανωρύβος⊠, ἐβιάσθην ἀποκαλύψαι τὸ πάθος τὸ αὐθον⊠ ὑπὸ πολλς διαπύρου κινήσεως συμπαθείας, ἵνα τὼν διάκριμον σκεπτοσέπαμβω⊠ θεραπεύσω· καὶ γὰρ οἱ ⊠ σωματικῶν νόσων ἰατροὶ ὁ πρῶτος ἀθεωρήτως παρέχουσι τὰς ἀντιδότους τοῖς κάμνουσι, πρὶν ἂν ἐξεύρωσι τὸ νόσον τὸ ατιον· ἐλεγχόμενων δὲ ⊠ μαρτανόντων, καταγνῶται ⊠ ἁμαρτίας ἡ δύναμις, μὴ ἐλεγχόμενον δὲ, ὥσπερ γάγγραινα νομὼς λαβοῦσα, ὅλον ἀφανίζει τὸ σῶμα· οὕτως καὶ ἡ ἁμαρτία λαβοῦσα ζωὴν τὸ σαρκὶ δὲ τὼν ψυχὶν διαφθείρει. λοιπὸν μὴ ἀθύμει, τέκνον, μη τε τοσούτον αἰσχύνεσθαι· ἀλλ' αἰτν παρὰ ⊠ Θεοῦ τν ζυγχώρησιν· οὐκ ἐν σοὶ δὲ μόνῳ τοῦτο πεποίηκε, ἀπὸ καὶ ἐν ἄλλοις διαφόροις.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|91 Ταῦτα ὧν λαλήσαντος⊠ ⊠ Χρειομπνεύσε⊠ Γέροντος⊠, τὼ ἐμὼ ἀποσειλέσαντος⊠ ἀδύνατον, ἐπορεύθην, τὼ αὐτοῦ θαυμάζων διόρασιν τε καὶ συμπάθειαν, καὶ παντάπασιν ἐμαυτὸν ἀπόσχων ⊠ ἀδελφῆς ἐκείνης, μεθ' ἧς τὼν ἁμαρτίαν ἐποίησα, καὶ μετέπειτα αὐτοῦ φερομθ⊠, οὐκ ἐτόλμαζον τῷ Γέροντι, ὥσπερ εἴωθα. Αὐτὸς δὲ κατὰ συγνεσίαν αἰφνιδίον ἀπαντήσας μοι· Διὰ τί ἐρολάτης⊠, τέκνον, τῇ ἐμ ταπεινώσει, ἔφη; Ἐμοὶ δὲ εἰρηκός· Ἐπ' οὐδενὸς κωλύομαι, ἀλλ' ὑπὸ τῆς ἀσχολίας, ἰὼ σθεινεμη⊠ δὲ διχλῶ παρ' αὐτο λαβεῖν καὶ συγχώρησιν αἰτησάμθ⊠, φη· Ἐγὼ μὲν συγχωρῶ καὶ ἐπένχομαί σοι· Ὅπερ δὲ σε τὸ ἡμέτερον ἐξίσω μετριότητος, πέφυκε πὸς καὶ τόδε, ὡς κῇ πὸ τνδε καὶ τῶνδε λογισμῶν κωλύῃ σεῖς ἡμᾶς ἐπλησθῆναι· μὴ ψεύδου, τὰ σαφῆ ἐπιστάμθ⊠ φράσον. Ἐγνώκως δὲ τὰ ἡμέτερα μελεδήματα τε καὶ ἐνθυμήματα, ἔφην· Ναὶ, ναὶ ἀληθῶς, πάτερ ἅγιε, εἰἔφης· ταύτην δὲ χάριν ⊠ ζωητῆς⊠ ὠφελείας ἀπέσχου, ἀλλὰ ἀεὶ ἔγχου ὑπὲρ ⊠ ἐμῆς ἀσθενείας, καὶ θολερᾶς διανοίας, καὶ ὅπως ἐκ πασῶν ἐκβληθῶσιν ἀπ' ἐμὲ πάντες οἱ τῆς σωτηρίας ἀντικείμενοι λογισμοὶ. Τὼν ἀχλῶν⊠ ὧν αὐτοῦ καὶ τὼν ἀλογίων λαβών, ἐχώρουν τῆς ὁδῶ. Καὶ ὁσάκις ἠλέγχθην, ἀγαπητὲ, περὶ ⊠ ἐννοουμένων μοι ἐναποτίων⊠ λογισμῶν ὑπὸ τόνου ⊠ συμπαθέστα Γέροντος⊠, λεγον ἀμηχανῶ· ὁ σέπτερον⊠ δὲ ἐλέγχειν με πέπαυται, ἕως ν με πρὸς ἐαυτὸν καθέλκυσε, καὶ ⊠ ὀλεθρίᾳ μηδὲ ἐξέσπασε⊠, ἡ τῷ Θεῷ προσήγαγεν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|92 Ἀπὸ δὲ τις ⊠ θεοφιλέστατος ὑπάρχων πρεσβύτερος ἐκ τῆς ἱερᾶς μοναχικῆς σχέσεως διηγήσατό μοι, λέγων οὕτως· Μιᾷ ⊠ ἡμερῶν ἐγώ τε δὲ ἀπὸς τις γέρων ἡγιωσμένω⊠ μοναχὸς Σύρος ἀπεπληρώθημεν σὺν ⊠}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> p93b7v0qv8ci725eo6ku3wxukx097hs 275115 274970 2026-08-07T14:05:15Z Vladis13 10700 to fast delete 275115 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|568 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} delictorum venià, quam poſcebat, Mulierem peccatricem; Publicanum verò adeo non eſt averſatus, ut Euangelii præconem eſſe voluerit; uti & perſecutorem fecit Apoſtolum, & plures alios ex veteri ac novo Teſtamento adducere poſſim tibi, qui in ejusmodi vitâ prolapſi amiſſam vitam ſalutemque per pœnitentiam divinitus recuperarunt, ſi protrahere libeat ſermonem. Sed hæc tibi, fili, ſint ſatis: neque enim animus mihi fuit ullo modo increpare te, ne te abſterream, aut quidquam faciam quo à congreſſu meo fias alienus. Sed videbam te haudquaquam velle intelligere, cum ſpiritualibus emplastrorum minimè aſtringentium acervorumve incantationibus, intricatiſque, ut ita dicam, faſciniis ulceri tuo mederi conabar: vehementi itaque commiſeratione tactus non potui morbi cauſam non aperire; ut remedium congruum afferamus: nam neque qui corporis curant ægritudines, prius inconſideratè præbent antidota laborantibus, quam morbi cauſam ipſi explicuerint: correptis etenim delinquentibus obtunditur vis peccati: non correptis autem, ut gangræna, cui pabulum ſubminiſtres, totum corpus depaſcitur, ita latens peccatum animam æque ac corpus ſuâ peſte contaminat. Ceterum noli animum deſpondere, fili, aut tantopere erubeſcere; ſed à Deo veniam efflagita; non enim in te uno id præſtitit; verum in aliis etiam compluribus.{{right sidenote|'''B'''}} 91 Hæc ubi dixiſſet inſtinctus Dei gratiâ Senex, vireſque ſuſcepiſſet imbecillitati meæ, ab eo diſceſſi non ſine admiratione & arcanæ ſcientiæ, & commiſerationis ejus; tum ab ea fore⊠, quacum peccaveram, penitus me avelli; neque exinde, pudore victus, tam frequenter, ut ante ſolitus eram, inviſere Senem audebam. Sed ille ex improviſo fortè obviam factus mihi: Cur, inquit, diſtitiſti, fili, ab illo ſtudio, quo humilitatis meæ inſtructionibus vacabas ante tam ſedulo? Cumque repoſuiſſem: Nulla re alia impedior, præterquam occupationibus, quæ me undique circumſtant; rogatus ut bene mihi precari vellet atque ignoſcere, reſpondit: Ignoſco ego quidem & bona tibi quæque apprecor; verum quod noſtræ te mediocritati ſubduxeris in cauſa vere fuit illud & illud; quod eò dictum puta, ne cogitationibus ejusmodi prohiberi te à noſtro acceſſu permittas. Mentiri noli; perſpicuum veritatem cum ſcias, eloquere. Miſeriarum igitur mearum cogitationumque probè conſcius, dixi: Ita eſt, ita omnino eſt; rem ipſam elocutus es, ſancte pater; ipſiſſima illa eſt ratio, cur emolumenta priſtina aucupari deſierim. Sed infirmas vires meas, turbidamque mentem Deo commenda, ut inde expellantur, deſinantque offendiculo eſſe apprehenſiones omnes ſaluti adverſantes. Precatione ejus deinde, ac benedictione armatus cœpto itinere perrexi. Quoties verò de noxiis intimiſque animi ſenſus arguerit me Senex ille mirificus, dicendo equidem, dilecte, non ſum: neque enim ante deſtitit, quam ad ſe pertraxiſſet, draconique exitiali ereptum, adduxiſſet ad Deum.{{right sidenote|''& ſæpe aliàs occultas ejusdem cogitationes detegit.''}} {{right sidenote|'''C'''}} 92 Fuit alius quidam de ſancto monachorum grege presbyter religioſiſſimus, qui hæc mihi totidem penè verbis narravit: Profecti die quadam eramus ego & alius aliquis monachus Syrus, vir & ſenio & ſanctimoniâ venerabilis,{{right sidenote|''Alterius vicinam mortem, & caput ſtellis coronatum videt.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|⊠ μαρμάτων ἀντιλαβέσθαι τὼν Δόσαν⊠, ὅτε τελαυνίω ἐναβελείω⊠ εἶναι παρητήσατο, καὶ Διὰ τοῦτο Σότερον⊠, καὶ πλείονας ἄν σοι ἐν τῇ παλαιᾷ καὶ τῇ νέᾳ διαθήκῃ τοιούτους ὑμνοσθέντας πάσχον, καὶ θεόθεν λαβόντας δὲ τὴν μετάνοιαν δέξασθαι, ἔτις βουλομένω ἀπαντῆσαι μακρῶ λόγῳ. Ἀλλ' ἱκανούσθω σοι ταῦτα, τέκνον. Οὐδὲ δὲ ἐλέγξαι σε παντελῶς ἠβουλήμην, ἵνα μή σε πτήσῃ, ἢ ἐξ ἐμῆς ὁμιλίας ἀποτραγῇς πτερεισανέσας⊠. Ἀλλ' ἐιδόν σε μηδαμῶς ζωμνέοντα⊠ ἐριὰ τὸ σὸν ἕλκος ἀνευσυπλίκων τε καὶ ἀδραμάντων ἰατρικῶν πνευματικαῖς ἐπῳδαῖς καὶ γεοφμάσει⊠ γοητείαις θεάρεστον μηχανωρύβος⊠, ἐβιάσθην ἀποκαλύψαι τὸ πάθος τὸ αὐθον⊠ ὑπὸ πολλς διαπύρου κινήσεως συμπαθείας, ἵνα τὼν διάκριμον σκεπτοσέπαμβω⊠ θεραπεύσω· καὶ γὰρ οἱ ⊠ σωματικῶν νόσων ἰατροὶ ὁ πρῶτος ἀθεωρήτως παρέχουσι τὰς ἀντιδότους τοῖς κάμνουσι, πρὶν ἂν ἐξεύρωσι τὸ νόσον τὸ ατιον· ἐλεγχόμενων δὲ ⊠ μαρτανόντων, καταγνῶται ⊠ ἁμαρτίας ἡ δύναμις, μὴ ἐλεγχόμενον δὲ, ὥσπερ γάγγραινα νομὼς λαβοῦσα, ὅλον ἀφανίζει τὸ σῶμα· οὕτως καὶ ἡ ἁμαρτία λαβοῦσα ζωὴν τὸ σαρκὶ δὲ τὼν ψυχὶν διαφθείρει. λοιπὸν μὴ ἀθύμει, τέκνον, μη τε τοσούτον αἰσχύνεσθαι· ἀλλ' αἰτν παρὰ ⊠ Θεοῦ τν ζυγχώρησιν· οὐκ ἐν σοὶ δὲ μόνῳ τοῦτο πεποίηκε, ἀπὸ καὶ ἐν ἄλλοις διαφόροις.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|91 Ταῦτα ὧν λαλήσαντος⊠ ⊠ Χρειομπνεύσε⊠ Γέροντος⊠, τὼ ἐμὼ ἀποσειλέσαντος⊠ ἀδύνατον, ἐπορεύθην, τὼ αὐτοῦ θαυμάζων διόρασιν τε καὶ συμπάθειαν, καὶ παντάπασιν ἐμαυτὸν ἀπόσχων ⊠ ἀδελφῆς ἐκείνης, μεθ' ἧς τὼν ἁμαρτίαν ἐποίησα, καὶ μετέπειτα αὐτοῦ φερομθ⊠, οὐκ ἐτόλμαζον τῷ Γέροντι, ὥσπερ εἴωθα. Αὐτὸς δὲ κατὰ συγνεσίαν αἰφνιδίον ἀπαντήσας μοι· Διὰ τί ἐρολάτης⊠, τέκνον, τῇ ἐμ ταπεινώσει, ἔφη; Ἐμοὶ δὲ εἰρηκός· Ἐπ' οὐδενὸς κωλύομαι, ἀλλ' ὑπὸ τῆς ἀσχολίας, ἰὼ σθεινεμη⊠ δὲ διχλῶ παρ' αὐτο λαβεῖν καὶ συγχώρησιν αἰτησάμθ⊠, φη· Ἐγὼ μὲν συγχωρῶ καὶ ἐπένχομαί σοι· Ὅπερ δὲ σε τὸ ἡμέτερον ἐξίσω μετριότητος, πέφυκε πὸς καὶ τόδε, ὡς κῇ πὸ τνδε καὶ τῶνδε λογισμῶν κωλύῃ σεῖς ἡμᾶς ἐπλησθῆναι· μὴ ψεύδου, τὰ σαφῆ ἐπιστάμθ⊠ φράσον. Ἐγνώκως δὲ τὰ ἡμέτερα μελεδήματα τε καὶ ἐνθυμήματα, ἔφην· Ναὶ, ναὶ ἀληθῶς, πάτερ ἅγιε, εἰἔφης· ταύτην δὲ χάριν ⊠ ζωητῆς⊠ ὠφελείας ἀπέσχου, ἀλλὰ ἀεὶ ἔγχου ὑπὲρ ⊠ ἐμῆς ἀσθενείας, καὶ θολερᾶς διανοίας, καὶ ὅπως ἐκ πασῶν ἐκβληθῶσιν ἀπ' ἐμὲ πάντες οἱ τῆς σωτηρίας ἀντικείμενοι λογισμοὶ. Τὼν ἀχλῶν⊠ ὧν αὐτοῦ καὶ τὼν ἀλογίων λαβών, ἐχώρουν τῆς ὁδῶ. Καὶ ὁσάκις ἠλέγχθην, ἀγαπητὲ, περὶ ⊠ ἐννοουμένων μοι ἐναποτίων⊠ λογισμῶν ὑπὸ τόνου ⊠ συμπαθέστα Γέροντος⊠, λεγον ἀμηχανῶ· ὁ σέπτερον⊠ δὲ ἐλέγχειν με πέπαυται, ἕως ν με πρὸς ἐαυτὸν καθέλκυσε, καὶ ⊠ ὀλεθρίᾳ μηδὲ ἐξέσπασε⊠, ἡ τῷ Θεῷ προσήγαγεν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|92 Ἀπὸ δὲ τις ⊠ θεοφιλέστατος ὑπάρχων πρεσβύτερος ἐκ τῆς ἱερᾶς μοναχικῆς σχέσεως διηγήσατό μοι, λέγων οὕτως· Μιᾷ ⊠ ἡμερῶν ἐγώ τε δὲ ἀπὸς τις γέρων ἡγιωσμένω⊠ μοναχὸς Σύρος ἀπεπληρώθημεν σὺν ⊠}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 6agoak690rrpgdemdp3ouqvo8wf7ov6 104 84717 274971 2026-08-07T12:55:55Z Vladis13 10700 + 274971 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|569 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|τὸ θεοφόρον Στέφανον, διάγοντα τότε ἐν τοῖς ⸀ Δουκᾶ σπηλαίοις· ἀνιόντε κατασπασθῆναι, ἢ ἐαυτοῖς καρποφορῆσαι ⸀ ἀφέλειαν· Ἐξαπιναίως δὲ ἡμῶν, ⸀ ἴδε αὐτὸς ἀσυνήθως ἐξέδρα‑ μον εἰς τὼ ἡμετέραν ἀπάντησιν, κῃ τὼ τοῦ ζωνοδεύντος⊠ μοι, κεφαλὼ καταφιλή‑ σας, εἰλησὶ⊠ προσηγόρευσεν ἔτως· Τετειῶσθαι [βέλεται ὁ] Κύριος⊠ τὸ ἱερὸν σου δρόμον, ἢ τὸ ἀρετοπλεκτόν σου στέφανον, ᾧ φαιδρῶς ἐ‑ σεφάνωσαι, κῃ ἐπιβρῦσαί σοι τὼ χαρίν αὐτο κῃ φθονον. Καὶ ταῦτα εἰπών, εἰσ‑ ελθόντων ἡμῶν τὸ σπήλαιον, κῃ ὀλίγῳ πινομένων, κῃ περὶ τινων διαλεχθέντων πνευ‑ ματικῶν λόγων, λαβόμενός μου τῆς χειρὸς ἔφη μυστικῶς· Στέφανε, ἀγαπητὸν τέκνον, ⸀ χρὴ⊠ σε τούτον διακονεῖσαι, ἢ ἀγώνισαι παν‑ τὶ σθένει εἰς πᾶσαν διεξοδικίαν αὐτῷ ᾗ ἄνε‑ σιν, ἵνα ᾖς μετ' αὐτὸ κλῆρον ἢ μερίδα ⸀ ἀφθαρσίμου αὐτοῦ ἐπουρανίων⊠· πίστευε δὲ, τέκνον, τ' ἀληθὲς ἔχων⊠, ὅτι ἐμοὶ ὑμῶν προσ‑ ιόντων, παρεκύψας⊠ θεωρῶ αὐτὸν, τὼ κεφα‑ λὼ ἐστεμμένον⊠ λίαν ἐκλαμπέῳ ἀστροπλέκτῳ διαδήματι, ὅθεν εἰς τὼ ἡμετέραν ἀπάντησιν ἐξέδραμον, ἢ τὼ ἱερὰν αὐτοῦ κοσμηθῆναι⊠ ἀσ‑ πασμῶν. Τεθαυμακὼς δὲ ἐπὶ τούτοις, δοξολο‑ γίαν ἢ ἐν τῷδε τῷ Θε ἀνέπεμψα, τῷ παν‑ τοίως στεφάνοντι σὺν δόλας⊠ αὐτοῦ ἀστρολάμποις⊠ χριστοβλύτοις⊠ στεφανάμασιν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|93 Ἀπὸ δέ τις εὐλαβὴς μοναχὸς διηγή‑ σατο, λέγων οὕτως· Ἔστι μοι τις ἀνεψιὸ‑ ς, νόματι Πατρίκιος⊠, θεοσεβέστατος⊠. Οὗτος⊠ μιᾷ ⊠ ἡμερῶν ⊠ ζωοποιῷ πάσχα ἐκ ⊠ ἡμετέρας αὐτοαδελφιδιῶ⊠ Μωαβίτιδος⊠ χώρας ἐ‑ περχόμενος ἐν τῇ μεγάλῃ λαύρᾳ μῶν προσ‑ εύξασθαι· οὐκ ἐν γάρ ποτε αὐτῇ σὺν ἐ‑ αὐτῷ ἐλήλυθεν· πάλιν⊠, καταλαβὼν δὲ ταύ‑ τῃ ζῶν⊠ τὸν ὄχλον⊠ ἐν τῇ ἁγίᾳ πομπῇ, ἢ προσυνέδραμεν⊠, ἐπιφυὴς⊠ πρὸς ⊠ θεοφόρον Στέ‑ φανον· τόπον ἢ εἰσεληλυθὼς, ἀσπέρων⊠ λαῶν καλυβίων⊠, ἢ τῆς φωτεινῆς διδασκαλίας ἀ‑ κροαζόμενον, ἐπαφικὼς⊠ ὁ φηκῆς⊠ ἔτΘ⊠ Στέφανος⊠ νομασὶ φωταφόρτως ἀποδεξάμενος⊠ ατὸν ἀν‑ τὸν ἔφη· Εὖ ἦλθες, ἀγαπητὲ, εὖ ἦκας. Οὐχὶ σὺ ἐι ὁ κύριε Πατρίκιος⊠; εὖ ἵκανι ὁ κύ‑ ριος Πατρίκιος⊠, κῃ καλὸς Χριστιανός. Τρὶς δὲ ἐπιόντος⊠ αὐτὸ ἔτως, ἢ ὀνομάσαντος⊠, ὃν νοεροῖς μὲν, ⸀ σωματικοῖς⊠ οὐδαμῶς ἐώρακε πώποτε, ὅτε μὲν αὐτὸ τὼ προσ‑ ηγορίαν μεμαθὼς⊠, καταπληχθέντες τὼ θεόδοτον αὐτοῦ χάριν ἐπῃνούμεν⊠, δό‑ ξαν τῷ Θεῷ κῃ ἐν πᾶσιν ἀναπέμπον‑ τες.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|94 Ἀπὸ δέ τις ὀνόματι Θεοδίγητος⊠, πρεσ‑ βύτερος τῆς ἁγίας Χριστοῦ ⊠ Θεοῦ ἡμῶν Ἀνα‑ στάσεως, ἐκ τῆς ἱεροτάτης μοναχικῆς ἀξέλεως⊠ ὑπάρχων, παραδοξότατον διηγήσατό μοι θαῦ‑ μα λέγων· Μιᾷ ⊠ ἡμερῶν ἐγώ τε καὶ τις τερος⊠ πορευόμεθα τὸ θεοφόρον κατα‑ σπάσασθαι Στέφανον, διατρίβοντα τότε ἐν ταῖς ὑψηλαῖς τῆς Κουτυλᾶ ρέων κορυφαῖς· ἀπὸ δὲ βραδέως ἡμῶν πορευόντων, ὤφθη‑ σαν δύο νεανίδες τὸ μοναχικὸν ἐνδεδυμέναι σχῆμα, κῃ ⊠ ἐρημικὸν διώκουσαι βίον, ἕως τὸ γονάτων φορούσας σάκκους, κῃ μέχρι πο‑ δῶν τὰς τρίχας κομῶσαι, θεμαδέας⊠ κῃ κα πιωθηκηκαὶ⊠, τῷ εἴδει ὁμοίαι ἔχουσαι, πι‑ ρὶ⊠ δὲ δόλω⊠ ἀκόλουθον, σημειοφόρον μητέρα. Ταύτας δὲ Ἀραβῖται τινες αἰγοπόμοι τῆς ὄρει περιθέουσαι ἰδόντες, κατέδραμον οἷα κύ‑ νες λυσσῶδες⊠ κῃ ἄγριοι θῆρας διώκοντες;}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} ad deiferum Stephanum, in Ducæ ſpeluncis tum temporis latitantem, ſalutaturi ſimul ipſum, ſimul aliquid nobis emolumenti ſpiritualis queſituri. Jamque haud longe aberamus, cum ille de ſpelæo ſuo præter ſolitum in occurſum nobis procurrit, & comitis mei vultum intuens, ita græcè affatus eſt: Viſum eſt Deo curſum tuum ſanctum, plexamque virtutibus coronam, qua glorioſè redimitus es, conſummare, & gratiam in te ſuam, eamque copioſiſſimam, depluere. His dictis, in ſpeluncam concedimus; finita precatione, pioque de rebus quibuſdam ſpiritualibus diſcurſu, manu me prenſat, hæc clanculum inſuſurrans: Da operam, fili dilecte, ut huic ſeni bene facias, & quanta potes contentione, cuicumque ejus obſequio commodiſque deſervi, ut & conſors ipſi hæreditatis, & cælos penetrantis ejus patrocinii particeps. Mihi vero crede, fili, rem ipſam afferenti; cum jam ad me veniſſis, ut primum oculos obiter intendi, verticem ipſi vidi fulgidiſſimo, conſertoque è ſtellis diademate inſignitum; & id cauſæ fuit, cur obviam vobis accurrerem, & faciem ejus ſacram exoſcularer. Quibus ego rebus non parum attonitus; in Dei, coronis multifariis, ſidereis, mirumque afflantibus decorem famulos ſuos exornantis, laudes erupi.{{right sidenote|'''B'''}} 93 Alium vero quemdam pium monachum ſic narrantem audivi: Eſt mihi patruelis, nomine Patricius, vir religioſiſſimus. Hic dierum aliquâ ſalutaris Paſchæ ex Moabitide regione noſtra veniens, in magna Laura noſtra deprecari Deum vehementer optabat: neque enim iſtuc pedem umquam tulerat: cumque ad eam ſanctâ ferâ quintâ Majoris hebdomadæ in frequenti hominum concurſu perveniſſet, perſolutis precibus, ad deiferum Stephanum ſe contulit; quem ut præclarus hic Stephanus, infinita populi multitudine circumſepte, inſtructionemque ejus lumine cæleſti plenam excipiente, adveniſſe conſpexit, mente divinitus colluſtratâ; nominatim eum recipiens, ait: Bene veneris, dilecte, bene veneris. An non dominus Patricius es tu? Optimè venerit dominus Patricius, & inſigniter Chriſtianus. Cum idem tertio repeteret, ac nomine compellaret, quem animi quidem, ſed corporis tamen oculis nunquam viderat, & cujus ne nomen quidem audierat uſpiam, perculſi datam ei è cælo gratiam meritis celebrabamus præconiis, Deoque etiam in his gloriam tranſmiſſimus.{{right sidenote|''Alterum numquam viſum, nomine minimè appellat.''}} 94 Alius præterea quidam, cui nomen Theodegetus, ſanctæ Chriſti Dei noſtri Reſurrectionis presbyter, è ſanctiſſima monachorum familia, hoc mihi mirandum quàm quod maximè prodigium in hunc modum recenſuit: Lubebat aliquando mihi & alii cuidam deiferum Stephanum honoris causâ inviſere, qui agebat ea tempeſtate in ſublimibus montium Cutilæ adjacentium jugis, quo dum lento gradu procedimus, in conſpectum prodeunt puellæ duæ habitu indutæ monaſtico, vitamque ſolitariam proſitentes; genuum tenùs coopertæ ciliciis, capillis ad pedes uſque promiſſis, horridæ, viſuque terribiles, & ſimili ſpecie inſignem prodigiis matrem habentes, quæ paſtoris inſtar filias ſequebatur. Vix adeo has circumcurſare montes advererant Arabes caprarii, cum eò convolant, non ſecus ac rabidi furioſique canes, cum feras inſectantur, mi-{{right sidenote|'''F''' ''Mater eremicola cum filiabus, à S. Stephani colloquio rediens;''}} {{small|Cccc}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> bat500lsb9t6arsmwt1blawn4iviujp 275116 274971 2026-08-07T14:05:16Z Vladis13 10700 to fast delete 275116 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|569 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|τὸ θεοφόρον Στέφανον, διάγοντα τότε ἐν τοῖς ⸀ Δουκᾶ σπηλαίοις· ἀνιόντε κατασπασθῆναι, ἢ ἐαυτοῖς καρποφορῆσαι ⸀ ἀφέλειαν· Ἐξαπιναίως δὲ ἡμῶν, ⸀ ἴδε αὐτὸς ἀσυνήθως ἐξέδρα‑ μον εἰς τὼ ἡμετέραν ἀπάντησιν, κῃ τὼ τοῦ ζωνοδεύντος⊠ μοι, κεφαλὼ καταφιλή‑ σας, εἰλησὶ⊠ προσηγόρευσεν ἔτως· Τετειῶσθαι [βέλεται ὁ] Κύριος⊠ τὸ ἱερὸν σου δρόμον, ἢ τὸ ἀρετοπλεκτόν σου στέφανον, ᾧ φαιδρῶς ἐ‑ σεφάνωσαι, κῃ ἐπιβρῦσαί σοι τὼ χαρίν αὐτο κῃ φθονον. Καὶ ταῦτα εἰπών, εἰσ‑ ελθόντων ἡμῶν τὸ σπήλαιον, κῃ ὀλίγῳ πινομένων, κῃ περὶ τινων διαλεχθέντων πνευ‑ ματικῶν λόγων, λαβόμενός μου τῆς χειρὸς ἔφη μυστικῶς· Στέφανε, ἀγαπητὸν τέκνον, ⸀ χρὴ⊠ σε τούτον διακονεῖσαι, ἢ ἀγώνισαι παν‑ τὶ σθένει εἰς πᾶσαν διεξοδικίαν αὐτῷ ᾗ ἄνε‑ σιν, ἵνα ᾖς μετ' αὐτὸ κλῆρον ἢ μερίδα ⸀ ἀφθαρσίμου αὐτοῦ ἐπουρανίων⊠· πίστευε δὲ, τέκνον, τ' ἀληθὲς ἔχων⊠, ὅτι ἐμοὶ ὑμῶν προσ‑ ιόντων, παρεκύψας⊠ θεωρῶ αὐτὸν, τὼ κεφα‑ λὼ ἐστεμμένον⊠ λίαν ἐκλαμπέῳ ἀστροπλέκτῳ διαδήματι, ὅθεν εἰς τὼ ἡμετέραν ἀπάντησιν ἐξέδραμον, ἢ τὼ ἱερὰν αὐτοῦ κοσμηθῆναι⊠ ἀσ‑ πασμῶν. Τεθαυμακὼς δὲ ἐπὶ τούτοις, δοξολο‑ γίαν ἢ ἐν τῷδε τῷ Θε ἀνέπεμψα, τῷ παν‑ τοίως στεφάνοντι σὺν δόλας⊠ αὐτοῦ ἀστρολάμποις⊠ χριστοβλύτοις⊠ στεφανάμασιν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|93 Ἀπὸ δέ τις εὐλαβὴς μοναχὸς διηγή‑ σατο, λέγων οὕτως· Ἔστι μοι τις ἀνεψιὸ‑ ς, νόματι Πατρίκιος⊠, θεοσεβέστατος⊠. Οὗτος⊠ μιᾷ ⊠ ἡμερῶν ⊠ ζωοποιῷ πάσχα ἐκ ⊠ ἡμετέρας αὐτοαδελφιδιῶ⊠ Μωαβίτιδος⊠ χώρας ἐ‑ περχόμενος ἐν τῇ μεγάλῃ λαύρᾳ μῶν προσ‑ εύξασθαι· οὐκ ἐν γάρ ποτε αὐτῇ σὺν ἐ‑ αὐτῷ ἐλήλυθεν· πάλιν⊠, καταλαβὼν δὲ ταύ‑ τῃ ζῶν⊠ τὸν ὄχλον⊠ ἐν τῇ ἁγίᾳ πομπῇ, ἢ προσυνέδραμεν⊠, ἐπιφυὴς⊠ πρὸς ⊠ θεοφόρον Στέ‑ φανον· τόπον ἢ εἰσεληλυθὼς, ἀσπέρων⊠ λαῶν καλυβίων⊠, ἢ τῆς φωτεινῆς διδασκαλίας ἀ‑ κροαζόμενον, ἐπαφικὼς⊠ ὁ φηκῆς⊠ ἔτΘ⊠ Στέφανος⊠ νομασὶ φωταφόρτως ἀποδεξάμενος⊠ ατὸν ἀν‑ τὸν ἔφη· Εὖ ἦλθες, ἀγαπητὲ, εὖ ἦκας. Οὐχὶ σὺ ἐι ὁ κύριε Πατρίκιος⊠; εὖ ἵκανι ὁ κύ‑ ριος Πατρίκιος⊠, κῃ καλὸς Χριστιανός. Τρὶς δὲ ἐπιόντος⊠ αὐτὸ ἔτως, ἢ ὀνομάσαντος⊠, ὃν νοεροῖς μὲν, ⸀ σωματικοῖς⊠ οὐδαμῶς ἐώρακε πώποτε, ὅτε μὲν αὐτὸ τὼ προσ‑ ηγορίαν μεμαθὼς⊠, καταπληχθέντες τὼ θεόδοτον αὐτοῦ χάριν ἐπῃνούμεν⊠, δό‑ ξαν τῷ Θεῷ κῃ ἐν πᾶσιν ἀναπέμπον‑ τες.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|94 Ἀπὸ δέ τις ὀνόματι Θεοδίγητος⊠, πρεσ‑ βύτερος τῆς ἁγίας Χριστοῦ ⊠ Θεοῦ ἡμῶν Ἀνα‑ στάσεως, ἐκ τῆς ἱεροτάτης μοναχικῆς ἀξέλεως⊠ ὑπάρχων, παραδοξότατον διηγήσατό μοι θαῦ‑ μα λέγων· Μιᾷ ⊠ ἡμερῶν ἐγώ τε καὶ τις τερος⊠ πορευόμεθα τὸ θεοφόρον κατα‑ σπάσασθαι Στέφανον, διατρίβοντα τότε ἐν ταῖς ὑψηλαῖς τῆς Κουτυλᾶ ρέων κορυφαῖς· ἀπὸ δὲ βραδέως ἡμῶν πορευόντων, ὤφθη‑ σαν δύο νεανίδες τὸ μοναχικὸν ἐνδεδυμέναι σχῆμα, κῃ ⊠ ἐρημικὸν διώκουσαι βίον, ἕως τὸ γονάτων φορούσας σάκκους, κῃ μέχρι πο‑ δῶν τὰς τρίχας κομῶσαι, θεμαδέας⊠ κῃ κα πιωθηκηκαὶ⊠, τῷ εἴδει ὁμοίαι ἔχουσαι, πι‑ ρὶ⊠ δὲ δόλω⊠ ἀκόλουθον, σημειοφόρον μητέρα. Ταύτας δὲ Ἀραβῖται τινες αἰγοπόμοι τῆς ὄρει περιθέουσαι ἰδόντες, κατέδραμον οἷα κύ‑ νες λυσσῶδες⊠ κῃ ἄγριοι θῆρας διώκοντες;}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} ad deiferum Stephanum, in Ducæ ſpeluncis tum temporis latitantem, ſalutaturi ſimul ipſum, ſimul aliquid nobis emolumenti ſpiritualis queſituri. Jamque haud longe aberamus, cum ille de ſpelæo ſuo præter ſolitum in occurſum nobis procurrit, & comitis mei vultum intuens, ita græcè affatus eſt: Viſum eſt Deo curſum tuum ſanctum, plexamque virtutibus coronam, qua glorioſè redimitus es, conſummare, & gratiam in te ſuam, eamque copioſiſſimam, depluere. His dictis, in ſpeluncam concedimus; finita precatione, pioque de rebus quibuſdam ſpiritualibus diſcurſu, manu me prenſat, hæc clanculum inſuſurrans: Da operam, fili dilecte, ut huic ſeni bene facias, & quanta potes contentione, cuicumque ejus obſequio commodiſque deſervi, ut & conſors ipſi hæreditatis, & cælos penetrantis ejus patrocinii particeps. Mihi vero crede, fili, rem ipſam afferenti; cum jam ad me veniſſis, ut primum oculos obiter intendi, verticem ipſi vidi fulgidiſſimo, conſertoque è ſtellis diademate inſignitum; & id cauſæ fuit, cur obviam vobis accurrerem, & faciem ejus ſacram exoſcularer. Quibus ego rebus non parum attonitus; in Dei, coronis multifariis, ſidereis, mirumque afflantibus decorem famulos ſuos exornantis, laudes erupi.{{right sidenote|'''B'''}} 93 Alium vero quemdam pium monachum ſic narrantem audivi: Eſt mihi patruelis, nomine Patricius, vir religioſiſſimus. Hic dierum aliquâ ſalutaris Paſchæ ex Moabitide regione noſtra veniens, in magna Laura noſtra deprecari Deum vehementer optabat: neque enim iſtuc pedem umquam tulerat: cumque ad eam ſanctâ ferâ quintâ Majoris hebdomadæ in frequenti hominum concurſu perveniſſet, perſolutis precibus, ad deiferum Stephanum ſe contulit; quem ut præclarus hic Stephanus, infinita populi multitudine circumſepte, inſtructionemque ejus lumine cæleſti plenam excipiente, adveniſſe conſpexit, mente divinitus colluſtratâ; nominatim eum recipiens, ait: Bene veneris, dilecte, bene veneris. An non dominus Patricius es tu? Optimè venerit dominus Patricius, & inſigniter Chriſtianus. Cum idem tertio repeteret, ac nomine compellaret, quem animi quidem, ſed corporis tamen oculis nunquam viderat, & cujus ne nomen quidem audierat uſpiam, perculſi datam ei è cælo gratiam meritis celebrabamus præconiis, Deoque etiam in his gloriam tranſmiſſimus.{{right sidenote|''Alterum numquam viſum, nomine minimè appellat.''}} 94 Alius præterea quidam, cui nomen Theodegetus, ſanctæ Chriſti Dei noſtri Reſurrectionis presbyter, è ſanctiſſima monachorum familia, hoc mihi mirandum quàm quod maximè prodigium in hunc modum recenſuit: Lubebat aliquando mihi & alii cuidam deiferum Stephanum honoris causâ inviſere, qui agebat ea tempeſtate in ſublimibus montium Cutilæ adjacentium jugis, quo dum lento gradu procedimus, in conſpectum prodeunt puellæ duæ habitu indutæ monaſtico, vitamque ſolitariam proſitentes; genuum tenùs coopertæ ciliciis, capillis ad pedes uſque promiſſis, horridæ, viſuque terribiles, & ſimili ſpecie inſignem prodigiis matrem habentes, quæ paſtoris inſtar filias ſequebatur. Vix adeo has circumcurſare montes advererant Arabes caprarii, cum eò convolant, non ſecus ac rabidi furioſique canes, cum feras inſectantur, mi-{{right sidenote|'''F''' ''Mater eremicola cum filiabus, à S. Stephani colloquio rediens;''}} {{small|Cccc}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> 580o2u7k7u69sp61p02zrfdu43bmr02 104 84718 274972 2026-08-07T12:55:56Z Vladis13 10700 + 274972 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|570 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} minacibus verbis rationabiles Chriſti agnas perterrefacientes, ut metu ac trepidatione debilitatæ curſum ſiſtere, atque in manus eorum impuriſſimas incidere cogantur. Sed vicit enimvero providentiæ vis quædam ineffabilis, dum terribiles ab ipſis ſtupendaſque pœnas repetiit: nam puellis quidem tantam indidiſſe ſe agilitatem oſtendit, ut & velociſſimos cervos, capreaſque leviffimas curſu ſaltuque præverterent; & matrem ſenio venerandam, ſingulari providentiæ ratione, permiſit elabi, ac formidandam in ſceleratos ganeones vindictam exercuit.{{right sidenote|''Arabem, vim ſibi afferre conantem, igneo ſpiritus exectat & arefacit; orante interim pro ea S. Stephano;'' '''B'''}} 95 O miraculum ingens! O ſtuporem inuſitatum! Etiam nunc horreo totus & contremiſco, dilecte mi, quoties ſpectaculi tunc oblati myſterium recordor. Poſtquam etenim divinæ providentiæ numquam ſatis laudandæ beneficio anus illa ſancta evaſiſſet; impiorum Arabum unus, eam aſſecutus, per facros crines arripuit, furioſe ardens cæliſſimo ejus corpori vitium offerre. Itaque dum eam rurſum prorſum raptat, rabioſi inſtar canis, illa flammeum aërem, quo ſacrum ei os divinitus turgeſcebat, in faciem ejus belluinam evomuit, oculoſque exuſſit, & luxatum toto corpore, immotumque, ac ſtupentem reddidit; tum anilium membrorum excuſſa debilitate, generoſo curſu impuris neſarii hominis eluctata manibus, cariſſimas filias conſecuta eſt. Neque vero Stephanum ad aliena mala tam tenerum, hoc rerum articulo dormitantem videres, pugnæque à myſtico Amalec adverſus dilectam Chriſti oviculam concitatæ ſecurum; ſed fortiſſimè obnitentem, bellumque ex adverſo ſtrenuè gerentem, atque expanſis ad Chriſtum regem manibus in fugam avertentem hoſtes; ad quem mirabili hoc facto conterriti acceſſimus, præmiſſiſque urbanitatis officiis, quærere exorſi ſumus de inſolito hoc ſpectaculo, ac dicere: Num reſciſti forſitan, ſancte pater, ſingulare omnino, quod modo vidimus, miraculum? Cum ille: Sane, inquit, dilecti; ſpectavi equidem: atque gaviſus oppido ſum victoriâ, miroque factnore innocuæ Chriſti agnæ, quem ea decertante, ſum deprecatus, ne manibus traderetur inſenſis, ſed bellatoris inſeſti victricem eam generoſam exhiberet: neque enim confundit ille ad ſe confugientes; ſed à ſatanico quovis incurſu præſtat immunes. Itaque grates ei perſolvimus, qui famulos ſuos rebus prorſus admirandis illuſtrare non ceſſat.{{right sidenote|'''C'''}} 96 Auditis hiſce, vehementer obſtupuimus, & rogitavimus, ſi eas noſſet? Tum ille: Quandoquidem dignos vos Deus habuit, qui eas conſpiceretis, ac teſtes adhibuit patrati modo per illas prodigii tam terribilis, nolens in tenebris virtutem ejuſmodi deliteſcere, ſed velut columnis inciſam poſteris commendari per vos, ac notam omnibus fieri; propterea genus earum ſciſcitantibus vobis ediſſeram, quo magis magiſque virtutem pernoſcatis. Genere quidem Romanæ ſunt; nobiles, divites, ac magiſtratum gerentes habuêre majores: patre autem, viro, dum viveret, præclaro ac primante, qui utramque hanc filiam opulentis, immenſiſque locupletatam divitiis poſt ſe reliquit, vitâ functo, mater, ut quæ ſolum ante oculos Deum habebat, opibus contemptis, nun-{{right sidenote|''à quo intelligunt, qui rem viderant, quænam ipſæ ſint.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ἀπειλητικῶς λόγους ἐκφοβοῦντες τὰς ⊠ Χριστοῦ λογικὰς ἀμνάδας, ἵνα τῷ φόβῳ καὶ τρόμῳ κεκηπῶσαι, ⊠ δρόμον ἀπόσχωνται, ⊠ ταῖς ἀνύτοις αὐτῶν ἐμπέσωσι παλάμαις, ἀλλ' ὅτως ⊠ Θεοῦ ἀῤῥητος⊠ προνοητικὴ δύναμις ἐπεφανεῖτο, φρικτῶ παρ' ατῶν ἐν αὐταῖς ἐκρασμένῳ τιμωρίαν· ταῖς μὲν δὲ κόραις ἀπέδειξεν ὥστε ταχείας ἐλάφους, καὶ πηδητικὰς δορκάδας ⊠ τρέχουσαι τε καὶ πηδῶσας νικῶσαι· τὴν δὲ μητέρα καὶ ἀιδέσιμον μητέρα κατὰ τινα ⸀ ἀδυναμίαν ἰσχύον εἰς ἰσχύτατον παρεχομένην, φοβερὰν ἐκδίκησιν ἐν τοῖς ἀθέοις ποιήσασιν.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|95 Ὦ τὸ μεγάλα θαύματα! ⊠ τὸ ξένον ἐκπλήξεως! Φεῦ μοι ὡς πέφυκα, μεμνημένος⊠, ἀγαπητὲ, ⊠ τότε ⊠ φρικτὸν⊠ θεαματῶν τὸ μυστήριον· τὼ δὲ ἁγίας⊠ γραὸς ἐκείνης ἐξολισθήσασα ⊠ εὐχαρίστως ⊠ ἀξίως τῷ Θεῷ, εἷς τὸ ἀνόμων ἀσεβῶν, καταφθάσας, ⊠ ἱερᾶς κόμης ἐλκύσεν, τὸ ἀγνὸν αὐτῆς καταχρᾶσθαι σῶμα μανικῶς βεβλήμενος. Ὡς δὲ, κυνὸς δίκην λυσσῶντος⊠, εἵλκε τε ἀνθέλκετο, τὸ ὅσιον αὐτῆς σῶμα φλογώδους ἀέρος⊠ πνεύσασα, τῇ θηριώδει αὐτοῦ πεσόντος ἐπεφύσησε, ⊠ τὰς ὄψεις ἐπέφλυσεν, καὶ παρὸν ὅλον ⊠ ἀκίνητον ⊠ καταπληκτικὸν κατέστησε, ⊠ τὼ ζωματικὼ ἀποτινάξασα ἀδυναμίαν, γενναίῳ δρόμῳ ταῖς φίλαις θυγατράσι ἔσπετο, τὰς μιαρὰς ⊠ ἀσεβοῦς φυγούσα χεῖρας. Καὶ τότε σὺκ ἂν ἴδοις τὸ συμπαθὴ Στέφανον νυστάζοντα, καὶ ⊠ πρς τὼ φίλ ⊠ Χριστο ἀμνάδα νοητὸ μαλὴκ μάχης ἀμελοῦντα, ἀλλὰ γενναίως πάνυ ἀντιπαρατασσόμενον⊠ τε καὶ ἀντιπαρατασσόμενον, ⊠ πρὸς τὸ ⊠ ἄνακτα Χριστὸν τὰς χεῖρας ἐκτείνων, τοὺς ἐχθροὺς ἀποτρέποντα, πρὸς ὃν ἐκθαμβηθέντες⊠ τῷ τῷ σεβασμίῳ δώματι κατελαβόμεθα, καὶ τὰς ἀσπαζόμενοι, πεσκαπτόμεθα τὰ ἐπερωτῶντες ⊠ ⊠ ξένον θεαματῶς⊠, ⊠ λέγοντες· Τίνα ἦσθε, ἅγιε πάτερ, ὅπερ ἐκφρασθὴν ἐξαίσιον θαῦμα; Ὁ δὲ· Ναὶ, ἀγαπητοὶ, ἐθεασάμην, ἔφη, καὶ λίαν ἐνφράχθην ⊠ τῇ νίκῃ κα θαυματουργίᾳ τῆς ἀγνῆς ⊠ Χριστοῦ ἀμνάδος, ἣν, αὐτῆς παλεμμένης, ἠσπαζόμην τοῖς ἀναισθήτοις μὴ ⊠ δοθεῖσαι χερσὶ, ἀλλ' ἀναδέξαι γενναίαν ἀντὼ πολεμίζον κατὰ ⊠ χαλεποῦ πολεμητοῦ· ἐδὲ καταφύγει σὺν ⊠ σκέπας αὐτὸ, ἀλλὰ ῥύεται αὐτὸς πάσης σατανικῆς ⊠ ἐπιβολῆς. Εὐχαριστοῦμεν δὲ αὐτῷ ἐκ παντὸς τῷ ⊠ δόξας αὐτοῦ παντοίως μεγαλύνων θαυμασίοις.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|96 Ημεῖς δὲ ταῦτα ἀκούσαντες, ἐκπλήξεως τεθαμβάκαμεθα, καὶ αὐτὸν ρωτῶμεν, εἴπερ ἐκ ὑπεγνώσθη⊠ αὐτάς; Αὐτὸς δ ἔφη πρὸς ἡμᾶς· Ἐπείπερ ὁ Θεὸς ὑμᾶς τοὺς ἀξίους ἰδεῖν κατεξίωσε, καὶ μάρτυρας πεποίηκε ⊠ δι' αὐτῶν ⊠ τετελεσθέντων⊠ φρικωδεστάτων θαυμάτων⊠, μὴ θέλων τοιαύτων ⊠ ἀρετὴν κατακαλύψαι, ἀλλὰ ὡς ὑμῶν στυλίτων, καὶ πᾶσι γνωστὴν ποιήσασθαι, διὰ τέτα ὑμῖν ἐπερωτῶσι τὸ γένος αὐτῶν ἐξαγγεῖντα, ἵνα μᾶλλον καὶ μᾶλλον καταμάθητε τὸ σφῶν αὐτῶν ἀρετὴς τὸ μέγεθος⊠. Αὗται τῷ γένει μὲν εἰσὶ Ῥωμαῖαι, ἀγενῶν ⊠ πλουσίων καὶ ἀρχόντων ὁμομένων· ⊠ δὲ παντὸς τελευτήσαντος⊠ τς ἐνδόξου καὶ μεγίστης ἀνδρὸς ὑπάρχοντος⊠, τὰς δύο ταύτας θυγατέρας καταλείψαντος⊠ ἐπὶ πολλοῖς καὶ ἀνεξαριθμήτοις κτήμασι, καταφρονήσασα}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 68od8062l9or4dlg6i24r8exlwehims 275117 274972 2026-08-07T14:05:17Z Vladis13 10700 to fast delete 275117 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|570 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} minacibus verbis rationabiles Chriſti agnas perterrefacientes, ut metu ac trepidatione debilitatæ curſum ſiſtere, atque in manus eorum impuriſſimas incidere cogantur. Sed vicit enimvero providentiæ vis quædam ineffabilis, dum terribiles ab ipſis ſtupendaſque pœnas repetiit: nam puellis quidem tantam indidiſſe ſe agilitatem oſtendit, ut & velociſſimos cervos, capreaſque leviffimas curſu ſaltuque præverterent; & matrem ſenio venerandam, ſingulari providentiæ ratione, permiſit elabi, ac formidandam in ſceleratos ganeones vindictam exercuit.{{right sidenote|''Arabem, vim ſibi afferre conantem, igneo ſpiritus exectat & arefacit; orante interim pro ea S. Stephano;'' '''B'''}} 95 O miraculum ingens! O ſtuporem inuſitatum! Etiam nunc horreo totus & contremiſco, dilecte mi, quoties ſpectaculi tunc oblati myſterium recordor. Poſtquam etenim divinæ providentiæ numquam ſatis laudandæ beneficio anus illa ſancta evaſiſſet; impiorum Arabum unus, eam aſſecutus, per facros crines arripuit, furioſe ardens cæliſſimo ejus corpori vitium offerre. Itaque dum eam rurſum prorſum raptat, rabioſi inſtar canis, illa flammeum aërem, quo ſacrum ei os divinitus turgeſcebat, in faciem ejus belluinam evomuit, oculoſque exuſſit, & luxatum toto corpore, immotumque, ac ſtupentem reddidit; tum anilium membrorum excuſſa debilitate, generoſo curſu impuris neſarii hominis eluctata manibus, cariſſimas filias conſecuta eſt. Neque vero Stephanum ad aliena mala tam tenerum, hoc rerum articulo dormitantem videres, pugnæque à myſtico Amalec adverſus dilectam Chriſti oviculam concitatæ ſecurum; ſed fortiſſimè obnitentem, bellumque ex adverſo ſtrenuè gerentem, atque expanſis ad Chriſtum regem manibus in fugam avertentem hoſtes; ad quem mirabili hoc facto conterriti acceſſimus, præmiſſiſque urbanitatis officiis, quærere exorſi ſumus de inſolito hoc ſpectaculo, ac dicere: Num reſciſti forſitan, ſancte pater, ſingulare omnino, quod modo vidimus, miraculum? Cum ille: Sane, inquit, dilecti; ſpectavi equidem: atque gaviſus oppido ſum victoriâ, miroque factnore innocuæ Chriſti agnæ, quem ea decertante, ſum deprecatus, ne manibus traderetur inſenſis, ſed bellatoris inſeſti victricem eam generoſam exhiberet: neque enim confundit ille ad ſe confugientes; ſed à ſatanico quovis incurſu præſtat immunes. Itaque grates ei perſolvimus, qui famulos ſuos rebus prorſus admirandis illuſtrare non ceſſat.{{right sidenote|'''C'''}} 96 Auditis hiſce, vehementer obſtupuimus, & rogitavimus, ſi eas noſſet? Tum ille: Quandoquidem dignos vos Deus habuit, qui eas conſpiceretis, ac teſtes adhibuit patrati modo per illas prodigii tam terribilis, nolens in tenebris virtutem ejuſmodi deliteſcere, ſed velut columnis inciſam poſteris commendari per vos, ac notam omnibus fieri; propterea genus earum ſciſcitantibus vobis ediſſeram, quo magis magiſque virtutem pernoſcatis. Genere quidem Romanæ ſunt; nobiles, divites, ac magiſtratum gerentes habuêre majores: patre autem, viro, dum viveret, præclaro ac primante, qui utramque hanc filiam opulentis, immenſiſque locupletatam divitiis poſt ſe reliquit, vitâ functo, mater, ut quæ ſolum ante oculos Deum habebat, opibus contemptis, nun-{{right sidenote|''à quo intelligunt, qui rem viderant, quænam ipſæ ſint.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ἀπειλητικῶς λόγους ἐκφοβοῦντες τὰς ⊠ Χριστοῦ λογικὰς ἀμνάδας, ἵνα τῷ φόβῳ καὶ τρόμῳ κεκηπῶσαι, ⊠ δρόμον ἀπόσχωνται, ⊠ ταῖς ἀνύτοις αὐτῶν ἐμπέσωσι παλάμαις, ἀλλ' ὅτως ⊠ Θεοῦ ἀῤῥητος⊠ προνοητικὴ δύναμις ἐπεφανεῖτο, φρικτῶ παρ' ατῶν ἐν αὐταῖς ἐκρασμένῳ τιμωρίαν· ταῖς μὲν δὲ κόραις ἀπέδειξεν ὥστε ταχείας ἐλάφους, καὶ πηδητικὰς δορκάδας ⊠ τρέχουσαι τε καὶ πηδῶσας νικῶσαι· τὴν δὲ μητέρα καὶ ἀιδέσιμον μητέρα κατὰ τινα ⸀ ἀδυναμίαν ἰσχύον εἰς ἰσχύτατον παρεχομένην, φοβερὰν ἐκδίκησιν ἐν τοῖς ἀθέοις ποιήσασιν.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|95 Ὦ τὸ μεγάλα θαύματα! ⊠ τὸ ξένον ἐκπλήξεως! Φεῦ μοι ὡς πέφυκα, μεμνημένος⊠, ἀγαπητὲ, ⊠ τότε ⊠ φρικτὸν⊠ θεαματῶν τὸ μυστήριον· τὼ δὲ ἁγίας⊠ γραὸς ἐκείνης ἐξολισθήσασα ⊠ εὐχαρίστως ⊠ ἀξίως τῷ Θεῷ, εἷς τὸ ἀνόμων ἀσεβῶν, καταφθάσας, ⊠ ἱερᾶς κόμης ἐλκύσεν, τὸ ἀγνὸν αὐτῆς καταχρᾶσθαι σῶμα μανικῶς βεβλήμενος. Ὡς δὲ, κυνὸς δίκην λυσσῶντος⊠, εἵλκε τε ἀνθέλκετο, τὸ ὅσιον αὐτῆς σῶμα φλογώδους ἀέρος⊠ πνεύσασα, τῇ θηριώδει αὐτοῦ πεσόντος ἐπεφύσησε, ⊠ τὰς ὄψεις ἐπέφλυσεν, καὶ παρὸν ὅλον ⊠ ἀκίνητον ⊠ καταπληκτικὸν κατέστησε, ⊠ τὼ ζωματικὼ ἀποτινάξασα ἀδυναμίαν, γενναίῳ δρόμῳ ταῖς φίλαις θυγατράσι ἔσπετο, τὰς μιαρὰς ⊠ ἀσεβοῦς φυγούσα χεῖρας. Καὶ τότε σὺκ ἂν ἴδοις τὸ συμπαθὴ Στέφανον νυστάζοντα, καὶ ⊠ πρς τὼ φίλ ⊠ Χριστο ἀμνάδα νοητὸ μαλὴκ μάχης ἀμελοῦντα, ἀλλὰ γενναίως πάνυ ἀντιπαρατασσόμενον⊠ τε καὶ ἀντιπαρατασσόμενον, ⊠ πρὸς τὸ ⊠ ἄνακτα Χριστὸν τὰς χεῖρας ἐκτείνων, τοὺς ἐχθροὺς ἀποτρέποντα, πρὸς ὃν ἐκθαμβηθέντες⊠ τῷ τῷ σεβασμίῳ δώματι κατελαβόμεθα, καὶ τὰς ἀσπαζόμενοι, πεσκαπτόμεθα τὰ ἐπερωτῶντες ⊠ ⊠ ξένον θεαματῶς⊠, ⊠ λέγοντες· Τίνα ἦσθε, ἅγιε πάτερ, ὅπερ ἐκφρασθὴν ἐξαίσιον θαῦμα; Ὁ δὲ· Ναὶ, ἀγαπητοὶ, ἐθεασάμην, ἔφη, καὶ λίαν ἐνφράχθην ⊠ τῇ νίκῃ κα θαυματουργίᾳ τῆς ἀγνῆς ⊠ Χριστοῦ ἀμνάδος, ἣν, αὐτῆς παλεμμένης, ἠσπαζόμην τοῖς ἀναισθήτοις μὴ ⊠ δοθεῖσαι χερσὶ, ἀλλ' ἀναδέξαι γενναίαν ἀντὼ πολεμίζον κατὰ ⊠ χαλεποῦ πολεμητοῦ· ἐδὲ καταφύγει σὺν ⊠ σκέπας αὐτὸ, ἀλλὰ ῥύεται αὐτὸς πάσης σατανικῆς ⊠ ἐπιβολῆς. Εὐχαριστοῦμεν δὲ αὐτῷ ἐκ παντὸς τῷ ⊠ δόξας αὐτοῦ παντοίως μεγαλύνων θαυμασίοις.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|96 Ημεῖς δὲ ταῦτα ἀκούσαντες, ἐκπλήξεως τεθαμβάκαμεθα, καὶ αὐτὸν ρωτῶμεν, εἴπερ ἐκ ὑπεγνώσθη⊠ αὐτάς; Αὐτὸς δ ἔφη πρὸς ἡμᾶς· Ἐπείπερ ὁ Θεὸς ὑμᾶς τοὺς ἀξίους ἰδεῖν κατεξίωσε, καὶ μάρτυρας πεποίηκε ⊠ δι' αὐτῶν ⊠ τετελεσθέντων⊠ φρικωδεστάτων θαυμάτων⊠, μὴ θέλων τοιαύτων ⊠ ἀρετὴν κατακαλύψαι, ἀλλὰ ὡς ὑμῶν στυλίτων, καὶ πᾶσι γνωστὴν ποιήσασθαι, διὰ τέτα ὑμῖν ἐπερωτῶσι τὸ γένος αὐτῶν ἐξαγγεῖντα, ἵνα μᾶλλον καὶ μᾶλλον καταμάθητε τὸ σφῶν αὐτῶν ἀρετὴς τὸ μέγεθος⊠. Αὗται τῷ γένει μὲν εἰσὶ Ῥωμαῖαι, ἀγενῶν ⊠ πλουσίων καὶ ἀρχόντων ὁμομένων· ⊠ δὲ παντὸς τελευτήσαντος⊠ τς ἐνδόξου καὶ μεγίστης ἀνδρὸς ὑπάρχοντος⊠, τὰς δύο ταύτας θυγατέρας καταλείψαντος⊠ ἐπὶ πολλοῖς καὶ ἀνεξαριθμήτοις κτήμασι, καταφρονήσασα}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> gisht4ony8uk53i0hte4we0kg6t4zsf 104 84719 274973 2026-08-07T12:55:57Z Vladis13 10700 + 274973 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|571 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|φρονήσεσιν πάντων ἡ μητὴρ, θεόφρων ἅπαξ ζωῆς τοῖς βιωτικοῖς ζυποταξαμένη μὴ τέκνον ⊠ ἐαυτῆς θυγατέρων γυνὴ ἀκτήμων μονήρη μετλθε βίον, καὶ, πῶθεν οὐκ οἶδα, πεῖ ⊠ ἡμν ἐλαχίστων ἀκουσασα, παρεγένετο ἐνταῦθα ἡ ζωμένη μοι διηγήσατο· ἡ ἰδ πλειόνοντα ἔτη χρόνον ἔχει ἐν τῇ ἐρήμῳ ταύτῃ αὐτοικῶς τῷ Θεῷ λατρεύουσα σὺν ταῖς ἑαυτῆς ἀγίαις παρθενεύουσαις θυγατράσι.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|97 Τούτων ⊠ τῶν πτεοσχῶς⊠ ἡμν ἀκροωμένων ⊠ θεοφόρῳ Γέροντι⊠, ἀθρόως ἐσφίσιντο⊠ οἱ Ἀγαρηνοὶ ⊠ ὑποζυγίῳ ἐπιθέντες τὸν ἀθλίον ἐκεῖνον, ἡ πᾶσας παρεκαλουν τὸ Γέροντα ⊠ προσεκαλῶν αὐτὸν ἐν ῥήσεσι, λέγοντες· Πρόσβυσον ἡμᾶς, ἅγιε Στέφανε, τοῖς ἴχνεσί σου καταπίπτοντες· ἀπεδράμην⊠ δὲ σήμερον δυσφόρητον ⊠ μοναχεύειν· μία δὲ αὐτῶν τέκνον, ὡς ὁρᾷς, ὡς λίθον ἀναίσθητον, ἄνευ τοῦ ἀναπνοῆς⊠ κατέστησεν, ἀπώλως⊠ αὐτῷ ἐπιρρέσασα⊠ θελήσασα. Ἐλέησον δὲ αὐτὸν, καὶ πάντας ἡμᾶς, ἀδελφούς, ⊠ σὺν σε γείτονες· οἴδαμεν δὲ, ὅτι ἃ αἰτήσῃς σὺν ὁ Θεός σου εἰς ὅ, τι ἂν αἰτήσῃς αὐτόν. Ὁ δὲ ⊠ εἶπε πρὸς αὐτὸν· Τοῦτο οὐκ ἔσται ὁ Θεὸς εἰς τὸ αἰῶνα, ἐπειδὴ ⊠ γυναῖκα αὐτοῦ δούλης κατεδρασμῶν⊠, ἡ μᾶλλον ἤλπισεν. Ὅθεν ἐπάταξεν αὐτὸν πληγῇ ἀνιάτῳ, ἡ ⊠ ἀνώμαλον ⊠ Θεὸν ⊠ τοῦτο δυν.⊠ σπαῖσαι· οὐ ζῇσεται⊠ γὰρ ποτε θεραπειαν· λοιπὸν πορευθέντες παιδεύθητε, καθ' ὧν ἐπαθετε, μηκέτι ἅπτεσθαι ⊠ χριστῶν⊠ κυρίου, μητὲ ἐν τοῖς γίοις αὐτοῦ πονηρεύεσθαι· σκεπαστὴς⊠ δὲ αὐτῶν ὑπάρχει, ἡ συνοδίτης⊠, ἡ ἀντίμαχος⊠. Ταῦτα δὲ αὐτοῦ εἰρηκότος⊠, αὐτοὶ μὴν τεθλιμμένοι καὶ κατησχυμμένοι ἀνεχώρησαν· ἡμεῖς δὲ χερηκότες⊠ ἅμα ἡ τεθαυμάκότες⊠ ἐπὶ τῷ ξένῳ θαύματι, ἀνεκάμψαμεν, πρὸς ἁγίας τὸ Γέροντος⊠ ἐφοδιασθέντες ὁμιλίαις τε ἡ ἀχάρι⊠ … μετὰ πολὺ ἀνεπύθομεν⊠, ὅτι τρεῖς μόνον ἐπέζησεν⊠ μερῶν ὁ παράνομος ἐκεῖνος⊠, ἡ τοὺς πύλας ⊠ ᾅδου ὑπέστην⊠ εἰς ἀλγεινὸν … ἀέναον κόλασιν πλᾶσιν⊠ παρασχεῖσθαι, εἰς σωφρονισμὸν πολλῶν ἐνταῦθα ὑπὸ τὸ ⊠ κυρίου δικαίας κρίσεως, ᾧ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|98 Ἀπὸ δέ τις εὐλαβὴς μοναχὸς διηγήσατό μοι λέγων· ὅτι ποτὲ, ⊠ ὁσίου Γέροντος⊠ τὴν ἔρημον περιπατοῦντος, Ἀγαρηνοὶ ἐνεδρεύοντες⊠ ἀνδρες κατ' ἐκείνην τὴν ρημον, τε πῶτε διέτριβεν, ἐλάφον ἔλαφον⊠· ἥτις ἀτνέουσα⊠ ἡ ζοποκαμμένη⊠ ὑπὸ ⊠ θηρευτῶν διωκομένη, τοῖς κόλποις ⊠ ἁγίου Γέροντος⊠ προσέφυγεν, οὐά τις λογικὴ τοῖς ἴχνεσιν αὐτοῦ καταφιλοῦσά τε ἡ ἐκλιπαροῦσα ⊠ θηρευτῶν ἐλευθερῶσαι δεσμῶν. Πρὸς ὃς ὁ συμπαθέστατος Γέρων ὀνομασὶ ἔδη⊠ παρακαλῶν· Χαρίσασθέ μοι ταύτην, ὦ θηρευταί, ἐπειδὴ μοι προσέφυγε, ἡ ⊠ ὑμᾶς ἐδεήθη πρὸς ὑμᾶς συναντιληψίας. Οἱ δὲ τὸν ἐλαφον θαυμάσαντες τῷ Γέροντι προσεμπίπτωσαν⊠, ἡ τὴν ἑαυτῆς κεφαλὴν τοῖς κόλποις αὐτοῦ ἐντέθηκασαν⊠, πᾶσιν κατεπλάγησαν· ἡ αὐτῶν τῷ Γέροντι χαρισάμενοι ὑπεστράφησαν, τὸν ⊠ Χριστιανῶν πίστιν ἐπαινέσαντες. Ἐγὼ δὲ ⊠ πῶν μαθητεύσαντος τῷ ἁγίῳ Γέροντι, ἀξιοπίστῳ πεφωτιστῷ⊠, ταῦτα ἀκούσας, ὕμνον τῷ Θεῷ ἀνέπεμψα.}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''Superveniunt cum cæco apoplecticoque socio Arabes; pro quo Sanctus orare renuit.''}} cjoque rebus hujus vitæ remiſſo, nuda atque omni poſſeſſione exuta, ad ſolitariam hanc vitam cum gemina hac filia ſua adjecit animum. Cúmque de minimis nobis (unde, neſcio) inaudiſſet, huc venit, me ut inviſeret, ac jam dicta expoſuit: atque ecce, in hac eremo, cum filia utraque illibatam ſervante virginitatem, angelicum in morem Deo ancillata, annum jam explevit trigeſimum.{{right sidenote|'''E'''}} 97 Dum attentas narranti hæc deifero Seni præbemus aures, adſunt repente Arabes, infeliciſſimum illum oculis ac membris omnibus captum, jumento impoſitum adducentes; múltiſque precibus obſecrant Senem, ut priſtinam huic valetudinem ac vires impetret, dicentes: Succurre nobis, ſancte Stephane, ad genua tua proſtratis: intolerabile namque eſt malum, quod à prætercurrentibus quibuſdam monialibus illatum eſt nobis: nam hunc hominem earum una, dum illam ſubagitare tentat protervius, ita, ut vides, ſenſus, motus, vocis, inſtar lapidis expertem reddidit. Eia igitur, Vir benedicte, illius te miſereat atque omnium noſtrum, vicinorum tuorum: ſcimus enim; quaſcumque Deo preces obtuleris, irritas illas eſſe non patietur. Quibus ille ſubjecit: Iſtud quidem Deus non concedet in æternum, poſtquàm in ancillam verè ſuam inſanitâ licentiâ debacchatus, violare illam etiam ſperavit. Unde percuſſit eum plagâ inſanabili, quam ego apud Deum deprecari non poſſum; neque enim umquam convaleſcet. Ceterum hinc abeuntes diſcite ex iis, quæ modo paſſi eſtis, Chriſtos Domini nunquam tangere, neque malignari iſti ſanctos ejus: protector enim eorum eſt, & comes, & propugnator. Cum hæc dixiſſet, afflicti illi ac pudore ſuffuſi receperunt ſeſe: nos vero ad inuſitatum hoc miraculum læti ſimul ac ſtupentes reverſi ſumus, ſanctiſſimi Senis admonitionibus & piis votis ad iter comparati: neque diu poſt accepimus, tres tantummodo dies ſceleratum illum ſupervixiſſe, atque inferorum adiſſe portas, nunquam intermittentes ſempiternaſque pœnas daturum, ad multorum exemplum, quo à juſto Dei judicio metuere hic ſibi doceantur, cui gloria in ſecula.{{right sidenote|'''F'''}} 98 Pius item alius monachus retulit mihi, quemadmodum Sene eremum aliquando obeunte, jaculatores quidam viri Arabes per ſolitudinem, in qua tum verſabatur, cervam inſectarentur, quæ fatiſcens atque à prementibus venatoribus delaſſata ad ſinum ſancti Senis confugit, veſtigia ejus, non ſecus ac ſi ratione eſſet prædita, exoſculans, & obſecrans, ut ſic loquar, uti ſe venatorum inſidiis liberaret. Ad quos commiſerantiſſimus Senex, nomine quemque compellans ac deprecans, ait: Donate hanc mihi, venatores, cum ad me refugerit, opemque apud vos meam imploraverit. Ille autem adſultantem Seni cervam, caputque in ſinum ejus abdentem conſpicati, obſtupuere, eâque Seni ultro conceſſâ, digreſſi ſunt, Chriſtianorum fidem extollentes. Ego vero, ubi hæc ex homine fide digno, & ſancti Senis olim diſcipulo, intellexi, Deo laudes perſolvi.{{right sidenote|''Cervam à venatoribus liberat.''}} {{small|Cccc 2}} {{small|AN-}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> q70n3objpvk8ebmdrb77i4hgzkq1s1k 275118 274973 2026-08-07T14:05:18Z Vladis13 10700 to fast delete 275118 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|571 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|φρονήσεσιν πάντων ἡ μητὴρ, θεόφρων ἅπαξ ζωῆς τοῖς βιωτικοῖς ζυποταξαμένη μὴ τέκνον ⊠ ἐαυτῆς θυγατέρων γυνὴ ἀκτήμων μονήρη μετλθε βίον, καὶ, πῶθεν οὐκ οἶδα, πεῖ ⊠ ἡμν ἐλαχίστων ἀκουσασα, παρεγένετο ἐνταῦθα ἡ ζωμένη μοι διηγήσατο· ἡ ἰδ πλειόνοντα ἔτη χρόνον ἔχει ἐν τῇ ἐρήμῳ ταύτῃ αὐτοικῶς τῷ Θεῷ λατρεύουσα σὺν ταῖς ἑαυτῆς ἀγίαις παρθενεύουσαις θυγατράσι.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|97 Τούτων ⊠ τῶν πτεοσχῶς⊠ ἡμν ἀκροωμένων ⊠ θεοφόρῳ Γέροντι⊠, ἀθρόως ἐσφίσιντο⊠ οἱ Ἀγαρηνοὶ ⊠ ὑποζυγίῳ ἐπιθέντες τὸν ἀθλίον ἐκεῖνον, ἡ πᾶσας παρεκαλουν τὸ Γέροντα ⊠ προσεκαλῶν αὐτὸν ἐν ῥήσεσι, λέγοντες· Πρόσβυσον ἡμᾶς, ἅγιε Στέφανε, τοῖς ἴχνεσί σου καταπίπτοντες· ἀπεδράμην⊠ δὲ σήμερον δυσφόρητον ⊠ μοναχεύειν· μία δὲ αὐτῶν τέκνον, ὡς ὁρᾷς, ὡς λίθον ἀναίσθητον, ἄνευ τοῦ ἀναπνοῆς⊠ κατέστησεν, ἀπώλως⊠ αὐτῷ ἐπιρρέσασα⊠ θελήσασα. Ἐλέησον δὲ αὐτὸν, καὶ πάντας ἡμᾶς, ἀδελφούς, ⊠ σὺν σε γείτονες· οἴδαμεν δὲ, ὅτι ἃ αἰτήσῃς σὺν ὁ Θεός σου εἰς ὅ, τι ἂν αἰτήσῃς αὐτόν. Ὁ δὲ ⊠ εἶπε πρὸς αὐτὸν· Τοῦτο οὐκ ἔσται ὁ Θεὸς εἰς τὸ αἰῶνα, ἐπειδὴ ⊠ γυναῖκα αὐτοῦ δούλης κατεδρασμῶν⊠, ἡ μᾶλλον ἤλπισεν. Ὅθεν ἐπάταξεν αὐτὸν πληγῇ ἀνιάτῳ, ἡ ⊠ ἀνώμαλον ⊠ Θεὸν ⊠ τοῦτο δυν.⊠ σπαῖσαι· οὐ ζῇσεται⊠ γὰρ ποτε θεραπειαν· λοιπὸν πορευθέντες παιδεύθητε, καθ' ὧν ἐπαθετε, μηκέτι ἅπτεσθαι ⊠ χριστῶν⊠ κυρίου, μητὲ ἐν τοῖς γίοις αὐτοῦ πονηρεύεσθαι· σκεπαστὴς⊠ δὲ αὐτῶν ὑπάρχει, ἡ συνοδίτης⊠, ἡ ἀντίμαχος⊠. Ταῦτα δὲ αὐτοῦ εἰρηκότος⊠, αὐτοὶ μὴν τεθλιμμένοι καὶ κατησχυμμένοι ἀνεχώρησαν· ἡμεῖς δὲ χερηκότες⊠ ἅμα ἡ τεθαυμάκότες⊠ ἐπὶ τῷ ξένῳ θαύματι, ἀνεκάμψαμεν, πρὸς ἁγίας τὸ Γέροντος⊠ ἐφοδιασθέντες ὁμιλίαις τε ἡ ἀχάρι⊠ … μετὰ πολὺ ἀνεπύθομεν⊠, ὅτι τρεῖς μόνον ἐπέζησεν⊠ μερῶν ὁ παράνομος ἐκεῖνος⊠, ἡ τοὺς πύλας ⊠ ᾅδου ὑπέστην⊠ εἰς ἀλγεινὸν … ἀέναον κόλασιν πλᾶσιν⊠ παρασχεῖσθαι, εἰς σωφρονισμὸν πολλῶν ἐνταῦθα ὑπὸ τὸ ⊠ κυρίου δικαίας κρίσεως, ᾧ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|98 Ἀπὸ δέ τις εὐλαβὴς μοναχὸς διηγήσατό μοι λέγων· ὅτι ποτὲ, ⊠ ὁσίου Γέροντος⊠ τὴν ἔρημον περιπατοῦντος, Ἀγαρηνοὶ ἐνεδρεύοντες⊠ ἀνδρες κατ' ἐκείνην τὴν ρημον, τε πῶτε διέτριβεν, ἐλάφον ἔλαφον⊠· ἥτις ἀτνέουσα⊠ ἡ ζοποκαμμένη⊠ ὑπὸ ⊠ θηρευτῶν διωκομένη, τοῖς κόλποις ⊠ ἁγίου Γέροντος⊠ προσέφυγεν, οὐά τις λογικὴ τοῖς ἴχνεσιν αὐτοῦ καταφιλοῦσά τε ἡ ἐκλιπαροῦσα ⊠ θηρευτῶν ἐλευθερῶσαι δεσμῶν. Πρὸς ὃς ὁ συμπαθέστατος Γέρων ὀνομασὶ ἔδη⊠ παρακαλῶν· Χαρίσασθέ μοι ταύτην, ὦ θηρευταί, ἐπειδὴ μοι προσέφυγε, ἡ ⊠ ὑμᾶς ἐδεήθη πρὸς ὑμᾶς συναντιληψίας. Οἱ δὲ τὸν ἐλαφον θαυμάσαντες τῷ Γέροντι προσεμπίπτωσαν⊠, ἡ τὴν ἑαυτῆς κεφαλὴν τοῖς κόλποις αὐτοῦ ἐντέθηκασαν⊠, πᾶσιν κατεπλάγησαν· ἡ αὐτῶν τῷ Γέροντι χαρισάμενοι ὑπεστράφησαν, τὸν ⊠ Χριστιανῶν πίστιν ἐπαινέσαντες. Ἐγὼ δὲ ⊠ πῶν μαθητεύσαντος τῷ ἁγίῳ Γέροντι, ἀξιοπίστῳ πεφωτιστῷ⊠, ταῦτα ἀκούσας, ὕμνον τῷ Θεῷ ἀνέπεμψα.}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''Superveniunt cum cæco apoplecticoque socio Arabes; pro quo Sanctus orare renuit.''}} cjoque rebus hujus vitæ remiſſo, nuda atque omni poſſeſſione exuta, ad ſolitariam hanc vitam cum gemina hac filia ſua adjecit animum. Cúmque de minimis nobis (unde, neſcio) inaudiſſet, huc venit, me ut inviſeret, ac jam dicta expoſuit: atque ecce, in hac eremo, cum filia utraque illibatam ſervante virginitatem, angelicum in morem Deo ancillata, annum jam explevit trigeſimum.{{right sidenote|'''E'''}} 97 Dum attentas narranti hæc deifero Seni præbemus aures, adſunt repente Arabes, infeliciſſimum illum oculis ac membris omnibus captum, jumento impoſitum adducentes; múltiſque precibus obſecrant Senem, ut priſtinam huic valetudinem ac vires impetret, dicentes: Succurre nobis, ſancte Stephane, ad genua tua proſtratis: intolerabile namque eſt malum, quod à prætercurrentibus quibuſdam monialibus illatum eſt nobis: nam hunc hominem earum una, dum illam ſubagitare tentat protervius, ita, ut vides, ſenſus, motus, vocis, inſtar lapidis expertem reddidit. Eia igitur, Vir benedicte, illius te miſereat atque omnium noſtrum, vicinorum tuorum: ſcimus enim; quaſcumque Deo preces obtuleris, irritas illas eſſe non patietur. Quibus ille ſubjecit: Iſtud quidem Deus non concedet in æternum, poſtquàm in ancillam verè ſuam inſanitâ licentiâ debacchatus, violare illam etiam ſperavit. Unde percuſſit eum plagâ inſanabili, quam ego apud Deum deprecari non poſſum; neque enim umquam convaleſcet. Ceterum hinc abeuntes diſcite ex iis, quæ modo paſſi eſtis, Chriſtos Domini nunquam tangere, neque malignari iſti ſanctos ejus: protector enim eorum eſt, & comes, & propugnator. Cum hæc dixiſſet, afflicti illi ac pudore ſuffuſi receperunt ſeſe: nos vero ad inuſitatum hoc miraculum læti ſimul ac ſtupentes reverſi ſumus, ſanctiſſimi Senis admonitionibus & piis votis ad iter comparati: neque diu poſt accepimus, tres tantummodo dies ſceleratum illum ſupervixiſſe, atque inferorum adiſſe portas, nunquam intermittentes ſempiternaſque pœnas daturum, ad multorum exemplum, quo à juſto Dei judicio metuere hic ſibi doceantur, cui gloria in ſecula.{{right sidenote|'''F'''}} 98 Pius item alius monachus retulit mihi, quemadmodum Sene eremum aliquando obeunte, jaculatores quidam viri Arabes per ſolitudinem, in qua tum verſabatur, cervam inſectarentur, quæ fatiſcens atque à prementibus venatoribus delaſſata ad ſinum ſancti Senis confugit, veſtigia ejus, non ſecus ac ſi ratione eſſet prædita, exoſculans, & obſecrans, ut ſic loquar, uti ſe venatorum inſidiis liberaret. Ad quos commiſerantiſſimus Senex, nomine quemque compellans ac deprecans, ait: Donate hanc mihi, venatores, cum ad me refugerit, opemque apud vos meam imploraverit. Ille autem adſultantem Seni cervam, caputque in ſinum ejus abdentem conſpicati, obſtupuere, eâque Seni ultro conceſſâ, digreſſi ſunt, Chriſtianorum fidem extollentes. Ego vero, ubi hæc ex homine fide digno, & ſancti Senis olim diſcipulo, intellexi, Deo laudes perſolvi.{{right sidenote|''Cervam à venatoribus liberat.''}} {{small|Cccc 2}} {{small|AN-}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> f2crlas7h01u0dtqxkbxyoxqg6mv90h 104 84720 274974 2026-08-07T12:55:58Z Vladis13 10700 + 274974 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|572 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| colspan="2" style="border:none; text-align:center;" | '''A N N O T A T A''' |- | colspan="2" style="border:none;" | {{right sidenote|'''a'''}} ''De hac solitudine vide dicta ad Vitam S. Theodosii Cœnobiarchæ 11 Januarii, & S. Euthymii 12 ejusdem. Satis est observare, eam vicinam esse Mari mortuo, sicut & alia loca, ad quæ se recipiebat Stephanus statis per annum Quadragesimis.'' |- | colspan="2" style="border:none; text-align:center;" | '''C A P U T IX.'''<br/>''Variis corporum aut animarum necessitatibus opitulatur; abditas pecunias sibi divinitus revelatas ostendit; absentis peccatum intelligit ex cælesti visione, ejusque pœnam deprecatur, & auctorem hortatur ad pœnitentiam.'' |- | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} {{right sidenote|''Ægyptius ab incurabili morbo'' '''B'''}} '''A'''Udivi & alium quemdam religiosæ vitæ monachum, eumdemque Chriſti Dei noſtri Reſurrectionis presbyterum, ac matronicarium {{right sidenote|'''a'''}}, genere Alexandrinum, cum hiſtoriam hanc mihi ſane mirabilem evolveret, uti jam dicam: Vir Ægyptius divino cultui devotus, poſteaquam beneficium quoddam à Stephano thaumaturgo eſſet conſecutus, rem ſic narravit mihi: Incideram domi in morbum gravem ac diuturnum, qui mihi uſque adeo corpus attriverat, ut valetudine, & requie penitus deſperata, nihil cogitarem jam propius eſſe, quam ut ex hac vita diſcederem. Cum igitur me in inferni valvis pene adſiſtentem adverterem, iter ſuſcepi in ſanctam Jeruſalem, in ea mori deſiderans. Comitem mihi ſe junxerat Magarites {{right sidenote|'''b'''}} quidam, alterius ex indigenis Magaritæ filius, impiæ ſuperſtitioni ſuæ ad infaniam uſque addictus, & Hieroſolymitani Arabum templi venerandi deſiderio, quàm ſit ignis, ardentior. Poſtquam igitur urbem cum eo Sanctam ac venerabilem, reſolutâ morbo, quo laborabam, corporis firmitate, prope deficiens attigiſſem, auctor mihi fuit frater aliquis meus, ſanitatis collatorem Stephanum ut adirem, ac ſalutiferum ejus & cæleſte exporerem patrocinium. 100 Itaque amico fratris conſilio parens, conſcenſo jumento, ad S. Sabæ Lauram unà cum ipſo contendi; comitabatur autem etiam illuc nos Magarites, ſolitudinis inſpiciendæ contemplandæque deſiderio. Sed nempe divinæ providentiæ iſtud erat, ſalutem ejus molientis, & conſilium. Cum ergo ad Senis ventum eſſet heſychaſterium, accepto indicio, introduxit me ad illum frater; relicto ad oſtium Magarite. Ubi Senem ego ſalutaveram, ac ſupplex depellendo, quo cruciabar, malo preces ejus popoſceram, eas continuo fundere aggreſſus eſt, incruentum immolans ſacrificium. O miraculum obſtupeſcendum! Memini, pater, factæ tum in me ſubitaneæ mutationis, ac ſanationis inſolitæ; ſed mutus hic & infans hæreo, atque adeo vix mei ſatis ſum compoſ. Teſtis eſt Dominus, qui me, priſtinam per Senem exoratus valetudinem reſtituendo, reſpexit, in ipſo tempore, quaſi in oculi nictu curatum fuiſſe me, atque omnino perſanatum, optimam corporis conſtitutionem prodente ſanguine, qui inſtar fluenti ſcaturivit ex corde, & arterias ac venas implevit, vultumque & reliquam carnem ſalubri purpuravit rubore: robur vero ac vigo-{{right sidenote|''S. Stephano ſacrificante, ſanatur:'' '''C'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|'''Ἀ'''πὸ δέ τις εὐλαβὴς μοναχὸς, ὀνόματι Μάρκος, πρεσβύτερος⊠ τῇ ἀνὰς ὑπάρχων τῇ Χριστῷ ⊠ Θεῷ ἡμν ἀναστάσεως, ἢ ματρωνιάρης⊠, τὸ γένος ⊠ Ἀλεξανδρεὺς, διηγούμενός μοι παραδόξον διήγημα, λέγων ἔτως· Ἀνὴρ θεοσεβὴς Αἰγύπτιος μετὰ ⊠ θαυματουργὸ Στέφανον ἀπὸ τυχῶν ἐνεργείας, φησὶν· ἡμν χαλεπῶς ἀσθενοῦντι ἐνδι χρονίῳ νοσήματι, ὡς⊠ τὼ σάρκα τοκοῖς, αὐτῷ τὸν τε βίον ἐπεξ‑ελθεῖν, παντελῶς τὼ γείαν ἢ ἀνάπαυσιν ἀπε‑γνώκως. Ἰδὼν δὲ ἐμαυτὸν σχεδὸν ταῖς ⊠ ᾅδου πύλαις ἐστῶτα, τὼ πορείαν ἐποιησάμην ἐπὶ τὼ ἁγίαν Ἰερουσαλήμ, ἐπιθυμῶν ἐν αὐτῇ θανεῖν ζωμολοθεῖσί μοι Μαγαρίτης τις, υἱὸς Μαγαρίτου ⊠ ἀντιχόρου, εἰς τὼ ἄθεον αὐτοῦ θρησκείαν μανίαν ἔχων πολλὼ κῃ δει‑σιδαίμονα ζῆλον, θερμότερον⊠ πυρὸς τὸ ἐν Ἰερουσ‑αλὴμ ⊠ Ἀράβων σηκὸν σεβασμίων βου‑λόμενος⊠. Ἠνίκα τοίνυν ἅμα τότε τὼ κῃ ἁγίαν κῃ σεβάσμιον κατάντησαι πόλιν, ὑπὸ τῇ ζωμεχόσης με νόσος λυθείς, σμυχό‑μενος⊠, ⊠ σωματικοῦ διαλυθέντος⊠ τότε, συνε‑βούλευσέ μοι ἀδελφός τις ἐμὸς πρὸς τὸ ἰα‑ματωφόρον⊠ πορευθῆναι Στέφανον, κῃ τὸ ἰα‑ματικὸν αὐτοῦ ἀλεξῆναι ἐκζητοφορῆσαι ἐντεύ‑ξεων.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|100 Εἶδον οὖν τῇ ⊠ ἀδελφῷ φιλοφρονη‑κῇ συμβουλίᾳ συμπαρένθω⊠ αὐτῷ ἐπὶ τὼ λαύ‑ραν ⊠ ἁγίου Σάββα, ἐπὶ ὑποζυγίου βεβασαγ‑μένος⊠. Συναδοιπόρησε δὲ ἡμῖν κἀκεῖσε ὁ Μα‑γαρίτης μετεωρισμένος ἢ θέας ⊠ ἐρήμως ἄνεσιν. Τοῦ ⊠ δὲ θείας ἰὼ οἰκονοίας, μηχανωμένης αὐτοῦ τὼ σωτηρίαν. Ἐλθόντων δὲ ἡμῶν εἰς τὸ ἡσυχαστήριον ⊠ Γέροντος⊠, λαβὼν μόνον ὁ ἀδελφὸς, εἰσήγαγέ με πρὸς αὐτὸν, ἐξωθεν ἑστῶς ὁ Μαγαρίτου. Ἐμοῦ δὲ ἀσπασαμένου ⊠ Γέροντος, ἢ τὼ ἀχλῶν⊠ αὐτῷ ὑπὲρ τῇ συνεχώσεως με νόσος ἀποκαλυκικῶς αἰτησαμένου, παραυτὰ, πρὸς‑ηκεν ἐντεύξιν, τὼ ἀναίμακτον προσετέλεσας, θυσίαν. Ὦ ⊠ ἀδελφὲ θαμα⊠! Μέμνημαι, πάτερ, τὸ τότε γινομένης αὐθίκας μεταβολῆς κῃ ξένης ἰάσεως, ἢ κωφότης ἐνεδὸς, ἄλλο⊠ ἐξ ὧν γέγονα. Μάρτυς κύριος⊠, ὁ τότε με ἐκ ⊠ Γέροντος⊠ πρεσβει‑ῶν ἰδεῖ ἀποκατελάμβανε⊠, ὅτι αὐτοχρῆ‑μα, ὡς ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ ἰάθην, ἢ ὑγιὴς γέγονα, τὼ ἀξίαν τεκμηριασάμνος⊠ ἐν ἐμοὶ ⊠ αἵματι⊠, διὼν ῥευματῶν, ἐκ τῇ καρ‑δίας ἀναβλύσαντος, κῃ τὰς ἀρτηρίας κῃ φλέβας ἐμπλησαντος⊠, κῃ τὸ πρόσωπον, ἢ τὼ σάρκα ὑγιεινῶς καταχρύσαντος ἐρύ‑θει⊠.}} {{right sidenote|'''F'''}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> h7xkxuxu8izlfi5p9fszlgmfbj5of8b 275119 274974 2026-08-07T14:05:19Z Vladis13 10700 to fast delete 275119 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|572 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| colspan="2" style="border:none; text-align:center;" | '''A N N O T A T A''' |- | colspan="2" style="border:none;" | {{right sidenote|'''a'''}} ''De hac solitudine vide dicta ad Vitam S. Theodosii Cœnobiarchæ 11 Januarii, & S. Euthymii 12 ejusdem. Satis est observare, eam vicinam esse Mari mortuo, sicut & alia loca, ad quæ se recipiebat Stephanus statis per annum Quadragesimis.'' |- | colspan="2" style="border:none; text-align:center;" | '''C A P U T IX.'''<br/>''Variis corporum aut animarum necessitatibus opitulatur; abditas pecunias sibi divinitus revelatas ostendit; absentis peccatum intelligit ex cælesti visione, ejusque pœnam deprecatur, & auctorem hortatur ad pœnitentiam.'' |- | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} {{right sidenote|''Ægyptius ab incurabili morbo'' '''B'''}} '''A'''Udivi & alium quemdam religiosæ vitæ monachum, eumdemque Chriſti Dei noſtri Reſurrectionis presbyterum, ac matronicarium {{right sidenote|'''a'''}}, genere Alexandrinum, cum hiſtoriam hanc mihi ſane mirabilem evolveret, uti jam dicam: Vir Ægyptius divino cultui devotus, poſteaquam beneficium quoddam à Stephano thaumaturgo eſſet conſecutus, rem ſic narravit mihi: Incideram domi in morbum gravem ac diuturnum, qui mihi uſque adeo corpus attriverat, ut valetudine, & requie penitus deſperata, nihil cogitarem jam propius eſſe, quam ut ex hac vita diſcederem. Cum igitur me in inferni valvis pene adſiſtentem adverterem, iter ſuſcepi in ſanctam Jeruſalem, in ea mori deſiderans. Comitem mihi ſe junxerat Magarites {{right sidenote|'''b'''}} quidam, alterius ex indigenis Magaritæ filius, impiæ ſuperſtitioni ſuæ ad infaniam uſque addictus, & Hieroſolymitani Arabum templi venerandi deſiderio, quàm ſit ignis, ardentior. Poſtquam igitur urbem cum eo Sanctam ac venerabilem, reſolutâ morbo, quo laborabam, corporis firmitate, prope deficiens attigiſſem, auctor mihi fuit frater aliquis meus, ſanitatis collatorem Stephanum ut adirem, ac ſalutiferum ejus & cæleſte exporerem patrocinium. 100 Itaque amico fratris conſilio parens, conſcenſo jumento, ad S. Sabæ Lauram unà cum ipſo contendi; comitabatur autem etiam illuc nos Magarites, ſolitudinis inſpiciendæ contemplandæque deſiderio. Sed nempe divinæ providentiæ iſtud erat, ſalutem ejus molientis, & conſilium. Cum ergo ad Senis ventum eſſet heſychaſterium, accepto indicio, introduxit me ad illum frater; relicto ad oſtium Magarite. Ubi Senem ego ſalutaveram, ac ſupplex depellendo, quo cruciabar, malo preces ejus popoſceram, eas continuo fundere aggreſſus eſt, incruentum immolans ſacrificium. O miraculum obſtupeſcendum! Memini, pater, factæ tum in me ſubitaneæ mutationis, ac ſanationis inſolitæ; ſed mutus hic & infans hæreo, atque adeo vix mei ſatis ſum compoſ. Teſtis eſt Dominus, qui me, priſtinam per Senem exoratus valetudinem reſtituendo, reſpexit, in ipſo tempore, quaſi in oculi nictu curatum fuiſſe me, atque omnino perſanatum, optimam corporis conſtitutionem prodente ſanguine, qui inſtar fluenti ſcaturivit ex corde, & arterias ac venas implevit, vultumque & reliquam carnem ſalubri purpuravit rubore: robur vero ac vigo-{{right sidenote|''S. Stephano ſacrificante, ſanatur:'' '''C'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|'''Ἀ'''πὸ δέ τις εὐλαβὴς μοναχὸς, ὀνόματι Μάρκος, πρεσβύτερος⊠ τῇ ἀνὰς ὑπάρχων τῇ Χριστῷ ⊠ Θεῷ ἡμν ἀναστάσεως, ἢ ματρωνιάρης⊠, τὸ γένος ⊠ Ἀλεξανδρεὺς, διηγούμενός μοι παραδόξον διήγημα, λέγων ἔτως· Ἀνὴρ θεοσεβὴς Αἰγύπτιος μετὰ ⊠ θαυματουργὸ Στέφανον ἀπὸ τυχῶν ἐνεργείας, φησὶν· ἡμν χαλεπῶς ἀσθενοῦντι ἐνδι χρονίῳ νοσήματι, ὡς⊠ τὼ σάρκα τοκοῖς, αὐτῷ τὸν τε βίον ἐπεξ‑ελθεῖν, παντελῶς τὼ γείαν ἢ ἀνάπαυσιν ἀπε‑γνώκως. Ἰδὼν δὲ ἐμαυτὸν σχεδὸν ταῖς ⊠ ᾅδου πύλαις ἐστῶτα, τὼ πορείαν ἐποιησάμην ἐπὶ τὼ ἁγίαν Ἰερουσαλήμ, ἐπιθυμῶν ἐν αὐτῇ θανεῖν ζωμολοθεῖσί μοι Μαγαρίτης τις, υἱὸς Μαγαρίτου ⊠ ἀντιχόρου, εἰς τὼ ἄθεον αὐτοῦ θρησκείαν μανίαν ἔχων πολλὼ κῃ δει‑σιδαίμονα ζῆλον, θερμότερον⊠ πυρὸς τὸ ἐν Ἰερουσ‑αλὴμ ⊠ Ἀράβων σηκὸν σεβασμίων βου‑λόμενος⊠. Ἠνίκα τοίνυν ἅμα τότε τὼ κῃ ἁγίαν κῃ σεβάσμιον κατάντησαι πόλιν, ὑπὸ τῇ ζωμεχόσης με νόσος λυθείς, σμυχό‑μενος⊠, ⊠ σωματικοῦ διαλυθέντος⊠ τότε, συνε‑βούλευσέ μοι ἀδελφός τις ἐμὸς πρὸς τὸ ἰα‑ματωφόρον⊠ πορευθῆναι Στέφανον, κῃ τὸ ἰα‑ματικὸν αὐτοῦ ἀλεξῆναι ἐκζητοφορῆσαι ἐντεύ‑ξεων.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|100 Εἶδον οὖν τῇ ⊠ ἀδελφῷ φιλοφρονη‑κῇ συμβουλίᾳ συμπαρένθω⊠ αὐτῷ ἐπὶ τὼ λαύ‑ραν ⊠ ἁγίου Σάββα, ἐπὶ ὑποζυγίου βεβασαγ‑μένος⊠. Συναδοιπόρησε δὲ ἡμῖν κἀκεῖσε ὁ Μα‑γαρίτης μετεωρισμένος ἢ θέας ⊠ ἐρήμως ἄνεσιν. Τοῦ ⊠ δὲ θείας ἰὼ οἰκονοίας, μηχανωμένης αὐτοῦ τὼ σωτηρίαν. Ἐλθόντων δὲ ἡμῶν εἰς τὸ ἡσυχαστήριον ⊠ Γέροντος⊠, λαβὼν μόνον ὁ ἀδελφὸς, εἰσήγαγέ με πρὸς αὐτὸν, ἐξωθεν ἑστῶς ὁ Μαγαρίτου. Ἐμοῦ δὲ ἀσπασαμένου ⊠ Γέροντος, ἢ τὼ ἀχλῶν⊠ αὐτῷ ὑπὲρ τῇ συνεχώσεως με νόσος ἀποκαλυκικῶς αἰτησαμένου, παραυτὰ, πρὸς‑ηκεν ἐντεύξιν, τὼ ἀναίμακτον προσετέλεσας, θυσίαν. Ὦ ⊠ ἀδελφὲ θαμα⊠! Μέμνημαι, πάτερ, τὸ τότε γινομένης αὐθίκας μεταβολῆς κῃ ξένης ἰάσεως, ἢ κωφότης ἐνεδὸς, ἄλλο⊠ ἐξ ὧν γέγονα. Μάρτυς κύριος⊠, ὁ τότε με ἐκ ⊠ Γέροντος⊠ πρεσβει‑ῶν ἰδεῖ ἀποκατελάμβανε⊠, ὅτι αὐτοχρῆ‑μα, ὡς ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ ἰάθην, ἢ ὑγιὴς γέγονα, τὼ ἀξίαν τεκμηριασάμνος⊠ ἐν ἐμοὶ ⊠ αἵματι⊠, διὼν ῥευματῶν, ἐκ τῇ καρ‑δίας ἀναβλύσαντος, κῃ τὰς ἀρτηρίας κῃ φλέβας ἐμπλησαντος⊠, κῃ τὸ πρόσωπον, ἢ τὼ σάρκα ὑγιεινῶς καταχρύσαντος ἐρύ‑θει⊠.}} {{right sidenote|'''F'''}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> fvaxstloo78dkuressv9pfqadzur9cg 104 84721 274975 2026-08-07T12:55:59Z Vladis13 10700 + 274975 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|528 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|DE S. STEPHANO SAB. MON. THAUMAT.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| grapho 4, num. 15, consentiente etiam Pagio: qui annus à mense Septembri cœperat concurrere cum Indictione X.{{right sidenote|'''A'''}} 17 ''Conformiter etiam ad hoc systema ordinandum est martyrium viginti monachorum è Laura S. Sabæ, cujus epocham consignat Stephanus Sabaita, oculatus testis, Anno ab orbe condito sexies millesimo, ducentesimo, octogesimo octavo... A nato secundum carnem Deo.. DCCLXXXVIII, Indictione V: quem nos cum Pagio inneximus anno vulgari DCCXCVI secundum dicta; & consequenter cum eo putamus, legendam esse Indictionem IV pro V; etiamsi Indictio V in dicto martyrio, Græcè excuso ad calcem tomi 3 Martii, signanter ab Auctore exprimatur num. 3, sive id contigerit errore ipsius, sive oscitantia amanuensium; quamquam multò facilius sit mutari ex lapsu in aliquo apographo Latino numerum quintum in quartum, aut contra; quam in Græco πέμπτον in τέταρτον.'' Utut est, Indictio IV, anno DCCXCV inchoata à mense Septembri, currebat mense Martio anni DCCXCVI, quo dicti Martyres interempti sunt, usque ad proximum Septembrem. Hinc corrigendus Papebrochius, in Commentario prævio ad dictum martyrium numero 6, ubi notat annum DCCXCVII juxta ea, quæ in Exegesi præliminari I, dicto tomo præfixa, de S. Theophanis Chronographia disseruerat; præter annos octo adjiciens annum alterum Phocæ, ob causam, à se in eadem Exegesi indicatam, detractum, ad exæquandam Æram Alexandrinam cum vulgari; cujus anni additamento ad Indictionem V, in martyrio signatam, perveniatur; quæ tamen non convenit cum Pascha, quod eodem numero 6 signat.{{right sidenote|ac sanctorum Martyrum Sabaitarum,}} 18 ''Affigit illud diei XXIII Martii; at per integrum mensem errarat: quod anno quidem, ut liquet ex dictis, DCCXCV incidit in XXIII Martii; sed anno DCCXCVII in XXIII Aprilis (XXIII Martii etiam male notatur apud Cangium in Tabulis Chronologicis expansis Glossarii Lat. ad vocem annus): quam Papebrochii inadvertentiam mirum non observasse Pagium, in anno martyrii, & Indictione corrigendis satis hic oculatum.'' Ceterum sicuti ex puncto unico malè fixo consequi solent alia non cohærentia; ita si isto numero plura non subsistunt, ad trutinam secundis curis exigenda & reformanda. Enimvero si juxta nostrum systema martyrium affigas anno DCCXCVI, Pascha incidente in III Aprilis, non video equidem, quid obstet, quo minus notæ Chronologicæ, in ejusdem decursu expressæ, convenienter inter se componantur. Cujusmodi sunt illæ; Quadragesima præterlabens, {{graeca|παρελθούσης ἐντύγχανεν}}, num. 21: irruptio barbarorum in Lauram XIII Martii mensis die, ibidem; qui anno DCCXCVI incidit in Dominicam. In crastinum verò.. totâ hebdomada illâ incessanter orant (Sabaitæ) num. 27, præta usque ad XIX Martii: quâ transactâ, Sabbato vesperi Palæo-lauritas monachos nuntios accipiunt, num. 28. An, & quid postea contigerit, quod hîc addi possit, fortè sciremus, si pars martyrii non intercidisset. Denique Quadragesimalis abstinentiæ tempus exornarunt, id est martyrium obierunt tempore Quadragesimæ, num. 78: ante.. passionem ejus (Christi) passi etiam ipsi, id est ante hebdomadam Majorem Latinis; (Magnam verò Græcis, salutiferæ Passionis, ac dies Passionum, ut videris apud Allatium col. 1443;) Unde post paucos dies cum eodem salvificum celebrarunt Pascha, ut ibidem dicitur. Quæ omnia in nostra epocha concinnè ordinari, nemo non videt; secundum quam etiam emendari potest id quod ha-{{right sidenote|'''B''' cujus epocha hic reformatur.}} | bet Papebrochius in ''Historia Chronologica Patriarcharum Hierosolymitanorum'' ante tom. 2 Maii pag. XXXIX, de obitu S. Stephani; ubi iterum signat annum DCCXCV, & Martyribus laudatis rursum tribuit annum DCCXCVII. His ita excussis ac stabilitis, superest, ut ad ordinandam Vitæ S. Stephani chronotaxin accedamus.{{right sidenote|'''C'''}} == § III. Vitæ chronotaxis; Acta, quæ hic dantur; eorum Auctor; Annotata; versio. == '''A'''Nno mortis S. Stephani sic fixo, ''non magni laboris erit, præcipua rerum ab ipso gestarum capita, quæ observato ordine temporis ac duratione perquam accuratè recenset Auctor num. 184, annis ætatis ejus nec non Æra vulgaris adaptare; ut suus cuique calculus chronologicus respondeat, in sequentia temporis puncta dispertitus.'' Cum itaque ibidem dicatur Sanctus vixisse solidas annorum 69 periodos, totam vita summam circumscribamus totidem annis 69 completis. Vivere igitur cœperit anno Christi DCCXXV. Novem apud suos postquam posuisset annos, decimo ætatis inchoato, Christi DCCXXXV (non 745, ut mendosè scribitur ad diem VI Maii in Commentario prævio S. Joannis Damasceni, pag. 109, num. 9) ad Maximam Lauram accesserit cum patruo; sub cujus disciplina impendit annos 15, num ætatis 24, Christi DCCLVII. Tum annos 8 variis ministeriis dedit; sicque attigerit annum ætatis 32, Christi DCCLVI. Adde annos 15, in artissima besychasterii solitudine transactos, & numeraverit annum ætatis 37, in Vita disertè expressum, Christi DCCLXII; item annos 15, quos transegit maximè solitarius, ac cilicio indutus, tres insuper quotannis in sua eremo observans Quadragesimas, usque ad annum ætatis 52, Christi DCCLXXVII. Denique hisce annumera annos 17, cum præcipuis Lauræ patribus decursos; & habebis annos ætatis 69, Christi DCCXCIV, quo vitam clausit.{{right sidenote|Præcipua Vitæ gesta ad calculos chronologicos exacta: '''D'''}} 20 ''De Actis observanda occurrunt sequentia. Ernit ea & descripsit Papebrochius; quo autem loco aut tempore, quave occasione, indicat in pluries citato Commentario prævio Martyrum Sabaitarum num. 4:'' Dicta porro Acta (Martyrum Sabaitarum) unà cum aliis Sanctorum ad Palæstinam ferè pertinentium Vitis (adeoque & hujus nostri Sancti) descripsimus anno MDCLXII ex probatissimo annorum plus quam sexcentorum codice Petri Seguierii, Franciæ Cancellarii, nobis Parisiis commodato in gratiam R. P. Francisci Annati, Confessarii Regii. Dum itaque Vitam S. Stephani in lucem damus, ingentem thesaurum orbi pandimus, & vix pretio æstimabilem: nam ut de codicis antiquitate, è quo ea transcripta fuit, nihil dicam, pretium summum meretur ob rarissimos & planè singulares sinceritatis characteres; identidem en e-{{right sidenote|'''E''' Acta quâ occasione descripta sincera, sed acephala;}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> pqiug7zv4jmet2s8czbrr10sm6nz9dc 275079 274975 2026-08-07T14:04:15Z Vladis13 10700 to fast delete 275079 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|528 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|DE S. STEPHANO SAB. MON. THAUMAT.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| grapho 4, num. 15, consentiente etiam Pagio: qui annus à mense Septembri cœperat concurrere cum Indictione X.{{right sidenote|'''A'''}} 17 ''Conformiter etiam ad hoc systema ordinandum est martyrium viginti monachorum è Laura S. Sabæ, cujus epocham consignat Stephanus Sabaita, oculatus testis, Anno ab orbe condito sexies millesimo, ducentesimo, octogesimo octavo... A nato secundum carnem Deo.. DCCLXXXVIII, Indictione V: quem nos cum Pagio inneximus anno vulgari DCCXCVI secundum dicta; & consequenter cum eo putamus, legendam esse Indictionem IV pro V; etiamsi Indictio V in dicto martyrio, Græcè excuso ad calcem tomi 3 Martii, signanter ab Auctore exprimatur num. 3, sive id contigerit errore ipsius, sive oscitantia amanuensium; quamquam multò facilius sit mutari ex lapsu in aliquo apographo Latino numerum quintum in quartum, aut contra; quam in Græco πέμπτον in τέταρτον.'' Utut est, Indictio IV, anno DCCXCV inchoata à mense Septembri, currebat mense Martio anni DCCXCVI, quo dicti Martyres interempti sunt, usque ad proximum Septembrem. Hinc corrigendus Papebrochius, in Commentario prævio ad dictum martyrium numero 6, ubi notat annum DCCXCVII juxta ea, quæ in Exegesi præliminari I, dicto tomo præfixa, de S. Theophanis Chronographia disseruerat; præter annos octo adjiciens annum alterum Phocæ, ob causam, à se in eadem Exegesi indicatam, detractum, ad exæquandam Æram Alexandrinam cum vulgari; cujus anni additamento ad Indictionem V, in martyrio signatam, perveniatur; quæ tamen non convenit cum Pascha, quod eodem numero 6 signat.{{right sidenote|ac sanctorum Martyrum Sabaitarum,}} 18 ''Affigit illud diei XXIII Martii; at per integrum mensem errarat: quod anno quidem, ut liquet ex dictis, DCCXCV incidit in XXIII Martii; sed anno DCCXCVII in XXIII Aprilis (XXIII Martii etiam male notatur apud Cangium in Tabulis Chronologicis expansis Glossarii Lat. ad vocem annus): quam Papebrochii inadvertentiam mirum non observasse Pagium, in anno martyrii, & Indictione corrigendis satis hic oculatum.'' Ceterum sicuti ex puncto unico malè fixo consequi solent alia non cohærentia; ita si isto numero plura non subsistunt, ad trutinam secundis curis exigenda & reformanda. Enimvero si juxta nostrum systema martyrium affigas anno DCCXCVI, Pascha incidente in III Aprilis, non video equidem, quid obstet, quo minus notæ Chronologicæ, in ejusdem decursu expressæ, convenienter inter se componantur. Cujusmodi sunt illæ; Quadragesima præterlabens, {{graeca|παρελθούσης ἐντύγχανεν}}, num. 21: irruptio barbarorum in Lauram XIII Martii mensis die, ibidem; qui anno DCCXCVI incidit in Dominicam. In crastinum verò.. totâ hebdomada illâ incessanter orant (Sabaitæ) num. 27, præta usque ad XIX Martii: quâ transactâ, Sabbato vesperi Palæo-lauritas monachos nuntios accipiunt, num. 28. An, & quid postea contigerit, quod hîc addi possit, fortè sciremus, si pars martyrii non intercidisset. Denique Quadragesimalis abstinentiæ tempus exornarunt, id est martyrium obierunt tempore Quadragesimæ, num. 78: ante.. passionem ejus (Christi) passi etiam ipsi, id est ante hebdomadam Majorem Latinis; (Magnam verò Græcis, salutiferæ Passionis, ac dies Passionum, ut videris apud Allatium col. 1443;) Unde post paucos dies cum eodem salvificum celebrarunt Pascha, ut ibidem dicitur. Quæ omnia in nostra epocha concinnè ordinari, nemo non videt; secundum quam etiam emendari potest id quod ha-{{right sidenote|'''B''' cujus epocha hic reformatur.}} | bet Papebrochius in ''Historia Chronologica Patriarcharum Hierosolymitanorum'' ante tom. 2 Maii pag. XXXIX, de obitu S. Stephani; ubi iterum signat annum DCCXCV, & Martyribus laudatis rursum tribuit annum DCCXCVII. His ita excussis ac stabilitis, superest, ut ad ordinandam Vitæ S. Stephani chronotaxin accedamus.{{right sidenote|'''C'''}} == § III. Vitæ chronotaxis; Acta, quæ hic dantur; eorum Auctor; Annotata; versio. == '''A'''Nno mortis S. Stephani sic fixo, ''non magni laboris erit, præcipua rerum ab ipso gestarum capita, quæ observato ordine temporis ac duratione perquam accuratè recenset Auctor num. 184, annis ætatis ejus nec non Æra vulgaris adaptare; ut suus cuique calculus chronologicus respondeat, in sequentia temporis puncta dispertitus.'' Cum itaque ibidem dicatur Sanctus vixisse solidas annorum 69 periodos, totam vita summam circumscribamus totidem annis 69 completis. Vivere igitur cœperit anno Christi DCCXXV. Novem apud suos postquam posuisset annos, decimo ætatis inchoato, Christi DCCXXXV (non 745, ut mendosè scribitur ad diem VI Maii in Commentario prævio S. Joannis Damasceni, pag. 109, num. 9) ad Maximam Lauram accesserit cum patruo; sub cujus disciplina impendit annos 15, num ætatis 24, Christi DCCLVII. Tum annos 8 variis ministeriis dedit; sicque attigerit annum ætatis 32, Christi DCCLVI. Adde annos 15, in artissima besychasterii solitudine transactos, & numeraverit annum ætatis 37, in Vita disertè expressum, Christi DCCLXII; item annos 15, quos transegit maximè solitarius, ac cilicio indutus, tres insuper quotannis in sua eremo observans Quadragesimas, usque ad annum ætatis 52, Christi DCCLXXVII. Denique hisce annumera annos 17, cum præcipuis Lauræ patribus decursos; & habebis annos ætatis 69, Christi DCCXCIV, quo vitam clausit.{{right sidenote|Præcipua Vitæ gesta ad calculos chronologicos exacta: '''D'''}} 20 ''De Actis observanda occurrunt sequentia. Ernit ea & descripsit Papebrochius; quo autem loco aut tempore, quave occasione, indicat in pluries citato Commentario prævio Martyrum Sabaitarum num. 4:'' Dicta porro Acta (Martyrum Sabaitarum) unà cum aliis Sanctorum ad Palæstinam ferè pertinentium Vitis (adeoque & hujus nostri Sancti) descripsimus anno MDCLXII ex probatissimo annorum plus quam sexcentorum codice Petri Seguierii, Franciæ Cancellarii, nobis Parisiis commodato in gratiam R. P. Francisci Annati, Confessarii Regii. Dum itaque Vitam S. Stephani in lucem damus, ingentem thesaurum orbi pandimus, & vix pretio æstimabilem: nam ut de codicis antiquitate, è quo ea transcripta fuit, nihil dicam, pretium summum meretur ob rarissimos & planè singulares sinceritatis characteres; identidem en e-{{right sidenote|'''E''' Acta quâ occasione descripta sincera, sed acephala;}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> ncspwmsm3yyreq76sob1m3un6pqxu9u 104 84722 274976 2026-08-07T12:56:00Z Vladis13 10700 + 274976 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|573 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|θῶ· ἰσχύω δὲ καὶ ἀμαράντως ἠσθόσθω ἐν ἐμαυτῷ, ὅσον ἔχον ἐδίδασκε.}} {{graeca|101 Ἰστὼ δὲ τὸ ἐξαίσιον θαῦμα οὐ μόνον ἐμὲ κατέπληξεν, ἀλλὰ ἡ τὼ ἀπισίαν ⊠ Μαγαρεὶ τὸ εἰς πίστιν μετέβαλεν· ἰδὼν γάρ με ἀθρόως τοιαύτης μετοχὴν ἀξιοθέντα, κατέπληξε λίαν, ἡ προσελθὼν τῷ Γέροντι εἶπεν· Ἀπὸ ⊠ νῦν Χριστιανὸς εἰμι, ἡ πιστεύω εἰς ⊠ Χριστὸν, ⊠ υἱὸν ⊠ Θεο ⊠ ζῶντος⊠, ⊠ ἄροντα τὼν ἁμαρτίαν ⊠ κόσμου, ἡ ἀποτάσσομαι τῷ σατανᾷ, ἡ πᾶσι τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ, καὶ πᾶσι τῇ πομπῇ αὐτοῦ, καὶ τῇ ματαίᾳ ⊠ ραβικῇ θρησκείᾳ. Εἷς Θεὸς ὁ ⊠ Χριστιανῶν, ὁ θαυμάσια ποιῶν. Ἀλλὰ ἐλέησόν με, ἅγιε Στέφανε, καὶ δέξαι διορθῶσαί μοι δύναμιν καὶ νίκην κῇ ⊠ τυράννων· οἶδα γὰρ, οἶδα, ὅτι ἀπὸ ⊠ σήμερον ἀντιπαρατάσσεταί μοι ὁ ἐχθρὸς διὰ τὼν ἐμὼν ζωτηρίαν πὼ μιαρῶν αὐτοῦ διαδραὼν ζευγνίων ἡ ζωταξαμένῳ τῷ Χριστῷ, ἐφοδιάσόν με ταῖς ἀιχαῖς σου, ὡς ὅπλον ἀήττητον, ἡ ὅτι μοι πόθς⊠ σὺν ἀλλογίαν ἰνιά. Ὁ ⊠ ἅγιος⊠ Γέρων ἀξιώσθω⊠ ὑπὲρ αὐτοῦ, ἡ λοσχήσας αὐτόν, ἡ τοῖς ἑαυτοῦ θεοδιδάκτοις ῥήμασιν ῥήμασι, δέδωκεν αὐτ ληκύθιον μεσὸν ἀγιασμοῦ ἐλαίου, εἰπών· Εἰς ὅιαν ἀνεπλάθης πόλιν, ἢ κώμην, ἢ χώραν, ἐπιχρῖε ἐν ⊠ ἐλαίῳ τούτῳ τῷ μετώπῳ σου, τῷ σημείῳ τ σταυρο, ἡ ⊠ προσελεύσεται πρὸς σὲ κακόν, καὶ μάστιξ οὐκ ἐγγιεῖ τῷ σκηνώματί σε, ἀλλ' ἐπὶ ἀσπίδα, ἡ βασιλίσκον ἐπιβήσῃ, καταπατήσεις λέοντα ἡ δράκοντα, κἂν μυρίοις τυράννοις προσμένοις, κἂν ἀναστῶσιν τοσοῦτοι μάρτυρες ἄδικοι κατὰ σε.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|102 Ἀναχωρησάντων ἡμῶν, ὁ μὲν τὼν τῷ Γέροντι⊠ φυλάξας ἐντολὴν, εἰς σος εἰσὶ πόποις, ἑαυτὸν ἐσφραγίζετο, ἡ πρὸς τυράννους ἀρμένος, μακροῖσι δήμου μαρτυρίαισι ἡ ἐλεγχόμενος αὐτὸν Μαγαρείτου εἶναι, υἱὸν Μαγαρέτου, ἐκ βρέφους ἐν τῇ βαρβαρικῇ ἀνατραφείς⊠ θρησκείᾳ, ἐκθαυβόξως ⊠ ἀνόμων αὐτῶν χειρῶν ἐῤῥύετο, ἡ ἀβλαβῶς ἡ ἀβασανίστως ἀπελύετο, ἕως πρὸς Κύριον ⊠ τδε ἐξεδήμησεν, τὼν ὁμολογίαν τηρήσας ⊠ πίστεως ὀρθοδόξως, δοξάζων ⊠ Θεὸν, ἡ ἀνχαριστηρίους ὕμνους ἀναπέμπων αὐτῷ, ἡ τὼν τοῦ Γέροντος ἐκθειάζων χρεστών. Ἐγὼ ⊠ ἐξ ἐκείνου ⊠ μονήρη ποιήσας βίον, σὺν τῇ γαμετῇ ἡ τοῖς τέκνοις ἀπεταξάμην τῷ κόσμ, ὡς οὐδὲ σὲ διέλαθεν, ἀνχαριστῶν τῷ Θε, καὶ τ ἁγίῳ Γέροντι.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|103 λλος⊠ δέ τις ⊠ μαθητευσάντων τῷ θεοσόφῳ Γέροντι, διηγούμενός μοι π⊠ ⊠ θαυμάτων τὰ νομοθέτου Μωϋσέως οὐχ ἧττον, φησι· Φοβερὸς ποτε καιμωτος⊠ θερὸς καιρὸς διππεσόντος, μετὰ τινων ⊠ πατέρων σὺν τῷ θαυμασίῳ διδασκάλῳ ὅτι ἐξήρχομεν ἐπορευόμεθα ἀναφόρας πλῆρεις ὑδάτων βακκασίας, ὧν διακενωθέντων, εἰς σχατον ἐκλυόμεθα δίψος, ᾧ ⊠ πάνυ καταπονούμενοι, ἡ σχεδὸν λειποψυχούντες, ⊠ διελτάσας πόποις σφόδρα πῶῤωτάτω ὑπάρχοντος⊠ ἐβουλήθημεν ὀξυτάτω χρήσασθαι δρόμῳ, ἴσως ἂν ἐνδὲ φθάνοντες ἐμαρδροθῶμεν ⊠ νάματος, καὶ τὼ ἀλγοῦντι σωθῶμεν ἡμᾶς δίψαν ἰασόμενοι· ἀλλ' ἐδὲ ἐν ἐκείνῃ τ ἡμέρ κατελιντήκαμεν τὰ ὕδατα, εἰ καὶ μόνον ὀξὺ χρώμενοι ὀχέων ταχυτῆτοι. Διὸ θεασάμενος ἡμᾶς ὁ διδάσκαλος⊠ ἐπιπτόντας, καὶ ὑπὸ τοιούτου δεδαμασμένους, καὶ πεποκότας ἀγῶνα⊠, τὼ μὲν φλόγα ⊠ δίψης ἀπαύστως ἐγχειντιμης⊠ αἰτουμένους ἀνδᾶσι καὶ σεσυ‑}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''quo miraculo Magarites convertitur; & oleo benedictio inſtructus;''}} rem in mé tantum perfecſti, quantum ante illum diem expertus eram numquam. 101 Eximium vero hoc miraculum non me perculit modo; ſed infidelitatem inſuper Magaritæ convertit ad fidem: cùm etenim repente tam validum me ac valentem videret, mirum, quantum obſtupuit; & ad Senem accurrens, ſic eum affatus eſt: Dehinc porrò Chriſtianus ſum, & credo in Chriſtum Filium Dei viventis, qui tollit peccatum mundi; & ſatanæ & angelis ejus omnibus, & omni pompæ ejus, & vanæ Arabum ſuperſtitioni abrenuncio. Solus eſt Chriſtianorum Deus, qui facit mirabilia. Te modo, ſancte Stephane, miſereat mei, atque id precando effice, ut virtus mihi detur, ac de tyrannis victoria. Scio etenim, ſcio, hoſtem ex hoc die, quo ſalutis causâ ab impuris ejus caſtris ad Chriſtum profugio, bella indicturum eſſe mihi. Tu me precibus tuis, tamquam armis inſtrue impenetrabilibus, & benedictionis à te aliquid impetrare me ſinito. At Senex ſanctus, ſupplicatione pro eo inſtituta, additiſque verbis bona precantibus, atque hauſtis à Deo documentis, ampullam ei parvam dedit oleo conſecrato plenam, hæc adjiciens: In quamcumque civitatem, vicum, aut regionem introieris, hoc oleo in modum crucis frontem inungito, & non accedet ad te malum, & flagellum non appropinquabit tabernaculo tuo; ſed ſuper aſpidem & baſiliſcum ambulabis, & conculcabis leonem & draconem; tametſi tyrannis millenis adſiſteris, teſteſque totidem iniqui inſurrexerint adverſum te.{{right sidenote|'''E'''}} 102 Poſtquam inde diſceſſimus, memor ille atque ſervans impoſiti à Sene mandati, quocumque locorum devenerat, iſto ſe ſigillo muniebat, atque adverſus tyrannos armatus, dum publicis plebis teſtimonijs ac delationibus apud eos Magarites aſſeveratur eſſe, Magaritæ filius, in religione barbarica à puero educatus, impiorum illorum manibus mirabili ratione eſt erutus, nec damni paſſus quidpiam, nec tormenti, uſque dum hinc ad Dominum peregrinatus eſt, fidei profeſſione orthodoxè ſervatâ, Deum hymnis, acceptæ gratiæ teſtibus, concinendis glorificans. Senilique demiſſè venerans ſanctitatem. Ego vero ex eo tempore ad ſolitariam vitam propenſus, cum uxore ac liberis, ut non ignoras, Deo ac ſancto Stephano gratias agens, ſeculo valedixi.{{right sidenote|''Inter Saracenos inviolatù ſervatur.''}} 103 Alius ex iis qui ſub hujus tam præclari rerum divinarum intelligentia Senis diſciplina vixerunt, miraculum explanans mihi nihilo illis, quæ Moyſes legiſlator edidit, inferius, ſic ait: Cum tempore meſſis calor aliquando terribilis incumberet, cum patribus aliquot, ac mirifico Magiſtro in eremum ibamus, amphoris aquâ plenis onuſti; quibus evacuatis, res ad extremam ſitim redierat, quâ miſere laborantes, ac pene defecti, cum locus aquoſus abeſſet quam longiſſime, incitare, quantum vires ferre poterant, curſum volumus, ſi forte vel ferò illuc pertingentibus ſatiari obtingeret frigidâ, ſitimque miſere nos urentem reſtinguere; ſed aquas illo die nacti non ſumus; licet volutibus tantum non perniciores fuiſſemus. Quare cum videret nos pius Magiſter tali contentione fractos acſatiſcentes, fugientibus vocibus, opemque implorantibus ſitis ardorem ſine intermiſſione que-{{right sidenote|'''F''' ''Siti laborantibus in deſerto patritus,''}} {{small|Cccc 3}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> swu7zgi2ls77j2gt5ntuujk36rt1ntv 275120 274976 2026-08-07T14:05:20Z Vladis13 10700 to fast delete 275120 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|573 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>{{delenda|duplication of [[Liber:1643-1925, Societe des Bollandistes, Acta Sanctorum 07 Julii Tomus 03 1723, LT.pdf]]}}| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|θῶ· ἰσχύω δὲ καὶ ἀμαράντως ἠσθόσθω ἐν ἐμαυτῷ, ὅσον ἔχον ἐδίδασκε.}} {{graeca|101 Ἰστὼ δὲ τὸ ἐξαίσιον θαῦμα οὐ μόνον ἐμὲ κατέπληξεν, ἀλλὰ ἡ τὼ ἀπισίαν ⊠ Μαγαρεὶ τὸ εἰς πίστιν μετέβαλεν· ἰδὼν γάρ με ἀθρόως τοιαύτης μετοχὴν ἀξιοθέντα, κατέπληξε λίαν, ἡ προσελθὼν τῷ Γέροντι εἶπεν· Ἀπὸ ⊠ νῦν Χριστιανὸς εἰμι, ἡ πιστεύω εἰς ⊠ Χριστὸν, ⊠ υἱὸν ⊠ Θεο ⊠ ζῶντος⊠, ⊠ ἄροντα τὼν ἁμαρτίαν ⊠ κόσμου, ἡ ἀποτάσσομαι τῷ σατανᾷ, ἡ πᾶσι τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ, καὶ πᾶσι τῇ πομπῇ αὐτοῦ, καὶ τῇ ματαίᾳ ⊠ ραβικῇ θρησκείᾳ. Εἷς Θεὸς ὁ ⊠ Χριστιανῶν, ὁ θαυμάσια ποιῶν. Ἀλλὰ ἐλέησόν με, ἅγιε Στέφανε, καὶ δέξαι διορθῶσαί μοι δύναμιν καὶ νίκην κῇ ⊠ τυράννων· οἶδα γὰρ, οἶδα, ὅτι ἀπὸ ⊠ σήμερον ἀντιπαρατάσσεταί μοι ὁ ἐχθρὸς διὰ τὼν ἐμὼν ζωτηρίαν πὼ μιαρῶν αὐτοῦ διαδραὼν ζευγνίων ἡ ζωταξαμένῳ τῷ Χριστῷ, ἐφοδιάσόν με ταῖς ἀιχαῖς σου, ὡς ὅπλον ἀήττητον, ἡ ὅτι μοι πόθς⊠ σὺν ἀλλογίαν ἰνιά. Ὁ ⊠ ἅγιος⊠ Γέρων ἀξιώσθω⊠ ὑπὲρ αὐτοῦ, ἡ λοσχήσας αὐτόν, ἡ τοῖς ἑαυτοῦ θεοδιδάκτοις ῥήμασιν ῥήμασι, δέδωκεν αὐτ ληκύθιον μεσὸν ἀγιασμοῦ ἐλαίου, εἰπών· Εἰς ὅιαν ἀνεπλάθης πόλιν, ἢ κώμην, ἢ χώραν, ἐπιχρῖε ἐν ⊠ ἐλαίῳ τούτῳ τῷ μετώπῳ σου, τῷ σημείῳ τ σταυρο, ἡ ⊠ προσελεύσεται πρὸς σὲ κακόν, καὶ μάστιξ οὐκ ἐγγιεῖ τῷ σκηνώματί σε, ἀλλ' ἐπὶ ἀσπίδα, ἡ βασιλίσκον ἐπιβήσῃ, καταπατήσεις λέοντα ἡ δράκοντα, κἂν μυρίοις τυράννοις προσμένοις, κἂν ἀναστῶσιν τοσοῦτοι μάρτυρες ἄδικοι κατὰ σε.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|102 Ἀναχωρησάντων ἡμῶν, ὁ μὲν τὼν τῷ Γέροντι⊠ φυλάξας ἐντολὴν, εἰς σος εἰσὶ πόποις, ἑαυτὸν ἐσφραγίζετο, ἡ πρὸς τυράννους ἀρμένος, μακροῖσι δήμου μαρτυρίαισι ἡ ἐλεγχόμενος αὐτὸν Μαγαρείτου εἶναι, υἱὸν Μαγαρέτου, ἐκ βρέφους ἐν τῇ βαρβαρικῇ ἀνατραφείς⊠ θρησκείᾳ, ἐκθαυβόξως ⊠ ἀνόμων αὐτῶν χειρῶν ἐῤῥύετο, ἡ ἀβλαβῶς ἡ ἀβασανίστως ἀπελύετο, ἕως πρὸς Κύριον ⊠ τδε ἐξεδήμησεν, τὼν ὁμολογίαν τηρήσας ⊠ πίστεως ὀρθοδόξως, δοξάζων ⊠ Θεὸν, ἡ ἀνχαριστηρίους ὕμνους ἀναπέμπων αὐτῷ, ἡ τὼν τοῦ Γέροντος ἐκθειάζων χρεστών. Ἐγὼ ⊠ ἐξ ἐκείνου ⊠ μονήρη ποιήσας βίον, σὺν τῇ γαμετῇ ἡ τοῖς τέκνοις ἀπεταξάμην τῷ κόσμ, ὡς οὐδὲ σὲ διέλαθεν, ἀνχαριστῶν τῷ Θε, καὶ τ ἁγίῳ Γέροντι.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|103 λλος⊠ δέ τις ⊠ μαθητευσάντων τῷ θεοσόφῳ Γέροντι, διηγούμενός μοι π⊠ ⊠ θαυμάτων τὰ νομοθέτου Μωϋσέως οὐχ ἧττον, φησι· Φοβερὸς ποτε καιμωτος⊠ θερὸς καιρὸς διππεσόντος, μετὰ τινων ⊠ πατέρων σὺν τῷ θαυμασίῳ διδασκάλῳ ὅτι ἐξήρχομεν ἐπορευόμεθα ἀναφόρας πλῆρεις ὑδάτων βακκασίας, ὧν διακενωθέντων, εἰς σχατον ἐκλυόμεθα δίψος, ᾧ ⊠ πάνυ καταπονούμενοι, ἡ σχεδὸν λειποψυχούντες, ⊠ διελτάσας πόποις σφόδρα πῶῤωτάτω ὑπάρχοντος⊠ ἐβουλήθημεν ὀξυτάτω χρήσασθαι δρόμῳ, ἴσως ἂν ἐνδὲ φθάνοντες ἐμαρδροθῶμεν ⊠ νάματος, καὶ τὼ ἀλγοῦντι σωθῶμεν ἡμᾶς δίψαν ἰασόμενοι· ἀλλ' ἐδὲ ἐν ἐκείνῃ τ ἡμέρ κατελιντήκαμεν τὰ ὕδατα, εἰ καὶ μόνον ὀξὺ χρώμενοι ὀχέων ταχυτῆτοι. Διὸ θεασάμενος ἡμᾶς ὁ διδάσκαλος⊠ ἐπιπτόντας, καὶ ὑπὸ τοιούτου δεδαμασμένους, καὶ πεποκότας ἀγῶνα⊠, τὼ μὲν φλόγα ⊠ δίψης ἀπαύστως ἐγχειντιμης⊠ αἰτουμένους ἀνδᾶσι καὶ σεσυ‑}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''quo miraculo Magarites convertitur; & oleo benedictio inſtructus;''}} rem in mé tantum perfecſti, quantum ante illum diem expertus eram numquam. 101 Eximium vero hoc miraculum non me perculit modo; ſed infidelitatem inſuper Magaritæ convertit ad fidem: cùm etenim repente tam validum me ac valentem videret, mirum, quantum obſtupuit; & ad Senem accurrens, ſic eum affatus eſt: Dehinc porrò Chriſtianus ſum, & credo in Chriſtum Filium Dei viventis, qui tollit peccatum mundi; & ſatanæ & angelis ejus omnibus, & omni pompæ ejus, & vanæ Arabum ſuperſtitioni abrenuncio. Solus eſt Chriſtianorum Deus, qui facit mirabilia. Te modo, ſancte Stephane, miſereat mei, atque id precando effice, ut virtus mihi detur, ac de tyrannis victoria. Scio etenim, ſcio, hoſtem ex hoc die, quo ſalutis causâ ab impuris ejus caſtris ad Chriſtum profugio, bella indicturum eſſe mihi. Tu me precibus tuis, tamquam armis inſtrue impenetrabilibus, & benedictionis à te aliquid impetrare me ſinito. At Senex ſanctus, ſupplicatione pro eo inſtituta, additiſque verbis bona precantibus, atque hauſtis à Deo documentis, ampullam ei parvam dedit oleo conſecrato plenam, hæc adjiciens: In quamcumque civitatem, vicum, aut regionem introieris, hoc oleo in modum crucis frontem inungito, & non accedet ad te malum, & flagellum non appropinquabit tabernaculo tuo; ſed ſuper aſpidem & baſiliſcum ambulabis, & conculcabis leonem & draconem; tametſi tyrannis millenis adſiſteris, teſteſque totidem iniqui inſurrexerint adverſum te.{{right sidenote|'''E'''}} 102 Poſtquam inde diſceſſimus, memor ille atque ſervans impoſiti à Sene mandati, quocumque locorum devenerat, iſto ſe ſigillo muniebat, atque adverſus tyrannos armatus, dum publicis plebis teſtimonijs ac delationibus apud eos Magarites aſſeveratur eſſe, Magaritæ filius, in religione barbarica à puero educatus, impiorum illorum manibus mirabili ratione eſt erutus, nec damni paſſus quidpiam, nec tormenti, uſque dum hinc ad Dominum peregrinatus eſt, fidei profeſſione orthodoxè ſervatâ, Deum hymnis, acceptæ gratiæ teſtibus, concinendis glorificans. Senilique demiſſè venerans ſanctitatem. Ego vero ex eo tempore ad ſolitariam vitam propenſus, cum uxore ac liberis, ut non ignoras, Deo ac ſancto Stephano gratias agens, ſeculo valedixi.{{right sidenote|''Inter Saracenos inviolatù ſervatur.''}} 103 Alius ex iis qui ſub hujus tam præclari rerum divinarum intelligentia Senis diſciplina vixerunt, miraculum explanans mihi nihilo illis, quæ Moyſes legiſlator edidit, inferius, ſic ait: Cum tempore meſſis calor aliquando terribilis incumberet, cum patribus aliquot, ac mirifico Magiſtro in eremum ibamus, amphoris aquâ plenis onuſti; quibus evacuatis, res ad extremam ſitim redierat, quâ miſere laborantes, ac pene defecti, cum locus aquoſus abeſſet quam longiſſime, incitare, quantum vires ferre poterant, curſum volumus, ſi forte vel ferò illuc pertingentibus ſatiari obtingeret frigidâ, ſitimque miſere nos urentem reſtinguere; ſed aquas illo die nacti non ſumus; licet volutibus tantum non perniciores fuiſſemus. Quare cum videret nos pius Magiſter tali contentione fractos acſatiſcentes, fugientibus vocibus, opemque implorantibus ſitis ardorem ſine intermiſſione que-{{right sidenote|'''F''' ''Siti laborantibus in deſerto patritus,''}} {{small|Cccc 3}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 3jf2oqsh750ssvpqztj4giixwse93zf 104 84723 274977 2026-08-07T12:57:52Z Vladis13 10700 + 274977 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>== DE S. STEPHANO SABAITA THAUMATURGO MONACHO == {{small|IN LAURA S. SABÆ PROPE HIEROSOLYMAM.}} {{ActaSanctorum|auctor=J.P.|sectio=COMMENTARIUS PRÆVIUS}} === § I. Brevis Lauræ notitia; Sancti cultus; distinctio. === {| | {{right sidenote|ANNO DCCXCIV.}} '''H'''omo tertio Martii nostri, pag. 166 in Commentario prævio numero DCCXCIV, primo, brevis data fuit notitia Lauræ S. Sabæ, occasione viginti monachorum ejusdem loci Martyrum. Prolixiorem reservamus in diem V Decembris, S. Sabæ Abbatis, illius loci auctori sacrum; ad cujus Acta, sicut ibidem præmonuimus, plenius tractari poterit de ejus situ, incrementis, perturbationibus ac desolatione. Nominis etiam etymon, definitio, distinctio à monasterio, ac vivendi in ea monachorum norma materiam præbere tum poterunt ulteriori inquisitioni. Maxima enim & illustrissima Laura, omnibus Palæstinæ Lauris eminentior, teste Cyrillo Scythopolitano in Vita S. Sabæ, à Cotelero edita tomo 3 Ecclesiæ Græcæ Monumentorum pag. 229, supra alias, sparsim ibidem variis locis recensitas, nimirum Novam Lauram, Lauram Turricularum, Firmini, ac Sucæ altius evecta; cujus non minima laus est, S. Stephanum Thaumaturgum protulisse atque aluisse.{{right sidenote|Longior Lauræ notitia reservatur in diem 5 Decembris, S. Sabæ, ejusdem auctori sacrum. '''B'''}} 2 Annuntiat ipsum hac die novum Anthologium: Menologium verò Sirleti his verbis: ''Commemoratio sancti Patris nostri Stephani Sabaitæ.'' Cui consonant Menea impressa cum suo Indice Mso, & Maximus Cytherorum episcopus, nec non supplementum ad Menea Græca impressa ex Synaxario Sirmondi ac Ms. Chiffletii: in quo sequentes versiculi ipsi accinuntur:{{right sidenote|Annuntiationes ex Synaxariis Græcis nostri Stephani alicubi cum alio confusi: '''C'''}} <poem>{{graeca|Καὶ σκόλα, καὶ Μοσχᾶτα, καὶ πέτρας βίς [φυγὼν] Στέφαν[ος], εἰς Ἐδὲμ λόχμας ἔδυ.}}</poem> <poem>Obstacla vitæ, compedes, ac vincula Dum Stephane vitas, nemora paradisi subis.</poem> Notatur præterea in Calendario, à Genebrardo, ac tomo 4 Bibliothecæ PP. vulgato, hac die XIII, nullo addito præter nomen & cognomen. Habetur etiam in Menologio Slavo-Russico Ms.: ''Memoria beatissimi Stephani Sabaïtæ (Sabaitæ) passi anno CCI sub Severo;'' ubi perpetuum Stephanum nostrum martyrem facit, vel cum alio aliquo martyre confundit; nam Sabaita, ut ratio temporis docet, nullus tunc esse potuit; necdum nato S. Saba, Lauræ Sabaitarum conditore. Julius Græco-metricus, Ephemeridibus Græco-Moschis ante tomum I Maii insertus, pag. XXXIII signat memoriam S. P. N. Stephani Sabaitæ, ut supra. Index autem in Typicum S. Sabæ differt ipsum in diem XIV hujus: cujus, ut puto, Typici annuntiatio, à Papebrochio descripta, nihil habet à prædictis diversum, præter cognomentum {{graeca|ἁγιοσαβίτης}}, quo monachus S. Sabæ fuisse indicatur: compositione paullo discrepante, re tamen conveniente vocabulo cum aliis Synaxariorum citatorum textibus, in quibus Sabaita vocatur. In supplemento ad Menea Græca excussa ex Synaxario membranaceo Sirmondi, sive Collegii Claromontani S. J. Parisiis, Stephanus hic turpiter confunditur cum alio Stephano | Sabaita, quando ista tradit die XXVIII Octobris, quo is colitur: {{graeca|Μνήμη τοῦ ὁσίου πατρὸς Στεφάνου τοῦ Σαβαΐτου, ἀνεψιοῦ Ἰω. [Ἰωάννου] τοῦ Δαμασκηνοῦ}}; de qua re mox pluribus. 3 Stephanus verò uterque, suo quilibet die, in Elogiis Meneis impressis eodem fere Officio sacro honoratur. Sufficiat parvum specimen; cujus hic est sensus: <poem>Vita cum verbis congrua Tibi coronam duplicem, O ter Beate, præbuit. Tuo decoram vertici Vitæ dator imposuit Christus coronam gloriæ, Sortite nomen congruum Rei, beate Stephane.</poem> Alluditur ad vocem {{graeca|στέφανος}}, Latinè ''corona''. Nulla in Synaxariis, quæ ego quidem inspexerim, Sancti elogia reperio: tametsi Papebrochius ad Menæum Chiffletii, à se exscriptum, observet, eum habere elogium, & quidem longius. Sed tam noster Sanctus, qui ibi signatur hoc die, quam alii, diebus sibi propriis, illic notantur simpliciter sine ullis elogiis; sive ab exemplari, unde sunt desumpti Sancti, abfuerint hæc, sive brevitatis causâ omissa. At defectum istum, si tamen ullus dici possit, affatim supplebit Vita; ubi versùs finem cultissimo & dignissimo elogio condecoratur: quo forsan unicè respexit laudatus Papebrochius, quando ad dictum Menæum longioris elogii notam apposuit. En tibi sparsa in contextu Vitæ honorificentissima epitheta, quibus veluti totidem radiis nomen ejus illustratur. Vocatur prodigiosus seu prodigiophorus, {{graeca|θαυματουργὸς}} num. 42; Thaumaturgus num. 62 & 92; Deifer locis variis; divinus senex num. 69; magnus senex num. 80; senex mirabilis, prodigiosus senex num. 85; sanitatis collator num. 99; mirificus magister 103; vir admirabilis 185. Pluribus ejusmodi delibandis supersedeo. 4 Solus, quod sciam, è recentioribus, Castellanus in Additionibus ad suum Martyrologium Universale S. Stephanum dat hoc etiam die, & distinctius quidem, quam ipsa Synaxaria solent: ''In Laura S. Sabæ in Palæstina, S. Stephanus Thaumaturgus, monachus, nepos S. Joannis Damasceni.'' In hoc multum hallucinatur, quod ipsum invectat sæculo X, reclamante Vita. Appositè autem ei tribuit titulum Thaumaturgi, in Synaxariis quidem aliis prætermissum, sed à se in illis, quæ adhibuit, alicubi haud dubiè repertum: cum Vitæ Auctor sic eum vocet, & Vitæ contextus, quoad pervenit ad nos, confitetur continua serie miraculorum, vaticiniorum, ac perspicientiæ cordium, occultas quaslibet & abstrusas cogitationes scrutantis: quibus magnus in paucis signorum ac mirabilium patrator extitisse comprobatur. Cur verò ipsius festum non die 2 Aprilis, quo è vita excessit, sed hoc recolatur, prorsus nos latet. Si con-{{right sidenote|Refertur à Castellano errante in ejus ætate; conjecturæ cur hac die colatur.}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||DIE DECIMA TERTIA JULII. — AUCTORE J.P. — Julii Tomus III.|}} <references /></noinclude> bsqyzihditpazoiz44b5zaln4321nk6 275062 274977 2026-08-07T13:11:41Z Vladis13 10700 275062 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__ {{rh|524|ACTA SANCTORUM.|}}</noinclude>{{left sidenote|'''A'''}}{{right sidenote|'''D'''}} <div class="centertext">DE S. STEPHANO SABAITA THAUMATURGO MONACHO</div> <div class="centertext">IN LAURA S. SABÆ PROPE HIEROSOLYMAM.</div> <div class="centertext">COMMENTARIUS PRÆVIUS</div> {{left sidenote|J. P.}} === § I. Brevis Lauræ notitia; Sancti cultus; distinctio. === {| class="table-text" |- | {{left sidenote|ANNO DCCXCIV.}} '''H'''omo tertio Martii nostri, pag. 166 in Commentario prævio numero DCCXCIV, primo, brevis data fuit notitia Lauræ S. Sabæ, occasione viginti monachorum ejusdem loci Martyrum. Prolixiorem reservamus in diem V Decembris, S. Sabæ Abbatis, illius loci auctori sacrum; ad cujus Acta, sicut ibidem præmonuimus, plenius tractari poterit de ejus situ, incrementis, perturbationibus ac desolatione. Nominis etiam etymon, definitio, distinctio à monasterio, ac vivendi in ea monachorum norma materiam præbere tum poterunt ulteriori inquisitioni. Maxima enim & illustrissima Laura, omnibus Palæstinæ Lauris eminentior, teste Cyrillo Scythopolitano in Vita S. Sabæ, à Cotelero edita tomo 3 Ecclesiæ Græcæ Monumentorum pag. 229, supra alias, sparsim ibidem variis locis recensitas, nimirum Novam Lauram, Lauram Turricularum, Firmini, ac Sucæ altius evecta; cujus non minima laus est, S. Stephanum Thaumaturgum protulisse atque aluisse.{{left sidenote|Longior Lauræ notitia reservatur in diem 5 Decembris, S. Sabæ, ejusdem auctori sacrum.}}{{left sidenote|'''B'''}} 2 Annuntiat ipsum hac die novum Anthologium: Menologium verò Sirleti his verbis: ''Commemoratio sancti Patris nostri Stephani Sabaitæ.'' Cui consonant Menea impressa cum suo Indice Mso, & Maximus Cytherorum episcopus, nec non supplementum ad Menea Græca impressa ex Synaxario Sirmondi ac Ms. Chiffletii: in quo sequentes versiculi ipsi accinuntur:{{left sidenote|Annuntiationes ex Synaxariis Græcis nostri Stephani alicubi cum alio confusi:}}{{left sidenote|'''C'''}} <poem>{{graeca|Καὶ σκόλα, καὶ Μοσχᾶτα, καὶ πέτρας βίς [φυγὼν] Στέφαν[ος], εἰς Ἐδὲμ λόχμας ἔδυ.}}</poem> <poem>Obstacla vitæ, compedes, ac vincula Dum Stephane vitas, nemora paradisi subis.</poem> Notatur præterea in Calendario, à Genebrardo, ac tomo 4 Bibliothecæ PP. vulgato, hac die XIII, nullo addito præter nomen & cognomen. Habetur etiam in Menologio Slavo-Russico Ms.: ''Memoria beatissimi Stephani Sabaïtæ (Sabaitæ) passi anno CCI sub Severo;'' ubi perpetuum Stephanum nostrum martyrem facit, vel cum alio aliquo martyre confundit; nam Sabaita, ut ratio temporis docet, nullus tunc esse potuit; necdum nato S. Saba, Lauræ Sabaitarum conditore. Julius Græco-metricus, Ephemeridibus Græco-Moschis ante tomum I Maii insertus, pag. XXXIII signat memoriam S. P. N. Stephani Sabaitæ, ut supra. Index autem in Typicum S. Sabæ differt ipsum in diem XIV hujus: cujus, ut puto, Typici annuntiatio, à Papebrochio descripta, nihil habet à prædictis diversum, præter cognomentum {{graeca|ἁγιοσαβίτης}}, quo monachus S. Sabæ fuisse indicatur: compositione paullo discrepante, re tamen conveniente vocabulo cum aliis Synaxariorum citatorum textibus, in quibus Sabaita vocatur. In supplemento ad Menea Græca excussa ex Synaxario membranaceo Sirmondi, sive Collegii Claromontani S. J. Parisiis, Stephanus hic turpiter confunditur cum alio Stephano | Sabaita, quando ista tradit die XXVIII Octobris, quo is colitur: {{graeca|Μνήμη τοῦ ὁσίου πατρὸς Στεφάνου τοῦ Σαβαΐτου, ἀνεψιοῦ Ἰω. [Ἰωάννου] τοῦ Δαμασκηνοῦ}}; de qua re mox pluribus. 3 Stephanus verò uterque, suo quilibet die, in Elogiis Meneis impressis eodem fere Officio sacro honoratur. Sufficiat parvum specimen; cujus hic est sensus: <poem>Vita cum verbis congrua Tibi coronam duplicem, O ter Beate, præbuit. Tuo decoram vertici Vitæ dator imposuit Christus coronam gloriæ, Sortite nomen congruum Rei, beate Stephane.</poem> Alluditur ad vocem {{graeca|στέφανος}}, Latinè ''corona''. Nulla in Synaxariis, quæ ego quidem inspexerim, Sancti elogia reperio: tametsi Papebrochius ad Menæum Chiffletii, à se exscriptum, observet, eum habere elogium, & quidem longius. Sed tam noster Sanctus, qui ibi signatur hoc die, quam alii, diebus sibi propriis, illic notantur simpliciter sine ullis elogiis; sive ab exemplari, unde sunt desumpti Sancti, abfuerint hæc, sive brevitatis causâ omissa. At defectum istum, si tamen ullus dici possit, affatim supplebit Vita; ubi versùs finem cultissimo & dignissimo elogio condecoratur: quo forsan unicè respexit laudatus Papebrochius, quando ad dictum Menæum longioris elogii notam apposuit. En tibi sparsa in contextu Vitæ honorificentissima epitheta, quibus veluti totidem radiis nomen ejus illustratur. Vocatur prodigiosus seu prodigiophorus, {{graeca|θαυματουργὸς}} num. 42; Thaumaturgus num. 62 & 92; Deifer locis variis; divinus senex num. 69; magnus senex num. 80; senex mirabilis, prodigiosus senex num. 85; sanitatis collator num. 99; mirificus magister 103; vir admirabilis 185. Pluribus ejusmodi delibandis supersedeo. 4 Solus, quod sciam, è recentioribus, Castellanus in Additionibus ad suum Martyrologium Universale S. Stephanum dat hoc etiam die, & distinctius quidem, quam ipsa Synaxaria solent: ''In Laura S. Sabæ in Palæstina, S. Stephanus Thaumaturgus, monachus, nepos S. Joannis Damasceni.'' In hoc multum hallucinatur, quod ipsum invectat sæculo X, reclamante Vita. Appositè autem ei tribuit titulum Thaumaturgi, in Synaxariis quidem aliis prætermissum, sed à se in illis, quæ adhibuit, alicubi haud dubiè repertum: cum Vitæ Auctor sic eum vocet, & Vitæ contextus, quoad pervenit ad nos, confitetur continua serie miraculorum, vaticiniorum, ac perspicientiæ cordium, occultas quaslibet & abstrusas cogitationes scrutantis: quibus magnus in paucis signorum ac mirabilium patrator extitisse comprobatur. Cur verò ipsius festum non die 2 Aprilis, quo è vita excessit, sed hoc recolatur, prorsus nos latet. Si con-{{right sidenote|Refertur à Castellano errante in ejus ætate; conjecturæ cur hac die colatur.}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> idxuwrp0l9eqgoatdpfiptgi4ljcn3x 275064 275062 2026-08-07T13:25:40Z Vladis13 10700 275064 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__ {{rh|524|ACTA SANCTORUM.|}}</noinclude>{{left sidenote|'''A'''}}{{right sidenote|'''D'''}} <div class="centertext">DE S. STEPHANO SABAITA THAUMATURGO MONACHO</div> <div class="centertext">IN LAURA S. SABÆ PROPE HIEROSOLYMAM.</div> <div class="centertext">COMMENTARIUS PRÆVIUS</div> {{left sidenote|J. P.}} === § I. Brevis Lauræ notitia; Sancti cultus; distinctio. === {| class="table-text" |- | {{left sidenote|ANNO DCCXCIV.}} '''T'''''omo tertio Martii nostri, pag. 166 in Commentario prævio numero DCCXCIV, primo, brevis data fuit notitia Lauræ S. Sabæ, occasione viginti monachorum ejusdem loci Martyrum. {{left sidenote|Longior Lauræ notitia reservatur in diem 5 Decembris, S. Sabæ, ejusdem auctori sacrum.}} Prolixiorem reservamus in diem V Decembris, S. Sabæ Abbatis, illius loci auctori sacrum; ad cujus Acta, sicut ibidem præmonuimus, plenius tractari poterit de ejus situ, incrementis, perturbationibus ac desolatione. Nominis etiam etymon, definitio, distinctio à monasterio, ac vivendi in ea monachorum norma materiam præbere tum poterunt ulteriori inquisitioni.'' {{left sidenote|'''B'''}} Maxima ''enim'' & illustrissima Laura, omnibus Palæstinæ Lauris eminentior, ''teste Cyrillo Scythopolitano in Vita S. Sabæ, à Cotelero edita tomo 3 Ecclesiæ Græcæ Monumentorum pag. 229, supra alias, sparsim ibidem variis locis recensitas, nimirum'' Novam Lauram, Lauram Turricularum, Firmini, ''ac Sucæ altius evecta; cujus non minima laus est,'' S. Stephanum Thaumaturgum ''protulisse atque aluisse''. {{left sidenote|Annuntiationes ex Synaxariis Græcis nostri Stephani alicubi cum alio confusi:}}2 ''Annuntiat ipsum hac die novum Anthologium: Menologium verò Sirleti his verbis:'' Commemoratio sancti Patris nostri Stephani Sabaitæ. ''Cui consonant Menea impressa cum suo Indice Mso, & Maximus Cytherorum episcopus, nec non supplementum ad Menea Græca impressa ex Synaxario Sirmondi ac Ms. Chiffletii: in quo sequentes versiculi ipsi accinuntur:'' <poem>{{graeca|Καὶ σκόλα, καὶ Μοσχᾶτα, καὶ πέτρας βίς [φυγὼν] Στέφαν[ος], εἰς Ἐδὲμ λόχμας ἔδυ.}} Obstacla vitæ, compedes, ac vincula Dum Stephane vitas, nemora paradisi subis.</poem> {{left sidenote|'''C'''}}''Notatur præterea in Calendario, à Genebrardo, ac tomo 4 Bibliothecæ PP. vulgato, hac die'' XIII, ''nullo addito præter nomen & cognomen. Habetur etiam in Menologio Slavo-Russico Ms.:'' Memoria beatissimi Stephani Sabaïtæ (''Sabaitæ'') passi anno CCI sub Severo; ''ubi perpetuum'' Stephanum ''nostrum martyrem facit, vel cum alio aliquo martyre confundit; nam'' Sabaita, ''ut ratio temporis docet, nullus tunc esse potuit; necdum nato S. Saba, Lauræ Sabaitarum conditore. Julius Græco-metricus, Ephemeridibus Græco-Moschis ante tomum I Maii insertus, pag.'' XXXIII ''signat'' memoriam S. P. N. Stephani Sabaitæ, ''ut supra. Index autem in Typicum S. Sabæ differt ipsum in diem XIV hujus: cujus, ut puto, Typici annuntiatio, à Papebrochio descripta, nihil habet à prædictis diversum, præter cognomentum {{graeca|ἁγιοσαβίτης}}, quo monachus S. Sabæ fuisse indicatur: compositione paullo discrepante, re tamen conveniente vocabulo cum aliis Synaxariorum citatorum textibus, in quibus'' Sabaita ''vocatur. In supplemento ad Menea Græca excussa ex Synaxario membranaceo Sirmondi, sive Collegii Claromontani S. J. Parisiis'', Stephanus ''hic turpiter confunditur cum alio'' Stephano | Sabaita, quando ista tradit die XXVIII Octobris, quo is colitur: {{graeca|Μνήμη τοῦ ὁσίου πατρὸς Στεφάνου τοῦ Σαβαΐτου, ἀνεψιοῦ Ἰω. [Ἰωάννου] τοῦ Δαμασκηνοῦ}}; de qua re mox pluribus. 3 Stephanus verò uterque, suo quilibet die, in Elogiis Meneis impressis eodem fere Officio sacro honoratur. Sufficiat parvum specimen; cujus hic est sensus: <poem>Vita cum verbis congrua Tibi coronam duplicem, O ter Beate, præbuit. Tuo decoram vertici Vitæ dator imposuit Christus coronam gloriæ, Sortite nomen congruum Rei, beate Stephane.</poem> Alluditur ad vocem {{graeca|στέφανος}}, Latinè ''corona''. Nulla in Synaxariis, quæ ego quidem inspexerim, Sancti elogia reperio: tametsi Papebrochius ad Menæum Chiffletii, à se exscriptum, observet, eum habere elogium, & quidem longius. Sed tam noster Sanctus, qui ibi signatur hoc die, quam alii, diebus sibi propriis, illic notantur simpliciter sine ullis elogiis; sive ab exemplari, unde sunt desumpti Sancti, abfuerint hæc, sive brevitatis causâ omissa. At defectum istum, si tamen ullus dici possit, affatim supplebit Vita; ubi versùs finem cultissimo & dignissimo elogio condecoratur: quo forsan unicè respexit laudatus Papebrochius, quando ad dictum Menæum longioris elogii notam apposuit. En tibi sparsa in contextu Vitæ honorificentissima epitheta, quibus veluti totidem radiis nomen ejus illustratur. Vocatur prodigiosus seu prodigiophorus, {{graeca|θαυματουργὸς}} num. 42; Thaumaturgus num. 62 & 92; Deifer locis variis; divinus senex num. 69; magnus senex num. 80; senex mirabilis, prodigiosus senex num. 85; sanitatis collator num. 99; mirificus magister 103; vir admirabilis 185. Pluribus ejusmodi delibandis supersedeo. {{right sidenote|Refertur à Castellano errante in ejus ætate; conjecturæ cur hac die colatur.}}4 Solus, quod sciam, è recentioribus, Castellanus in Additionibus ad suum Martyrologium Universale S. Stephanum dat hoc etiam die, & distinctius quidem, quam ipsa Synaxaria solent: ''In Laura S. Sabæ in Palæstina, S. Stephanus Thaumaturgus, monachus, nepos S. Joannis Damasceni.'' In hoc multum hallucinatur, quod ipsum invectat sæculo X, reclamante Vita. Appositè autem ei tribuit titulum Thaumaturgi, in Synaxariis quidem aliis prætermissum, sed à se in illis, quæ adhibuit, alicubi haud dubiè repertum: cum Vitæ Auctor sic eum vocet, & Vitæ contextus, quoad pervenit ad nos, confitetur continua serie miraculorum, vaticiniorum, ac perspicientiæ cordium, occultas quaslibet & abstrusas cogitationes scrutantis: quibus magnus in paucis signorum ac mirabilium patrator extitisse comprobatur. Cur verò ipsius festum non die 2 Aprilis, quo è vita excessit, sed hoc recolatur, prorsus nos latet. Si con-<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> od90cgwfzi6k64tzv2imxt7ij98c3dn 275071 275064 2026-08-07T13:49:49Z Vladis13 10700 275071 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__ {{rh|524|ACTA SANCTORUM.|}}</noinclude>{{left sidenote|'''A'''}}{{right sidenote|'''D'''}} {{center|{{xx-maior|DE S. STEPHANO SABAITA THAUMATURGO MONACHO}}}} {{center|{{xx-maior|IN LAURA S. SABÆ PROPE HIEROSOLYMAM.}}}} {{left sidenote|J. P.}} {{center|{{x-maior|COMMENTARIUS PRÆVIUS}}}} {{center|{{x-maior|§ I. Brevis Lauræ notitia; Sancti cultus; distinctio.}}}} {| class="table-text" |- | {{left sidenote|ANNO DCCXCIV.}} '''T'''''omo tertio Martii nostri, pag. 166 in Commentario prævio numero DCCXCIV, primo, brevis data fuit notitia Lauræ S. Sabæ, occasione viginti monachorum ejusdem loci Martyrum. {{left sidenote|Longior Lauræ notitia reservatur in diem 5 Decembris, S. Sabæ, ejusdem auctori sacrum.}} Prolixiorem reservamus in diem V Decembris, S. Sabæ Abbatis, illius loci auctori sacrum; ad cujus Acta, sicut ibidem præmonuimus, plenius tractari poterit de ejus situ, incrementis, perturbationibus ac desolatione. Nominis etiam etymon, definitio, distinctio à monasterio, ac vivendi in ea monachorum norma materiam præbere tum poterunt ulteriori inquisitioni.'' {{left sidenote|'''B'''}} Maxima ''enim'' & illustrissima Laura, omnibus Palæstinæ Lauris eminentior, ''teste Cyrillo Scythopolitano in Vita S. Sabæ, à Cotelero edita tomo 3 Ecclesiæ Græcæ Monumentorum pag. 229, supra alias, sparsim ibidem variis locis recensitas, nimirum'' Novam Lauram, Lauram Turricularum, Firmini, ''ac Sucæ altius evecta; cujus non minima laus est,'' S. Stephanum Thaumaturgum ''protulisse atque aluisse''. {{left sidenote|Annuntiationes ex Synaxariis Græcis nostri Stephani alicubi cum alio confusi:}}2 ''Annuntiat ipsum hac die novum Anthologium: Menologium verò Sirleti his verbis:'' Commemoratio sancti Patris nostri Stephani Sabaitæ. ''Cui consonant Menea impressa cum suo Indice Mso, & Maximus Cytherorum episcopus, nec non supplementum ad Menea Græca impressa ex Synaxario Sirmondi ac Ms. Chiffletii: in quo sequentes versiculi ipsi accinuntur:'' <poem>{{graeca|Καὶ σκόλα, καὶ Μοσχᾶτα, καὶ πέτρας βίς [φυγὼν] Στέφαν[ος], εἰς Ἐδὲμ λόχμας ἔδυ.}} Obstacla vitæ, compedes, ac vincula Dum Stephane vitas, nemora paradisi subis.</poem> {{left sidenote|'''C'''}}''Notatur præterea in Calendario, à Genebrardo, ac tomo 4 Bibliothecæ PP. vulgato, hac die'' XIII, ''nullo addito præter nomen & cognomen. Habetur etiam in Menologio Slavo-Russico Ms.:'' Memoria beatissimi Stephani Sabaïtæ (''Sabaitæ'') passi anno CCI sub Severo; ''ubi perpetuum'' Stephanum ''nostrum martyrem facit, vel cum alio aliquo martyre confundit; nam'' Sabaita, ''ut ratio temporis docet, nullus tunc esse potuit; necdum nato S. Saba, Lauræ Sabaitarum conditore. Julius Græco-metricus, Ephemeridibus Græco-Moschis ante tomum I Maii insertus, pag.'' XXXIII ''signat'' memoriam S. P. N. Stephani Sabaitæ, ''ut supra. Index autem in Typicum S. Sabæ differt ipsum in diem XIV hujus: cujus, ut puto, Typici annuntiatio, à Papebrochio descripta, nihil habet à prædictis diversum, præter cognomentum {{graeca|ἁγιοσαβίτης}}, quo monachus S. Sabæ fuisse indicatur: compositione paullo discrepante, re tamen conveniente vocabulo cum aliis Synaxariorum citatorum textibus, in quibus'' Sabaita ''vocatur. In supplemento ad Menea Græca excussa ex Synaxario membranaceo Sirmondi, sive Collegii Claromontani S. J. Parisiis'', Stephanus ''hic turpiter confunditur cum alio'' Stephano | Sabaita, quando ista tradit die XXVIII Octobris, quo is colitur: {{graeca|Μνήμη τοῦ ὁσίου πατρὸς Στεφάνου τοῦ Σαβαΐτου, ἀνεψιοῦ Ἰω. [Ἰωάννου] τοῦ Δαμασκηνοῦ}}; de qua re mox pluribus. 3 Stephanus verò uterque, suo quilibet die, in Elogiis Meneis impressis eodem fere Officio sacro honoratur. Sufficiat parvum specimen; cujus hic est sensus: <poem>Vita cum verbis congrua Tibi coronam duplicem, O ter Beate, præbuit. Tuo decoram vertici Vitæ dator imposuit Christus coronam gloriæ, Sortite nomen congruum Rei, beate Stephane.</poem> Alluditur ad vocem {{graeca|στέφανος}}, Latinè ''corona''. Nulla in Synaxariis, quæ ego quidem inspexerim, Sancti elogia reperio: tametsi Papebrochius ad Menæum Chiffletii, à se exscriptum, observet, eum habere elogium, & quidem longius. Sed tam noster Sanctus, qui ibi signatur hoc die, quam alii, diebus sibi propriis, illic notantur simpliciter sine ullis elogiis; sive ab exemplari, unde sunt desumpti Sancti, abfuerint hæc, sive brevitatis causâ omissa. At defectum istum, si tamen ullus dici possit, affatim supplebit Vita; ubi versùs finem cultissimo & dignissimo elogio condecoratur: quo forsan unicè respexit laudatus Papebrochius, quando ad dictum Menæum longioris elogii notam apposuit. En tibi sparsa in contextu Vitæ honorificentissima epitheta, quibus veluti totidem radiis nomen ejus illustratur. Vocatur prodigiosus seu prodigiophorus, {{graeca|θαυματουργὸς}} num. 42; Thaumaturgus num. 62 & 92; Deifer locis variis; divinus senex num. 69; magnus senex num. 80; senex mirabilis, prodigiosus senex num. 85; sanitatis collator num. 99; mirificus magister 103; vir admirabilis 185. Pluribus ejusmodi delibandis supersedeo. {{right sidenote|Refertur à Castellano errante in ejus ætate; conjecturæ cur hac die colatur.}}4 Solus, quod sciam, è recentioribus, Castellanus in Additionibus ad suum Martyrologium Universale S. Stephanum dat hoc etiam die, & distinctius quidem, quam ipsa Synaxaria solent: ''In Laura S. Sabæ in Palæstina, S. Stephanus Thaumaturgus, monachus, nepos S. Joannis Damasceni.'' In hoc multum hallucinatur, quod ipsum invectat sæculo X, reclamante Vita. Appositè autem ei tribuit titulum Thaumaturgi, in Synaxariis quidem aliis prætermissum, sed à se in illis, quæ adhibuit, alicubi haud dubiè repertum: cum Vitæ Auctor sic eum vocet, & Vitæ contextus, quoad pervenit ad nos, confitetur continua serie miraculorum, vaticiniorum, ac perspicientiæ cordium, occultas quaslibet & abstrusas cogitationes scrutantis: quibus magnus in paucis signorum ac mirabilium patrator extitisse comprobatur. Cur verò ipsius festum non die 2 Aprilis, quo è vita excessit, sed hoc recolatur, prorsus nos latet. Si con-<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 6z2bf94uh3j3odxr79tg09jalq77hub 104 84724 274978 2026-08-07T12:57:54Z Vladis13 10700 + 274978 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|533 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|[8] Καθ' ἑκάστην ᾗ ἡμέραν διχιλίας ἐπόνει γονυκλισίας, ἡμέρας χιλίας, καὶ νυκτὸς χιλίας σὺν παννύχοις ἀγρυπνίαις πολλαῖς τε νηστείαις καὶ δάκρυσι πλείστοις. Ἤσκει ᾗ καὶ τὸ ἐργόχειρον διὰ τὴν ἀκηδίαν. Οὗτος τοίνυν παρεκάλεσε τὸν ὅσιον Στέφανον κ̅ σάββατον, εἰ δυνατόν, λειτουργῆσαι πρὸς αὐτόν, ὡς ᾗ τότε πρεσβυτερικὸν ἐπέχων βαθμόν ὅπ[ε]ρ νῦν ἀπημνησθείς, πρὸς βραχὺ σιωπήσομαι τὴν ἐν χερσὶ διήγησιν, ἄχρις ἂν ἐξαγορεύσω τὸ δι' αὐτὸ γενόμενον θαῦμα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|[9] Ἐν ταῖς μέραις δὴ τῆς ψώσεως τοῦ τιμίου σταυροῦ ψήφῳ Θεοῦ χειροτονηθεὶς πρεσβύτερος ὁ ἀββᾶς Στέφανος, ἐν τῷ ἑαυτοῦ ἡσυχαστηρίῳ προσήνεγκε τὴν λογικὴν ἢ ἀναίμακτον θυσίαν μετ' οὐ πολλὰς ἡμέρας·αὐτὸς ᾗ κ̅ τὴν ἐκκλησιαστικὴν θεσμὸν τὴν προσφορὰν τῆς προθέσεως ἀναφέροντος, ἢ βοῶντος, ἢ λέγοντος· Τὰ ἅγια τοῖς γίοις, ἔλαμψεν ἀπ' αὐτοῦ χάρις τοῦ Κυρίου, κ̅ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπεφοίτησεν ἐπ' αὐτόν, κ̅ τὸ δικτήριον ὅλον ἀπείρῳ φωτὸς ἐπλήρωσεν, αὐτὸν ᾗ ὁλόφωτον κατεσκεύασεν, ὥστε καθορᾶν ἑαυτὸν πανευαγῆ κ̅ πάναγνον, κ̅ τὸν ἀέρα, κ̅ πάντα τὸν κόσμον παραδόξως ἡλιωμένον. Μένας οὖν ἐν τῇ τοιαύτῃ φαιδρότητι, ἀεὶ θεωρῶν ἑαυτὸν ἄλλον ἐξ ἄλλου γινόμενον [καὶ μὴ σκοπῶν] ἴχνος ἀνθρώπινον, ὥσπερ τὸ πρότερον, ἐδειλίασε σφόδρα δειλίαν ἀξιέπαινον, ὡς ἐγκύψας εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν τὴν ἄρρητον, καὶ τὴν ἑαυτοῦ καταμαθὼν ἀσθένειαν·λογισμοὶ γὰρ ἀνθρώπων δειλοί, ἐπειδὴ ἡ φύσις αὐτῶν καθέστηκεν διμετάστατος.}} {{graeca|[10] Τότε γοῦν χάριν δείσας ὁ Μακάριος ἐταπεινώθη, μνησθεὶς ἐξ οὗ πεπλαστουργήται πηλοῦ·ὅτε γοῦν Μωυσῆς ὁ θεόπτης, δοξασθεὶς καὶ Θεόν, ὡς ἀνθρώπῳ ἰδεῖν ἐφικτόν, ἀξιωθείς, κ̅⊠εἰς τοσοῦτον ψος ἀρθείς, ἐφοβήθη, ἰχνόφωνον ἑαυτὸν ὀνομάζων καὶ βραδύγλωσσον. Καὶ Δαβὶδ ὁ θεοφάντωρ, ὡς ἄντως ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ψωθείς, σκώληκα ἑαυτὸν ἀπεκάλεσε·κ̅⊠…, μήπως τῷ Θεῷ ἐκπέσῃ τάξεως, ἔσπαινεν ἢ ἐσκληραγώγει ἑαυτὸν ταῖς κακοπαθείαις. Καὶ πρὸς τούτοις ⊠, οἶμαι, Ὅσιος, ἵνα πάσῃ κενοδοξίας ἐπαρμα, ὑπὲρ πάντων ἀνθρώπων ἐπαινεμένος μάλιστα·ὅπερ οὐκ ἔα παθεῖν θεία πρόνοια·ἀμεταμέλητα γὰρ τὰ χαρίσματα,ὃς τν προθυμίαν αξων, ⊠ [πτέρωσιν/ἐκπτύσσαν] αὐτὸν,οἷα παιδευτὴς ἄριστος, διὰ σωτηριώδους παραχωρήσεως τὸ ἑαυτοῦ θεράποντα φοβηθῆναι ἠνδόκησεν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|11 Ἐντεῦθεν τοίνυν πολλὰ δειλιάσας ὁ Μακάρι⊠, λιπαρῶς ἱκετεύει τὸ Θεὸν ἐξεμπίπλασεν, λέγων· Ὁ Θεός, ὁ μεγαλόδωρ⊠ ἀξίωτε, ⊠ θησαυρὸς τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν, πολὺς ἐν ἐλέει ⊠ οἰκτιρμοῖς, καὶ πάντων προειδώς, μὴ ὀργισθῇς κατ᾽ ἐμοῦ, ἄνες ἢ τὰ ὑπὲρ ἄνθρωπον ⊠ χαριτόν σε κήματά ⊠ ὑπερέβηκε γάρ με, δέσποτα, ⊠ δύναμιν· τότε ἐς μοι χρείων αὐτὰ δέομαι ἢ οἷς συμπασχύλας, ὅσ᾽ ἂν ατήσωμεν ἕνεκεν τ⊠ ζωφόρου ψυχωφελοῦς οἰκοδομῆς, ⊠ θεραπείας, ⊠ μὴ ἀχρειώσῃς κατ᾽ ἐμέ, φιλάνθρωπε, ταῦτ σὸς ὑπερθεὶς μεγαλειότητ⊠, αἰτῶντα· ζω⊠ ⊠ ἐπειδὴ ἀσθενής εἰμι τῇ ψυχ, ⊠ τ σαρκί, ⊠ ταῖς πάθεσιν ὑποκείμεν⊠· αὐθάλη ἢ ὑπάρχω γαιῶν, καὶ πηλὸς ἀργὸς, καὶ κόνις κακοπράκτωρ. Οἶδας ἢ ⊠, τι φύσις ἀνθρωπίνη ⊠ δύναται ἀεὶ φέρειν ζωπ⊠ ζ⊠ τὰ μεγαλόδοξα χαρίσματά, εἰ μὴ σὺ ἐνίσχυσ⊠ αὐτῷ, ὁ μόν⊠ παντοδύναμ⊠, μόν⊠ ἀόρατος. Συστέλλων ⊠ πᾶς τὰ πολλὰ πλῆθος ⊠ ζῶν δωρεῶν,}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS GR. & pia exercitia.}} 8 Genua {{right sidenote|'''g'''}} flectebat per dies singulos bis millies, millies interdiu scilicet, ac toties noctu, quibus & pervigilationes nocturnæ, & multa jejunia, & lacrymæ accedere solebant uberrimæ. Opus præterea, ne quid obreperet socordiæ, exercebat manibus. Hic igitur sanctum Stephanum, ut quolibet sabbato, si fieri posset, sacris apud se operaretur, oravit: nam sacerdotalem tum gradum obtinebat. De quo cum jam meminerim, abrumpam tantisper, quæ præ manibus erat, narrationem, donec factum ab ipso prodigium retulero. 9 Diebus itaque Exaltationis {{right sidenote|'''b'''}} venerandæ Crucis, Deo annuente, presbyter initiatus pater hic Stephanus, sacrificium rationabile atque incruentum non multis post diebus obtulit in hesychasterio suo. Cum verò juxta ritum Ecclesiasticum oblationem propositionis attolleret, clamaretque ac diceret: ''Sancta sanctis'' {{right sidenote|'''i'''}} i, refuxit ab eo Domini gratia, & sanctus in ipsum Spiritus descendit, ac totum splendore infinito implevit oratorium, ipsum verò toto corpore fulgentem exhibuit, ut adeo & semetipse parum omnino ac illibatum, & aërem, & mundum universum speciem quamdam solis mirabilem in modum referre spectaret. In hac ergo luce persistens, ac se ipse constanter intuens alium jam ex alio factum, [& non observans] humanæ ullius, uti prius, formæ vestigium, non indigno pavore vehementer correptus est; quippe qui ineffabilem Dei majestatem suspiceret, propriamque edoctus probè esset infirmitatem. Cogitationes enim mortalium timidæ; quia natura eorum maxime est infabilis.{{right sidenote|S. Stephanus Missam celebrans splendore circumdatus; '''E'''}} 10 Ideo enim expavescens vir Beatus depreffit {{right sidenote|sed præ humilitate,}} animum, memor quo demum ex luto eductus esset: sic etenim Moyses, divinitatis ille inspectore, glorificatus, dignusque inventus, qui Deum, quantum homini licet, intueretur, tam altè denique evectus, formidare cœpit, balbumque se ac tardiloquum vocitare; neque aliter divinum illud oraculum David, cum & ipsum sic Deus attolleret, vermem ipse se nuncupabat: conternatusque animo, ne loco forsitan, quo apud Deum erat, excideret, abjiciebat se, ac duriter tractando vexabat. Adhæc verebatur, credo, etiam Sanctus, nequa ipsum vana gloria efferret altius, maximè quando præ ceteris hominibus laudabatur: at illud divina providentia non permisit. Sine pœnitentia enim sunt Dei dona, qui augens alacritatem animi ejus, atque alas ei ad volandum explicans, ut optimus magister, famulum suum salutari permistione voluit pertimescere.{{right sidenote|'''F'''}} 11 Exinde igitur ingenti occupatus metu Vir beatus, prolixis sibi Deum precibus demereri aggressus: O Deus, inquit, ô largitor munifice, bonorumque æternorum thesaure, multæ in misericordia & miserationibus, qui que omnium præscius es, irasci noli adversum me; sed cohibe fluxus gratiæ super hominem tuæ: nam vires meas, Domine, transcendit: tum vero misericordiam tuam flagito, id ut concedat mihi, quodcumque tandem ad utilem conservorum animis ædificationem, ac medicinam petiturus sum; & ne insensus fueris mihi, benignissime, hæc à summa tua divinæque majestate deprecanti: quoniam imbecillis animo sum, & carni atque appetitionibus obnoxius: fuligo enim sum terræ, & iners lutum, ac pulvis improbus. Scis autem humanam naturam tuis hisce tam præclaris favoribus modestè semper ferendis parem non esse, nisi ei tu, solus omnipotens, solus invisibilis, vires suffeceris. Contrahe igitur tantam hanc multitudinem be-{{right sidenote|Deum rogat; ut favores suos cohibeat; nisi aliter expediat proximo,}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||Xxx 3|}} <references /></noinclude> 1bq34vuzvx58m0mkgrh3gffbv3qdwdz 104 84725 274979 2026-08-07T12:57:54Z Vladis13 10700 + 274979 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|534 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS GR.}} neficiorum tuorum, & in futuro venturæ alicujus, de beatitatis seculo illic largitor; verum hic illud tantùm, quo opus fuerit; item tempore oblationis: tum enim illis me dignare. Sic orantem, supplicantemque, qui omnibus ex animo se invocantibus præsens adest, Deus exaudivit. Atque adeo quidquid illo ex tempore peteret, prorsus obtinebat, maximè inter oblationes sacrificales, ac divinorum exhibitiones mysteriorum, sive arcani cujusdam esset revelatio, sive interior impulsus, seu visio, sive prævisio: quæ tum interrogantibus aperiebat, quando ipsis ea intelligere necesse erat & congruum. | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|κἀκεῖ μοι δώσῃσαν αὐτὰ ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ⊠ μέτρον μακαριότητ⊠, ἐντεῦθεν ἢ ὅσ᾽ ἂν δέοι, ἢ ἐν τῷ καιρῷ ⊠ προσκομιδῆς, ἐν αὐτῷ δὲ ἀνυτῶν καταξίω με. Οὕτως ἐν αὐτῷ προσεξαρθρῶς ⊠ ἐπν⊠ ὑπάρχοντι ὁ Θεός, ὁ πᾶσιν ἑδρῶς τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ. πὸ τότε δὴ πᾶν, περ ἂν ᾐτεῖτο, ἐλάμβανεν, μάλιστα ἐν ταῖς ελεσχημας ἀναφορας καὶ μυσταγωγικαῖς παραδόσεσι, κᾄνθε μυστήριον ἦ, κᾄνθε ἐνέργημα, κᾄνθε ὄραμα, κᾄνθε πρόοραμα, ἢ τότε δὴ τοῖς ἐρωτῶσι ἀπεκάλυπτε ταῦτα, ἡνίκα ἀκούειν ἔδει καὶ ἤρμαζεν.}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Nulla hujus alibi usquam, quod sciam, memoria: nam qui in S. Euthymii Vitâ memoratur Hierosolymitanus Patriarcha, ad seculum 5 spectat.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Quasi dicas locum quietis seu repausatorium: quo nomine etiam in provinciâ Fauciniensi diœcesis Gebennensis est Patrum Carthusianorum domus. Derivatur ab {{graeca|ἡσυχάζω}}, quiesco, taceo. Unde qui in hujusmodi recessu versabantur {{graeca|ἡσυχασταὶ}} dicti. Sic vocatur celebris ille Joannes Hesychastes; quod Latini silentiarium vertêre, de quo XIII Maii. Porro in hac Vita plerumque {{graeca|ἡσυχαστήριον}} & {{graeca|κελλίον}} distinguuntur; sic ut hesychasterium accipiatur pro ipso Senis recessu; in quo solus quidem commorabatur, discipulos tamen & quoscumque alios exhortationis vel colloquii causâ accedentes admittebat: de qua re vide num. 184. Cella verò significat communem pluribus discipulis hospitibusque locum. Quamvis duo hæc nomina num. 6 promiscue etiam accipiantur pro prædicto recessu: nempe quod cella nomen generalius etiam hesychasteriis conveniret; licet non omnis cella hesychasterium esset.''{{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|'''c'''}} ''Ex adverso verò illi, quibus hæc facta à Deo gratia, ut nisi, quibus vellent, conspicieni non essent, {{graeca|ἀφανεῖς}} vocantur: de quibus tum alibi hic sæpe, tum præcipuè num. 43.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''Græcè est {{graeca|ἐγκλειστήριον}}; angusta ædicula, cui inclusi vivebant quidam solitarii.'' {{right sidenote|'''e'''}} ''Nomen in Lanusiaca historia apud Palladium frequens, & hoc tempore omnibus in Græcia monachis atque anachoretis commune, potissimum in monte Atho absque ullo ætatis discrimine: etsi per se idem sit, quod bonus senex. Eadem notio occurrit in Vita S. Sabæ, apud Cotelerium tomo 3 inter Eccl. Græca monumenta editâ, pagg. 299, 302, 303. Videndas etiam Goar in Euchologio notatione 44 ad Missam S. Joannis Chrysostomi.'' {{right sidenote|'''f'''}} ''Videtur hic prima fronte spelunca ista constitui adversa monasterio S. Euthymii ad Orientem: non indicatur tamen aliud, quam quod spelunca respectu Lauræ S. Sabæ esset ad partes Orientales, antequam ad monasterium S. Euthymii perveniatur: non enim, si sita fuisset ulterius, apparet, quomodo Stephanus in Laura degens, illuc se contulisset quot Sabbatis sacrificaturus; eòdemque tam facile excucurrisset discipulus, solum ut duorum hospitum adventum nuntiaret; prout num. 12 dicitur. Sic in Actis Martyrum Sabaitarum num. 30 barbari venire dicuntur {{graeca|ἐκ τῆς Βορρᾶ μεροῦ τῆς ἁγίας πόλεως}}: non quod venerint ex iis partibus, quæ erant Sanctæ civitatis ad Boream; sed quæ erant ad Boream cuntibus ex Laura versus Sanctam civitatem. Non est tamen hæc ea spelunca, quam ad Boreale torrentis præcipitium reperiam SS. Euthymius & Theoctistus aliquamdiu soli incoluerunt: hæc enim, ædificato in ædiis præcipitis S. Theoctisti monasterio, fuit in ecclesiam mutata: & quamvis nunc unà cum monasterio desolata, potuerit huic anachoretæ esse idonea habitatio, non tamen ad usum templi potuisset fuisse idonea, si aliter quam per longas, quæ hic describuntur, scalas ea nequivisset adiri. Fuerit ergo vicina alia, in quam se S. Theoctistus recipere solitus sit, cum vellet à monasterii curis remotus Deo vacare liberius. Hæc autem ut aberat à monasterio S. Euthymii versus meridiem ad dexteram viæ Hierichuntinæ sito, tribus circiter millibus passuum; ita totidem aut etiam paucioribus abfuerit à Laura S. Sabæ: cui ipsa erat ad Orientem æque aut magis, quam ipsum S. Euthymii monasterium: quod etiam ex num. 14 infra confirmatur his verbis: Donec aliqui venientes ex Laura vel monasterio S. Euthymii vel aliunde: quod indicat, hæc duo proximiora spelunca loca fuisse, unde ad visitandum Christophorum frequentiores venirent. Et num. 17 dicitur quod S. Stephanus è deserto rediens ad Lauram, volensque ex itinere invisere Christophorum, ipsum obviam habuerit, proficiscentem ad S. Euthymii, & statim post duos latrones venientes à Laura.''{{right sidenote|'''C'''}} {{right sidenote|'''g'''}} ''Multos fuisse in hisce genuflexionibus seu adorationibus veteres illos, testantur eorum Vitæ. De Simeone Stylita ad diem 5 Januarii num. 44 Vita à Metaphraste edita refertur, à Theodoreto quodam, illas enumerare conato, mille ducentas quadraginta quatuor numeratas.'' {{right sidenote|'''h'''}} ''Die 14 Septembris præcipua venerationis in iis partibus celebrari conjecto.'' {{right sidenote|'''i'''}} ''Non habet hæc verba S. Chrysostomi Missa, quâ tamquam breviore ordinariè utuntur Græci: sed Missa S. Basilii, & Præsanctificatorum sanctæ Quadragesimæ: quas omnes Goar in Euchologio edidit, & notis illustravit. In utraque autem posterioris præscribitur, ut sacerdos immediate ante communionem suam ministrorumque, in hæc verba exclamet: quod, quo ritu fieret, indicant Rubrica Missa Præsanctificatorum hoc loco: Sacerdos autem ad tecta divina dona manum mittens tangit vivificum panem cum reverentiâ & metu multo, & dicente Diacono: ATTENDAMUS, exclamat: PRÆSANCTIFICATA SANCTA SANCTIS: deinde detegens ipsum, perficit communionem divinorum donorum. De qua Missa, similis ei, quam Ecclesia Romana facit in Parasceve, in qua non conficitur corpus Christi, sed pridie confectum sumitur; quæque ex Concilii Trullani canone LII fieri debebat omnibus jejunii Quadragesimalis diebus, excepto Sabbato & Dominica, egregiam Dissertationem''<noinclude><!-- --> |} {{rh||''[obruptum; continuatio in folio 535, quod non adest.]''|}} <references /></noinclude> 78a7dxs4877u0mumcvmfhwnpajg3s40 275066 274979 2026-08-07T13:29:40Z Vladis13 10700 275066 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|534 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS GR.}} neficiorum tuorum, & in futuro venturæ alicujus, de beatitatis seculo illic largitor; verum hic illud tantùm, quo opus fuerit; item tempore oblationis: tum enim illis me dignare. Sic orantem, supplicantemque, qui omnibus ex animo se invocantibus præsens adest, Deus exaudivit. Atque adeo quidquid illo ex tempore peteret, prorsus obtinebat, maximè inter oblationes sacrificales, ac divinorum exhibitiones mysteriorum, sive arcani cujusdam esset revelatio, sive interior impulsus, seu visio, sive prævisio: quæ tum interrogantibus aperiebat, quando ipsis ea intelligere necesse erat & congruum. | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|κἀκεῖ μοι δώσῃσαν αὐτὰ ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ⊠ μέτρον μακαριότητ⊠, ἐντεῦθεν ἢ ὅσ᾽ ἂν δέοι, ἢ ἐν τῷ καιρῷ ⊠ προσκομιδῆς, ἐν αὐτῷ δὲ ἀνυτῶν καταξίω με. Οὕτως ἐν αὐτῷ προσεξαρθρῶς ⊠ ἐπν⊠ ὑπάρχοντι ὁ Θεός, ὁ πᾶσιν ἑδρῶς τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ. πὸ τότε δὴ πᾶν, περ ἂν ᾐτεῖτο, ἐλάμβανεν, μάλιστα ἐν ταῖς ελεσχημας ἀναφορας καὶ μυσταγωγικαῖς παραδόσεσι, κᾄνθε μυστήριον ἦ, κᾄνθε ἐνέργημα, κᾄνθε ὄραμα, κᾄνθε πρόοραμα, ἢ τότε δὴ τοῖς ἐρωτῶσι ἀπεκάλυπτε ταῦτα, ἡνίκα ἀκούειν ἔδει καὶ ἤρμαζεν.}} |} == ANNOTATA D. P. == a ''Nulla hujus alibi usquam, quod sciam, memoria: nam qui in S. Euthymii Vitâ memoratur Hierosolymitanus Patriarcha, ad seculum 5 spectat.'' b ''Quasi dicas locum quietis seu repausatorium: quo nomine etiam in provinciâ Fauciniensi diœcesis Gebennensis est Patrum Carthusianorum domus. Derivatur ab {{graeca|ἡσυχάζω}}, quiesco, taceo. Unde qui in hujusmodi recessu versabantur {{graeca|ἡσυχασταὶ}} dicti. Sic vocatur celebris ille Joannes Hesychastes; quod Latini silentiarium vertêre, de quo XIII Maii. Porro in hac Vita plerumque {{graeca|ἡσυχαστήριον}} & {{graeca|κελλίον}} distinguuntur; sic ut hesychasterium accipiatur pro ipso Senis recessu; in quo solus quidem commorabatur, discipulos tamen & quoscumque alios exhortationis vel colloquii causâ accedentes admittebat: de qua re vide num. 184. Cella verò significat communem pluribus discipulis hospitibusque locum. Quamvis duo hæc nomina num. 6 promiscue etiam accipiantur pro prædicto recessu: nempe quod cella nomen generalius etiam hesychasteriis conveniret; licet non omnis cella hesychasterium esset.''{{right sidenote|'''B'''}} c ''Ex adverso verò illi, quibus hæc facta à Deo gratia, ut nisi, quibus vellent, conspicieni non essent, {{graeca|ἀφανεῖς}} vocantur: de quibus tum alibi hic sæpe, tum præcipuè num. 43.'' d ''Græcè est {{graeca|ἐγκλειστήριον}}; angusta ædicula, cui inclusi vivebant quidam solitarii.'' e ''Nomen in Lanusiaca historia apud Palladium frequens, & hoc tempore omnibus in Græcia monachis atque anachoretis commune, potissimum in monte Atho absque ullo ætatis discrimine: etsi per se idem sit, quod bonus senex. Eadem notio occurrit in Vita S. Sabæ, apud Cotelerium tomo 3 inter Eccl. Græca monumenta editâ, pagg. 299, 302, 303. Videndas etiam Goar in Euchologio notatione 44 ad Missam S. Joannis Chrysostomi.'' f ''Videtur hic prima fronte spelunca ista constitui adversa monasterio S. Euthymii ad Orientem: non indicatur tamen aliud, quam quod spelunca respectu Lauræ S. Sabæ esset ad partes Orientales, antequam ad monasterium S. Euthymii perveniatur: non enim, si sita fuisset ulterius, apparet, quomodo Stephanus in Laura degens, illuc se contulisset quot Sabbatis sacrificaturus; eòdemque tam facile excucurrisset discipulus, solum ut duorum hospitum adventum nuntiaret; prout num. 12 dicitur. Sic in Actis Martyrum Sabaitarum num. 30 barbari venire dicuntur {{graeca|ἐκ τῆς Βορρᾶ μεροῦ τῆς ἁγίας πόλεως}}: non quod venerint ex iis partibus, quæ erant Sanctæ civitatis ad Boream; sed quæ erant ad Boream cuntibus ex Laura versus Sanctam civitatem. Non est tamen hæc ea spelunca, quam ad Boreale torrentis præcipitium reperiam SS. Euthymius & Theoctistus aliquamdiu soli incoluerunt: hæc enim, ædificato in ædiis præcipitis S. Theoctisti monasterio, fuit in ecclesiam mutata: & quamvis nunc unà cum monasterio desolata, potuerit huic anachoretæ esse idonea habitatio, non tamen ad usum templi potuisset fuisse idonea, si aliter quam per longas, quæ hic describuntur, scalas ea nequivisset adiri. Fuerit ergo vicina alia, in quam se S. Theoctistus recipere solitus sit, cum vellet à monasterii curis remotus Deo vacare liberius. Hæc autem ut aberat à monasterio S. Euthymii versus meridiem ad dexteram viæ Hierichuntinæ sito, tribus circiter millibus passuum; ita totidem aut etiam paucioribus abfuerit à Laura S. Sabæ: cui ipsa erat ad Orientem æque aut magis, quam ipsum S. Euthymii monasterium: quod etiam ex num. 14 infra confirmatur his verbis: Donec aliqui venientes ex Laura vel monasterio S. Euthymii vel aliunde: quod indicat, hæc duo proximiora spelunca loca fuisse, unde ad visitandum Christophorum frequentiores venirent. Et num. 17 dicitur quod S. Stephanus è deserto rediens ad Lauram, volensque ex itinere invisere Christophorum, ipsum obviam habuerit, proficiscentem ad S. Euthymii, & statim post duos latrones venientes à Laura.''{{right sidenote|'''C'''}} g ''Multos fuisse in hisce genuflexionibus seu adorationibus veteres illos, testantur eorum Vitæ. De Simeone Stylita ad diem 5 Januarii num. 44 Vita à Metaphraste edita refertur, à Theodoreto quodam, illas enumerare conato, mille ducentas quadraginta quatuor numeratas.'' h ''Die 14 Septembris præcipua venerationis in iis partibus celebrari conjecto.'' i ''Non habet hæc verba S. Chrysostomi Missa, quâ tamquam breviore ordinariè utuntur Græci: sed Missa S. Basilii, & Præsanctificatorum sanctæ Quadragesimæ: quas omnes Goar in Euchologio edidit, & notis illustravit. In utraque autem posterioris præscribitur, ut sacerdos immediate ante communionem suam ministrorumque, in hæc verba exclamet: quod, quo ritu fieret, indicant Rubrica Missa Præsanctificatorum hoc loco: Sacerdos autem ad tecta divina dona manum mittens tangit vivificum panem cum reverentiâ & metu multo, & dicente Diacono: ATTENDAMUS, exclamat: PRÆSANCTIFICATA SANCTA SANCTIS: deinde detegens ipsum, perficit communionem divinorum donorum. De qua Missa, similis ei, quam Ecclesia Romana facit in Parasceve, in qua non conficitur corpus Christi, sed pridie confectum sumitur; quæque ex Concilii Trullani canone LII fieri debebat omnibus jejunii Quadragesimalis diebus, excepto Sabbato & Dominica, egregiam Dissertationem''<noinclude><!-- --> {{rh||''[obruptum; continuatio in folio 535, quod non adest.]''|}} <references /></noinclude> mm33oscrmj7e5h7xgpvx3xx2jjy8zwl 275067 275066 2026-08-07T13:30:13Z Vladis13 10700 275067 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|534 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{left sidenote|A. LEONTIO DISC. EX MS GR.}} neficiorum tuorum, & in futuro venturæ alicujus, de beatitatis seculo illic largitor; verum hic illud tantùm, quo opus fuerit; item tempore oblationis: tum enim illis me dignare. Sic orantem, supplicantemque, qui omnibus ex animo se invocantibus præsens adest, Deus exaudivit. Atque adeo quidquid illo ex tempore peteret, prorsus obtinebat, maximè inter oblationes sacrificales, ac divinorum exhibitiones mysteriorum, sive arcani cujusdam esset revelatio, sive interior impulsus, seu visio, sive prævisio: quæ tum interrogantibus aperiebat, quando ipsis ea intelligere necesse erat & congruum. | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|κἀκεῖ μοι δώσῃσαν αὐτὰ ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ⊠ μέτρον μακαριότητ⊠, ἐντεῦθεν ἢ ὅσ᾽ ἂν δέοι, ἢ ἐν τῷ καιρῷ ⊠ προσκομιδῆς, ἐν αὐτῷ δὲ ἀνυτῶν καταξίω με. Οὕτως ἐν αὐτῷ προσεξαρθρῶς ⊠ ἐπν⊠ ὑπάρχοντι ὁ Θεός, ὁ πᾶσιν ἑδρῶς τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ. πὸ τότε δὴ πᾶν, περ ἂν ᾐτεῖτο, ἐλάμβανεν, μάλιστα ἐν ταῖς ελεσχημας ἀναφορας καὶ μυσταγωγικαῖς παραδόσεσι, κᾄνθε μυστήριον ἦ, κᾄνθε ἐνέργημα, κᾄνθε ὄραμα, κᾄνθε πρόοραμα, ἢ τότε δὴ τοῖς ἐρωτῶσι ἀπεκάλυπτε ταῦτα, ἡνίκα ἀκούειν ἔδει καὶ ἤρμαζεν.}} |} == ANNOTATA D. P. == a ''Nulla hujus alibi usquam, quod sciam, memoria: nam qui in S. Euthymii Vitâ memoratur Hierosolymitanus Patriarcha, ad seculum 5 spectat.'' b ''Quasi dicas locum quietis seu repausatorium: quo nomine etiam in provinciâ Fauciniensi diœcesis Gebennensis est Patrum Carthusianorum domus. Derivatur ab {{graeca|ἡσυχάζω}}, quiesco, taceo. Unde qui in hujusmodi recessu versabantur {{graeca|ἡσυχασταὶ}} dicti. Sic vocatur celebris ille Joannes Hesychastes; quod Latini silentiarium vertêre, de quo XIII Maii. Porro in hac Vita plerumque {{graeca|ἡσυχαστήριον}} & {{graeca|κελλίον}} distinguuntur; sic ut hesychasterium accipiatur pro ipso Senis recessu; in quo solus quidem commorabatur, discipulos tamen & quoscumque alios exhortationis vel colloquii causâ accedentes admittebat: de qua re vide num. 184. Cella verò significat communem pluribus discipulis hospitibusque locum. Quamvis duo hæc nomina num. 6 promiscue etiam accipiantur pro prædicto recessu: nempe quod cella nomen generalius etiam hesychasteriis conveniret; licet non omnis cella hesychasterium esset.''{{right sidenote|'''B'''}} c ''Ex adverso verò illi, quibus hæc facta à Deo gratia, ut nisi, quibus vellent, conspicieni non essent, {{graeca|ἀφανεῖς}} vocantur: de quibus tum alibi hic sæpe, tum præcipuè num. 43.'' d ''Græcè est {{graeca|ἐγκλειστήριον}}; angusta ædicula, cui inclusi vivebant quidam solitarii.'' e ''Nomen in Lanusiaca historia apud Palladium frequens, & hoc tempore omnibus in Græcia monachis atque anachoretis commune, potissimum in monte Atho absque ullo ætatis discrimine: etsi per se idem sit, quod bonus senex. Eadem notio occurrit in Vita S. Sabæ, apud Cotelerium tomo 3 inter Eccl. Græca monumenta editâ, pagg. 299, 302, 303. Videndas etiam Goar in Euchologio notatione 44 ad Missam S. Joannis Chrysostomi.'' f ''Videtur hic prima fronte spelunca ista constitui adversa monasterio S. Euthymii ad Orientem: non indicatur tamen aliud, quam quod spelunca respectu Lauræ S. Sabæ esset ad partes Orientales, antequam ad monasterium S. Euthymii perveniatur: non enim, si sita fuisset ulterius, apparet, quomodo Stephanus in Laura degens, illuc se contulisset quot Sabbatis sacrificaturus; eòdemque tam facile excucurrisset discipulus, solum ut duorum hospitum adventum nuntiaret; prout num. 12 dicitur. Sic in Actis Martyrum Sabaitarum num. 30 barbari venire dicuntur {{graeca|ἐκ τῆς Βορρᾶ μεροῦ τῆς ἁγίας πόλεως}}: non quod venerint ex iis partibus, quæ erant Sanctæ civitatis ad Boream; sed quæ erant ad Boream cuntibus ex Laura versus Sanctam civitatem. Non est tamen hæc ea spelunca, quam ad Boreale torrentis præcipitium reperiam SS. Euthymius & Theoctistus aliquamdiu soli incoluerunt: hæc enim, ædificato in ædiis præcipitis S. Theoctisti monasterio, fuit in ecclesiam mutata: & quamvis nunc unà cum monasterio desolata, potuerit huic anachoretæ esse idonea habitatio, non tamen ad usum templi potuisset fuisse idonea, si aliter quam per longas, quæ hic describuntur, scalas ea nequivisset adiri. Fuerit ergo vicina alia, in quam se S. Theoctistus recipere solitus sit, cum vellet à monasterii curis remotus Deo vacare liberius. Hæc autem ut aberat à monasterio S. Euthymii versus meridiem ad dexteram viæ Hierichuntinæ sito, tribus circiter millibus passuum; ita totidem aut etiam paucioribus abfuerit à Laura S. Sabæ: cui ipsa erat ad Orientem æque aut magis, quam ipsum S. Euthymii monasterium: quod etiam ex num. 14 infra confirmatur his verbis: Donec aliqui venientes ex Laura vel monasterio S. Euthymii vel aliunde: quod indicat, hæc duo proximiora spelunca loca fuisse, unde ad visitandum Christophorum frequentiores venirent. Et num. 17 dicitur quod S. Stephanus è deserto rediens ad Lauram, volensque ex itinere invisere Christophorum, ipsum obviam habuerit, proficiscentem ad S. Euthymii, & statim post duos latrones venientes à Laura.''{{right sidenote|'''C'''}} g ''Multos fuisse in hisce genuflexionibus seu adorationibus veteres illos, testantur eorum Vitæ. De Simeone Stylita ad diem 5 Januarii num. 44 Vita à Metaphraste edita refertur, à Theodoreto quodam, illas enumerare conato, mille ducentas quadraginta quatuor numeratas.'' h ''Die 14 Septembris præcipua venerationis in iis partibus celebrari conjecto.'' i ''Non habet hæc verba S. Chrysostomi Missa, quâ tamquam breviore ordinariè utuntur Græci: sed Missa S. Basilii, & Præsanctificatorum sanctæ Quadragesimæ: quas omnes Goar in Euchologio edidit, & notis illustravit. In utraque autem posterioris præscribitur, ut sacerdos immediate ante communionem suam ministrorumque, in hæc verba exclamet: quod, quo ritu fieret, indicant Rubrica Missa Præsanctificatorum hoc loco: Sacerdos autem ad tecta divina dona manum mittens tangit vivificum panem cum reverentiâ & metu multo, & dicente Diacono: ATTENDAMUS, exclamat: PRÆSANCTIFICATA SANCTA SANCTIS: deinde detegens ipsum, perficit communionem divinorum donorum. De qua Missa, similis ei, quam Ecclesia Romana facit in Parasceve, in qua non conficitur corpus Christi, sed pridie confectum sumitur; quæque ex Concilii Trullani canone LII fieri debebat omnibus jejunii Quadragesimalis diebus, excepto Sabbato & Dominica, egregiam Dissertationem''<noinclude><!-- --> {{rh||''[obruptum; continuatio in folio 535, quod non adest.]''|}} <references /></noinclude> 1nafolxc7c80ox5bwd2z9r0oob1tjkc 104 84726 274980 2026-08-07T12:57:56Z Vladis13 10700 + 274980 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|535 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude> {{right sidenote|'''A'''}} {{small|''[Finis Annotati i, ex pagina priore pendens.]''}} tationem Leo Allatius edidit: ex qua communionem Orientalium sub unica specie solidissimè probavit Bartoldus Nihusius: quæ omnia simul impressa habes post ejusdem Allatii opus de Occidentalis Ecclesia perpetua consensione. Voces illæ sancta sanctis etiam adhibentur in Liturgia Mozarabica, à Cardinale Bona post alios edita de rebus Liturgicis lib. I, cap. XI, & à nobis edenda & historicè, chronologicè ac liturgicè illustranda, Deo dante, post paucos annos in Tractatu præliminari, unum ex sequentibus hujus mensis tomis prægressuro.{{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC: EX MS. GR:}} == CAPUT II. == ''S. Stephanus benedictione sola ostium reserat; inter latrones inconspicuus ambulat; Helia Patriarcha reditum ad suam sedem, Christophoro mortem in Perside prædicit.'' {| | '''A'''{{graeca|πὸ τ⊠ πρότερων μεθ᾽ ὧν ἐσχολάσμεθα διήγησιν, ἵνα μικρὸν περισπωσπασμῶν, σεῖς ὁ πατὴρ ἡμῶν, Χριστοφόρου φημίν, καὶ ὁ ἅγιος Στεφάνου· οὕτως δὴ, ὥσπερ ἔφραμεν, εἰς θήκειαν τ⊠ σπέλαον ἐν τῷ μνημονευθέντι σπηλαίῳ ἠγίαζεν· ὅτε δὲ ἐν τῷ ἡσυχαστηρίῳ διῆγεν, ἀσιτὶς πρὸς αὐτὸν, ὡς πάλιν ὅτε ἐξ τ⊠ ἐρήμων ὑπρχεν ὁ Τεσσαρακοστὴ πληρουμένης, πολλάκις δι᾽ ατοῦ τ ὁδῶν ἐπιοῦσα, εἰς τὴν Λαύραν ὑποστρέφων· τότε ἢ ἐπεὶ, πολλὰ ὑπ αὐτο ἀββ Χριστοφόρου παρεκκλητικῶς βιαζόμενος· αὐτὸς ἔν τε τῇ ἐρήμῳ διατρίβοντος· τ⊠ καιρῷ τ⊠ ἁγίας Τεσσαρακοστῆς κατελαβόν τινες προσήλυτοι εἰς τὴν Λαύραν ἀναζητοῦντες αὐτόν, καὶ αὐτο πατέρων μαθόντες, ὅτι ἐν τῇ ἐρήμῳ δι᾽ ἀγά, παρεκάλεσάν τινα Εὐφράτιον ὀνόματι, ὁ γέροντος ἵστε μαθητὴν τυγχάνοντα, πορευθῆναι πρὸς τν διδάσκαλον, ἡ γνωρίσαι αὐτ⊠ τὴν αυτῶν ἄφιξιν, ἵνα ἕνεκεν αὐτὸς εἰς τν Λαύραν ἐπιδήσῃσιν. Ὁ δὲ πεισθεὶς ἀπῆλθε σημαίνων τῷ γέροντι δὲ τ⊠ ἐν ἐρήμῳ ἀνδρῶν ἔφοδον, μετ᾽ ὀλίγας ἡμέρας τὴν τεσσαρακοστιακὴν νηστείαν πληρώσας. Ὑπέστρεψε εἰς τν Λαύραν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|13 Ἐπιτήρησεν ἢ τν πορείαν, χων μεθ ἑαυτοῦ ἴδιον μαθητὴν, ἥτις ἐς σπηλαίου ἀββᾶ Χριστοφόρου, ὅπερ κατελαμβάνοντο αὐτὸς ἡ εἰς συνήθες λίθῳ μικρῷ κάτωθεν κρεββατίῳ, ἀββς Χριστοφόρος· τὴν διημίνην ἑαυτοῦ ἄνωθεν κλίμακα τοῖς χουσὶν χαλᾶσας, καὶ ἀναβῆναι προτρέψατο. Ὁ δὲ ἀνέβη, συνανέβη δὲ μετ αὐτοῦ ἡ ὁ μαθητής. Τὴν ἀσπαζόμενοι ἐν αὐτοῖς ἐνηλλάξαντο δόχων, καὶ ἀπήλθες ἀσπασαμένοι ἀνήγαγον τὴν κλίμακα. Ἐπὶ δύο μόνας ξενισθέντες ἡμέρας διάγαγον, τῇ ἐπαύριον δὲ ὁδὸν τὴν πρὸς τὴν Λαύραν φερόνης ἐβουλήθησαν ἔχεσθαι. Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος πρῶτα ἢ παρεβούλω ἠξίου, Μένον, λέγων, πρὸς ἡμᾶς ἄπας δύο ἡμέρας, ἡ πλέουν, εἰ ῥᾴδιον· Ὁ δὲ γέρων διφωνῶς ἀπολογιζόμενος, ἔφησεν· Εἰ καὶ ἥδης παντὸς ὑπακοῦειν τὴν ζωὴν, πάτερ, ποιεῖν θεοσέπτειαν ἡ ἀνεσιν· ἀλλ᾽ ἐν καὶ ἔπεται, πληροφορῆσαι πνευματικοὺς ἀδελφοὺς καὶ παναποτύπῳ δεσμεύσω. Ὑπὸ δὲ ἀγαπῶς ᾗ βιαζόμενος, αὐτοῦ σοι τὴν ἀνεσιν διατελέσω, εἴπερ ὁ Θεὸς ἐθνεύσει· ἀλλ᾽ ἐπέσχου μὴ ζητῇ παρ᾽ ἐμέ.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|14 Πολλὰ ἐν ἔτι δυσπωπῶν, ἀλλ᾽ αὐτῷ σὺν ἄνε χαρίσασθαι τῇ τρίτῃ μέρᾳ ἐδήλωσεν αὐτῷ λέγων· Κύριον ἀποδήσομεν πάντως, ὁ Θεὸς ἀδονητῶν. Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος, γνούς, ὡς γέρων ἐς πᾶν ποιεῖν αὐτὸν μέραν ἄλλο, καὶ τὴν νύκτα λαβὼν τὴν σχοινία, ὁ γέροντος ἀγνοοῦντος, κατέκρυψεν, ἐν τρεῖς ἡμέρας ἀρμόζεις μεῖναι πλεον ἐκτείνωσιν, σὺν ἔπεται. Τότε δὲ σαφῶς θεῖον να βούλημα, δοξασθῆναι ὁ μέγαν Στέφανον, καὶ}} | '''S'''Ed priorem historiam resumemus, jam aliquantisper interruptam, de patre videlicet nostro Christophoro ac sancto Stephano. Hic igitur, uti dicebam, quolibet in universum sabbato ad aras in spelunca; de qua jam memini, faciebat; cum in hesychasterio degeret, abibat ad eum; rursumque cum in eremo fuisset, exeunte Quadragesima, illac iter habere consueverat, in Lauram inde revertens. Hoc vero non nisi multa exhortatione ab ipso patre Christophoro compulsus præstabat. Dum ergo tempore Quadragesimæ ageret in solitudine, peregrè quidam, eum requirentes in Lauram advenerunt; cumque in eremo jam illum versari ex patribus intelligerent, Euphratium quemdam nomine, tum temporis Senis discipulum, oraverunt, ad Magistrum ut vellet contendere, de suoque illum adventu & confecto ejus causa usque in Lauram itinere facere certiorem. Acquivit ille, ac nuntium hunc Viro seni delaturus abscessit; qui recentem hunc eorum adventum edoctus, expleto paucis post diebus, Quadragesimali jejunio, reversus in Lauram est.{{right sidenote|Apud abbatem Christophorum frequenter sacrificare solitus;}} {{right sidenote|'''E'''}} 13 Viam autem, discipulo suo comitante, eam tenuit, quæ ad patris Christophori antrum ducebat; quò cum pervenisset, ac fores ext inferiori loco lapillo {{right sidenote|'''a'''}} a, pro more pulsasset, pater Christophorus oblongas scalas suas deorsum per funes demittens ad ascendendum eum invitabat. Ascendit ille, & cum eo unà conscendit discipulus. Precatione itaque apud se confueta, mutuaque salutatione perfuncti, scalas attollunt. Et duorum quidem dierum spatio apud hunc hospitem commorati, de via Lauram versus postridie infistenda statuebant; sed teo plurimis Senem adorantes precibus pater Christophorus: Mane, ait, apud nos dies alios duos, &, nisi grave est, etiam ulterius. At senex excusare ingenuè sese, ac dicere: Tametsi perijucundum id nobis accidat, cum tibi, pater, aut obsequio esse perpetuo possumus, aut oblectamento; sunt tamen etiam fratres alii spirituales, quos confirmare nos & recreare necesse est. Nihilo interea sectiùs, quando amor eò me tuus adigit, cras, nisi aliter Deo visum fuerit, persistam apud te: sed diem insuper alium ne poposceris.{{right sidenote|ad eum divertit ex itinere; '''F'''}} 14 Multis igitur enixè rogatus, diem, quem adderet, ne unum quidem habuit: sed tertio die commonefaciens eum: Cras, inquit, omnino, Deo quidem favente, profecturi sumus. At pater Christophorus jam satis intelligens, numquam adductum iri Senem, ut diem saltem unam extraheret, correptos per noctem abscondit funes, inscio Sene; quem orto jam sole, cum ut subfisteret impensè orasset, exorare non potuit. Decreverat nimirum Deus illustriorem reddere magnum Stephanum, palamque{{right sidenote|sed abituris clauso prohibetur ostio;}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> 5vlhrwve9x6be7zjmpvtn9kqq9z2kyg 275068 274980 2026-08-07T13:35:06Z Vladis13 10700 275068 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|535 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}}</noinclude>{{left sidenote|'''A'''}} tationem Leo Allatius edidit: ex qua communionem Orientalium sub unica specie solidissimè probavit Bartoldus Nihusius: quæ omnia simul impressa habes post ejusdem Allatii opus de Occidentalis Ecclesia perpetua consensione. Voces illæ sancta sanctis etiam adhibentur in Liturgia Mozarabica, à Cardinale Bona post alios edita de rebus Liturgicis lib. I, cap. XI, & à nobis edenda & historicè, chronologicè ac liturgicè illustranda, Deo dante, post paucos annos in Tractatu præliminari, unum ex sequentibus hujus mensis tomis prægressuro.{{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC: EX MS. GR:}} {{small|''[Finis Annotati i, ex pagina priore pendens.]''}} == CAPUT II. == ''S. Stephanus benedictione sola ostium reserat; inter latrones inconspicuus ambulat; Helia Patriarcha reditum ad suam sedem, Christophoro mortem in Perside prædicit.'' {| class="table-text" | {{graeca|'''A''' πὸ τ⊠ πρότερων μεθ᾽ ὧν ἐσχολάσμεθα διήγησιν, ἵνα μικρὸν περισπωσπασμῶν, σεῖς ὁ πατὴρ ἡμῶν, Χριστοφόρου φημίν, καὶ ὁ ἅγιος Στεφάνου· οὕτως δὴ, ὥσπερ ἔφραμεν, εἰς θήκειαν τ⊠ σπέλαον ἐν τῷ μνημονευθέντι σπηλαίῳ ἠγίαζεν· ὅτε δὲ ἐν τῷ ἡσυχαστηρίῳ διῆγεν, ἀσιτὶς πρὸς αὐτὸν, ὡς πάλιν ὅτε ἐξ τ⊠ ἐρήμων ὑπρχεν ὁ Τεσσαρακοστὴ πληρουμένης, πολλάκις δι᾽ ατοῦ τ ὁδῶν ἐπιοῦσα, εἰς τὴν Λαύραν ὑποστρέφων· τότε ἢ ἐπεὶ, πολλὰ ὑπ αὐτο ἀββ Χριστοφόρου παρεκκλητικῶς βιαζόμενος· αὐτὸς ἔν τε τῇ ἐρήμῳ διατρίβοντος· τ⊠ καιρῷ τ⊠ ἁγίας Τεσσαρακοστῆς κατελαβόν τινες προσήλυτοι εἰς τὴν Λαύραν ἀναζητοῦντες αὐτόν, καὶ αὐτο πατέρων μαθόντες, ὅτι ἐν τῇ ἐρήμῳ δι᾽ ἀγά, παρεκάλεσάν τινα Εὐφράτιον ὀνόματι, ὁ γέροντος ἵστε μαθητὴν τυγχάνοντα, πορευθῆναι πρὸς τν διδάσκαλον, ἡ γνωρίσαι αὐτ⊠ τὴν αυτῶν ἄφιξιν, ἵνα ἕνεκεν αὐτὸς εἰς τν Λαύραν ἐπιδήσῃσιν. Ὁ δὲ πεισθεὶς ἀπῆλθε σημαίνων τῷ γέροντι δὲ τ⊠ ἐν ἐρήμῳ ἀνδρῶν ἔφοδον, μετ᾽ ὀλίγας ἡμέρας τὴν τεσσαρακοστιακὴν νηστείαν πληρώσας. Ὑπέστρεψε εἰς τν Λαύραν.}} {{left sidenote|'''B'''}} {{graeca|13 Ἐπιτήρησεν ἢ τν πορείαν, χων μεθ ἑαυτοῦ ἴδιον μαθητὴν, ἥτις ἐς σπηλαίου ἀββᾶ Χριστοφόρου, ὅπερ κατελαμβάνοντο αὐτὸς ἡ εἰς συνήθες λίθῳ μικρῷ κάτωθεν κρεββατίῳ, ἀββς Χριστοφόρος· τὴν διημίνην ἑαυτοῦ ἄνωθεν κλίμακα τοῖς χουσὶν χαλᾶσας, καὶ ἀναβῆναι προτρέψατο. Ὁ δὲ ἀνέβη, συνανέβη δὲ μετ αὐτοῦ ἡ ὁ μαθητής. Τὴν ἀσπαζόμενοι ἐν αὐτοῖς ἐνηλλάξαντο δόχων, καὶ ἀπήλθες ἀσπασαμένοι ἀνήγαγον τὴν κλίμακα. Ἐπὶ δύο μόνας ξενισθέντες ἡμέρας διάγαγον, τῇ ἐπαύριον δὲ ὁδὸν τὴν πρὸς τὴν Λαύραν φερόνης ἐβουλήθησαν ἔχεσθαι. Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος πρῶτα ἢ παρεβούλω ἠξίου, Μένον, λέγων, πρὸς ἡμᾶς ἄπας δύο ἡμέρας, ἡ πλέουν, εἰ ῥᾴδιον· Ὁ δὲ γέρων διφωνῶς ἀπολογιζόμενος, ἔφησεν· Εἰ καὶ ἥδης παντὸς ὑπακοῦειν τὴν ζωὴν, πάτερ, ποιεῖν θεοσέπτειαν ἡ ἀνεσιν· ἀλλ᾽ ἐν καὶ ἔπεται, πληροφορῆσαι πνευματικοὺς ἀδελφοὺς καὶ παναποτύπῳ δεσμεύσω. Ὑπὸ δὲ ἀγαπῶς ᾗ βιαζόμενος, αὐτοῦ σοι τὴν ἀνεσιν διατελέσω, εἴπερ ὁ Θεὸς ἐθνεύσει· ἀλλ᾽ ἐπέσχου μὴ ζητῇ παρ᾽ ἐμέ.}} {{left sidenote|'''C'''}} {{graeca|14 Πολλὰ ἐν ἔτι δυσπωπῶν, ἀλλ᾽ αὐτῷ σὺν ἄνε χαρίσασθαι τῇ τρίτῃ μέρᾳ ἐδήλωσεν αὐτῷ λέγων· Κύριον ἀποδήσομεν πάντως, ὁ Θεὸς ἀδονητῶν. Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος, γνούς, ὡς γέρων ἐς πᾶν ποιεῖν αὐτὸν μέραν ἄλλο, καὶ τὴν νύκτα λαβὼν τὴν σχοινία, ὁ γέροντος ἀγνοοῦντος, κατέκρυψεν, ἐν τρεῖς ἡμέρας ἀρμόζεις μεῖναι πλεον ἐκτείνωσιν, σὺν ἔπεται. Τότε δὲ σαφῶς θεῖον να βούλημα, δοξασθῆναι ὁ μέγαν Στέφανον, καὶ}} | {{right sidenote|Apud abbatem Christophorum frequenter sacrificare solitus;}}'''S'''Ed priorem historiam resumemus, jam aliquantisper interruptam, de patre videlicet nostro Christophoro ac sancto Stephano. Hic igitur, uti dicebam, quolibet in universum sabbato ad aras in spelunca; de qua jam memini, faciebat; cum in hesychasterio degeret, abibat ad eum; rursumque cum in eremo fuisset, exeunte Quadragesima, illac iter habere consueverat, in Lauram inde revertens. Hoc vero non nisi multa exhortatione ab ipso patre Christophoro compulsus præstabat. Dum ergo tempore Quadragesimæ ageret in solitudine, peregrè quidam, eum requirentes in Lauram advenerunt; cumque in eremo jam illum versari ex patribus intelligerent, Euphratium quemdam nomine, tum temporis Senis discipulum, oraverunt, ad Magistrum ut vellet contendere, de suoque illum adventu & confecto ejus causa usque in Lauram itinere facere certiorem. Acquivit ille, ac nuntium hunc Viro seni delaturus abscessit; qui recentem hunc eorum adventum edoctus, expleto paucis post diebus, Quadragesimali jejunio, reversus in Lauram est.{{right sidenote|'''E'''}} {{right sidenote|ad eum divertit ex itinere;}}13 Viam autem, discipulo suo comitante, eam tenuit, quæ ad patris Christophori antrum ducebat; quò cum pervenisset, ac fores ext inferiori loco lapillo ''a'', pro more pulsasset, pater Christophorus oblongas scalas suas deorsum per funes demittens ad ascendendum eum invitabat. Ascendit ille, & cum eo unà conscendit discipulus. Precatione itaque apud se confueta, mutuaque salutatione perfuncti, scalas attollunt. Et duorum quidem dierum spatio apud hunc hospitem commorati, de via Lauram versus postridie infistenda statuebant; sed teo plurimis Senem adorantes precibus pater Christophorus: Mane, ait, apud nos dies alios duos, &, nisi grave est, etiam ulterius. At senex excusare ingenuè sese, ac dicere: Tametsi perijucundum id nobis accidat, cum tibi, pater, aut obsequio esse perpetuo possumus, aut oblectamento; sunt tamen etiam fratres alii spirituales, quos confirmare nos & recreare necesse est. Nihilo interea sectiùs, quando amor eò me tuus adigit, cras, nisi aliter Deo visum fuerit, persistam apud te: sed diem insuper alium ne poposceris.{{right sidenote|'''F'''}} {{right sidenote|sed abituris clauso prohibetur ostio;}}14 Multis igitur enixè rogatus, diem, quem adderet, ne unum quidem habuit: sed tertio die commonefaciens eum: Cras, inquit, omnino, Deo quidem favente, profecturi sumus. At pater Christophorus jam satis intelligens, numquam adductum iri Senem, ut diem saltem unam extraheret, correptos per noctem abscondit funes, inscio Sene; quem orto jam sole, cum ut subfisteret impensè orasset, exorare non potuit. Decreverat nimirum Deus illustriorem reddere magnum Stephanum, palamque<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> krmqrholuds1aphbl8hjpi1we1pkf1l 104 84727 274981 2026-08-07T12:57:57Z Vladis13 10700 + 274981 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|536 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANO SAB. MON. THAUMAT.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} lamque prodere omnibus & virum, & profusam in eum à se gratiam. Digressus namque pater Christophorus spelæi fores pessulo {{right sidenote|'''b'''}} b tutissimè occlusit, impulitque validè, donec obices suis cavis inferti congruerent: moxque redux, ac subridens ait Seni: Nunc enimvero etiam invitum detinebo non uno tantummodo, sed pluribus diebus, usque eo denique dum vel ex Laura, vel ex sancti Euthymii domicilio, vel aliunde aliqui advenientes, sublato pessulo januam reseraverint. Sed, siquidem, quod ajunt quidam, monachus es consummatæ vitæ ac sanctitatis, accede, ac fores aperiri jube, ut & nos cum illis talem te & sedulo, & propriâ freti experientiâ agnoscamus atque habeamus in posterum. 15 Tum senex: sanctus equidem, inquit, non sum, ut multi prædicant; sed contrà potius peccatorum plenus: novi etenim me, & mala opera mea, quæ si videret quispiam, loqui, credo, mecum non auderet: vastum enim est pelagus impuritatis meæ: nihilo minus, etiamsi homo istiusmodi sim, quandoquidem à me exegisti januam reserari, ac dixisti, me, qui talis sim, à quibusdam vocitari sanctum, fide subnixus etiam hoc effectum dabo, non meâ quidem apud Deum gratiâ fretus & meritis, sed ineffabili ejus erga nos benignitate ac bonitate, neque ignarus, in vate juxta atque in asino inhabitasse gratiam ejus, non ob eorum dignitatem & merita, sed propter hominum salutem. Discipulum itaque suum semel atque iterum inclamans; Eufrati, inquit, Eufrati, facto reverentiam {{right sidenote|'''c'''}} c. Discipulo autem in genua provoluto, ait: Benedictus Dominus, quia in gloriam nominis ejus pessulum resolves. Tum assurgens discipulus, & ad januam accedens propius, extremisque eam digitis tangens extemplo aperuit.{{right sidenote|quod Deo fretus aperiri à discipulo jubet,}} {{right sidenote|'''B'''}} 16 Hoc Pater Christophorus cum spectasset oculis, inhorruit scilicet; atque extra se raptus infinitam Dei extollebat potentiam, cancellamque divinitus Sancto viro gratiam admiratus ingenti clamore ingeminabat: Gloria tibi, Deus, qui in Sanctis tuis facis mirabilia solus: neque enim ex hoc ampliùs pater Stephanus hic, sed sanctus Stephanus appellabitur, coronatus (nam ex re nomen sortitus est) divina virtute & gratia, quibus instructus protodiaconus ac martyr Stephanus faciebat prodigia & signa magna in populo. Benedictionem igitur tu sic, ô sancte Stephane, qua obseratum ostium sine propriâ clavi recluderet, discipulo impertitus es, & reclusit: si per te ipse eo abiisses, mirum, ni totus cum janua paries præ terrore subitò in torrentem ruisset. Tum iterum ad discipulum senex: Eufrati, Eufrati, abi ad alveolum in superiori speluncæ, ibi funes abditos tali loco invenies, quos arreptos tecum affer, ut hinc exeamus. Hic pater Christophorus, cum locum absconditum innotuisse ei per spiritum, audit, rursus in Dei laudes effunditur, & compluribus sanctum Stephanum exornat præconiis: discipulus vero jussionis periculum fecit. Rufis igitur precibus, ac salutato patre Christophoro, Vir senex in viam inde se dedit.{{right sidenote|& abditos ad scalas demittendas funes proferri.}} {{right sidenote|'''C'''}} 17 Cumque aliquando post hæc in eremum iterum se recepisset, placuit denuo iter per memoratam jam speluncam capessere; divinâque sic statuente providentia, in patrem Christophorum incidit in via, qua is ad sancti Euthymii monasterium contendebat. Post precationem itaque, ac mutuam salutationem de rebus quibusdam breviter confabulati, repetitiique, cum corpore divellerentur, precibus muniti, viam quisque suam insistere. Dum igitur progreditur pa-{{right sidenote|Per medium duorum latronum transiit,}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ὡς γνῶσιν πάντων ἐλθεῖν τὸ ἄνδρα, ἡ τν αὐτο θεοσέπτ χάριν. Ἀπὼν δὲ ὁ ἀββᾶς Χριστοφόρος τὴν πύλην τ⊠ σπηλαίας ἀσφαλῶς τῇ μανδαλίδι κατέκλεισε, εὐθραῶς ἀσλεύσας αὐτὴν, χρις ν οἱ βάλανοι ζωῖς γλυφίνοις ἐνηρμόσθησαν, καὶ παρεφυσῶν σφαρῶν, ὑπομειδιάσας ἔφη πρὸς τὸν γέροντα· Νῦν ὄντως καὶ ἄκοντά κατέχω ἡμέρας, οὐχ ἡμέραν, ἕως τινὲς ἐλθόντες ἀπὸ τ⊠ Λαύρας, ἢ ἀπὸ τ⊠ μονῆς ἁγίου Εὐθυμίου, ἢ ἀποδήμων, τὴν κλῖδα * καθοῦντες ἀνοίξωσιν. Ἀλλ᾽ * εἴπερ, ὥσπερ φασί τινες, ὑπάρχεις μοναχὸς τέλειος καὶ ἅγιος, προσελθὼν κέλευσον ἀνοιχθῆναι τὴν θύραν, ἵνα σε ταύτην ἔπειτα ἀκριβῶς τι ἡμετέρως ὁμολογήσωμεν τε καὶ χωμεν.}} {{graeca|15 Ὁ δὲ γέρων ἀσπαζόμενος εἶπεν· Ἅγιος μὲν οὐκ εἰμι, ὥσπερ οἱ πολλοί φασιν, ἀλλὰ ἢ πάλιν ἁμαρτωμάτων ἀνάμεστος· ἐμαυτοῦ γὰρ οἶδα τὰς πράξεις με τὰς κακὰς, ἃς εἴ τις δοι, οὐκ ἂν μοι λαλεῖν ἀνείχετο. Μέγα γάρ ἐστι τὸ πέλαγος τ⊠ ἐμῆς βδελυρότητος· ἀλλ᾽ ὅμως καὶ εἰ τοιοῦτος ὑπάρχω, ἐπειδὴ γεγνώσθαι παρ᾽ ἐμοὶ τὴν θύραν ἀνοιχθῆναι, καὶ επας ὅτι τις με τοιοῦτον ὄντα καλοῦσιν ἅγιον, πίστει φερόμενος· τότε καὶ ποιήσω, οὐ χαρίτων τῇ ἐμαυτοῦ πρς Θεὸν παρρησίᾳ καὶ ἀξιώσει, ἀλλὰ τῇ ἀφάτῳ ατοῦ ες ἡμς φιλανθρωπίᾳ καὶ ἀγαθότητι, εἰδὼς ὅτι καὶ ἐν μάντει ἢ νῳ χάρις αὐτοῦ κατῴκησεν, οὐ διὰ τ⊠ ἐκείνων ἀξίαν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀνθρώπων σωτηρίαν. Δὶς δὲ φωνήσας τὸ μαθητὴν ατοῦ, Εφράτε, Εὐφράτε, ἀπερρίπτησαν μετάνοιαν. Τὸ δὲ μαθητοῦ κλίναντος τὰ γόνατα, εἶπεν αὐτῷ Εὐλογητὸς κύριος, ὅτι εἰς δόξαν τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ ἀνοίξεις τὴν μανδαλίδαν. Ἀναστὰς δὲ ὁ μαθητὴς ἐν τῇ θύρᾳ πλησιάσας, καὶ τῇ μανδαλίδι τοῖς ἄκροις δακτύλοις ἐψαύσας, παραχρῆμα ἀνοίξει.}}{{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|16 Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος θεωρήσας, ἔφριξεν ἡ ἐξέστη, τὸ ἀπείρον τῷ Θε δοξάσας δύναμιν, καὶ τὴν θεοσέπτου ἢ ἁγία χάριν ἀγαπῶν, καὶ ἀνακράξας μεγάλῃ φωνῇ· Δόξα σοι, ὁ Θεός, ὁ θαυμάσια ἐργάζων μόνος ἐν τοῖς ἁγίοις· σὺν εἰς τὰ λοιπὰ κληθήσεται ὅτι ἀββᾶ Στέφανος, ἀλλὰ ἅγιος Στέφανος, φερομένως σεφανωμένος θείᾳ δυνάμει καὶ χάριτι, ἃς κεκτημένος ὁ πρωτοδιάκονος καὶ μάρτυς Στέφανος, ἐποίει τέρατα καὶ σημεῖα μεγάλα ἐν τῷ λαῷ. Σὺ τοιγαροῦν, ὁ ἅγιε Στέφανε, ὅτι διολογίᾳ τ μαχητῇ δέδωκας, κεκλησμένῳ τὴν θύραν ἀνοῖξαι ἄνευ τ⊠ δίας κλειδός, καὶ ἀνοίξει· εἰ δὲ αὐτὸς ἀπῆλθες, ἔπεσεν ἂν ἀθρόως ἡ θύρα ζωὶ τῷ τείχει εἰς τὸ χειμαρρον ἐκ τοῦ φόβου. Ὁ δὲ γέρων πρὸς τὸ μαθητὴν ἔφη, Εὐφράτε, Εὐφράτε, ἐλθὲ εἰς τὸ ὑποκάτω τ⊠ σπηλαίας, καὶ ἐυρήσεις ἐκεῖ τὰ σχοινία κεκρυμμένα ἐν τοιοῦτῷ τόπῳ, καὶ λαβὼν ἔπαρε μεθ᾽ ἑαυτοῦ, ἵνα ἀπελθώμεν ἐντεῦθεν. Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος πάλιν ἀκούσας, ὅτι τὸ κρύφιον ἔγνω πῶς τῷ πνεύματι, ἐδόξασε τὸν Θεόν, καὶ τὸ ἅγιον Στέφανον πολλοῖς ἐγκωμίοις ἐτίμησεν · ὁ δὲ μαθητὴς τὴν κέλευσιν εἰς πεῖραν ἔλαβε. Εὐχὴν δὲ ποιησάμενοι ὁ γέρων, καὶ τὸν ἀββᾶν Χριστοφόρου ἀσπασάμενος ἀπῆν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|17 Μετὰ δὲ ταῦτα ὕστερον αὐτοῦ εἰς τὴν ἔρημον ὑποστρέψοντος, ἐδόξεν αὐτῷ δευτέραν διὰ τὸ μνημονευθὲν σπηλαίου ποιήσασθαι τὴν πορείαν, καὶ κατ᾽ οἰκονομίαν Θεοῦ ζωαντᾷ τ ἀββ Χριστοφόρῳ, τῇ τ ὁδῶν ἀπὸ τ⊠ μονῶν ἁγίου Εὐθυμίου πορευομένῳ. Εὐχὴν ἐν ποιησάμενοι, καὶ ἀπήλθες ἀσπασάμενοι, καὶ περὶ τινων βραχέα διαλεχθέντες, καὶ αὖθις ὅτι τῇ ζωατικῇ διασπῶνται ἐντεῦθεν καὶ σφραγισάμενοι, παρὰ τὴν ἰδίαν ἐβάδιζον τρίβον. Πορευομένῳ δ ἀβ-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> qc7c699axm7jxmdjzw64k5jbr5j0jrr 104 84728 274982 2026-08-07T12:57:58Z Vladis13 10700 + 274982 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|537 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|βᾶς Χριστοφόρῳ ἀπείλει καὶ θεωρεῖ δύο λῃστὰς ἀπὸ τ⊠ Λαύρας ἐρχομένους, προσεγγίζοντας τῷ ἀββᾶ Στεφάνῳ, ἐφοβήθη φόβον μέγαν σφόδρα, μήπως ἐπιχειρήσωσιν αὐτόν. Καὶ ὡς ἀπένιζον ἵνα, ὀφθαλμοῖς συνεχύθησαν, βλέπει δὲ μαχαιρούσας αὐτοὺς τος ἱματίοις σφοδρότατα τὸν θεοσέβατον αὐτοῖς ἐπεστράφησαν, τὸ μὲν ἐκ δεξιῶν, τὸ δὲ ἐξ ἀριστερῶν, καὶ τὸ ἅγιον Στέφανον διὰ μέσου αὐτῶν ἀντοῦς καὶ ἀποκρύπτως διαβαίνοντα τε καὶ ἀλάμποντα, θείας δυνάμεως τοῦ ὀφθαλμοὺς τ⊠ βαρβάρων ἀχλὺν βαρυτάτην κατακαλυψάσης.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|18 Καὶ ς εἶδεν αὐτοὺς πρὸς αὐτὸν πλησιάζοντας Χριστοφόρῳ, ἠρώτησε χωρίσας αὐτούς, ποταπὸς ἐν τῷ κατὰ σπηλαίου φιλοσοφῶν ἔρημος. Τάχα γνωρίζετε τὸν ἀββᾶν Στέφανον, γέροντα τ⊠ ἐρημικῶν ζῶντα; Οἱ δὲ ἀπεκρίθησαν εἰπόν· Οὐδὲ τὸ ἴσμεν ὁ ἀββᾶς Στέφανος, ἠκούσαμεν. Ὁ δὲ πρὸς αὐτοὺς· Οὐδὲ τὸν νῦν ἐξελθόντα, ὅτε μεθ᾽ αὐτοῦ τῇ ἀνύσει ἐσχήκαμεν; Οἱ δὲ ἀπεκρίθησαν· Εἴπαμεν ἅπαξ, ὅτι οὐδέποτε ἐθεασάμεθα τέτοιον, τὸ σήμερον ὅλως μοναχὸν, πλὴν σοῦ. Τότε τῇ χειρὶ νεύων ὁ ἀββᾶς Χριστοφόρος, τοῖς αἰμοβόροις ἐδεικνυομένοις τὸ γέροντα, ἐκεῖνον βροντῶ ἐπαρῶν σὺν ἐκεῖθεν ἑστηκότα, ἡ ἴδη· ἀποβλέπων τὸν μοναχὸν, τὸ κατέναντι ὑμῶν πάρχοντα, τι εἴδετε σήμερον; Ἀγνος δὲ ντως διὰ μέσου ὑμῶν διῆλθεν. Οἱ δὲ ἀχρειωθέντες ἔφησαν· Ποῦ ἐστιν ἵνα, ἵνα συνλευσωμεν αὐτὸν ἡ πειξωμεν ἱκανῶς; Ὁ δὲ δακτυλοδεικτῶν ἐπὶ τῷ ὑπέδειξεν αὐτοῖς τὸν Θεόν, ὁ σμεν ὁ γέρων. Οἱ δὲ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν ἐκρατοῦντο, τὸ μὴ βλέπειν αὐτόν, σκοτοδινῶντες ὑπὸ θείας χάριτος. Ἀναγκασζόντες δὲ ἀββᾶ Χριστοφόρου ἔφησαν· Ἡμεῖς συγκαταίξας εἰρωνευόμεθα, ὡς ἐγνωκότα σεῖς σε εἰρηνίω ἡ ἀχρείω; Ὁ δὲ ἀββᾶς Χριστοφόρος ὅρκ πληροφορηθες ὑπ᾽ αὐτῶν, ὡς τὸ πρὶν οὐκ ἀνέβλεψαν αὐτόν, οὐδὲ νῦν ἐστρατώθησαν ἄφρα, ἐπῄνεσεν, τὸ Θεὸν δοξάζων, ὁ τοῖς πᾶσιν χαρισμένοις δοξάζοντα τὸ ἴδιον αὐτοῦ.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|19 Μετὰ δὲ τατα ὀλίγῳ παρεγχυθέντι καιρῷ, ὑπερβάλλον ὁ ἀββᾶς Χριστοφόρῳ ες τὸ ἡσυχαστήριον τοῦ ἁγίου γέροντος, ἡ πολλὰ παρεκάλει αὐτόν, ὅπως ἀμφότεροι πορευθῶσι πρὸς τὸ πρωτοσύμβολον τ⊠ ράβων, διὰ τί δὲ, καὶ τινὸς χάριν, ζωπυρίσω ἐμοὶ. Οτως ὁ ὅσιος Στέφανος ἡ ἀββᾶς Χριστοφόρῳ ἠγαπῶτο λίαν ζωὴν τῷ ἐν γίοις τῇ λήξει κυρῷ Ἠλία πατριάρχῃ Ἱεροσολύμων· ἵνα ὁ ὑπὸ τ μανδαλίᾳ ἱερεῖς κυρίου Ἠλία ἀδίκως διαβολαῖς καὶ κατηγορίαις ἀλόγοις καταφορηθεὶς πρὸς τὸ πρωτοσύμβολον, ὅτι ἐπαγώμενος μελασθηλῶσιν αὐτόν, κατέκλεισεν ἐν Περσίδι, δεσμοῖς καὶ φυλακαῖς καθεὶρξας ἀνηλέως ἐπὶ χρόνους ἱκανούς. Ἐντεῦθεν δὲ τινὲς ἀφορμὰς λαβόντες, ἡ διὰ Θεοῦ ζωαβουλεύσαντο οἱ ἀββᾶ Χριστοφόρῳ ἐλθεῖν ἐπὶ τὴν Περσίδα, περιεγένοντο βοηθῆσαι τῷ ἀρχιεράτῳ κυρῷ Ἠλίᾳ, ἡ μηχαρῶν ἐκείνου τὸ αὐτὸ διπλυνζώτως ἀλλὰ δι᾽ ἰδίαν αὐτῶν χρείαν, ὅπως αὐτοὶ ἐν ἴστοις ἐσλείσιν.}} {{graeca|20 Ἀποπλησθεὶς δ ἀπὸ τούτων δολοοφρασύνης συμβουλῆς ἐδυνάτωσεν ὁ γέρων, λέγων· Δίκαιόν ἐστι, πατέρες, ἀπελθεῖν ἡμᾶς ἀμφοτέρους ἕνεκεν ἀξιώσεως ἡμῶν πατριάρχου· εἰδὼς δὲ, εἰδὼς, εἰσιν κέκτηνται εἰς ἡμᾶς ἀγάπην· καὶ ἐν τῇ ἀνάγκῃ γνωρίζονται οἱ φίλοι. Καὶ δὲ σε, ὡς ἀγάπης ὄντα εἰδότα καὶ φυλάττοντα, προθυμήθητι, ἡ μᾶλλον ἡμᾶς κα ἄλλος διεγείρει· καὶ δὲ μὴ δυνηθῶμεν τοῦτον τ⊠ φυλακῆς ἀποσπᾶσαι, ἀλλ᾽ ἐν παρηγορήσωμεν πάντως. Ὁ δὲ γέρων ἔπεν· πῶς ἂν δυ-}} | ter Christophorus latrones duos animadvertit, ac contemplatur de Laura venientes, patri Stephano propiores jam factos: multumque admodum extimuit, ne in eum forte manus injicerent. Atque ut intentis eo spectat oculis, nec sine metu, videt sanguinarios ipsis vestibus suis virum sanctum stringentes, & prehentes utrimque, alium quidem à dextris, alium vero à sinistris; sanctum autem Stephanum per medium eorum ingredientem, atque elabentem, divina virtute altissimis barbarorum oculos obtegente tenebris. 18 Cumque adeuntes eos ad se propiùs cernit Christophorus, interrogat notos jam sibi (quippe quos in spelæo suo humanissimè frequenter habuerat): Novistine patrem Stephanum, inquit, ejusdem hujus eremi senem? At illi reponunt: Quis ille sit pater Stephanus ne audivimus quidem. Tum iste: An non igitur obvium illum habuistis modo? Numquam ante hunc diem vidistis? Respondent: Diximus semel, numquam visum eum à nobis esse, neque vero hodie monachum, nisi te, alium quemquam. Tum pater Christophorus, innuens manu, sanguivoris senem in edito colle non procul stantem digito demonstrat, &: Hunc, inquit, vos monachum, qui ex adverso est vobis, non vidistis hodie? Jam enim profectò statim per medium vestri pertransiit. Illi vero effarati; Ubi est, inquiunt, ut spoliemus eum, & contundamus probè. Tum iste digitum iterum atque iterum intendens, collem illis, in quo stabat Senex, ostendit. Sed tenebantur oculi eorum, ne illum conspicerent, divina virtute caligantes. Irascentes igitur Patri ipsi Christophoro: Nos, ajunt, ipsos, dissimulamus, ludos facis; qui pace te & amore coluerimus? Cum vero illi jurati affirmarent, nec umquam anteà, nec modò, cum interrogarentur, conspectum illum à se fuisse, abiit pater Christophorus, glorificans Deum, qui tot favoribus ornet famulum suum.{{right sidenote|'''E'''}} 19 Non longo, postquam hæc facta sunt, tempore contulit se pater ipse Christophorus ad sancti Senis hesychasterium, multisque adhortatus est eum, ut unà proficiscerentur ambo ad Arabum protosymbolum {{right sidenote|'''d'''}} d: quam id autem ob causam, & in cujus gratiam, hic breviter edideram. Sanctum hunc Stephanum, uti & patrem Christophorum, impensè diligebat domnus {{right sidenote|'''e'''}} Helias Hierosolymorum patriarcha f, cujus fors inter Sanctos est. Erat verò beatus hic Præsul, domnus Helias, injustis calumniis, atque iniquis accusationibus delatus ad protosymbolum, qui eum in Persidem immanissimè expulsum, crudeliter in vincula, carceresque sanè diuturna conpegit. Hinc igitur, arrepta occasione, patri Christophoro, ut cogitaret in Persidem, sanctissimoque domno Heliæ solatii atque opis afferet aliquid, ac de illo redimendo transferret, auctores quidam fuere; non Dei, sed propriæ, quam in hisce pariturus ipse effet, utilitatis causâ ducti.{{right sidenote|Ad Heliam Patriarcham, abductum in Persidem, '''F'''}} 20 Fallacibus adeò captus horum consiliis, sic flectere Senem instituit: Æquum est, pater, utrumque nostrum sanctissimi Patriarchæ nostri gratiâ proficisci: non ignoras etenim, non ignoras, quantum ambos amaverit: amici autem probantur in adversis. Et te in primis, tamquam charitatis scientem, servantemque leges, alacrèm hic, imò & nobis, & aliis incitamento esse par est. Quamquam enim eripere illum è custodiâ non possimus; at omnino certè consolabimur. Ait ve-{{right sidenote|ut secum proficiscatur, rogat Christophorus;}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} {{rh||Yyy ro|}} <references /></noinclude> ew62cefpnyet5o0osk70vmw1nbj0id2 104 84729 274983 2026-08-07T12:57:59Z Vladis13 10700 + 274983 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|538 {{right sidenote|A. LEONTIO DISC. EX MS. GR.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} '''[20, fin.]''' ro ad hæc Senex: Æquum est enimvero nos in Patriarchæ nostri doloris laborisque partem venire, totoque pro eo animo, ac totis viribus, etiam ad sanguinem usque decertare: in Persidem tamen ire hanc ob causam non possumus: nam si ad primates pro eo interpellatum abierimus, non dabitur nobis liberè perorandi locus. Quam ob rem mihi crede, Calogere; & hic in solitudine, & monasteriis nostris nos contineamus, vigiliis ac jejuniis ejus causam agentes apud universorum Dominum ac Redemptorem Christum, qui perpetuum solus obtinet principatum ac potestatem, cum sanctis Patribus, utpote multum apud eum gratiâ valentibus: neque enim dubito, quin & expugnaturi hostes Dei simus, & Patriarcham nostrum vinculis solutum & carcere, lætumque ac salvum redeuntem visuri. Itaque ne stultos nobis labores conficiscamus, Deum nostrum bonum ac beneficum dimittendo, & ad infensos impiosque confugiendo tyrannos, apud quos loqui vix licet; hoc enim si fecerimus, corripiet haud dubie nos in terribili judicii die justus judex.{{right sidenote|ille contra abducere eum conatur,}} {{right sidenote|'''B'''}} 21 Hisce ex Sene auditis, reponit pater Christophorus: Non est, ut video, in nobis dilectio, sed eâ privati sumus, nec illam omnino potuimus Patriarchæ nostro integram reservare: nihilo tamen minus te obsecro, mecum ut discedas; sin aliter visum est, solus ipse proficiscor. Verum sanctus Senex placide ad monita, doctasque institutiones, productis è scriptura sententiis, inhibebat hominem: cumque etiam hoc magis à sua sententia alienum, ac sacris minus oraculis obsequentem adverteret, hæc insuper ad eum pacatè dixit: Ecce, coram Deo tibi dico, Calogere; si me audieris, manebis in spelunca tua, & quiesces; quando prodesse Patriarchæ non potes, cum nihil apud Protosymbolum confidentiæ tibi est & auctoritatis; at è contrario câ valens plurimum, utpote monachus, apud Dominum dominantium, in cujus manu positum est cor regum terrestrium, confiste in loco tuo, & pro virili parte luctare, noctu ei atque interdiu supplicans, & tum pro Patriarchæ, tum pro totius populi Christiani redemptione intercedens, ut & ipsi, & nos hostium insidiis omnibus, omnique tam diabolicâ, quam humanâ tentatione liberemur; gaudebis etenim, & ages gratias Deo, nostrâque humilitate gloriaberis. Sed scito, si me (quod tamen facies) audire neglexeris, coactum iri me tibi, quæ non velim, obnuntiare.{{right sidenote|à frustraneo itinere;}} {{right sidenote|'''C'''}} 22 Cum verò hic animum penitus obfirmaret, compulsus ait: Tu quidem cum Charitone, malo in hac re consiliario tuo, abibis in Persidem; ibique Patriarcham videbis, & huc inde numquam redibis: redibit verò ad nos Patriarcha, ac propriâ potietur cathedrâ, suâque nos præsentia recreabit. Tu autem illic hærebis, neque in Palæstinam reverteris umquam, neque in sancta civitate, neque in circumjectis locis aut tu nos cum Patriarcha, aut nos te conspecturi sumus. Tum ille non intelligens de sua morte dicta hæc esse; sed vaticinium eum esse existimans, fore ut, fixo in Perside domicilio, ibidem commoraretur in monasteriis, contristatus est admodum, & cum lacrymis dixit: O sancte Stephane, quid dicas, equidem non intelligo. Tantumne tibi scandalum præbui, ut asserere de me debeas, in Perside me esse mansurum? Eone me abjectum ac miserum dementiæ atque incogitantiæ devenisse, ut à vita deficiam{{right sidenote|obstinato mortem in Perside prædicit;}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|[20, fin.] τὸν ς ἀληθς ἀξιόν ἐστι ζω⊠γεῖν τε ἡ ζωσε- / γεῖν τῷ πατριάρχῃ ἡμῶν, ἡ ἀγωνιάσασθαι ὑπὲρ / αὐτο πάσῃ ψυχῇ, ἡ παντὶ σθένει, ἡ μέχρις αἵ- / ματος⊠· ἀλλ᾽ μως ἐπὶ τὴν Περσίδα πορευθῆναι / τοῦτο χάριν οὐ δυνάμεθα· ἐὰν γὰρ ἀπελθόντων / πρεσβεύσοντας ὑπὲρ αὐτοῦ πρὸς τοὺς μεγιστᾶνας, οὐκ / ἐξουσία παρρησίας. Διὸ πίστευσόν μοι, κα- / λόγιρε, ἡ δεῦρο ἐν τῇ ἐρήμῳ, κα τοῖς μονα- / στηρίοις ἡμῶν ἡρεμήσωμεν, ἀγρυπνίαις ἡ νηστείαις / πρεσβεύοντες ὑπὲρ αὐτοῦ πρὸς τὸν τῶν ὅλων δεσπό- / την ἡ λυτρωτήν, τὸ μόνον ἔχοντα τὴν ἀϊδιάδοχον / ἀρχὴν ἐξουσίαν μετὰ τῶν ἁγίων πατέρων, ὡς / παρρησίαν πρὸς αὐτὸν κεκτημένων· ἐπεὶ πληροφο- / ρούμεθα, ὅτι νικητὰν μέλλομεν ἀπὸ τ θεομάχους, καὶ / ἐλύσθαι τὸν πατριάρχην ἡμῶν, δεσμῶν φυλα- / κῆς λυτρωθέντα ἡ ἐμφροσύνως ἡ γιῶς ἐπανεληλυθότα. / Μὴ ἐν νόσους ἀνοήτοις ἑαυτοὺς παρεξαγώμεθα, ἀφέντες / τὸν ἀγαθὸν ἡ εὐεργέτην Θεὸν ἡμῶν, ἡ προσελθόν- / τες πρὸς δυσσεβεῖς ἡ ἀσεβεῖς τυράννους, πρὸς / οὓς οὐκ κτημένα παρρησίαν ἐπὶ γς· ὅτι ἡμᾶς ὁ δίκαι- / ος δικαιοκρίτης ἐν τῇ φοβερᾷ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως / εἰ τοῦτο ποιήσωμεν.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|21 Ἀκούσας δὲ ταῦτα ὁ ἀββᾶς Χριστοφόρος⊠, εἶπεν πρὸς αὐτόν· Ὡς ὁρῶ, οὐκ / ἔχομεν ἀγάπην, ἀλλ᾽ ἐστερήθημεν αὐτῆς, ἡ πρὸς / τὸν πατριάρχην ἡμῶν παντελῶς οὐκ ἐδυνήθημεν φυ- / λάζειν ταύτην, ἀλλ᾽ ὅμως παρακαλῶ σε μεθ᾽ μῶν· εἰ δὲ μή, αὐτὸς μόνος πορεύσομαι. / Ὁ δὲ ὅσιος γέρων ἀνεξικάκως παραίνεσεν ἡ δι- / δασκαλικαῖς νουθεσίαις, χρώμενος ἀπὸ τῆς γραφῆς / ἀποφθέγμασι, ἐκώλυεν αὐτόν· ἡ θεωρῶν αὐτὸν μᾶλ- / λον ἀντιλέγοντα, ἡ ἀπεχόμενα τοῖς θείοις λογίοις, ἔτι / πρὸς αὐτὸν εἶπεν πραότατα· Ἰδοὺ, ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ / λέγω σοι, ὦ καλόγιρε, ἐὰν ἀκούσῃς μου, καθίζῃ / ἐν τῇ σπηλαίῳ σου ἡ συχάζεις, ἐπὶ οὐκ ἰσχύ- / εις ὠφελῆσαι τὸν πατριάρχην, ἐπειδὴ οὐκ ἔχεις / πρὸς τὸν πρωτοσύμβολον παρρησίαν, ἀλλ᾽ ὡς μονα- / χὸς παρρησίαν ἔχων πρὸς τὸν κύριον τὸν κυριεύον- / των, ᾧ ἐν τῇ χειρὶ πέφυκεν ἡ καρδία τῶν ἐπιγείων / βασιλέων, καθιζὲ ἐν τόπῳ σου, ἡ ἀγωνίζου / τῇ δυνάμει, νύκτωρ ἡ μεθημέρας λιτανεύων αὐ- / τόν, καὶ πρεσβεύων ὑπὲρ τοῦ λυτρώσεως τοῦ πα- / τριάρχου, καὶ παντὸς τοῦ χριστωνύμου λαοῦ, καὶ / ὑπὲρ τοῦ ῥυσθῆναι ἡμᾶς καὶ αὐτοὺς ἀπὸ πά- / σης ἐναντίας ἐπιβουλῆς, καὶ παντς πειρασμοῦ / διαβολικοῦ τε ἡ ἀνθρωπίνου, καὶ ἀγαλλιάσῃ, ἡ / εὐχαριστήσεις τῷ Θεῷ, ἡ τῇ ἡμετέρᾳ ταπεινῇ ἐν- / πανοίσῃ. Γνῶθι δὲ, ὅτι ἐὰν μου παρακούσῃς, ὡς / καὶ βιώσεται, βιάζομαι φανερώσαί σοι, ἅπερ / οὐκ ἤθελον.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|22 Τότε δὲ παντελῶς μὴ πειθόντος⊠, ἀναγ- / κασθεὶς εἶπεν· Σὺ μὲν μετὰ τοῦ κακοῦ συμβούλου Χαρι- / τῶνος ἐπὶ τὴν Περσίδα πορεύσῃ, καὶ τὸν πατρι- / άρχην ὄψει, καὶ ἐντεῦθεν οὐκ ἐπιστρέψῃ. Ὁ δὲ / πατριάρχης πρὸς ἡμᾶς ἐπαναλύσει, καὶ τ ἰδίᾳ / θρόνῳ κρατήσει, καὶ ἡμς τῇ αὐτοῦ παρουσίᾳ / χαροποιήσει. Σὺ δὲ ἐκεῖ διαμένεις, ἡ ἐπὶ τὴν Πα- / λαιστίνην ἐκ σοδαμῶν οὐκ ἀνακάμψεις, οὐδὲ θεω- / ρήσεις ἡμᾶς ζωὸν τὸν πατριάρχην ἐν τῇ ἁγίᾳ πό- / λει, ἥτε ἐν τοῖς περὶ αὐτὴν χωρίοις, ἡ ἡμεῖς / ὀψόμεθά σε. Ὁ δὲ ζωοποιῶν, ὡς ἔνικεν ἐξ ἀποβιώ- / σεως αὐτοῦ ἅπερ, ἀλλὰ νομίσας αὐτὸν προφητεύ- / σαντα, ὅτι διαμένει ἐν τοῖς μοναστηρίοις τῆς Περ- / σίδος οἰκίσας, ἡνίκη σφοδρῶς, καὶ μετὰ λύπης εἶπεν· / ὦ ἅγιε Στέφανε, τί λέγεις, οὐκ ἐννοῶ. Ἆρα / τοσοῦτον ἐσκάνδαλισά σε, ὥστε λέγειν περὶ ἐμο, ὅτι / διαμένω ἐν Περσίδι; ἆρα οὕτως ποταπὸν ἐγώ, ὁ / ζῶντος ἡ ἀλαζονικὸς ἐνέπεσα ἀφροσύνην καὶ / ἀμέλειαν, ὥστε ἀφίστημί με τῇ μονήρῃ βίον, καὶ}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 7b2qnspsppxt8is53b8cqepjhwbxidb 104 84730 274984 2026-08-07T12:58:00Z Vladis13 10700 + 274984 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|539 {{left sidenote|A. LEONTIO DISC. EX MS. GR.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|κατοικιόντων τὴν Περσίδα; τί λελάληκας οὐκ / οἶδα, ἀλλ᾽ ἐγὼ μὴ ἀκούων σε ἀπὸ πολλῶν / πρεσβυτέρων ἀξιῶ τε καὶ δίκαιον καὶ ὅσιον μαρ- / τυρουμένων, καὶ τῇ τοῦ ἁγίου Εὐθυμίου προσηγο- / ρίᾳ καλούμενον, καὶ ἴσον αὐτὸ κρινόμενον, οὐκ / ἀπὸ ψιλοφροσύνης πίστευσεν, ὡς ἔτυχεν, ἀπὸ ψι- / λῆς ἀκοῆς κα φήμης, ἀλλ᾽ ὕστερον διὰ πολ- / λῆς μαρμαρυγικῆς αὐτοπτείας πείρας, τοιοῦτόν σε / ὁμολογῶ καὶ κηρύττω· πῶς δὲ περὶ ἐμοῦ ταῦτα / ἀπεφάνω, οὐκ οἶδα σαφῶς· ἐγὼ δὲ πιστεύω / πεπλανῆσθαί σου τὴν προῤῥησιν ταύτην ἐνέ- / πειν ἐμοί· οὐδέποτε γὰρ ἐσχον τοιοῦτον λογισμὸν / ἀποκινῆσαί με τῇ σπηλαίῳ μου, καὶ ἀπώσασθαι / κατοικεῖν με ποιοῦντα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|23 Ὁ δὲ ὅσιος γέρων πρὸς αὐτὸν ἔφη· ἅπερ / μοι θεόθεν ἀποκεκάλυπται αἰνιγματωδῶς εἶπον· / ὅτι περ εἰσελθὼν εἰς τὴν Περσίδα, αὐτοῦ διαμένεις, / ἡ οὐκ ἔτι πρὸς ἡμᾶς ἐπαναλεύσῃ μετὰ τοῦ πατρι- / άρχου. Ὁ δὲ πάλιν ἡ ζωοποιῶς τὸ αἴνιγμα· ἀλλ᾽ / ως δὴ τοῦ θανάτου ἔφθασεν ὥρα. Θυμηθεὶς δὲ / τὸ ἅγιος γέροντος⊠ ἀψευδὲς προῤῥηθέν, εἶπεν ἐξ / πολλῆς ἀνίας πρὸς τὸ ζωοποιῶν αὐτοῦ ἀββᾶν Χαρί- / τωνα· ὦ Χαρίτων, τί μοι γέγονε; Σὺ, Χαρίτων, / ἐξηπάτησάς με· σὺ με ἤγαγες ὧδε. Οἴμοι, οἴμοι· / ὁ ἅγιος Στέφανος πρὸ τοῦ θανάτου προεμήνυσέ μοι· / ὅτι ἐν Περσίδι διαμένεις, ἡ οὐκ ἔτι εἰς τὴν / ἁγίαν πόλιν στρέψῃ· ἡ δὲ ἡμᾶς οὐ λοιπὸν ὄψει, / καὶ γὼ οὐκ ἐνόησα ὁ ἀσύνετος, ὅτι περὶ τῆς ἐμῆς / θανεσίσεως προῤῥησεν ἔτις ὁ προφήτης ἡ γι- / ος Θεοῦ Στέφανος· ἡ ταῦτα ἡ πλείονα τούτων / εἰπὼν, ἡ τὸν Χαρίτωνα αἰτιασάμενος, ἡ πλείοσι / λοιδορίαις μομφίσας, ἡ τὸν ἅγιον Στέφανον μεγα- / λύνων, ἡ τν δι᾽ ατοῦ βοήθειαν αἰτή- / σας, παρέδωκε τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τῷ κυρίῳ. / Καὶ τελειωθείς ἐν εἰρήν ἐτάφη ἐν Περσίδι. Μετὰ / ταῦτα δὲ χαρᾶς ἡ ἀφροσύνης ἀπολυθεὶς ἀπὸ / Περσίδος⊠ ὁ πατριάρχης κατέλαβε τὸν ἴδιον θρόνον, / ἡ ἐπληρώθη ἡ τοῦ ἁγίου γέροντος περὶ ἀμφοτέρων / προῤῥησις.}} | solitaria, ac Persidem incolam? Tu, quid dictum volueris, nescio; at ego cum te quidem prophetam esse & sanctum, & justum & integerrimum complurium testimoniis acciperem, ipsoque sancti Euthymii nomine compellari solitum, tibi ipsi judicatum esse parem, non id ex tenui rumore ac fama (ut fit) in animum induxi credere; sed propriorum deinde oculorum frequenti edoctus experimento, talem te & profiteor & prædico: quâ autem ratione hæc de me edixeris, non equidem satis capio: non enim credo, prædictionem hanc de me tuam adimpletum iri: quando ne cogitatio quidem umquam suborta est mihi, quæ me à spelunca avocaret mea, ad solumque vertendum impelleret.{{right sidenote|cui is proximus jam ferè culpam agnovit.}} {{right sidenote|'''E'''}} 23 Reposuit verò hæc ei S. Senex: Quæ mihi divinitus revelata sunt, ea obscurè sum elocutus; quod ingressus in Persidem, ibi permansurus sis, neque ad nos umquam cum Patriarcha rediturus. Sed hic denuo non percepit ænigma, donec mortis imminente jam horâ, vaticinium sancti Senis minimè vanum memoriâ repetens, non sine ingenti mœrore sic adflantem sibi patrem Charitonem affatus est: O Chariton, quid me factum est? Tu me, Chariton, decepisti; huc me tu adduxisti. Heu me; heu me! De morte jam præmonuerat S. Stephanus; quia in Perside, inquiebat, manebis, nec in Sanctam posthac redibis umquam civitatem; neque, nos ultrà conficies; at ego non cogitavi demens, in meam hæc mortem vaticinari prophetam hunc & sanctum Dei Stephanum. Posteaquam hæc & his plura protulisset, incusassetque Charitonem, ac multis onerasset querimoniis, in S. Stephani effusus præconia, ejusque per preces opem efflagitans, spiritum suum Domino tradidit; atque in pace consummatus, in Perside sepultus est. Patriarcha vero cum ingenti gaudio, animique lætitia remissiùs è Perside, in suam restitutus est cathedram; impletumque est ita sancti Senis de utroque vaticinium. |} === ANNOTATA D. P. === a ''Qua id ratione fieret, explicat nota marginalis, infra num. 136 textui Græco in codice Seguieriano adjecta, ab eadem, unde ipse textus est, antiquissima manu: {{graeca|Τὸν γὰρ λίθον ταῖς Λαύραις, ὥσπερ Νίτρον, καὶ κατ᾽ ἐκεῖνον, Κύριε ἐλέησον, φθεγξάμενον, αὐτῇ τ χειρὶ σν τῷ λίθῳ σφραγίζειν τὴν θύραν, καὶ μοναχῶν τῆς ἐν οὐρανῷ μὴ σιωπᾶν}}:'' Ita enim moris est in Lauris & monasteriis Sanctæ civitatis, tollere lapidem, atque intra se, Benedic Domine, dicentem; ipsa manu cum lapide signare ostium, & ter non continuè pulsare cum silentio. b ''Græcè {{graeca|μάνδαλις}}: quam vocem, nusquam alibi repertam, putavi'' pessulum ''verti posse: eo magis, quod suavius lascivius, quo lingua osculantis intra alterius labia tamquam pessulum crenæ inseritur, ab Aristophane in Acarn. {{graeca|Θημάνδαλον}} vocetur. Porro hæc clarè probatur apud Cangium ex vocibus {{graeca|μάνδαλος}} & {{graeca|μάνταλος}}, significantibus vellem & pessulum.'' c ''Quid sit {{graeca|μετανοίαν ποιεῖν ἢ βιάζειν}}, dictum in Actis Martyrum Sabaitarum ad 20 Martii, num. 71.'' d Protosymboli ''dicebantur apud Arabes, præcipui exercituum duces; sive sultani: de quibus Cangius v. {{graeca|πρωτοσύμβολοι}}. Plura ad cap. 5 lit.'' b. e ''Græcis {{graeca|κύριος}} pro {{graeca|κύριε}}, ut Latinis'' Domnus, Dominus. === CAPUT III. === ''Energumenam & infirmam sanat: in eremo cognoscit, quid agatur in Laura.'' {| | {{graeca|Πάλιν, διηγήσατό μοι ὅτι ὁ ἀββᾶς Εὐφρά- / τιος, ὅτις ποτὲ ἐν τάξει μαθητοῦ πρὸς τὸ / γέροντα ὑπῆρχεν, ἡνίκα ἐν τῇ Λαύρᾳ διγε,}} | '''[24]''' '''I'''Dem ille pater Eufratius, discipuli munere apud Senem, cum ageret in Laura, olim functus, nunc autem sanctæ Christi, Dei nostri, Resurre-<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} {{rh||Yyy 2|}} <references /></noinclude> tnzjz329zykl822pgl1ywfv8z95vjk7 275061 274984 2026-08-07T13:01:54Z Vladis13 10700 275061 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|539 {{left sidenote|A. LEONTIO DISC. EX MS. GR.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|κατοικιόντων τὴν Περσίδα; τί λελάληκας οὐκ / οἶδα, ἀλλ᾽ ἐγὼ μὴ ἀκούων σε ἀπὸ πολλῶν / πρεσβυτέρων ἀξιῶ τε καὶ δίκαιον καὶ ὅσιον μαρ- / τυρουμένων, καὶ τῇ τοῦ ἁγίου Εὐθυμίου προσηγο- / ρίᾳ καλούμενον, καὶ ἴσον αὐτὸ κρινόμενον, οὐκ / ἀπὸ ψιλοφροσύνης πίστευσεν, ὡς ἔτυχεν, ἀπὸ ψι- / λῆς ἀκοῆς κα φήμης, ἀλλ᾽ ὕστερον διὰ πολ- / λῆς μαρμαρυγικῆς αὐτοπτείας πείρας, τοιοῦτόν σε / ὁμολογῶ καὶ κηρύττω· πῶς δὲ περὶ ἐμοῦ ταῦτα / ἀπεφάνω, οὐκ οἶδα σαφῶς· ἐγὼ δὲ πιστεύω / πεπλανῆσθαί σου τὴν προῤῥησιν ταύτην ἐνέ- / πειν ἐμοί· οὐδέποτε γὰρ ἐσχον τοιοῦτον λογισμὸν / ἀποκινῆσαί με τῇ σπηλαίῳ μου, καὶ ἀπώσασθαι / κατοικεῖν με ποιοῦντα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|23 Ὁ δὲ ὅσιος γέρων πρὸς αὐτὸν ἔφη· ἅπερ / μοι θεόθεν ἀποκεκάλυπται αἰνιγματωδῶς εἶπον· / ὅτι περ εἰσελθὼν εἰς τὴν Περσίδα, αὐτοῦ διαμένεις, / ἡ οὐκ ἔτι πρὸς ἡμᾶς ἐπαναλεύσῃ μετὰ τοῦ πατρι- / άρχου. Ὁ δὲ πάλιν ἡ ζωοποιῶς τὸ αἴνιγμα· ἀλλ᾽ / ως δὴ τοῦ θανάτου ἔφθασεν ὥρα. Θυμηθεὶς δὲ / τὸ ἅγιος γέροντος⊠ ἀψευδὲς προῤῥηθέν, εἶπεν ἐξ / πολλῆς ἀνίας πρὸς τὸ ζωοποιῶν αὐτοῦ ἀββᾶν Χαρί- / τωνα· ὦ Χαρίτων, τί μοι γέγονε; Σὺ, Χαρίτων, / ἐξηπάτησάς με· σὺ με ἤγαγες ὧδε. Οἴμοι, οἴμοι· / ὁ ἅγιος Στέφανος πρὸ τοῦ θανάτου προεμήνυσέ μοι· / ὅτι ἐν Περσίδι διαμένεις, ἡ οὐκ ἔτι εἰς τὴν / ἁγίαν πόλιν στρέψῃ· ἡ δὲ ἡμᾶς οὐ λοιπὸν ὄψει, / καὶ γὼ οὐκ ἐνόησα ὁ ἀσύνετος, ὅτι περὶ τῆς ἐμῆς / θανεσίσεως προῤῥησεν ἔτις ὁ προφήτης ἡ γι- / ος Θεοῦ Στέφανος· ἡ ταῦτα ἡ πλείονα τούτων / εἰπὼν, ἡ τὸν Χαρίτωνα αἰτιασάμενος, ἡ πλείοσι / λοιδορίαις μομφίσας, ἡ τὸν ἅγιον Στέφανον μεγα- / λύνων, ἡ τν δι᾽ ατοῦ βοήθειαν αἰτή- / σας, παρέδωκε τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τῷ κυρίῳ. / Καὶ τελειωθείς ἐν εἰρήν ἐτάφη ἐν Περσίδι. Μετὰ / ταῦτα δὲ χαρᾶς ἡ ἀφροσύνης ἀπολυθεὶς ἀπὸ / Περσίδος⊠ ὁ πατριάρχης κατέλαβε τὸν ἴδιον θρόνον, / ἡ ἐπληρώθη ἡ τοῦ ἁγίου γέροντος περὶ ἀμφοτέρων / προῤῥησις.}} | solitaria, ac Persidem incolam? Tu, quid dictum volueris, nescio; at ego cum te quidem prophetam esse & sanctum, & justum & integerrimum complurium testimoniis acciperem, ipsoque sancti Euthymii nomine compellari solitum, tibi ipsi judicatum esse parem, non id ex tenui rumore ac fama (ut fit) in animum induxi credere; sed propriorum deinde oculorum frequenti edoctus experimento, talem te & profiteor & prædico: quâ autem ratione hæc de me edixeris, non equidem satis capio: non enim credo, prædictionem hanc de me tuam adimpletum iri: quando ne cogitatio quidem umquam suborta est mihi, quæ me à spelunca avocaret mea, ad solumque vertendum impelleret.{{right sidenote|cui is proximus jam ferè culpam agnovit.}} {{right sidenote|'''E'''}} 23 Reposuit verò hæc ei S. Senex: Quæ mihi divinitus revelata sunt, ea obscurè sum elocutus; quod ingressus in Persidem, ibi permansurus sis, neque ad nos umquam cum Patriarcha rediturus. Sed hic denuo non percepit ænigma, donec mortis imminente jam horâ, vaticinium sancti Senis minimè vanum memoriâ repetens, non sine ingenti mœrore sic adflantem sibi patrem Charitonem affatus est: O Chariton, quid me factum est? Tu me, Chariton, decepisti; huc me tu adduxisti. Heu me; heu me! De morte jam præmonuerat S. Stephanus; quia in Perside, inquiebat, manebis, nec in Sanctam posthac redibis umquam civitatem; neque, nos ultrà conficies; at ego non cogitavi demens, in meam hæc mortem vaticinari prophetam hunc & sanctum Dei Stephanum. Posteaquam hæc & his plura protulisset, incusassetque Charitonem, ac multis onerasset querimoniis, in S. Stephani effusus præconia, ejusque per preces opem efflagitans, spiritum suum Domino tradidit; atque in pace consummatus, in Perside sepultus est. Patriarcha vero cum ingenti gaudio, animique lætitia remissiùs è Perside, in suam restitutus est cathedram; impletumque est ita sancti Senis de utroque vaticinium. |} === ANNOTATA D. P. === a ''Qua id ratione fieret, explicat nota marginalis, infra num. 136 textui Græco in codice Seguieriano adjecta, ab eadem, unde ipse textus est, antiquissima manu: {{graeca|Τὸν γὰρ λίθον ταῖς Λαύραις, ὥσπερ Νίτρον, καὶ κατ᾽ ἐκεῖνον, Κύριε ἐλέησον, φθεγξάμενον, αὐτῇ τ χειρὶ σν τῷ λίθῳ σφραγίζειν τὴν θύραν, καὶ μοναχῶν τῆς ἐν οὐρανῷ μὴ σιωπᾶν}}:'' Ita enim moris est in Lauris & monasteriis Sanctæ civitatis, tollere lapidem, atque intra se, Benedic Domine, dicentem; ipsa manu cum lapide signare ostium, & ter non continuè pulsare cum silentio. b ''Græcè {{graeca|μάνδαλις}}: quam vocem, nusquam alibi repertam, putavi'' pessulum ''verti posse: eo magis, quod suavius lascivius, quo lingua osculantis intra alterius labia tamquam pessulum crenæ inseritur, ab Aristophane in Acarn. {{graeca|Θημάνδαλον}} vocetur. Porro hæc clarè probatur apud Cangium ex vocibus {{graeca|μάνδαλος}} & {{graeca|μάνταλος}}, significantibus vellem & pessulum.'' c ''Quid sit {{graeca|μετανοίαν ποιεῖν ἢ βιάζειν}}, dictum in Actis Martyrum Sabaitarum ad 20 Martii, num. 71.'' d Protosymboli ''dicebantur apud Arabes, præcipui exercituum duces; sive sultani: de quibus Cangius v. {{graeca|πρωτοσύμβολοι}}. Plura ad cap. 5 lit.'' b. e ''Græcis {{graeca|κύριος}} pro {{graeca|κύριε}}, ut Latinis'' Domnus, Dominus. === CAPUT III. === ''Energumenam & infirmam sanat: in eremo cognoscit, quid agatur in Laura.'' {| class="table-text" |- | {{graeca|Πάλιν, διηγήσατό μοι ὅτι ὁ ἀββᾶς Εὐφρά- / τιος, ὅτις ποτὲ ἐν τάξει μαθητοῦ πρὸς τὸ / γέροντα ὑπῆρχεν, ἡνίκα ἐν τῇ Λαύρᾳ διγε,}} | '''[24]''' '''I'''Dem ille pater Eufratius, discipuli munere apud Senem, cum ageret in Laura, olim functus, nunc autem sanctæ Christi, Dei nostri, Resurre-<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} {{rh||Yyy 2|}} <references /></noinclude> ol5tqslitlviojaapmxvvhsoig0uowi 104 84731 274985 2026-08-07T12:58:01Z Vladis13 10700 + 274985 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|540 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} {{small|''Puellam energumenam curat aqua & olei asperſione poſt Miſſæ ſacrificium.''}} ditionis basilicarius {{right sidenote|'''a'''}} a, narravit iterum mihi, ad Senem recurriſſe die quadam virum aliquem pium, cui filia erat parvula, decennis circiter, ab immundis uſque adeo vexata ſpiritibus, ut in ignem ſeſe atque aquas injiceret, ac de ſummis muris ſe daret præcipitem, ſtercuſque comederet & cadavera, & ſtultæ quælibet, atque inſanè exerceret. Et ad ſancti Senis pedes abjectus, fluentibus torrentis inſtar lacrymis, in hunc modum orabat eum, & ſupplicabat: Miſerere mei, Dei ſerve, miſerere mei; filiola mea immaniter torquetur: Deum igitur tuum deprecare, ut impurum ab ea dæmonem expellat. Senex aliquantiſper excuſare ſeſe de hac re, ac veniam petere: Deinde multis precibus exoratus ait patri ejus: Relinque puellam apud diſcipulum in cella, & paucis poſt diebus redi ad nos viſitandos; fiatque quod Deo placitum fuerit. Pater autem ita, uti juſſerat Senex, faciens, poſt dies non multos adfuit; cum Senex, ubi me acceſſiſſet, una cum puellula, in heſychaſterium nos ſuum deduxit; & exurgens coram me, & puellæ parente ſacroſancti ſacrificii ſynaxim inſtituit; divinâ verò liturgiâ peraſtâ, puellam oleo ſimul & aqua luſtrali inunxit, & ait mihi: Eufrati, appone illi quod comedat. Vix imperata feceram, cum illam ſcitè compoſiteque veſcentem aſpicio; obſtupui ad hæc ſcilicet, & cupiens certum aliquod ſanitatis ejus experimentum capere, reſolvi cingulum, eique, quaſi feriò percuſſurus, intentavi verbera; at illa continuò à cibis abſtinens erupit in fletus, fixiſque in parentem ſuum intendit oculis. De valetudine igitur filiæ ſuæ certiſſimo argumento conviſtus pater, lætuſque, ac Deo & Seni ſancto gratias agens diſceſſit.{{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|''Eufratii conſilio uſa mulier redeunti ab eremo Calamonis occurrit,''}} 25 Eumdem iterum patrem Eufratium audivi, cum diceret: Acceſſit, inquit, aliquando ad me vir quidam Jerichuntinus egregiè Chriſtianus, pro ſorore ſua aſturus, & ait: Pernicioſo, atque inveterato arcanoque malo affectam habeo ſororem, quæ per humilitatem meam, tuam efflagitat pietatem, ut modum aliquem excogites, quo convenire Senem ipſa poſit. Verum ego ſatis gnarus, quam à mulierum colloquio eſſet alienus, reſpondi: Non agit cum mulieribus Senex; ſed, ſi jubes, renunciabo illi, & orabit pro illa. At ille prolixis inſtitit precibus: Per amorem, inquit, Chriſti obſecra, atque omni modo id effice, ut alloqui eum poſſit, afflictionemque ei ſuam exponere: ſcio enim, non commiſſurum, ut repellat eam, imitatus Dominum ſuum, qui neque Chananzæam, neque Hæmorrhoiſſam abjecit, ſed valetudinem fimbriæ contactu largitus eſt. Exoratus ab eo, & miſericordiâ tactus ſubdidi: Hodie id conſequi nullo pacto poſſum; quia in eremo Calamonis {{right sidenote|'''b'''}} b modo eſt Senex; ſed per Dei gratiam quadrageſimâ exactâ, cum ad Calamonis monaſterium orandi cauſa, ut adſolet, ſanctus Senex acceſſerit, dabo operam pro vobis, ut ei occurram; ſed cum ſignificavero vobis, ſine mora, atque expedite in ipſa hora ad monaſterium accurrite.{{right sidenote|'''C'''}} 26 Cuimque, ut rebus ipſorum ſtudens juſſeram, adeſſent; perſuaſi patribus, ut è medio tantillum diſcederent. Et continuò ex improviſo converſâ facie occurrerunt ſancto Seni; quaſi per ignorantiam, infirma mulier [& frater ejus;] moxque humi cum fratre ſuo protrata ſupplicat, ut ſe tantiſper, remotis arbitriis, audiat. Ubi exoraſſet, occultam ei ſecreto aperuit ægritudinem ſuam, atque obteſtata eum eſt, ui ut miſereri vellet, priſtinamque ope divina ſibi retituere va-{{right sidenote|''& ab occulto malo, ſola manûs impoſitione, ſanatur.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|νοῦ ᾗ βασιλικάριος⊠ ἅγιος λέγω⊠ τῷ Θε⊠ ἡμῶν ἀνακράξας, ὅτι ἐν μιᾷ τ ἡμέρᾳ προσῆλθε τῷ Γέροντί τις ἀνὴρ φιλόχρει⊠, ἔχων θυγατέρα μικρὰν, δεκαέτη περὶ χρόνον ἄγουσαν, ὑπὸ πνευμάτων ἀκαθάρτων ἐνοχλουμένην, ὥστε ἑαυτὸν εἰς πυρὶ ᾗ ὕδασι ῥιπτῶν, ᾗ νωθεν ἔσω κάτω ἀπὸ τειχῶν βάλλων, ᾗ ἐσθίων κόπρον ᾗ θνησιμαῖα, ᾗ τὰ πάντα ἀθεοφόρως ᾗ ἀνοήτως διαπράττεσθαι. Καὶ προσπεσὼν τῷ ἁγίῳ Γέροντι, παρεκάλει ᾗ κέτευε, δάκρυα χερμαὶ κρουνοῦ καταχέων, Ἐλέησόν με, δόλε τ⊠ Θε⊠, ἐλέησόν με· τὸ θυγάτριόν μου δεινῶς βασανίζεται· δεῦξαι ἄν Θε⊠, φυγαδεῦσαι ἀπ᾽ αὐτ⊠ τ⊠ ἀκάθαρτον δαίμονα. Ὁ δὲ Γέρων, μικρ⊠ ⊠⊠ τὰτα συγχώρησιν αἰτούμενος, ᾗ μετὰ πόλλ⊠ πάλιν ⊠δεηθείς, εἶπεν τῷ πατρὶ αὐτῆς· Ἔασον τω⊠ παῖδα σὸς ἐν μαχητῇ ἐν τῷ κελλίῳ, μεθ᾽ ἡμέρας ὀλίγας ἐλθὲ εἰς τω⊠ ἡμετέρῳ ⊠πιονεῖν, ᾗ τὸ θέλημα ⊠ Θε⊠ ⊠είσθω. Ὁ δὲ πατὴρ ποιήσας καθὼς ἐνετείλατο αὐτῷ Γέρων, μετ᾽ ⊠ παῖδας ἀθώτερ⊠ μέρας, ᾗ μετακαλεσάμενός με ὁ Γέρων σὺν τῇ παιδί, εἰσήγαγεν ἡμᾶς εἰς τὸ ἡσυχαστήριον, ᾗ ἐγερθεὶς ἐπὶ ἐμὲ ᾗ ⊠ πατὴρ⊠ τῆς παιδὸς ἐποίησε ζυνάξιν τ⊠ ἁγίας προκομιδῆς, καὶ τελειώσας τω⊠ θείαν λειτουργίαν, ἐχρίσε τω⊠ παῖδα ἐλαίῳ ζω⊠ γιασμῷ ὕδατι, καὶ εἶπεν πρός με· Εὐφράτε, ἐπίδος ἀντῇ φαγεῖν. Καὶ ποιήσας ὡς ἐκέλευσε, ἐφ᾽ αὐτῶ ζωοεστίως καὶ ἀτάκτως τρώγουσαν; καὶ καταπλαγεὶς ἐπὶ τούτῳ, ᾗ πληροφορηθῆναι θέλων περὶ τ⊠ ὑγιείας αὐτῆς, ἔλυσα τω⊠ ζώνιον, ᾗ προεπηπησάμην πτύσιν αὐτῇ· αὐτ⊠χρῆμα ᾗ σχεθεῖσα κλαυσε. καὶ πρὸς τὸ πατέρα ἑαυτῆς ἐνέτεινεν. Πληροφορηθεὶς ἐν τῷ πατὴρ περὶ τ⊠ ὑγιείας τ⊠ ἰδίας παιδὸς, ἐπορεύθη χαίρων ᾗ δοξάζων τῷ Θε ᾗ τ ἁγίῳ Γέροντι.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|25 Πάλιν ὁ αὐτὸς ἀββᾶς Εὐφράτιος διηγήσατό μοι λέγων· Προσῆλθέ μοί ποτέ τις φιλοχρήστως ἀνὴρ Ἰεριχύντ⊠ ⊠ τ⊠ ἀδελφῆς αὐτοῦ παρακαλῶν, λέγων· Ἀδελφὴν ἔχω ᾗ ὀλέθριον ᾗ χρόνιον μυκτὸν πάθος ἔχουσαν, καὶ δυναταὶ δὲ⊠ τ⊠ ἐμὴν ζυπνιώσεως τω⊠ εἰς ἐωλάθησαν, ὅπως ἀν πάσῃ τρόπῳ, χῃς ἀν ζωπνῇ τῷ Γέροντι. Ἐγὼ δὲ σαφῶς ἐπιτάμενος, ὅτι τὸ συζυγίαν γυναιξὶ ᾗ συνομιλεῖ ἐκφυγίας, ὅπου πρὸς ατήν. Ὁ Γέρων δὲ ζωναναφέρεται γυναιξίν, ἀλλ᾽ εἰ κελεύεις λέγω αὐτῷ, ᾗ δέχεται ὑπὲρ αὐτῆς. Ὁ δὲ ζωούμενος ἱκανὰ ⊠δεσθαι δυσωπήματα· Δυσωπῶντι, λέγων, δὲ⊠ τω⊠ ἀγάπην τ⊠ Χριτ⊠, καὶ μηχανάσαι ποικίλως, ὅπως ζωομιλήσῃ αὐτῷ, καὶ ἀνάζηται αὐτῷ τὸ πάθος αὐτῆς· οἶδα γὰρ, ὅτι ⊠ βδελύσεται αὐτὸν, ᾗ αυτὸ διεπᾶν τω⊠ μιμήμενος, ᾗ τὴν βδελυξάμενον τω⊠ Χαναναίαν, ὅτε τω⊠ αἱμορῥοοῦσαν, ἀλλὰ χαρισάμενον τῇ ἁφῇ ⊠ κεκρατηθῶν τω⊠ ἴασιν. Διανατηθεὶς ὑπ᾽ αὐτοῦ ᾗ σπλαγχνισθεὶς ἔφην· Σήμερον ἀμηχάνον μοι ποιῆσαι τοῦτο· ἐπεὶ ἐν τῇ ἐρήμῳ τ⊠ Καλαμῶνός ἐσιν ὁ Πρεσβύτης, ἀλλὰ Θε⊠ κελεύοντ⊠, τ⊠ τεσσαρακοστῆς πληρωμένης, ᾗ τὸ εἰωθὸς εἰσελθόντ⊠ ⊠ ἁγίῳ Γέροντ⊠ ες τ μονὴν Καλαμῶνος ἕνεκεν προσευχῆς, ἀγωνιώμεν δι᾽ ὑμᾶς ζωαντῆσαι αὐτῷ, ἀλλ᾽ ὅταν δηλῶσω ὑμῖν, ἀνυπερβλήτως ᾗ ἀνεμποδίστως ⊠ξελθεῖτε αὐθωρὸν εἰς τὸ μοναστήριον.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|26 Παρεγενόμενον ἄν, ὥσπερ ἐνετειλάμην αὐτοῖς προσκαιρίῳ, ἔπεισα τοὺς πατέρας ἀποστῆναι τὸ μέσον ⊠⊠ βραχέαν ὥραν, καὶ εὐθέως ἀξίω ⊠τωσαν πρὸς ⊠τωσαν ἐξαπίναν τῷ γίῳ Γέροντι, ὡς ἐξ ἀγνοίας ᾗ ἀσθένεια γυνὴ, ᾗ παρεγενετο πεσοῦσα ζωὶ τῷ ἀδελφῷ αὐτῆς, ἱδυστάση ἱδῶσαι μετ᾽ ατῆς βραχύ. Παρεκαλεσθέντ⊠ δὲ αὐτῆς, ἀνήγγειλεν αὐτῷ μυκτὸν τὸ κρυφὸν αὐτῆς πάθος, ᾗ ἱκέτευεν αὐτὸν ἐλεῆσαι αὐτὴν, ᾗ δὲ τ⊠ ⊠ Θε⊠ ζωοποιίας ἰάσαθαι αὐτῶ.}} {{small|O'}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 2wvuq3gt5o64mtn7yvioylkefqrimrb 275060 274985 2026-08-07T13:00:44Z Vladis13 10700 275060 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|540 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{left sidenote|A. LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} {{left sidenote|''Puellam energumenam curat aqua & olei asperſione poſt Miſſæ ſacrificium.''}} ditionis basilicarius}} {{left sidenote|'''a'''}} a, narravit iterum mihi, ad Senem recurriſſe die quadam virum aliquem pium, cui filia erat parvula, decennis circiter, ab immundis uſque adeo vexata ſpiritibus, ut in ignem ſeſe atque aquas injiceret, ac de ſummis muris ſe daret præcipitem, ſtercuſque comederet & cadavera, & ſtultæ quælibet, atque inſanè exerceret. Et ad ſancti Senis pedes abjectus, fluentibus torrentis inſtar lacrymis, in hunc modum orabat eum, & ſupplicabat: Miſerere mei, Dei ſerve, miſerere mei; filiola mea immaniter torquetur: Deum igitur tuum deprecare, ut impurum ab ea dæmonem expellat. Senex aliquantiſper excuſare ſeſe de hac re, ac veniam petere: Deinde multis precibus exoratus ait patri ejus: Relinque puellam apud diſcipulum in cella, & paucis poſt diebus redi ad nos viſitandos; fiatque quod Deo placitum fuerit. Pater autem ita, uti juſſerat Senex, faciens, poſt dies non multos adfuit; cum Senex, ubi me acceſſiſſet, una cum puellula, in heſychaſterium nos ſuum deduxit; & exurgens coram me, & puellæ parente ſacroſancti ſacrificii ſynaxim inſtituit; divinâ verò liturgiâ peraſtâ, puellam oleo ſimul & aqua luſtrali inunxit, & ait mihi: Eufrati, appone illi quod comedat. Vix imperata feceram, cum illam ſcitè compoſiteque veſcentem aſpicio; obſtupui ad hæc ſcilicet, & cupiens certum aliquod ſanitatis ejus experimentum capere, reſolvi cingulum, eique, quaſi feriò percuſſurus, intentavi verbera; at illa continuò à cibis abſtinens erupit in fletus, fixiſque in parentem ſuum intendit oculis. De valetudine igitur filiæ ſuæ certiſſimo argumento conviſtus pater, lætuſque, ac Deo & Seni ſancto gratias agens diſceſſit.{{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|''Eufratii conſilio uſa mulier redeunti ab eremo Calamonis occurrit,''}} 25 Eumdem iterum patrem Eufratium audivi, cum diceret: Acceſſit, inquit, aliquando ad me vir quidam Jerichuntinus egregiè Chriſtianus, pro ſorore ſua aſturus, & ait: Pernicioſo, atque inveterato arcanoque malo affectam habeo ſororem, quæ per humilitatem meam, tuam efflagitat pietatem, ut modum aliquem excogites, quo convenire Senem ipſa poſit. Verum ego ſatis gnarus, quam à mulierum colloquio eſſet alienus, reſpondi: Non agit cum mulieribus Senex; ſed, ſi jubes, renunciabo illi, & orabit pro illa. At ille prolixis inſtitit precibus: Per amorem, inquit, Chriſti obſecra, atque omni modo id effice, ut alloqui eum poſſit, afflictionemque ei ſuam exponere: ſcio enim, non commiſſurum, ut repellat eam, imitatus Dominum ſuum, qui neque Chananzæam, neque Hæmorrhoiſſam abjecit, ſed valetudinem fimbriæ contactu largitus eſt. Exoratus ab eo, & miſericordiâ tactus ſubdidi: Hodie id conſequi nullo pacto poſſum; quia in eremo Calamonis {{right sidenote|'''b'''}} b modo eſt Senex; ſed per Dei gratiam quadrageſimâ exactâ, cum ad Calamonis monaſterium orandi cauſa, ut adſolet, ſanctus Senex acceſſerit, dabo operam pro vobis, ut ei occurram; ſed cum ſignificavero vobis, ſine mora, atque expedite in ipſa hora ad monaſterium accurrite.{{right sidenote|'''C'''}} 26 Cuimque, ut rebus ipſorum ſtudens juſſeram, adeſſent; perſuaſi patribus, ut è medio tantillum diſcederent. Et continuò ex improviſo converſâ facie occurrerunt ſancto Seni; quaſi per ignorantiam, infirma mulier [& frater ejus;] moxque humi cum fratre ſuo protrata ſupplicat, ut ſe tantiſper, remotis arbitriis, audiat. Ubi exoraſſet, occultam ei ſecreto aperuit ægritudinem ſuam, atque obteſtata eum eſt, ui ut miſereri vellet, priſtinamque ope divina ſibi retituere va-{{right sidenote|''& ab occulto malo, ſola manûs impoſitione, ſanatur.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|νοῦ ᾗ βασιλικάριος⊠ ἅγιος λέγω⊠ τῷ Θε⊠ ἡμῶν ἀνακράξας, ὅτι ἐν μιᾷ τ ἡμέρᾳ προσῆλθε τῷ Γέροντί τις ἀνὴρ φιλόχρει⊠, ἔχων θυγατέρα μικρὰν, δεκαέτη περὶ χρόνον ἄγουσαν, ὑπὸ πνευμάτων ἀκαθάρτων ἐνοχλουμένην, ὥστε ἑαυτὸν εἰς πυρὶ ᾗ ὕδασι ῥιπτῶν, ᾗ νωθεν ἔσω κάτω ἀπὸ τειχῶν βάλλων, ᾗ ἐσθίων κόπρον ᾗ θνησιμαῖα, ᾗ τὰ πάντα ἀθεοφόρως ᾗ ἀνοήτως διαπράττεσθαι. Καὶ προσπεσὼν τῷ ἁγίῳ Γέροντι, παρεκάλει ᾗ κέτευε, δάκρυα χερμαὶ κρουνοῦ καταχέων, Ἐλέησόν με, δόλε τ⊠ Θε⊠, ἐλέησόν με· τὸ θυγάτριόν μου δεινῶς βασανίζεται· δεῦξαι ἄν Θε⊠, φυγαδεῦσαι ἀπ᾽ αὐτ⊠ τ⊠ ἀκάθαρτον δαίμονα. Ὁ δὲ Γέρων, μικρ⊠ ⊠⊠ τὰτα συγχώρησιν αἰτούμενος, ᾗ μετὰ πόλλ⊠ πάλιν ⊠δεηθείς, εἶπεν τῷ πατρὶ αὐτῆς· Ἔασον τω⊠ παῖδα σὸς ἐν μαχητῇ ἐν τῷ κελλίῳ, μεθ᾽ ἡμέρας ὀλίγας ἐλθὲ εἰς τω⊠ ἡμετέρῳ ⊠πιονεῖν, ᾗ τὸ θέλημα ⊠ Θε⊠ ⊠είσθω. Ὁ δὲ πατὴρ ποιήσας καθὼς ἐνετείλατο αὐτῷ Γέρων, μετ᾽ ⊠ παῖδας ἀθώτερ⊠ μέρας, ᾗ μετακαλεσάμενός με ὁ Γέρων σὺν τῇ παιδί, εἰσήγαγεν ἡμᾶς εἰς τὸ ἡσυχαστήριον, ᾗ ἐγερθεὶς ἐπὶ ἐμὲ ᾗ ⊠ πατὴρ⊠ τῆς παιδὸς ἐποίησε ζυνάξιν τ⊠ ἁγίας προκομιδῆς, καὶ τελειώσας τω⊠ θείαν λειτουργίαν, ἐχρίσε τω⊠ παῖδα ἐλαίῳ ζω⊠ γιασμῷ ὕδατι, καὶ εἶπεν πρός με· Εὐφράτε, ἐπίδος ἀντῇ φαγεῖν. Καὶ ποιήσας ὡς ἐκέλευσε, ἐφ᾽ αὐτῶ ζωοεστίως καὶ ἀτάκτως τρώγουσαν; καὶ καταπλαγεὶς ἐπὶ τούτῳ, ᾗ πληροφορηθῆναι θέλων περὶ τ⊠ ὑγιείας αὐτῆς, ἔλυσα τω⊠ ζώνιον, ᾗ προεπηπησάμην πτύσιν αὐτῇ· αὐτ⊠χρῆμα ᾗ σχεθεῖσα κλαυσε. καὶ πρὸς τὸ πατέρα ἑαυτῆς ἐνέτεινεν. Πληροφορηθεὶς ἐν τῷ πατὴρ περὶ τ⊠ ὑγιείας τ⊠ ἰδίας παιδὸς, ἐπορεύθη χαίρων ᾗ δοξάζων τῷ Θε ᾗ τ ἁγίῳ Γέροντι.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|25 Πάλιν ὁ αὐτὸς ἀββᾶς Εὐφράτιος διηγήσατό μοι λέγων· Προσῆλθέ μοί ποτέ τις φιλοχρήστως ἀνὴρ Ἰεριχύντ⊠ ⊠ τ⊠ ἀδελφῆς αὐτοῦ παρακαλῶν, λέγων· Ἀδελφὴν ἔχω ᾗ ὀλέθριον ᾗ χρόνιον μυκτὸν πάθος ἔχουσαν, καὶ δυναταὶ δὲ⊠ τ⊠ ἐμὴν ζυπνιώσεως τω⊠ εἰς ἐωλάθησαν, ὅπως ἀν πάσῃ τρόπῳ, χῃς ἀν ζωπνῇ τῷ Γέροντι. Ἐγὼ δὲ σαφῶς ἐπιτάμενος, ὅτι τὸ συζυγίαν γυναιξὶ ᾗ συνομιλεῖ ἐκφυγίας, ὅπου πρὸς ατήν. Ὁ Γέρων δὲ ζωναναφέρεται γυναιξίν, ἀλλ᾽ εἰ κελεύεις λέγω αὐτῷ, ᾗ δέχεται ὑπὲρ αὐτῆς. Ὁ δὲ ζωούμενος ἱκανὰ ⊠δεσθαι δυσωπήματα· Δυσωπῶντι, λέγων, δὲ⊠ τω⊠ ἀγάπην τ⊠ Χριτ⊠, καὶ μηχανάσαι ποικίλως, ὅπως ζωομιλήσῃ αὐτῷ, καὶ ἀνάζηται αὐτῷ τὸ πάθος αὐτῆς· οἶδα γὰρ, ὅτι ⊠ βδελύσεται αὐτὸν, ᾗ αυτὸ διεπᾶν τω⊠ μιμήμενος, ᾗ τὴν βδελυξάμενον τω⊠ Χαναναίαν, ὅτε τω⊠ αἱμορῥοοῦσαν, ἀλλὰ χαρισάμενον τῇ ἁφῇ ⊠ κεκρατηθῶν τω⊠ ἴασιν. Διανατηθεὶς ὑπ᾽ αὐτοῦ ᾗ σπλαγχνισθεὶς ἔφην· Σήμερον ἀμηχάνον μοι ποιῆσαι τοῦτο· ἐπεὶ ἐν τῇ ἐρήμῳ τ⊠ Καλαμῶνός ἐσιν ὁ Πρεσβύτης, ἀλλὰ Θε⊠ κελεύοντ⊠, τ⊠ τεσσαρακοστῆς πληρωμένης, ᾗ τὸ εἰωθὸς εἰσελθόντ⊠ ⊠ ἁγίῳ Γέροντ⊠ ες τ μονὴν Καλαμῶνος ἕνεκεν προσευχῆς, ἀγωνιώμεν δι᾽ ὑμᾶς ζωαντῆσαι αὐτῷ, ἀλλ᾽ ὅταν δηλῶσω ὑμῖν, ἀνυπερβλήτως ᾗ ἀνεμποδίστως ⊠ξελθεῖτε αὐθωρὸν εἰς τὸ μοναστήριον.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|26 Παρεγενόμενον ἄν, ὥσπερ ἐνετειλάμην αὐτοῖς προσκαιρίῳ, ἔπεισα τοὺς πατέρας ἀποστῆναι τὸ μέσον ⊠⊠ βραχέαν ὥραν, καὶ εὐθέως ἀξίω ⊠τωσαν πρὸς ⊠τωσαν ἐξαπίναν τῷ γίῳ Γέροντι, ὡς ἐξ ἀγνοίας ᾗ ἀσθένεια γυνὴ, ᾗ παρεγενετο πεσοῦσα ζωὶ τῷ ἀδελφῷ αὐτῆς, ἱδυστάση ἱδῶσαι μετ᾽ ατῆς βραχύ. Παρεκαλεσθέντ⊠ δὲ αὐτῆς, ἀνήγγειλεν αὐτῷ μυκτὸν τὸ κρυφὸν αὐτῆς πάθος, ᾗ ἱκέτευεν αὐτὸν ἐλεῆσαι αὐτὴν, ᾗ δὲ τ⊠ ⊠ Θε⊠ ζωοποιίας ἰάσαθαι αὐτῶ.}} {{small|O'}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> k73at5l8fpbye0or8abcj16njb8hpb6 104 84732 274986 2026-08-07T12:58:02Z Vladis13 10700 + 274986 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|541 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|Ὁ δὲ Γέρων ἔπεν πρὸς αὐτὴν· Νυνὶ δὴ⊠ π ποιήσω⊠ σοι ὅπερ ἔχω, ἀλλ᾽ ε μόνον ττο, δέξαι τω⊠ χεῖρά μοι, ᾗ δὴξας αὐτῶ ὅπερ αὐγῆς, ᾗ πίστει ἐν τῷ Θε μου, ὅτι ἐξ τω⊠ ἀφάτου αὐτοῦ φιλανθρωπίας ἰάσω σε, ἐπειδὴ προσέφυγες αὐτῷ. Καὶ διαπεξαμένη ὅτως ἡ γυνὴ ἐπανέκαμψεν. Ἐγὼ δὲ μετ᾽ ⊠ παδας ἡμέρας ἀπαντήσας τῷ ἀδελφῷ ζαύτης, ἐπυνθανόμην λεπτομερῶς περὶ πάντων τ⊠ λαληθέντων τύτων, περὶ τ⊠ διαγωγῆς τῆς ἑαυτοῦ ἀδελφῆς ᾗ τς παλαις θεραπείας αὐτῆς, ᾗ ἰάσας. Ὁ δὲ ὅρκῳ ἐπληροφόρησέ με περὶ αὐτῶν, ᾗ ὅμοσε τῷ Θεῷ, ὅτι παντελῶς ἰάθη. Ἐγὼ δὲ ἀκούσας ἐδόξασα τὸν Θεόν, τὸ παντοίοις χαρίσμασι μεγαλύνοντα τὸ ἑαυτοῦ θεράποντα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|27 Πάλιν ὁ αὐτὸς ἀββᾶς Εὐφράτι⊠ διηγήσατό μοι λέγων. Εἶπέν μοί ποτε ὁ Γέρων· Δεῦρο μετ᾽ ἐμοῦ, τέκνον Εὐφράτιε, ἐπειδὴ βουλόμεθα ἐπὶ τω⊠ κατάντεον ἀπελθεῖν ἐρημον, ἔνθα ἡ θήκη ⊠ μεγάλου Θεοκτίστου, ὅπως λαβώμεθα λείψανον ἐξ αὐτῆς, ᾗ ἀσπασώμεθα ᾗ προσκυνήσωμεν τω⊠ ἁγίῳ αὐτοῦ χῶν ἀφιαζάμεθα ὑπ᾽ αὐτοῦ περὶ τ⊠ ζωὶ αὐτοῦ κεφάλαιον ἁγίων. Πορευθέντων δὲ ἡμῶν ᾗ τὸ ποτὲ κατωκησάντων, ἐφόνων ἡμῖν τινες πηκτικοχώροι Ἄραβες· Οὐδὲν ἀμώμων εἰσελθεῖν νθα ἐστὶν ἡ θήκη· ἐπειδή ποτε μεθ᾽ ράθην ἐκεῖ μέγα πῦρ ἀνάπτον, ᾗ τὸ πᾶν παντο μεριμνηγαῖς ἐξαφράποντα· ποτὲ τὸ μεγαλῶς σφραινομένω διαβίας μύρων εὐωδιαστάτων, μέχρι ᾗ νάρδου πιστικῆς παλύτης, ἀγλαστάτης ξυπνισέσιν· πάλιν δὲ καθελθεῖν ἐκεῖ ᾗ ἐνέξασθαι πειρώμενος ἐπιποθημῶν· ἐγνώριζον γὰρ, ὅτι προφῆται μεγάλοι κεῖνται ἐκεῖ.}} {{graeca|28 Ὁ δὲ Γέρων ἀγρυπνήσας δι᾽ ὅλης τῆς νυκτός, ἔπειτα λαβόμενός με τῆς χειρός, κατήγαγε ζωὶ αὐτο ᾗ ἀνοίξας τω⊠ ερὸν θήκην, ἐδεῖξέ μοι τὰ λείψανα ⊠ ἁγίου Θεοκτίστου ᾗ τ ζωὶ αὐτοῦ ἁγίων Πατέρων, ἀκριβῶς μεμαθηκὼς ἐνὸς ἑκάστου τὰ ὀνόματα. Ἔδειξε δέ μοι καὶ τινος ἑτέρου Ἁγίου λείψανα, χονδρὰ κειμένα, ᾗ εἶπεν· Οὗτος ὃν ὁρᾷς, μέγας ὑπρχεν ἀναχωρήτης, ᾗ τω⊠ ἡμέρᾳ τῆς τελευτῆς αὐτοῦ πρεσβευκός, ἀφίκετο πρὸς αὐτὸ ἐνταῦθα τότε κατοιχθέντας πατέρας, ᾗ επεν· Θέλω κατελθεῖν εἰς τω⊠ θήκην τ⊠ Πατέρων κάτω· ἀλλὰ παρακαλῶ σε συγκαταλθῆναι μοι. Ἠξάντων ἐν αὐτῶν τῇ αὐτοῦ παρακλήσει, ᾗ συγκαταλθόντων αὐτῷ ἔνθα κατέκειτο τὸ ἅγιον ἡ θήκη, ἑαυτὸν ἐξ ἀνατολῶς ἑαυτοῦ ἐφαντασίωσε, παρέδωκε τὸ πνεῦμα αὐτὸ τῷ κυρίῳ, τὸ τς ἐκδημίας εἰς αἰωνίου ζωῆς ᾗ δόξης δοῦλασιν. Ταῦτα ᾗ δόντες ο πατέρες ἀνλθον δοξολογοῦντες τὸ Θεόν, ᾗ ὑμνοῦντες. Διηγούμενον δέ μοι ἐτ⊠ ὅσιος Γέρων, ἐκτείνας τω⊠ χεῖρα, ἀφείλατο ἕνα τὸ ὀδόντων ⊠ ἁγίου Θεοκτίστου μετὰ τινα ὀλίγα λείψανα ἐκ τ⊠ συγκειμένων αὐτοῦ ἁγίων Πατέρων, ᾗ ἀνεκάμψαμεν ἐπὶ τω⊠ ἰδίαν Λαύραν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|29 Ἕτερός τις ἀξιώματι⊠ τ ὑψηλν γερόντων τῆς μεγίστης Λαύρας, ὀνόματι Δαβίδ, ἀνὴρ πανάρετος⊠, πολλῆς ἐμπαιδεύσεως ᾗ μοναδικῶν πολιτείαν, διηγήσατό μοι λέγων· Ἐπιμνησθέν ποτέ λέων ἔωθεν κυκλῶντα τω⊠ λαύρῃ, εἰς τω⊠ ἔρημον μεθ᾽ ἑτέρου τινὸς μοναχοῦ, συλλογῆς χορταρίων ἕνεκεν· ἐναντίον δὲ γραγώλῳ τὸ ἡσυχαστηρίῳ ⊠ Γέροντος, ὅπερ ἔφην ἐφοβήθημεν, καὶ διὰ τοῦτο τω⊠ ⊠ ἡλίου ἀνατολῶν ἀνεμείναμεν. Ὡς δὲ ἐφάνη τὸ αὐγ, ὁγῶ μὲν τὸ Γέροντα ἐπάνω ⊠ συχαστηρίῳ ἐν τῷ ἐπιβλέποντα αὐτὸ ἐν δυθμῶν τι βασάζοντα, καὶ ὀσφικάς}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} letudinem. Subdidit verò ei Senex: Quod tibi in hoc ipso articulo faciam, nihil est mihi, præterquam hoc unum; accipe manum meam, eóque admove, unde doles, & confido Deo meo, fore ut pro ineffabili sua in homines benignitate te sanet, quoniam ad eum confugisti: quo facto, mulier recessit. Ego autem fratri ejus post dies non multos factus obviam, de singulis, quæ modo dicta sunt, tum de statu sororis ejus, perfectáque curatione, ac valetudine, minutatim interrogavi: hic verò dato jurejurando rem mihi affirmavit, Deumque invocavit testem restitutæ penitus valetudinis. Quod ego cum intellexi, laudavi Deum, qui famulum suum nullo non gratiarum genere illustraret. {{right sidenote|'''E'''}} 27 Hoc aliud insuper idem Euphratius retulit mihi, dicens: Factum est, cum mihi diceret Senex: veni mecum, fili Eufrati; nam inferiorem descendere in eremum decrevi, ubi sepulcrum visitur magni Theoctisti {{right sidenote|'''c'''}} c, ut ex sacris ejus exuviis reliquiarum aliquid nanciscamur, osculatíque ac supplices venerati sacrum ejus tumulum cum ab ipso, tum à Sanctis qui cum eo sepulti jacent, sanctissimum. Profecti igitur jam ad locum deveneramus; cum vicini quidam Arabes nos monent, his verbis: Ad locum, ubi loculus est, ingredi nemo hominum potest: non numquam enim ignem ibi ingentem ac luculentum videmus; omnemque quaquaversus locum fulgoribus radiantem: non numquam verò densos fragrantissimorum odores sentimus aromatum, multo ac sincerâ cujusvis pretii nardo suavius spirantes: sæpe enim, cum illuc orandi causa pergere tentaremus, attoniti obriguimus: quippe qui, prophetas illic magnos requiescere, sciremus.{{right sidenote|S. Theoctisti sociorumque, sepulcra hæc baris inacces sa visens,}} 28 At Senex cum totam pervigilasset noctem, diluculo manu me apprehendens, secum deduxit, apertáque sacrâ theca, reliquias ostendit mihi & sancti Theoctisti, & Sanctorum {{right sidenote|'''d'''}} d, qui cum eo conditi illic erant, Patrum, edoctus accuratè singulorum nomina. Monstravit verò etiam mihi alterius cujusdam Sancti sacra suprà seorsum reposita, & ait: Hic, quem vides, insignis fuit anachoreta; cumque horam, qua sibi esset moriendum, prænovisset, ad Patres hîc tum {{right sidenote|'''e'''}} e temporis habitantes adveniens, In sepulcrum, inquit, Patrum hîc infrà {{right sidenote|'''f'''}} f conditorum cupio descendere: obsecro vos, ut me comitemini. Ipsis itaque, uti flagitabat, deducentibus, simulque cum eo, ubi sita hic erat Sanctorum sepultura, descendentibus, supinus ad orientem extendit sese, rebusque excedens humanis, atque ad sempiternæ vitæ gloriæque fruitionem evolans, spiritum suum Domino reddidit. Quod cum spectassent patres, glorificantes Deum, & laudum carmina concinentes, reversi sunt. Sanctus verò hic senex, quando hæc mihi narrabat, protentâ manu, unum ex sancti Theoctisti dentibus excerpsit cum paucis quibusdam sanctorum cum eo quiescentium Patrum reliquiis, atque ita in Lauram nostram revertimus.{{right sidenote|Eufratiù nomina singulorum traditas, & Reliquias paucas aufert.}} 29 Alius aliquis eximiorum præclarissimæ Lauræ senum, fide dignus, cui nomen erat David {{right sidenote|'''g'''}} g, vir omnibus ornatus virtutibus, & multorum in monastica disciplina jam olim institutor, retulit mihi hæc in hunc modum: Contigit aliquando exire me multo mane circùm Lauram in solitudinem cum alio quodam monacho ad pabulum colligendum: cumque eo ventum esset, ubi ex adverso situm erat hesychasterium senis, cœpimus male nobis à serpentibus metuere, eamque ob causam solis ortum operiri placebat. Ut igitur aurora refulserat, senem conspicio ad locum hesychasterio imminentem esculenti quiddam in epi-{{right sidenote|Conspicitur sub auroram capreas pascere.}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||Yyy 3|}} <references /></noinclude> b10ben1sgz57ssvwakxsu8pe25vddyn 104 84733 274987 2026-08-07T12:58:03Z Vladis13 10700 + 274987 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|542 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. '''g'''}} riptario g geſtantem, & circumſilientes dum eſcam, quam habebat, objiceret, capreas. Una autem inter illas erat, quæ avidius, nec ordine ſervato veſcens, acceſſit, ut quæreret, ſi quid paſtuli haberet ſuper. Sed ille minus aliis contentam intuitus, duriuſculis eam verbis increpuit, & leniter percutiens: Quid, inquit, miſera, & voraciſſima præ reliquis inhias? Quoúſque tam eris incompoſita? Apage à me; nihil quidquam profectò plus hinc auferes, quam gregales tuæ: at illa inſiſtit. nihilominus pertinax: ille autem ubi ſub ortum ſolis farraginein capreis communiter omnem appoſuiſſet, blandè ad eas dixit: Abite lætantes; quæcumque enim habebam, conſumpta ſunt omnia; ac dimiſſit. Nos vero non parum hiſce rebus ſtupefacti, iter noſtrum abſolvimus. {{right sidenote|''Socios in eremo Patres admonet reverentiæ inter orandum,'' '''b'''}} 30 Vir quidam, monachus ingens ac mirabilis, præſtacáque contemplatione conſpicuus, Sergius nomine, maximè Lauræ noſtræ archipresbyter, hæc mihi affirmavit; Ibam, inquit, die quadam, cum aliquot patribus ad ſanctum Stephanum in eremum, in antris, ſi Calamonis monaſterium reſpicias, ad orientem obverſis tum temporis degentem: ibi enim Quadrageſimam b magnam exigebat. Hic igitur Dominica eam, quæ Palmiſtera dicitur, antecedente acceſſerat ad nos, unanimiter circa auroram congregatos, deque præterita noſtra vivendi ratione nos interrogabat. Vigilare verò & attentos jubebat eſſe in primis tempore converſationis cum Deo: Vigilate, inquiens, dilecti, & ſobrii eſtote: Deo enim affliſtis orantes: Etenim, ſi regem terrenum non alloquimur, niſi agmine utrimque militari adſtante, & animos terrente ſubditorum; tum ſi attentione tanta nobis & corporis animíque compoſitione opus eſt, conjicientibus in eum oculos, qui ſolus habet imperium, metuque ac tremore occupatis; quanto magis univerſorum Regi, cui mille Angelorum atque Archangelorum trementes aſſiſtunt exercitus, circumſpectos exhibere nos, convenit, ac omni rerum craſſarum ac terrenarum ſpecie repurgare mentem, pavere denique, & contremiſcere? Orate igitur: hoc enim die Lauræ noſtræ patribus, infignis, funeſta, ac plena mœroris accidit calamitas.{{right sidenote|'''B'''}} 31 Rogitantibus nobis, quænam ea demum eſſet, ſubjecit; Nocturnâ perſturatus pſalmodiâ, continuo in ecſtaſim raptus ſum ub auroram; quadíque in Laura conſpicio aliquot patrum contundi vertices; ſed Syrorum Presbyterum divelli cruces; acerbóque præ ceteris ſuſtinere cruciatus; & auguratus ſum fore, ut contagium illic lethiſerum graſſaretur. Dies igitur unus abierat, cum homo quidam pius inde advenit, & in hunc modum nos affatus eſt: claſpam heri Dominicam in Laura tranſegi; ac neſcio quid patrum plerique paſſi ſint: nam vidi eos moſtos in terram vultus deſigere, graveſque capitis dolores præ ſe ferre; ſuper hac tamen conſternatione, ac mœrore interrogavi neminem. Poſt dies ergo quatuor completâ ſacrâ Quadrageſimâ, in Lauram cum Sene ſancto rediimus, ſalutiferam Palmarum feſtivitatem celebraturi; taleſque patres invenimus, quales eos nobis vir Chriſto devotus depinxerat: nec verò multo poſt primùm fato conceſſit Syrorum presbyter; deinde autem ex patribus multitudo tanta, ut eorum, quos nobis in eremo cum ipſo verſantibus Senex nominaverat, duo aut tres per dies ſingulos efferrentur.{{right sidenote|''peſtem in Laura ſubortam ſignificat.'' '''C'''}} 32 Alius verò ex maxima noſtra Laura ſenio vir planè decrepitus, (Leontium appellabant i){{right sidenote|'''δ'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|εὐχεροειδέως, αὐτὸ παροβλαπτον⊠ αὐταῖς τω⊠ ποσβίω, ἵνα χει· μία δὲ ἐκ τ⊠ αταῖς ὑπῆρχεν ᾗ ἀπαταλίως ᾗ ἀτάκτως ἐσθίουσα προσήρχετο, ζητοῦσά τι φαγεῖν ⊠λειόμενον. Ὁ δὲ πλεονεκτοῦσαν αὐτὴν ἰδών, δυσχενοῖς λόγοις ἔθλασεν, ἀτρώσας πλῆξαι ᾗ λέγων· Τί πλεονεκτεῖς, ζωπνὶ ᾗ λαίμαργε ἐν τοῖς αὐτοῖς ἐφές τω⊠ αὐτοῦ ἀταξίαν; Ἄπελθε ἀπ᾽ ἐμοῦ, ντως ἐδν παρέξω σοι πλέον τ⊠ ἐταίρων σου· ᾗ αὐτὴ ἐπέμεινε φιλονεικοῦσα. Αὐτὸς δὲ, ⊠ παντῶν τῆς ἀναπαλὸς τ⊠ ἥλιου πᾶσαν ἀλῶν ἐδωλείω ζωῖς ἀλφράτοις κοινῇ προσεφώνησεν· ὅπου δὲ ἔσχον ἐδεδασμένη. Καὶ ἀπέλυσεν αὐτάς· ἡμες δὲ, ἐπὶ τούτων πάντα ζωμβούμβοι, τω⊠ ὁδὸν ἡμῶν ἀπεπληρώθη.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|30 Αὐτός τις, μοναχὸς μέγας ᾗ θαυμασίος ᾗ πανακῆς θεωρίας κεκοσμημένος, ᾗ ᾗ νομα Σέργιος, ἀρχιπρεσβύτερος τῆς μεγίστης ἡμν Λαύρας, διηγήσατό μοι λέγων, ἐν μιᾷ τ⊠ μερῶν ἀπίειν μετὰ τινων πατέρων πρὸς τὸ ἅγιον Στέφανον ἐξ τω⊠ ἔρημον, ἐν τοῖς κατεσκαλμένοις τοῖς μονῆς τ⊠ Καλαμῶνος ἀντοῖς τότε διάγοντα· ἐξήλει δὲ ἐκεῖ τω⊠ μεγάλῳ Τεσσαρακοστῶ. Οὗτος τοίνυν, ἐν τῇ πρὸ τῆς Βαϊοφόρου κυριακῇ, παρεγένετο πρὸς ἡμᾶς, ὁμοθυμαδὸν ζωνηθροισμένους ⊠ τὸ ὄρθρον, ᾗ ἐπηρώτα ἡμᾶς ⊠ τῆς ἡμῶν παρεληλυθίας νυκτὸς· χρησμέει ᾗ ᾗ νηφῶν ἐπέλευσιν, μάλιστα ἐν τῇ καιρῷ τς πρὸς Θεὸν μιλίας· Γρηγορεῖτε, λέγων, ἀγαπητοὶ ᾗ νήφετε· τῷ Θεῷ δὲ παρεστήκατε προσευχόμενοι· εἰ δὲ βασιλεῖ ζωηγείᾳ παντάπασι, ἑκατέρωθεν φωλιατικῆς παρεσκηνυίας τάξεσι, ταῖς τ⊠ ἀρχομένων ὀφρύας ἐκδειματῶσι, προσορμῶμὲν, νηέως ἀν πολὺς τ⊠ κατατάσεως ἀξιοῦμεν πρὸς μόνον τὸ κρατεῖν τὰς ὄψεις τείνοντες, τρόμῳ τε ⊠ φόβ ζωπεχόμενοι· πόσῳ μᾶλλον τῷ βασιλεῖ τ⊠ ἀπάντων, ᾗ παρέστικται μυρίαι ἀγγέλων, καὶ ἀρχαγγέλων τερατίαι, φρίττουσαι πρὸς ρεστέτες, ὀφείλομεν νήφειν καὶ πσαν ὑλικὴν ζωαχοεινὴν ἐμφάνεσιν, ⊠ φοβείσθαι, ⊠ τρέμειν; Εὔχεσθε τοίνυν· μαχρίᾳ δὲ σήμερον τοῖς πατράσι τῆς Λαύρας ἡμῶν ἐπέπεσε καταδυνῶς συμφορὰ ⊠ ἄνια γέμονα.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|31 Ἦν μῖν ποζυμόνοις ἔφη· Τω⊠ νυκτερινῶν ψαλμωδίας ἐκτεταμένη, ἐξαίφνης ἐν ἐκστάσει ἐπὶ τὸ αὐγὸν γέγονα, ⊠ ὁρῶ ἐν, τῇ Λαύρᾳ βλέπω τινὰς τ⊠ πατέρων περικαράζοντας τὰς κορυφάς. Τὸν δὲ πρεσβύτερον τ⊠ Σύρων ἀποσπώμενον χαλεπώτερον, ⊠ ζωτὴρ παντὸς ἀλγοῦντα ὑπομένοντα, ⊠ φήλωθω, ὅτι λοιμὸς ζωθανατικὸς φύσεται. Μετὰ τοίνυν ἡμέραν μίαν ἀφίκετό τις ἀνὴρ φιλόχρηστος, ⊠ ἐξηγήσατο λέγων ἡμῖν ἔτως· Χθὲς τω⊠ παραγωγίμην ζωριακὴν ἐποιήσαμην ἐν τῇ Λαύρᾳ, οὐκ οἶδα, τί πεπόνθασιν οἱ πλείους τ⊠ πατέρων· ἐφρόσα δὲ αὐτὸς καταφύντας ⊠ κεφαλαιαλγῶντας, ἀλλ᾽ ἐδένα ἠρώτηκα ⊠ τῆς ταυτῆς καταφύσεως ⊠ ἀλγηδόνος. Μεθ᾽ ἡμέρας ἐν πέσσαρας πληρωθείσας τῆς ἁγίας Τεσσαρακοστῆς, ἐπανήλθομεν ἐπὶ τω⊠ Λαύραν ζωὶ τῷ γίῳ Γέροντι, τω⊠ σωσίζυγον τ⊠ βαϊων πανηγύρια ἐκτελέσοντες, καὶ ὅτως ἀπὸ παντάσας ἀφρικαμὲν, ὥσπερ ὁ φιλόχρηστος ἀνὴρ ἀνήγγειλεν· μετ᾽ ⊠ πολὺ δὲ πρῶτος μὲν ἐτελεύτησεν ὁ πρεσβύτερος τ⊠ Σύρων, μετ᾽ πειτα δὲ ἐκ τ⊠ πατέρων τοσοῦτος, ὥστε καθ᾽ κάστην μέραν δύο τρεῖς ἐκκομίζεσθαι ἀφ᾽ ὧν ὀνόμασεν ἡμῖν ὁ Γέρων συνὼν αὐτοῖς ἐν τῇ ἐρήμῳ.}} {{graeca|32 Ἄλλος δὲ ἐκ ζωμαριοτάτης ἡμασῶν ἐκ τῆς μεγίστης ἡμῶν Λαύρας ἐπανεῖος ⊠ παντελῶς φιλοσο-}} {{small|Φίλ⊠}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 2fv5jsco8bzpeolt30ujd675gweokf1 104 84734 274988 2026-08-07T12:58:04Z Vladis13 10700 + 274988 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|DIE DECIMA TERTIA JULII.|525 {{left sidenote|AUCTORE I. P.}}}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} conjecturis locus; fortè monachi Sabaitæ vel occasione elevati solemniter corporis, vel ne Officio Paschali hebdomadisve Majoris sæpius impedirentur, huc ipsum transtulerunt: nisi forte alio eum removere impulerit alius Sanctus, eodem die 2 Aprilis in Indice dicti ''Typici'' notatus, & quidem cum titulo Thaumaturgi: quem presbyterum & hegumenum apud Græcos singulari cultu honoratum, & in pluribus Synaxariis primo loco commemoratum (ei uni toto Officio ecclesiastico dicato in magnis Menæis & Anthologio,) vidimus eodem isto die, tomo 1 Aprilis, pag. 101. Pag. verò 102 habet ejus elogium, Officium ecclesiasticum, versiculos, odas, strophas; ibique pag. 103, ex canone explicato colligitur vixisse sæculo VIII aut sequenti sub Iconomachis. Quidquid sit; conjicere hic liceat; quando certiora documenta non habemus. Et de cultu quidem S. Stephani hactenus: nunc de Sanctis homonymis, verè tamen ab ipso distinctis agamus.{{right sidenote|'''B''' Varii Stephani,}} 5 Refertur in ''Vita'' num. 184, tres observasse in eremo cilicio indutus Quadragesimas Thaumaturgus noster. Nonne igitur merito vocari posset Trichinas? In ''Vitis'' verò Patrum apud Rosweydum lib. 10, cap. 57, ponitur abbas Stephanus Trichinas, monasterii S. P. N. Sabæ antistes. Idemne hic Stephanus cum nostro, an diversus? ''Multa utrobique conveniunt: nomen, locus, vitæ institutum, gestamen cilicii:'' nam Trichinas ille dicitur, qui cilicio utitur, sic dictus {{graeca|ἀπὸ τν τριχῶν}}, id est à pilis, è quibus id contextur. Verum Stephanus iste Rosweydinus vocatur antistes; noster verò antistes numquam fuit, uti clarè patet ex Auctore ''Vitæ'' num. 184, officia omnia à Sancto apud suos administrata accurate enumerante, & à dignitate antistitis abstinente. Idem liquet ex eo, quod num. 183, dicatur sepultus.. sancto Patre.. & Hegumeno Basilio, omnibusque Lauræ monachis congregatis. ''Idem Basilius'' in Commentario prævio Martyrum Sabaitarum num. 5, asseritur ibidem fuisse Hegumenus; & in ''Actis martyrii'' num. 2, dicitur optimus pastor Basilius, quando Stephanus jam à biennio obierat, sicut constabit ex dicendis. ''Hæc itaque utrumque Stephanum satis distinguunt.''{{right sidenote|'''C''' cum hoc nostro collati}} 6 In ''Prætermissis'' ad diem secundam Aprilis postquam esset dictum, S. Stephani pilis induti, qui vixit in Laura Sabæ, memoriam referri in Ms. Menologio Arabo-Ægyptiaco, à Gratia Simonio Maronita, Latino pro nobis reddito, ''subjungitur'', videri eum esse Stephanum Sabaitam, à Græcis relatum ad hunc diem XIII Julii. At conjectura illa mihi apparet nimis incerta, quam ut pro ea spondere ausim; tum quia nullibi in Synaxariis, quod sciam, Stephanus noster hoc cognomento insignitur: tum quia, tametsi tres observarit.. cilicio indutus Quadragesimas, hocque gestamen seu indumentum ad triennii tempus adhibitum, idque per annos 15 extensum; ut indicatur verbis proximè ibidem præcedentibus, videatur sufficere ad singulare illud cognomentum; existimo tamen ipsi illud inditum numquam fuisse: præsertim quia, prout dicitur eodem num. 184, reliquis septemdecim annis (''vitæ postremis, per'') annuas illas tres Quadragesimas cilicium tum ob Patres, qui secum erant, tum ob eos, qui undecumque ad se currebant, non gestabat, ne se hoc habitu indutum viderent. ''Persuasissimum itaque habeo alteri cuidam Stephano, monacho Sabaitæ, impositum fuisse Pilis induti cognomen, tamquam characteristicum, quo ab aliis ejusdem loci ac nominis'' | ''affectis'' distingueretur; quique pilosum indumentum vel per totam vitam; vel per maximam saltem ejus partem gestarit; & supremo quoque adventantis mortis tempore illud non deposuerit; in eodem etiam fortasse mortuus; ut proprium ac singulare hoc cognomen suum faceret; ex re à paucis cùm tali rigore usitata.{{right sidenote|prostantium}} 7 Joannes Phoce, à Leone Allatio editus in ''Supplicibus'', pag. 28, agens de viris sanctis à se visis in Laura S. Sabæ, quam paulo ante descripserat, narrat se in illis locis ferme ad XL deiferos viros, & ante alios spectabiles inspexisse; & ante eos potissimum sex, inter quos enumeratur aliquis Stephanus primo loco, nullo quidem cognomento notatus; sed à nostro tamen Stephano diversus: Nam cum laudatus Joannes loca sancta, quæ describit, inspexerit anno 1085, sicut probat ejus editor in sua ''Præfatiuncula''; & cum Stephanus noster ibidem claruerit sæculo VIII; mortuus DCCXCIV; nimirum quantum tempora differunt, quam ut unus cum altero confundatur. Discrimen eo hic indicamus, ut ne quis imperitus in eum incidens, prima fronte unum pro alio accipiat, deceptus homonymia nominis proprii & monasterii utrobique ejusdem. ''Errorem Menologii Slavo-Russici jam indicavimus.''{{right sidenote|'''E'''}} 8 Stephanus præterea bis se nobis offert, tanto faciliori confusioni cum hoc nostro, primo intuitu obnoxius, quanto plures identitatis notæ in utroque concurrunt: nominis videlicet proprii, sanctitatis, habitationis seu vitæ instituti, ob quæ æque ac noster dicitur Sabaita; ac temporis; cum eidem fuerit synchronus. Verum hæc non obstant, quin hæc habeat, unde tum à nostro Stephano, tum ab aliis antegressis distinguatur. Petit cognomentum, quod ipsi dat ''Typicum S. Sabæ'' die XXVIII Octobris, & quo refertur in Synaxariis; adde ''Vitam'' post mortem nostri protractam, cum videatur idem esse Stephanus cum eo, qui extitit Auctor martyrii monachorum Sabaitarum; in cujus præfatione ita loquitur: ''Quam'' (cædem barbarorum Sabaitis illatam) ''propriis ipse conspexi oculis, utpote unus eorum, qui sacram hanc Lauram inhabitantes, ibidem reperti sunt in illa funesta corumdem irruptione. Huc etiam spectant verba'' Vitæ, ''quam hic damus, num. 177: Testes verò estis etiam vos omnes, veram hanc visionem'' (de Theoctisto in gloria cælesti) ''fuisse, non solum propter apertam ejus vitæ sanctimoniam; verum etiam quod supremo martyrii baptismo, quod secundas non admittit sordes, perpurgatus est: est enim è numero Patrum in Maxima sancti Patris nostri Sabæ Laura à barbaris interfectorum: quorum vir omni virtute præstans pater Stephanus, Lauræ nostræ decus ingens & ornamentum, historiam concinnavit.''{{right sidenote|'''F''' qui ab eodem omnes distinguendi}} 9 Atque ex his perspicuum est hujus postremi Stephani, & aliorum antecedentium à nostro discrimen. Videri etiam possunt, quæ dicta jam pridem sunt in dicto Commentario prævio Martyrum Sabaitarum die XX Martii, num. 5. Rem involvunt ''Menea impressa'', quando dicto die XXVIII Octobris bis meminerunt S. Stephani Sabaitæ, semel quidem addendo discipuli S. Sabæ; id quod Auctori martyrii monachorum Sabaitarum ob temporis distantiam, si significatio vocis discipuli in rigore accipiatur, competere non potest; ac semel simpliciter, omissa clausula ista. Sed ulterior præsentis argumenti indagatio ad istum diem spectat; ubi etiam ratio haberi poterit, cur uno loco ibidem inter Martyres idem ac alius annuntiari videatur;{{right sidenote|probationis}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||Vvv 3|}} <references /></noinclude> 1kh0vta8w6gub21nffyzsysse2m2bgj 104 84735 274989 2026-08-07T12:58:05Z Vladis13 10700 + 274989 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|543 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|φίας ἔμπλεως, ὀνόματι Λεόντ⊠, ἐξῆσάν μοι ποιαύτην ἐξῆγησιν· Μοναχοί τινες τ⊠ διαγῆς μῶν ζωνοβίας ἐν τῇ ἐρήμῳ διέτριβον ⊠ τ ἁγιασμένον ἀδελφὸν Στέφανον ἐν τ⊠ ὡρισμέναις ἡμέραις τ⊠ καθολικῆς νηστείας. Οὗτοι τοίνυν ὡς ἦγον ἔρημον ἀγωγίω, ἐξ ἀσπίδος προσελθεῖν ατοῖς τ⊠ δία σπηλαί ὁ Γέρων, καὶ φησιν· Δεῦτε, πατέρες, ἐντευξὴν ποιησώμεθα, δεῦτε. Οἱ δὲ προθυμότατον ἀναστάντες, τω⊠ αὐτοῦ προσεζαζω ἐξεπλήρουν. Αὐτὸ δὲ ἀρχομένῳ ζωὶ αὐτοῖς, ἀκούωσαν αὐτὸ τινὰ τ⊠ πατέρων τ⊠ Λαύρας εἰς μνημίαν ἀγαπῶν⊠ ᾗ μακαρίζων⊠. τε δὲ τῆς ἀγίας προσευκῆς, ἔφασαν πρὸς αὐτόν· Κατέπληξας ἡμᾶς, ὦ πάτερ, ὁπότε ἐν τῇ ἀγῇ μνησθείς τινος τ⊠ πρεσβυτέρων ἡμῶν, ὡς τόνδε τ⊠ βίον ἀπολιπόντος. Ὁ δὲ εἶπεν· Καὶ δὴ ὅτως πρὸς τὸν κύριον ἐξεδήμησεν· εἴηεν ἄν ἔνεσιν ἐν ζωῖς ἀκαταλύτοις σκηναῖς τ⊠ δόξης ἐκείνης ᾗ ἀγαλλιάσεως. Αγαμέντες τοίνυν τ⊠ ερημένων ὑπὸ τ⊠ Γέροντ⊠, ἀπελθῶς ἐνέτυχον πινακιδίῳ τω⊠ ὥραν τω⊠ μέραν ᾗ τω⊠ μῆνα, καθ᾽ ὃν ἐγένετο τοῦτο. Μετὰ δὲ τω⊠ Τεσσαρακοστὴν εἰς τὴν Λαύραν ἀφικόμενοι, λεπτομερέστερον ⊠ τ πρεσβυτεροῦ τελευτὴ ἐξηρεύνησαν, ᾗ πάντα καθὼς προεῖπεν αὐτοῖς Γέρων, ἀρπάσαντες, σαφέστερον ἐδιηγήσαντο ἡμῖν, τὸ Θεν ἀινῶντες, ᾗ τ Γέροντος χάριν δοξάζοντες.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|33 Ἄλλοτε πάλιν ἐξ τ⊠ ἐαυτὸν καιρὸν τ⊠ Τεσσαρακοστῆς ἐξαπίνης ἦλθε πρὸς τος συνόντας αὐτῷ πατέρας, καὶ εἶπεν· Ἀνάστητε, πατέρες, ὅπως ἀξιώμεθα· καιρὸς ἐκ προσευχῆς κα δεήσεως. Ποιησαμένου δὲ τω⊠ ἀγίου ἡμᾶς τινῶν λεγόντες· Τίς ἡ ἀιτία τ⊠ ἀγς ἐν τ ὥρᾳ ζῶντι, ὦ πάτερ; Ὁ δὲ ἀποκριθεὶς φη· Ἐπειδὴ νυνὶ γέγονεν ἐν τῇ Λαύρᾳ ἡμῶν τάραχ⊠ καὶ θόρυβος μέγας· τινὲς δὲ νεοζυγέαι, τ⊠ συνάξεως ἐκτελεσθείσης, ὑπὸ τ⊠ δαιμόνων ἀποπληθέντες ἠπάτησαν, καὶ τινας τ⊠ γερόντων ῥάβδοις ἔτυψαν, καντῷ τ ὁσί ἡμν ἡγουμέν, ἀββ Στρατηγί, τὰς χεῖρας κακῶς ἐπέθηκαν, καθυβρίσαντες αὐτὸν, καὶ ἀιμωσάμενοι. Ἐκθαμβηθέντες δὲ ἐπὶ τούτῳ οἱ πατέρες, ἠξίουν αὐτὸν ἐξειπεῖν αὐτοῖς, πόθεν ἐγνώστη ζω⊠. Ὁ δὲ ἀποκριθεὶς ἔφη· Πρὸ ὥρας τεθέαμαι τοὺς πάσης κακίας δημιουργοὺς κα τοῖς κακοῖς ἐπιχαίροντας, κακίους δαίμονας, ἐν τῷ ἀέρι φοιτῶντας, ἀγαλλομένους καὶ ὀρχουμένους, καὶ ἀλλήλους προτρεπομένους ἀφραίνεσθαι, φάσκοντας· Εὐφραίνεσθε, ἀφραίνεσθε· ⊠ δὲ σήμερον εἰργασάμεθα σήμερον ἔργον. Διὸ ἀε ἡμᾶς σκιρτᾶν, καὶ χαιρυσθῶν, καὶ χορεύειν ἀφρόνιστον χορείαν, ὅτι τοὺς ἀσθεστέρους ἅματε καὶ ἀφρονεστέρους τ⊠ μοναχῶν τ⊠ Σάββα πεπλανηκότες παρασκευάσωμεν οὐκ ὀλίγην ποιεῖν σύγχυσιν· ἀλλὰ παρεσκευαζόμεθα καντὸν τὸ ἡγούμενον αὐτῶν οπαλαῖς ἀληθῶς παίειν, καὶ καθυβρίσθαι ἀεινῶς, καὶ φόνον ἄν ἐ μέτριον διεγείρασθαι· εἰ μὴ ταῦτα τ⊠ κακοχήρου Στεφάνου κατέρθασιν οἱ δίκαι. Τω⊠ αὐτῶν δὲ ἀπεκρούσθημεν, καὶ ἀπεδιώχθημεν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|34 Ταῦτα μὲν ἀπὸ τ⊠ δαιμόνων ἀκήκοα· ἀλλ᾽ ὧν πιστεύσατε, τέκνα πνευματικὰ ζῶτα, ἀληθεύοντι, ὅτι ⊠ δὲ ἡμετέραν ἐντεύξεων ἐπεῖδεν Θεὸς τος πατέρας, καὶ προφθσας ἐπεσκέψατο αὐτὸς, βουλομέν⊠ ἀπὸ τ⊠ φόνου· ἔτε δὲ ἐμὲ τ⊠ ἀχρεῖον ἀπεπηδήκησαν οἱ παλαιοὶ κακοῦργοι δαίμονες· ἁμαρτωλὸς γάρ εἰμι ᾗ ἀνομμιημάτων ἀνάπλεως· ἀλλ᾽ ὡς θέλοντες ἀνίαν με; ζωῖτα τ⊠ πατέρων εἰρηκότες ἐφάνησαν, ᾗ οόμενοι κενοδοξίας ὀξυτάτοις βέλεσι κεντῆσαί μου τω⊠ διάνοιαν, τ⊠ εὐχῶν μου ἐμνήσθησαν. Ἀλλ οὖν με τ⊠ ἀπο-}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} omni admiratione dignissimus, celeber, atque omnibus sapientiæ disciplinis imbutus, hanc mihi recensuit historiam. Monachi quidam illustri congregationis nostræ præfinitis universali jejunio diebus apud sanctum Patrem Stephanum commorabantur in solitudine: Ad hos ergo, ut vitam ab omni strepitu remotam agebant, accessit ipse, qua videri non poterat, de suo spelæo senex, &: Adeste, inquit, patres, orationem instituemus; adeste. Illi promptissimè assurgentes ejus imperio parebant. Cumque unà secum oraret, audiunt mentionem ab eo fieri alicujus ex Lauræ patribus, quem beatum prædicabat. Ubi precandi finem fecerat, dixerunt ei: Perculsisti nos, o Pater, cum inter orandum de quodam presbyterorum nostrorum ita meministi, quasi vita functus jam esset. Tum ille: Nempe sic est, jam hinc ille migravit ad Dominum: requiem igitur inveniat in indissolubilibus illius gloriæ atque exultationis tabernaculis. Illi hæc à Sene pronunciata demirati, horam, diem, mensem, quibus hæc acciderant, fideliter commendavere pugillaribus. In Lauram verò post Quadragesimam reduces minutissima quæque de presbyteri morte perscrutantur; comperitque, uti ille Senex prædixerat, omnibus, rem nobis omnem apertius expostitere, laudantes Deum, Senisque gratiam celebrantes.{{right sidenote|''Beatum aliquem inter orandum cognoscit.''}} {{right sidenote|'''E'''}} 33 Rursum alias per idem Quadragesimæ tempus contigit, ut ad eos, qui secum vivebant, repente accederet; hac illos exhortatione compellans: Surgite, patres, ut oremus, orationem hoc tempus præcipuè flagitat. Finita ergo computatione, quærunt illi; Quæ causa, ô Pater, hac à nobis horâ preces exigebat? Respondit ille ac dixit: Quia jam modo turbæ in Laura nostra acta ingens tumultuatio concitata est: novitii enim aliqui, finitâ synaxi, decepti à dæmoniis omnia turbarunt, nonnulloque Senum ceciderunt virgis, atque in ipsum sanctum Hegumenum nostrum, Abbatem Strategium, impiè manu injecerunt, convitiis eum & contumeliis insectantes. Obstupefacti adeò ad hæc patres, infistere, sibi ne dedignaretur edicere, id unde rescivisset. Respondens verò ille ait: Vidi ante horam impietatis omnis auctores, malisque unicè gaudentes pessimos dæmones, frequentes gestire per aëra, & tripudia celebrare, mutuóque se ad lætandum hortari, ingeminantes: Lætamini, lætamini: neque enim exiguum hodie facinus defsigiavimus. Quamobrem exultare nos convenit ac deliciari, choroque hilares ducere: quando inter Sabæ monachos rudiores juxta ac mente magis destitutos ad turbas non sanè modicas excitandas adegi-mus: sed & ipsum eorum Hegumenum sultibus haud molliter depexum daturi eramus, atrocibusque oneratum calumniis; ac cædem denique non mediocrem suscitaturi; nisi hæc omnia Stephani, male feriati utique filicernii, anteverterissent preces; quippe quibus repulsi, atque in fugam conjecti sumus.{{right sidenote|''Turbas in Laura excitatas cognoscit, dæmonibus ideo exultantibus;'' '''F'''}} 34 Hæc quidem ex diabolis audivi; credite itaque, filii Spiritu ferventissimi, veritatem profitenti, non nostra deprecatione factum, ut patres respexerit Deus, eosque à cæde eruendo, præoccupatis hostium consiliis, prosperexit; neque per me inutilem veteratores ac malefici spiritus ejecti sunt: peccator enim sum, & refertus iniquitatibus: sed eo hæc de patribus dixisse videntur, quod ægrè animo meo facere volunt; mentemque mihi sperantes acutissimis vanæ gloriæ jaculis transverberare, de precibus meminerunt. Sed dictorum illorum, utcumque fallacium nihil me{{right sidenote|''& frustrà ei vanæ gloriæ tentationem injicientibus.''}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> j0nrtx0len5ciq8st2o2c97v8l2p9yy 104 84736 274990 2026-08-07T12:58:06Z Vladis13 10700 + 274990 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|544 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} me ab ea, qua in melius propendeo, voluntate, divinâ firmatam gratiâ, dimovit: unde nihil eorum quidquam credidi: mendaces enim sunt & impostores, & in omnem conjurati probitatem: verum indignè ac ferociter propulſavi, atque execratus eos diſpuli, & mendaces vocitans & ſycophantas. Inde eſt quod hæc mihi repoſuerunt: Tametſi tales reputes nos ferè, veteratoriíſque ſermonibus noſtris nullam adhibeas fidem, hodie tamen vera eſſe putato omnia, quæcumque de Lauræ monachis prodita ſunt. At ego aliter ſentiebam, abigebamque magis ac magis, donec vis quædam divina colluſtravit animum, & omnem rerum, quas nuntiaverant, accuratè perdocuit veritatem. Hæc admirati patres horam ipſam, diem, menſem adnotant, impletáque Quadrageſimâ ad Lauram cum Sene redeunt, ac tempus, quo ſuffiſſent hæc ſuſcitata, à patribus diligenter exquirunt, viſioníſque ita veritatem exploratam habuere; à quibus cum ipſi accepimus, communicamus vobis, ut ſancti Senis virtutem æmulemini, largiſſimam Dei bonitatem omnibus admirabilem prædicantes.{{right sidenote|'''B'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|παλῶν αὐτῶν ῥημάτων τ⊠ πρὸς τὸ κρεῖττον νεύσας ἐξέσεισεν, Θεῖά χάριτι κραταιουμένου· ὅθεν οὐδ᾽ ὅλως ἴδιον πεποίθηκα· ψεῦδος δὲ ἀεὶ ἐγὼ πλάνοι, ᾗ μυσέκαλοι τυγχάνουσιν· ἀλλ᾽ ὅσον ἐμὸς ἐξ ἀνεργοῦς μῶν ἀνέμνησεν, ᾗ ἀπεδήσουν ἀυτοὺς, καταφρονῶν, ᾗ ψεύσας ἀυτὸς ζωπκαλῶν παίζων. Διόπερ ἀπαγγελθέντος ἔφασάν μοι· Εἰ ἐξ ἐκάστου τούτους ἔχεις μᾶς, καὶ ἀπ᾽ αὐτῶν τοῖς ψευδοῦσιν ἡμν ῥήμασιν, ἀλλὰ σήμερον πείσθητι ⊠ τ⊠ μοναχῶν τῆς Λαύρας εἰρηκόσι τω⊠ ἀληθείαν. Ἐγὼ δὲ οὖν ἐπείσθην, ἀλλὰ μᾶλλον ᾗ μᾶλλον ἐθαύμασα, ὅτι διὰ τῆς ἐπιλαμψάσης δυνάμεως, ⊠ τὸ ἀνηγέλμενον, ἅπαν ἐδήλωσε τω⊠ ἀκρίβειαν. Τεζωμαρισάντες ἐν ἐπὶ τούτοις οἱ πατέρες, ὡντο τω⊠ ραν ᾗ τω⊠ ἡμέραν, ᾗ τω⊠ μνα ὑπομνήσαντο, ᾗ τῆς Τεσσαρακοστῆς πληρωθείσης, ὑπέστρεψαν εἰς τ⊠ Λαύραν μετὰ τ⊠ Γέροντος, ᾗ ἀκριβῶσαν ⊠ τ⊠ πατέρων τ⊠ καιρὸν, καθ᾽ ὃν ἐγείροντο τοῦτο, ᾗ τ⊠ ἀλήθειαν τῆς διοράσεως ἔμαθον, ὡς ἐν ⊠ λαβόντες διηγησάμεθα ὑμῖν, ἵνα τω⊠ ἀρετὴν ἐν ἱερ πρεσβύτου ζηλώσαντες, ζωμακαριολογήσητε τ⊠ μεγαλόδωρον θεϊκὴν ἀγαθότητα.}} {{right sidenote|'''E'''}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Ædilem Latinè diceremus, in quem ſarti tecti ſervandi ædificii ſacri cura incumbit. Inter Eccleſiæ Cpolstanæ officia nullum tale reperio, niſi magni œconomi, quod inter officia dignitate & auctoritate primum, qui in ſua poteſtate omnes Eccleſiæ facultates tenet. Per Baſilicarios, clericos qui in baſilica ſeu æde ſacra miniſtrant Papæ, Epiſcopo, aut ſacerdoti ſacra facienti, intelligit Cangius in Gloſſ. Lat.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Situm Calamonis Lauræ dedimus ex Prato ſpirituali cap. 40 in Annotatis ad Vitam S. Joannis Silentiarii ad 13 Maii, cap. 3, lit. b: ubi de verſione Latina hujus vocis. Ex verbis dicti Prati cap. 162, quintodecimo ab Alexandria milliario monaſterium eſt, quod vocatur Calamon; & ex illis, quæ habentur cap. 163, dicebat abbas Alexander monaſterii Calamonis, quod eſt prope Jordanem, collige duo Calamonis monaſteria fuiſſe.'' {{right sidenote|'''c'''}} ''Obiit is III Septembris, quo de ipſo acturi ſumus. Ejus Vita S. Euthymii Actis permixta prodit ad 20 Januarii; à quo & Anaſtaſio patriarcha facta reliquiarum ejus ſepultura dicitur num. 100: quod magnâ honorificentia factum, ex Vita S. Sabæ habemus.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''Sic S. Theoctiſti ſucceſſorem Maxim aut Matruam poſt biennii præfecturam vitâ functum S. Euthymius in Theoctiſti magna theca piè depoſuit. Sic Longinum ei ſuſſectum; ſic ceteros dignitate & ſanctitate primos ibidem conſiderint. Theca autem ſpeluncam hic vel fornicem plurium monumentorum capacem induſtrie ſignificat, extra quam fuerit monumentum ejus; de quo numero ſequenti.'' {{right sidenote|'''e'''}} ''Hinc monaſterium hoc tempore deſertum fuiſſe ſupra diximus: quod etiam, ex illa Arabum admonitione colligitur.''{{right sidenote|'''C'''}} {{right sidenote|'''f'''}} ''Ad ſpeluncam, in qua habitarnnt Sancti, quæque deinde eſt in templum converſa, aſcendendum fuiſſe Lazarotis paſtoribus, qui primi Sanctos iſtic commorantes reperere, habemus à S. Euthymii Vita. Quare nec in ea nec juxta eam conditos fuiſſe Sanctos, verum in ſpelunca aliqua inferiori, ex his patet.''{{right sidenote|'''F'''}} {{right sidenote|'''g'''}} ''Vox iſta explicatur cap. ſequenti num. 37 lit. c.'' {{right sidenote|'''h'''}} ''Μεγάλην τεσσαρακοστὴν. Ita dicebatur præcipua illa ante Paſchalem ſolennitatem Quadrageſima ad differentiam aliarum: quam quia in eremum recedentes Patres à Dominica Sexageſimæ (quæ Græcis τῆς ἀποκρέω, ſeu Carnis-privii dicitur) auſpicari conſueverant, ideo ſequenti numero ſoli quatuor dies ante Dominicam Palmarum è Quadrageſima reliqui numerantur.'' {{right sidenote|'''i'''}} ''Leontium hunc diverſum eſſe à Leontio, auctore Vitæ S. Gregorii Agrigentini, diſces ex commentario prævio num. 26.'' {{right sidenote|'''k'''}} ''Ἀρχάριοι, id eſt incipientes ſive novitii. Vide Gloſſarium Menrſii citantis Anonymum, qui tres gradus diſtinguit ἀρχαρίων, μέσων ᾗ τελείων, incipientium, mediorum & perfectorum.'' == CAPUT IV. == ''Succurrit periclitantibus diſcipulis; & cum inviſibili Anachoreta colloquitur.'' {| | {{right sidenote|''Joannes, poſtea Cherubimorum epiſcopus,''}} '''F'''Ratres Deo cari tres ex eorum numero, quorum teſtata religio eſt, Damaſcum, feliciſſimam illuſtremque incolebant metropolim. Horum unus, cum ſeculo valedicens in hac maxima Laura habitaret, hæc mihi commemoravit: Quod vir quidam inſignis, Joannes dictus, qui & multa edebat miracula, quorum viri complures, ſtudioſiſſimi | {{graeca|Ἐκφράσας τοῖς ἀδελφοῖς τ⊠ μεμαρτυρημένω ἐπ᾽ ἀληθείας, Δαμασκηνοὶ τω⊠ πανευδαίμονα ᾗ λαμπρὰν μητρόπολιν, ἐνεπίδημον ἔχουσι. Τούτων ὡς ὑποζευξάμενος, ᾗ ζν τω⊠ μεγίστω Λαύρᾳ ἐνδιέτριβε, διηγήσατό μοι, λέγων· Ὅτι ἀνὴρ ἐνδοξος ὀνόματι, σηματοφόρος ἀνὴρ, ᾗ πολλὰ ἀνέδειξε θαυματουργήματα, ὧν ἐν ταύτῃ γεγό-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 3fwb3ydcj1yx0btofvdoyvjibbddb9y 104 84737 274991 2026-08-07T12:58:07Z Vladis13 10700 + 274991 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|545 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|νασι πηκοὶ φιλαληθέστατοι ἄνδρες, τέτῳ τῷ μακαρίτῃ μαθητεύσαντες, ᾗ μετ᾽ ἐπὶβ⊠ ἐπίσκοπος τ⊠ σεβαστ⊠ ᾗ ἐκδὸξ⊠ πάσας Χαραχμωβῶν ἐγνώσθη⊠. Τίψηλος ὡς ἀληθῶς ἀπεφάνθη καὶ ἀξιόχρ⊠, ᾗ διὰ τινας χρείας πολιτικὰς ᾗ ἐκκλησιαστικὰς πρὸς τ⊠ σύμβολον Δαμασκοῦ ᾗ πρὸς τ⊠ κριτὴν πυκνῶς ἀφικνεῖσθαι⊠, μοι πρς ἡμς ἐξενίζετο. Πολλῶ δὲ τ⊠ λόγων αὐτοῦ τ⊠ διηγημάτων τω⊠ ὠφελείαν καὶ ψυχαλῶν ἐνεργειῶν ἐπαρπαζόμεθα. Μιᾷ δὲ τ⊠ ἡμερῶν, ἑσπέρας ὥρας βαθείας, κατὰ τὸ παρεστὸς τ⊠ σευῶν μῶν ἀδελφῶν σὺν ἀυτῷ κατεξωρύμεν, διηγήσατο ἡμῖν τὸ εἰς αὐτὸν ⊠ ⊠ πατε γεγενημένον παράδοξον θαῦμα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|36 Ἐγνώσθω μοι, φησί, ποτὲ τούτῳ τ θεοφέρῳ μαθήτευοντι, πορευθέντι εἰς τὸ μονάδριον τὸ λεγόμενον Χαραῖ. Τω⊠ ὁδὸν ἐξαυτῶν, καμάτου ἐφθαρμέν⊠ ᾗ ἀβλαβέως ἐξῆκοντα, ἀσθένειά τις με κατέσχε μεγάλη καὶ ἐπικίνδυν⊠, ἥτις ἠνάγκασεν ἐπὶ καιρὸν ἀντοῦ μεῖναι, μὴ δυνάμενόν τις ἴσθαι με ἀπὸ ἐμμελείας κακώσεως καὶ ἀδυναμίας ζωτερίας. Μετ᾽ ἐν χρόνον τινὰ τ⊠ νόσ⊠ ἀνασφίνας ᾗ ἀναλαβὼν εἰχύων ⊠ ἐπ τω⊠ Λαύραν ἐξ τῆς ἐρήμου ἀποφέρουσιν ὁδὸ ὀλίγους ἀρτους ἐχρῆς σὺν ἐμοὶ εἰληφώς. Καμόντος δὲ μοῦ μὲν σφοδρῶς ἐξ τ⊠ καιρὸν τ⊠ ζέστος ὑπὸ τῆς λιακς ἀκτνος, καὶ δίψος δεινὸς ἐπεγχωρίων ἐμοὶ ᾗ μλλον τ⊠ τότε τῆς ζωραπατῆς ὑγρ⊠ διαλυομέν⊠ ἐδαμαζόμην, ᾗ ἐν ποικίλῃ πεινάσει τῇ ἀπερίᾳ ἐπέρχομενον, ᾗ τὸ Θεὸν ᾗ τὰς τ⊠ Γέροντος εὐχὰς ἐπικαλύμην ἵως ἐν πόντοις με ὅντι τοῖς ἱεροῖς ⊠ Θεὸς ἐσπλαγχνία προφθάσαι σκαι ἀδήλητό τινας ἐν τῇ ἐρήμῳ ἐρχομένῳ πιμέναι ἀρζέκτας· ὅστιές με ἐθεασάμενοι ἐπαυθάνοντο τί ἂν εἴην κεκτμημένος. Ὡς δὲ ἀπὸ ἀξίως αὐτοῖς ζωτέδειξα ᾗ τὸ ἀλγ⊠ ἀπήγγελλα, σὺν ἀφθὸ ἄρτος πρὸς ἐμαυτὸς ἀπέφερον. ὅδωρ δὲ ζῶντως οὐδὲ μὴ ἔχων παντελῶς ἔφασαν ἀπὸ ζωπλησίον σμοὶ εἰναι ὁδηγόν, ζωποδεικνύτα σι τ⊠ τόπῳ τ⊠ τρέματ⊠, ᾗ μακρὸν πολὺ διαλείψιν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|37 Ἀπέστησεν δὲ Φοινὶξ ᾗ Φεβερὸν Αἰθίοπα, ᾗναῖον καὶ τευπάζιον, διαβολῶν μηδὲν τῷ τόπῳ διαφέροντα, ὡς μὴ ζῶντα ᾗ πῶσχα ἐδίδαξε μὲθ᾽ ᾗ ς βίαν ⊠ ἀξίους ἐξ ἀνάγκης ἐπερομένω, καὶ πουεύντων ἅμα ἱκανὸν διάστημα, ἐδίποσέ με χειμάγῃν ἐκράδδ. ὅδωρ ἐχέσθι. Καὶ φησιν· Πίνε ἄνθρωπε τ⊠ Θε⊠, καὶ μὴ ἀδείας ἔπερ ἐδήγμετὶ καὶ χρῄζεις ἐμφορήθητι. Ἐγὼ δὲ ὑπὸ τ⊠ παλὸς καμάτου πετειχωμέν⊠, σπερ ἐφεύρων μικρὸν ἐπιρριπίδειον ἀπηγέμλω, καὶ πῶν μὲ ἀνέτους ἐπεσφραγίω· καὶ ὡς τῇ πηγῇ τω⊠ κεφαλὴν ζωσπασάμην, ἄξεόν μοι λογισμὸς τις ἐπεσεῖν, τ⊠ ἀληθέστερον ἐκεῖνον Αἰθίοπα πονηρὸς κατ᾽ ἐμο μεριμεν. καὶ δειχθῶμεν. καὶ μηκρὸν τω⊠ κεφαλὴν ἀνανεύσας ὁρῶ τ⊠ τέππάζιον χειροπαλὸν λίθον κατεχούσ⊠, καὶ ἀπ᾽ ατοῦ ἀσβεστοῦς βροτοχνοὺς καὶ οἰονοὶ ἡμαγμένους, καὶ ὡς πρ φαίνοντος, καὶ βαλέει λειβόμενος μέλαντα. Ἐγὼ δὲ φνω διεχερθείς, καὶ τὸ πνεῦμα ταχα καὶ αὐθῶ χνώμην ζωπηρεσῶν με· Τί τοῦτο βούλει ποιῆσαι, ἀείκασε, ἔφθασα; Πείρας, εἰ ὅλως ἐλεδύνησαι· ἐγὼ γάρ σου ῥωμαλεώτερ⊠ καὶ εἰς ἀπαλῶν πνευματώτερ⊠. δὲ μα τ⊠ λόγον ἀκούσας τῆς χειρὸς τ⊠ λίθον ζωποστέψων ἀπέῤῥιψε, καὶ τὸ ἐπιρριπίδειον χερσὶ κείμενον κλέψας, μετὰ δρόμου καὶ φόβου πολλοῦ ᾤχετο.}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. '''a''' '''b'''}} veritatis, fecère periculum, huic beatæ memoriæ seni discipulus fuisset, ac deinde illuſtris glorioſéque Charachmoborum a urbis creatus eſt epiſcopus. Vir ſublimis, probateque, ut erat, virtutis habebatur, & ob negotia quædam neceſſaria cum politica, tum eccleſiaſtica ad ſymbolum b Damaſci, atque ad judicem frequenter itans, domi noſtræ hoſpitium ſibi delegarat. Multum verò ex ſermonibus ejus, ac relationibus utilitatis ac beneficentiæ ſpiritualis perceſpimus. Die autem aliqua ſub multam veſperam, ſuperque menſam, cui tres fratres unà cum ipſo accumbebamus, recenſuit nobis, quod ſibi à magiſtro contigerat prodigii. {{right sidenote|'''E'''}} 36 Cum ſub viri hujus divini diſciplina, inquit, eſſem, accidit ad monaſterium proficiſci me, quod Churam c appellant. Iter emenſus, viſlens illuc interquè perveneram, quando ægritudo me aliqua invaſit & gravis admodum & plena periculi, quæ ſubſiſtere illic me ad aliquod tempus coëgit; neque enim reverti ad locum, unde veneram, omnino poteram, ea erat corporis affectio & imbecillitas. Aliquanto poſt itaque, reparatis, quas morbus attriverat, confirmatíſque viribus, viam, quæ per ſolitudinem ad Lauram ducebat, arripui, pauſculis onuſtus & ardis panibus d. At æſtu vehementer ingraveſcente, ut ſolet meſtis tempore, ſolaribus radiis ac ſiti oppido fatigar, ſed gravius urgebat virium corporis diſſoluta firmitas; ut in anguſtiis multis conſtitíque inopia verſarer: Deum adeo & ſancti Senis invocans preces, donec divina miſericordia in illis me ærumnis ope ſua præveniens, eò, qui me invenirent per deſerta, paſtores aliquot Arabes deduxit; qui contemplati me, rogitabant, ecquid haberem. Ubi vero panes illis exhibui, queſtuſque ſum ſitim, panes quidem abſtulerunt ſibi; aquam autem aiebant hic in promptu non eſſe omnino ſibi; ceterum mitteſſe qui viam te doceat, locumque aſſignet, ubi rivus decurrit, non longè admodum diſſitum. {{right sidenote|'''F'''}} 37 Mittunt ergo truculentum ac terribilem Æthiopa e, violentum hominum, planéque infeſlicem, &, ſi mores ſpectares, nihil à diabolo diverſum, ut experientia poſtmodum oſtendit. Hunc ego, urente ſiti, volens nolens ducem ſequebar. Dum ad juſtum unâ ſpatium proceſſilemus, ſtiſtit me ad alveum torrentis, aquas continentem, & ait: Bibe, homo Dei, & ſecurè quantum lubet, quantumque opus habes, te ſatia. Labore ergo feſſus, parvum, quod geſtabam, epirriptarium f depoſui, ac bibere tentavi per otium & minimè properè. Vix fonti caput ſubjeceram, cum injecta eſt mihi ſuſpicio, exitialém illum Æthiopa ſiniſtri aliquid in me cudere ac machinari; & ſublato non nihil capite, hominem mortalium omnium infortunatiſſimum axo, quantum capere manus poterat, armatum conſpicio, ocuſíque torvis ac ſanguineis, & ignis inſtar collucentibus in fatalem clam mihi iſtum ſuſpenſum. Verum ego erectus extemplo, ſpiritúque illicò ac præter mentem inflammatus: Nam quam ob cauſam, aiebam, iſtuc facere meditaris, miſer? Fac ſanè periculum, ſi quid penitus vales; nam & robore equidem te ſum ſuperior, & magis ad dimicandum accinctus. At ille ſimul hæc audivit, ſimul lapidem tremebundus abjecit è manu, arreptoque ſurtim, quod jacebat humi, epirripta-rio, feſtinato ſe atque ingenti cum trepidatione proripuit. {{small|Zzz}} {{small|38 Per-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 0krkl78w4fv31zbtbh2yk0nxbii5e3m 104 84738 274992 2026-08-07T12:58:08Z Vladis13 10700 + 274992 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|546 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} 38 Perſoluta Deo gratiarum actione, ad Arabes, unde abieram, reverti metuebam, hærebamque quam plenus formidine, tam inops conſilii. Tandem, quod male mihi ab illis timebam, ſtatui inviam ſolitudinem, facere perviam, per camque, ſi quo modo poſſem, ad Lauram penetrando ſaluti vitæque conſulere. Ex loco igitur, ubi fueram, ſpatio jam aliquo progreſſus, montes alium ex alio errabundus circumcurrere, dum, que unum devito torrentem, alium offendere, ex hoc denuo in priorem incidere, idque per altas tenebras, locaque inacceſſa, cum jam occubuiſſet ſol, & nox ingruiſſet. Per horas ita conſumptes, conſlictíque deſtitutus & animis, Deo opitulante vocem exaudio, quaſi ex remoto longè ſpatio quodam ad me delatam, & me nomine compellentem, quaſque viam ſuo ſonitu commonſtrantem; audere verò jubentem, & nihil quidquam extimeſcere, imò dicentem: Pater Joannes.{{right sidenote|'''B'''}} 39 Principio commovebar quidem, ac dæmonis phantaſma audire me ſuſpicabar. Ergo prià precatione, ut par eſt, inſtituta, recitataque oratione Dominicâ, nihilo minus perſiſtebat vox & reſonabat diſtinctius, & tamquam ex propinquo audiebatur, illudque iterabat: Pater Joannes, huc accede, & timorem omnem omitte; adeo ut ſonum diſcernere jam poſſem, & Senem eſſe, qui me appellabat, conjicere. Incredibilis mihi res videbatur & nequaquam cohærens: nam quíſe huc uſque, ajebam, veniſſe poteſt? Et terror me re vera corripuit & mentis abalienatio in caſu tam paradoxo, quoad ipſum per ſe hominem divinum conſpexi, animos addentem mihi, & ad rectam me viam reducentem, confuetáque monachis auſpicantem preces. Dicto Amen, me alloquitur: Quid, fili Joannes, etiam terrere te potuit infelix ille & parricida Æthiops, cum diſſondere tibi caput volebat? Uſque adeo id male te habuit, quod epirriptarium luſfuratus eſt tibi? Neutiquam id tibi ſit curæ; ſic enim habeto, ipsâ horâ, qua manus afferre tibi violentas ſceleratus ille tentabat, pro te Chriſto Salvatori me ſupplicaſſe. Sed nempe illi ſit gratia, qui numquam nos à perſequentibus non eruit. Confide igitur, nec quidquam verere; ſed ad heſychaſterium pergamus. Hic admiratione me perculit major; lætus itaque atque exultans cum eo proceſſi, donec ad helychaſterium ejus perventum eſt.{{right sidenote|''vocantis ſe Stephani vocem audit, ab eaque excipitur,''}} 40 Quod autem rurſus me dicere neceſſe eſt, non celabo; ſed ad Dei gloriam, veſtramque utilitatem edifferam: cum eo, quem dixi, morbo tentatus in monaſterium, Chura dictum, veniſſem, & ægrotavi: tum vehementes quædam & ardens ſuborta eſt mihi appetitio elixo piſce ſalſo cum ſinapi ad ſatietatem veſcendi, plurimùmque deſiderabam appetitum explere. Sed, quoniam per illud tempus nihil illic eſt ejuſmodi, affectioni huic indulgere intra me, ac æſtuare impotentius deſiderio perrexi. Verum ubi venerabile illud, ut dixi, heſychaterium attigimus, elapſâ primâ quidem, vel etiam ſecundâ vigiliâ, poſt ſulas præterea, ad quas antiqua traditaque à Patribus conſuetudine tenebamur, preces; Sedeto, pater Joannes, inſit Senex. Dum ſedeo, intrat ipſe in interiorem, quæ illic erat, heſychaſterii ſpeluncam: cum, ecce, mihi nec opinanti, adeſt patrator mirabilium Pater lancem{{right sidenote|''eoque, quod ægrotans deſideraverat, edulio recreatur.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|38 Ἐγὼ δὲ τῷ Θε εὐχαριστήσας, ἐδεδίλω πρὸς αὐτοὺς Ἀραβίτας, ὅθεν λθον ἐληλυθώς, ὑποστρέψαι, καὶ ἐν πολλῇ ἀλογίᾳ καὶ σκοτίσει λογισμῶν ἐτύγχανον. Τέλος ἐδοξέ μοι δὲ τὸ φόβον αὐτῶν τω⊠ ἀβατον ἔρημον βατὸν ποιήσω, καὶ δι᾽ αὐτῆς εἰς τω⊠ Λαύραν, εἰ ὅλως δυνηθείην, ζωπαρζόμεν. Ὀθελον ἐν ἀπ᾽ τ⊠ τόπου ᾗ σαν, χρόνον τινὰ διάστημα, ὅρη ἐξ ὀρέων ἐπελθεύοντο. ἔτι ὄρους, καὶ χειμαρῥον ἀμείβων ἀπὸ χειμαρῥου ἐν σκότῳ βαθεῖ καὶ ἀνοδίᾳ, ἡλίου δη δυώσαντ⊠, καὶ τ⊠ νυκτὸς ἐπελθούσης. Ἐπὶ πολλὰς τοίνυν ὥρας διαμαθεῖς, καὶ ἀπορίᾳ καὶ ἀθυμίᾳ συσχεθείς, Θεοῦ εωπαγία ἀκούω, ὡς ἀπὸ τ⊠ μακροῦ διαστήματος, φωνῆς πρὸς ἐμὲ φερομένης, καὶ ἐξ ὀνόματός με καλοῦσης, καὶ τὴν ὁδὸν τῷ χῳ ὑποδεικνυούσης, θαρῥεῖν ᾗ καὶ μηδὲν δεδοικέναι παρεγγυώσης, ἀλλὰ · Ἀββᾶ Ἰωάννη, λεγούσης.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|39 Καὶ μὲν πρῶτα ἐξεπλάγην, ᾗ φάντασμα δαιμονίου ἀκηκοέναι ὑπελάμβανον. Εὐχὴν δὲ ἐν τὸ ἐωθὲς πεποιηκὼς, ᾗ τ Πάτερ ἡμῶν πεπληρωκὼς, ἐξὲν ἔτι ἐπέμενεν ᾗ φων γεγανότες σεφομένη, ᾗ ἐκ τ⊠ συνέζους ἐξακουομένη, ᾗ ἀββᾶ Ἰωάννη, ὧδε ἔρχου, ᾗ μηδν δειλίᾳ φοβηθῇς, ὥστε διακεῖναι τ⊠ φθόγγον ἀνθρώπου, ᾗ τὸ Γέροντα εἶναι τὸ καλοῦντα ζωπεληφθαι. Ἄτοπον ἔν μοι καὶ ἀνακόλουθον τὸ πρᾶγμα ἐδόκει, ᾗ πς, ἔλεγον, ἐκεῖνον ἄρα ᾗρῶει; καὶ φόβός με ζωῖς ἀληθείας ἔσχε καὶ ἔκστασις ἐπὶ τῷ παραδόξῳ τ⊠ πράγματος, ἕως αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ ⊠ ζωοφθερον ἐώρακα ἐωπαγόντα, καὶ πρὸς τω⊠ ἀσθένειαν ἐπαναγάγοντα, καὶ τ⊠ εἰωθότα μοναχοῖς ἀρχὰς καταρξάντα, καὶ τὸ ἀμήν, φησὶ πρός με. Τί εἰ, τέκνον Ἰωάννη, ἐφοβήθης τὸ ἀνελικὸν ἐκεῖνον ᾗ φονικὸν τὸ Αθίοπα, διχεσθόμενός σε ζωαληθέτως; Οὕτως ᾗ λγησας, τι σοι τὸ ἐπιρριπίδιον ἐκλοφίσατο; Μηδαμῶς σοι μελέτω, πέπονθε δὲ ὅτι κατ᾽ ἐκείνην τω⊠ ὥραν ἐν ᾗ ἀντιεξὼν ἐπιβαλεῖν σοι τὰς χεῖρας ἤθελεν, λέγον ὑπὲρ σοῦ τ ζωπ Χριστῷ πρεσβεύομαι. Ἀλλὰ χάρις ἀντῷ, πάντοτε τῷ διωκόντων ἡμᾶς τ διχευόντων. Θάρρει ἄν, καὶ μηδὲν φοβεσθῇς, ἀλλὰ πορευθῶμεν εἰς τ ἡσυχαστήριον. Τεθαυμάς μᾶλλον ἐξεπλησσόμην, καὶ ζωπεριερχομένων αὐτῷ χαρᾶς ᾗ ἀγαλλιάσει, ἕως που τὸ ἡσυχαστήριον αὐτοῦ ἐφθάσαμεν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|40 Ὁ δὲ μὲ πάλιν ἀναγκαῖον εἰπεν, τ⊠ κρύψω· ἐξαγορεύσω δὲ καὶ πρὸς δόξαν Θεοῦ, καὶ ὑμετέραν ὠφέλειαν, ὡς, ἐν ἐκείνῃ, ᾗ ἔφθην, ἀσθενείᾳ ωὶ γενόμενος εἰς τὸ μοναστήριον, τὸ λεγόμενον Χαραῖ, σθένισε· ἐσφόρμισε δέ τις σφοδρὰ καὶ διάπυρος ἐπιθυμία ἐξέ με ἐρωπασθῆναι βρετοῦ ἰχθύος ἐνζομβρίᾳ μετὰ σινάπεως, ᾗ πολὺς ἐνεφύρθη τὸ ἐξὲ πιεῖν· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ τοιοῦτόν τι ἐκεῖ κατ᾽ ἐκείνῳ καιρῷ γενέσθαι, ἔμενα τὸ πάθος ἐν ἐμαυτῷ τέζων ᾗ σφοδρότατα τῇ ἐπιθυμίᾳ φλεγόμενος. Ἐπεὶ δὲ τὸ σεβάσμιον ἐκεῖνο, ὡς ἔφθην, εἰσεληλύθαμεν ἡσυχαστήριον, πρώτης μὲν ᾗ δευτέρας φυλακῆς διαδραμούσης, ᾗ τω⊠ ὀφθειλῶν διελθεῖν, ὡς πατρικὴ ἀρχαία συνήθεια παρέδωκεν, πεποιηκότων, Καθίζω, ἀββᾶ Ἰωάννη, ἔφη ὁ Γέρων. Ἐμοῦ δὲ καθοθέντ⊠, αὐτὸς εἰσὶν εἰς τὸ ἐνδότερον τὸ ἡσυχαστηρίου σπήλαιον, ὅπερ ἐκεῖσε ἐτύγχανε· ἀγνοοῦντα δέ μοι ἐπέσῃ σημεοφόρος πατὴρ πίνακα ⊠τεφ-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> rhl9w2r0uk311x3quomrcq2qv3fdkoc 104 84739 274993 2026-08-07T12:58:09Z Vladis13 10700 + 274993 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|547 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII!}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|⊠τεφ⊠φόρῳ ἄρτου πεπριμενὸν ἔχοντα, μὲ σύνητος, καὶ φησι πρός με· Ἰδὲ ᾗ διήγημαίς σου, ἀδελφέ· πρίσμα γάρ σοι ἀντὸν ἔως ἀνέπλης· ἀλλὰ φάγε, ᾗ ἐωπάζω· ᾗ μηδέποτε τ⊠ ⊠ Θε⊠ ζωτυχῶν ἐπιθυμίας ᾗ ἀντιπλήξεις. Ἐγὼ δὲ τ παρελθν κατ ἐμαυτὸν ἐζυμοῦμην, πῶς ἐν τοιαύτῃ ὥρᾳ τοιοῦτον ἐωρὸν καὶ αὐτὸ προσεφέρων, ὅθεν ἔτερον ἔχων λογίζεσθαι, ᾗ ὅτι ἐν τοῖς ἀγίοις ἀπόστολοις ᾗ μαθηταῖς ἑαυτὸν ἐπὶ τ⊠ λίμνης, μὲ τω⊠ ἀνάσταν Φανερώσας Χριστὸς, ᾗ ἀπαραγνίαν ᾗ ψαλον ἐπικείμενον, ᾗ ρτον αὐτοῖς ἀληθείᾳ παρεχωκὼς, ἀυτὸς ἐν τῷ θεοφθόντ⊠ αὐτοῦ ἐν μαζῇ τω⊠ ἐπιθυμίαν ἐξέσβησεν, ἐν τ⊠ πνευμένῳ σκαρποφόρησεν· ἔφαγον ἄν, ἐν ἐκορέσθην, ἐν τὸ πᾶν⊠ ⊠ζωμνηνῶν ἐξωμολογούμενος εὐχαριστῶν ἀξίον τῷ Θεῷ ἐν ἱστῳ ἀνέπεμψα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|41 Ἄλλο δὲ ὑμῖν παραγενεμένων θαυμαστὸν οὐκ ὀκνήσω· οἶδα δὲ τὸ φιλαγρέον ὑμν, ἀδελφοί, ⊠ τούτων πνευματικῶν διηγημάτων ἐρωτῶν. Ἐμοῦ ποτε ζωοβιοζόντ⊠ ἐν τούτῳ τῷ θεοφόρῳ ἐπιστάτῃ ἐν τῷ ἐρήμῳ μετὰ τινων ζωνοζούντων ἀποσχόλων ἐνὸς ἐκεῖσον ἐν ἰδίῳ αὐχλαίῳ, ἐξ τω⊠ ⊠ ἐπιστάτῃ ἔωχον φιλὴ διδασκαλίαν ᾗ παραδόσιν, μέγας λιμὸς ζωπέζησεν ἡμν, τὸ σωματικὸν κατεφθαρμένον τοῖν, καὶ ταῖς ζωπικαῖς ἐν φυπικαῖς ματε ἐν ψυχικαῖς κατεσινῶν ἀωμνάμεσι. Ἐκβάντες ἐν τ⊠ σπηλαίων, λιμαγχονήρβοι ὡν ἠρχόμεθα τω⊠ ἐρήμῳ, πῶς ἐν ζώωνες ἀνάζωσθέντες πρὸς ἀζωεσθῶσαν τὸ λιμῶδες πάθος, ἐν πολλὰ κεκμηκότες τω⊠ ἐρήμῳ ἐματῶν τως ψυχαζῶντες ζωπεστρέψαμεν πρὸς τὸ καλύβιον, τὸ παράσταν μηδὲν ἀζωκότες. Ἐπειδὴ δὲ τω⊠ ἐρχέθῳ ἡμῶν ἀπηγγείλαμεν ἀπὸ πείναν, ἐν ὅν ἀγαπῶ ἐμογήσαμὲν μόχθον, ἀνὰ πᾶσαν τω⊠ ἐρήμου θεζοιτούντες, ἐκεῖνο διαπύρῳ πυρθείς ἔφη· Ἄνδρον, τὸ Θεὸς τὸ χλω⊠ παρέχοντ⊠, ἐφὶ τ⊠ ἀζοῦντες τὸ πᾶν ἀζήσαντες πεφλογισμένον δέπνον, ἐπιμελῶς γεραρθῆτε, καὶ λαβόντες ἀπ᾽ ατοῦ μὴ ζωτὲρ πω⊠ χρείαν ζωεσπευθέντα, μηδὲν ἐκπίπλαντε; καὶ ἐγρυόσαντες. Ἀφριγμένοι τοίνυν τῇ Ἀπλαβέντε ἡμῖν ὑπὸ τὸ Γέροντος χώρον, ἀπερχομέντας ἀζράμὲνθα καὶ ἡ ἀπεζήνατο· καὶ τω⊠ χρείαν ἡμῶν παρεπληθότας, ἀνεκάλυψάμεν γεγλῆτες, καὶ ἀζακλαζόμενοι. Τωοδείξαντον οὖν ἡμῶν τῷ Γέροντι πῶς εἴπομεν ἐξ ὧν ἐφεύρομεν, τὸ ἐντεῦ πὸ ίζα ἀγρίσεως ἐξ ἡμῶν ἐκβλασέσα· ἵνα θεωρήσῃ ὁ ἐπιστάτης, ἄγιον λιλύπηται, εἰπν · Οὐκ ἐνετλάσθην ὑμν, μηδὲν ἐξαρβανίσῃ ᾗ ἐκλεξάσθαι; ὅτως λιλυπήκατέ με λυπῶν ἐμεῖν· ὁ πεζοφθῶν ὑμῖν μὴ πεπαχότος. Αὐτοῦ δὲ εἰρηκότος ταῦτα ἐγνώσαμεν, ὅτι πνὸς ἀφανοῦς ἀναχωρητοῦ ζωτίσχε τὸ σέλινα.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|42 Ἄλλο τι ᾗ κατ ἐκενον καιρὸν διοδευόντων ἡμν τω⊠ ἐρήμου, εἰσήγαγὸν ἡμᾶς εἰς σπήλαιον, κρᾶτος τω⊠ ζωοφῇ ἀγίου ζωλεισθέντας, ἀνέζοκμεν ἐκεῖ βότανας ᾗ ἀνδραπῶν τινὸς ἴχνη, ἐν ὧν μεμαθήκαμεν ἐκεῖνον τὸ πᾶν ἀναχωρητὸν πρὸς εἶναι· ἀλλ᾽ ἐθεωμεῖν ἐπηύξαμεθα τὸ θεοφόρον ἐπιστάτην, ἔτε ἐμεῖν ἀυτὸς τι ἡμῖν δὴ τοῦτον ἀπέφηνεν. Ἐξελθόντες δὲ τ⊠ αὐχλαίω θεωροῦμεν παλαιὸν ἄχραν φοίνικα, ἀνδρικῆς ἰσχυρᾶς μῆκος ἔχοντα, κρᾶτος μεμψινότες ἐπὶ βραχέαν ὥραν, ἐκεῖνα}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} afferens piſce ſale macerato, addito inſuper ſinapi, inſtructam. &: En tibi, inquit, frater, quod appetis: paravi enim iſtud tibi edum rediiſti. Quin comede, ac ſatura te; nequé Dei umquam impoſterum auxilio ſubſidioque diſfide. Dum autem rem tam inopinatam obſtupeſcens mecum ipſe recogito, unde tali hora iſtiuſmodi apud eum repertum eſſet opſonium, aliud nihil incidit, niſi Chriſtum, qui ſanctis Apoſtolis poſt reſurrectionem apparuit apud mare, prunaſque & pulmentarium impoſitum ac panem verè ipſis præbuit, eumdem, inquam, Chriſtum famulo ſuo ac diſcipulo appetitum reveliaſſe meum, & quod deſiderabatur, attuliſſe. Comedi itaque, & ſaturatus ſum; ac ubi aviditati feſcilem ſatis, eucharſticum Deo etiam ex hoc capite carmen accinui. {{right sidenote|'''E'''}} 41 Verum enimvero aliud vobis prodigium non pigebit exponere: perſpectus enim, fratres, eſt mihi veſter erga ſpiritales hujúſmodi narrationes inflammatus ardor. Verſante aliquando me apud magiſtrum hunc Deo plenum in eremo, unà cum quibuſdam, qui vitæ ſolitariæ, juxta ſalutarem magiſtri inſtitutionem ac morem, ſparſim in ſuo quiſque antro operam dabant, dira nos fames invaſit, corporis peſſumdans vigorem, omneſque vitales juxta ac naturales, ſpiritualeſque dejiciens facultates. Speluncis igitur egreſſi ſolitudinem pervagamur, eſurie tantum non enecti, herbas frutiſceque ſedando huic malo requiſituri; luſtratíque multo labore deſertis, ac reperto penitus nihilo, ægrè trahentes animam ad optimum Senem revertimur. Is, poſtquam extreiſemus, quantúmque, univerſam circumcurſando eremum, ultra, quam vires ferrent, toleraſſemus laboris, ardenti motus commiſeratione ait: Cras, Deo vitam largiente, ad eumdem illum abeuntes locum, apium invenietis pulcherrimè conſitum, ac diligenter excultum; ex eo, quantum neceſſe habetis, nec quidquam amplius, in uſum veſtrum accipite, nihil evellentes, devaſtantes nihil. Ubi ad locum nobis aſſignatum à Sene devenimus, ita illum per omnia conſtitutum offendimus, uti præmonuerat. Arrepto inde quod neceſſarium nobis erat, læti, exultanteſque revertimur. Cumque aliquot apii plantas ex iis, quas afferebamus, ſeni exhibuiſſemus, reperta eſt radix aliqua imprudentibus nobis evulſa; quâ magiſter conſpectâ, vehementer indoluit, dicens: Numquid non id præceperam vobis, ne deſtrueretis quidquam, aut eradicaretis? Enimvero non mediocri me affeciſtis dolore, cum id non ſervaſtis, quod præceperam. Iſtud cum diceret, intelleximus, apium latentis cujuſdam anachoretæ fuiſſe.{{right sidenote|'''F'''}} 42 Alias vero circa idem tempus cum iter nobis per eremum eſſet, intrò nos in ſpeluncam duxit: & conſtucta inibi comprecatione facta, ſtenum offendimus & herbas, atque hominis alicujus veſtigia, unde anachoretæ cujuſdam locum eum eſſe collegimus: ſed neutiquam ea ſuper re vel interrogavimus ipſi deſterum magiſtrum, vel nos ipſe edocuit. Spectaculo egreſſi veterem palmam agreſtem g conſpicimus, quæ virilis complexûs b craſſitiem habebat; ibíque morati tantiſper, neminem de-{{right sidenote|''Diſcipulis fame laborantibus herbam indicat, & ob evulſam radicem arguit.'' '''E'''}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} {{rh||Zzz 2|}} <references /></noinclude> 4qcs7jp9c8ckom42f9lu9y1lf0w00im 104 84740 274994 2026-08-07T12:58:10Z Vladis13 10700 + 274994 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|548 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} deprehendimus; & eo ipſo die ad noſtra nos antra recepimus. Exin diebus pauculis libuit mihi aliquandiu ſolitariè peragrare deſerta. Cum igitur ſolus incederem, colloquium aliquod inaudivi, conſideranſque mecum ipſe, ſuſpicatus ſum, duos iſtic modeſtè ac ſine ſtrepitu confabulari: tum hac atque illac circumſpectans vidi neminem, niſi ſolum illum prodigioſum Magiſtrum noſtrum, & pavor illico me tantus occupat, ut vocem omnino intercluderet. Jubet me deinde Magiſter conſidere: cumque id jam à finiſtris ejus facturus eram, apprehenſum me per fimbriam veſtimenti mei ſedere juſſit à dextris; ac paulo poſt, priuſquam ego quidquam dicerem, præveniens me, ait: Abi, fili Joannes; nec quidquam addidit. 43 Poſtquam abiiſſem inde ac diem illum exegiſſem, reputare apud animum non ſine admiratione cœpi, quid fieri id potuiſſet, ut cum duos manifeſtè audiſſem colloquentes, unum tamen magiſtrum vidiſſem. Ad eum igitur me contuli; quid rei eſſet exploraturus. Sibi ſoli vacabat in ſpelunca ſua, quando acceſſi; pedibuſque ejus advolutus, multum obſecrans rogitavi, dixíque: Abire te profecto non ſinam, neque conſurgam ab oſculo vetigiorum tuorum, donec indicare volueris mihi, quis tecum unà tum fuerit, cum confidenti tibi iſtic in eremo me juberes à dextris præter morem aſſidere, & mox adderes: Abito, fili Joannes. Hæc elocutum ſacrata me manu allevat; ſatíſque animadvertens, quam ego id ardenter cognoſcere exoptarem, hæc ſubjecit: Admirabilis quidam, magnus, ſanctus, planéque ab humano commercio alienus eſt eremita, cuique herbæ conſtantur pro cibo ſunt, quem colloquentem audiebas mecum; & hic ſpelæum illud inſtruxit, quod ingreſſus eſt quondam, ubi & agreſtem palmam conſpeximus. Subeuntibus enim illuc nobis, ac deinde ubi per horas aliquot ſubſtitiſſemus, exeuntibus, nuſquam ille abfuit, ſed palmæ imperceptibiliter adhærebat, vobis nequaquam conſpicuus, atque adeo nec tibi, quando nuper mecum confidens loquebatur. Eſt enim prima illa anachoretarum petitio apud Deum, quamque ab ipſo ſtatim exordio, cum egreſſi monaſteriis valedixerunt fratribus, proponere Deo conſueverunt, ne à quoquam conſpiciantur, niſi cum aliter velint. Attonitus igitur hac ſuper re, Deum laudavi qui tantos faceret eos, qui ex ipſius voluntate toti penderent.{{right sidenote|'''B'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ἐθεάμεθα, καὶ τῇ ἡμέρᾳ εἰς τὸ ἡμέτερον ὑπεστρέψαντον ἡμῶν αὐλαίαν. Μετ᾽ δὲ πολλὰς ἡμέρας ἐδοξέ μοι μεμονωμένῳ διοδεῦσαι τω⊠ ρημον μέρας. Ὡς δὲ μόνῳ ἐπηυξάνω, ἀκήκοά τινος ὁμιλίας, ᾗ κατ᾽ ἐμαυτὸν σκοπῶν πενόησα, ὅτι δύο ἤρεμα ᾗ ἀθορύβως ζωηγοῦνται· καὶ ⊠βλέψας ᾗ ἀμφωτ⊠ ζωθεζήλωσαν· τρὸς καθεῖν, ἐδίνα μόνον τὸν περιφανὲν ἐπιστάτην, καὶ πτερρῶν με ζωθμὸς κατέσχε δέμνιον, καὶ φωνὴν ἀναλῶν. Εἶτα κελεύει με ὁ ἐπιστάτης καθίσαι, ᾗ βουλομένου καθεῖν με ἐξ ἐωωνύμων αὐτοῦ, λαβόμενός μου τῆς περεβόλης τ⊠ ἱματίων με, ἐκέλευσέ με ἐκ δεξιῶν καθίσαι, καὶ μετὰ μικρὸν, πρὶν με φθέγξασθαί τι, προεφθασμένως ὁ ἐπιστάτης λελάληκεν· Ἀπελθε, τέκνον Ἰωάννη, ᾗ οὐδὲν πλέον ἔφη.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|43 Πορευθεὶς δὲ ἐγὼ, καὶ ἐκείνην τελευτήσας τω⊠ ἡμέραν, ἐνενοούμην κατ᾽ ἐμαυτόν, θαυμάζων, πῶς τὸ ἐπιστάτης ἐώραχα μόνον, ἀκούω σαφῶς ἀνομένας ὁμιλούντων. Πρὸς τὸ ἐπιστάτην τοίνυν ἀπιών, ἐρωτήσων τοῦτον ἔνεκεν, καὶ προσελθὼν αὐτῷ κατ᾽ δίαν ζωτάσχοντι ἐν τῷ ἐαυτοῦ αὐχλαίῳ, καὶ τοῖς ποσὶ αὐτοῦ πεσὼν ἐπιποθῶν αὐτὸν πολλὰ ἐκλιπαρήσας, καὶ εἰπὼν · Οὕτως ἐν μὴ παρέδω σοι, ἐξ ᾗ μὴ ἐξαγγείλῃς κατωφιλῶν σου τὰ ἴχνη, ἄχρις ἄν μοι φανερώσῃς, τίς σοι ζωοῦ, ὅτε σοι ἐκεῖ ἐν τῇ ἐρήμῳ καθίζοντι, ἐν ἀριστερῶν σε παρὰ τὸ εἰωθὸς ἐκέλευσάς με καθίσαι, καὶ, Ἀπελθε, τέκνον Ἰωάννη, ἔφης. Καὶ ἐξάσας με εἰώτνῃ τ χειρὶ ἀνέσπασέν με; μάλιστα διαπυρῶς μεγαληνίαν τοῦτο ἐπιζητοῦντα θεασάμενος, εἶπεν · Θαυμαστὸς τις, καὶ μέγας, καὶ ἅγιος, ἀναχωρητὴς ἐρημίτης, ἀλλοτριωτὸς τῆς ἀνθρωπίνης συνδιατριβῆς, ᾗ τι ὁ ἀκούων μετ᾽ ἐμο συλλαλοῦντα · ἄκρασον, καὶ ὅτι ὁ σπήλαιον κατέσκευεν ἐκεῖνο, ὅπερ πάλιν εἰσέδυμεν, ἔνθα καὶ τὸ ἄγριον φοίνικα ἐπεσκεψάμεθα. Ὅτι δὲ πάλιν εἰσέδυμεν, ἔνθα καὶ τὸ ἄγριον φοίνικα ἐπεσκεψάμεθα. Ὅτι δὲ πάλιν εἰσελθόντων ἡμῶν καὶ ἐξωστῶν, ᾗ ὥρας τινὰς ἐπιστάντων ἡμῶν καὶ ἐξιόντων, ᾗ ἐπὶ ὥρας ἱκανὰς ἐστηκότων, οὐκ ἀπῆν, ἀλλὰ τῷ φοίνικι ἀοράτως παρεκράτειτο, ὑμῖν ἐφανερῶθη ⊠, ὡς οὐδὲ σοί, ἡνίκα μοι συγκαθεζόμενος ζωπυτύγχανεν. Αὕτη γάρ ἐστιν ᾗ πρὸς Θεὸν πρώτων τ⊠ ἀναχωρητῶν αἴτησις, ἵνα ἐξ ἀρχῆς πιεσάντων εἰς τὸ Θεὸν, ᾗ ἀπὸ τ⊠ μοναστηρίων τῇς ἐξερχομένων, καὶ τ⊠ ἀδελφοῖς ἐρωμένω, προτίθενται, ᾗ μὴδενὶ ὀφθῶσιν, εἰ μὴ ἂν βόλωνται. Καταπλαγεὶς ἐν ἐπὶ τούτῳ ἐδόξασα τὸν Θεόν, τὸ μεγαλύνοντα τοὺς πᾶντας ἐκ τὸ θέλημα αὐτοῦ.}} {{right sidenote|'''F'''}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Ptolomæo Characmoba juxta Palatini codicis lectionem, qua hinc confirmatur: alias Characoma Arabiæ Petreæ, qua & tertia Palæſtina dicitur, urbs. Stephanus etiam Characmobam legit: addis etiam Mobucharacem dici: unde Characmobenus & Mobucharacenus.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Ut hic Damaſci, ita num. 48 Hieroſolyma ſymbolum nominatur, penes quem eſſet ſuprema illius urbis juriſdictio, quos non præfectos diceremus, & reſpectu quorum Præſides provinciarum eos fuiſſe puto, qui protoſymboli in his, & Martyrum Armorienſium Actis vocantur: & Græcum utrumque nomen ex Arabicæ vocis interpretatione acceptum ab iis, qui inter Arabes ſcribebant, vivebantque. Ceterum σύμβολος conſiliarium, πρωτοσύμβολος conſilii principem ſignificat. Uſus tamen obtinuiſe videtur, ut penultima brevi o pro u duceretur, ſcribereturque; quem & nobis hic ſequendum putavimus.'' {{right sidenote|'''c'''}} ''Monaſterium hoc nuſquam repertum, tameſi non ſequitur quæſitum: ſive minus claruerit, quando ſtetit; ſive quando ſtare deſiit, rem cum nomine amiſerit in tanta Palæſtinæ deſolatione. Rurſum recurrit num. 40.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''ἄρτος ξηρός. An panes illi repetita concoctione indurati, an ſint arefacti?'' {{right sidenote|'''e'''}} ''De Æthiopibus inter Arabes vide Comm. præviu ad Acta Martyrum Sabaitarum num. 3.'' {{right sidenote|'''f'''}} ''Eadem vox hic paulo poſt, & rurſum num. 144 repetitur: & ad eam adjungitur in codice Sequieriano, paris cum ipſo Ms. antiquitatis, marginalis nota: ἐπιρριπίδειον λέγουσιν οἱ ἁγιοπολῖται τὸ''<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> nogm48rd556yy10ewi648ugc7oua8uw 104 84741 274995 2026-08-07T12:58:11Z Vladis13 10700 + 274995 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|549 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude> {{right sidenote|'''A'''}} {{small|''[Finis Annotati f, ex pagina priore pendens.]''}} τὸ μικρὸν μάντον· ἔστι δὲ ἐπιβόλαιον ἐν τῇ συνόδῳ τ⊠ σκεπαρίων, πάλιν ἐν ἐργαλείῳ καὶ ὀθονιάριον. Ἐν δὲ τῇ συνάξει καὶ ταῖς ἄλλαις ἀορολογίαις τ⊠ ἐκκλησίας φέρουσι τὰ κεφάλια, σκέποντα ὅλου ᾗ τ ἡλικίας διάπλασιν ἀπὸ τ⊠ τραχήλου ἕως τ⊠ ἀστραγάλων ἔμπροσθεν καὶ ὄπισθεν, καὶ ἴσονται λίαν ἐναρμόνιοι καὶ εὐλαβεῖς. Epirriptarium ſanctæ civitatis incolæ accolaſque parvum mantellum nominant: illò autem non induuntur, cum ad eccleſiam conveniunt, ſed tantum cum manibus opus aut pedibus iter faciunt. In ſynaxi verò ceteriſque Officiis eccleſiaſticis, ferunt, quas ſtolas vocant, totam ſtaturam hominis cooperientes à collo uſque ad talos, tam ante, quam retro: atque ita in habitu omnino decenti ac religioſo conſiſtunt. ''In quibus μαντίον & φόλως voces barbaræ: hæc quidem ἀπὸ τ⊠ φόλης corrupta terminatione ſumpta: illa ab eadem deſumpta origine. Unde Latini mantellum, Plauto in Capt. uſurpatum habuere: Itali nunc mantello; Franci manteau dicunt; Hiſpani manto.'' {{right sidenote|'''g'''}} ''Plinii lib. 3, cap. 4, ſilveſtres cetris proceriores vult intelligi.'' {{right sidenote|'''h'''}} ''ἀνδρικὸς ὀργυιας μῆκος. Eſt autem orgyia alids ſenſum, alias denum pedum menſura. Sed adjectivum præpoſitum ſatis inſinuat palmæ hujus craſſitiem ſenſum dumtaxat pedum fuiſſe, quantum ſcilicet vir præcerus expanſis ulnis circumplecti poteſt.'' {{right sidenote|'''i'''}} ''Mira ſanè hæc petitio, ſi de inviſibilitate intelligenda eſt. Fuit ea tamen aliquando conceſſa S. Luciano 7 Januarii pag. 363, S. Vincentio Ferrerio 5 Aprilis pag. 497; B. Hermanno Joſeph 7 Aprilis pag. 707, monachis pluribus 29 Maii pag. 153, ſed non conſtanter, neque promiſcuè. Quid ſi tantum hic peterint anachoretæ, ne Deus eos ſineret hominibus nimium innoteſcere, aut ab iis frequenter inviſi? Certè ſiquid amplius velit Auctor noſter, meminiſſe oportet, audita hactenus narrare eum, non viſa.'' == CAPUT V. == ''Theodoro & Baſilio epiſcopatum ambientibus arcanum deſiderium ejúſque eventum manifeſtat.'' {| | {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|Ἦν τις, Θεόδωρος ὀνόματι, θεομάχος δεινὸς, καὶ κενόδοξος, καὶ τρισάθλιος, ὥστε ἀπέδειξεν ἡ τῶν πραγμάτων ἔκβασις·σχῆμα μὲν [καὶ στολὴν?] μοναχικὸν, οἱονεὶ δερὰν προβάτου, περιεβέβλητο τὴν ἐπιφάνειαν, ἔσωθεν λύκος ἄρπαξ ὑπῆρχεν, καὶ τὴν γνώμην θηριωδέστατος. Ἐκέκτητο δέ τινα φίλον, Βασίλειον ἐπωνομαζόμενον·ἄγχιστα γὰρ αὐτῷ ἐν τῷ Σπευδαίῳ τῆς ἁγίας Χριστοῦ το Θεοῦ ἡμῶν Ἀναστάσεως εἶχε κελίον. Μιᾷ δ τῇ μερῶν […] τῷ Βασιλείῳ προσλθεν ὁ δυσώνυμος Θεόδωρος, ὡς πρὸς αὐτὸν ὑπερβαλλόντως ὑποσώζων ἀγαπητικὴν διάθεσιν, [ἀνα]κινέμενος αὐτῷ ἑκάστοτε τὰ μυστικὰ καταθύμια, ἃ, ν ὑπέβαλεν αὐτῷ ὁ τῆς κενοδοξίας χαλεπώτατος δαίμων, λογισμὸν ἀπέφηνε, λέγων·Οἶσθα, γνησιώτατε, τὴν πρὸς σὲ παρ' ἐμοὶ ἀκριβεστάτην ἀγάπησιν ἐξ αἰεί, ἣν σοι φυλάττω φιλίαν·ὅθεν οὐδὲ τὸ ἐνδόμαχόν μου πυρωδέστατον πάθος ἀπὸ σο ταμιεύσασθαι [οὐ] δεδιώκημαι, ἀλλὰ φανερώσων ἥκω. Ἐπιθυμία τις μεγάλη καὶ ἔφεσις ἀφόρητος ἤδη καταπτύχει με δεινῶς τὸν λίαν ἐξωθίσαντά τε καὶ διώξαντα ἐξ ἱεραρχικοῦ πρεπήματος(?), ἐκ τ̃ Ἱεροσολύμων Θεαδελφικοῦ ἄρξαι θρόνῳ. ἀλλ' εἴγε νοοίην τὸ τούτου ἐκβησόμενον, πρὶν ἂν ἐπιλήψομαι τῆς ἐγχειρήσεως, ἵνα πρὸς αὐτὸ διαπράξομαι·οὐ γὰρ λέληθέν σε, ὡς κέκτημαι πρὸς τὸν σύμβολον Φοσάτου, καὶ ὡς ὁ ἐμὸς ἀδελφὸς κτ̃ πολὺ μείζονα πρὸς ατὸν ἔχει·ἰατρς γάρ ἐστι χρησιμώτατος, ὡς οἶσθα, τῇ γνώσει τε καὶ ἐνδοξότητι πολὺ ὑπερβαλλόμενος. Παρακεκλήσθω τοίνυν ἡ σὴ πνευματικὴ φιλότης, [σύν]ζωιέτω μοι ἐπὶ τὴν ἐναγῆ(?) λαύραν τ̃ ἁγίου πατρὸς μῶν Σάβα, πρὸς τὸν ἅγιον Στέφανον, τὸν ἐρημίτην, ὅπως ἂν καταμάθωμεν παρ' αὐτο ἐξ ἡμετέρου σκοποῦ τ ἐσόμενον τέλος.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|45 Τέτον ἐν μεθ᾽ αυτὸ λαβὼν ⊠ προεβίβασεν τὸ ψυχῆς τοῖς παρεληλυθόσιν αὐτοῦ λόγοις ὑποέζακτος, ἀφίκετο πρὸς τὸ Γέροντα,}} | {{right sidenote|'''E'''}} '''F'''Uit quidam, Theodorus nomine, rebellis admodum Deo, ſuperbus, atque, ut rerum eventus docuit, infeliciſſimus: formâ habitúque monaſtico, tamquam ovis vellere, externam obtexerat ſpeciem, cum lupus intus rapax lateret, mentemque reconderet immaniſſimam. Huic amicus quidam erat, cognomento Baſilius: proximam namque ei in Spudæo a ſanctæ Chriſti, Dei noſtri, Reſurrectionis cellam obtinebat. Die igitur quadam Baſilium hunc adiit Theodorus b, hoc nomine indignus, quaſi animo adverſus eum affectus ſupra modum benevolo; & intimæ ſingillatim illi quotidie ſenſa communicans, quamque ſibi infeſtiſſimus ſuperbiæ ſpiritus cogitationem ſuggeſſerat, explicuit hunc in modum: Noſti, candidiſſime mi, ſinceriſſimam, quam tibi ſemper exhibui dilectionem, quamque etiamnum amicitiam conſervo; unde ne animi quidem mei motus inteſtina mihi acerrimaque bella concitantes celare te poſſum; imo verò ut aperiam, nunc adveni. Ingens miſerè me modo excruciat deſiderium, & cupido intolerabilis, ut pulſo per me fugatoque hierarchica dignitate Domno Elia, Theadelphico c Hieroſolymitanæ Eccleſiæ throno potiar. Sed utinam, quid eo negotio futurum ſit, ante ſciam, quam ad illud aggrediendum accingar; ut ſic illi me in conficiendo poſſim accommodare: non enim te latet, quantum gratiâ apud Phoſati d ſymbolum valeam, quantumque etiam plus (neque enim parum intereſt) frater apud eumdem, meus: medicus eſt namque, ut ſcis, utiliſſimus, cientiáque & famâ multos antecellens. Exorari ergo ſe ſinat ſpiritualis amicitia tua, ac mecum in ſancti patris noſtri Sabæ præclaram Lauram, ad ſanctum Stephanum eremitam comiteris, ut ex eo, quem res, quam intendimus, eventum ſit fortitura, diſcamus.{{right sidenote|''Ambitioſus Theodorus deſiderat patriarchatum Hieroſolymitanum,''}} 45 Hoc igitur adſcito comite; (quippe qui præter animi conſilium, ejus tandem adhortationibus ceſſerat) ad Senem pervenit,{{right sidenote|''de eoque Stephanum conſulitum adit,''' '''tunc'''}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||Zzz 3|}} <references /></noinclude> fngvyxok566ao7f5x6gbmom9lnlbpjm 104 84742 274996 2026-08-07T12:58:12Z Vladis13 10700 + 274996 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|550 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} tunc quidem per Quadrageſimam in inferioribus eremi Calamonis receſſibus uni ſibi attentum; tum ſic eum obſecrare ſimul ambo aggreſſi ſunt: Sanctitatem tuam oramus, pater, ut cauſam nobis edifferat, quæ huc nos adduxit; tum quis futurus ſit illius eventus. Quibus Senex divinâ mente præditus: Unde ego, inquit, miſer & peccatis plenus, ea quæ ſunt in corde, poſſim cognoſcere; unde, quæ ſunt futura, præſcire? Deo utique ſoli iſta conveniunt; & excelſâ virtute hominibus, ſceleriſque puris, & ad illum, qui puritas ipſa eſt, accedentibus propius: at iſto in numero te haudquaquam ſum ego quidem; ſed longiùs illinc abſum intervallo, neque ad talem gradum provectus ſum. Date igitur mihi, fratres, hanc veniam, neque hæc a me poſtulate, quæ vires meas nimium quantum excedunt.{{right sidenote|'''B'''}} 46 Cum inſtarent illi multâ prece, hæc inſuper Senex modeſtus adjecit: Quoniam noſtra flagitationibus urere pergitis viſcera; tum ſi, ipſas ambitiones velitis renuntiaveritis, ſolum fortaſſis edicere id vobis poſſum, quid exinde conſecuturum ſit. At illi: Neque tu, neque alius quifquam nobis ad eos fanctus Senex: Itaque, ait, trium mihi dierum terminum figite, tum revertimini; expediamque ego vobis per Dei gratiam, quæ futura ſunt. Evoluto igitur hoc ſpatio cum adeſſent illi, ſeveriſſimis his eos ſermonibus pro auctoritate ſanctus Senex increpuit: O miſeri atque ærumnoſi, hanc ex me rem, ſaluti renunciantes veſtræ, exquiſitum veniſtis? Tu verò, o mortalium omnium infeliciſſime, ac devenire potuiſti, ut evadere ſtudeas Patriarcha? Eo perſonatam hanc præfers pietatem zizaniorum ſatori, cordiumque corruptori?{{right sidenote|'''H'''}} Qui ſe exaltat, humiliabitur; & qui ſe humiliat, exaltabitur. An ignoras? Neſcis, per quod erigere ſe quiſque nititur, per illud ipſum confundi, atque omnium oculis abjectiſſimum exhiberi oportere? Jam oblitus es quæcumque à Magiſtris de ſuperbia tradita ſunt? Væ tibi, væ tibi, omnium qui vivunt, maximè miſerabilis! nam & me, & Chriſtianum quemlibet lugere vices tuas neceſſe eſt, niſi a turpi hac ambitione deſtiteris.{{right sidenote|'''C'''}} 47 Nec tamen hoc facit, quo minus adductus dicerem tibi: tenemur enim arguere te & commonefacere, conceſſum iri tibi, ut eo pertingas, non ob tua profectò apud Deum merita, ſed ob infinitam veſtram ſocordiam, incogitantiam, improbitatem. Voti autem hujus ambitioſi compos tu fies; ſed, ut mihi dictum, confinget requies: neque tibi, ut ſperas, proſpere fluent negotia; nec ad horam quidem unam cathedræ pro voto præeris; ſed illâ potitus, brevi ob tuam agendi rationem miſerum contumeliis atque omnium deinde odio dignus habebere: quando in magiſtratum Eccleſiaſticum ut lupus non per oſtium ingreſſus fueris, nequaquam etiam ut paſtor cenſeberis. Unde vincet veritas, & in ſuo ordine | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|⊠ δὲ τότε μὲν διὰ τῆς Τεσσαρακοστῆς ἐν τοῖς κατωτέροις τῆς ἐρήμου Καλαμῶνος ἀποχωρήμασιν ἰδίᾳ ἑαυτῷ προσέσχεν· τότε δὲ οὕτως αὐτὸν ἐξικετεῦσαι ἅμα ἀμφότεροι ἐπεχείρησαν·}} {{graeca|Τὴν ἁγιωσύνην σου ἱκετεύομεν, πάτερ, ὅπως τὴν αἰτίαν ἡμῖν δηλώσῃ, ἥτις ἡμᾶς ἐνθάδε ἤγαγεν· καὶ τίς ἔσται ἐκείνης ἡ ἔκβασις. Οἷς ὁ Γέρων θείᾳ φρονήσει κεκοσμημένος· Πόθεν ἐγώ, φησί, ὁ ταλαίπωρος καὶ ἁμαρτιῶν πλήρης, τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ δυνήσομαι γνῶναι; πόθεν τὰ μέλλοντα προγνῶναι; Θεῷ μόνῳ ταῦτα πρέπει· καὶ ὑπερυψωμένῃ ἀρετῇ ἀνθρώποις, κακίας τε καθαροῖς, καὶ πρὸς ἐκεῖνον, ὃς αὐτὴ ἁγνότης ἐστί, πλησιάζουσιν· ἀλλ᾽ ἐν τούτῳ τῷ ἀριθμῷ οὐδαμῶς εἰμι ἐγώ· ἀλλὰ μακρὰν ἐκεῖθεν ἀπέχω διαστήματι, οὐδὲ εἰς τοιοῦτον βαθμὸν προήχθην. Δότε οὖν μοι, ἀδελφοί, ταύτην τὴν συγγνώμην, μηδὲ ταῦτα παρ᾽ ἐμοῦ ἀπαιτεῖτε, ἃ τὰς ἐμὰς δυνάμεις λίαν ὑπερβαίνει.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|46 Ἐπιμενόντων δὲ ἐκείνων πολλῇ λιτανείᾳ, ταῦτα ἔτι ὁ Γέρων μετριάζων προσέθηκεν· Ἐπειδὴ τὰ ἡμέτερα σπλάγχνα ταῖς ὑμετέραις ἀξιώσεσι καταφλέγειν διατελεῖτε· εἰ τοίνυν αὐτὰς τὰς ἐπιθυμίας ἀπαγγείλητε, μόνον τάχα εἰπεῖν ὑμῖν δυνήσομαι, τί ἐξ αὐτῶν ἀποβήσεται. Οἱ δέ· Οὔτε σὺ, οὔτε ἄλλός τις ἡμῖν πρὸς αὐτοὺς ἅγιος Γέρων· Οὐκοῦν, ἔφη, τρεῖς μοι ἡμέρας ὅρον θέσθε, εἶτα ἀναστρέψατε· καὶ ἐγὼ ὑμῖν διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος τὰ μέλλοντα δηλώσω.}} {{graeca|Παρελθόντος οὖν τούτου τοῦ διαστήματος, ἐπεὶ παρῆσαν ἐκεῖνοι, σφοδροτάτοις αὐτοὺς λόγοις κατ᾽ ἐξουσίαν ὁ ἅγιος Γέρων ἠτίμασεν· Ὦ ταλαίπωροι καὶ ἄθλιοι, τοῦτο παρ᾽ ἐμοῦ πρᾶγμα, τῇ ὑμετέρᾳ σωτηρίᾳ ἀποτασσόμενοι, ἐζητήσατε; Σὺ δέ, ὦ πάντων ἀνθρώπων ἀθλιώτατε, καὶ ἐλθεῖν ἠδυνήθης, ὥστε Πατριάρχης γενέσθαι σπουδάζειν; Τοιαύτην ταύτην προβάλλῃ εὐσέβειαν τῷ τῶν ζιζανίων σπορεῖ, καρδιῶν τε διαφθορεῖ; Ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται· καὶ ὁ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται. Ἢ ἀγνοεῖς; Οὐκ οἶδας, ὅτι δι᾽ οὗ ἕκαστος ἑαυτὸν ὑψῶσαι πειρᾶται, δι᾽ αὐτοῦ τούτου καταισχυνθῆναι, καὶ πᾶσιν ὀφθαλμοῖς εὐτελέστατον φανῆναι δεῖ; Ἤδη ἐπιλέλησαι ὅσα παρὰ τῶν Διδασκάλων περὶ ὑπερηφανίας παρεδόθη; Οὐαί σοι, οὐαί σοι, πάντων τῶν ζώντων ἐλεεινότατε! καὶ γὰρ ἐμέ, καὶ Χριστιανὸν ὁντινοῦν θρηνεῖν τὰ σὰ δεῖ, εἰ μὴ τῆς αἰσχρᾶς ταύτης φιλοτιμίας παύσῃ.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|47 Οὐ μὴν ἀλλὰ τοῦτο οὐ κωλύει εἰπεῖν σοι· ὀφείλομεν γὰρ ἐλέγχειν σε καὶ νουθετεῖν, συγχωρηθήσεταί σοι εἰς τοῦτο ἐλθεῖν, οὐ διὰ τὰ σὰ πρὸς Θεὸν ἀξιώματα, ἀλλὰ διὰ τὴν ὑμετέραν ἀπειρίαν, ἀλογιστίαν, κακίαν. Τῆς δὲ φιλοτίμου ταύτης ἐπιθυμίας ἐπιτεύξῃ· ἀλλ᾽, ὡς ἐμοὶ εἴρηται, ἀναπαύσεως τυχήσεις· οὔτε σοι, ὡς ἐλπίζεις, εὐτυχῶς χωρήσει τὰ πράγματα· οὐδὲ πρὸς μίαν ὥραν τῷ θρόνῳ κατ᾽ εὐχὴν προκαθήσῃ· ἀλλ᾽ ἐκείνου ἐπιλαβόμενος, βραχὺ διὰ τὴν σὴν διαγωγὴν ταλαίπωρος ὕβρεσι καὶ πάντων ἔπειτα μίσει ἄξιος νομισθήσῃ· ἐπειδὴ εἰς τὴν ἐκκλησιαστικὴν ἀρχὴν ὡς λύκος οὐ διὰ τῆς θύρας εἰσεληλυθὼς ἔσῃ, οὐδαμῶς καὶ ὡς ποιμὴν λογισθήσῃ. Ὅθεν νικήσει ἡ ἀλήθεια, καὶ ἐν τῇ ἑαυτῆς τάξει}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> ci5t5892pt3vfx8ymmsu0mc5qci28aj 104 84743 274997 2026-08-07T12:58:13Z Vladis13 10700 + 274997 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|551 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|τήσει ἀσάλευτος ἡ σελήνη ἡ τῶν δογματ⊠ αὐτῆς, ἡ ὅρους ἀκλινεῖς ἀποτέμνει, τῶν μαρ-τωλῶν, φημι, ἐκκλησίαν, ἥτις ἐξ ἀεὶ δ' διαλέλοιπε, πολεμουμένη ἡ νικῶσα· ὥσπερ οὐδέ-ποτε τῶν θαλασσῶν τὰ κύματα διαλείπει, οὐδὲ τῶν ἀληθεῖς ἀρχιερεῖς πο-λεμ⊠· εἰ δὲ καὶ παρεγχωρεῖ τ θεῖον ἐσεσθαι τοῦτο κατά τινα στεγνείας ἀῤῥη-τον πεσών, ἀλλ' ἂν ἐπιτρέψει τὸ δικαίωμα τῷ ἰδίῳ τόπῳ.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|48 Ταῦτα ὁ Θεόδωρ⊠ ἀκούσας, τῶν κενο-δοξίας πτυχέμενον τῆς σωτηρίας, ὡς ἵππ⊠ ἀ-γέρωχ⊠, τῇ δόξῃ γαυριῶν⊠, ἀχαλινώτως κα-τακρημνῶν ἑαυτὸν εἰς βάραθ⊠· ἡ δὲ αὐτὴ διάνοιαν τῷ θείῳ φόβῳ κεχαλίνωκεν· ἐσκοτίσθη δὲ ἡ ἀσύνετ⊠ ατῆς καρδία, ἡ προσομοιωθ⊠ τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις, ἡ ὡμοιώθη αὐτοῖς, ἡ τῷ πατρὶ αὐτοῦ τῷ σατανᾷ, τ τῆς μεγαλαυχί-ας πνεύματ⊠ ἐφρόνησεν. Ὅς ἡ κεφαλὴν βε-βαρημέν⊠ ἐπὶ γῆν νενευκῶς ἔχων, τρὶς ἐπυν-θάνετο, εἰ παρακεχώρηται αὐτῷ τινα χρόνον ὅλως ἐθησεφθῆναι ἡ Θεαδελφικ⊠ προεσήμανεν. Τυν-εὐομένῳ ἐν αὐτῷ ὁ Γέρων⊠, ἐπαπῆλθεν ὁ παν-άθλι⊠, ἡ τὸ σύμβολον τοῖς δώροις θέλειν ἡ πείθειν ἀντίκα ἀποδρέξαι, ἡ φίλους εὐθ' τῷ ἀδελφῷ ἀθετήσειν αὐτῆς αὐτὸν παρακλησόμενος, ἡ δ' ἀγπε-ρον ἐπαύσατο, πρὶν ν δι' ἐξουσιαστικῆς τυραννίδ⊠ ἡ ἱερόσυν παρελκόμεν, ἡ ἀμετάτονον πατριάρχην, κύριον Ἠλίαν, ἐξερέσας ἀνοσίως ἡ ἀθέως.}} {{graeca|49 Μετ' ἐν τινα βραχύτατον χρόνον, ἡ τῷ ὑπερόπλῳ ἀγαπ Γέροντ⊠ πνεύματι πάντα πέπονθεν ὁ ἀλαζὼν ἡ αὐτάδης Θεό-δωρ⊠, κούσιος ἑαυτὸν καταβαλὼν εἰς ἀ-μαρτιῶν βαθύτατον βόραθρον, ἀναξίαις καθ-υπβληθεὶς κατάρας ἡ ἀναθέμασι, ἡ κα-κῶς ἐν Περσίδι τὸ βίον κατέλυσεν. Ὁ δ' ἀ-γιώτατ⊠ πατριάρχης, κύριος Ἠλίας, ἐπὶ τ' ἴδιον θρόνον ἐπανῆλθεν ἐν χαρροσύνῃ ἡ καλῇ ἐπαναλύσει, ἡ πολυχρονίως τῆς πατρι-αρχικῆς ἀπέλαυσεν ἀξίας ἐπὶ ἐνιαυτὸς ἱκα-νός, ἡ τῇδε ὁσίως πρὸς τὸν Θεὸν ἐκδημή-σας, τὸ σύγκελλον αὐτῷ κύριον Γεώργιον, τῇ Θεαδελφικ⊠ θρόνου κατέλειψεν διάδο-χον.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|50 Μιᾷ ν τ' ἡμερῶν τ' κύριος Ἠλίας ἱεραρχούντ⊠, ἡ τ' ἁγίῳ Γέροντ⊠ πνεύματι σπως τελεσθέντος, τινὲς τ' πατέρων προσελθόν-τες τῷ Γέροντι, ἐπηρώτων αὐτὸν, λέγοντες· Πῶς, πάτερ ἁγιώτατε, ἀπεκάλυψέ σοι ὁ Θεός, ἡνί-κα σοί ποτε προσῆλθε πυνθανόμεν⊠ ἡ κακημνη-στ⊠ ἐκεῖνος Θεόδωρ⊠, στε ἀνόμως τ' Ἱε-ροσολύμων ἐπατρίασας, τὸ ὅτι τ' ἀρχῆς αὐτοῦ ἡ ἐπισκοπῆς γεγενημένον, ἡ πρν αὐτν ἐκφράσαι σοι τὸ ζητούμενον; Πρὸς δ τὰ πρ-τα μὲν δυσχεραίνων τοῦτον αὐτοῖς μυστήριον ἀποδιδάσθαι, εἶτα δ' αὐτοῖς ἐκβιασθεὶς ὑπ' αὐτῶν, μετὰ πολλῆς μετεισφροσύνης εἶ-πεν· Ἐκεῖνος, περὶ ἡ πυνθάνεσθε, ἡ πατέ-ρες, πολλά με λιμοππίσαντ⊠, ἐπειδὴ ἡ ἀ-πεῖπον αὐτῷ μετὰ τινα πεσθεμίαν ὑποστρέψαι πρὸς με, ἡ ἀξίως ἠρξάμην πρεσβεύειν τ' φιλάνθρωπον Θεὸν γνωρίσαι μοι τῇ ποίαν αὐθίκετο χρείαν, ἡ τὸ ἐξ αὐτῆς ἀποσέ-μβνον.}} {{graeca|51 Προσεύξας ἄν, ὡς ἐν ἐκστάσει ἐγηγό-ρμην, ἡ θεωρῶ ἐμαυτὸν ὡς ἐπὶ κύριον τ⊠ δόξης ἐν τόπῳ φανταστῷ ὑπερενδόξῳ, ἡ τὸ σέλας ἂν ἐκδιήγητον ἐ τὸ κάλλ⊠ ἀ-μήχανον πᾶσαν ὑπερεκπίπτον αἴσθησίν τε ἡ ννοιαν· ὑπῆρχε δὲ ἐν αὐτῷ πέτρα διαπρεπεσ-}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} luna conſiſtet, legeſque ſuas ac fines nullo pacto pervertet; ſanctiſſimam dico Eccleſiam quæ nul-lis retro ſeculis defecit, impugnata ſemper & victrix. Quemadmodum enim fluctus nullo um-quam tempore mare deſtituunt; ita neque ge-nuinos ſacerdotii Principes hoſtilis incurſio. Nam quantumvis pro ineffabili quadam providentiæ ratione commiſſurum ſit divinum numen, ut iſtud eveniat; faciet nihilominus, ut ſuum tan-dem juſtitia locum obtineat. {{right sidenote|''Pontificatûs igitur à Sa-tanæ rebus obti-net :'' '''E'''}} 48 Hiſce auditis, Theodorus inanem gloriam Pontificatûs antepoſuit aluti, adinſtar equi ferocis, ſuperbi, eſfrenatè in præcipitium ſemetipſum ruentis. Et-enim animum ſuum timoris divini freno non coërcuit: Obſcuratum eſt enim inſipiens cor e-jus, & comparatus eſt jumentis inſipientibus, & ſimilis factus eſt eis, imò & ſatanæ patri ſuo, jactantiæ ſpiritui victum ſe dedidit. Itaque gra-vato capite in terram defixo, ter quærebat, datumne ſibi eſſet, Theadelphicum omnino pri-matum aliquamdiu obtinere; quod cum ei Se-nex affirmasset, diſceſſit infelix; ſymbolum-que demereri donis, & in partes ſuas pertræ-here ſine mora cœpit, adhibere inſuper apud eum amicos, qui unà cum fratre cauſam ora-rent ſuam; nec ante deſtitit, quam per domi-nantem tyrannidem, exterminato impiè ac ſa-crilegè Helia, ſanctiſſimo Patriarcha, cathe-dram eſt adeptus. {{right sidenote|''iterumque privatur, He-lia reſtituto.''}} 49 Vix itaque breviſſimum tempus effluxe-rat, cum & faſtu, & ſui amore tumenti Theo-doro, juxta ſancti Senis inſpiratam divinitus prædictionem evenerunt omnia, cum ultro ſeſe in altiſſimam peccatorum voraginem dedit præ-cipitem, meritiſque adeò imprecantium atque execrantium vocibus exagitatus, ac in Perſide infelici tandem fato defunctus eſt. Sanctiſimus verò Patriarcha, domnus Helias, cum gaudio atque honorifico reditu propriam ſedem poſtlimi-nio repetiit, diuturnáque dignitate patriarchali ad annos ſatis multos gaviſus eſt, & cum hinc ad Deum ſanctè migraret, domnum Georgium, ſyncellum e ſuum in cathedram Theadelphi-cam ſucceſſorem reliquit. {{right sidenote|''Quærentibus Patribus de-clarat S. Ste-phanus.'' '''F'''}} 50 Quadam ergo die, patriarchatum admi-niſtrante domno Helia, & vaticinio ſancti Senis impleto, adeuntes ad hunc patrem ali-qui, interrogabant eum, dicentes: Quomodo, pater ſanctiſſime, cum infelicis memoriæ Theo-dorus ille, qui Hieroſolymis nuper tam injuſtè præſedit, mentem tuam aliquando exploratu-rus veniret, manifeſtavit tibi Deus, quod prin-cipatu ejus & epiſcopatu factum eſt, etiam an-tequam elocutus tibi eſſet ipſe, quid quæreret? Quibus quidem cum hujusmodi myſterium ape-rire gravaretur in principio, poſtmodum tamen vi multa precum ab iis exoratus, ait: Quoniam ille, o patres, de quo quæritis, importuna me flagitatione fatigabat, expugnari me paſſus ſum, præcepíque homini, poſt certos dies ut rediret ad me: è veſtigio benigniſſimum erga homines Deum orare inſtituo, ut revelet mihi, & qua-lem ob cauſam adveniſſet, & quid ex illa eſſet eventurum. {{right sidenote|''quomodo ea ſibi fuerint per viſionem revelata,''}} 51 Inſtituta ad hunc modum oratione, in ec-ſtaſim raptus memetipſe contemplor quaſi apud Dominum gloriæ, illuſtri atque infinitæ pleno perviſionem magnificentie loco, cujus ſplendor inenarra-bilis, ac ſublimis pulcritudo omnem & ſenſum exſuperat & cogitationem: erat quippe in illo petra<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> asu3d6kl16cz62gmazs4uadhocanjzp 104 84744 274998 2026-08-07T12:58:14Z Vladis13 10700 + 274998 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|552 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} petra lucidior, præclarior, auguſtior ceteris, quæ videbam: in hac porro locus quidam erat extenſus, planus, æquabilis, firmus, & ad ſedendum accommodus; ad radicem vero petræ conſpicio mendaci nomine Theodorum, tumultuantem, commotum, deſudantem, obnixéque in eam luctantem evadere; & poſt multum laboris aſcendentem, at non quâ firmum, aptumque ſeſſioni petra ſolum præbebat, collocantem ſeſe; ſed quâ exeſa erat ac prærupta, fallendiſque opportuna veſtigiis, præcipitio ſe exponentem, palmiſque & manibus atque artubus omnibus prenſare molientem ſaxa, ſeſeque à lapſu ac ruinâ, quoquo poterat modo, tuentem: cumque id ne ad breviſſimæ quidem horæ ſpatium poſſet, ſed inde perpetuò rueret, ubi uncis ſe digitis applicuerat, nec jam eſſet, in quo poſſet coniſtere, tandem ex alto præcipitem ad imum uſque collapſum & miſerabiliter contritum aſpexi.{{right sidenote|''cujus ſignificationem exponit.'' '''B'''}} 52 Hæc igitur ubi contemplatus eſſem, perpendere cœpi ac viſa diſcutere, Deíque ſtatim lumine colluſtratus ſic reputabam; petram quidem illam eſſe Chriſtianorum fidem; per planum autem illum & commodum verticem, Præſulis deſignari cathedram; Theodori vero laborem improbum ac deſatigationem, atque ingenium, ut continere ſe poſſet in petra, colluctationem, deſiderium ejus fuiſſe Patriarchali ſede potiendi, quam ſcilicet neque legitima ſuffragatione, neque electione divina, ſed permiſſione tantummodo potuit involare: quandoquidem non in plano petræ, ſed in præcipiti cavoque conſedit loco, ubi ſolidè conſiſtere nequaquam diu potuit, ſed è ſublimi amifſus ad terram eſt; quia recipere ipſum Dei Eccleſia non ſuſtinuit, ſed abjicere, & ſanctiſſimum polluto ejus impuroque putore thronum repurgare. Patres itaque puram Senis mentem ſuſpicientes, collaudarunt Dominum noſtrum Jeſum Chriſtum. 53 Rurſum alio tempore abbas, cujus paulo ante memini, Baſilius, fatuo Theodoro quondam familiariter uſus, deinde verò, propter ejus audaciam impiamque præſumptionem proſcribendo à ſe illum ac faceſere jubendo, ſapienter adverſatus; ex quo nempe vaticinantem de eo præſcium futuri ſenem audierat; hic, inquam, Baſilius deiſerum ſenem adiit, orans ac dicens: Sanctiſſime pater Stephane, obſecro te, ut expedias mihi, quanam huc de cauſa acceſſerim; tum quid illa portendat: novi etenim, novi, quidquid à Deo poſtulas, dari tibi. Ac primò quidem tergiverſabatur Senex; poſtmodum tamen bona ejus propenſaque voluntate exorari ſe paſſus, duorum ab eo dierum intervallum dari ſibi petiit; poſt quod revertenti ait ſanctus Presbyter: Ad epiſcopatum rogaris, eoque jam huc recurris, quod ſcire aveas, numnam id expediat: quapropter edico tibi:{{right sidenote|'''C'''}} 54 Epiſcopatum quidem ingentem, ac ſublimem, ſupráque mundi dignitates poſitum, ſupernis æternorum bonorum remunerationibus eos honorare, qui ad miniſterium ſuum caſtè integréque obeundum incumbunt, & concreditam ſibi navim prudenter tranquillum in portum dirigunt, ac præſtant incolumem. Rerum omnium nihil eſt ſummo ſacerdotio melius: nimirum quod ad ſupremum virtutum apicem eos{{right sidenote|''audit ſibi minus convenire epiſcopatum;''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|εστε ἀ ἀπλεστέρα ἀ ἐνδοξοτέρα, ἐν ᾗ χώρ⊠ ἰδὲ λεῖος ἀ ὁμαλὸς ἀ ἀσάλευτος καὶ ἀκαθέδρ⊠, καὶ καταγώγιον τὸ πέτρας βλέπων τὸ ψευδώνυμον Θεόδωρον, πολὺ θορυβούμενόν τε ἀ κλονούμενον, μοχθοῦντά τε ἀ μέγαν ἀγῶνα περὶβαλλόμενον τῷ ἀντῷ ἀνιέναι, ἀ μὴ πολιοὺ ἀνελθόντα μόχθον, ἀ μὴν' τῷ ἐπιπέδῳ τε καὶ ἀκαθέδρῳ τς πέτρας τόπῳ ἐπιβαμβόμενον, ἀπ' ἐκ πέριστε ἀ βαθεῖ ἀ ἀολίσθῳ, αυτὸν κατακρημνίσοντι πτώματι, ἀ παλάμαις τε ἀ χερσὶ ἀ πᾶσι τος μέλεσι διεξέξασθαι τὸ πέτρας μηχανώμενον, ἀ ἑαυτὸν ἀνεκπίπτειν καὶ ἀναλύειν καταπτώσῃ τετοιημένον, καὶ παντελῶς οκ ἰσχύοντα πρὸς βραχυτάτης μίας ὥρας, ἀλλὰ διηνεκῶς ὀλισθαίνοντα, ὅθεν ἄκροις ἄλαπλοῖς ἥπτετο, ἀ ἀνευ τὸ παρέχοντα οὐκ ἔχοντα· ὕστερον ἢ πεπτωκὼς τὰ ἄνωθεν ἕως κάτω, καὶ λυπῶς συντετριβέντα.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|52 Θεωρηθεὶς⊠ ἐν τούτοις, διανοίμελον συγκεῖναι τῷ φθέντι, ἀ ἀπελεῖν τῷ ⊠ Θεῷ φωταγωγηθεὶς ἐθαύμαζον ἐννοῶν, ὅτι ἡ μὲν πέτρα τὸ Χριστιανῶν ἐστιν ἡ πίστις· ὁ δὲ ἐπίπεδος ἀντὸς ἀ ἀκαθέδρῳ λόφῳ παρίδηλος καθεζόμενος ἀνάκο· πτον ἀ μόχθον, ἀ τὸ μέγα κλονούμενον ἐπὶ τῆς πέτρας καθεζεῖναι αὐταδῶς⊠, παθῶν ἰδὲ ἀρξαι πατριαρχικοῦ ἀνάκου, ὅν ἀ τῇ δικαίαν ψηφον, ἀπὸ καὶ ἐκλογὴν ἀ θείαν, ἀλλὰ τῇ ἀθεσμήτῳ ἐξουσίαν ἔσχεν· ἐπειδὴ οὐκ ἐν ὁμαλῇ τῇ πέτρας, ἀλλ' ἐν τῷ ὀλισθηρῷ ἀ κοίλῳ ἐκάθισε τόπῳ, ὅπερ ἐδαμῶς βεβαίως ἐπὶ πολὺ ἐφιζάνειν ἀεδυνήθη, ἀλλ' ὕψοθεν χαμαὶ κατέπεσεν, ὅτι ⊠ Θεὸ ἐκκλησία οὐκ ἀδέξατο αὐτὸν οὐκ ἀνέχεται, ἀλλ' ἀπεῤῥίψεν αὐτὸν, ἀ τὸ ἀνώτατον ἀποκαθῆρεν ἀπὸ ἀνοσθέρου ἀ μιαροῦ δυσεπώδους. Τεθαυμάκοτες ἐν ἐπὶ τούτοις οἱ πατέρες τὸν ⊠ Γέροντος καθαρότητα, ἀξίαν τῷ κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ ἀνεπέμποντο.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|53 Κἄποτε δὲ αὖθις ὁ αὐτὸς μικρὸν μνημονευθεὶς ἀββᾶς Βασίλειος, ὅτι ἰδὲ ποτε φιλίᾳ ἀ μαζώδῳφρον⊠ Θεοδώρῳ, ὕστερον δὲ ἀλύγιος γεγονὼς ἀντέπλεκεν ⊠ ἀξίαν ἀντὸν τόλμαν ἀ ἀθεσμοτάτην αὐτὸν τελεῖν ἀποκηρύξας ἀ ἐκπέμψας ἑαυτὸν ἐξ ἄντε τὸ ⊠ Θεὸν αὐτὸν περὶρριπτεῖν ἀ ἀξίαν ἀ περὶγνώσθαι Γέροντος ἀκήκοεν· ἐντεῦθεν ὁ Βασίλειος περὶελθὼν τὸ θεοφόρον Γέροντα εἰσελθὼν ⊠ λέγων· Πάτερ ἀγιώτατε, ἐκλιπαρῶ ἐκλιπαρῶ μοι περὶφρᾶναι, περὶ τίνος ἐντεῦθεν ἐλήλυθα χρείας, ἀ ὅτι ἰδὲ ἐξ αὐτῆς φανησόμενον· οἶδα γὰρ, οἶδα, τι πᾶν, ὃ ἀν αἰτῇς τὸ Θεὸν σου, δίδοταί σοι. Καὶ πρῶτερον μὲν ὁ Γέρων παρετητήσατο, ὕστερον ἀ ἀθεσμηθεὶς ὑπὸ τς ἀγαθῆς αὐτὸς ἀ ἀποθεωρείας διαθέσεως, ἠτησάτο παρ' αὐτὸ δύο ἡμερῶν ἀντολὴν, ς πληρωθείσης, ἐπανελθόντι φησὶν ὅσιος πρεσβύτερος· Ἐπίσκοπος ἐξεζήτησας ἀγνῶς, ἀ εἰ συμφέρει καλαμαυθεῖν ἐντεῦθεν ἐλήλυθας· διὸ λέγω σοι.}} {{graeca|54 Ὅτι ἡ μὲν ἐπισκοπὴ μεγάλη ἀ ὑψηλὴ ἀ ὑπερκόσμιος καθεζόμενη, ὑπερτέροις ἀμειβομένη ἀπὸ τὸ ἔργον αὐτῆς οἰκείαν ἀ ὁσίως μετοῦντας, ἀ τῶν ἐμπιστευομένων ἐλκάδα ἐπὸ ἀοίδου λιμένα σοφῶς ἐξάγουσιν τε ἀ διασώζοντας, αἰωνίων ἀγαθῶν ἀντιδίδωσιν. Οὐδὲν τὸ ἀντῶν τ ἀρχιερωσύνῃ ἄμεινον· ἐπ' αὐτῶν ἀ τῶν τὸ ἀρετῶν ἀκρότατα ἀναχθῆσθαι ἀ οὐρανοῖς ἀ ἀνεπιλήπτως πολιτευχύντας ἀυτὸ διαχε‑}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> n5rc8wb8b79uic65i84dqbzs0saqppw 104 84745 274999 2026-08-07T12:58:15Z Vladis13 10700 + 274999 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|526 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|DE S. STEPHANO SAB. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| ''uti etiam diversè iisdem accensetur in Martyrologio Sirleti eodem die XXVIII Octobris bis verbis:'' Sanctorum Martyrum, Terentii, Neonillæ, & sancti patris nostri, Stephani Sabaitæ; qui omnes in Christianæ fidei confessione perseverantes, post carceres & verbera, feris expositi, & in lebetes, pice fervente plenos, projecti, cum tormenta omnia pro nihilo facerent, ense obtruncati sunt. ''Simon Wangnereckius'' noster in ''Prolegomenis'' opusculi, inscripti ''Pietas Mariana Græcorum'', pag. 79, num. 24, Stephanum Sabaitam ''hujus diei'' confundit cum eo, qui colitur XXVIII Octobris, atque adeo hunc nostrum cum Poëta; cum addat: Quem etiam (S. Sabam) in hymnis seu pangendis seu colligendis imitatus videtur. Deinde Centuria I, pag. 188, elogium Marianum Græco-Latinum sub ipsius nomine producit; at perperam; Si enim Stephanus noster hymnographus aut Poëta fuisset; anne est credibile, Leontium ne vel minimam hujus rei mentionem facturum fuisse, tam accuratum gestorum ejus historicum, & in plurimis quidem oculatum inspectorem? Neque objicias in parte Vitæ, quæ intercidit, hoc fortè factum: nam in periocha ejusdem Vitæ, in qua summatim ac minutè Sancti officia ac virtutes describit; aut in dicto ipsius elogio, verbo saltem indicasset, hymnos in laudem Dei & Sanctorum ab eo concinnatos fuisse. Quod cum nuspiam faciat; satis ejus ex silentio argumenti nobis præberi censemus, ut, quod poëticas dotes spectat, id alteri attribuamus.{{right sidenote|'''B'''}} == § II. S. Stephanus consanguineus S. Joannis Damasceni; ingressus in Lauram; annus ac dies mortis. == '''D'''Ie VI Maii actum de S. Joanne Damasceno, eademque occasione obiter indicatum, S. Stephanum nepotem ejus fuisse, Joannem vero ipsius avunculum. ''Quæ terminis minus propriis ac nimium vagis ibidem ex incidenti tacta sunt, ea hîc paululum elucidanda.'' Fuit itaque S. Stephanus S. Joannis Damasceni fratris filius, adeoque, si propriè loqui velimus, fuit idem Sanctus ipsius patruus, non verò avunculus. Res constat ex ''Leontio'', in subjecta Vita ita loquente num. 184: Decennis.. ad Maximam Lauram nostram cum patruo (Græcè est {{graeca|πατραδέλφῳ}}) suo accessit. Vox {{graeca|πατράδελφος}} hîc significat fratrem patris, seu patruum, non verò fratrem matris sive avunculum: quæ hic num. 133 Vitæ etiam apponitur Leontii nutrici, patris sorori, {{graeca|πατρὶς πατράδελφος}}. Laudatus Leontius nomen patrui supra non adjungit; ideo, ut arbitror, quia in bene magna ista Vitæ parte, quæ intercidit, alias fortassè sæpius illud ipsum expresserat, dum occasio sese offerret tractandi de primo Stephani ad Lauram ingressu, primisque post illum fervoribus sacris sub patrui directione, ut videtur innuere idem Auctor, quando addit: Cum quo annis XV in omni obedientia ac submissione vixit.. Unde sequitur, annuntiationem Synaxarii Claromontani superius num. 2 allatam, præter confusionem Sancti nostri cum alio etiam et synonymo, de qua ibi diximus, aliud peccare, dum eidem addit: {{graeca|ἀνεψιὸς Ἰω.}} (id est {{graeca|Ἰωάννου}}) {{graeca|τοῦ Δαμασκηνοῦ}}; nam {{graeca|ἀνεψιὸς}} significat filium fratris patris an sororis; nec determinat vi vocis, patruusne an avunculus sit ille, cujus respectu aliquis{{right sidenote|'''C''' S. Stephanus fratris S. Joan. Damasceni filius,}} | dicitur {{graeca|ἀνεψιὸς}}. ''Quam æquivocationem hic tollere, visum est.''{{right sidenote|'''D'''}} 11 ''Immatura S. Stephani ætas non obstitit, quo minus in Lauram Maximam admitteretur; tametsi ex antiqua ac usitata consuetudine, & ex stata Laurarum lege juvenes atque imberbes inde arcerentur, atque ad monasteria mitterentur.'' Hoc liquet variis locis in Vita S. Sabæ apud Cotelerium pagg. 228 & 229; quem sic affatur S. Euthymius: Fili, non puto æquum esse, te, qui juvenis es, in Laura manere: neque enim Lauræ conducit, juvenem habere: neque juveni convenit, in medio anachoretarum versari. Abi ergo ad inferius monasterium ad abbatem Theoctistum.. Cui significavit, ut ejus curam gereret... Ex proprio suo exemplo sanctionem ei dedit, ut in Laura imberbem non reciperet; sed & aliarum Laurarum Præpositis eamdem legem traderet, quæ vetus esset, & apud antiquos Patres obtinuisset. Ita consuetudo obtinuit etiam sub S. Saba: nam, sicut ibidem habes pag. 259: Imberbi non concedebat prorsus in suo conventu habitare, qui os barba non obduxisset.. & si quando imberbem, perfectæ tamen ætatis, renuntiationis cupidum suscepisset, ad beatissimum abbatem Theodosium mittebat; qui, ut dicitur eadem pag. 259, habitabat quasi XXXV à Laura stadiis ad Occidentem, ubi cœnobium illustrissimum Christi ope constituerat. Idem confirmatur ibidem pag. 260. Unde liquet, ætatem immaturam arcuisse pueros à Lauris.{{right sidenote|præter Laurarum legem, '''E'''}} 12 ''His tamen non obstantibus, constat ex Vita, S. Stephanum decennem, ad Maximam Lauram cum patruo accessisse.'' An fortè, quia lapsu temporis moderatio aliqua aut mitigatio in primævo illo rigore adhibita? Id videtur suaderi ex Actis SS. Theodori & Theophanis, qui claruerunt sub initium seculi noni, adeoque proximè post obitum Sancti nostri. Videri de ipsis potest Surius die XVI Decembris; ubi Theodorus cum jam à puerili ætate excederet... traditur divini Sabæ monasterio... habebat autem fratrem quoque Theophanem, qui... erat minor... Atque illic quidem versabantur utrique. Et plus vice simplici ibidem recurrit vox monasterium: & in Græcis Actis Mss., quæ asservamus, sæpius repetitur μονὴ, quod monasterium non Lauram significat: colligiturque ex dictis, magnum discrimen fuisse inter admissionem puerorum in Lauras & in monasteria: ad hæc enim mittebantur, qui defectu sufficientis ætatis ab illis erant exclusi: monachi enim primò exercebantur in monasteriis, quos, cum ad majorem perfectionem pervenerant, in cellis Laurarum collocabant, eosque anachoretas appellabant, uti pluribus exemplis probatur ad diem XX Januarii pag. 299. Inter Lauras enim & monasteria hoc intererat, ut præter scopum à nobis prefixum numero I, unicum hoc addamus, quod Lauræ constarent ex diversis cellulis, satis inter se disjunctis, in quibus solitarii vivebant separati; in monasteriis verò vivebant monachi simul in communi; ut videris in Notis Henrici Valesii ad Evagrium pag. 64: & in loco mox citato pag. 298. Tametsi igitur magnum inter utramque illam habitationem esset discrimen, & una quidem pueros includeret, excluderet alia; non videtur tamen ex illo discrimine hic quidquam confici posse; quandoquidem manifestè ab scriptore dictorum Actorum indigitari putèm Maximam S. Sabæ Lauram: postea subjungente: Quorum (monasteriorum, quæ erant in Palæstina) primum & maximum erat divini Sabæ mona-{{right sidenote|pueros inde arcentium legem, '''F'''}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> fgiozgr3m4u5t42v80ay33s6i8qp3n3 104 84746 275000 2026-08-07T12:58:16Z Vladis13 10700 + 275000 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|553 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|ἐχατειασμένως ἐκλαπασμένος οἶακας· ἀλλ' εἴπερ μοι ἀκούσεις, ὃ μὴ παρέβην ταῖς σε ἐπιζητοῦσιν, ἐδὲ ἡ μὴ ὑποκλίνῃς τὸν αχένα βεβάσθαι τοτοῦ τὸ ἐπαχθέστατον ζυγόν, ἀπὸ τὸ ἐλαφρόν, ὃν πεθέμεθα, διαμένεις ἀεὶ τηρῶν· κ.τ.λ. ἐσὲ σὲ ἐπισκοπῆσαι συμφέρον· ἀλλ' ὅμως ὑπείκαμεν, εἰκαίπερ κεκώλυκά σε, ὅτι πάντως ἐ ποιεῖσθαι, ἀλλ' ἐπισκοπότης· ἐ δὲ ὑπὸ ἀνάγκην ὑπάρχεις, καὶ βίαιον ὅρον, ἀλλὰ τῷ αὐτεξουσίῳ πεπώκας.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|55 Ἀγαθεῖς ἐν Θεῷ πότης ὁ ἀββᾶς Βασίλειος εἶπεν· Πῶς, ἀγιώτατε πάτερ, θεόθεν μεμαθηκώς, ὅτι πάντως ἐπίσκοπος⊠ γενήσομαι, κωλύεις με ᾗ ησθν ἀξιοῖν; Πρὸς ὃν ἀποκριθεὶς ὁ Γέρων ἔφη· περ μοι ὑπὸ τὸ Θεὸς ἀπεκαλύφθη, οὐκ ἀπεκρυψάμην σε, εἰρηκὼς ὅτι ἐλαμῶς ὑπὸ βίαιον ᾗ ἀνάγκην καθέστηκας, ἀλλὰ τῷ αὐτεξουσίῳ πεπώκας, γνωρίσας, ὅτι ὁ βίος οὗτος, ὃν μετέρχῃ, σοὶ μᾶλλον ᾗ ἐπισκοπότης ἐστι συμφερώτερος⊠. Ἀναγνούς ᾗ τοῦτο ὁ Βασίλειος ἠξίωσεν αὐτὸν φανερώσαι, πῶς αὐτῷ ταῦτα ὑπὸ τὸ Θεὸς πεφανέρωται⊠. Καὶ φησὶ πρὸς αὐτὸν ὁ Στέφανος· Γεγονὸς ἐν ἐκστάσει ἐμαυτόν τε ᾗ σὲ, ᾗ μοναχῶν πληθὺν ἐν τῇ ἐπιρριβίῳ τε καὶ ἐξ ἐῤωσθί κάστρ καθωραιουμέν τε καὶ παντοίως πεποικιλμένῳ ἀποστίκτῳ, ἐκλαμψαντίῳ τε καὶ ἀκαταγνωνίστῳ ὁρῶν· ὡς ἐν καθεζομένων ἡμῶν ἐν αὐτῷ, ἰδὲ διήχθησεν ἐκ κάστρου ἔρχεται φωνὴ· Δεῦρε ἴδε πρὸς μᾶς, ἀββᾶ Βασίλειε, δεῦρε δε βοσα.}} {{graeca|56 Παρασκευασθέντες ᾗ ἀμφὼ ἐγώ τε καὶ σὺ ἐγινώσκειν, πόθεν γέγονεν ἡ ατή, θεωρμεν θάλασσαν σφόδρα κυμαινομένην, ἀνθρώπους τε ἐν αὐτῇ πολλοὺς νηχομένους, ᾗ ὑπὸ τ⊠ παρεγχόδων κυμάτων κλυδωνιζομένους, καὶ χευάσθαι, ζομβοὺς ᾗ τούτων τινὰς μὲν καταποντιζομένους, τινὰς ᾗ κοπιῶντας, ᾗ τ⊠ ποθουμένης ἀρχομέντας· ἑτέρους ᾗ ἐκ τ⊠ ἀναφροῦς ἐκείνης ἰλύος ἐμψύτως ἀνερχομένους τὸ ζητούμενον μεταλαμβάνοντας. Ἀφ' ὧν τινος βραχέως ὄχλου, ἐξήχετο φωνὴ κεκραζόντων· Ὀρέγνυε ἡμῖν, ἀββᾶ Βασίλειε, ὀρέγνυε. Τῆς φωνῆς ἐν ἔτ ὀλίγῳ κεκραγμένης ἐξηχούσης, πάντες οἱ σὺν σοὶ ἐν τ⊠ διαπρεπεῖ κα ἀσφαλῶς ὀχυρώματι⊠ ἐνδοθεν ἀνακλεισθέντες διδασκαλικαῖς εὐνοίαις ἐκκαλούμεθα σε τῶν ἀσφαροῦς ἐκείνης ἀκαλαμπαχήτου κάστρου λαμπρότητα τε ᾗ ἀσφάλειαν μὴ καταλιπεῖν, ᾗ σεὺς τῶν σκληρῶν περιπεσέσθαι θλίψεσιν καὶ ποικίλων σύγχυσιν· σὺ ᾗ ἀκούσας τ⊠ προσκαλεῖν ἀποκριθῶν, ὀνομασὶ φωνῆς, νομασ φωνῆς· Μὴ ἐγκαταλίπῃς ἡμᾶς, ἀββᾶ Βασίλειε, σὺν ποιμένα σε ᾗ προστάτην ἐπιποθοῦντας· σὺ ᾗ μετέρας μέτερους νουθεσίας τῇ ποιμαντικῇ μλλον ἀρχ ἐνδελεχῶς, ᾗ κα αὐτοὺς ἀδεῶς ἀσπαζόμενος, τῶν ἐν κάστρῳ εκὼς τερπνοτάτου ἀσφαλείας.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|57 Ἐγὼ ᾗ τῶν ὀπτασίων τούτων ἀνακρίνας, οὐδὲν καλανοῆσαι πλέον ἐδυνήμην, ᾗ ὅτι τὸ μὲν πανλίανον ᾗ πεπασμένον ἀῤῥήκτικτον κάστρον τὸ ἁγίος μονήρης βίος ἀείσης διαγωγῆς εἰκὼν καθέστηκεν· ἡ ᾗ παντοίως⊠ ᾗ κυματώδης θάλασσα τὸ κόσμον ὑδάλματός τε καὶ ἀνθρώπων πέφυκεν ἐξικνοῦζον τὸ πολυμέριμνον τ⊠ ἀνθρώπων φυρμόν, καὶ τὸ τ⊠ βιωτικῶν πραγμάτων ἀκατάπαυστον χειμῶνα· τὸ ᾗ μέτριον ἐκείνου σύλλογον, τῶν σε πρὸς ἑαυτὸν ἐκκαλεσμένων, καὶ τῶν τῶν σῶν χειρῶν δεξάμενον εἶναι μέρος}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} attollit, qui religiosè, ac sanctè commiſſa ſibi eccleſiaſtica gubernacula moderantur. Verumtamen, ſi me audis, cavebis illos ſequi, qui te requirunt, graviſſimoque hoc premendam jugo inclinare cervicem; ſed leve illud, quod geſtas modo, ſervare in perpetuum perges; nam Epiſcopum agere non expedit tibi. Scio tamen; quantumvis inhibeam, nequaquam acquieſces, ſed ultro admittes epiſcopatum: quippe nec imponitur tibi neceſſitas, nec vis affertur, ſed honor volenti oblatus eſt.{{right sidenote|''& intelligit, illum à ſe admittendum ex S. Stephani viſione;'' '''E'''}} 55 Demiratus hæc itaque Pater Baſilius ait: Quid hoc ſibi velle dicam, pater ſanctiſſime, quod edoctus à Deo, Epiſcopum omnino fore ex mè, prohibes tamen hortariſque ne fiam? Cui Senex repoſuit: Quodcumque divinitus oſtenſum eſt mihi, non te celavi, cum te dixi neque vi, neque neceſſitate ad honores, ſed tua voluntate adductum eſſe, & ſignificavi vitam iſtam, quam agis modo, magis tibi, quam Epiſcopatum, conducere. Quibus intellectis, obteſtatus eſt illum Baſilius; explicare ſibi ut vellet, qua ratione hæc à Deo manifeſtata ei fuiſſent. Reſpondet illi vir Deo plenus: Abreptus ſpiritu & memetipſe, & te, & monachorum turbam in arce edita atque egregiè munita, ſpectabili inſuper, omniſque generis ornamentis decorata, ſplendida denique & inexpugnabili videbam. In ea porro ubi conſediſſemus, ecce tibi; quaſi à caſtri foribus allapſa vox eſt, Adeſdum huc ad nos, adeſdum huc, abbà Baſili, ingeminans.{{right sidenote|'''B'''}} 56 Reſpectantes ambo, ego ac tu, ut, unde proveniſſet clamor, diſcernere poſſemus, mare conſpicimus vehementer agitatum, homineſque in eo natantes complures turbulentis abripi fluctibus, ac fœda tempeſtate jactari; & quoſdam quidem eorum peſſum abeuntes, quoſdam verò fatigatos miſerè, atque inde, quo avebant pertingere, penitus in diverſa conjectos; alios autem, ex inerti illo craſſoque limo emerſos, nullo negotio id conſequentes, quod expectabant. Ab horum exiguo numero vox audiebatur inclamantium: Protende nobis manum, pater Baſili, protende manum. Cumque diu ita clamoſè vox inſonaret, interceſſimus quotquot præclariſſimo tutiſſimoque occluſi tecum in munimento eramus, ſapienti te benevolentiâ exhortantes, ne illuſtris & inexpugnabilis illius arcis ſplendorem ſecuritatemque relinqueres, nec in tribulationis procellas ac multiplicem te tumultum injiceres. At tu auſcultare maluîſti invocantium vocibus, nomine te compellantibus: Ne deſere nos, pater Baſili, paſtorem te ac præſidem exoptantes; noſtrorum interim ſecurus monitorum, paſtorali magis principatu ineſcatus; & ad illos te liberè contuliſti, jucundiſſima caſtri ſecuritate poſthabita.{{right sidenote|'''F'''}} 57 Ego verò, cum viſionem hanc expendiſſem, diſquirere ultrà nihil potui; conjeci que continuò, ſplendidissimam, illuſtrem, firmiſſimam hanc arcem optimum vitæ ſolitariæ ac beatæ inſtitutum referre; mare contrà tumultuans, atque undis furens mundi ſpeciem ac ſimilitudinem exhibuiſſe, agitatam tot curis hominum perturbationem exprimens, & irrequietam negotiorum ad hanc vitam pertinentium tempeſtatem: modicum autem eorum, qui te advocabant, ac porrigi ſibi à te manus poſcebant, globum, Chriſtianorum eſſe partem {{small|Aaaa}} {{small|pu-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> bnm0b68j0phor0sl00t82ykrf1217l9 104 84747 275001 2026-08-07T12:58:17Z Vladis13 10700 + 275001 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|554 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} putavi; porrò eos, qui juxta mecum obnitebantur, ne ſequereris, judicavi eſſe monachos; denique ubi te videbam iſtorum invocationibus delectari, ſic apud me ſtatui, ſectari tibi illos potius eſſe, quam nos, ſalutaria tibi toto pectore ac meliora ſuadentes. Unde vetui, ne cum illis abires, tametſi non obtemperaturum præſcirem.{{right sidenote|''ad iſtum tamen proximorum miſeratione maluit accedere, factus Epiſcopus Tiberiadis.'' '''f'''}} 58 Quibus quidem percuſſus Baſilius bonorum datori, ac Deo numquam ſat laudando euchariſticum carmen direxit, ſtupendam Senis virtutem extollens: nam præviſione hac ad apicem impleta, eáque pluribus narratâ, Hierichuntinæ eccleſiæ adminiſtranda uſcepit negotia, atque inde ſanctum eumdem Senem inviſit, Tiberiadis {{right sidenote|'''f'''}}, dilectæ Chriſto civitatis, per id tempus Epiſcopus, deiferi Senis indigno me ac minimo tunc agente diſcipulum, eique, dum in Ducæ {{right sidenote|'''g'''}} ſpeluncis ageret, interveniente; quem, ut æquum erat, ſalutatum, obſecrare uſque eo non deſtitit, donec perpuli veraci ſua ſinceráque lingua geminam, quam ſcripſi modo, atque utilem animis mirabilium narrationum coram me inutili, & iis, qui aderant, ſeriem retexere; cujus ipſe auditor factus etiam hoc nomine Deo gratias egi, qui favorem ſuum copiosè iis offert, qui cum fideliter toto corde magnificant.{{right sidenote|'''B'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|⊠σπάσαι. Τὸς ἡ σὺν ἐμὲ σε ἀναλαβῆναι κωλύσας, μοναχὸς ὑπάρχειν ὑπέλαβον· σὲ δὲ βλέπων τῶν κλήσεων ἐκείνων ἐπιτερπόμενον, λελόγισμαι, ὅτι μᾶλλον αὐτοῖς ἀκολουτεῖναι προαιρῇς, εἴπερ ἡμῖν τὸ σωτήριόν τε ⊠ βέλτιον φιλοφρόνως συμβουλεύουσιν, ὅθεν σε συμπαραγεσθῆναι κεκώλυκα, καίπερ σε γινώσκων ἀπειθήσοντά μέλλοι[?]σα.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|58 Δίαν τοῦτο ἐπὶ τούτοις ἀγαθεὶς Βασίλειος, τῷ τ⊠ ἀγαθῶν δότῃ ⊠ εὐχαρίστειον ὕμνον ἀνέπεμψε, τῶν ἀξιάζων ⊠ Γέροντ⊠ ἐγκωμιάζων· ὕστερον ⊠ προοράσεως ἀποτελεσθεῖς τελειώσας, πολλοῖς αὐτῶν διηγησάμενος, τῶν εριχὼ διοικεῖν κατῆνθεν χρείαν, κακεῖθεν πρὸς αὐτὸν τὸ ἅγιον ἀξί⊠ πάρχων ἐπίσκοπος, ἐμοῦ τότε ⊠ ἀταξίᾳ ⊠ ἐλαχίστῳ ⊠ Θεοφόρῳ πρεσβύτῃ μαθητεύοντος, ⊠ διαγενέσθω· ὡς εἰκὸς, ἀσπασάμενος, ⊠ πᾶσα λιπαρήσας ἰδίαις μὲν διηγήσεσθαι ζωντῶν ⊠ περὶ γενομένων διηγημάτων ψυχωφελῆ ⊠ διὰ τὸ ἰδίας αὐτοῦ φιλανθρώπως ⊠ ἀνω[?] ἐδήλωσε γλώσσης πάλιν ἐπὶ ἐμ ⊠ ἄχρις ⊠ τ παρόντων, ἧς ἐχόντως ἀκροατὴς γεγενώς, χάριν ⊠ Θεῷ ⊠ ἐν τούτῳ ἀπεσύνεγκα, ⊠ χάριν αὐτὸ πλαισίως παρέχοντι τοῖς αὐτὸν ὁλοψύχως ἐν πίστει μεγαλύνουσιν.}} |} == ANNOTATA == {{right sidenote|'''a'''}} ''A αὐτοδάζω, ſtudeo. Nos ſtudium medio ævo invenimus appellatum; quod nunc malunt academiam dicere: qualem aliquam erectam Hieroſolymis tamquam in civitate Patriarchali juxta primariam urbis eccleſiam, ſaltem ad Cleri inſtructionem, monachorumque ſacrarum litterarum perdiſcendarum gratiâ eò confluentium, ex his apparet.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Vox hæc donum Dei, ſeu à Deo datum ſignificat.'' {{right sidenote|'''c'''}} ''Ita cognominatur propter Jacobum fratrem Domini, primum urbis Hieroſolymitanæ Epiſcopum; quaſi dicas Dei fratris thronus.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''Arcem præſidio Saracenorum infeſtam intellige ad urbis tutelam: de qua voce diximus ad Acta Martyrum Sabaitarum num. 6.'' {{right sidenote|'''e'''}} ''Quaſi cella ſeu throni conſortem dicas. Proximus hic Patriarchæ erat & ſucceſſor quoque mortuo, inquit ex Cedreno & Zonara Menrſius in Gloſſario. Eccleſia Occidentalis coadjutorem nominat.'' {{right sidenote|'''f'''}} ''Eſt Palæſtinæ ſecunda civitas ad mare Galilææ, ab ipſa cognominatum. Hujus Epiſcopus Joannes invenitur in Concilio Hieroſolymitano, anno 536 celebrato, tertio poſt Petrum Epiſcopum loco ſubſcripſiſſe ejusdem ſententiæ contra Anthimum.''{{right sidenote|'''F'''}} {{right sidenote|'''g'''}} ''Nullam hic notitiam habere potui: eadem ſpeluncæ recurrunt num. 92.''{{right sidenote|'''C'''}} == CAPUT VI. == ''Abſentia videt; futura prædicit; ſecreta cordium cognoſcit.'' {| | {{right sidenote|''Petronæ procul abſentis unitus, ſanitatem, reditum fratri ejus declarat.'' '''C'''}} '''A'''Liàs alius quiſpiam ex maxima metropoli Damaſco, illuſtris genere, in contemplationis exercitio ſolidus, neque profana leviter tinctus eruditione, vir & in religione, & in præſtantiſſima monachorum diſciplina doctiſſimus, qualis etiam à ſanctis patribus privatim ac publicè probabatur, nomine Marianus, Stephano, divinâ prædito ſapientiâ ſeni, ad promovendum ſpiritum haud ſegniter vacabat. Quem cum die quadam in heſychaſterio ſuo commorantem, pro more ſuper aliqua ſpeculatione conſuluiſſet, diſcedere cogitabat. Conſurgentibus igitur ipſis, gratiſſimus Deo Senex apprehenſum cum veſtibus retrahit inhibetque dicens: | {{graeca|Ἄλλοτε ἄλλός τις ἀπὸ τ⊠ μεγίστης μητροπόλεως Δαμασκηνοῦ, ἐμφανὴς τῷ γένει, πτακτικῇ[?] θεωρίᾳ ἐνιδρύμενος, ⊠ τ βυζαθί[?] σὺκ ἀμύητ⊠ παιδεύσεως, σεσωσμένος ἀνὴρ ἐπὶ διλαβείᾳ τε ⊠ βελτιστοτάτῃ μοναχικῇ πολιτείᾳ· τοιοῦτος ἦν ὑπὸ τ⊠ ὁσίων πατέρων κρυβδίωτε ⊠ διαῤῥήδην μεμαρτυρημένος. Τῷ ἀποστοχείῳ Μαριανὸς, ἔνεκεν ψυχικῆς φελείας τῷ Θεοφόρῳ ἀκροτάτως ἐσχόλαζε γέροντι Στεφάνῳ, ν ἐν μιᾷ τ⊠ ἡμερῶν ἐν τῷ ἡσυχαστηρίῳ ατοῦ πεφυκότα, ὡς ἔθος, ⊠ τινος ἐρωτήσεως θεωρίας, πανικνοῦνται[?] βεβούλευται. Αὐτῶν ἐν ἐξανισταμένων, τὸ ἱματίων αὐτοῦ λαβόμενος ὁ θεοχαρέστατος Γέρων ἀνείρυσέ τε καὶ ἀνεχόμενος λέγων·}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> f9hjm0uy1urnq44nq3tv1xqx2swrfbi 104 84748 275002 2026-08-07T12:58:18Z Vladis13 10700 + 275002 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|555 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|Οἱ κύριος Πετρωνᾶς, ὁ σὸς ἀδελφός, ἕνεκεν φοινίκων ἐμπορίας ὑπάρχων ἐν τῷ Αὐλῶνι, ἴσ‑⊠ τῇ ὥρᾳ σήμερον ὑπὸ ὄφεως κακίας ἐδή‑χθη, ὥστε λιποψυχῆσας τελευτᾷ σν ἀλ‑λὰ θεῖον, ἀγαπητέ, χάρη, ὅτι περ Ἰσραηλίται λαὸν τὸ ἐχθρότατον σώσας διηγά‑⊠των, αὐτὸς ἐγὼ νῦν ἔσωσε τοῦτον· ἡ δὲ ἀ‑πεκτίνηστο⊠, ἢ ἐξ τοσόνδε καιροῦ τὸ ἡμέρᾳ ἐλεύσεται πρός σε ἀνινὸς⊠ καὶ ῥωμαλέος, χαρείσεται λοιπῶσιν⊠ ἀντὸς κα ζῶτα λαλή‑σας ἀπέλυσεν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|60 Οὗ ὁ εἰς τὸ ἴδιον κελλίον ἀφιχόμενος⊠, αὐτῷ τῷ ρᾳ ἡ ἡμέραν ἡ διαπνευστ⊠ μη‑νὸς ἐσημάνατο. Τῆς συν δηλωθείσης ὑπὸ ἡ Θεοτόκος πρεσβύτις ἡμέρᾳ γνωρίσας, ὁ κύριος Πετρωνᾶς ἀξιώσανε πρὸς τὸ γνήσιον αὐτοῦ ἀ‑δελφόν, ἀββᾶν Μαριανόν, χνείας καὶ ἀπα‑σφράσαντος καὶ αὐτοῦ τὴν μέραν, ὼ πτοούμενος τὸ θεοφθέγκτοτε⊠ ἢ χαριτόπνευσον ἡ ἁγία Γέροντος σῶμα. Θεασαμένως παύων⊠ ἡ ἐαυτῷ προσφιλέστατον ἀδελφὸν ἀββς Μαριανός, ἡ πενταλέμως⊠ αὐ‑τὸν σελαρῶς⊠ σεβὲ ἡ συμβεβηκότος αὐτῷ ὁρμώ‑δες διήγαπεν, ἡ λεπτομερῶς παρ᾽ αὐτοῦ ζῶτα πάντα μεμαθηκώς, ὅμως σὺν αὐτῷ ἐκβαυτῶν⊠ δόξαν ἰσὶ Θεῷ ἀνέπεμψεν, διφημῶν ἡ τὸ θαυ‑μαστὸν Γέροντος πανεύφημον χάριν.}} {{graeca|61 Μετὰ δὴ ζοῦτα⊠ πῶν λλύριον⊠ ἡ πανευ‑δαίμονα μητρόπολιν Δαμασκόν, πῶ φίλω αὐτοῦ πατρίδα, καταλαβὼν ὁ κύρις Πετρωνᾶς, μιᾷ τ ἡμερν τῇ γίας πανηγυρίως Τεσσαρακοστῆς, πολλῶν τινων ἐν τῷ ἱερῷ ἡ ἁγία Σεργία ναῷ, ἡ ἐπί‑καλιν Μαξιλλιᾶτα⊠, συνηγμένων, ὡς συνήθως καὶ ἐκεῖνον τὸ καιρὸν ἐκεῖ καθευδόντων, ὅπερ ἀ‑καίρως ἐξασασῶν⊠ τῇ νύκτα εἰς θείος ὕμνος, ἡ δοξολογίας, εὐώντα⊠ ἡ πανευχαίνος⊠ ναν ἱερέως, δέχεται εὐθεῖς ὑπάρχοντος⊠ τ αὐτῇς τῇ Δαμασκηνῶν μεγαλοπόλεως, κύρις Γενεθλίῳ, καὶ τινων λογαδῶν ἀνδρῶν ἅμα τῷ ἐμῷ πατρὶ ἡ ἀδελφῷ, καὶ ἐμοὶ τ πάντων ἀχερειοτέρῳ μι‑κρῷ τε ἀχόνι⊠ πεφυκότι πάντων ἐν ἡμῶν διὰ καθιμένων, διηγήσατο ἡμῖν ὁ προηγουμένῳ κύρις Πετρωνᾶς, ὅσα πέπονθε διὰ τὸ ὄφεως ἐν τῷ αὐλῶνι λεινά⊠, καὶ τὸ ἡ διασπῶς προβλέψατος ἡ Θεοφόρος Γέροντος σεβὲ τὸ συμβεβηκότον αὐτῷ τὸ ἐξαίσιον θαῦμα, ἡ πῶ ἐαυτὸ προσθλωθεῖσαν⊠ ζοῦ Γέροντος ἡ τῷ οἰ‑κείῳ ἀδελφῷ εἰς τὴν Λαύραν ἔφοδον. Ἐγὼ ἡ τούτων πτοσυχῶς ἀκροασάμενος, καθπερ βραχὺς τῷ χρόνῳ, λήθης βυθοῖς ἡ παρέπεμψα, ἀλλὰ παλείσας⊠ σεβὲ αὐτὸν ἐρωτήσας τὸ κύριον Πετρωνᾶν, ἡ τ᾽ αὐτοῦ ἀκούσας διήγησιν, τῷ κυρίῳ μῶν ησοῦ Χριστῷ διχαριστίαν⊠, ἡ δόξαν ἀπεπέμψα.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|62 Ἄλλος δέ τις ἀξιόπιστος⊠ ἡ ἐνλαβὴς⊠ μο‑ναχὸς διηγήσατό μοι λέγων· Ποτὲ ἐν ἑτέρῳ τινὶ τῇ πατέρων τῷ τῷ θαυματουργῷ συνηκολύθον⊠ Γέ‑ροντι εἰς πῶ ορδάνιον ρημον, ντιος ὅτι τας ὄχθας ἡμῶν ἡκομένων, λίαν βαθείας νυκ‑τὸς ἀμφεστῶτος, τῇ πρώτης τυχὸν ἡ δευτέρας φυ‑λακῆς παραγχυμένης⊠, ἡ καταλέξει⊠ τὸ Γέρων εἰς π ἡ πρόδρομος ἡ βαπτιστῇ ωάννη εἰσῖναι μο‑νίων⊠. Ἡμῶν ἡ συνειπόντων αὐτῷ, ἡ σεβὲ τῇς Ἰορ‑δανίως ῥοὰς ἀνακλινέστων⊠, αὐτὸ ἡ δὲ ἡμετέρας συνανακλινέστας⊠ ἐκεῖσε, ἐγὼ ἡ ἐμαυτὸν προσπε‑ποιῶμεν⊠ καθεύδειν βλέψας, ἱμερείρως⊠ ἰδεῖν αὐτὸν ἐκτελοῦντα τὸ κανόνα τῇ νυκτερινῇ ατοῦ ψαλμω‑δίας, μάλιστας κατανυκτικῶς⊠ ἡ ἀλήθως⊠ ἡ τῇ σελήνης πεμπαζοῖς⊠ ὅπης⊠ απληθείσης.}} {{graeca|63 Βραχέως παραμὲν⊠ ὥρας παρελθούσης, ἀνα‑}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} Dominus Petronas, frater tuus, qui ad coëmendos dactylos nunc in Aulone {{right sidenote|'''a'''}} verſatur, hodie hac ipſa hora lethali morſu à ſerpente ictus eſt; ut ſpiritu deficiente vergere jam cœperit ad mortem. Sed bono animo eſto, dilecte, bono animo eſto; nam qui à viperinis morſibus Iſraëliticum olim populum liberavit; idem ille hunc etiam modo ſervavit incolumem: quin, ecce, reſtitutus eſt planè, & poſt tantum temporis, die tali, integer ac valens veniet ad te, gratias ei ſuppliciter agens, qui & corripuit ſe, & ſanavit: & hæc fatus cum dixit.{{right sidenote|''veritatem re ipsa comprobante;'' '''B'''}} 60 Hic verò, ut primum cellam ſuam attigit, horam illam, ac diem labentis menſis adnotavit. Aderat jam, quem divina imbutus ſapientiâ Senex aſſignavérat, cùm domnus Petronas ad germanum fratrem ſuum, patrem Marianum advenit eadem proprie atque invariabiliter die, quam ſancti Senis os illud oraculo, gratiáque divinâ afflatum, edixerat. Poſtquam ergo fratrem ſibi cariſſimum intuitus eſſet pater Marianus, lætuſque admodum de infixo à ſerpente morſu interrogáſſet, atque ex illo intellexiſſet omnia ac ſingula diligenter, unà cum ipſo ſtupente, Deo gloriam tribuit, celebrem Senis admirabilis gratiam collaudans.{{right sidenote|''eamque coram ipſo Vitæ hujus Authore declaravit Petronas,'' '''b''' '''F'''}} 61 Cum verò deinde inſignem ac feliciſſimam metropolim, Damaſcum, jucundiſſimam ſibi patriam attigiſſet domnus Petronas, die quodam ornatiffimæ ſanctæ Quadrageſimæ, ingenti hominum numero in ſacra ſancti Sergii, cognomento Maxillati {{right sidenote|'''b'''}}, æde coacto, illic per illud tempus, ut moris erat, dormientium; quò magis tempeſtivè ad hymnos divinos laudeſque noctu conſurgerent, præſente ipſius ſanctiſſimi templi ſacerdote, tum magnæ ipſius Damaſcenorum urbis Archipresbytero domno Genethlio, viríſque aliquot eximiis unà cum patre meo ac fratre, meque omnium viliſſimo, ac teneræ tum ætatis; confidentibus, inquam, una illic nobis retulit prædictus domnus Petronas, quam gravia in Aulone eſſet à ſerpente perpeſſus; tum excellens illud prodigium, quo ſingula, quæ ſibi contigerant, deifer Senex perſpicua præviſione cognorat; uti & adventum ſuum in Lauram fratri ſuo jam ante manifeſtatum à Sene. Ego verò cum arreitis hæc auribus excepiſſem, tametſi tantiſtâ ætate, profundæ oblivioni minimè mandavi; ſed eadem iterum iterumque ex domno Petrona ſciſcitatus, eaque ipſa narratione non ſemel imbutus, Domino noſtro Jeſu Chriſto cum gratiarum actione gloriam dedi.{{right sidenote|''Prope Jordanem pernoctans S. Stephanus'' '''c'''}} 62 Alius quidam fide dignus ac religioſus monachus hæc mihi narravit: Comitabar, inquit, cum alio aliquo ex patribus Senem hunc thaumaturgum in eremum Jordanis, ad cujus ripas cum perveniſſemus, alta admodum nocte incumbente, primâ forte alteráque jam præterlapſâ vigiliâ, Seni non placuit ut Præcurſoris {{right sidenote|'''c'''}} ac Baptiſtæ Joannis monaſterium ingrederemur. Subſiſtentibus autem illic nobis unà cum ipſo, corporáque juxta Jordanica fluenta ſternentibus, cum idem precibus noſtris adductus ſecúſſet ipſe, tum vero ego, avidus eum ſpectare nocturnæ pſalmodiæ ſuæ canonem perſolventem, altum dormire me finxi, tranquillo maximè tum cælo, lunaque pleno orbe colluſtratâ. 63 Vix abierat itaque breve temporis ſpatium, cum {{small|Aaaa 2}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> 89ne0rhq0y3027uau2evvm4rck2jo63 104 84749 275003 2026-08-07T12:58:19Z Vladis13 10700 + 275003 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|556 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. {{small|''& flammæ manibus orantis emicans.''}}}} cum senfim erectus, sanctum Presbyterum in Jordanicum flumen descendere conspicior, & ab altero fluvii, quam latè porrigebatur, extremo ad alterum summas stringebantur undas incedere; sacras porrò; cum adversam in ripam evasisset, explicare manus, accensasque ab illis faces splendidissimum latè fulgorem diffundere; ipso interea usque ad signum nocturnarum precum cultum cum Deo protrahente colloquium; quo finito, reversus denuo ad nos; dormisse & ipse se simulat; neque multo post excitat nos à somno ad consuetas nocturno tempore persolvendas Deo laudes. Is autem, qui prodigium hoc grande fuisset usurpavit oculis, pluribus illud patribus aperuit, à quibus paradoxon hoc ipsum edocti, præsentibus, uti convenit, miraculis instruimur, ad gloriam patrantis mirabilia Dei nostri, atque ad multarum salutem animarum: cujus gratiâ stupendam aliam hîc historiam, ex qua pretium obedientiæ illucescat magis atque extollatur, attexam.{{right sidenote|'''B''' ''Obediens monachus, comitante angelo,''}} 64 Vir inter senes egregius (patrem Cosmam appellabant) per tempus Quadragesimæ unà erat cum deifero Stephano, & alius quidam ex patribus in eremi speluncis degens, cui discipulus erat in maxima Laura & dicto audiens & pius. Canistris ergo die quadam conficiendis, otii, quod omnis nequitiæ radix est, & formidabilis accediæ dæmonis vitandi causa diffentus, palmarum ramis egere cœperat & stipulis. Statim id morigero tironi suo significat; Ne graveris, inquiens, optime fili obedientiæ, per aliquem asserre tecum, quidquid ad opus manibus exercendum necessum est. Ille nihil moratus, è vestigio viam capessit, & jussu præsidis necessaria quæque secum auferens, gravem sibi ex stipulis rebusque ad eum usum aliis fascem imponit. Deus interim omnium auctor curatorque virtutum, volens eum in obedientiæ fundamento magis magisque firmare, utpote quod supernam vitam atque inenarrabilem gloriam nobis accersit, Stephano inspiravit, ut loco aliquo editiori, supra speluncam suam consisteret, qui, ubi circumspexisset, obsequentem hunc promptumque patris Cosmæ discipulum animadvertit, & euntem unà angelum, candidis indutum vestibus, ac decore splendoreque maximo præditum, sustinentem eum & adjuvantem.{{right sidenote|'''C''' ''nec viæ nec sarcinæ laborem sensit.''}} 65 Hunc itaque, cum ad suum accessisset magistrum, seque exoneraset, intuitus Stephanus, rogavit, si quem in via comitem habuisset; an non etiam insigniter defudasset usque adeo prægravatus? At ille: Per preces vestras in cælum assiduè volantes, nihil molestiæ pertuli, inquiebat Seni; quin hoc mihi credas velim, pater sancte, quod oneris nihil quidquam senserim, licet jam à medio itinere sarcina hac tam ponderosâ onustus; nam antea sub initium viæ gravabar aliquantulum; sed in pura, casta, altaque cogitationum tranquillitate versabar: neque enim existimo, submotis nubibus, & ventorum inducta, quanta potest, quiete, tranquillus umquam tantum fuit æther, quantum ab omni perturbante ratiocinio animus meus. Inde factum est, ut spiritus dulcedinem, quæ ex obedientia scaturiebat, talem degustaverim, qualem vis mellis numquam asserre potuit gutturi meo; adeo ut omnino sic animo sim comparatus, ut in ejusmodi subjectione, ac laborum tolerantia ad ultimum usque spiritum velim | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|νεύσας ἡρέμα θεωρῶ τ⊠ ἅγιον πρεσβύτῳ τοῖς Ἰορδανίοις ἐμβεβηκότα ῥείθροις, ἡ ἀπὸ τ⊠ ὑδάτων πέρας ὀδεύοντα ἡ πλάτος· οὗ ἄκρον τ⊠ ποταμοῦ ως ἄκρων, κράτος ἀντικρὺ ἐσθιάζων τὰς ἠγασμένας ἀπὸ ἐξαπλωκότα παλάμας κἀκ τούτων ὡς δαδῶν ἐξαπλομένους, πλακεροτάτῳ ἐξαπεστίλβεται αὐγλῶν· αὐτοῦ τούτων μέχρι τ⊠ σημειτηρίου⊠ ἐκλύσαντο⊠ τῷ καθηκόντι πρὸς Θεὸν ὁμιλίαν, ἰὼ τελέσας καὶ αὖθις πρὸς μᾶς ἐπιστρέψας, προσεποιήσατο ἑαυτὸν καθευδήσειν, καὶ μετ᾽ ἐ πολὺ τὸ ὕπνον ἡμᾶς ἐξαναστάση ἐνέκεν τ⊠ συνήθους νυκτερινῆς δοξολογίας. Οὗτος ὁ ἐωρακὼς τὸ μέγα τοῦτο θαυματουργήμα, πατέρας τ⊠ πατέρας ἀνήγγειλεν, ἀφ' ὧν αὐτὸ τὸ παράδοξον διδαχθέντες, πιπτόντων τοῖς παροῦσι συνεπάζαμεν θαύμασιν εἰς δόξαν θαυματουργοῦ Θεοῦ ἡμῶν, καὶ εἰς πολλῶν ψυχῶν σωτηρίαν· ἔστιν ἡ χάριν ἄλλων σωτήριον θαυμασίων διήγησιν, τ⊠ τ⊠ ὑπακος κάλλιον κολαίνουσθε⊠ κα ἐξαιρούμενον.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|64 Ἦν τις τ⊠ γερόντων ἐνδοξος ἀνήρ, ἀββᾶς Κοσμᾶς καλούμενος, ᾗ τ καιρῷ τ⊠ Τεσσαρακοστῆς μα τῷ θεοφόρῳ Στεφάνῳ, καὶ τις τ⊠ πατέρων ἐν τοῖς σπηλαίοις τ⊠ ἐρήμου διατρίβων, ἔχων ἐν τῇ μεγίστῃ Λαύρᾳ τινὰ μαθητὴν ὑπήκοον ἡ εὐλαβῆ. Μιᾷ δ τ⊠ ἡμερῶν ἐργαζόμενος τὰ κανίσκια, φεύγων τὸ ὀχνηρόν, τ⊠ πάσης κακίας ῥίζαν ὄσαν, ἡ τ δεινὸν τ⊠ ἀκηδίας δαίμονα τοῖς ἐργαλείοις ἀμυνόμενος, ἐδεῖτο βοτάνων τε ἡ χορτασίων· ἡ παραυτὰ δηλοῖ τῷ ὑπηκό αὐτο μαθητῇ· Μὴ πι⊠, λέγων, βάρυνε, ὦ ἄριστε τ⊠ ὑπακοῆς τέκνον, συν σοι πόλιν τ⊠ ἐργαχείρῳ χρείαν κομιζόμενον. Ὁ τ⊠ μηδὲν μεσάσας εὐθέως ἐχετο τ⊠ δὸ, τῇ τ⊠ ὑπακόῃ κελευσά ποσαν τ⊠ χρείαν ζωοφερομένη, ἐαυτῷ βαρὺ φορτίον ἐπηγέμλω ὧντε χορτασίων, ἡ ν ἄκων· θέλων ποιοῦν ὁ Θεός, ὁ τ⊠ ἀρετῶν αἴτιος, ἡ τοῖς ἀρετῶν θεμελιουμένος, ἵνα ἡ τὸ ῥίζωσῃ αὐτὸν ἐν τῇ ὑπακοῇ θεμελίῳ, ς σεβῇνιο τῆς νω ζωῆς καὶ ἀῤῥήτου δόξης ὄντι, ἐπέπνευσεν τ⊠ ὁσίῳ Στεφάνῳ ἐπιστῆναί τινι σελοπῇ⊠ ἀνωθεν τ⊠ ἑαυτὸ σπηλαίῳ, ς περιεβλέψαμψω⊠ θεωρῶ τὸ πειθηνόν τε καὶ ὑπόκοον μαθητὸν τ ἀββ Κοσμ, καὶ τιλον συνοδοιπόρον λευχειμονοῦντα κάλλιστε καὶ λαμπρότατα μεγίστην ἔχοντα, ὑπολαβόμενον αὐτὸ ἡ ἐπανοχοῦντα.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|65 Τοῦτον ἐν πρὸς τὸν ἑαυτοῦ ἐπιστάτην καταστήσαντα, καὶ ἑαυτὸν ζωοφορτήσαντα θεωρούμενον, ὁ ὅσιος Στέφανος, ἐπηρώτησεν, εἴτις αὐτῷ ἐκ τῶν δὸν συνωδεύετο, καὶ εἴπερ πεφορτωμένῳ λίαν ἠχθετο. Ὁ δὲ, δι' ὑμετέρων ἐκτενῶν πρὸς Θεὸν ἐντεύξεων οὐδὲν πέπονθα λυπηρόν, ἔφη πρὸς τ Γέροντα· ἀλλὰ πίστευε, πάτερ ἅγιε, ὅτι οὐ πάντως βάρος ὅλον ᾐσθόμην, καίπερ βεβαρημένος φορτίον ἐφόμουν ἐκ μέσου τ⊠ δοῦ βυθομένου, ἡ κα πᾶν σεβὶ τ⊠ ἀρχῇ μικρν βεβάρυνμαι· ἀλλ' ἐν καθαρᾷ καὶ σώφρονι πολλῇ λογισμῶν γαλήνῃ διεκείμεν· ἡ γὰρ τούτων δικαί ποτε τ⊠ νεφῶν ὑπομερισθέντων, καὶ ἀνεμίας παντοίας ἀμφοτέρωσιν ἐλαχίστης ὁ ἀήρ, ὅσον ζωτὸ παντὸς λογισμῷ θεωρηθείς ὁ νοῦς ὁ ἐμός. Ὅθεν ᾐσθανόμην τοιαύτης πνευματικῆς γλυκύτητος ἐκ τῆς ὑπακοῆς ζωοβλυζούσης, οἵαν οὐδέποτε μέλιτος φύσις τῷ ἐμῷ ἐμπεποίηκε φάρυγγι, ὥστε με ἐμψυσθῶ ἐν τοιαύτῃ ὑποταγῇ κα καμάτων ὑπομονῇ διαμένειν μέχρις ἐσχάτης ἀναπνοῆς. Ἐπι-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 76bgay9p95s1x9jqp635y33lyxph8bn 104 84750 275004 2026-08-07T12:58:20Z Vladis13 10700 + 275004 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|557 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|Ἐπεφράσθη ἐν ταῖς ἀγαθαῖς ἀδελφικαῖς προκοπαῖς καὶ ἀναβάσεσιν, ὃ ἀεὶ τοῖς καλοῖς ἀγαπῶν, θεόφρων Γέρων, ἀνήγγειλε τῷ ἀγγελικῷ ὀπτασίαν τῷ ἐπιστάτῃ αὐτοῦ, καὶ τοῖς συμπαροῦσιν αὐτῷ, τὸ ἀδελφοῦ ἐκδικάζων προκοπὴν καὶ ἀνάβασιν, δοξάζων καὶ εὐχαριστίαν ἀνέπεμπεν τῷ Θε, τῷ τοῖς εἰλικρινῶς αὐτῷ λατρεύουσιν ἐξαισίους ἀγγέλους ἀγαθοὺς συνοδεύοντας, καὶ τοὺς τῆς ὑπακοῆς υἱοὺς δοξάζοντι.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|66 Ἄλλ⊠ δέ τις, ὑπὸ πολλν μάλιστα καὶ ὑφ' ἡμῶν τῇ ἀληθείᾳ μεμαρτυρημένος, ⊠ τοῦ Μωαβίτιδ⊠ χώρας ὁρμώμενος ὑπάρχων, συνήθης καὶ φίλ γνώριμος τ ἀγιοφόρ Γέροντι, φημὶ δὴ, τ ἁγίῳ Στεφάνῳ, διηγήσατό μοι λέγων, ὅτι διαβιοὺς ἐκεῖσε καὶ ἀνενέοις ἀγροφάγοις περιπεσὼν ἐν τῇ ἰδί πατρίδι, καὶ μόλις δυνηθεὶς διαδρᾶναι σὺν τοῖς ἐμοῖς ἰδίοις τὴν γίαν πόλιν κατέφυγον, πάντων τῶν ἐμῶν πλούτων καταφρονήσας, ἡ τν ἀνδραπόδων ἡ τῶν λοιπῶν κτημάτων, ἡ μόνης τῆς ἐμῆς, ἡ τῶν ἐμῶν σωτηρίας φροντίζων, πάντα καταλιπών, τὰς χεῖρας τῶν ἀνόμων ἐξέφυγον. Τῶν δὲ ἐμῶν ἀνδραπόδων κατόπιν ὑστερησάντων, ἡ ὑπὸ τν ἀναιδν φορολόγων συσχεθέντων, ἡ ἐν φυλακῇ κατακλεισθέντων, ἐθλιβόμην ἡ ἠγωνιῶν, ὅστις ἂν ἐποίουν, ἡ φοβούμενος, μήπως αὐτοὺς ἀεδίως ἀπεμπολήσωσιν. Ταῦτα ἐν τοιαύταις ψυχοβαρέσι φροντίσι καταπετυχώς, πίστει διὰ παντὸς ἀνδρικῶν εἰς τὸ ἅγιον Γέροντα κεκτημένος, ὥρμησα πρὸς αὐτόν, ὡς πρὸς σωτηρίου λιμένα καταφεύγων, αὐτοῦ τε προσφυγών, ἡ πάντα τὰ συμβάντα πεφορὼν διηγησάμην ἐνδειξάμην τῷ ατῷ Θεῖας τυχὸν ἀντιλήψεως.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|67 Ὅστις θεοφόρ⊠ ἡ ὄντως συμπαθέστατ⊠ Γέρων τοῖς ἐμαῖς πσιν ἀσχολήσεσι δυσωπηθείς, ἡ τν ἐμῶν εἰς αὐτὸν πίστιν ἐγνώς, ἡ τν εἰλικρινῶν τε ἡ γνησίων διάθεσιν αἰσθετός, μᾶλλον ἡ τῇ ἐμῇ συμπαθείᾳ ὑποκαμπόμενος, ἡ τῇ φιλανθρωπίᾳ νικώμενος, ἐπείχετο ταῖς αὐτοῦ θείαις πρεσβευχαῖς ἡ λιτανεύσει τὸ φιλάνθρωπον ἡ ἐλεήμονα ἐξευμενίσθαι δεσπότην. Καὶ δὴ τῶν ἱερῶν ἡ ἀναίμακτον θυσίαν ἐπιτελέσας, ἡ δι' αὐτῆς τῶν ἀῤῥήτων τὴν γνῶσιν μυηθείς, εἰς τὰ ἔνδον χωρήσας πρὸς ἐμοὶ φαιδρὸς καὶ γεγανωμένος, ὑπεράνωπερ ἔχων τὸ πρόσωπον, χαρεῖν τε ἡ χαίρειν παρεκελεύσθη, ὡς σὺν δὲ ἐλεημένος ἡ ἐλαθευτάς σὺν τῶν ατοῦ κριμασμένος, ἤπατο λέγων· Πᾶσαν ἀθυμίαν τε καὶ κατάθεσιν ἀποβαλὼν τῷ Θεῷ τῶν πρέποντων δοτῆρι εὐχαριστίαν, προσφίλτατον τέκνον· ἰδὲ δὴ διὰ τὴν εἰς ἡμᾶς τοὺς ταπεινοὺς πίστιν ἡμῖν ὁ Θεὸς ἀπεκάλυψε· ἡ μετὰ δύο ἡμέρας τῇ τρίτ ἡμέρᾳ τ πρωὶ σοὺς παῖδας πρὸς σε ὁ Θεὸς ἀποκαταστήσει ταῖς δὲ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν Νικολάου δεήσεσιν· ἀλλὰ δραχθεὶς τοῖς σοῖς ἰδίοις τῶν δούλων ἔλευσιν ἐναγγελισάμενος, ἡ χάριν ἡ ἀνθομολόγησιν τῷ Θεῷ ἀποδιδόναι σπεύδων.}} {{graeca|68 Πεισθεὶς ἐν τοῖς λόγοις ἡ μεγάλῳ Γέροντι, καὶ τοῖς εὐχαῖς ἐφοδιασθεὶς ἐξῆλθον, τῶν τε χάριν ἡ δόξαν παρρησίαν θαυμάζων ἅμα ἐνθαζων τὸ Γέροντα, διαγλιωσάμενος ἡ τ ἐμῷ πατέρι ἡ τοῖς λοιποῖς δίοις τῶν ἡ δωραμαῖα Γέροντ⊠ σὺν ἀ τῷ ὑπομενῶν ἀφίξεως}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} perseverare. Lætus igitur fraternis hisce progressibus, graduque sublimi virtutum (uti bonis alienis gaudere numquam non solitus erat) divinæ plenus sapientiæ Senex, apparitionem angelicam præsidii ejus, iisque, qui ei aderant, enarravit, progressionem fratris in virtute, profectumque venerans, Deo gloriam retulit & gratiarum actionem, qui bonos iis angelos comites destinaret, qui sincero ei corde deserviunt, quique obedientiæ filios tanto honore dignaretur.{{right sidenote|''Eumulos is barbarorum potestate restituit;'' '''E'''}} 66 Alium item, spectatæ in primis cum aliis pluribus, tum nobis fidei, ex Moabitide regione oriundum, cum sene cælesti mente prædito, cum sancto, inquam, Stephano consuetudine, atque arcta conjunctum amicitia, audivi cum hæc de se diceret; Ego, cum in patria degerem, in varias conjectus angustias, ardua pericula, damnæque ab exactoribus tributorum illata, vix relicto cum iis, qui me contingebant, elabendi loco, urbem Sanctam adivi; spretisque divitiis meis omnibus, mancipiis, ceterisque possessionibus, atque ipsis ædibus, in meam meorumque unicè salutem intendens animum, relictis omnibus, improborum manus effugi. Cum vero servi mei, qui post me tardius sequebantur, ab inclementibus apprehensi publicanis, in custodiamque compulsi essent, cruciabat hoc me, & angebar oppido, quid agerem incertus, veritusque, ne prorsus eos venun exponerent. Tam gravibus igitur curis oppressus, ardenti, ac certa, quam de sancto Sene conceperam, animatus fiducia, ad eum, tanquam ad salutis portum appulsurus, contendi, eóque confugiens, expositis ordine omnibus, qui acciderant mihi, casibus, enixè flagitavi, ne divino suo me frustrari pateretur auxilio.{{right sidenote|''S. Stephanus à sollicito domino exoratu prædixit, affore salvos;'' '''F'''}} 67 Qui quidem Senex Deum in corde circumferens, sinceroque commiserationis affectu fecundus nemini, precum mearum importunitati cedens, meæque in se fiduciæ conscius, rectamque ac sinceram in me æstimans voluntatem; imo mei maximè commiseratione motus, ac sua victus humanitate, propitiaturum mihi se precando, ac supplicando benignum & misericordem Dominum recepit. Et sanè, ubi, sacrosancto atque incruento sacrificio peracto, arcanorum per illud notitiam confectus, ad sacrarium recedebat, ad me lætus atque hilaris properat, vultu supra modum collucante; & securum esse me, & collætari, ut à Deo misericorde ac benevolo id, quod postulaveram, consecutum, jubet his verbis: Omnem animo tristitiam, ac dejectionem excutiens, debitas, dilectissime fili, Deo gratias age: ecce enim, propter fiduciam in nos abjectos tuam, arcana nobis Deus aperuit: etenim post dies duos, tertia die mane pueros tuos sancti patris nostri Nicolai {{right sidenote|'''e'''}} precibus annuens Deus ad te diriget. Sed abi cito, ac tuis servorum tuorum adventum nuncia, atque id operam da, ut hanc Deo gratiam acceptam referas. 68 Igitur magni Senis mandatis parens, ejusque tanta appreciatione, tanquam viatico, instructus abivi, & beneficium, insignemque viri apud Deum gratiam admirans simul, & veluti divini quiddam suspiciens; cumque & patri meo, & domesticis reliquis prædictum à Se-{{right sidenote|''prout præsignificata die & horâ factum:''}} |} {{small|Aaaa 3}}<noinclude><!-- --> |} {{rh||ne|}} <references /></noinclude> i92731669aph1b1bex36f53g7l5262t 104 84751 275005 2026-08-07T12:58:21Z Vladis13 10700 + 275005 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|558 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} ne vernarum reditum felix nuntius retuliſſem, ſpe certa plenus, horâ à Sene præſtitutâ ſimul omnes obviam eis proceſſimus, atque urbe egreſſi illæſos illos atque incolumes ſuſcepimus, ſtupendo prorſus modo & carcere & vinculis expeditos; felici autem eorum ſorte non mediocriter delectati hymnos Deo grati animi teſtes concinuimus, palamque omnibus ſingulare hoc prodigium prædicantes, ac rerum futurarum in Sene extollentes præſcientiam, toti in admiratione eramus: quin etiam, beneficii memoriæ ſtimulante, reverſi ad ſenem Stephanum ſumus, prædictum ejus vaticinium omnibus ſanctæ Lauræ patribus divulgantes, ſinceráſque ipi referentes gratias, ac Deum laudantes, qui tantis tamque variis inſignes illos reddit miraculis, qui ad ejus voluntatem ſe flexerint. Sit illi gloria ſempiterna.{{right sidenote|''eidem ſuadet, ut monachus fiat;'' '''B'''}} 69 Divinum autem hunc Senem, præter excellentes, quas nactus erat, dotes (prærogativas, intelligo, naturales, animíque eximias facultates) ſpiritualibus etiam donis, atque illo maxime, quo futura proſpiceret, fuiſſe exornatum, ex allatis modo hiſtoriis colligere cuivis licet. Sed & illud ei datum fuiſſe, quo perſpiceret diſcernéretque præſentia, teſtabitur narratio ejusdem, quem ante dixi, viri fide omnino digni verbis jam proferenda. Sic namque is mihi retulit: Cum multam in Sene, repoſitam haberem fiduciam, frequentiſſimè ei vacabam, ut qui ex ſacris ejus narrationibus, non parum compunctionis referrem, animæque emolumenti. Cum autem me, egregius enimvero ille, ac genuinus profectò Dei famulus animadvertiſſet, quam me fervidè ei totum confiderem, quantumque eſſem avidus divinorum ejus ſermonum, oculo & provido, & perſpicaci, quid me futurum eſſet intelligens, adhortari cœpit, ac ſuadere mihi, ut rebus temporalibus, cauſis utique cur multi pereant, metem exuens, ad angelicam ac ſalutarem vitam ſolitariam convolarem, eamque mihi deligerem ante alias.{{right sidenote|''dubitantique, an non perfectius eſſet in ſeculo vivere,'' '''C'''}} 70 Ego verò Seni hoc mihi conſilium ſuggerenti: Atqui exiſtimo ego, inquiebam, Pater, hominibus non minus eſſe facile, ut Deo placeant hodieque in ſeculo, quam in ſolitudine; videturque mihi conducibilius eſſe, ut in partem calamitatis, atque anguſtiarum, in quibus modo gemit populus Dei, veniamus, ut opitulemur egentibus, ut viduas orphanoſque in tutelam, ut peregrinos in hoſpitium ſuſcipiamus, eoſque inviſamus, qui carcere, morbíſque corporis contabeſcunt, maximè ſi medicas artes quis calleat; ut ad virtutes denique ceteras, quibus in ſeculo vita recte poteſt inſtitui, animum ſedulo adjiciamus, quam ut ſibi quiſque ſecurus vacet, ac proſit nemini. Adjeci hoc inſuper ratiocinium: quod, uti revelavit Dominus, & arcta & gravis via eſt, quæ ducit ad regnum cælorum: jam verò arctior eſt, ut omnes teſtantur, & gravior ea vivendi ratio, quæ ſervatur in ſeculo: videmus etenim monachos placidiſſimâ feliciter frui quietem, vitáque curis omnibus abſolutâ gaudere; ſeculares contrà in vexatione frequenti, & miſeriis, atque egeſtate, mutuáque inter neceſſitates ac dolores miſeram vitam trahere. Porrò ad confirmanda, quæ diximus, inquiebam, id argumento eſt manifeſtiſſimo, | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|περίῃσιν, πίσει βεβαίᾳ φερμθ⊠, τῇ πτω‑εωδείσῃ ἄρα ὑπὸ τ Γέροντος πὲρ ες συνάν‑τησιν αὐτῶν ἀμφοτέρωθι, ἤ τε πόλεως ἔπεξῆλθον ὁμοθυμίως τότε ἀσινεῖς & ἀπημάντους ἐδεξά‑μεθα, ἀπεκδύσας αὐτὸ ἐκ φυλακῆς ἤ τε δεσμῶν λυτωθέντας· πλὴν δὲ αὐτοῖς πουσφρβέντες ἵα‑Θεῷ χαρειστείους ὕμνους ἀνεπέμψαμεν ἤ πίσει τὸ ἐξαίσιον θαῦμα διηγεῖσθαι, τὼ δὲ τὸ ἀγίῳ Γέροντος προεξοπλισμὸν ἀρετῶν μεγαλύνοντες ἐθαυ‑μάζομεν· ἢ μὼ ἀλλὰ ἤ εὐγνωμόνων κινούμενοι, πρὸς τ Γέροντα Στέφανον ὑπεστρέψαμεν, τὼ προῥηθεῖσαν αὐτοῦ πρόῤῥησιν ἐξαγγέλλοντες πᾶ‑σι τοῖς τ⊠ ἁγίας Λαύρας πατράσι, χάριν‑τῶ τε τὼ πατρὶ αὐτῷ ἀντιμολόντες χομού‑μενοι, καὶ τὸ Θεὸν δοξάζοντες, τὸ τοῦ πι‑στύτας τὸ θέλημα αὐτοῦ παντοίοις μεγίστοις θαύμασι κοσμίζοντα. Αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τὸ αἰῶνα.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|69 Ὅτι μὲν ὁ θεῖος ἐκεῖ⊠ πρεσβύτης, μεθ' ὧν ἐκέκτητο πλεονεκτημάτων, λέγω δὲ φυσικῶν προτερημάτων, καὶ ψυχικῶν ἀρετευ‑μάτων, ἢ πνευματικῶν χαρισμάτων, ἰξίως⊠ τὸ προγνωστικῶν χαρίσματος, ἐκ τ⊠ προελε‑χθέντων διηγημάτων ἔξεσι μαθεῖν. τι δὲ ἤ τὸ διορατικῶν χαρίσματος ἠξιώμθ⊠ πῆρ‑χε, μαρτυρεῖ νῦν λεχθησομένη διήγησις ὑπὸ τὸ προλεχθέντος ἀξιοπίστως ἀνδρός. Οὗτος γὰρ μοι διηγεῖτο λέγων· ἐπὶ πολλὴν πίσιν εἰς τὸ ὅσιον Γέροντα κεκτημένος συχνότερον αὐτῷ αὐτῶν ἐσχόλαζον, ὡς ἐκ τ⊠ θείων αὐτοῦ διηγημά‑των πολλὴν κατάνυξίν τε ἤ ψυχικὴν ὠφέ‑λειαν καρπούμενος. Γνὼν δὲ με ὁ μέγας ἐκε‑νος, ἤ τὸ Θε⊠ ἀληθῶς γνήσιος δοῦλος, θερ‑μὸν ὄντα περὶ τὼ πίσιν τὼ εἰς αὐτόν, ἤ πεζυγίῳ ες τὼ τὸ θείων αὐτοῦ λογίων ἀκρόασιν, ὄμμασι προορατικῶ⊠ τε ἤ διο‑ρατικῶ σευγνὼς τὸ κατ' ἐμὲ, ἤξετο πε‑ροινεῖν συμβουλεύων μοι τοῖς κοσμικοῖς πράγμασιν, ὡς τοῖς πολλοῖς ἀπωλείας αἰτί‑οις ὄσιν, ἀποδξάμενον, τὸ ὑπάγγελον καὶ σωτήριον μονηρέσιον διέρχεσθαι τε & αἱρε‑τίσασθαι.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|70 Ταῦτα δὲ βουλευσαμένῳ τ θεοφόρ Γέροντι φην· Ὑπολαμβάνω, πάτερ, ὅτι δυνατὸν ἐστὶ τοῖς ἀνθρώποις ἐν τῷ κόσμῳ τῷ Θε⊠ ἀρεσκείσθαι σήμερον, ἤ ἐν τῇ ἐ‑ρήμῳ, κα ἐπι ἀἱρετώτερόν μοι φαίνεται συγκαταπεσθῆναι τοῖς λαοῖς τ⊠ Θε⊠ ἐν παντὶ θλίψει, ἤ στενοχωρίᾳ πάρχουσι, που εἰσὶν τε τοῖς δεομένοις, ἤ χηρῶν ὀρ‑φανν προεστσθαι φιλοξενίαι τε, ἤ τος ἐν δύναις σωματικαῖς ἀσθενείαις ἐπισκέπτε‑σθαι, τὼ ἰατρικῶς τέχνην μάλιστα μελε‑ὄντι, ἤ αὐτοῖς ταῖς λοιπαῖς ἀρεταῖς ταῖς δυναμέναις ἐν κόσμῳ κατορθοῦσθαι ἐμμελο‑χμεῖν, ἢ ἑαυτῷ προσέχειν ἐν ἡσυχίᾳ, ἤ μηδενὶ βοηθεῖν. Ἔτι δὲ ἤ συνλογι‑σμὸν ἔλεγον· Ὅτι, καθὸ ὁ κύρι ἀπεφή‑νατο, στενὴς ἤ τεθλιμμένη καθέστηκεν ἡ ὁδός, ἡ ἀπαγοῦσα εἰς τ βασιλείαν τ⊠ οὐρανῶν· νῦν δὲ στενοτέρα καὶ θλιβερωτέ‑ρα ἡ ἐν κόσμῳ διαγωγή, ὡς πάντες μαρ‑τυρεῖσι· πολλοῖς ἀνέσεως διμονβντας καὶ ἀμεριμνίας ἀπολαύοντας τοὺς μοναχὸς κα‑θορῶμεν, τοὺς δὲ ἐν κόσμῳ διατελοῦντας ἐν πολλῇ κακουχίᾳ, ταλαιπωρί, ἤ ἐν‑δείᾳ, ἤ ἐν ἀπεπαπλήσιαις ἀνάγκαις & λύ‑παις διάγοντας. Πρὸς πίστωσιν δὲ τ⊠ ε‑ρημένων λόγον τεκμηρίων ἐναργέστατον, τὸ μὴ εἶναι}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> emwu7lzpc4fc0x6szeko8121o8l7unv 104 84752 275006 2026-08-07T12:58:22Z Vladis13 10700 + 275006 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|559 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|εἶναι ἐν τῇ μερᾷ ταύτῃ τινὰ τῶν μοναχῶν ζημειοφόρον⊠, ἢ προγνωστικὸν, περιβόητον, καὶ ταῖς θείαις μαρμαρυγαῖς περιλαμπόμενον, εἰ μὴ μόνον τὴν σὴν ἁγιωσύνην.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|71 Ταῦτα δὲ ἀκούσας, ἡ τῇ ἐμῇ ἀπαιδείᾳ σύγγνωθι⊠, εἶπεν· Ὦ τέκνον, φεῦξον⊠ κανέμθ⊠, ἡ τὸ σὸν σωτηρίας ἐχθρὸν⊠, λοιποτάξασθαι⊠ τῷ βίῳ διαβελευσάμεθα⊠, ἡ, εἰ βούλει, καταδεικνυμί⊠ σοι ἀμφοτέρων τὸ διάστημα, γάμου τε ἡ ἀγαμίας, ἢ μόνον ταῖς τ⊠ πατέρων χρήσεσι, ἀλλὰ ἡ τος φαινομένοις πράγμασι καταχρώμεθα⊠. Ταῦτα εἰπών, τ⊠ δύο βίων τὸ διάφορον δεῖξαι ἐγχειρήσαμεθα⊠, ἐδειξεν⊠ σαφῶς τὸ μονήρη βίον ὑψηλότερον ἢ φαιδρότερον, πολλῶν θεοπνεύστων ἢ θεοσόφων διδασκάλων ταῖς χρήσεσι προσφερόμεθα⊠, ς σχεδὸν ἰαπαῖς⊠, παρεμπυκνέως⊠ ἡμς ἀνεπλήρωσε, καὶ πάντων καταφρονεῖν ἐπέταξε μωὰ⊠ τν τῇ σοῤῥέλου⊠ μετόχης βίον ἐρωμένως⊠, τὼ ἐν κόσμῳ δικαιοντῶν, ὡς φάσμα ἀφανιζόμενον, λογιζομένως⊠, αὐθαδέχρεια⊠ ἡμᾶς πέπεικεν ἐν τῷ Χριστῷ ἐλαφροτάτῳ φορτίῳ, καὶ τ⊠ χρηστότατον ζυγὸν ἐφ' ὤμων ἀχθμένους, τῷ κόσμῳ καὶ ἀρχόντων ἐξ ἰσαλλήλου βίᾳ τ⊠ ζωππώσεως⊠ ἐγκαλωπίζεσθαι⊠ πανδύντων⊠ ἡμν, καὶ τιμήσθων⊠ τῶν καλῶν ἤτων⊠.}} {{graeca|72 Εὐφρανεὶς⊠ δ ἐπ⊠ Στέφανος⊠ φη· Ἔγνως τῇ πείρᾳ ἀμφοτέρων τὸ διαφέρον; Καὶ αὐτῷ, ναὶ πάτερ, ἔφην, σαφῶς ἔγνωκα, ἡ τ⊠ ὑμν οὐράνιον πολιτείας πόσῳ περβάλλον. Ἀπ' ἐστὶ δέ μοι μικρὸν αἴτημα τὼ σὼ ἀγιωσώτι⊠ ἐξαιτήσασθαι, ἀλλὰ σὺχρὸς⊠ ἵᾳ ἐμῇ πειστείᾳ, ἐμοὶ τὸ ἐπιθυμητὸν ἡ ἀληθῶς πειρῶσαι⊠ ἀποκαλῦψαι, τμώτατε⊠ πάτερ, ἡ συγκαταβαῖνε⊠ τῇ ἐμῇ ἀσθενείᾳ, χάρισαι τῶ σῷ ⊠ Θε⊠ σοι ἐγκεχειρισμένῳ⊠ χάριν, ἡ εἴπερ ἐξείσαις⊠ ⊠ διορατικοῦ χαρίσματος⊠, ὅπως ⊠ πνευματοβλύστῃ⊠ ἡ χριστοπνεύστῳ⊠ στόματι⊠ ἀκούσω, ἡ τ⊠ Θεὸν δοξάσας, ὑπόθερ⊠ τῇ ὑπολοίπῳ γνώμαι⊠, ἡ τ⊠ θείων χαρισμάτων τὸ παμμέγεθες⊠ ζηλώσας, τὸ ὑμέτερον βίον πάντῃ σπουδῶμεθα⊠ μετασχηματίσθαι. Ἐμοὶ δὲ ταῦτα εἰπόντι ἐξ ἐμείας⊠ ἀκριβῶς⊠ ἀποκαλῆσθαι⊠ ἐφν⊠· Μήτε μὼ πληρότητος⊠ ἔσω ἔφθασα⊠· ἀνδρείοι⊠ δ πεπειραμένοις καὶ παντοίοις χαρίσμασι καταγλαϊσμένοις⊠ συνωμίλησα, ἡ ὄμμασιν αὐτοὺς ἐθεασάμην· πρὸς δὲ πληροφορίαν τ⊠ ὑμν ἀγάπης καὶ τοῦτό φημι, ὅτι τὸ διορατικοῦ χαρίσματος⊠ Θεόθεν ἡξίωμαι, ἢ πάντων τ⊠ ὁπαρουβίων⊠ μῶν, ἢ σποβαλόντων⊠, ἐντυγχανόντων τινὰ τε λογισμοὺς, καὶ τ ψυχῆς κρύφια πάθη ἐκ μόνης θεωρίας ἢ ἔλεως⊠ καταλαμβάνομεν⊠, ἢ πάντων τὰ ψυχικὰ ἢ πνευματικὰ πτωχεύματα⊠ πογινώσκω⊠, ὡς ταῦτα, καθὼς πεποιηκῶτα, ταῖς σὼ πληροφορίαι⊠ ἀπεκάλυψα⊠. π' ἄγε δὴ, τῷ κόσμ ἢ τος αὐτο πράγμασι καταπτάρμβος⊠, τὰ κυνίκῳ προσεχὲς, ἢ ἔχεις ἡμᾶς εἰς πάντα συνερ‑γός, ἢ ἐν πάσι ἀντιλήπτορας⊠. Καὶ μετ' ἐ πολὺ κατατρέξάμβιος⊠ τῷ Θεῷ εχαρίστουν, τῷ γίῳ Γέροντι, ὅτι τῇ αὐτοῦ ἀξιοπνεύστῳ⊠ εὐπαξάμβιος⊠ μοναχοῖς γνῶσθαι⊠ ξιώθην, τῇ χάριτι τ⊠ κυρίου ἡμῶν, Ἰησο Χριστοῦ, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας.}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} quod neminem quemquam hac ætate reperire ſit inter monachos, aut miraculis inſignem, aut futuri providum, aut celebrem, diviníſque circumfulgentem ſplendoribus, ſi tuam unius ſanctitatem exceperis.{{right sidenote|''ſecularis & religioſa perfectionis diſcrimen oſtendit.'' '''E'''}} 71 Poſteaquam igitur audiſſet hæc, imperitiæ meæ ignoſcens, ait: O fili, Dei nomine inſpiratus, tuæque ſtudens ſaluti auctor tibi fui, ut vitam iſtam abdicàres; &, ſi ita volueris, demonſtrabo diſcrimen, quod inter utrumque, matrimonium videlicet ac cælibatum intervertit, neque id ex Patrum dumtaxat oraculis, ſed ex etiam rebus utar, quas oculis ſubjectas habemus. Deinde conditionis utriuſque diverſitatem aggreſſus oſtendere, luculenter evicit, Doctorum complurium divino ſpiritu ſapientiáque pollentium prolatis ſententiis, ſublimiorem illuſtrioremque eſſe vitam ſolitariam; & alas pene dixerim, nobis continuò addidit, ac deſpicere coëgit omnia, uno ſolitariæ, ejuſque, quam ſervant angeli, æmulæ vivendi rationis abreptos amore, & jam ſeculi juſtitiam ſpectri inſtar evanidi reputantes; atque è veſtigio perpulit, levissimo Chriſti oneri, ſuaviſſimoque jugo ſubjectis humeris, victos nos, & nec indecora clade proſtratos, ut honeſta, pulcherrimaque angelici inſtituti humilitate gloriaremur.{{right sidenote|''Rogatus ab eodem, cætidium ſibi ſecreta patere fatetur.'' '''F'''}} 72 Lætus hoc facto ſanctus Stephanus me interrogat: Jam experientiâ dediciſti, inquit, quantum utraque diſcrepent? Cui ego, Didici enimvero manifeſtè, Pater, aiebam, etiam quanto cæleſtis veſtra illa diſciplina ſuperior ſit habenda. Reſtat tamen exiguum quiddam, quod interrogatam velim ſanctitatem tuam. Da veniam tamen petulantiæ, & hoc ſine, te exorem, ut deſiderio meo, ac poſtulato facias ſatis, Pater maximè venerande; meáque te accommodans infirmitati, notam facias mihi quam tibi Deus conceſſit gratiam, & ſi quidem dono perſpicientiæ {{right sidenote|'''f'''}} ornatus es, ut id ex ore tuo illo audiam, quod ſpiritu redundat & gratiam ſpirat, atque ita Deum glorificans, deſiderio tamquam alis inſtruar, divinorumque chariſmatum æmulatus altitudinem, tuum vivendi modum tota animi promptitudine arripiam. Hæc elocuto mihi, non abnuens pro ſua facilitate, quod quærebatur, reſpondit: Metas equidem perfectionis nondum attigi: ſed cum viris exercitatis, omnique ſupernorum donorum genere illuſtribus egi familiariter, eoſque oculis hiſce contemplatus ſum: ad confirmationem vero caritatis veſtræ etiam hoc dico, intelligendi munere me divinitus eſſe donatum, omniumque, quos vel video, vel à quibus interrogor, vel in quos quoquo modo incido, & cogitationes, & arcanos animi motus ex ſola conideratione intuituque percipio, & quorumvis tùm animi vitia, tum ſpiritûs habeo perſpecta; atque hæc quidem, ut præmonui, eo palam feci, quo ſecurus in me, meiſque conſiliis acquieſceres. Sed age ſane, ſeculo ejuſque negotiis expeditus, ad Dominum confugito, habebiſque nos ad quælibet adjutores, & defenſores in omnibus. Nec multo poſt recurrens, Deo ac Seni ſancto grates agebam, quod eo hortante, dignus eſſem inventus, qui inter monachos numerarer, gratiâ Domini noſtri Jeſu Chriſti, cui gloria in ſecula. 73 Ac-<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> ep6lobyri85a5lv5ryxipn8q1w2tl72 104 84753 275007 2026-08-07T12:58:23Z Vladis13 10700 + 275007 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|560 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''Quod experiri alius quoque volens,''}} 73 Acceſſit autem illum & alius quidam frater, commendatam multorum ſermonibus cum occulta intelligendi, tum prænoſcendi futura facultatem hujus Senis exploraturus, atque his verbis adortus: Quando non pauci aliqui ſuis tetimoniis aſſeverant, datum tibi eſſe ut ſecreta quæque cognoſcas, movit hoc me, Pater ſancte, ut huc venirem, certior hac de re fieri omnino deſiderans. Da te igitur precibus meis, & hac me in parte convincito; indicans, ſi potes, mihi, quæ admiſi peccata. Cui Senex: Noli tentare, fili, tenuitatem meam multis redundantem peccatis. Videns tamen fratrem jam diu inſtare obſecrando, ſubjecit: Siquidem eâ causâ, ut mox dicebas, huc adveniſti, ut, ſi poſſim, omnem penitus de me indigno Dei ſervo, dubitationem eximam tibi; jam id expediam, non mea virtute, ſed gratiâ divinâ, neque te fruſtratum dimittam deſiderio tuo: hoc unum cedo; unde jubes initium ducere, à teneris unguiculis? An ab ætate media; an ab extrema? At ille: Dic modo, inquit, undecumque libitum eſt.{{right sidenote|'''B''' ''peccata quidem ex eo ſua omnia audit; ſed nullum curioſitatis fructum refert.''}} 74 Tum vero divinus Senex os ſpiritu Dei inſtructum aperiens, enumerare ejus peccata cœpit ordine omnia, ſignificare eorum ac notis unumquodque propriis circumſcribens, & ad horam facile integram audiebatur attentè. Copioſiſſimam igitur veritatis aſſertionem nactus hic frater, flexis humi genibus deprecatus eſt Senem, clamitans: Eja, eja; ſatis enimvero eſt, ſatis eſt, pater: jam certiſſimum id quidem eſt mihi, divinis te ſcatere chariſmatis. Atque hoc dicto, diſceſſit, Deum noſtrum laudans, & Senis occulta quæque penetrantem gratiam, ingentemque palam profitens ſanctimoniam. Cum vero jam digreſſus hic eſſet, percuſſus deifer Senex, quod ſenſum doloris in eo nullum, nullum advertiſſet animi motum, in hæc verba prorupit: Quid profecit hic autem? Aut quale animæ remedium tulit? Conſcius, & confeſſus delicta ſua, perſtitit immotus, & obdurato corde, precationis & ſacrificii pro ſe depoſcendi unicè ſecurus. Heu temporum noſtrorum infirmitatem! heu negligentiam! heu vecordiam noſtram! Languidus enimvero hic eſt admodum, & miſerabilis: hominem enim ejuſmodi miſerum deputare ſeſe oportet, ac lamentari. Verum Deus ille, qui pro omnium vita mortem in cruce ſecundum humanam naturam ſuſtinuit, quique priori nos è ſtatu in libertatem aſſertos, altiori dignos reddidit gloria, illum ſervet, &, ut eſt humani generis amantiſſimus, veniam ei delictorum impertiat.{{right sidenote|'''C'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|73 Ἄλλος δέ τις ἀδελφὸς, τ τούτου τ⊠ θείου Γέροντος διορατικῶς⊠ τε προγνωστικῶς ἀξιοτῶς, ὑπὸ πολλῶν ἐπαινουμένης πιεζόμενον, προσῆλθεν αὐτῷ λέγων· Ἐπειδὴ τινες ἐκ διηγήδιαβεβαιοῦνται μαρτυροῦντες, θεόδοτέν⊠ σε ἐκπιδιοῖ⊠ σε χάριν διορατικὴν, ἀλλὰ τῶν ἀφωρίσμων, ὅσα πάτερ, πιεροφορίας⊠ τυχεῖν βουλομένον. Οὐκὼ⊠ πειραθῇς, ὡ ἀπεκρίθη⊠ μοι ἐκ τούτου τῷ μέρει, ὡς διεπαξαμένων⊠ γνωρίσαι ἁμαρτίας, εἴπερ δύνασαι. Ὁ δὲ Γέρων ὑποκειθείς⊠ επεν· Μηδαμς πείραζε, τέκνον, τ ἐμῶς πενιχρότητος, τ πολλῶν γεμούσης ἁμαρτημάτων. Ἐπὶ πολὺ δὲ θεραπόντως⊠ τ ἀδελφὸν ἐκκαλοῦντα⊠ τέτα⊠ χάριν, εἶπε πρὸς ατὸν ἔφη· Ἐπειδὴ δὴ τότε ἀνέχθηγον⊠, ὡς ἔφης, εἰ ἐὰδιόν⊠ μοι, ἀποκαλύψαι⊠ ἀπεροφορῆσαι⊠ σε περὶ ἐμὲ τὸ ἀναξίως δέλος⊠ τ Θεοῦ, ἐγώ σοι ὅσον ἐκ τῆς ἐμῆς δυνάμεως ἀλλ' ἐκ τῆς θείας χάριτος, ὡ μὴ σε κενὸν ἀποτρίψω⊠, ἀμείψαντα⊠ τὸ σὸν ἐφέσεως· ἀλλὰ μόνον ὑπέ, πόθεν ἀρξάσθαι⊠ κελεύεις, ἐξ ἀπαλῶν σῶν νύχων, ἐκ τ μέσων, ἐκ τ⊠ τελευτῶν; δὲ θεν θέλεις, φη, μόνον εἰπέ.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|74 Ἀνοίξας δὲ τὸ φθεγγόμενον αὐτοῦ στόμα ὁ θεοφόρος Γέρων, κατελθὼς⊠ καθεῖν⊠ πάντα αὐτοῦ τὰ ἁμαρτήματα, σημείοις καὶ τεμηρίοις⊠ ἐν ἕκαστον αὐτῶν διορίζων, προσεχῶς ἀκροώμεθα⊠, ὅτι ὥραν ἱκανὴν. Πλείσας⊠ ἐν πιεροφορίας⊠ ἀδελφὸς ἐκτῷ ὑπολαύσας⊠, κλίνας τὰ γόνατα, ἱκετεύσαι⊠ τ Γέροντα, βοῶν· Εἶα, ἀρκεῖ, ἀρκεῖ, ὡ πάτερ· πεπληροφόρημαι, ὅτι βρύεις⊠ θείοις χαρίσμασι. Καὶ ταῦτα φθεγξάμενος⊠ ἀνεχώρησεν, ὑμνῶν τ Θεὸν, κα ὁμολογῶν τὼ τ Γέροντος διορατικὴν χάριν, καὶ τὼ πολλὴν ἁγιότητα. Τούτου δὲ προβάντος⊠, ἐκπλαγεὶς ὑπὸ τῇ αὐτοῦ ἀναισθησίᾳ τε καὶ ἀονίᾳ⊠ ὁ θεοφόρος Γέρων ἔπεν· Τίνα ὠφέληται⊠ ἐκεῖ⊠, καὶ ποίας ἔτυχε ψυχικῆς νύσεως; Γνοὺς δὲ ὁμολογήσας τοῖς ἑαυτοῦ πλημμελείας, ἀνέδιντος⊠ ἔμεινε, καὶ τὼ καρδί ἀκατανύκτῳ⊠, διπλῶ⊠ συνάγειν⊠ μηδαμῶς αἰτιώμεθα⊠, Θεὸ τ ἀσθενείας ζώντων⊠ τς ἡμετέρας φύσεως· Θεὸ τῆς μῶν ἀσφαλείας. Δέον αὐτὸν κα ἐλεεινὸν καθεῖναι⊠ ἔτρε⊠· τ πιούτῳ⊠ δὲ διεῖ⊠ ζαλανίζειν⊠ κα ὀλοφύρεσθαι. Ἀλλ' αὐτὸς Θεὸς, ὑπὲρ τῆς πάντων ζωῆς τ⊠ ἐαυτοῦ θάνατον κατὰ ἀνδρικὴν φύσιν ὑποστὰς⊠ κα ἐκ προτέρας* ἡμς ἐλευθερώσας, καὶ κλείος⊠ ἀστεροτέρου⊠ καταξιώσας, σώσει αὐτόν, καὶ ς εἰσὶν αὐτοῦ, ὡς φιλάνθρωπος⊠, τὼ τ πλαισμάτων⊠ φεσιν.}}{{right sidenote|'''F''' ''* deeſt forte διαμαρτύματος aut quid ſimile.''}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Eſt Aulon, ut habet Theophraſtus lib. 9 Hiſtor. Plant. cap. 7, inter Libanum & Antilibanum campus pulcherrimus & ampliſſimus. Magis autem determinatè Sozomenus lib. 7, cap. 15 tractum eſſe dicit provinciæ Apameorum; in eoque S. Marcellam, de quo ad XIV Auguſti agitur, dum celebre templum everterendum curat, comprehenſum à paganis ac rogo injectum. Tridui ergo fere itinere aberat à loco, in quo res geſta eſt, Stephanus.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Quam celebris S. Sergius maximè in Syria fuerit, colligitur ex notis Baronii ad 7 Octobris. Porrò ut alibi aliæ ejus religiæ in honorem fuerunt; ita & Damaſcum maxillam aut illius partem tranſlatam fuiſſe; unde nomen templo factum, puto probabiliter credi poſſe. Nam vocem Latinam hanc à Græcis quoque uſu receptam, docet ex Gloſſis Baſil. Meurſius in Gloſario: ubi etiam invenies μαξιλαίον pro pulvino: μάξιλα etiam pro alapa accipitur maxillæ impaſta. Unde ſuſpicari quis poſſit ab injuria ſancto Martyri à gentilibus irrogata, & in eo templo coloribus repræſentata no‑''<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> q7yycckuqmxtex0v3aeq7d99i2lf9t0 104 84754 275008 2026-08-07T12:58:24Z Vladis13 10700 + 275008 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|561 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude> == ANNOTATA (окончание к предшествующему разделу) == {| | colspan="2" style="border:none;" | {{right sidenote|'''A'''}}''nomen natum; si hujus rei fundamentum aliquod in historia passionis ejus apud Metaphrastem appareret.''{{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} {{right sidenote|'''c'''}} ''De hoc monasterio junctáque ei ecclesia sicè Quartsinius Elucid. Terræ sanctæ lib. 6, perger. 6; atque quartâ unius milliaris parte à citeriori Jordanis ripa abesse, è regione ejus loci, ubi trans Jordanem Christus est baptizatus, illius nunc ruinas ingentes in colliculo cerni: vixisse in eo Zozimum illum, qui S. Mariam Ægyptiacam baptizavit. Vide dicenda ad num. 85.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''ὡς τὰ εὐθὰ, quod licet sacratiorem secretioremque templi partem ex vero antiquorum usu significet, qua Christianis Græcis τὸ ἅγιον βῆμα, sive ἱερατεῖον; pro sacrario tamen seu sacristia hic accipi clarum est; quò scilicet, peracto sacrificio, ab altari rediens sacerdos recedit, sacris vestibus exuendus.'' {{right sidenote|'''e'''}} ''Credo Myrensem intelligi, pro obtinenda captivis libertate solitum invocari, propter tres illos tribunos morti addictos, ab eoque in somnis Imperatorem increpante periculo exemptos.'' {{right sidenote|'''f'''}} ''τὸ διορατικὸν χάρισμα, cui hic sæpe adjungitur velut distinctum τὸ προορατικόν; quod nempe hoc significet futurorum prænotionem; isto indicetur cognitio absentium, aut eorum, quæ intrà animum arcana habentur consilia & cogitationes humanæ.'' |} == CAPUT VII. == ''Varia S. Stephani miracula.'' {| | {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|Οὗτος ὁ ὅσιος Στέφανος, ὡς ἀεὶ ἄλλου διηγούμενος, ἔφη μοι τάδε, ἃ νῦν ὑμῖν ἐξαγορεύσω· κἀγὼ πέπεισμαι, ὅτι ἀεὶ αὐτῷ ἦν ἡ διήγησις, ἀλλὰ τῇ μετριοφροσύνῃ ἀσπαζόμενος, ἑαυτὸν οὐκ ὠνόμασεν· ἀλλ’ ὅμως κἂν ἐφ’ ἑαυτῷ κἂν ἐφ’ ἑτέρ τυγχάνει, τὸ παράδοξον καὶ θαυμαστὸν ἐξειπεῖν καὶ ἀβραδίως[?], πρὸς ὠφέλειαν τῶν ἐντυγχανόντων, μάλιστα ὧδε[?], ἐξ ἀψευδοῦς καὶ ἀξιοπίστου Γέροντος ἀκούσας φωνῆς, ἧς ἀκροατὴς ἐγινόμην, οὕτω λεγούσης· ὅτι γέρων τις ἦν κατὰ τὸ αἰγιαλὸν τῆς νεκρᾶς θαλάσσης τῶν Τεσσαρηνοσίων[?] ἐκτελῶν, ᾧ τινὲς δύο προσεληλύθασιν ἐρημῖται, τὰς βοτάνας βοσκόμενοι, τὸν Θεὸν ἱκετεύσαντες· μηδαμῶς ἀπ’ αὐτῶν τοῦ Γέροντος ἀποκρύψαι ὀφείλω. Τῷ συνήθει ἐν ἀχλύϊ[?] ποιούμενοι, καὶ πνευματικάς τινας ὁμιλίας διεξελθόντες, τὸν γέροντα ἐκεῖνον συμπεριπατῆσαι ἠξίουν οἱ δύο ἐρημῖται, ἕως τοῦ αγιαλοῦ τῆς νεκρᾶς θαλάσσης. Ἔνθα παραγεγονότων αὐτῶν, ὁμοῦ λέγουσιν οἱ δύο ἐκεῖνοι τῷ γέροντι· «Βουλόμεθα τοίνυν, ὦ πάτερ, τήνδε τὴν νεκρὰν ἐκπερᾶσαι θάλασσαν ἐντεῦθεν ἕως τοῦ ἑτέρου μέρους· ἀλλὰ παρακλήθητι διὰ τὴν ἀγάπην συνοδεῦσαι ἡμῖν.» Ὁ δέ· «Σύγνωτε τῇ ἐμῇ ἀσθενείᾳ, ὦ πατέρες, ἔφη· ὑμέτερον γάρ ἐστι, καὶ τὸ καθ’ ὑμᾶς τελείων, τουτὶ τὸ ἀξίωμα.»}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|76 Ταῦτα δὲ ἔτι ἐπὶ ταῦτα ἐκ δευτέρου παρακαλοῦντες πεισαν· πείθεται δὲ μικρὸν προβαλεῖν ἐκέλευσαν. Σταυρὸν τοίνυν χαράξας, οἷον νομοθέτης Μωσῆς, ἐπὶ τν ὑδάτων ἐβάδιζεν, σὺν πέδαις μόνον ἐν τοιαύτῃ πολυβαθεῖ θαλάσσῃ βάθους χαράκους ἔχων. Οἱ σὲ ἐν συμπαθεῖαν, ἢ λίγου πλέον, ἐπ τῶν δάτων, βαδίζοντα θεασάμενοι ἐκεῖνοι, ἐφώνουν αὐτῷ ἐνομασὶ λέγοντες· Στέφανε⊠, πάτερ, πρὸς μᾶς, σεαυτόν⊠. Αὐτοῦ δὲ στρέφοντι πάλιν ἐπὶ τῶν δάτων πεζεύοντι φησὶν στιλαπρότης⊠ τῶν ἀναχωρητῶν δυάς· Πεπληροφόρηκεν ἡμᾶς ἡ ἀξίας⊠· ἀγαθότης⊠ περὶ σοῦ, πάτερ ἅγιε, ἀλλ' ἄγε, δέησιν ποιησώμεθα, καὶ παράσχε⊠ μᾶς τῷ κυρίῳ. Τῶν εὐχῶν ἐν τὸ Πάτερ ἡμῶν ἐκτε‑}} | {{right sidenote|''Cum duobus sanctis anachoretis congressus;'' '''E'''}} '''I'''Pse hic sanctus Stephanus, quasi de alio aliquo sermo esset, ea retulit mihi, quæ jam vobis ego dicturus sum; & mihi quidem persuasum est, narrationem non nisi ad ipsummet pertinuisse; sed modestiæ studio nomen suum reticuit. Quidquid sit; sive illum, sive alium spectet, miram prodigii speciem non pigebit afferre, in eorum utilitatem, quibus hæc legere contigerit; eóque vel maxime, quod illam ex veridico, ac fidem cujusvis promerito Senis ipsius ore exceperim, cui attentus adstabam, cum diceret; Senem fuisse quempiam, qui Quadragesimam in littore maris Mortui exigeret, ad quem duo quidam adierint eremitæ, solis vescentes oleribus, Deum anteà comprecati, ne latère ulla ratione se pateretur Senis virtutem. Itaque finitis, quæ fundi consueverant, precibus, habitísque spiritualibus nonnullis colloquiis, orant senem illum ambo anachoretæ, secum ut ambulet ad littus usque maris Mortui. Cum eo ventum esset, uterque sic pariter senem alloquitur: In animo nobis est, ò pater, mortuum hoc mare hinc usque in adversam partem trajicere. Sed per amorem tuum sine te adduci ne pergas unà nobiscum. At ille: Ignoscite, inquit, ò patres, infirmitati meæ: hæc enim tanta dignitas vobis, vestrique sanctitate similibus, propriè competit.{{right sidenote|''super aquas maris Mortui ambulat.'' '''F'''}} 76 Hæc locutum secundis adorti precibus permoverunt: cum jam in sententiam eum suam adduxissent, præire jubebant aliquantulum. Signo igitur crucis munitus, velut alter legillator Moyſes, super aquas gradiebatur, solis plantis in tanta maris altitudine pro cratibus validissimis utens. Isti ergo sic eum, ad usque teli jactum, aut paullo etiam longius, super undas progredientem intuiti, eum nomine compellantes, inclamant, ingeminantque: Redi, pater, redi ad nos. Revertenti super aquas autem denuò ac quasi solidas incidenti anachoretarum par illustre dixit: Opinionem de te nostram, sancte pater, ineffabilis Dei benignitas comprobavit: sed agedum, comprecationem ordiamur, & commenda nos Domino. Finita ergo oratione Domini-{{small|Bbbb}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> buqul4iz6lkvfbv4l7ptv65odm3khkd 104 84755 275009 2026-08-07T12:58:25Z Vladis13 10700 + 275009 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|562 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. {{small|''a''}}}} minica {{right sidenote|'''a'''}}, poſtquam ſe mutuo ſalutando complexi eſſent, per illud anachoretarum, miraculis nobile, cruce ſe ſignans marinos ſuper fluctus digreſſus eſt. Quod ſenex ubi vidiſſet, glorificavit omnipotentem Dei majeſtatem, & anachoretæ utriuſque ſanctitatem admirans, ad ſpeluncam reverſus eſt. Atque hæc, tamquam de alio ad Dei, omnium laudes tranſcendentes, gloriam narrabat ægritudinum depulſor ille, inſtauratorque ſanitatum.{{right sidenote|''Nobilis Gazenſis ſacro morbo laborans ad Sanctum confugit;'' '''B'''}} 77 Sed jam illud recenſendum eſt mihi, quod vulgo notum, ac frequenti probatum teſte prodigium perpetravit. Unus aliquis ex optimatibus ac perilluſtribus Gazenſis, Chriſto dilectæ, civitatis, male habere cœperat, & morbo ſacro cruciari; quando ad Senem hunc deiferum confugit, tum in Maxima Laura verſantem: ejuſque advolutus pedibus, multa ſupplicatione fatigabat eum, dicens: Miſerere mei, ſerve Dei, miſerere mei, ac Deum tuum, morborum incurabilium medicum, interpella, ut ſacro hoc me morbo levet: nam ad medicos recurri plurimos, neque eorum quiſquam hac peſte liberare me potuit: ſed remedium meum fugit univerſos; quare, miſſis illis, ad celebres quoſdam monachos me contuli, opem eorum efflagitans; ſed hi nihilo plus mihi dixerunt, quam iſti medici; imò medelam omnes negaverunt mihi, corporis tabem; & afflictionem animi ſolis lenire verbis contenti. Hac itaque de cauſa ad Deum ſolum; atque ad te, deſtitutus omni ſolatio, ac mœrore confectus accurri, confiſus quidquid à Deo tuo popoſceris, id omnino factum iri. Mei igitur te miſereat, ac doloris mei, quem ars omnis medica, & induſtria humana deſpuit, Deumque tuum obſecra, ut faciat medicinam: nam licet illum à majoribus quaſi hereditariam acceperim, multique ex propinquis meis eo laborarint, & ita, uti vides, Vir ſancte, ſummi pedum digiti arroſi mihi ſint, & palpebris & ſuperciliis, ac mento defluxerint pili; facieſque deformata exedatur; Deo tamen nihil eſt impoſſibile.{{right sidenote|''eumque frequentans curatur;'' '''C'''}} 78 Ad hæc Senex: Sanè, inquit, quod virtutem Dei exſuperet, nihil eſt: ſed in omnipotenti ejus voluntate cuncta ſunt poſita, & voluntatem timentium & cum fide invocantium ſe, ipſe adimplet. Quam ob rem, confide, ò homo, confide; convaleſces enim & liberaberis, atque hac ipſa tabe, quâ laboras, quæque hominibus apparet immedicabilis, non poſt multos dies purgaberis quam citiſſimè. Patienter igitur ſuſtine, & apud diſcipulos noſtros in cella ſubſiſte; atque ad tenuitatem meam frequentans accede quotidie in heſychaſterio. Atque hæc quidem ait deifer Senex præſcientiæ gratia plenus. Vir autem ille Chriſti amans, fecit prout juſſus erat, frequenter ei per dies ſingulos ſeſe ſiſtens, quando de ille univerſorum muneratori, ac ſoli corporum animorumque medico Chriſto Jeſu, veto Deo, prolixas ad perfectam valetudinis ejus reſtitutionem, ſalutemque obtinendam fundebat preces, totum ei corpus à vertice capillorum ad plantam uſque pedum oleo ſimul cum aqua inungens; donec paucis poſt diebus, Sene deifero deprecante, reſpiciens eum de cælo Deus manifeſta ac ſalubria dedit indicia, revelatâ famulo ſuo fideliſſimo ac medico abſolutiſima ejus curatione. | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|τελευτῶν, καὶ ἀλλήλους ἀσπασαμένως⊠ φιλησά‑των, ἡ μὴ σημειωσάμθ⊠ τ ἀναχωρητὸν ζυ‑γὴ⊠ θαλασσίων ὑδάτων ἐπέβη, τὸ ταυχὸν⊠ προσέσχων. Ὁ δὲ Γέρων ἐωρακὼς ταῦτα, τὸ ἀ‑πειρομέγαλον⊠ Θεοῦ ἐδόξασε μεγαλειοτῆτα, καὶ ἐπὶ τὸ ἀνέκαμψεν⊠ ἀνέλαιον, τὼ δύο ἀναχωρητῶν θαυμάζων ἁγιότητα· καὶ ταῦτα μὲν ὁ πατρικὸς καὶ αματηφόρος, ὡς περὶ ἄλλο, εἰς δόξαν ⊠ περενδόξ Θεῷ διηγεῖτο.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|77 Ὅπερ δὲ πᾶσι γνωστὸν, ἡ ὑπὸ πολλῶν μαρτυρούμενον πεποίηκε θαῦμα, ἐρῶ. Τίς ποτε τῶν πολιταρχῶν ἐμφανῶν τ⊠ φιλοχρίστῳ πόλει Γάζης⊠ ἀρχόμενος λωβᾶσθαι, καὶ ὑπὸ τ⊠ ἱερς νόσου διεφθείρετο, προσέφυγε τότε τῷ θεοφόρῳ Γέροντι, ἐν τῇ μεγίσῃ Λαύρᾳ τότε διαγόντι· καὶ προσπεσὼν τοῖς ποσὶν αὐτοῦ, διέτριβε ἱκανὸς προσεξαίτησιν, λέγων· Ἐλέησόν με, ἅγιε τοῦ Θεοῦ, ἐλέησόν με, ἡ ἐντεύξαι τῷ Θεῷ σου, τῷ ἀμηχάνων νόσων ἰατρῷ, ἰάσασθαί με ἐκ τ⊠ ἱερᾶς ταύτης νόσου· πλείστους δὲ προσέ‑φυγον ἰατροῖς, καὶ οὐδεὶς με τούτων ἰάσατο⊠ τὸ λωβητὸν⊠ ἐξέφυγον· ἀλλὰ πᾶσιν τὼ ἐ‑μῶν θεραπειῶν ἀπέγνωσαν· ὅθεν καταλιπὼν ἐκείνους, πρὸς τινὰς ἀνδρῶν μοναχὸς περι‑φανῶς, τῆς αὐτῶν ἀντιλήμψεως βοηθείας· ἀλλ' οὐδέν μοι μᾶλλον ἐκεῖνοι τ⊠ ἰατρῶν ἔφρασαν· ἀλλὰ πάντες τὼ ἐμὼ ἀπηρνήσαντο ἴασιν, λό‑γους μόνον τὼ σωματικῶ πιποθέντα τὸ τε ψυ‑χικὸν ἀλγηδόνα παραμυθούμενοι. Διὸ τοιγα‑ροῦν ἐγὼ ἀπερημωμένος⊠ καὶ καθόλως μόνῳ τῷ Θεῷ, καὶ σοὶ προσέφυγον, πεπεισμένος⊠ ἐλπίζων ὃ ἂν ζητήσῃς ἐκ τ⊠ Θεοῦ σου, γενήσεταί σοι. Οὐκοῦν ἐλέησόν με, ἡ τὼν ἐμὼν ὀδυνῶν, ἰατρικὴ τέχνη ἡ πσα ἀνθρωπεία μηχα‑νὴ ἀπεῖπε, τὸ Θεόν σου θεραπευθῆναι ἀγ‑νώστου· εἰ δὲ καὶ τούτων πατέρων κεκληρονό‑μηκα, καὶ πολλοὶ τ⊠ ἀγγείων ἐχόμειν, καὶ τως, ὡς ὁρᾷς, ἅγιε, τοὺς ἄκρους τ⊠ ποδῶν διαπεπλῶς ἠφανισμένους, καὶ τὸ τρι‑χῶν τ ὀφρύων, καὶ βλεφάρων, καὶ τὸ ἀν‑θερείων⊠ ἐστέρημαι, καὶ πᾶσαν τὼν ὄψιν λελωβημέν τε καὶ βέβρωμαι, ἀλλ' ἀδυνατεῖ τ Θεῷ οὐδέν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|78 Ὁ δὲ Γέρων ὑποκρινόμενος· Καὶ ἀληθῶς ἐν‑δὲν ἀδυνατεῖ τῷ Θεῷ, φησὶ πρὸς αὐτόν, ἀλλὰ τὰ πάντα ζωντοπλάστῃ τ παντοκρατορικῇ αὐτοῦ βουλῇ, τὼν θελόντων τ⊠ φοβουμένων αὐτὸν ἡ πιστῶς ἐπικαλουμένων αὐτὸ πληροῖ. Διὸ θάρρει, ἄνθρωπε, θάρρει· ἰάσῃ⊠ ἡ σωθήσῃ, ἡ τὸ πι‑δὲ τῆς φαινομένης τοῖς ἀνθρώποις ἀνιάτου πά‑σχων σε νόσου μεθ' ἡ πασῶν μέρας ὅλῃ πᾶσ⊠ τάχους καθαρθῇ. Καρτέρησον τοίνυν, ἡ τοῖς ἡ‑μετέροις παρεχόμενον μαθηταῖς ἐν τῷ κελλίῳ, ἡ πρὸς τὴν ἡμετέραν ἀχρειότητα προσερχόμενος καθ' ἡ‑μέραν ἐν τῷ συχαστηρί. Ταῦτα μὲν ἐμπλησθεὶς προθεσπίστου χαρίσματος ὁ θεοφόρος Γέρων, ἔφη. Ὁ δὲ φιλόχριστος ἀνὴρ τὼν προσταγμάτων αὐτοῦ πεισάμενος, κατ' ἐκείνην ἡμέραν συντυχίας σχολά‑ζων αὐτῷ, τῷ τὸ ὅλον διοχετῇ ἡ μόνῳ σωμάτων τε ἡ ψυχομάτων ἰατρῷ, Ἰησοῦ Χριστῷ τῷ ἀλη‑θινῷ Θε, ἐκτενεστέρας ὑπὲρ τῆς τελείας ἰάσεως αὐτοῦ ἡ σωτηρίας ποιούμενος δεησείς, ἡ πᾶν τὸ σῶμα αὐτοῦ χρίων ἐλαίῳ σὺν ὕδατι ἀπ' ἀκρων τριχῶν ἕως τὸ πέλματος τὸ ποδῶν, ἕως ὅτου ἐ‑φάνησεν ὁ Θες μετ' ὀλίγας ἡμέρας δέῃ τῆς τοῦ θεοφόρου Γέροντος πρεσβείας ἐπισκοπούμενος ἄνωθεν, τὰ ἐπίσημα ὑγιεινὰ τεκμήρια ἐνεδείξατο, γνωρί‑σας τῷ γνησίῳ δούλῳ ἡ θεραπευτῇ τὸ τέλειον αὐτο θεραπείαν.}} {{graeca|79 ὅ}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 7bzwt669cvh065uu1lral73cor23spe 104 84756 275010 2026-08-07T12:58:27Z Vladis13 10700 + 275010 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|527 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| monasterium; in quo hic magnus, sicut prius diximus, se exercebat Theodorus. Hinc consequitur, vel remissum aliquid fuisse de primæva illa ac stata Laurarum lege, vel ex singulari indulto aditum ad Lauram dictum istis duobus fratribus Theodoro ac Theophani in immatura ad hanc ætate concessum fuisse.{{right sidenote|'''A'''}} 13 ''Quod verò hic indultum videmus S. Stephano præter primævam Laurarum legem, attribuendum id opinor partim mitigationi, quæ paulatim lex Laurarum remitti cœperit, si non universaliter, saltem in particulari respectu aliquorum, quibus vel singularia ac præstantia eminentioris perfectionis indicia faciliorem eb aditum aperiebant, vel alia aliqua ratio singularis suppleverit defectum ætatis.'' Cum enim integro ferè seculo ingressus in Lauram S. Stephani anteverterit ingressum SS. Theodori ac Theophanis, non adeo mihi certum est, mitigationem, de qua hic quæritur, eorum, uti apparet, tempore inductam, viguisse jam tum tempore pueritiæ S. Stephani; nam quæ adeo distant tempore, sæpe etiam distant jure ac consuetudine legum, minus à primævo vigore vel magis recedentium. Quod si totam, si ea tum temporis pes fuerit, vel bene magnam gratia tenello Stephano factam partem monachi Sabaitaritæ indulserint auctoritati patrui ejus S. Joannis Damasceni, viri integritatis vitæ ac doctrinæ dotibus spectatissimi? Cui negari non potuerit, ut in Lauram unà secum introduceret commendatum sibi fortassè à moriente fratre filium, aut certè à vivente etiamnum maturè disciplinæ suæ traditum, ut, quoniam à teneris assuescere multum est, à parvulo ille famulatui divino insisteret; non tantum portando jugum Domini ab adolescentia sua, sed mores etiam suos totamque vivendi rationem exigendo efformandoque ad perfectissimam Laurosabitarum normam, quæ tum apud illos florebat.{{right sidenote|in Lauram tamen S. Sabæ cur admissus?}} 14 ''Non ea est perspicuitas characterum Chronologicorum mortis ac sepulturæ S. Stephani, quantumlibet distinctè ac diserte ab Auctore Vitæ signatorum, ut respectu Occidentalium modica dilucidatione non indigeant, quâ ad Æram nostram vulgarem reducantur.'' Nam Leo Allatius in libro, qui inscribitur ''de Ecclesiæ Occidentalis atque Orientalis perpetua consensione'', agens de Dominicis atque Hebdomadibus Græcorum col. 1495, rectè ista observat: Solent Græci ut plurimum, immo ferè semper, dum annos recensent, non à Christo nato, sed ab ipso orbe condito numerare: quod licet illis arduum non sit, legentibus tamen exteris, & qui aliam numerandi viam ineunt, nebulam quodammodo videtur offundere; difficileque ab ea extricantur, qui numeros in manu non habent; præsertim cum non omnes eamdem numerandi inierint rationem: ut ferè tot sententiæ fuerint, quot scriptores. In tenebris itaque istis præferenda lectori lux, ne offendat. Mortem verò Sancti Biographus noster ita chronologicè determinat num. 183: Senex autem.. spiritum suum.. Domino tradidit.. postridiæ Novæ Dominicæ sub horam noctis primam. ''Sepulturam autem sic:'' Sepultus verò est Aprilis mensis die secunda, (feria) tertia anni a creatione mundi sexies millesimi, ducentesimi, octogesimi sexti. Non additur hic, ut passim à Græcis fieri solet, annus mundi reparati iuxta Æram, quam vocant Alexandrinam, de qua non semel à nobis actum est præsertim in Exegesi præliminari prima ad Theophanem ante tomum III Martii, ubi ostensum est annis{{right sidenote|Ex epocha Alexandrina, qua utitur Vitæ Auctor, '''B'''}} | circiter octo à communi deficere: quod ut hic usqueveniat, recurrendum ad Acta Martyrum Sabaitarum, quorum certamen cum hic infra num. 17, rectè signetur, anno ab orbe condito sexies millesimo ducentesimo octogesimo octavo, à nato secundum carnem Deo DCCLXXXVIII; obitus autem Stephani nostri annis duobus prædictum martyrium antecesserit, pater, hic adscribendum fuisse annum à nato secundum carnem Deo DCCLXXXVI; quibus si annos octo adjunxeris, habebis Æra vulgaris annum DCCXCIV.{{right sidenote|'''C'''}} 15 ''Id quod planum redditur ex convenientia characterum utrobique hic relucentium:'' nam {{graeca|Νέα}}, Dominica Nova hic notata, Græcorum, quæ etiam ipsis {{graeca|Κυριακὴ ἀντιπάσχα}}, Dominica Paschæ opposita, in {{graeca|ἡ Θωμᾶ}}, sive Thomæ dicitur, quod eo die legatur Evangelium de Thoma Apostolo, digitum suum in fixuram clavorum, infixi Domini, immittente, quod & tum legitur apud Latinos; Dominica, inquam, Nova, Latinis dicitur Dominica in Albis; de utriusque etymo agit Leo Allatius loco citato col. 1475. Tum verò quoniam ista Dominica anno prædicto DCCXCIV incidit in diem XXX Martii, cum Pascha inciderit in XXIII ejusdem Mensis; consequens est, obiisse Sanctum Kalendis Aprilis, die Lunæ seu feria secunda jam ab hora circiter currente, cum obierit postridiæ Dominicæ in Albis sub horam noctis primam; sepultumque fuisse secundâ ejusdem, & secunda die (quæ erat secunda post mortem, & secunda mensis Aprilis) {{graeca|τρίτῃ}}, feria tertia (hebdomadis) qualis tunc erat. Nec refert, quod in textu Græco vox feria explicite non exprimatur: nam ferias hebdomadum simpliciter absque additamento vocis ἡμέρα vel similis, exprimi per solos numeros ordinales, leges apud laudatum Auctorem col. 1458; & in tabella duabus columnis proposita à col. 1476, in qua semper post Dominicas ponuntur feriæ, non expressæ quidem sed subintellectæ in numeralibus, δευτέρᾳ, τρίτῃ, quarta, tertia usque ad Dominicam proximè sequentem: sicut modo usitatum est apud nos, ut diem mensis scribamus per solos numeros ordinales, subintellecta voce dies. Quid exemplis opus est? Quando etiam in Vita Sancti nostri, quam præ manibus habemus, num. 110, ponitur {{graeca|τῇ ἑκκαιδεκάτῃ μηνὸς Φεβρουαρίου}}, subaudita voce die: quod & denuo fit 112 sub finem iisdem verbis. Idem si in Liturgiis Græcis, certè in nostro textu Vitæ præsertim locum habet. Cum enim immediatè præcesserit vox ἡμέρα, rursum repeti ab Auctore nisi insulsè haud poterat, nedum debebat, hic, si usquam alibi, clarissimè subintellecta.{{right sidenote|ad Æram vulgarem reducta, ostenditur Sanctus obiisse anno 794, Kalendis Aprilis: '''D'''}} 16 ''Itaque in nota characteristica unica Dominica in Albis, tamquam in cardine fixo, omnia vertuntur, & optime tam inter se, quam cum anno signato DCCXCIV omnia consentiunt; videlicet Pascha, dies obitus, dies sepulturæ, dies mensis, & feria hebdomadis.'' Atque hæc, tametsi ulteriori elucidatione non indigeant, illustrari tamen possunt ex calculo mortis S. Sabæ loco citato, pagg. 353 & 354, in hunc modum descripto à Cyrillo Scythopolitano: Ipsius (S. Sabæ) mors contigit V Decembris mensis, Indictione X, à creatione quidem mundi... anno sexies millesimo, & vigesimo quarto: à Dei verbi Incarnatione... XXIV supra quingentesimum. Quibus si addas annos octo incompletos, exsurget annus DXXXI,{{right sidenote|'''E''' idque illustratur ac confirmatur è calculo mortis S. Sabæ;}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 0wiseeufnw8s4i1aom94bunh2znsnty 104 84757 275011 2026-08-07T12:58:28Z Vladis13 10700 + 275011 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|563 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|79 Ὅτινα μετ' ἐπίτα προπαλαιάμβιος⊠ ὁ θαυμασιώτατος Γέρων, τῷ Θε προσενέγκας πὲρ αὐτὸς τὼ ὑπερφυῶς ἡ ζωοτόκῳ, θείᾳ, καὶ ἀνεξαμάντῳ⊠ ῥυσίᾳ, κατὰ τὸ ῥυσιασθεὶς βύσ‑σας μεσαίμοις ὕδατος ἡ ἐλαίου, οἷς ὅλον αὐτὸν ἀλείψας ταῖς ἑαυτοῦ ἁγναῖς παλάμαις, ζωῶν καὶ ὑγι καὶ κεκαθαρμένον ἀπὸ τῆς πιέσεως, πολὺ πυνον διδηγμάτων ἐν τοῖς μηροῖς καὶ ταῖς κνήμαις λελωβημένον, ἀπέλυσεν, ὡς ἐκ θαυμαστοῦ ἐλαίᾳ θερμ ἢ ἐφοδιάσας αὐτόν, καὶ εἰπών· Πορεύου ἐν εἰρήνῃ ἡ χαίρων, ὅταν κῇ τ⊠ ὁδὸν τόνδε τ⊠ τόπον καταντήσῃς, τῷ ὑποζυγίῳ κατωβὼς ἀλειψον ἐν ἴσ σὺν μηρός τε τοὺς κνήμας, ὅτι δὴ ἐκεῖθεν ἐκλύνης (ἐκ τοῦ τόνδε τ⊠ πώου, ἀπερῥαγήσονται ἐξώ‑φυες, ὅσα χεις, οἰδήματα, καὶ ἀφανῆ φανήσονται· καὶ ἔχει τὼ ἀνεκάμψεν ἐκ τοῦ Θεοῦ θεραπεύειν, καὶ τὼ σὸν σε ψυμβυλίῳ⊠ ἀ‑φατον ἀξιοθέτησα· τελείως δὲ θεραπευθῇ, καὶ καθαρωθῇ, καὶ ζωοῖς ποσὶ βαδίσῃς. Ταυτῶν ἐν τὼ ἐντολῇ ⊠ θεοφόρου Γέροντος φυλάξας ὁ φιλόχριστος ἀνήρ, ἔχρισεν τοῦ αυτοῦ μηρός καὶ τὰς κνήμας, κα‑ταλαβὼν τὸ ὀρίσεντα χῶρον, καὶ μετ' ἐπιλὲ ἐκεῖθεν ἀπέραντο⊠ αὐτοῦ καὶ τ⊠ ἐθρωςτο⊠ προδηλωθέντα τόπον, κῇ τὼ ⊠ θεο‑πεσὶ Γέροντι⊠ στερήσῃ δυναμοίχθει⊠ πάντα τὰ πτώματα, κῇ ὑγιες κατεστάκασιν οἱ μηροὶ καὶ αἱ κνῆμαι, καὶ ποσν ἐῤῥωμένοις ἐ‑βαδίζεν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|80 Ὦ τ⊠ ἀπροσδόξ· ἀθρόας μεταβολῆς! παλαιῶς δὲ, ὀλί ἀνδρν ἐπαπεῖρθεν ἐοικὼν τὸν καὶ σμελέζοντων⊠ αὐτόν, τοῖς ποσὶ μόγις τὼ γλίσχρ⊠ παῖον ἐπέβαινε· διὰ δὲ τ⊠ με‑γάλοι Γέροντι⊠ ἱκετείας ποσὶ στερῥοῖς ἡ ἰσχυ‑ροῖς ἐβάινε. Καὶ τί ἄξι με τὰ πολλὰ λέγων; Ὅλος καθαρός, λος⊠ ὑγιής, ὅλος ἀβλαβὴς ἀπεδείχθη, μηδενὸς ἴχνος, μηδὲ βραχυτάτης ἐκῆς ἐλαχύσης ἀπολειφθείσης, εἰς τὰ ἴδια ὑπε‑κατεστῆν⊠ γεγονώς. Τότε ἰδόντες οἱ οκεῖοι, ἡ οἱ συγγενεῖς, καὶ οἱ φίλοι καὶ συμπᾶσαι Γαζαῖοι, πάντες ἐξεπλήσθησαν ἐκθαμβηθέντες περὶ τῷ ξένῳ τ⊠ ἀπροσδόξου ⊠ θαύματος· ὁ δὲ ἰδὲ μέχρι τ⊠ δεῦρο ἡμέρας τῇ ⊠ Θεῷ χάριτι ζῇ, λίαν ὑπάρχων φιλομόναχος, ὅπερ οὐκ ἦν τὸ πρῶτον, ἀλλὰ μᾶλλον μισομόναχ⊠, ὡς παντὸς κατακεχέων τοῦ μοναχός, ἡ κατηγορίας κα‑θυπεβόλων αὐτοὺς ἀλόγως. Ἔστι δὲ φιλόπτωχος ἅμα ἡ φιλόξενος, ἅπαντας ἐκδεχόμενος οὐ μόνον τοῖς ἀδελφοῖς αὐτοῦ βελτίοις πράξαις, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν τοῖς ζωμαλιακοῖς χρεταῖς, κάλλιστε ἡ ὑγείᾳ, ώμῃ τε ἡ ἀκμῶντι, ὅμοι λογῶν τὼ ⊠ Θεῷ χάριν, ἡ κηρύττων τὸ ἔλεος, τὼ τε ⊠ ἁγίῳ Γέροντι⊠ τ κρυβίων ἀνερχόμενον, ἀλλὰ διὰ καὶ ἄβι παντὸς ἀξίω‑μῶν ἐκεῖνον, ἡ τὼ χρετῶν ἐκδιδάσκων· ὅθεν καθ' ἕκαστον ἔτος οὐκ ἔληξεν ἐρχομένῳ σν αὐτόν, τῷ Θεῷ τε καὶ αὐτῷ τὼ ἀνδρείας λοπόντων, ἡ τὼ ὠφελῆσαν αὐτῷ παρ' ἑαυτοῦ τιμὼν ἐπιχειρίσθων, ἡ διλωγίαν ἀπὸ τῷ Θεῷ τε ἡ αὐτῷ καρποφόρων. πάσας τὰς ἡμέρας ς ἐν οὐκί ζωῆς τ ἁγί γέροντι⊠ Στεφάνῳ, ὃν ὁ Θεὸς ἐδόξασε, ἡ διαφόροις κατεκόσμησε χαρίσμασιν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|81 Οὗτος⊠ γὰρ ποτε ὁ θαυμαστὸς ἡ μέγας Γέρων ἔνχε ἵνα μαθητὴν Σύρον, ἀββᾶν Σάββαν καλούμενον, πρεσβυτερείας βαθμὸν ἰσέχοντα, χήραν κεκτημένον μητέρα, ἀπ' αὐτῶν τριῶν ἡμερῶν δὸν ἀπήγαγεν, ἥλις αὐτ πᾶσας ἐδήλου, ποτε μὲν διαπεσῶν, ποτε δὲ ζωμαλι‑}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''& corporis integram sanitatem adeptus;''}} 79 Eo deinde ad se advocato, ubi Senex per omnem modum admirabilis pro salute ejus, supernaturali, vivifica, divina atque incruenta litasset hostia, & ad pedem altaris aqua & oleo conchas implesset, iisque illum totum propriis suis purisque manibus oblinisset, salvum atque integrum, suaque perpurgatum tabe, si tumores aliquos exceperis in femore ac tibiis protuberantes, dimisit, exiguum quid ei largitus olei consecrati, quo uteretur in itinere, & sic admonens: Vade in pace ac lætus. Quando vero in via ad certum illum locum perveneris, jumento deficiente, atque ibi femora ac tibias inunge; nam cum illinc abiens locum illum alium attigeris, in ipso articulo quidquid tibi est tuberum erumpet, ac penitus disparebit: & inexplicabile Dei in res omnes dominium videbis, exhibitamque circa te benignitatem, quam assequi verbis nemo possit; prorsus etenim convalesces & mundaberis, integrisque ac sanis pedibus ambulabis. Hoc itaque deiferi Senis mandatum secutus vir pius, femora sibi ac tibias perunxit, ut primum ad locum assignatum devenit; postquam inde porrò digressus, locum alterum, itidem ostensum ante, tenuit, rupta sunt juxta vaticinii Senis prædictionem omnia ejus apostemata, tum femora tibíque pristinum in statum restitutæ, persanatisque ipse pedibus discurrebat.{{right sidenote|'''E'''}} 80 O repentinam stupendamque mutationem! Etenim persæpe accidit, ut à binis viris hinc inde observatus ac sustentatus terram ægre calcans pedibus gressus moveret; sed magni Senis deprecatione id assecutus est, ut firma validaque premeret vestigia. Et quid multa? Totus mundus, sanus totus, totus apparuit formosus, nulla cicatrice, nulla vel minima, quæ carnem exulceraret, relicta vomica, lætus ad sua concessit. Quod ubi domestici, cognati, amici, civesque sui Gazenses conspexere, tam inusitati ac stupendi admiratio prodigii suspensos habuit universos. Et, ecce, quæ Dei gratia est, vivit etiam hodie monachorum egregie studiosus, qualis ante non fuerat; nam eos oderat potius, monachos execratus omnes, & injustis proscindens calumniis. Nunc vero etiam pauperes juxta atque hospites in deliciis habet, omnesque non optimis solum, quibus abundat, moribus, sed dotibus insuper corporis, forma, valetudine, viribus, atque excellenti decore stupefacit, Dei gratiam agnoscens, palamque profitens misericordiam: neque vero sancti Senis beneficium dissimulat, sed & illud commendat in primis assidue, & virtutem religiosissimè veneratur: une per annos singulos eum invisere numquam omisit, quo grati animi Deo ipsique exhibeat officia, debitamque illi à se venerationem protestetur, ac muneris simul aliquid Deo atque illi asserat: quem modum tenuit, quamdiu superstes fuit sanctus ille senex Stephanus, quem Deus ingenti gloria, variisque de cælo donis ornavit.{{right sidenote|'''F''' ''ipsa quoque vitæ mutatio in melius omnibus est admirationi.''}} 81 Nam discipulum aliquando habuit mirificus ac præclarus hic Senex Syrum quemdam (pater Sabas dicebatur) sacerdotio initiatum, cui mater erat vidua, tridui ab eo habitatione sejuncta, quæ, ut modo utebatur bona, modo adversa valetudine conflictabatur, tre-{{right sidenote|''Religiosum alias sæpe à matre visitatum,''}} {{small|Bbbb 2}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> 7pcf327uqkikgpzrzg8ke2xkonhn2yy 104 84758 275012 2026-08-07T12:58:29Z Vladis13 10700 + 275012 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|564 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} frequenter invitabat eum, ut ſe inviſeret. Cum vero matris denuntiationi parere ſtatueret, ſaluberrimo deiferi Senis conſilio inhibitus eſt. Itaque aliquanto poſt à relapſa in morbum parente pro more accitus, ſanctum præſulem adiit, & ſic affatur: Pater ſanctiſſime, ſignificat mihi magna domina mea, cupere ſe, iſtuc ut veniam, quia in ægritudinem incidit: ſi ergo ſanctitati veſtræ, quam uti ſuperiorem veneror, ita videatur, annuat mihi, ut jam abeam eam inviſurus. Repoſuit illi Senex mirabilis; Omnino, fili, proficiſcere, ac matrem recrea.{{right sidenote|''præcognito extremæ neceſſitatis articulo, opportunè dimittit.'' '''B'''}} 82 Miratus promptam adeo conceſſionem diſcipulus ait: Nam quid cauſæ eſt, pater, quod illa jam toties ad ſe vocante, nobis facultatem ad hoc tuam poſtulantibus, eam denegaſti, cauſatus viam difficilem, & viſitationem minime eſſe neceſariam; matri vero nihil accidiſſe gravius, ſed bene habere; tametſi quandoque tum ægra decumbebat; ſecuros autem continere nos in Maxima Laura jubebas, atque ejusmodi cogitationibus indormiſcere: nunc verò abire, eamque conſolari tam benigne imperas? Reſpondit Senex: Id cauſæ eſt, cur ita modo jubeam: quod nunc oppidò infirmitatibus opprimitur: quare age, adi eam quam celerrimè: nam qua die ad illam venies, agnoſcet etiam te, & aliquid teſtamento legabit. Quidquid ſcire ex ea cupies, id illam ſine mora tatim interroga; poſtridie enim adventus tui neque noſcet te, neque verbo amplius uno alloquetur. Profectus ergo pater hic Sabas, deiferi Senis diſcipulus, matrem invenit graviſſime laborantem; at illa ſtatim ut eum conſpexit, mirifice delectata eſt, mente etiam tum ſui plane compos agnoſcens filium, eique quod libitum erat teſtamento conſignans. Sequenti autem die, quemadmodum jam Senex præmonuerat, neminem agnoſcens, migravit ad Dominum, vitæ ac mortis arbitrum, cui gloria in ſecula. 83 Alius quidam monachus, religioſus ac teſtate vir auctoritatis, hoc mihi retulit in hæc verba: Suſceperam ego miſer vitam monaſticam in ſacro Caſtellii {{right sidenote|'''b'''}} monaſterio; iſtic una mecum erat frater aliquis de ſalute ſua parum ſollicitus, nihil penſi habens monaſticam diſciplinam, angelique patrum inſtituti uſque adeo contemptor, ut in deſperationem turpiſſimam prolapſus, abjicere jam penitus monachorum habitum ſtatueret: profectus enim in Sanctam civitatem, abire porrò meditabatur in patriam, ac veſtes illic ſeculares induere. Ut ergo diſceſſum ejus à nobis intellexit ſenex Stephanus commiſerationis affectu tenerimus, tum tempus Quadrageſimæ in Caſtellii ſpeluncis exigens, vocato mihi ad ſe ait: Age, frater, animo nunc eſſe jubeo prompto atque exporrecto: abi, & fugitivum hunc fratrem in ſpiritu tuum ab urbe Sancta huc reducto ad me: obſequetur tibi, ſcio. Abeo igitur, & profugum è monaſterio fratrem, ut in mandatis acceperam, ipſi adduco. Cum jam coram adeſſet, ſic hominem Senex alloquitur: Cur ſalutem tuam, ô fili, tam parvi facis? Cur angelicam hanc vivendi normam ſubterfugis? Cur ad priorem vomitum redire feſtinas, & in fœculi ſordibus volutari? Ignoras forſitan, ex ordine monaſtico quam præclara Eccleſiæ prodierint lumina; quam mirifici viri, quam admirabiles, quam magni, etiam principes paſtorum?{{right sidenote|''Monachi deſperantis fugam cognoſcens, mittit qui eum reducat;'' '''b''' '''C'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|κοῖς ζωηροβίῳ νοσήμασιν, εἰς ἐπίσκεψιν αὐτῆς παρεκινεῖτο. Βουλόμενος δὲ τῇ μητρικῇ ἐκτελέσαι μόνον, ἐκωλύθη ὑπὸ τὸ ἀείσης ⊠ θεοφόρου ἐπισκόπου βουλῆς. Μετὰ ἔν τινα χρόνον ⊠ μητρς αὐτοῦ ἀῤώστῳ⊠ ἐκκεκλημένης, κατὰ ⊠θεὶς ἑαυτὸν ἐλθεῖν ζωηρῶς μυησάσης, παρεγένετο πρὸς ⊠ θεοφόρον ἐπισκόπῳ εἰπών· Πανάγιε πάτερ, δεδήλωκέ με ἡ κυρία με ἡ μεγάλη, ἀπιοῦσα πρὸς αὐτόν, ἐπειδὴ νόσῳ ζωηρῶται, ἀλλ' εἰ κελύει ἡ ὑμετέρα ἐπισκοπικὴ ἁγιωσύνη, ἐπινεύσατε, ὅπως ἀπελθὼ ἐπισκεψάμενος αὐτήν. Πρὸς τὸν ⊠ συνειθεὶς ὁ θαυμασιος Γέρων ἔφη· Ναὶ τέκνον, πορεύου, ⊠ τὴν σὴν ⊠ μητέρα⊠ ψυχήσωσον.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|82 Ὁ δὲ μαθητὴς ἐπὶ τ ἀρχῇ ἐπινεύσει ⊠ ἐπισκόπου θαυμασιος ἔφη· Διὰ τί, πάτερ, διαφόρους αὐτῆς μονούσαις παρεχούσαις, ⊠ μῶν διαιτουμένων τῶν ζῴων αὐτῇς τὸν κέλευσιν, ὅτε ἅπερ ἡμεῖς, λέγων ἡμῖν μὴ ὁδὸν ἀσφαλῶρορον εἶναι, ⊠ τὸν ἐπίσκεψιν οὐκ ἀναγκαίαν· τῶν δὲ μητέρος μηδὲν δεινὸν πεπονθότων, ἀλλ' ἔν ἔχοντα, οἱ δὲ ἡμᾶς ἐν ἀῤῥωστίαις δέχεσθαι, ἡρεμεῖν ἐν τῇ μεγίστῃ Λαύρᾳ συνεβούλευσεν ἡμῖν, ⊠ σὺν τοιούτοις καθευδειν λογισμοῖς· νυνὶ δὲ ἀπελθεῖν ἡ ἐψυχαγωγῆσαι αὐτὴν ⊠ εὐμένως ἐπέτρεψας; Ὁ δὲ Γέρων συνειθεὶς ἔφη πρὸς αὐτόν· Διὰ τοῦτο ⊠ νῦν ἐκέλευσά σε, ἐπειδὴ βεβαρημένη λίαν ἐπὶ ταῖς νοσήμασι. Οὐκοῦν ⊠ σπεσον αὐτὴν ταχέως· μέλει δὲ ἐν ᾗ καταλαβοῖς ἡμέρᾳ γνωρίζεται σε, καὶ ἵνα διαθήκῃ πούσας⊠ σε. Διὰ δὲ ὅτι ἐπιρωτᾶν θέλεις, ἀξίως ἐκτὸς πάσης ἀπορήσεως λεγομένης αὐτὴν ἐπιτάσσειν· ἐνδὲ τῇ ἐπαύριον ἡμέρᾳ οὔτε σε γνωρίσει, ἔτι μὲν παντελῶς σοι λαλήσει. Πορευθεὶς ἔντεῦθεν ὁ ἀββᾶς Σάβας, ὁ ⊠ θεοφόρου Γέροντος μαθητής, εὗρε τὴν μητέρα αὐτο νοσοῦσαν ἐσθιῶς· ἥτις εὐθέως ἰδο καλῶς, χαρμοσύνης ἐπληρώθη, ἐχεφρόνως αὐτὸν γνωρίσασα, ἡ διατιθεμένη αὐτῷ τὰ καλαγχύμια. Τῇ δὲ ἐπαύριον δὲ τῶν Γέροντος προγνώσιν, πάντας ἀγνοήσασα, μετέστη πρὸς τὸν κύριον, τῆς ζωῆς ἡ θανάτου δεσπόζοντα, ᾧ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|83 Ἄλλος δέ τις μοναχὸς, εὐλαβὴς ἡ ⊠ ἐν ἀξιοπιστίᾳ μεμαρτυρημένον, διηγήσατός μοι ἔφη στι· Τὸν μονήρη βίον ὁ ταλας ἐγὼ ἐν τῇ ἀγίᾳ μονῇ τοῦ Καστελίου μετηρχόμην, καὶ ἴσως ζωοπῆρχεν ἀδελφὸς ἐπ' ἀπεσχότων τῇ αὐτὸ ζωοπεῖς, ἡ ⊠ μοναχικῆς ἀμελῶν πολιτείας, ἡ τῆς πατέρων καλαρχούσης ἀγγελικῆς ἀταξίας, ὅτι ἐξώκιλεν εἰς αἰσχροτάτῳ ἀσχημοσύνῃ, ὡς τὸ μοναχικὸν παντάπασιν ἀποδύσθαι σχῆμα ἠθέλησεν· πορευθεὶς δὲ εἰς τὴν Ἁγίαν πόλιν ἠβούλετο περαιτέρω ἐπὶ τὴν ἰδίαν πατρίδα, κἀκεῖσε τὸ κοσμικὸν⊠ ἐνδύεσθαι ἔνδυμα. Ὡς ἐν ἐνόησε⊠ τὸ ἴδιον⊠ τὸ μονῆς ἀναχωρήσας ὁ συμπαθέστατος γέρων Στέφανος διάγων τότε ἐν ⊠ κατὰ τῆς Τεσσαρακοστῆς ἐν τοῖς τοῦ Καστελίου σπηλαίοις, ἡ μετακαλεσάμενός με ἔφη· Προθυμήθητι ἀδελφὲ, ἡ ἀπόδιπλὸς ἐξαγέ μοι τὸ ἀναχωρήσαντα πνευματικὸν ἀδελφόν σου ἀπὸ τῆς ἁγίας πόλεως· οἶδα δὲ ὅτι πειθαρχήσει σοι. Ἀπελθὼν ἐν δὲ τὸν ἴδε Γέροντι⊠ ⊠ παγαγὼ ἤνεγκα πρὸς αὐτὸν τὸ τῆς μονῆς ἀποδράντα ἀδελφόν. Τότε ἡ ⊠ εὐγενικὸς φησιν ὁ θεοφόρος Γέρων· Διὰ τί, ὦ τέκνον, τῆς σωτὸ καλαρῆρονεῖς σωτηρίας, καὶ ζενητεὶ τῆς ἀγγελικῆς ζωοτεύγους πολιτείας, ἡ ἐπὶ τὸ ⊠ πρότερον ἔμετρο παλιννοστῆσαι θέλεις, ἡ τοῖς κοσμικοῖς ἐγκυλινδεῖσθαι βορβόροις; Οὐκ οἶδας, ὅσοι γεγόνασιν ἀπὸ ἴδε μοναχικοῦ τάγματος⊠ τῆς ἐκκλησίας φωτῆρες ἡ θαυματουργοί, ἡ θαυμαστοί, ἡ μεγάλοι, ἡ ⊠ χοροστῶτες;}} {{graeca|84 Τοιό‑}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 7wrmys8q9pw6zmbem2qxs7lnac047qh 104 84759 275013 2026-08-07T12:58:30Z Vladis13 10700 + 275013 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|565 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|84 Τοιούτοις δὲ διδάγμασι καὶ γραφικαῖς νουθεσίαις τὸν γεωργούμενον μὴ πειθόμενον, ἀλλ' ἔτι τῇ πρὸς τὸν κόσμον ῥοπῇ νεύοντά τε καὶ ἐκκλίνοντα, ταῖς σατανικαῖς ὑποθήκαις ἐνδομησά‑σιν⊠, λαβεν σανίδα μικράν, σπιθαμῆς ἡ μίσεως μήκους τε καὶ πλάτους ἔχουσαν, καὶ ἀμφοῖν μῶν θεωρούντων, τίθησιν αὐτὴν ὑπὸ πετρώδους τινὸς τόπου ἐν ἰδίῳ σπηλαίῳ, πάνυ καταφερῶς καὶ ὀλισθηρῶς ἀπέχοντος, ἔνθα μονονοὺς ἔρις χνοῦς ἢ ἐν κάρφῳ στηριχθῇ ν, κἀκεῖ στήσας αὐτὴν ρθὴν, καὶ μηδαμῶς κεκλιμένην, φησὶ πρὸς αὐτὴν ἔτι· Εὐλογητὸς κύριος, στῆθι· καὶ παραυτὰ παρεστήκει, ὅσα ψυχῆς τε καὶ λογικῆς καὶ αἰσθήσεως ἐστερημένης, καὶ ἄψυχος ἅμα καὶ ἀναίσθητος· ζῶν ἐπὶ τῷ λόγῳ ⊠ γίου Γέροντος⊠, ὃς ἅλας χιούσας ἐπέῤῥιψεν αὐτῇ, καὶ οὕτως ἠρτημένη⊠ πσιν ἐπέμεινεν ἡμέραις. Ἀγαθες τοίνυν ἐπ τούτῳ τῷ ξένῳ θαύματι καὶ ἐκθαμβῶ⊠ φρενῶν ἀδελφς, κλίνας τὰ γόνατα, ᾐτεῖτο τοῦ Γέροντος⊠ συγχώρησιν καὶ εὐχὴν, καὶ ἕνεκεν τοῦ ἀπ σατανικς ἐπινοίας καὶ ἐνέδρας. Ἐπεσξάμενος⊠ δ αὐτῷ ἅμα καὶ εὐλογήσας, καὶ ζωτηρίοις⊠ πανταχόθεν περιζώσας, ἑδραῖον αὐτὸν ἐν τῇ μοναχικῇ πολιτεί πέμπον ἀπέλυσεν. καὶ νῦν χάριτι Θεοῦ⊠ καὶ δίκαια⊠ τοῦ ὁσίου Γέροντος⊠ ζῇ ἐν πολλῇ καλασφάλει⊠, καὶ καλῇ πολιτείᾳ διάγει, καλῶς προσέχων ἑαυτῷ καὶ τῇ ζωτηρίᾳ⊠ ἑαυτοῦ ἐπιμελούμενος.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|85 Ἄλλο δέ σοι μέγα διηγήσομαι θαῦμα· ἀπῆλθον γὰρ ποτε ζῶν τούτῳ τῷ θαυμασίῳ Γέροντι⊠ ἐπὶ τὸ Ἰορδανίου ποταμοῦ ζν ἑτέροις τισὶ μοναχοῖς, κἀκεῖσε παραγενόντες ἐπεθυμήσαμεν ἐν τῷ ναῷ τοῦ ζωοποιῶντος Βαπτίσματος προσεύξασθαι, ἔνθα ὁ κύριος ἡμν Ἰησος Χριστὸς πᾶσαν τὴν βρότειον φύσιν ῥύπων παντὸς ἐκκαθαίρας, τοὺς τοῖς ὕδασι ἐμφωλευότας κατέθλασε δρακοντικὰς κάρας, καὶ ἕνεκεν χάριν ἐκζητησάμεθα⊠ τὸν Γέροντα⊠ ποτεύσασθαι⊠. Ὡς δὲ προσεγγίσαμεν, ἔφημεν αὐτῷ· Εἰ κελεύει ἡ σὴ ἁγιότης, πορεύεσθω εἷς ἐξ ἡμῶν ἐπὶ τὴν νω κειμένην τοῦ Προδρόμου μονὴν, καὶ τὸ ναοῦ ἐνέγκας κλεῖδα, καὶ τὸν παραμονάριον· εἰ μὴ δὲ ἐκενος ἔλθῃ, τὸ κλειδὸν ἀχθείσης, οὐδὲν ἀνυσόμεθα· δυσκόλως γὰρ καὶ μόλις ἀνοίγεται· ὡς πολλάκις ἐπεράσαμεν⊠. δὲ θαυμασιόφρων Γέρων πρὸς ἡμᾶς ἔφη· Οὐκ ἀνάγκη ἡμῖν, ἀγαπητοὶ τέκνα, τοσαύτην ἐκεῖ· ἀλλὰ δεῦτε μόνον, καὶ εἴη τὸ θέλημα ⊠ Θεοῦ⊠. Ταῦτα δὲ εἰπόντος αὐτοῦ, ἐπορευόμεθα, καὶ πρὸ τῶν θυρῶν στῶν ἐκεῖνος μῶν, εὐχὴν ποιησάμενος, καὶ τρὶς τὰ γόνατα κεκλικώς⊠, καὶ τῶν πυλῶν σταυρωσάτῳ⊠ σφραγὶν ἐνσφραγισάμενος, καὶ τὰ μανδαλίδα ἄκροις δακτύλοις ἀψάμενος, παρεχρῆμα τὴν θύραν ἀνέῳξεν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|86 Εἰσβαλόντες δὲ, καὶ διεξελθόντες, ἀνεκάμψαμεν, χαριστηρίους τῷ Θεῷ⊠ ἀναπέμποντες ὕμνους, καὶ τὸ τοῦ Γέροντος⊠ ἐκθειάζοντες χάριν, δι' ἧς πολλακις τὰς τοῦ ναοῦ πύλας ἀνέῳξεν, ὡς παρὰ πιστότατα διηγήσαντο ἡμῖν· ἀεὶ γὰρ τῆς Τεσσαρακοστῆς παρηκμένης, δι' αὐτοῦ τὴν ἐπάνοδον ἀπὸ τς ἐρήμου νυκτὸς ἐποιεῖτο ἐνέκεν εὐχῆς· ὅθεν οἱ καὶ ἐκεῖνον τὸ καιρὸν τοῦ θεσπεσίου ναοῦ παραμονάριοι πεφυκότες, πολλακις αὐτὸν θεωροῦντες ἀνεωγμένως εἰσελθόντα νυκτὸς, ὑπενόουν αὐτὸν εναι τὸν ἅγιον Ἰωάννην τὸν πρόδρομον, ἄχρις ἄν τις ἔνδοθεν καὶ ἀξιοπίστως τοῦ ναοῦ τν θυρῶν ὑπνώττων τοῦτο τοῦ ἁγίου Γέροντος⊠ τῇ μέσῃ νυκτὶ ἀνοίγοντος πύλας τῆς πυλῶν, ἐξανέστη ἔκθαμβος⊠ γινόμενος, καὶ οἰόμενος τὸν ἅγιον Ἰωάννην αὐτῷ φανῆναι, καὶ εὐλογηθῆναι παρ' αὐτο ἠδινώσκεν⊠, καὶ πεσὼν τὰ ἴχνη αὐτοῦ}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''& obſtinatum miraculo ad frugem revocat.''}} 84 Cumque animadverteret nihil hunc talibus inſtructionibus, depromptiſque ex ſacrâ Scriptura monitis commoveri; ſed pondere adhuc ferri in ſeculum, & ſuggetionibus ſatanicis victum ſuccumbere; tabulam arripit non magnam, ſeſquipedalo longam ac latam, & utroque noſtrum ſpectante, collocat illam loco aliquo ſpelæi ſui ſaxoo, admodumque prærupto ac lubrico, ubi vix aut lanugo, aut feſtuca continere ſe poſſit, ibique rectam eam, & neutiquam inclinatam ſtatuens, his ad eam vocibus utitur: Benedictus Dominus; ſta: & continuo, quaſi animata fuiſſet, & ratione ac ſenſu prædita, ſic tabula animæ ſimul & ſenſus expers ad voces ſancti Senis mirabiliter conſtitit, qui ſalem afferens ſuperimpoſuit illi, & ſic toto triduo erecta permanſit. Perculſus novo hoc miraculo frater ac ſtupens, demiſſis humi genubus, veniam ſibi à Sene oremque, quâ perſeverare poſſet, ac preces flagitavit. Bene igitur precatus ei, ac benedictionem impertitus, ſalutaribus undequaque armatum cohortationibus, atque in monaſtica diſciplina confirmatum ac ſolidum dimiſit: & verò etiam nunc per Dei gratiam, & ſancti Senis patrocinium vitam agit ſecuriſſimam, & ad omnes virtutis inſtitutæ leges exactam, ſibi inigniter invigilans, & ſalutis ſuæ curam inter primas reponens.{{right sidenote|'''E'''}} 85 Sed aliud tibi modo prodigium ſingulare expediam: abibam enim cum Sene hoc mirabili ad Jordanem fluvium cum aliis quibuſdam è monachis; quò ubi ventum erat, lubebat in templum ſalutiferi Baptiſmatis {{right sidenote|'''c'''}} orandi cauſa concedere; ubi Dominus noſter Jeſus Chriſtus ſubſiſtentiam omnem humanam quocumque inquinamento repurgans, aquis latentia draconum contrivit capita, ejuſque rei gratia illuc Senem exoratum pelleximus. Itaque cum jam abeſſemus prope, Seni dicimus: Si ſanctitati tuæ ita videtur, eat unus ex nobis ad ſancti Præcurſoris monaſterium ſuperius iſtìc ſitum, qui templi clavem afferat, ipſumque adducat paramonarium {{right sidenote|'''d'''}}: nam niſi ille venerit, allata clave nihil proficiemus; quia difficulter & ægre fera recluditur; uti non ſemel experti ſumus. Repoſuit vero nobis prodigioſus Senex: Nihil opus eſt, filii cariſſimi, tanto iſtìc nobis incommodo; ſed accedite huc modo, & Dei voluntas fiat. Hoc reſponſo accepto, pergemus; dum autem ſtamus pro foribus, ille, fuſa prece, flexiſque ter genubus, ac ſignatâ in modum crucis januâ, ſummis digitis ſeram attingens, fores illico reſeravit.{{right sidenote|'''F'''}} 86 Poſtquam introgreſſi precandi finem feciſſemus, reverſi ſumus, hymnos Deo euchariſticos modulantes, & Senis gratiam religioſè ſuſpicientes, per quam ejuſdem hujus eccleſiæ valvas, ut ab auctoribus fideliſſimis accepimus, ſæpiſſime aperuit: nam, tranſactâ Quadrageſimâ, ſemper illac ab eremo rediens noctu ad orandum tranſibat. Unde qui circa tempus illud ſacræ hujus ædis cuſtodes agebant, cum eum frequentiſſimè, nullo aperiente, ingreſſum noctu vidiſſent, ſanctum Joannem Præcurſorem eum eſſe putaverunt, donec aliquis juxta januam intra venerabile templum dormiens, ſancto hoc Sene fores ſub medium noctis aperiente, affurrexit, pavore correptus ac ſanctum Joannem apparere ſibi ratus, benedici ſibi ab eo precabatur, & complexus pedes ejus agnoſ-{{right sidenote|''prout ſæpe alias.''}} {{small|Bbbb 3}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> ky717grntsvbyd2h5fzp9a03d0mn0mr 104 84760 275014 2026-08-07T12:58:31Z Vladis13 10700 + 275014 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|566 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} agnovit formam illius, divinum quid ſpirantem, & vultum & vocem, & ad hæc obſtupeſcens, certuſque jam ipſiſſimum eſſe ſanctum Stephanum, Deo gloriam retulit, qui Senis benedictione dignari ſe voluiſſet. | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ἐγνώρισε τὼ θεωτῇ⊠ ατοῦ μορφὼ καὶ εἰδέαν, καὶ τὼ φωνὼ, καὶ πεπωμακὼς ἐπὶ τούτοις, ἡ πληροφορηθεὶς εναι αὐτὸν τὸ ὅσιον Στέφανον, ἐπὶ τοῦτῳ τῷ Θεῷ δόξαν ἀνέπεμψεν τῷ καταξιώσαντι αὐτὸν τῇ Γέροντος⊠ τυχεῖν εὐλογίας.}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Hinc diſcimus, quænam illa oratio ſit; monachis in acceſſu receſſuque uſitata: cujus toties hic & alibi mentio.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Fuit hoc monaſterium ipſi Lauræ S. Sabæ proximum, & ſub peculiaris Præpoſiti cura, ipſius Lauræ Hegumeno, ut videtur, ſubjectum, à S. Saba ædificatum poſt Patriarchæ Martyrii obitum, id eſt poſt annum 485. Cujus Vita apud Cotelerium num. 27 hæc habet: Acceſſit Sabas in Caſtelli ſeu Caſtellii collem; qui à Laura viginti circiter ſtadiis diſtat ad partem Septemtrionalem, quæ eſt verſus Orientem. Et num. 28: At pater noſter Sabas Caſtelli cœnobio conſtituto, omne ſtudium in eo adhibuit, ut inibi viros ætate provectos ac in monaſtica vita excellentes infereret; cumque ſeculares quoſdam, qui mundo renuntiare vellent, admittebat; neque in Caſtellio, neque in Laura in cellulis eos habitare permittebat, ſed parvo cœnobio ad Septemtrionalem Lauræ partem conſtructo: collocatuſque in eo viris gravibus & prudentibus, illic eos, qui renuntiabant, manere juſſit.... quod ſemper diceret, monachum celliotam ſeu in cella reſidentem, debere eſſe diſcernendi vi præditum.... aptum ad docendum, non indigentem doctrinâ. Et ita quidem ſe res habuit in prima inſtitutione: nunc verò parvi illius cœnobii pridem forte collapſi ruju{{right sidenote|'''E'''}} ceſſante, juniores in Caſtellio exercebantur, uti hinc apparet: donec annorum aliquot experimento probati, idonei ad ſolitariam in Laura vitam invenirentur.''{{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|'''c'''}} ''De hoc Beda lib. 2 de Locis ſanctis cap. 13 in extremâ fluminis parte quadrata eccleſia quatuor lapideis cameris (columnis ait Hodœporicon S. Willibaldi) ſuperpoſita eſt coctili creta deſuper tecta; ubi veſtimenta Domini, cum baptizarétur, ſervata eſſe dicuntur. Hodœporicon: Ubi Dominus baptizatus eſt. Sed hæc non eſſe ita ſtrictè accipienda, certum eſt; cum Chriſtus fuerit trans Jordanem baptizatus: ad cumque locum iſte Beda dicat de monaſterio eccleſiaque S. Joannis Baptiſtæ, per pontem arcubus ſuſtultum deſcendi orationis cauſâ: ſtat enim in illo loco crux lignea, quæ aliquoties aqua aſcendente abſconditur, ab eoque ulterior ripa jactu fundæ eſt. Non diſplicet tamen conjectura Quareſmii, indicantis cum in ipſa aqua eccleſia ædificari non poſſet, citeriorem potius quam ulteriorem ripam electam eſſe, quod in illam egreſſus poſt baptiſmum Chriſtus ſit, ibique vox Patris facta &c.; quippe qui ſtatim à baptiſmate ductus ſit à ſpiritu in deſertum, quod erat cis, non autem trans Jordanem.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''Hujus Officii meminit præter alios Theodorus Balſamon, ſcribens in can. II Synodi IV, atque inter eos, qui in Eccleſia promoveri dicuntur, quatenus promotio ab ordinatione charactere rem conferre diſtinguitur, poſt œconomos & chartularios, paramonarios nominat; quibus in Eccleſia Latina reſpondet manſionariorum officium; adſitos magis Latinè diceremus. Sic verò dicti in utraque lingua {{graeca|ἀπὸ τν παραμονῶν}}, manſione in eccleſia ad ejus cuſtodiam, & miniſterium eorum, qui oraturi vel ſacrificaturi adveniunt, ceteraque curanda, quæ ad ædituum pertinent. Ita Joannes Diaconus lib. 3 Vita S. Gregorii: Completis matutinalibus hymnis manſionarius candelam extinxit: ipſeque Gregorius in libris Dialogorum, duorum inſignium manſionariorum meminit, Conſtantii & S. Abundii, cujus poſtremi feſtum 13 Maii recolitur. Eſt ergo paramonarius ſeu manſionarius ſacerdos eccleſiæ cuſtos; quod etiam ex ſubſequenti numero patet.''{{right sidenote|'''C'''}} {{right sidenote|'''F'''}} == CAPUT VIII. == ''Monachum fornicarium corrigit; ſanctimoniali periclitanti ſuccurrit.'' {| | {{right sidenote|''Monachi fornicarii;''}} '''A'''Lius quidam frater non vulgare mihi prodigium, ab hoc mirabili Sene in ſe patratum, ad hunc modum loquens communicavit; Frater in ſpiritu dilecte, eſt quod narrare tibi velim; quodque & me rubore perfundat, & non parum faciat ad virtutem ſtupendi maximè Stephani illuſtrandam. Cum die quadam eſſem, in pago ſimul unà cum aliqua convicaria, jaculum me ſatanicum percuſſit infano amore, & cogitationibus impudicis. Ibi ego enervis atque iners terga dedi, atque à dæ- | {{graeca|Ἄλλος δέ τις ἀδελφὸς ἐξαίσιον διηγήσατό μοι θαῦμα ἐν αὐτῷ γεγονὸς ὑπὸ τοῦ θαυμασίου Γέροντος⊠, λέγων οὕτως· Ἀδελφὲ πνευματικὲ, βούλομαί σοι τινὰ διήγησιν ἐξειπεῖν, τὴν ἐμὴν μὲν καταισχύνεσαν προσώπῳ, τὴν δὲ θαυμασιοτάτου Στεφάνου αὐλατίζουσαν⊠ ἀρετήν· μιᾷ δὲ τῶν ἡμερῶν ἐν τῇ κώμῃ τ ἐμῇ μα ζωοκωμιάδι⊠ διάγων ὤν, ὑπὸ σατανικῆς ἐβλήθην προβολῆς⊠ ἐρωτικῇ μανίᾳ χαλεπῇ, καὶ ταῖς ἀσελγέσι λογισμοῖς. Ὁ ἀδελφὸς ἐγὼ νῶτα δεδοικὼς⊠, καὶ ὑπὸ τ πορνικο δαί‑}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> fgh4eqxwlx2udu9upe9k6lkxihzsr2b 104 84761 275015 2026-08-07T12:58:32Z Vladis13 10700 + 275015 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|567 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|δαίμονος⊠ ἠτινῶς οἰσεί Φλογεροῖς νεωθεὶς τῇ γυναικὶ, πᾶν αἰσθρώπινον ὅμμα λεληθώς, ⊠ τὸ Θεὸ κατατετλημένως ἀπομύττι ὀφθαλμὸς, ⊠ τὸ διορατικὸν τῇ χαριτοπνεύστῳ Στεφάνου βλέμμα λαθεῖν κλητικῶς, ⊠ ἐμ ἀκμαιοωθὼν ὁ ἄφρων ἐγὼ καλύψαι βαθείᾳ νυκτὶ ⊠ κρυφίοις οἴκων μυχοῖς· ἀπ' οὐτως οἱ ⊠ ταῦ πάντας ἔλαθον, ἀπ' ἀυτὸς τῷ πνεύματι ἰδών, οὐκ ἠγνόησεν, τὼ μεγάλῳ δ ἡ αἰσχρῶ ἁμαρτίας πεπονικώς, πρὸς τὸν ⊠ ὅσιον Στέφανον πεπόρευμαι, ἐν τοῖς πεῖ τὼ ἡμετέρᾳ χρίσει ἴστε διατρίβοντα μέρος· συγχοτέρως δὲ ἐφιλίαζον αὐτῷ ἐκεῖσε· ἐπειδὴ ζωηδῆς αὐτῷ ἤδη ἐκ πάλαι ⊠ χρόν ζωηρόχον ΦιλΘ⊠ γνήσι‑ος, ⊠ ταῖς πυνωτέροις αὐτὸ νουθετούμενος πνευματικαῖς διδασκαλίαις, ὧν ἐν ἐμαυτῷ κάρπιν οὐκ ἐβλάπτομ ὁ ἁμαρτωλὸς πανέθλι‑ος· ἀπὸ τὸ ἀξίωτον πτάξας ἁμάρτημα, ἀν‑ερυθριάστως πρὸς αὐτὸν παρεχόμην, νομίζων ὑποκλέψαι τὼ ἐμὼ βεβηλόπτι.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|88 Ἀπὰ ⊠ ἐλπίδα⊠ ἐξεπλάνην· ἤλεγξέ γάρ με ⊠ νοερῶν ἀυτὸ ὀφθαλμῶν ὁ ανυδέστατος ἔλεγχος⊠. Φεῦ ⊠ ἡμῖς τότε πικρῶς αἰσχύνης! νῦνκα δὲ τοῦτον ⊠ θεοφόρον Στέφανον, ὡς ἔθος, ἠσπασάμην, ⊠ λαβὼν παρ' αὐτὸ ἀυχῶς ἠπι‑θυμίω, δέξαις τοῖς ζωοφόροις ἡ Φωτοφανέσιν αὐτοῦ λόγοις Φωταγωγῶν με πτεοκαθίζων⊠ λέγων· Οὐαὶ τοῖς ἀμελεστέροις ὅσι περὶ ⊠ αυ‑τν ζωτηρείαν! καὶ τοῖς μὴ τηρῶσι τὰς θείας ἐντολάς· καὶ τοῖς μὴ πτεοέχουσι ζωῆς ἐκκλησιαστικαῖς νουθεσίας· καὶ τοῖς μὴ ἔχουσι πρὸ ὀ‑φθαλμῶν τὼ ἀσπαζόμενον τοῖς μαρτάνουσι ἀ‑σβεστον γέενναν! Πολλάκις γάρ σε νενούθηκα, τέ‑κνον, ⊠ κεκώλυκα τὸ πτεοσκοπᾶσθαι κακοῖς; εἶ‑δεν δὲ, ὅτι Φθείρουσιν ἤθη χρηστὰ ὁμιλίαι κακαί. Σὺ δὲ τὰς ἐμὰς νουθεσίας ἀκάρπως πεποίηκας. Οὕτως ἔχρῆν σε διαπράξασθαι σήμερον, ἡ βεβή‑λωσαι ⊠ ψυχ, ἡ τὸ σῶμα, ἡ τὸ τὸ ἱερο‑τατον χρῆμα; Τῶν ὁμοίων σοι ὑπάρχει τὸ ⊠ ἀναίσθητον πάθος;}} {{graeca|89 Τοιούτοις ὧν αὐτῷ μακρόθεν σεμνῶς πα‑ραινέσεσι ἐλέγξαντός με ῥήμασιν, ἐνόμιζα ζωηδῶς αὐτὸν παρακαλεῖν, τὼ ἡμετέραν ⊠ ἀγνώσνοντα πλημμέλειαν, ἡ εἶπον πρὸς αὐτόν· Ποῖον, πάτερ, πόθος χρίζεις; Ὁ δὲ· Τὸ πορνικόν, ἔφη· Κἀγὼ μὼ ἀναιδῶς ἀπαρνούμην⊠· Μὴ εἴη, μὴ πὸς πεπραχέσθαι, ἔφην· ⊠ πεπόρ‑νευκα, πάτερ. Αὐτὸς δὲ πτέρως εἶπε πρὸς με· Τί ἐρεῖς, τέκνον ἢ πεπόρνευκας σύ, κἀὶ ἡ δεῖνα, σήμερον, ἐκείνῃ τ ὥρᾳ, ἐν τι‑αδὲ τόπῳ, μεξὺ τῶνδε καὶ τῶνδε πραγ‑μάτων; Ἐρμηνέος ὧν ἀπαρσάκτος ἀπαυξῶν τὰ σημεῖα ἐμῆς ἀκριμοσύνης, ἔμφοβος⊠ χωρῶν⊠, διδαὶ καταχθονίου λαμπακτῇ, μη‑δὲν ἀντειπεῖν ἐξισχυκώς, ἀπὸ κατὰ τῆς γῆς τ κάρᾳ πεκυφώς, ἄγας ἀφανίαν ἐμ‑πώσεως, πικρῶς κατεσπαζόμην.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|90 Ἐπεσχὼς δὲ με ὁ συμπαθὴς πατὴρ ὅ‑τω λυπικῶς ὅτι πολὺ διακέμενον, πικρῶς παρηγόρει με λόγοις, ἔφη· Μὴ λυπῶ, ἀδελ‑φέ· καγὼ δὲ ἄνθρωπός εἰμι μοιοπαθὴς, ⊠ τὼς τελων⊠ φύσεως· μόνον μὴ ἀπογνῶς· ἐδένα δὲ ὁ Θεὸς ἀπώθεται μετανοοῦντα· ἀπὰ φι‑λανθρώπως ἀποδέχεται πάντας· κᾳ πτωθίτω σι πεῖ τντο τε ⊠ τὼ πωτέμνιου πειρα‑σίαν μὴ πογνῶν δεονεδακότος⊠ ἀσύρυν πτερβ‑βολῆ, ἡ ἡ τὰ τελωνῶν· ἢ δὲ ἀπώσατο πάλιν}} {{right sidenote|{{small|''* Ἀπ' Ἰσραήλ''}}}} | {{right sidenote|'''A''' LEON‑TIO DISC. EX MS.GR.}} mone fornicario proſtratus, & flammeis pernicibuſque trajectus telis, mulieri me vicium dedidi, mortalem omnium conſpectum latens; nec vigilem Dei reveritus oculum, & afflati divinâ gratiâ Stephani conſcios arcanorum obtutus ludere me poſſe confiſus, profunda nocte reconditiſque ædium receſſibus, turpitudinem demens abſtruſti meam: ſed enim quamquam re verà ceteris eſſem incognitus, illum tamen, jam ſpiritu me meaque conuitum, celari non potui: poſt admiſſum enim grande atque infame pecculum, adii ſanctum hunc Stephanum, qui tum in partibus regioni noſtræ vicinis agebat; nam crebris ejus iſtic colloquiis vacabam; ut qui arcta ejus amicitia jam olim uſus eſſem familiariter; inſtitutionibus illius ſpiritualibus per frequenter informatus, quarum ego improbus atque infeliciſſimus, fructus in me nullos protuli: ſed potquam ſceleratum facinus patraſſem, acceſſi cum abſque ullo rubore, impuritatem meam ratus eſſe ſatis obtectam.{{right sidenote|''occultum pec­catum cogno­ſcens,'' '''E'''}} 88 Sed ſpes mea me fefellit: arguit enim me conſciorum oculorum evidentiſſima accuſatio. Heu qualem tum quantumque pudorem meum! Nam cum deiſſerum hunc Stephanum, pro more, ſalutaſſem, petiiſſemque ut bene mihi precaretur, ſermonibus illico vitam ſimul lucemque affundentibus, colluſtrare me cœpit, ac dicere: Væ illis qui omnem ſalutis curam abjiciunt! Væ! qui mandata divina non ſervant! Væ qui eccleſiaſtica floccipendunt conſilia! Væ qui reſervatam peccantibus gehennam inextinctam ante oculos non habent! Quoties enim te admonebam, fili, cavebamque ne te perverſis adjungeres? Noveram etenim pravis colloquiis corrumpi mores bonos. Tu interim id effeciſti, ut fruſtra fuerint exhortationes meæ. Itane agere te decuit hodie; itane & animam, & corpus & habitum hunc ſanctiſſimum contaminare? Fierine poteſt ut in tui ſimiles cadat fœdiſſima hæc libido?{{right sidenote|''paternè ré­darguit;'' '''F'''}} 89 Dum ejusmodi monitis prolixè ac placidè me redargueret, adhortari ipſum exiſtimabam, ut conſueverat; ceterum de ſcelere meo nihil reſcivit; quærebamque adeo ex illo: Quæ eſt iſta libido, pater, quam innuis? Ille: Meretricia eſt, inquit. Tum ego inverecundè id inficiatus: Abſit, aiebam, ut hoc fecerim: ſcortatus non ſum, pater. Sed ille ſedato animo: Quid ais, inquit, fili? Scortatus non es tu, & illa, hoc die, tali hora, tali loco, inter illa atque illa opera? Cumque ſingulos perſequeretur apices imprudentiæ meæ, timidior jam factus, præ pudore vix eram apud me, cum nihil poſſem reponere; quin demiſſo capite terram obtuens, intercludente vocem triſtitia, à turpi flamma repreſſus ſum. 90 Ubi advertit commiſerans pater dolorem hunc animo meo penitus inſediſſe, talibus me verbis ſolatur: Ne te crucia, frater; nam & ego homo ſum, appetitionibus iiſdem obnoxius, ejusdem tecum naturæ. Cave id modo, ne deſperes: neminem enim Deus repellit pœnitentem; ſed omnes benignè recipit. Exemplo ſit cum Prodigj illius, qui patrimonium cum meretricibus decoxerat, tum Publicani parabola: non dedignatus etiam eſt deli-{{right sidenote|''hortaturque ad pœniten­tiam:''}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> pj4uhbtgrgile68eri70w2uljxlrs8s 104 84762 275016 2026-08-07T12:58:33Z Vladis13 10700 + 275016 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|568 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} delictorum venià, quam poſcebat, Mulierem peccatricem; Publicanum verò adeo non eſt averſatus, ut Euangelii præconem eſſe voluerit; uti & perſecutorem fecit Apoſtolum, & plures alios ex veteri ac novo Teſtamento adducere poſſim tibi, qui in ejusmodi vitâ prolapſi amiſſam vitam ſalutemque per pœnitentiam divinitus recuperarunt, ſi protrahere libeat ſermonem. Sed hæc tibi, fili, ſint ſatis: neque enim animus mihi fuit ullo modo increpare te, ne te abſterream, aut quidquam faciam quo à congreſſu meo fias alienus. Sed videbam te haudquaquam velle intelligere, cum ſpiritualibus emplastrorum minimè aſtringentium acervorumve incantationibus, intricatiſque, ut ita dicam, faſciniis ulceri tuo mederi conabar: vehementi itaque commiſeratione tactus non potui morbi cauſam non aperire; ut remedium congruum afferamus: nam neque qui corporis curant ægritudines, prius inconſideratè præbent antidota laborantibus, quam morbi cauſam ipſi explicuerint: correptis etenim delinquentibus obtunditur vis peccati: non correptis autem, ut gangræna, cui pabulum ſubminiſtres, totum corpus depaſcitur, ita latens peccatum animam æque ac corpus ſuâ peſte contaminat. Ceterum noli animum deſpondere, fili, aut tantopere erubeſcere; ſed à Deo veniam efflagita; non enim in te uno id præſtitit; verum in aliis etiam compluribus.{{right sidenote|'''B'''}} 91 Hæc ubi dixiſſet inſtinctus Dei gratiâ Senex, vireſque ſuſcepiſſet imbecillitati meæ, ab eo diſceſſi non ſine admiratione & arcanæ ſcientiæ, & commiſerationis ejus; tum ab ea fore⊠, quacum peccaveram, penitus me avelli; neque exinde, pudore victus, tam frequenter, ut ante ſolitus eram, inviſere Senem audebam. Sed ille ex improviſo fortè obviam factus mihi: Cur, inquit, diſtitiſti, fili, ab illo ſtudio, quo humilitatis meæ inſtructionibus vacabas ante tam ſedulo? Cumque repoſuiſſem: Nulla re alia impedior, præterquam occupationibus, quæ me undique circumſtant; rogatus ut bene mihi precari vellet atque ignoſcere, reſpondit: Ignoſco ego quidem & bona tibi quæque apprecor; verum quod noſtræ te mediocritati ſubduxeris in cauſa vere fuit illud & illud; quod eò dictum puta, ne cogitationibus ejusmodi prohiberi te à noſtro acceſſu permittas. Mentiri noli; perſpicuum veritatem cum ſcias, eloquere. Miſeriarum igitur mearum cogitationumque probè conſcius, dixi: Ita eſt, ita omnino eſt; rem ipſam elocutus es, ſancte pater; ipſiſſima illa eſt ratio, cur emolumenta priſtina aucupari deſierim. Sed infirmas vires meas, turbidamque mentem Deo commenda, ut inde expellantur, deſinantque offendiculo eſſe apprehenſiones omnes ſaluti adverſantes. Precatione ejus deinde, ac benedictione armatus cœpto itinere perrexi. Quoties verò de noxiis intimiſque animi ſenſus arguerit me Senex ille mirificus, dicendo equidem, dilecte, non ſum: neque enim ante deſtitit, quam ad ſe pertraxiſſet, draconique exitiali ereptum, adduxiſſet ad Deum.{{right sidenote|''& ſæpe aliàs occultas ejusdem cogitationes detegit.''}} {{right sidenote|'''C'''}} 92 Fuit alius quidam de ſancto monachorum grege presbyter religioſiſſimus, qui hæc mihi totidem penè verbis narravit: Profecti die quadam eramus ego & alius aliquis monachus Syrus, vir & ſenio & ſanctimoniâ venerabilis,{{right sidenote|''Alterius vicinam mortem, & caput ſtellis coronatum videt.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|⊠ μαρμάτων ἀντιλαβέσθαι τὼν Δόσαν⊠, ὅτε τελαυνίω ἐναβελείω⊠ εἶναι παρητήσατο, καὶ Διὰ τοῦτο Σότερον⊠, καὶ πλείονας ἄν σοι ἐν τῇ παλαιᾷ καὶ τῇ νέᾳ διαθήκῃ τοιούτους ὑμνοσθέντας πάσχον, καὶ θεόθεν λαβόντας δὲ τὴν μετάνοιαν δέξασθαι, ἔτις βουλομένω ἀπαντῆσαι μακρῶ λόγῳ. Ἀλλ' ἱκανούσθω σοι ταῦτα, τέκνον. Οὐδὲ δὲ ἐλέγξαι σε παντελῶς ἠβουλήμην, ἵνα μή σε πτήσῃ, ἢ ἐξ ἐμῆς ὁμιλίας ἀποτραγῇς πτερεισανέσας⊠. Ἀλλ' ἐιδόν σε μηδαμῶς ζωμνέοντα⊠ ἐριὰ τὸ σὸν ἕλκος ἀνευσυπλίκων τε καὶ ἀδραμάντων ἰατρικῶν πνευματικαῖς ἐπῳδαῖς καὶ γεοφμάσει⊠ γοητείαις θεάρεστον μηχανωρύβος⊠, ἐβιάσθην ἀποκαλύψαι τὸ πάθος τὸ αὐθον⊠ ὑπὸ πολλς διαπύρου κινήσεως συμπαθείας, ἵνα τὼν διάκριμον σκεπτοσέπαμβω⊠ θεραπεύσω· καὶ γὰρ οἱ ⊠ σωματικῶν νόσων ἰατροὶ ὁ πρῶτος ἀθεωρήτως παρέχουσι τὰς ἀντιδότους τοῖς κάμνουσι, πρὶν ἂν ἐξεύρωσι τὸ νόσον τὸ ατιον· ἐλεγχόμενων δὲ ⊠ μαρτανόντων, καταγνῶται ⊠ ἁμαρτίας ἡ δύναμις, μὴ ἐλεγχόμενον δὲ, ὥσπερ γάγγραινα νομὼς λαβοῦσα, ὅλον ἀφανίζει τὸ σῶμα· οὕτως καὶ ἡ ἁμαρτία λαβοῦσα ζωὴν τὸ σαρκὶ δὲ τὼν ψυχὶν διαφθείρει. λοιπὸν μὴ ἀθύμει, τέκνον, μη τε τοσούτον αἰσχύνεσθαι· ἀλλ' αἰτν παρὰ ⊠ Θεοῦ τν ζυγχώρησιν· οὐκ ἐν σοὶ δὲ μόνῳ τοῦτο πεποίηκε, ἀπὸ καὶ ἐν ἄλλοις διαφόροις.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|91 Ταῦτα ὧν λαλήσαντος⊠ ⊠ Χρειομπνεύσε⊠ Γέροντος⊠, τὼ ἐμὼ ἀποσειλέσαντος⊠ ἀδύνατον, ἐπορεύθην, τὼ αὐτοῦ θαυμάζων διόρασιν τε καὶ συμπάθειαν, καὶ παντάπασιν ἐμαυτὸν ἀπόσχων ⊠ ἀδελφῆς ἐκείνης, μεθ' ἧς τὼν ἁμαρτίαν ἐποίησα, καὶ μετέπειτα αὐτοῦ φερομθ⊠, οὐκ ἐτόλμαζον τῷ Γέροντι, ὥσπερ εἴωθα. Αὐτὸς δὲ κατὰ συγνεσίαν αἰφνιδίον ἀπαντήσας μοι· Διὰ τί ἐρολάτης⊠, τέκνον, τῇ ἐμ ταπεινώσει, ἔφη; Ἐμοὶ δὲ εἰρηκός· Ἐπ' οὐδενὸς κωλύομαι, ἀλλ' ὑπὸ τῆς ἀσχολίας, ἰὼ σθεινεμη⊠ δὲ διχλῶ παρ' αὐτο λαβεῖν καὶ συγχώρησιν αἰτησάμθ⊠, φη· Ἐγὼ μὲν συγχωρῶ καὶ ἐπένχομαί σοι· Ὅπερ δὲ σε τὸ ἡμέτερον ἐξίσω μετριότητος, πέφυκε πὸς καὶ τόδε, ὡς κῇ πὸ τνδε καὶ τῶνδε λογισμῶν κωλύῃ σεῖς ἡμᾶς ἐπλησθῆναι· μὴ ψεύδου, τὰ σαφῆ ἐπιστάμθ⊠ φράσον. Ἐγνώκως δὲ τὰ ἡμέτερα μελεδήματα τε καὶ ἐνθυμήματα, ἔφην· Ναὶ, ναὶ ἀληθῶς, πάτερ ἅγιε, εἰἔφης· ταύτην δὲ χάριν ⊠ ζωητῆς⊠ ὠφελείας ἀπέσχου, ἀλλὰ ἀεὶ ἔγχου ὑπὲρ ⊠ ἐμῆς ἀσθενείας, καὶ θολερᾶς διανοίας, καὶ ὅπως ἐκ πασῶν ἐκβληθῶσιν ἀπ' ἐμὲ πάντες οἱ τῆς σωτηρίας ἀντικείμενοι λογισμοὶ. Τὼν ἀχλῶν⊠ ὧν αὐτοῦ καὶ τὼν ἀλογίων λαβών, ἐχώρουν τῆς ὁδῶ. Καὶ ὁσάκις ἠλέγχθην, ἀγαπητὲ, περὶ ⊠ ἐννοουμένων μοι ἐναποτίων⊠ λογισμῶν ὑπὸ τόνου ⊠ συμπαθέστα Γέροντος⊠, λεγον ἀμηχανῶ· ὁ σέπτερον⊠ δὲ ἐλέγχειν με πέπαυται, ἕως ν με πρὸς ἐαυτὸν καθέλκυσε, καὶ ⊠ ὀλεθρίᾳ μηδὲ ἐξέσπασε⊠, ἡ τῷ Θεῷ προσήγαγεν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|92 Ἀπὸ δὲ τις ⊠ θεοφιλέστατος ὑπάρχων πρεσβύτερος ἐκ τῆς ἱερᾶς μοναχικῆς σχέσεως διηγήσατό μοι, λέγων οὕτως· Μιᾷ ⊠ ἡμερῶν ἐγώ τε δὲ ἀπὸς τις γέρων ἡγιωσμένω⊠ μοναχὸς Σύρος ἀπεπληρώθημεν σὺν ⊠}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> p93b7v0qv8ci725eo6ku3wxukx097hs 104 84763 275017 2026-08-07T12:58:34Z Vladis13 10700 + 275017 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|569 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|τὸ θεοφόρον Στέφανον, διάγοντα τότε ἐν τοῖς ⸀ Δουκᾶ σπηλαίοις· ἀνιόντε κατασπασθῆναι, ἢ ἐαυτοῖς καρποφορῆσαι ⸀ ἀφέλειαν· Ἐξαπιναίως δὲ ἡμῶν, ⸀ ἴδε αὐτὸς ἀσυνήθως ἐξέδρα‑ μον εἰς τὼ ἡμετέραν ἀπάντησιν, κῃ τὼ τοῦ ζωνοδεύντος⊠ μοι, κεφαλὼ καταφιλή‑ σας, εἰλησὶ⊠ προσηγόρευσεν ἔτως· Τετειῶσθαι [βέλεται ὁ] Κύριος⊠ τὸ ἱερὸν σου δρόμον, ἢ τὸ ἀρετοπλεκτόν σου στέφανον, ᾧ φαιδρῶς ἐ‑ σεφάνωσαι, κῃ ἐπιβρῦσαί σοι τὼ χαρίν αὐτο κῃ φθονον. Καὶ ταῦτα εἰπών, εἰσ‑ ελθόντων ἡμῶν τὸ σπήλαιον, κῃ ὀλίγῳ πινομένων, κῃ περὶ τινων διαλεχθέντων πνευ‑ ματικῶν λόγων, λαβόμενός μου τῆς χειρὸς ἔφη μυστικῶς· Στέφανε, ἀγαπητὸν τέκνον, ⸀ χρὴ⊠ σε τούτον διακονεῖσαι, ἢ ἀγώνισαι παν‑ τὶ σθένει εἰς πᾶσαν διεξοδικίαν αὐτῷ ᾗ ἄνε‑ σιν, ἵνα ᾖς μετ' αὐτὸ κλῆρον ἢ μερίδα ⸀ ἀφθαρσίμου αὐτοῦ ἐπουρανίων⊠· πίστευε δὲ, τέκνον, τ' ἀληθὲς ἔχων⊠, ὅτι ἐμοὶ ὑμῶν προσ‑ ιόντων, παρεκύψας⊠ θεωρῶ αὐτὸν, τὼ κεφα‑ λὼ ἐστεμμένον⊠ λίαν ἐκλαμπέῳ ἀστροπλέκτῳ διαδήματι, ὅθεν εἰς τὼ ἡμετέραν ἀπάντησιν ἐξέδραμον, ἢ τὼ ἱερὰν αὐτοῦ κοσμηθῆναι⊠ ἀσ‑ πασμῶν. Τεθαυμακὼς δὲ ἐπὶ τούτοις, δοξολο‑ γίαν ἢ ἐν τῷδε τῷ Θε ἀνέπεμψα, τῷ παν‑ τοίως στεφάνοντι σὺν δόλας⊠ αὐτοῦ ἀστρολάμποις⊠ χριστοβλύτοις⊠ στεφανάμασιν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|93 Ἀπὸ δέ τις εὐλαβὴς μοναχὸς διηγή‑ σατο, λέγων οὕτως· Ἔστι μοι τις ἀνεψιὸ‑ ς, νόματι Πατρίκιος⊠, θεοσεβέστατος⊠. Οὗτος⊠ μιᾷ ⊠ ἡμερῶν ⊠ ζωοποιῷ πάσχα ἐκ ⊠ ἡμετέρας αὐτοαδελφιδιῶ⊠ Μωαβίτιδος⊠ χώρας ἐ‑ περχόμενος ἐν τῇ μεγάλῃ λαύρᾳ μῶν προσ‑ εύξασθαι· οὐκ ἐν γάρ ποτε αὐτῇ σὺν ἐ‑ αὐτῷ ἐλήλυθεν· πάλιν⊠, καταλαβὼν δὲ ταύ‑ τῃ ζῶν⊠ τὸν ὄχλον⊠ ἐν τῇ ἁγίᾳ πομπῇ, ἢ προσυνέδραμεν⊠, ἐπιφυὴς⊠ πρὸς ⊠ θεοφόρον Στέ‑ φανον· τόπον ἢ εἰσεληλυθὼς, ἀσπέρων⊠ λαῶν καλυβίων⊠, ἢ τῆς φωτεινῆς διδασκαλίας ἀ‑ κροαζόμενον, ἐπαφικὼς⊠ ὁ φηκῆς⊠ ἔτΘ⊠ Στέφανος⊠ νομασὶ φωταφόρτως ἀποδεξάμενος⊠ ατὸν ἀν‑ τὸν ἔφη· Εὖ ἦλθες, ἀγαπητὲ, εὖ ἦκας. Οὐχὶ σὺ ἐι ὁ κύριε Πατρίκιος⊠; εὖ ἵκανι ὁ κύ‑ ριος Πατρίκιος⊠, κῃ καλὸς Χριστιανός. Τρὶς δὲ ἐπιόντος⊠ αὐτὸ ἔτως, ἢ ὀνομάσαντος⊠, ὃν νοεροῖς μὲν, ⸀ σωματικοῖς⊠ οὐδαμῶς ἐώρακε πώποτε, ὅτε μὲν αὐτὸ τὼ προσ‑ ηγορίαν μεμαθὼς⊠, καταπληχθέντες τὼ θεόδοτον αὐτοῦ χάριν ἐπῃνούμεν⊠, δό‑ ξαν τῷ Θεῷ κῃ ἐν πᾶσιν ἀναπέμπον‑ τες.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|94 Ἀπὸ δέ τις ὀνόματι Θεοδίγητος⊠, πρεσ‑ βύτερος τῆς ἁγίας Χριστοῦ ⊠ Θεοῦ ἡμῶν Ἀνα‑ στάσεως, ἐκ τῆς ἱεροτάτης μοναχικῆς ἀξέλεως⊠ ὑπάρχων, παραδοξότατον διηγήσατό μοι θαῦ‑ μα λέγων· Μιᾷ ⊠ ἡμερῶν ἐγώ τε καὶ τις τερος⊠ πορευόμεθα τὸ θεοφόρον κατα‑ σπάσασθαι Στέφανον, διατρίβοντα τότε ἐν ταῖς ὑψηλαῖς τῆς Κουτυλᾶ ρέων κορυφαῖς· ἀπὸ δὲ βραδέως ἡμῶν πορευόντων, ὤφθη‑ σαν δύο νεανίδες τὸ μοναχικὸν ἐνδεδυμέναι σχῆμα, κῃ ⊠ ἐρημικὸν διώκουσαι βίον, ἕως τὸ γονάτων φορούσας σάκκους, κῃ μέχρι πο‑ δῶν τὰς τρίχας κομῶσαι, θεμαδέας⊠ κῃ κα πιωθηκηκαὶ⊠, τῷ εἴδει ὁμοίαι ἔχουσαι, πι‑ ρὶ⊠ δὲ δόλω⊠ ἀκόλουθον, σημειοφόρον μητέρα. Ταύτας δὲ Ἀραβῖται τινες αἰγοπόμοι τῆς ὄρει περιθέουσαι ἰδόντες, κατέδραμον οἷα κύ‑ νες λυσσῶδες⊠ κῃ ἄγριοι θῆρας διώκοντες;}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} ad deiferum Stephanum, in Ducæ ſpeluncis tum temporis latitantem, ſalutaturi ſimul ipſum, ſimul aliquid nobis emolumenti ſpiritualis queſituri. Jamque haud longe aberamus, cum ille de ſpelæo ſuo præter ſolitum in occurſum nobis procurrit, & comitis mei vultum intuens, ita græcè affatus eſt: Viſum eſt Deo curſum tuum ſanctum, plexamque virtutibus coronam, qua glorioſè redimitus es, conſummare, & gratiam in te ſuam, eamque copioſiſſimam, depluere. His dictis, in ſpeluncam concedimus; finita precatione, pioque de rebus quibuſdam ſpiritualibus diſcurſu, manu me prenſat, hæc clanculum inſuſurrans: Da operam, fili dilecte, ut huic ſeni bene facias, & quanta potes contentione, cuicumque ejus obſequio commodiſque deſervi, ut & conſors ipſi hæreditatis, & cælos penetrantis ejus patrocinii particeps. Mihi vero crede, fili, rem ipſam afferenti; cum jam ad me veniſſis, ut primum oculos obiter intendi, verticem ipſi vidi fulgidiſſimo, conſertoque è ſtellis diademate inſignitum; & id cauſæ fuit, cur obviam vobis accurrerem, & faciem ejus ſacram exoſcularer. Quibus ego rebus non parum attonitus; in Dei, coronis multifariis, ſidereis, mirumque afflantibus decorem famulos ſuos exornantis, laudes erupi.{{right sidenote|'''B'''}} 93 Alium vero quemdam pium monachum ſic narrantem audivi: Eſt mihi patruelis, nomine Patricius, vir religioſiſſimus. Hic dierum aliquâ ſalutaris Paſchæ ex Moabitide regione noſtra veniens, in magna Laura noſtra deprecari Deum vehementer optabat: neque enim iſtuc pedem umquam tulerat: cumque ad eam ſanctâ ferâ quintâ Majoris hebdomadæ in frequenti hominum concurſu perveniſſet, perſolutis precibus, ad deiferum Stephanum ſe contulit; quem ut præclarus hic Stephanus, infinita populi multitudine circumſepte, inſtructionemque ejus lumine cæleſti plenam excipiente, adveniſſe conſpexit, mente divinitus colluſtratâ; nominatim eum recipiens, ait: Bene veneris, dilecte, bene veneris. An non dominus Patricius es tu? Optimè venerit dominus Patricius, & inſigniter Chriſtianus. Cum idem tertio repeteret, ac nomine compellaret, quem animi quidem, ſed corporis tamen oculis nunquam viderat, & cujus ne nomen quidem audierat uſpiam, perculſi datam ei è cælo gratiam meritis celebrabamus præconiis, Deoque etiam in his gloriam tranſmiſſimus.{{right sidenote|''Alterum numquam viſum, nomine minimè appellat.''}} 94 Alius præterea quidam, cui nomen Theodegetus, ſanctæ Chriſti Dei noſtri Reſurrectionis presbyter, è ſanctiſſima monachorum familia, hoc mihi mirandum quàm quod maximè prodigium in hunc modum recenſuit: Lubebat aliquando mihi & alii cuidam deiferum Stephanum honoris causâ inviſere, qui agebat ea tempeſtate in ſublimibus montium Cutilæ adjacentium jugis, quo dum lento gradu procedimus, in conſpectum prodeunt puellæ duæ habitu indutæ monaſtico, vitamque ſolitariam proſitentes; genuum tenùs coopertæ ciliciis, capillis ad pedes uſque promiſſis, horridæ, viſuque terribiles, & ſimili ſpecie inſignem prodigiis matrem habentes, quæ paſtoris inſtar filias ſequebatur. Vix adeo has circumcurſare montes advererant Arabes caprarii, cum eò convolant, non ſecus ac rabidi furioſique canes, cum feras inſectantur, mi-{{right sidenote|'''F''' ''Mater eremicola cum filiabus, à S. Stephani colloquio rediens;''}} {{small|Cccc}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> bat500lsb9t6arsmwt1blawn4iviujp 104 84764 275018 2026-08-07T12:58:35Z Vladis13 10700 + 275018 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|570 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} minacibus verbis rationabiles Chriſti agnas perterrefacientes, ut metu ac trepidatione debilitatæ curſum ſiſtere, atque in manus eorum impuriſſimas incidere cogantur. Sed vicit enimvero providentiæ vis quædam ineffabilis, dum terribiles ab ipſis ſtupendaſque pœnas repetiit: nam puellis quidem tantam indidiſſe ſe agilitatem oſtendit, ut & velociſſimos cervos, capreaſque leviffimas curſu ſaltuque præverterent; & matrem ſenio venerandam, ſingulari providentiæ ratione, permiſit elabi, ac formidandam in ſceleratos ganeones vindictam exercuit.{{right sidenote|''Arabem, vim ſibi afferre conantem, igneo ſpiritus exectat & arefacit; orante interim pro ea S. Stephano;'' '''B'''}} 95 O miraculum ingens! O ſtuporem inuſitatum! Etiam nunc horreo totus & contremiſco, dilecte mi, quoties ſpectaculi tunc oblati myſterium recordor. Poſtquam etenim divinæ providentiæ numquam ſatis laudandæ beneficio anus illa ſancta evaſiſſet; impiorum Arabum unus, eam aſſecutus, per facros crines arripuit, furioſe ardens cæliſſimo ejus corpori vitium offerre. Itaque dum eam rurſum prorſum raptat, rabioſi inſtar canis, illa flammeum aërem, quo ſacrum ei os divinitus turgeſcebat, in faciem ejus belluinam evomuit, oculoſque exuſſit, & luxatum toto corpore, immotumque, ac ſtupentem reddidit; tum anilium membrorum excuſſa debilitate, generoſo curſu impuris neſarii hominis eluctata manibus, cariſſimas filias conſecuta eſt. Neque vero Stephanum ad aliena mala tam tenerum, hoc rerum articulo dormitantem videres, pugnæque à myſtico Amalec adverſus dilectam Chriſti oviculam concitatæ ſecurum; ſed fortiſſimè obnitentem, bellumque ex adverſo ſtrenuè gerentem, atque expanſis ad Chriſtum regem manibus in fugam avertentem hoſtes; ad quem mirabili hoc facto conterriti acceſſimus, præmiſſiſque urbanitatis officiis, quærere exorſi ſumus de inſolito hoc ſpectaculo, ac dicere: Num reſciſti forſitan, ſancte pater, ſingulare omnino, quod modo vidimus, miraculum? Cum ille: Sane, inquit, dilecti; ſpectavi equidem: atque gaviſus oppido ſum victoriâ, miroque factnore innocuæ Chriſti agnæ, quem ea decertante, ſum deprecatus, ne manibus traderetur inſenſis, ſed bellatoris inſeſti victricem eam generoſam exhiberet: neque enim confundit ille ad ſe confugientes; ſed à ſatanico quovis incurſu præſtat immunes. Itaque grates ei perſolvimus, qui famulos ſuos rebus prorſus admirandis illuſtrare non ceſſat.{{right sidenote|'''C'''}} 96 Auditis hiſce, vehementer obſtupuimus, & rogitavimus, ſi eas noſſet? Tum ille: Quandoquidem dignos vos Deus habuit, qui eas conſpiceretis, ac teſtes adhibuit patrati modo per illas prodigii tam terribilis, nolens in tenebris virtutem ejuſmodi deliteſcere, ſed velut columnis inciſam poſteris commendari per vos, ac notam omnibus fieri; propterea genus earum ſciſcitantibus vobis ediſſeram, quo magis magiſque virtutem pernoſcatis. Genere quidem Romanæ ſunt; nobiles, divites, ac magiſtratum gerentes habuêre majores: patre autem, viro, dum viveret, præclaro ac primante, qui utramque hanc filiam opulentis, immenſiſque locupletatam divitiis poſt ſe reliquit, vitâ functo, mater, ut quæ ſolum ante oculos Deum habebat, opibus contemptis, nun-{{right sidenote|''à quo intelligunt, qui rem viderant, quænam ipſæ ſint.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ἀπειλητικῶς λόγους ἐκφοβοῦντες τὰς ⊠ Χριστοῦ λογικὰς ἀμνάδας, ἵνα τῷ φόβῳ καὶ τρόμῳ κεκηπῶσαι, ⊠ δρόμον ἀπόσχωνται, ⊠ ταῖς ἀνύτοις αὐτῶν ἐμπέσωσι παλάμαις, ἀλλ' ὅτως ⊠ Θεοῦ ἀῤῥητος⊠ προνοητικὴ δύναμις ἐπεφανεῖτο, φρικτῶ παρ' ατῶν ἐν αὐταῖς ἐκρασμένῳ τιμωρίαν· ταῖς μὲν δὲ κόραις ἀπέδειξεν ὥστε ταχείας ἐλάφους, καὶ πηδητικὰς δορκάδας ⊠ τρέχουσαι τε καὶ πηδῶσας νικῶσαι· τὴν δὲ μητέρα καὶ ἀιδέσιμον μητέρα κατὰ τινα ⸀ ἀδυναμίαν ἰσχύον εἰς ἰσχύτατον παρεχομένην, φοβερὰν ἐκδίκησιν ἐν τοῖς ἀθέοις ποιήσασιν.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|95 Ὦ τὸ μεγάλα θαύματα! ⊠ τὸ ξένον ἐκπλήξεως! Φεῦ μοι ὡς πέφυκα, μεμνημένος⊠, ἀγαπητὲ, ⊠ τότε ⊠ φρικτὸν⊠ θεαματῶν τὸ μυστήριον· τὼ δὲ ἁγίας⊠ γραὸς ἐκείνης ἐξολισθήσασα ⊠ εὐχαρίστως ⊠ ἀξίως τῷ Θεῷ, εἷς τὸ ἀνόμων ἀσεβῶν, καταφθάσας, ⊠ ἱερᾶς κόμης ἐλκύσεν, τὸ ἀγνὸν αὐτῆς καταχρᾶσθαι σῶμα μανικῶς βεβλήμενος. Ὡς δὲ, κυνὸς δίκην λυσσῶντος⊠, εἵλκε τε ἀνθέλκετο, τὸ ὅσιον αὐτῆς σῶμα φλογώδους ἀέρος⊠ πνεύσασα, τῇ θηριώδει αὐτοῦ πεσόντος ἐπεφύσησε, ⊠ τὰς ὄψεις ἐπέφλυσεν, καὶ παρὸν ὅλον ⊠ ἀκίνητον ⊠ καταπληκτικὸν κατέστησε, ⊠ τὼ ζωματικὼ ἀποτινάξασα ἀδυναμίαν, γενναίῳ δρόμῳ ταῖς φίλαις θυγατράσι ἔσπετο, τὰς μιαρὰς ⊠ ἀσεβοῦς φυγούσα χεῖρας. Καὶ τότε σὺκ ἂν ἴδοις τὸ συμπαθὴ Στέφανον νυστάζοντα, καὶ ⊠ πρς τὼ φίλ ⊠ Χριστο ἀμνάδα νοητὸ μαλὴκ μάχης ἀμελοῦντα, ἀλλὰ γενναίως πάνυ ἀντιπαρατασσόμενον⊠ τε καὶ ἀντιπαρατασσόμενον, ⊠ πρὸς τὸ ⊠ ἄνακτα Χριστὸν τὰς χεῖρας ἐκτείνων, τοὺς ἐχθροὺς ἀποτρέποντα, πρὸς ὃν ἐκθαμβηθέντες⊠ τῷ τῷ σεβασμίῳ δώματι κατελαβόμεθα, καὶ τὰς ἀσπαζόμενοι, πεσκαπτόμεθα τὰ ἐπερωτῶντες ⊠ ⊠ ξένον θεαματῶς⊠, ⊠ λέγοντες· Τίνα ἦσθε, ἅγιε πάτερ, ὅπερ ἐκφρασθὴν ἐξαίσιον θαῦμα; Ὁ δὲ· Ναὶ, ἀγαπητοὶ, ἐθεασάμην, ἔφη, καὶ λίαν ἐνφράχθην ⊠ τῇ νίκῃ κα θαυματουργίᾳ τῆς ἀγνῆς ⊠ Χριστοῦ ἀμνάδος, ἣν, αὐτῆς παλεμμένης, ἠσπαζόμην τοῖς ἀναισθήτοις μὴ ⊠ δοθεῖσαι χερσὶ, ἀλλ' ἀναδέξαι γενναίαν ἀντὼ πολεμίζον κατὰ ⊠ χαλεποῦ πολεμητοῦ· ἐδὲ καταφύγει σὺν ⊠ σκέπας αὐτὸ, ἀλλὰ ῥύεται αὐτὸς πάσης σατανικῆς ⊠ ἐπιβολῆς. Εὐχαριστοῦμεν δὲ αὐτῷ ἐκ παντὸς τῷ ⊠ δόξας αὐτοῦ παντοίως μεγαλύνων θαυμασίοις.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|96 Ημεῖς δὲ ταῦτα ἀκούσαντες, ἐκπλήξεως τεθαμβάκαμεθα, καὶ αὐτὸν ρωτῶμεν, εἴπερ ἐκ ὑπεγνώσθη⊠ αὐτάς; Αὐτὸς δ ἔφη πρὸς ἡμᾶς· Ἐπείπερ ὁ Θεὸς ὑμᾶς τοὺς ἀξίους ἰδεῖν κατεξίωσε, καὶ μάρτυρας πεποίηκε ⊠ δι' αὐτῶν ⊠ τετελεσθέντων⊠ φρικωδεστάτων θαυμάτων⊠, μὴ θέλων τοιαύτων ⊠ ἀρετὴν κατακαλύψαι, ἀλλὰ ὡς ὑμῶν στυλίτων, καὶ πᾶσι γνωστὴν ποιήσασθαι, διὰ τέτα ὑμῖν ἐπερωτῶσι τὸ γένος αὐτῶν ἐξαγγεῖντα, ἵνα μᾶλλον καὶ μᾶλλον καταμάθητε τὸ σφῶν αὐτῶν ἀρετὴς τὸ μέγεθος⊠. Αὗται τῷ γένει μὲν εἰσὶ Ῥωμαῖαι, ἀγενῶν ⊠ πλουσίων καὶ ἀρχόντων ὁμομένων· ⊠ δὲ παντὸς τελευτήσαντος⊠ τς ἐνδόξου καὶ μεγίστης ἀνδρὸς ὑπάρχοντος⊠, τὰς δύο ταύτας θυγατέρας καταλείψαντος⊠ ἐπὶ πολλοῖς καὶ ἀνεξαριθμήτοις κτήμασι, καταφρονήσασα}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 68od8062l9or4dlg6i24r8exlwehims 104 84765 275019 2026-08-07T12:58:36Z Vladis13 10700 + 275019 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|571 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|φρονήσεσιν πάντων ἡ μητὴρ, θεόφρων ἅπαξ ζωῆς τοῖς βιωτικοῖς ζυποταξαμένη μὴ τέκνον ⊠ ἐαυτῆς θυγατέρων γυνὴ ἀκτήμων μονήρη μετλθε βίον, καὶ, πῶθεν οὐκ οἶδα, πεῖ ⊠ ἡμν ἐλαχίστων ἀκουσασα, παρεγένετο ἐνταῦθα ἡ ζωμένη μοι διηγήσατο· ἡ ἰδ πλειόνοντα ἔτη χρόνον ἔχει ἐν τῇ ἐρήμῳ ταύτῃ αὐτοικῶς τῷ Θεῷ λατρεύουσα σὺν ταῖς ἑαυτῆς ἀγίαις παρθενεύουσαις θυγατράσι.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|97 Τούτων ⊠ τῶν πτεοσχῶς⊠ ἡμν ἀκροωμένων ⊠ θεοφόρῳ Γέροντι⊠, ἀθρόως ἐσφίσιντο⊠ οἱ Ἀγαρηνοὶ ⊠ ὑποζυγίῳ ἐπιθέντες τὸν ἀθλίον ἐκεῖνον, ἡ πᾶσας παρεκαλουν τὸ Γέροντα ⊠ προσεκαλῶν αὐτὸν ἐν ῥήσεσι, λέγοντες· Πρόσβυσον ἡμᾶς, ἅγιε Στέφανε, τοῖς ἴχνεσί σου καταπίπτοντες· ἀπεδράμην⊠ δὲ σήμερον δυσφόρητον ⊠ μοναχεύειν· μία δὲ αὐτῶν τέκνον, ὡς ὁρᾷς, ὡς λίθον ἀναίσθητον, ἄνευ τοῦ ἀναπνοῆς⊠ κατέστησεν, ἀπώλως⊠ αὐτῷ ἐπιρρέσασα⊠ θελήσασα. Ἐλέησον δὲ αὐτὸν, καὶ πάντας ἡμᾶς, ἀδελφούς, ⊠ σὺν σε γείτονες· οἴδαμεν δὲ, ὅτι ἃ αἰτήσῃς σὺν ὁ Θεός σου εἰς ὅ, τι ἂν αἰτήσῃς αὐτόν. Ὁ δὲ ⊠ εἶπε πρὸς αὐτὸν· Τοῦτο οὐκ ἔσται ὁ Θεὸς εἰς τὸ αἰῶνα, ἐπειδὴ ⊠ γυναῖκα αὐτοῦ δούλης κατεδρασμῶν⊠, ἡ μᾶλλον ἤλπισεν. Ὅθεν ἐπάταξεν αὐτὸν πληγῇ ἀνιάτῳ, ἡ ⊠ ἀνώμαλον ⊠ Θεὸν ⊠ τοῦτο δυν.⊠ σπαῖσαι· οὐ ζῇσεται⊠ γὰρ ποτε θεραπειαν· λοιπὸν πορευθέντες παιδεύθητε, καθ' ὧν ἐπαθετε, μηκέτι ἅπτεσθαι ⊠ χριστῶν⊠ κυρίου, μητὲ ἐν τοῖς γίοις αὐτοῦ πονηρεύεσθαι· σκεπαστὴς⊠ δὲ αὐτῶν ὑπάρχει, ἡ συνοδίτης⊠, ἡ ἀντίμαχος⊠. Ταῦτα δὲ αὐτοῦ εἰρηκότος⊠, αὐτοὶ μὴν τεθλιμμένοι καὶ κατησχυμμένοι ἀνεχώρησαν· ἡμεῖς δὲ χερηκότες⊠ ἅμα ἡ τεθαυμάκότες⊠ ἐπὶ τῷ ξένῳ θαύματι, ἀνεκάμψαμεν, πρὸς ἁγίας τὸ Γέροντος⊠ ἐφοδιασθέντες ὁμιλίαις τε ἡ ἀχάρι⊠ … μετὰ πολὺ ἀνεπύθομεν⊠, ὅτι τρεῖς μόνον ἐπέζησεν⊠ μερῶν ὁ παράνομος ἐκεῖνος⊠, ἡ τοὺς πύλας ⊠ ᾅδου ὑπέστην⊠ εἰς ἀλγεινὸν … ἀέναον κόλασιν πλᾶσιν⊠ παρασχεῖσθαι, εἰς σωφρονισμὸν πολλῶν ἐνταῦθα ὑπὸ τὸ ⊠ κυρίου δικαίας κρίσεως, ᾧ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|98 Ἀπὸ δέ τις εὐλαβὴς μοναχὸς διηγήσατό μοι λέγων· ὅτι ποτὲ, ⊠ ὁσίου Γέροντος⊠ τὴν ἔρημον περιπατοῦντος, Ἀγαρηνοὶ ἐνεδρεύοντες⊠ ἀνδρες κατ' ἐκείνην τὴν ρημον, τε πῶτε διέτριβεν, ἐλάφον ἔλαφον⊠· ἥτις ἀτνέουσα⊠ ἡ ζοποκαμμένη⊠ ὑπὸ ⊠ θηρευτῶν διωκομένη, τοῖς κόλποις ⊠ ἁγίου Γέροντος⊠ προσέφυγεν, οὐά τις λογικὴ τοῖς ἴχνεσιν αὐτοῦ καταφιλοῦσά τε ἡ ἐκλιπαροῦσα ⊠ θηρευτῶν ἐλευθερῶσαι δεσμῶν. Πρὸς ὃς ὁ συμπαθέστατος Γέρων ὀνομασὶ ἔδη⊠ παρακαλῶν· Χαρίσασθέ μοι ταύτην, ὦ θηρευταί, ἐπειδὴ μοι προσέφυγε, ἡ ⊠ ὑμᾶς ἐδεήθη πρὸς ὑμᾶς συναντιληψίας. Οἱ δὲ τὸν ἐλαφον θαυμάσαντες τῷ Γέροντι προσεμπίπτωσαν⊠, ἡ τὴν ἑαυτῆς κεφαλὴν τοῖς κόλποις αὐτοῦ ἐντέθηκασαν⊠, πᾶσιν κατεπλάγησαν· ἡ αὐτῶν τῷ Γέροντι χαρισάμενοι ὑπεστράφησαν, τὸν ⊠ Χριστιανῶν πίστιν ἐπαινέσαντες. Ἐγὼ δὲ ⊠ πῶν μαθητεύσαντος τῷ ἁγίῳ Γέροντι, ἀξιοπίστῳ πεφωτιστῷ⊠, ταῦτα ἀκούσας, ὕμνον τῷ Θεῷ ἀνέπεμψα.}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''Superveniunt cum cæco apoplecticoque socio Arabes; pro quo Sanctus orare renuit.''}} cjoque rebus hujus vitæ remiſſo, nuda atque omni poſſeſſione exuta, ad ſolitariam hanc vitam cum gemina hac filia ſua adjecit animum. Cúmque de minimis nobis (unde, neſcio) inaudiſſet, huc venit, me ut inviſeret, ac jam dicta expoſuit: atque ecce, in hac eremo, cum filia utraque illibatam ſervante virginitatem, angelicum in morem Deo ancillata, annum jam explevit trigeſimum.{{right sidenote|'''E'''}} 97 Dum attentas narranti hæc deifero Seni præbemus aures, adſunt repente Arabes, infeliciſſimum illum oculis ac membris omnibus captum, jumento impoſitum adducentes; múltiſque precibus obſecrant Senem, ut priſtinam huic valetudinem ac vires impetret, dicentes: Succurre nobis, ſancte Stephane, ad genua tua proſtratis: intolerabile namque eſt malum, quod à prætercurrentibus quibuſdam monialibus illatum eſt nobis: nam hunc hominem earum una, dum illam ſubagitare tentat protervius, ita, ut vides, ſenſus, motus, vocis, inſtar lapidis expertem reddidit. Eia igitur, Vir benedicte, illius te miſereat atque omnium noſtrum, vicinorum tuorum: ſcimus enim; quaſcumque Deo preces obtuleris, irritas illas eſſe non patietur. Quibus ille ſubjecit: Iſtud quidem Deus non concedet in æternum, poſtquàm in ancillam verè ſuam inſanitâ licentiâ debacchatus, violare illam etiam ſperavit. Unde percuſſit eum plagâ inſanabili, quam ego apud Deum deprecari non poſſum; neque enim umquam convaleſcet. Ceterum hinc abeuntes diſcite ex iis, quæ modo paſſi eſtis, Chriſtos Domini nunquam tangere, neque malignari iſti ſanctos ejus: protector enim eorum eſt, & comes, & propugnator. Cum hæc dixiſſet, afflicti illi ac pudore ſuffuſi receperunt ſeſe: nos vero ad inuſitatum hoc miraculum læti ſimul ac ſtupentes reverſi ſumus, ſanctiſſimi Senis admonitionibus & piis votis ad iter comparati: neque diu poſt accepimus, tres tantummodo dies ſceleratum illum ſupervixiſſe, atque inferorum adiſſe portas, nunquam intermittentes ſempiternaſque pœnas daturum, ad multorum exemplum, quo à juſto Dei judicio metuere hic ſibi doceantur, cui gloria in ſecula.{{right sidenote|'''F'''}} 98 Pius item alius monachus retulit mihi, quemadmodum Sene eremum aliquando obeunte, jaculatores quidam viri Arabes per ſolitudinem, in qua tum verſabatur, cervam inſectarentur, quæ fatiſcens atque à prementibus venatoribus delaſſata ad ſinum ſancti Senis confugit, veſtigia ejus, non ſecus ac ſi ratione eſſet prædita, exoſculans, & obſecrans, ut ſic loquar, uti ſe venatorum inſidiis liberaret. Ad quos commiſerantiſſimus Senex, nomine quemque compellans ac deprecans, ait: Donate hanc mihi, venatores, cum ad me refugerit, opemque apud vos meam imploraverit. Ille autem adſultantem Seni cervam, caputque in ſinum ejus abdentem conſpicati, obſtupuere, eâque Seni ultro conceſſâ, digreſſi ſunt, Chriſtianorum fidem extollentes. Ego vero, ubi hæc ex homine fide digno, & ſancti Senis olim diſcipulo, intellexi, Deo laudes perſolvi.{{right sidenote|''Cervam à venatoribus liberat.''}} {{small|Cccc 2}} {{small|AN-}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> q70n3objpvk8ebmdrb77i4hgzkq1s1k 104 84766 275020 2026-08-07T12:58:37Z Vladis13 10700 + 275020 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|572 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| colspan="2" style="border:none; text-align:center;" | '''A N N O T A T A''' |- | colspan="2" style="border:none;" | {{right sidenote|'''a'''}} ''De hac solitudine vide dicta ad Vitam S. Theodosii Cœnobiarchæ 11 Januarii, & S. Euthymii 12 ejusdem. Satis est observare, eam vicinam esse Mari mortuo, sicut & alia loca, ad quæ se recipiebat Stephanus statis per annum Quadragesimis.'' |- | colspan="2" style="border:none; text-align:center;" | '''C A P U T IX.'''<br/>''Variis corporum aut animarum necessitatibus opitulatur; abditas pecunias sibi divinitus revelatas ostendit; absentis peccatum intelligit ex cælesti visione, ejusque pœnam deprecatur, & auctorem hortatur ad pœnitentiam.'' |- | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} {{right sidenote|''Ægyptius ab incurabili morbo'' '''B'''}} '''A'''Udivi & alium quemdam religiosæ vitæ monachum, eumdemque Chriſti Dei noſtri Reſurrectionis presbyterum, ac matronicarium {{right sidenote|'''a'''}}, genere Alexandrinum, cum hiſtoriam hanc mihi ſane mirabilem evolveret, uti jam dicam: Vir Ægyptius divino cultui devotus, poſteaquam beneficium quoddam à Stephano thaumaturgo eſſet conſecutus, rem ſic narravit mihi: Incideram domi in morbum gravem ac diuturnum, qui mihi uſque adeo corpus attriverat, ut valetudine, & requie penitus deſperata, nihil cogitarem jam propius eſſe, quam ut ex hac vita diſcederem. Cum igitur me in inferni valvis pene adſiſtentem adverterem, iter ſuſcepi in ſanctam Jeruſalem, in ea mori deſiderans. Comitem mihi ſe junxerat Magarites {{right sidenote|'''b'''}} quidam, alterius ex indigenis Magaritæ filius, impiæ ſuperſtitioni ſuæ ad infaniam uſque addictus, & Hieroſolymitani Arabum templi venerandi deſiderio, quàm ſit ignis, ardentior. Poſtquam igitur urbem cum eo Sanctam ac venerabilem, reſolutâ morbo, quo laborabam, corporis firmitate, prope deficiens attigiſſem, auctor mihi fuit frater aliquis meus, ſanitatis collatorem Stephanum ut adirem, ac ſalutiferum ejus & cæleſte exporerem patrocinium. 100 Itaque amico fratris conſilio parens, conſcenſo jumento, ad S. Sabæ Lauram unà cum ipſo contendi; comitabatur autem etiam illuc nos Magarites, ſolitudinis inſpiciendæ contemplandæque deſiderio. Sed nempe divinæ providentiæ iſtud erat, ſalutem ejus molientis, & conſilium. Cum ergo ad Senis ventum eſſet heſychaſterium, accepto indicio, introduxit me ad illum frater; relicto ad oſtium Magarite. Ubi Senem ego ſalutaveram, ac ſupplex depellendo, quo cruciabar, malo preces ejus popoſceram, eas continuo fundere aggreſſus eſt, incruentum immolans ſacrificium. O miraculum obſtupeſcendum! Memini, pater, factæ tum in me ſubitaneæ mutationis, ac ſanationis inſolitæ; ſed mutus hic & infans hæreo, atque adeo vix mei ſatis ſum compoſ. Teſtis eſt Dominus, qui me, priſtinam per Senem exoratus valetudinem reſtituendo, reſpexit, in ipſo tempore, quaſi in oculi nictu curatum fuiſſe me, atque omnino perſanatum, optimam corporis conſtitutionem prodente ſanguine, qui inſtar fluenti ſcaturivit ex corde, & arterias ac venas implevit, vultumque & reliquam carnem ſalubri purpuravit rubore: robur vero ac vigo-{{right sidenote|''S. Stephano ſacrificante, ſanatur:'' '''C'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|'''Ἀ'''πὸ δέ τις εὐλαβὴς μοναχὸς, ὀνόματι Μάρκος, πρεσβύτερος⊠ τῇ ἀνὰς ὑπάρχων τῇ Χριστῷ ⊠ Θεῷ ἡμν ἀναστάσεως, ἢ ματρωνιάρης⊠, τὸ γένος ⊠ Ἀλεξανδρεὺς, διηγούμενός μοι παραδόξον διήγημα, λέγων ἔτως· Ἀνὴρ θεοσεβὴς Αἰγύπτιος μετὰ ⊠ θαυματουργὸ Στέφανον ἀπὸ τυχῶν ἐνεργείας, φησὶν· ἡμν χαλεπῶς ἀσθενοῦντι ἐνδι χρονίῳ νοσήματι, ὡς⊠ τὼ σάρκα τοκοῖς, αὐτῷ τὸν τε βίον ἐπεξ‑ελθεῖν, παντελῶς τὼ γείαν ἢ ἀνάπαυσιν ἀπε‑γνώκως. Ἰδὼν δὲ ἐμαυτὸν σχεδὸν ταῖς ⊠ ᾅδου πύλαις ἐστῶτα, τὼ πορείαν ἐποιησάμην ἐπὶ τὼ ἁγίαν Ἰερουσαλήμ, ἐπιθυμῶν ἐν αὐτῇ θανεῖν ζωμολοθεῖσί μοι Μαγαρίτης τις, υἱὸς Μαγαρίτου ⊠ ἀντιχόρου, εἰς τὼ ἄθεον αὐτοῦ θρησκείαν μανίαν ἔχων πολλὼ κῃ δει‑σιδαίμονα ζῆλον, θερμότερον⊠ πυρὸς τὸ ἐν Ἰερουσ‑αλὴμ ⊠ Ἀράβων σηκὸν σεβασμίων βου‑λόμενος⊠. Ἠνίκα τοίνυν ἅμα τότε τὼ κῃ ἁγίαν κῃ σεβάσμιον κατάντησαι πόλιν, ὑπὸ τῇ ζωμεχόσης με νόσος λυθείς, σμυχό‑μενος⊠, ⊠ σωματικοῦ διαλυθέντος⊠ τότε, συνε‑βούλευσέ μοι ἀδελφός τις ἐμὸς πρὸς τὸ ἰα‑ματωφόρον⊠ πορευθῆναι Στέφανον, κῃ τὸ ἰα‑ματικὸν αὐτοῦ ἀλεξῆναι ἐκζητοφορῆσαι ἐντεύ‑ξεων.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|100 Εἶδον οὖν τῇ ⊠ ἀδελφῷ φιλοφρονη‑κῇ συμβουλίᾳ συμπαρένθω⊠ αὐτῷ ἐπὶ τὼ λαύ‑ραν ⊠ ἁγίου Σάββα, ἐπὶ ὑποζυγίου βεβασαγ‑μένος⊠. Συναδοιπόρησε δὲ ἡμῖν κἀκεῖσε ὁ Μα‑γαρίτης μετεωρισμένος ἢ θέας ⊠ ἐρήμως ἄνεσιν. Τοῦ ⊠ δὲ θείας ἰὼ οἰκονοίας, μηχανωμένης αὐτοῦ τὼ σωτηρίαν. Ἐλθόντων δὲ ἡμῶν εἰς τὸ ἡσυχαστήριον ⊠ Γέροντος⊠, λαβὼν μόνον ὁ ἀδελφὸς, εἰσήγαγέ με πρὸς αὐτὸν, ἐξωθεν ἑστῶς ὁ Μαγαρίτου. Ἐμοῦ δὲ ἀσπασαμένου ⊠ Γέροντος, ἢ τὼ ἀχλῶν⊠ αὐτῷ ὑπὲρ τῇ συνεχώσεως με νόσος ἀποκαλυκικῶς αἰτησαμένου, παραυτὰ, πρὸς‑ηκεν ἐντεύξιν, τὼ ἀναίμακτον προσετέλεσας, θυσίαν. Ὦ ⊠ ἀδελφὲ θαμα⊠! Μέμνημαι, πάτερ, τὸ τότε γινομένης αὐθίκας μεταβολῆς κῃ ξένης ἰάσεως, ἢ κωφότης ἐνεδὸς, ἄλλο⊠ ἐξ ὧν γέγονα. Μάρτυς κύριος⊠, ὁ τότε με ἐκ ⊠ Γέροντος⊠ πρεσβει‑ῶν ἰδεῖ ἀποκατελάμβανε⊠, ὅτι αὐτοχρῆ‑μα, ὡς ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ ἰάθην, ἢ ὑγιὴς γέγονα, τὼ ἀξίαν τεκμηριασάμνος⊠ ἐν ἐμοὶ ⊠ αἵματι⊠, διὼν ῥευματῶν, ἐκ τῇ καρ‑δίας ἀναβλύσαντος, κῃ τὰς ἀρτηρίας κῃ φλέβας ἐμπλησαντος⊠, κῃ τὸ πρόσωπον, ἢ τὼ σάρκα ὑγιεινῶς καταχρύσαντος ἐρύ‑θει⊠.}} {{right sidenote|'''F'''}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> h7xkxuxu8izlfi5p9fszlgmfbj5of8b 104 84767 275021 2026-08-07T12:58:38Z Vladis13 10700 + 275021 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|528 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|DE S. STEPHANO SAB. MON. THAUMAT.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| grapho 4, num. 15, consentiente etiam Pagio: qui annus à mense Septembri cœperat concurrere cum Indictione X.{{right sidenote|'''A'''}} 17 ''Conformiter etiam ad hoc systema ordinandum est martyrium viginti monachorum è Laura S. Sabæ, cujus epocham consignat Stephanus Sabaita, oculatus testis, Anno ab orbe condito sexies millesimo, ducentesimo, octogesimo octavo... A nato secundum carnem Deo.. DCCLXXXVIII, Indictione V: quem nos cum Pagio inneximus anno vulgari DCCXCVI secundum dicta; & consequenter cum eo putamus, legendam esse Indictionem IV pro V; etiamsi Indictio V in dicto martyrio, Græcè excuso ad calcem tomi 3 Martii, signanter ab Auctore exprimatur num. 3, sive id contigerit errore ipsius, sive oscitantia amanuensium; quamquam multò facilius sit mutari ex lapsu in aliquo apographo Latino numerum quintum in quartum, aut contra; quam in Græco πέμπτον in τέταρτον.'' Utut est, Indictio IV, anno DCCXCV inchoata à mense Septembri, currebat mense Martio anni DCCXCVI, quo dicti Martyres interempti sunt, usque ad proximum Septembrem. Hinc corrigendus Papebrochius, in Commentario prævio ad dictum martyrium numero 6, ubi notat annum DCCXCVII juxta ea, quæ in Exegesi præliminari I, dicto tomo præfixa, de S. Theophanis Chronographia disseruerat; præter annos octo adjiciens annum alterum Phocæ, ob causam, à se in eadem Exegesi indicatam, detractum, ad exæquandam Æram Alexandrinam cum vulgari; cujus anni additamento ad Indictionem V, in martyrio signatam, perveniatur; quæ tamen non convenit cum Pascha, quod eodem numero 6 signat.{{right sidenote|ac sanctorum Martyrum Sabaitarum,}} 18 ''Affigit illud diei XXIII Martii; at per integrum mensem errarat: quod anno quidem, ut liquet ex dictis, DCCXCV incidit in XXIII Martii; sed anno DCCXCVII in XXIII Aprilis (XXIII Martii etiam male notatur apud Cangium in Tabulis Chronologicis expansis Glossarii Lat. ad vocem annus): quam Papebrochii inadvertentiam mirum non observasse Pagium, in anno martyrii, & Indictione corrigendis satis hic oculatum.'' Ceterum sicuti ex puncto unico malè fixo consequi solent alia non cohærentia; ita si isto numero plura non subsistunt, ad trutinam secundis curis exigenda & reformanda. Enimvero si juxta nostrum systema martyrium affigas anno DCCXCVI, Pascha incidente in III Aprilis, non video equidem, quid obstet, quo minus notæ Chronologicæ, in ejusdem decursu expressæ, convenienter inter se componantur. Cujusmodi sunt illæ; Quadragesima præterlabens, {{graeca|παρελθούσης ἐντύγχανεν}}, num. 21: irruptio barbarorum in Lauram XIII Martii mensis die, ibidem; qui anno DCCXCVI incidit in Dominicam. In crastinum verò.. totâ hebdomada illâ incessanter orant (Sabaitæ) num. 27, præta usque ad XIX Martii: quâ transactâ, Sabbato vesperi Palæo-lauritas monachos nuntios accipiunt, num. 28. An, & quid postea contigerit, quod hîc addi possit, fortè sciremus, si pars martyrii non intercidisset. Denique Quadragesimalis abstinentiæ tempus exornarunt, id est martyrium obierunt tempore Quadragesimæ, num. 78: ante.. passionem ejus (Christi) passi etiam ipsi, id est ante hebdomadam Majorem Latinis; (Magnam verò Græcis, salutiferæ Passionis, ac dies Passionum, ut videris apud Allatium col. 1443;) Unde post paucos dies cum eodem salvificum celebrarunt Pascha, ut ibidem dicitur. Quæ omnia in nostra epocha concinnè ordinari, nemo non videt; secundum quam etiam emendari potest id quod ha-{{right sidenote|'''B''' cujus epocha hic reformatur.}} | bet Papebrochius in ''Historia Chronologica Patriarcharum Hierosolymitanorum'' ante tom. 2 Maii pag. XXXIX, de obitu S. Stephani; ubi iterum signat annum DCCXCV, & Martyribus laudatis rursum tribuit annum DCCXCVII. His ita excussis ac stabilitis, superest, ut ad ordinandam Vitæ S. Stephani chronotaxin accedamus.{{right sidenote|'''C'''}} == § III. Vitæ chronotaxis; Acta, quæ hic dantur; eorum Auctor; Annotata; versio. == '''A'''Nno mortis S. Stephani sic fixo, ''non magni laboris erit, præcipua rerum ab ipso gestarum capita, quæ observato ordine temporis ac duratione perquam accuratè recenset Auctor num. 184, annis ætatis ejus nec non Æra vulgaris adaptare; ut suus cuique calculus chronologicus respondeat, in sequentia temporis puncta dispertitus.'' Cum itaque ibidem dicatur Sanctus vixisse solidas annorum 69 periodos, totam vita summam circumscribamus totidem annis 69 completis. Vivere igitur cœperit anno Christi DCCXXV. Novem apud suos postquam posuisset annos, decimo ætatis inchoato, Christi DCCXXXV (non 745, ut mendosè scribitur ad diem VI Maii in Commentario prævio S. Joannis Damasceni, pag. 109, num. 9) ad Maximam Lauram accesserit cum patruo; sub cujus disciplina impendit annos 15, num ætatis 24, Christi DCCLVII. Tum annos 8 variis ministeriis dedit; sicque attigerit annum ætatis 32, Christi DCCLVI. Adde annos 15, in artissima besychasterii solitudine transactos, & numeraverit annum ætatis 37, in Vita disertè expressum, Christi DCCLXII; item annos 15, quos transegit maximè solitarius, ac cilicio indutus, tres insuper quotannis in sua eremo observans Quadragesimas, usque ad annum ætatis 52, Christi DCCLXXVII. Denique hisce annumera annos 17, cum præcipuis Lauræ patribus decursos; & habebis annos ætatis 69, Christi DCCXCIV, quo vitam clausit.{{right sidenote|Præcipua Vitæ gesta ad calculos chronologicos exacta: '''D'''}} 20 ''De Actis observanda occurrunt sequentia. Ernit ea & descripsit Papebrochius; quo autem loco aut tempore, quave occasione, indicat in pluries citato Commentario prævio Martyrum Sabaitarum num. 4:'' Dicta porro Acta (Martyrum Sabaitarum) unà cum aliis Sanctorum ad Palæstinam ferè pertinentium Vitis (adeoque & hujus nostri Sancti) descripsimus anno MDCLXII ex probatissimo annorum plus quam sexcentorum codice Petri Seguierii, Franciæ Cancellarii, nobis Parisiis commodato in gratiam R. P. Francisci Annati, Confessarii Regii. Dum itaque Vitam S. Stephani in lucem damus, ingentem thesaurum orbi pandimus, & vix pretio æstimabilem: nam ut de codicis antiquitate, è quo ea transcripta fuit, nihil dicam, pretium summum meretur ob rarissimos & planè singulares sinceritatis characteres; identidem en e-{{right sidenote|'''E''' Acta quâ occasione descripta sincera, sed acephala;}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> pqiug7zv4jmet2s8czbrr10sm6nz9dc 104 84768 275022 2026-08-07T12:58:39Z Vladis13 10700 + 275022 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|573 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|θῶ· ἰσχύω δὲ καὶ ἀμαράντως ἠσθόσθω ἐν ἐμαυτῷ, ὅσον ἔχον ἐδίδασκε.}} {{graeca|101 Ἰστὼ δὲ τὸ ἐξαίσιον θαῦμα οὐ μόνον ἐμὲ κατέπληξεν, ἀλλὰ ἡ τὼ ἀπισίαν ⊠ Μαγαρεὶ τὸ εἰς πίστιν μετέβαλεν· ἰδὼν γάρ με ἀθρόως τοιαύτης μετοχὴν ἀξιοθέντα, κατέπληξε λίαν, ἡ προσελθὼν τῷ Γέροντι εἶπεν· Ἀπὸ ⊠ νῦν Χριστιανὸς εἰμι, ἡ πιστεύω εἰς ⊠ Χριστὸν, ⊠ υἱὸν ⊠ Θεο ⊠ ζῶντος⊠, ⊠ ἄροντα τὼν ἁμαρτίαν ⊠ κόσμου, ἡ ἀποτάσσομαι τῷ σατανᾷ, ἡ πᾶσι τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ, καὶ πᾶσι τῇ πομπῇ αὐτοῦ, καὶ τῇ ματαίᾳ ⊠ ραβικῇ θρησκείᾳ. Εἷς Θεὸς ὁ ⊠ Χριστιανῶν, ὁ θαυμάσια ποιῶν. Ἀλλὰ ἐλέησόν με, ἅγιε Στέφανε, καὶ δέξαι διορθῶσαί μοι δύναμιν καὶ νίκην κῇ ⊠ τυράννων· οἶδα γὰρ, οἶδα, ὅτι ἀπὸ ⊠ σήμερον ἀντιπαρατάσσεταί μοι ὁ ἐχθρὸς διὰ τὼν ἐμὼν ζωτηρίαν πὼ μιαρῶν αὐτοῦ διαδραὼν ζευγνίων ἡ ζωταξαμένῳ τῷ Χριστῷ, ἐφοδιάσόν με ταῖς ἀιχαῖς σου, ὡς ὅπλον ἀήττητον, ἡ ὅτι μοι πόθς⊠ σὺν ἀλλογίαν ἰνιά. Ὁ ⊠ ἅγιος⊠ Γέρων ἀξιώσθω⊠ ὑπὲρ αὐτοῦ, ἡ λοσχήσας αὐτόν, ἡ τοῖς ἑαυτοῦ θεοδιδάκτοις ῥήμασιν ῥήμασι, δέδωκεν αὐτ ληκύθιον μεσὸν ἀγιασμοῦ ἐλαίου, εἰπών· Εἰς ὅιαν ἀνεπλάθης πόλιν, ἢ κώμην, ἢ χώραν, ἐπιχρῖε ἐν ⊠ ἐλαίῳ τούτῳ τῷ μετώπῳ σου, τῷ σημείῳ τ σταυρο, ἡ ⊠ προσελεύσεται πρὸς σὲ κακόν, καὶ μάστιξ οὐκ ἐγγιεῖ τῷ σκηνώματί σε, ἀλλ' ἐπὶ ἀσπίδα, ἡ βασιλίσκον ἐπιβήσῃ, καταπατήσεις λέοντα ἡ δράκοντα, κἂν μυρίοις τυράννοις προσμένοις, κἂν ἀναστῶσιν τοσοῦτοι μάρτυρες ἄδικοι κατὰ σε.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|102 Ἀναχωρησάντων ἡμῶν, ὁ μὲν τὼν τῷ Γέροντι⊠ φυλάξας ἐντολὴν, εἰς σος εἰσὶ πόποις, ἑαυτὸν ἐσφραγίζετο, ἡ πρὸς τυράννους ἀρμένος, μακροῖσι δήμου μαρτυρίαισι ἡ ἐλεγχόμενος αὐτὸν Μαγαρείτου εἶναι, υἱὸν Μαγαρέτου, ἐκ βρέφους ἐν τῇ βαρβαρικῇ ἀνατραφείς⊠ θρησκείᾳ, ἐκθαυβόξως ⊠ ἀνόμων αὐτῶν χειρῶν ἐῤῥύετο, ἡ ἀβλαβῶς ἡ ἀβασανίστως ἀπελύετο, ἕως πρὸς Κύριον ⊠ τδε ἐξεδήμησεν, τὼν ὁμολογίαν τηρήσας ⊠ πίστεως ὀρθοδόξως, δοξάζων ⊠ Θεὸν, ἡ ἀνχαριστηρίους ὕμνους ἀναπέμπων αὐτῷ, ἡ τὼν τοῦ Γέροντος ἐκθειάζων χρεστών. Ἐγὼ ⊠ ἐξ ἐκείνου ⊠ μονήρη ποιήσας βίον, σὺν τῇ γαμετῇ ἡ τοῖς τέκνοις ἀπεταξάμην τῷ κόσμ, ὡς οὐδὲ σὲ διέλαθεν, ἀνχαριστῶν τῷ Θε, καὶ τ ἁγίῳ Γέροντι.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|103 λλος⊠ δέ τις ⊠ μαθητευσάντων τῷ θεοσόφῳ Γέροντι, διηγούμενός μοι π⊠ ⊠ θαυμάτων τὰ νομοθέτου Μωϋσέως οὐχ ἧττον, φησι· Φοβερὸς ποτε καιμωτος⊠ θερὸς καιρὸς διππεσόντος, μετὰ τινων ⊠ πατέρων σὺν τῷ θαυμασίῳ διδασκάλῳ ὅτι ἐξήρχομεν ἐπορευόμεθα ἀναφόρας πλῆρεις ὑδάτων βακκασίας, ὧν διακενωθέντων, εἰς σχατον ἐκλυόμεθα δίψος, ᾧ ⊠ πάνυ καταπονούμενοι, ἡ σχεδὸν λειποψυχούντες, ⊠ διελτάσας πόποις σφόδρα πῶῤωτάτω ὑπάρχοντος⊠ ἐβουλήθημεν ὀξυτάτω χρήσασθαι δρόμῳ, ἴσως ἂν ἐνδὲ φθάνοντες ἐμαρδροθῶμεν ⊠ νάματος, καὶ τὼ ἀλγοῦντι σωθῶμεν ἡμᾶς δίψαν ἰασόμενοι· ἀλλ' ἐδὲ ἐν ἐκείνῃ τ ἡμέρ κατελιντήκαμεν τὰ ὕδατα, εἰ καὶ μόνον ὀξὺ χρώμενοι ὀχέων ταχυτῆτοι. Διὸ θεασάμενος ἡμᾶς ὁ διδάσκαλος⊠ ἐπιπτόντας, καὶ ὑπὸ τοιούτου δεδαμασμένους, καὶ πεποκότας ἀγῶνα⊠, τὼ μὲν φλόγα ⊠ δίψης ἀπαύστως ἐγχειντιμης⊠ αἰτουμένους ἀνδᾶσι καὶ σεσυ‑}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''quo miraculo Magarites convertitur; & oleo benedictio inſtructus;''}} rem in mé tantum perfecſti, quantum ante illum diem expertus eram numquam. 101 Eximium vero hoc miraculum non me perculit modo; ſed infidelitatem inſuper Magaritæ convertit ad fidem: cùm etenim repente tam validum me ac valentem videret, mirum, quantum obſtupuit; & ad Senem accurrens, ſic eum affatus eſt: Dehinc porrò Chriſtianus ſum, & credo in Chriſtum Filium Dei viventis, qui tollit peccatum mundi; & ſatanæ & angelis ejus omnibus, & omni pompæ ejus, & vanæ Arabum ſuperſtitioni abrenuncio. Solus eſt Chriſtianorum Deus, qui facit mirabilia. Te modo, ſancte Stephane, miſereat mei, atque id precando effice, ut virtus mihi detur, ac de tyrannis victoria. Scio etenim, ſcio, hoſtem ex hoc die, quo ſalutis causâ ab impuris ejus caſtris ad Chriſtum profugio, bella indicturum eſſe mihi. Tu me precibus tuis, tamquam armis inſtrue impenetrabilibus, & benedictionis à te aliquid impetrare me ſinito. At Senex ſanctus, ſupplicatione pro eo inſtituta, additiſque verbis bona precantibus, atque hauſtis à Deo documentis, ampullam ei parvam dedit oleo conſecrato plenam, hæc adjiciens: In quamcumque civitatem, vicum, aut regionem introieris, hoc oleo in modum crucis frontem inungito, & non accedet ad te malum, & flagellum non appropinquabit tabernaculo tuo; ſed ſuper aſpidem & baſiliſcum ambulabis, & conculcabis leonem & draconem; tametſi tyrannis millenis adſiſteris, teſteſque totidem iniqui inſurrexerint adverſum te.{{right sidenote|'''E'''}} 102 Poſtquam inde diſceſſimus, memor ille atque ſervans impoſiti à Sene mandati, quocumque locorum devenerat, iſto ſe ſigillo muniebat, atque adverſus tyrannos armatus, dum publicis plebis teſtimonijs ac delationibus apud eos Magarites aſſeveratur eſſe, Magaritæ filius, in religione barbarica à puero educatus, impiorum illorum manibus mirabili ratione eſt erutus, nec damni paſſus quidpiam, nec tormenti, uſque dum hinc ad Dominum peregrinatus eſt, fidei profeſſione orthodoxè ſervatâ, Deum hymnis, acceptæ gratiæ teſtibus, concinendis glorificans. Senilique demiſſè venerans ſanctitatem. Ego vero ex eo tempore ad ſolitariam vitam propenſus, cum uxore ac liberis, ut non ignoras, Deo ac ſancto Stephano gratias agens, ſeculo valedixi.{{right sidenote|''Inter Saracenos inviolatù ſervatur.''}} 103 Alius ex iis qui ſub hujus tam præclari rerum divinarum intelligentia Senis diſciplina vixerunt, miraculum explanans mihi nihilo illis, quæ Moyſes legiſlator edidit, inferius, ſic ait: Cum tempore meſſis calor aliquando terribilis incumberet, cum patribus aliquot, ac mirifico Magiſtro in eremum ibamus, amphoris aquâ plenis onuſti; quibus evacuatis, res ad extremam ſitim redierat, quâ miſere laborantes, ac pene defecti, cum locus aquoſus abeſſet quam longiſſime, incitare, quantum vires ferre poterant, curſum volumus, ſi forte vel ferò illuc pertingentibus ſatiari obtingeret frigidâ, ſitimque miſere nos urentem reſtinguere; ſed aquas illo die nacti non ſumus; licet volutibus tantum non perniciores fuiſſemus. Quare cum videret nos pius Magiſter tali contentione fractos acſatiſcentes, fugientibus vocibus, opemque implorantibus ſitis ardorem ſine intermiſſione que-{{right sidenote|'''F''' ''Siti laborantibus in deſerto patritus,''}} {{small|Cccc 3}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> swu7zgi2ls77j2gt5ntuujk36rt1ntv 104 84769 275023 2026-08-07T12:58:40Z Vladis13 10700 + 275023 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|574 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} queri, commoveri ſibi viſcera, ſenſit, miſertuſque noſtri dixit: Nolite, filii ſpiritu dilectiſſimi, animos abjicere; quia, qui Iſraëlitico quondam populo, cum ſiti deficeret, aquas de petra per Moſaicam virgam elicuit, idem ille ſcaturire eas faciet modo, ac ſitientibus potum dabit vobis, atque ex fontibus benignitatis ſuæ refrigerium depromet. 104 Atque hæc elocutus ſubſtitit, & ſecum tacite oravit, humumque baculi ſui ſummitate percutiens, ſcalpere nos eam jubebat. Accurrentibus itaque nobis, uncoque terram ungue fulcantibus, limpidus ac potabilis proſiliit latex, quo hauſto, & depulſa ſiti, poſtridie, excitatum modo ac fluentem iſtic relinquentes fontem, rediimus. Paucis vero poſt diebus de eremo quidam advenit, qui, cum eſſemus in Laura, uſus nobis fuerat familiariter, ac denuntians ait: Per locum jam pertranſivi, quem arentem perambulavi ſæpiſimè: nunc autem fontem in eo recentem jucundo fluxu decurrere comperi, vix adeo ut mei potens fuerim, ob ſtupendum hunc rivum: neque conjicere aliud poteram, niſi ab aliquo Sancto cum ſitim deprecante elicitum promanaſſe; itaque Deum laudavi. Illum & nos, hoc miraculo dulciſſimè refecti, atque illius inſpectores ac teſtes, gratiâ & collaudatione celebravimus, qui Sanctos ſuos operum tam mirabilium effectores conſtitueret.{{right sidenote|''aqua fontem ſcaturire facit.'' '''B'''}} 105 Vir Hieroſolymitanus inter illuſtres ac venerabiles ſenes eximius, cum ſanctæ Chriſti Dei noſtri Reſurrectionis archidiaconum, nec non Vivificæ Calvariæ deuterarium {{right sidenote|'''c'''}} ageret, aliqua mihi facta retulit, quæ ſuis ipe oculis uſurpaverat: fuerat enim ſeni conſuetudine familiari conjunctus. Sic adeo exorſus eſt: Fuit quidam de clero noſtro archipresbyter, nomen illi Georgius, cui pater opulentus, auroque multo locuples erat. Is autem in partes Damaſci peregrè profectus, nullo condito teſtamento, ad Dominum exceſſit è vivis. Omne vero auri pondus ſub terram defoderat per varia, reconditaque latibula, ſoli Deo arcanorum omnium inſpectori nota. Hujus mortem ut reſcivit filius, ingenti mœrore, triſtitiaque conſlictari cœpit: neque patrem dumtaxat amiſſum, luctuoſamque ſuam orbitatem flebat ac lamentabatur; ſed deperditas etiam divitias, conſiderans qualis ſibi hæreditaria portio deſtinata eſſet, egeſtas nimirum & miſeria. Quidquid multi conſolabantur, nihil audiebat: majus enim conſolatione urgebat utrimque hominem infortunium.{{right sidenote|''Georgius à patre defuncto abditi auri partem,'' '''C'''}} 106 Poſtea tamen, cum jam optimis amicorum conſiliis & benevolentiæ, auſcultare cœpiſſet, iter capeſſivimus unà ad inſtinctum Dei gratiâ Senem, qui nos benigne ſuſceptos rogavit, quid eum male haberet. At pius Georgius miſerabiliter ejulans duplicem ſuam acerbiſſimam ſane calamitatem expoſuit, orans ut ſe per gratiam, quam à Deo propriam acceperat, edocere ne gravaretur, ubi paternum aurum jaceret abſtruſum. Cum Senex: Patris mortem, inquit, dilecte, ne fleveris: calix enim mortis communis eſt, & via indeprecabilis: ad pecunias quod attinet, ſi firmam in Deo vitæ auctore, altoreque fiduciam collocaveris, non deficies omni bono. Verumtamen quid Deo dare ſta- | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|πικλήσεων ἐνεπαγριῶν, καὶ ὥσπερ, καὶ εἶπε· Μὴ ἀθυμῆτε, πνευματικὰ τέκνα, ὅτι ὁ πέται τῷ Ἰσραηλίτῃ λαῷ διψῶντι διὰ τὸ Μωσαϊκῆς ῥάβδου πηγάζειν ἐκ τῆς πέτρας ὕδωρ, αὐτὸς καὶ νῦν ὑμῖν πηγάζει, καὶ διψῶντας ποτίσει ὑμᾶς, καὶ θεοσπευσίως ἐκ τ⊠ πηγῶν τῆς αὐτοῦ φιλανθρωπίας.}} {{graeca|104 Καὶ ταῦτα λαλήσας ἔτι, ἡ καθ' ἑαυτὸν εὐξάμενος, ἡ τῷ ἄκρῳ τῇ ῥάβδῳ αὐτοῦ τὴν γν πατάξας, ἐκέλευσεν ὑμῖν ῥύσαι. Ἡμῶν δὲ προσδραμόντων, ἡ παντοῦ τῆς, τὸ συνέχον ἀπάσας ξυσάντων, ἴδομεν νάμα καθαρὸν ἡ ποτιμόν, ἐξ ὃ πεπωκότες, ἡ τὸ δίψαν ἀφέντες, τῇ ἰσχύει ἡμῶν ἀπεψύχμεθα, ὡσεὶ νεὰν πηγὴν ναύσαντες ἰάσαντες. Μετ' δὲ πολλὰς ἡ ἡμέρας τις τὸ ἔρημον ζωοζῶν ἡμῶν, ἐν τῇ Λαύρᾳ ὄντων, ἀφίκετο, αὐξέων ἡ λέγων· Διὰ τόπον παρῆλθον, ὃν ἀπεξάως κατεξήρουν ὄντα πεπάτηκα, νυνὶ ἢ ξείων ἐν αὐτῷ πηγὴν ἔκρινα, τεχνὸν ῥέουσαν ὕδωρ, ἡ ἐξείσω ὅτι τῷ ἀνθεδόξῳ⊠ ῥεύματι· ἀπὸ ἢ εὗδεν ἀποπώσων δεδοιώμεν, ἢ ὅτι, τινὸς τὸ ἁγίου διήσαντος⊠ ἀξεωμένου, ἐξέβλυσεν, ἡ ἐδδξασε τὸ Θεόν⊠. ὃ δὲ ἡμεῖς οἱ τὸ θαύματος πεμφνταὶ⊠, ἡ ἐπόπται, ἡ ἴσορες χάριν ἡ δοξολογίαν ἀνεπέμψαμεν, τῷ τοὺς ἁγίους αὐτοῦ θαυματουργοὺς ἀποτελοῦντι.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|105 Ἀνὴρ Ἰεροσολυμίτης, ἐκλογικὸς τ ἐμφανς ἡ ἐντίμων γερόντων, ἀρχιδιάκονος⊠ ὑπάρχων τῇ ἁγίας Χριστοῦ⊠ Θεοῦ μῶν ἀναστάσεως, ἡ ἀντιπεσβέσας⊠ ζωοποιῷ Κρανίῳ, διηγήσατό μοι τινα διηγήματος, ἅπερ αὐτὸς ἰδίοις ἑόρασεν ὀφθαλμοῖς. ΦιλΘ⊠ συνήθως ὑπῆρχε τῷ θαυμασίῳ Γέροντι⊠· καὶ φησιν· ὅτι τις τῇ μετέρ συγχληρικῶν ἀρχιπρεσβύτερος, Γεώργιος ὄνομα αὐτῷ, ἔχει πατέρα πολυκτήμονα, χρυσοῦ παντοτε⊠ πολύν. Οὗτος δὲ εἰς τὰ μέρη Δαμασκοῦ ἀποδημήσας, ⊠ βίᾳ αὐτῆς κέκμειν ἐξεδήμησε, μηδὲν διαξέμενος⊠. οὺ δὲ πᾶν τὸ χρυσίον αὐτοῦ ὑπὸ τὼ γῆν κεχωσμένον ἐν διαφόροις ἀποκρύφοις κευθμῶσιν, ὃς οὐκ ἐγίνωσκεν ἀλλΘ⊠; εἰ μὴ μόνΘ⊠ ὁ κρυφίων γνώσις Θεός⊠. Τούτου δὲ τὼ τελευτὼ ἀκούσας ὁ υὸς ἀχθίως ἡ λύπῃ συνέχετο, ἡ οὐ μόνον τὼ πατρικίον ἀπεκλαύετο ἡ ἐπένθυνε νέκρσιν, ἡ τὼ ἑαυτοῦ ἐδυπορεῖτο ὀρφανίαν, ἀλλὰ ἡ τὸ τὸ χρημάτων ἀπώλειαν· εἰς οἷον λογιζόμενος ἔμελλε λήξαι πενίαν τε ἡ ταλαιπώρειαν. Πολλῶν μὲν ἐν παρηγορούντων αὐτῷ, ἡ παρηγορεῖτο· μείζον δὲ τὸ παρηγορίας ἀμφοτέρῳσιν εἴχετο καλαύσυνον σωζόμενα.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|106 Ὕστερον δὲ ἀείσης φιλικῇ αξενδάσει εὐνοίᾳ πεισθέντι συνεπορεύθω αὐτοῦ πεῖς τὸ χαριστόπνευσον Γέροντα, ὃς φιλοφρόνως ὑμᾶς ὑποδεξάμενος⊠, ἐπυνθάνετο, τί ἂν εἴη ⊠ σκυλμὸς τὸ ἀλλοῦ. Ὁ δὲ θεοσεβὴς Γεώργιος, ἐλεεινῶς ὀδυρόμενος, τὼ διπλοῦν αὐτοῦ πημοντικὼ συμφορᾶν κατέλεξεν, ἀξιῶν αὐτὸν δοξάσαι διὰ τὸ οἰκεῖας θεοδότου χάριτος⊠, τὸ τὸ πατρου χρυσίου κεκρυμμένον καλασκέπται⊠. Ὁ δὲ Γέρων, ἀγαπητέ, μὴ κλαῖε, φησὶ, τὸ πατρὸς σε τὸ θανάτου· κοινὸν δὲ ⊠ θανάτω τὸ ποτήριον, ἡ ὁ ὁδὸς ἀπαρεξάμτος⊠· πεῖ δὲ τὸ χρημάτων, εἰ βεβαίως ἔχεις ἐλπίδας εἰς τὸ Θεόν⊠, τὸ ἐν ζωῆς χυκτῇσιν, ἡ ἀγαθῶν, οὐκ ἐλαττώσῃ παντὸς ἀγαθοῦ. Ὅμως δὲ πῶς ἀποδομῇ διδόναι τῷ Θεῷ,}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 0r8fg1sr341d3uxm5rdyawyfyn0hqyf 104 84770 275024 2026-08-07T12:58:41Z Vladis13 10700 + 275024 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|575 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|Θεῷ, εἰ θησαυροὺς πατρικοὺς ἠνεωγμένος; ὅσα κελεύεις, ἴδου, ἡ ἀφθημέρως δέξαι τὸ μισύ. δὲ Γέρων· Μὴ τὸ ἡμισύ, ἀλλὰ μόνον πέντε χρυσίους δέσμον τοῖς πτωχοῖς. Τούτους οὖν αὐτοῖς τοῖς πένησι δόξαντος⊠, εἶπεν αὐτ ὁ Καλὸς γέρων, ποιήσας συνάξιν καὶ εἶπε μνησθεὶς γνωστῶς ἐκλαμψεως· Βαθμίδας ἔχετε ἐν τῇ ὑμετέρᾳ αὐλῇ κατὰ τοιόνδε τὸ μέρος ἀνάγοντας· ψηλαφήσας ἐν τῷ πλάτει ἀνέρες αὐτῶν, ἐπεὶ ἐν τῷδε τῷ τόπῳ εὑρήσεις τινὰ ἱκανά, λαβὼν δὲ δέξασθαι τῷ Θεῷ, καὶ ἀπόδ[ιδ]θ⊠, διέστειλαν τὰ χείλη σοι.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|107 Ἡμῶν ἐν [με]θ̣ χαρᾷς ἐπανερχόντων, ὁ Γεώργιος⊠ εὐκαθεὶς πορευθεὶς καὶ ἀναζητήσας, εὗρεν ὅτως, ὡς περὶ ὁ Γέρων εἶπεν. Μετ' ὀλίγον δὲ καιρόν. Ταῦτα διαπράξας ἀπεῖπε λίαν ὑποδεχόμενος, μηδαμῶς πενίαις πλωτάρχων, πάλιν ἀφικνεῖται πρὸς τὸ Γέροντα, ἐμὲ συνοδοιποροῦντα αὐτῷ. Εὐμενῶς ἐν ἡμᾶς ὁ Γέρων προσησπάζετο, ἐπύθετο τὰς χρείας, ἅτις ἡμᾶς ἵστε εἰς τὼν Λαύραν ἐλθεῖν κατέπεισεν. Ὁ δὲ Γεώργιος· Ἄγιε πάτερ, ἃ τὸ Θεῖον διὰ τῆς σῆς ἁγιότητος⊠ ἡμῖν ἀπεκάλυψεν, εἰς πυκνὰς ἐπαναβαίνουσαι βιωτικαὶ δαπάναι ἀφανῶς κατεσκέπασαν· ἀλλὰ δύνασαι τὸ ὅλον εἰδέναι ἐν τῇ ἐπικαλεσθῇ γραφείσῃ ἡμῖν, πῶς πένητι τὰ λοιπά. Ὁ δὲ μειδιάσας ἠρώτα· Ἀπέδωκας τῷ Θεῷ τὰς διχάσας ἠρώτα; Ὁ δὲ· οὐχί, πάτερ, ἀλλὰ ἀποδώσω. Καὶ ὁ Πρεσβύτης, ὑπὸ τὸ οἰκονομίας αὐτοῦ πάθους δυσπαλαγγίας κινηθείς, ἡ τὼν θεϊκῶν ἐμπλείσας λειτουργίαν, ἡ θείᾳ φωταγωγηθεὶς χάριτι, πρὸς αὐτὸν ἔφησεν· Εἰς τὸ ὑμέτερον εἰσελθὼν ἐργαστήριον, ἄρον τὸ θυμιατήριον ἴδιον, ἐνφύσας δὲ ἐκεῖ θησαυρὸν πολὺν καταπεμψόν. Εἰληφὼς ἴστω διχάσας ἀναπέμψον τῷ Θεῷ, καὶ ἀπόμεινον, ἅπερ ἐπηγγείλω. Ὁ δὲ τῷ θεοδιδάκτῳ Γέροντι⊠ δέδεκται διχικῶς νομίσματι πέμπατα, μετὰ βραχύ τινα χρόνον διεδεσπόνησεν αὐτά, μηδὲν διανέμας πτωχοῖς, ὡς ὑπέσχετο.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|108 Ἐν ἀπορίᾳ δὲ καὶ τῇ ἀναγκαίων γεγονώς, πρ[οσ]έφυγεν ἐπὶ τὸ μακάριον Γέροντι, παρακαλῶν αὐτὸν φανερώσαι, ἵνα τὰ πατέρων κειμήλιον κρυπτὸν ὑποδείξηται. Ὁ δὲ Γέρων ἔφη πρὸς αὐτὸν· Δέδωκας τοῖς πτωχοῖς, ἅπερ ὑπέσχες; Ὁ δὲ εἶπεν· Συγχώρησον, πάτερ, ἐπειδὴ οὐκ ἐπέπεσεν. Ὁ δὲ Γέρων, θαυμάσας ἔγχον, ἀπεκρίνατο· Ἀγαμαί σε τὸ ἀναισθησίας, Γεώργιε. Πῶς δὲ ἐλέδωκας πότε Ἀνανίᾳ τῇ Σαπφείρᾳ τὸ ὑπόδειγμα, τὸ κακὸν πνευμηθέντων θανάτῳ, ὡς ψευσαμένων τῷ Πνεύματι τῷ γίῳ; καὶ λοιπὸν ἐκεῖνοι τὸ ἀπὸσ[ε]ν μὴ προσηνεγκότων, μέρος δὲ ἐκλαχίστου ἀποκρυψαμένων· οὐ δὲ σὺ ἀπεκρύπτισας. Ἵπαγε δὲ λοιπὸν, ὑπάρχει· οὐκ ἠθέλησε γὰρ σε τὸ Θεῖον πλῆτος πενικαῖς κομᾶν. Ἀλλὰ δὲ πολλὰ θαυμάσια ἀξία πρὸς δὲ θαυμασίοις Γέροντι⊠ τεθείσ[η]μεν, ἅπερ δηγμασίαν ἂν, εἰ μὴ τὸ μῆκος ἐδεδείλω τὸ λέξαι· κόρῳ δὲ λόγῳ πλέρωσ[ι]ν ἀκοαῖς· ὅμως δὲ τὸ ἀπὸσθ[ε]ν ἐπὶ με βιάζεσθε τὼν πολυλογίαν φυγόντα πάλιν λαλεῖν.}} {{graeca|109 Ἀπαλῆς περὶ διαγραφῆς τυραννικῶς ἡμῖν ἐπικειμένης, ὁ πανικαῦτα κερτῶν ἠνάγκαζέ με οὐδὲ φόβος ἀπαντῶν· ἐμοὶ δὲ ὡς πρὸς ἀδελφῶν ὑπαρχόντως ἡ ἀποκλεισθῇ⊠ τὸ παλικῆς κοινότητος⊠. Φόβῳ καὶ τρόμῳ συνέ‑}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} tuis, ſiquidem theſauros paternos detexeris? Pater, inquit ille, quidquid juſſeris; etiam dimidium libenter impertiar. Tum Senex: Non dimidium; ſed quinque tantum aureos pauperibus deſtina. Quos cum ille egentibus addixiſſet, ſubjecit bonus Senex, peracto ſacrificio, hauſtaque inde illuſtratione ſpirituali edoctus: Sunt in atrio veſtro gradus, verſus talem partem aſcenſum præbentes: ſi igitur circa ſupremas eorum partes inveſtigaveris, tali loco non nulla reperies, quæ utui eſſe poſſint. Verum ubi acceperis, Deo gratias agito, & reddito quæ diſtinxerunt labia tua.{{right sidenote|''invenit; poſtea aliam rogat ſibi indicari;'' '''B'''}} 107 Regreſſis nobis inde cum gaudio, Georgius recta domum ſe contulit, & ſcrutatus comperit omnia, uti dixerat Senex. Sed abſumptis brevi divitiis quam maximis, nec promiſſis ulla ex parte perſolutis, rurſus me comite Senem adiit. Is, cum benevolè nos admiſiſſet, quærit, quæ cauſa tam cito nos tum revocaſſet in Lauram. Cui Georgius: Pater ſancte, quæ nobis per ſanctitatem tuam divinum numen retexit, in uſus vitæ neceſſarios frequenter occurrentes penitus abierunt. Sed & benignitatem tuam & manſuetudinem obteſtor, ut indicet nobis, ubi reliqua deliteſcant. At ille ſubridens, rogat: Ecquid reddidiſti Deo, quod voveras? Cum hic: Nondum etiam, inquit, pater; ſed reddam tamen. Tum Senex motus ea, quæ propria ipſi erat, viſcerum teneritudine, poſt peractam rem divinam cæleſti gratia colluſtratus ad eum ait: Ubi officinam veſtram ingreſſus eris, tolle mortarium thymiamatis; ibi repoſitum deprehendes theſaurum inſignem. Hunc ut nactus fueris, memineris Deo acceptum referre, & liberare quam dediſti fidem. Ille verò cum, juxta conceſſam Seni divinorum rerum occultarum notitiam, viſi nummorum ingentem è tenebris eruiſſet, exiguo poſt tempore profuderat univerſam, mendicis, contra quam ſpoponderat, elargitus nihil.{{right sidenote|''iterumque aliam; ſed quid promiſſam eleemoſynam non dederat; tertia vice vacuus remittitur.'' '''F'''}} 108 Cumque rerum etiam neceſſariarum penuriâ laboraret, recurrit denuo ad B. Senem obſecrans, ſi quid paternorum bonorum uſpiam adhuc conditum ſupereſſet, id ſibi aſſignare ut vellet. Verum Senex: Dediſti, inquit, quod egenis adpromiſeras? Tum ille: Ignoſce, mi pater; quia non dedi. Ad quod ſenex admirabundus repoluit: Demiror enimvero duritiem, Georgi, tuam. Fierine potuit, ut ad Ananiæ Saphiræque exemplum non expaveſceres, qui quod Spiritui ſancto mentiti fuerant, infelici morte multati ſunt? Et illi quidem, cum partem pecuniæ maximam attuliſſent, minimum quid ſubducentes; quando tu interim ſubtraxiſti omnia? Faceſſe hinc jam deinceps, faceſſe; non enim te vult Deus divitiarum affluentia ſuperbire. Sunt & alia ſtupenda non pauca, quæ vidi ab admirabili hoc Sene patrari; quæque hic recenſerem, niſi narrationis prolixitatem vererer: odioſa namque auribus eſt ſermonis ſatietas. Cogere me tamen pergitis, ut, omiſſa verboſitate, de multis aliqua proferam. 109 Cum tyrannicè aliquando impaſta nobis eſſet deſcriptionis comminatio; qui tum imperitabat, ad exigenda tributa me compulit: erat autem adminiſter & urbanæ communitatis apocrifiarius {{right sidenote|'''d'''}} fratrum aliquis. Pavore ac tre-{{right sidenote|''Archidiaconus apoſtoliſiarium ſaverius caſtigando apoſtat, ſe cauſam præbet;''}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> pf28j09fbhpz48xkaf2ene5viqex79n 104 84771 275025 2026-08-07T12:58:42Z Vladis13 10700 + 275025 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|576 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. {{small|''d''}}}} tremore corripior, dum narro ſimul & recogito prolapſionem, quam per ipſum imprudens admiſi. Sed propitia ſit mihi ſuprema Dei juſtitia; atque ignorantiæ meæ miſericorditer ignoſcat. Apocriſiarium hunc, cum impoſiti ſibi muneris partes obiret obſcitantis, & in errores multos impingeret, ſalutis ejus gratia (nam carus erat mihi) placuit perterrere: atque extendi hominem ad flagella jubeo, cum clam innuiſſem, plagam ut unam tantum infligerent, ac minaci in eum voce detono, renuntians pœnas exactum iri modo adminiſtratæ perperam deſcriptionis ſuæ. Verum' ille arreptâ ſtatim fugâ, ſextâ decimâ menſis Februarii à Chriſtiana confeſſione defecit. Ex quo funeſtus hic mihi caſus acciderat, in perpetua verſabar animi ægritudine, ne quid inde forſitan peccati contraxiſſem.{{right sidenote|''acceſſius à S. Stephano''}} 110 Nec diu factum eſt poſtea, cum ad me, qui homo ſum nihili, miſit occultorum arbiter Senex, qui verbis ejus diceret: Dignetur pietas tua ad nos uſque huc venire: ſunt enim, quæ communicata cum ea velimus, omnino neceſſaria, quæ per litteras expediri non poſſint: nam decimâ ſextâ menſis Februarii peccatum grande peccaſti Domino, quem & tibi & nobis peccatoribus in tremendo judicii die clementem exopto.{{right sidenote|'''B'''}} Acceptis igitur ſacris Senis litteris, jam dictis attonitus ita continuo reſcripſi: Percelluerunt me, pater admirabilis, quæ ad me ſcripta dediſti: neque enim ſciveram recentis hujus criminis auctorem eſſe me. Quamquam peccatis demerſus ſemper fui, atque iniquitatibus turpiſſimè mancipatus; tamen adire te modo non aliam ob cauſam diſtuli, quam quod implicatus neceſſariorum pro tempore negotiorum laciniis conſtrictus detinear. Quin alta potius demiſſo tua, exemplo Domini fui, qui ad ſalvandos ultro peccatores deſcendit, huc accedere ne dedignetur ad nos, vitæ hujus ſordibus involutos, & ſecularium oppreſſos mole curarum, & obfuſcatos habentes mentis oculos; atque hinc forte eſt, quod ſe non agnoſcant hujus delicti reos, quos tu proinde quamprimum præveni, & meam leva miſeriam. Vale.{{right sidenote|'''C'''}} 111 Reſponſo ejuſmodi alteris litteris reſpondit ipſe, ac dixit: Quam digna commiſeratione ſenectutis meæ ſit imbecillitas, Deo dilectiſſime, non te latet; nihilo tamen ſecius, utut ſenio gravis, operam dabo, ut, Deo vires ſufficiente, primo quoque tempore adveniam. Cum ergo poſt dies paucos adeſſet, privatim ac remotis arbitris ait mihi: Cum Scripturæ divinæ, adhortationeſque doctorum, te, tamquam vero Eccleſiæ filio, audiente, per dies ſingulos recitentur; cumque id conciliorum canonibus cautum ſit, ne quis clericus ſeculares adeat præfecturas (non etenim convenit cum humanis divina confundere, nec cum cæleſtibus terrena, neque ea, quæ carnis ſunt, cum iis quæ ſunt ſpiritus, nec cum ſecularibus ſacerdotalia permiſcere) an æquum tandem fuit id facere te, quod feciſti? Piaculum grande admiſiſti in conſpectu Dei, cum illi aliquando fratri occaſionem præbuiſti, & deſerendæ religionis Chriſtianæ, & animæ ſuæ, pro qua Chriſtus mortuus eſt, in interitum præcipitandæ.{{right sidenote|''peccati arguitur;''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|χομαι διεξιὼν ἅμα καὶ ἐννοῶν τὸ ἀγνώστως. Διὰ τὸ τοῦ πταίσματός μοι παραπτώματος· ἀπ' ἐκεῖνος εἴη μοι ἡ θεοσεβῶτάτη δίκη, τῇ ἀγνοίᾳ με χαρισομένη τὼ ἀφεσιν. Τέτον τὸ ἀποκρισιάριον τὸ ἐν χερσὶν ὑπαρξάσας ⓧφρονήσαντα, καὶ εἰς πολλὰς ἐξοκείλοντα ἀταξίας, ἠβουλήθην ἐκφοβῆσαι ἕνεκεν τῆς ἐκεῖ σωτηρίας, φίλον δὲ ὦν μοι, καὶ ἐκέλευσα ἀποκοτῆναι αὐτὸν, καὶ λαθερα νενευκὼς μίαν πληγὼν δαρῆναι, ἐχρησάμην πρὸς αὐτὸν ἀπειλητικῇ φωνῇ, ἐπαγγελλόμενος τὸ οἰκεον αὐτῷ ἐξετασεῖσθαι δικαίωμα. Ὁ δὲ παραυτὰ δραμών, τῆς ἐν Χριστῷ⊠ ὁμολογίας ἀποστάτης ἐγένετο τῇ ἕξ καὶ δεκάτῃ ἐκ Φεβρουαρίου μηνός. Τῆς ἐπελθούσης μοι τότε λυπηρᾶς ἀθυμίας, καὶ λυπηρᾶς μένει, μὴ ἐσχηκέναι ἐντεῦθεν ἁμάρτημα.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|110 Μετ' δὲ πολὺ ὅν καιρὸν ὁ διορατικὸς Γέρων ἔπεμψεν πρὸς τὼ ἐμὼν ἀξιοῦν, λέγων· Παρεσκεύασθω ἡ ὑμν θεοσέβεια, ἕως ἡμῶν ἐνθάδε ἐλθεῖν· ἔχομεν δὲ ἀναγκαῖά τινα ἀναπτύξαι αὐτῇ, περ ἀδυνατοῦσι διδηλωκέναι ἀμύχατον· τῇ ἕξ καὶ δεκάτῃ δὲ ἐκ Φεβρουαρίου μηνὸς ἁμαρτίαν μεγάλην ἡμάρτηκας τῷ Κυρίῳ⊠, ὃν ἵλεως θέλησαι καὶ σοὶ καὶ ἡμῖν τοῖς μαρτωλοῖς ἐν τῇ φοβερᾷ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως. Δεδεγμένος ἐν τῷ ἱερῷ ἐκ Γέροντος⊠ γράμματι, ὅτι πῶς ἀκριβῶς καταπλαγεὶς, εὐθέως ἀντέγραψα· Κατέπληξάς με, θαυμασὲ πάτερ, ἐφ' οἷς ἐχέσθης· ἐμαυτὸν δὲ οὐκ οἶδα τὼ καινοτέραν ζώντων δεδεσμένον πτωμάτων. Ἐκ τοῖς ἁμαρτίαις ἐξ αἰεὶ βεβυθισμένος κατέστηκα, ἡ τοῖς ἀνομίαις δεδουλωμένος· ἀπ' οὐκ ἄν νῦν μὴ ἐρχόμενος πρὸς σὲ μεμύημαι, εἰ μὴ τοῖς πλανπλάνοις συνεχεὶ τὸ καιρίων καὶ χρειωδῶν πραγμάτων πεπόδημαι· ἀπὰ μᾶλλον ἡ σὺ ὑψηλὰ καταβάσεις, τὸ ἑαυτὸν μιμούμενη λυτρωτήν, τὸ ἁμαρτωλοὺς ἐκλυόμενος ἀνασώσασθαι, δυσωπήθητι σκυπῆναι πρὸς ἡμᾶς, σὺν τῷ βορβόρῳ τῇ βίᾳ ἐκυστρωμένους, καὶ τῇ πὸ τὸ κοσμικῶν φροντίδων βεβαρυμένους, καὶ σὺν ὀφθαλμοὺς τὸ διανοίας ἡμῶν ἀμαυροῦς, καὶ ἄθεν ἐαυτὸς πυκνὸν ἀγνοοῦν τοῦτο τοῖσι πεποιηκότας τὸ πλημμέλημα, ὃς ὃν ἰατρὸ κατέλαβεν, ἡ σὺσον τὸ ἐμὼ ἐλεεινόν. Ἔῤῥωσο.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|111 Ὁ δὲ ταύτοις ἀντιγράφως ἡμεβετο, καὶ φησι· Τὼ εὐσπλαγχνίαν με τῇ γήρας ἐπικλίνον ἀδυναμίαν οὐκ ἀγνοεῖς, θεοφιλέστατε. Ὅμως δὲ εἰ καὶ τῷ γήρᾳ συνείχομαι, ἀπάξω πάσχον σὺν ἀνήσω ἐλθεῖν τῇ ἐκ Θεοῦ⊠ βοηθείᾳ γενομένῳ. Μετ' ὀλίγας ὧν ἡμέρας ἀποβιωθείς, ἰδίᾳ καὶ χωρὶς ἄπε πρὸς με· Τῶν θείων γραφῶν καὶ διδασκάλων ἀξιώσεων ὅτι σε καθ' ἑκάστην ἡμέραν ἀναγινωσκομένων, ὡς τῆς ἐκκλησίας γνησίῳ τέκνῳ τυγχάνοντος· καὶ τὸ συνοδικὸν κανόνων κωλυόντων πάντας κληρικοὺς σὺν ἐξουσιασμοῖς μετέρχεσθαι κοσμικοὺς (ἐκ δὲ ἄεὶ τὰ θεία τοῖς ἀνθρωπίνοις καταμιγνύσθαι, καὶ τὰ ἐράνια τοῖς γηίνοις συμφύρεσθαι, καὶ τὰ πνευματικὰ τοῖς σαρκικοῖς, καὶ τὰ ἱερατικὰ τοῖς κοσμικοῖς συγχέεσθαι) ἀξιώσει ποίησε, ἅπερ πεποίηκας; ἁμαρτίαν δὲ μεγάλην ἐνώπιον Κυρίου⊠ ἡμάρτησας, ἐκείνῳ τῷ ποτε ἀδελφῷ, ἄνευ ἀφορμὴν τῆς Χριστιανικῆς ἀφίσασθαι, καὶ τὼν ἰδίαν ψυχὼν ἀπολέσαι, ὑπὲρ ἧς ὁ Χριστὸς ἀπέθανε.}} {{graeca|112 Λέγω}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 3rfymyplpgup21igfk8mafblcvno8p8 104 84772 275026 2026-08-07T12:58:43Z Vladis13 10700 + 275026 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|577 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|τιὸ Λέγω δή σοι τι παραβάδον, ἵνα γνὼς τὸ παῦματός σου τὸ μέγεθος· τὼ αἰμόζουσι δηζητήσεις βαρβαρικαί· ἅσπερ δὲ τὸ σωματικῶν παθημάτων ποικίλαι διαφοραὶ διαφόροις θεραπείαις καὶ φαρμακοποτίαις θεραπεύονται· ἅτω καὶ τὸ ψυχικῶν νοσημάτων ὑπάρχουσιν ἄλλοις ἄλλοις τοιτοῖς φαρμάκοις θεραπευόμενα. Πρὸ ὀλίγῳ διαφανέσης τῆς ἁγίας κυριακῆς ἐκβαφθεὶς ὡς ἐν ἐκστάσει, ἡ θεωρῶ ἐμαυτὸν ἐν τῇ ἁγίᾳ ναστάσει. Ἔκειθεν εἰσελθὼν, ἡ τὸ ζωοποιὸν ⊠ Θεοῦ Λόγου σεβασμιωτάτως σημείον, ἐπορεύθην κατὰ τὸ τύπον εἰς τὸ ἅγιον Κρανίον, καὶ βλέπω τὸ Θεοφόρον μητροπολίτην τῆς πανευδαίμου⊠ Ἐμέσης λευχιμάνος ἐστῶτα, ἡ δύο ἀγγέλους ἀσπεφορῶντας ἐκατέρωθεν· σὲ δὲ μηδαμοῦ ἰδὼν, πρὸς αὐτὸς εἶπον· Πῇ ἐστιν ὁ ἐμὸς φίλος⊠ δευτέρευος⊠; Οἱ δὲ ἰταμῶς ἡ ὀργίλως ἀπεκρίθησαν· Ἐκεῖνον ⊠ σὺν τῷ Κυρίῳ⊠ ἡ πάντα τὸ οκον αὐτοῦ, ἐπειδὴ τῇ ἕξ καὶ δεκάτῃ ⊠ Φεβρουαρίου μηνὸς διὰ τὸ χειρῶν αὐτοῦ ψυχὴ Χριστιανὴ ἀπόλωλεν, τὼ πίσιν ἡμῶν ἀθετήσασα.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|113 Ἐγὼ δ'· Μὴ κωω, ἔφην, μὴ ἔστω τέτοιο· ἀλλὰ πρέσβευε τῷ ⊠ ζῶντι τῇ ζωοποιῷ τῷ σαυρῷ πεφυλαγμένῳ, ἡ λυτὸν ἐαυτὸν βίλα τῷ θανάτῳ ὑπὲρ ὁ ἡμῶν ⊠ λυπκντώσαντι; καὶ πᾶσαν τὼ γῆν τῷ ⊠ θεοκριτῇ αὐτοῦ πνευτῇ ἐκχεύσαντα τὼ θείῳ αἵματι ἐκκαθάραντα, ἵλεων αὐτὸν γνῶσαι, καὶ τὼ ψυχὼ αὐτοῦ σῶσαι. Καὶ ἅπερ σὺν ἐκβοήσας με ⊠ Θες Κύριον, ἐντευξὼν καὶ ἱλασμὸν ὑπὲρ ἐκ πεποίηκα, εἰπὼν· Φιλάγριον ἡ πανελεὲ Κύριε, ὁ μὴ θέλων τὼ ἀπώλειαν τὸ ἀνθρώπων, ἀλλὰ τὼ ἐπιστροφὼν ἡ τὼ ζωὼν· ὁ τὸ Νινευιτῶν δεξάμενος τὼ μετάνοιαν, ἡ τὸ Ἐζεκία τὸ κλαυθμὸν, ἡ τὸ Μανασσῆ τὸ στεναγμὸν, καὶ Δαβὶδ τὼ ἐξομολόγησιν, ἡ Πέτρῳ τὰ δάκρυα, ἡ τὸ ἐπὶ σταυρῷ λῃστοῦ τὸ πιστὸς ὅρκοσ· οὕτως καὶ αὐτὸ τὼ εἴσοδοι ⊠ παραδείσου διχοησάμβιῳ⊠, σφραγίζεσθαι με τὼ ζῶντι, τὼ ἀνέπειν ὑπὲρ ⊠ δευτερεύειν, ἡ χαρίσασθαί μοι αὐτὸν, εἰ ἡ ἀνάξιος εἰμι χάριτος· ἀπ' ἐν δὲ τῷ ἀδιάγνῳ τὸ ὑπερφυῶς σε βυθὸς, ἡ τῇ σῇ ἀκαταληψίᾳ ἀφάτων πελάγῳ, ἡ τῇ τῶν παγόντων ἁγίων ἀζελίαν ἡ τόπου ⊠ σε πανυαγίως ἀρχέως πεσοβρίᾳ, σῶσον αὐτὸν, συγχώρησον πᾶσιν ἐαυτὸν, ἡ ἄξιον ζῶντος τὸ ἱερᾶς ἀπέχραση πάσης, ὅτι πάντα δύνωσαι, ἡ παρεξὲς ἁμαρτημάτων ἀνθρώπων εἰς μετάνοιαν· ἡ πέπτῃ σοι ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τὸ αἰώνων.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|114 Καὶ τατα τὼ γιον ἐμοὶ σὺν σὺ πεποιηκότι⊠, καὶ, Ἰδὲ, ἐχκελακεσθὲ μοι αὐτὸν, οἱ ἅγιοι ἔφησαν ἄγγελοι· ἀλλ', ὡς ἀγαπητὲ δευτερεύειε, μετανόησον, ἡ τὼ καρδίαν σου τοῖς δακρύοις ⊠ πόκλυνον· ⊠ δὲ ἡδὲ τὼ ἀξίαν με ⊠ Θεὸς ἐφανέρωσέ μοι ἑαῦτον· ἀλλὰ δὲ τὼ σὼ σωτηρίαν. Οὐκ ἐκλαῦσον, ἡ ἐξενύβδισα τὸ Θεῖον, ἡ καρποφόρησον, καρπὸς ἀξίως τὸ σῆς λατρείας, ἡ ἁγνείας σου τὼ καρδίων· ἐὰν δὲ μὴ τω ποιήσς, ἔτι παροργήσεις τὸ Θεὸν. γὼ δὲ κλαυθὸν ἐπὶ τὸ Γέροντος⊠ παρακλήσει καταυγῆς ἡ κλαύσας πικρῶς, εἶπον· Εὔχε, ὦ πάτερ, εὔχε, ἡ ἐντενέστερον ὑπὲρ τῆς ἐμῆς ἀθλιότητος· ἵνα τύχω παρὰ ⊠ Κυρίῳ τῆς ⊠ ἡμῶν ἁμαρτημάτωνων ἡ ἀγνοημάτων ἀφί‑}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''ob quod viſus fit quaſi à miniſterio repulſus;''}} 112 Mirum ſane quod tibi dicam, vulneris tui immanitatem agnoſcens de remedio convenienti repetiundo cogites; quemadmodum enim morborum corporis multæ ac variæ ſpecies, medicamentis variis ac potionibus curantur; ita & malarum animæ affectionum aliis aliter per pharmaca ſpiritualia occurrendum eſt. Recenter, illiceſcente ſancta Dominica, quaſi in ecſtaſim abreptus ſum, ac me vidi ad ſanctæ Reſurrectionis {{right sidenote|'''e'''}}. Iſtuc igitur ingreſſus, & vivificum veneratus Verbi Dei ſignum, juxta formam præſcriptam procedo ad ſanctam Calvariam {{right sidenote|'''f'''}}; ac deſeritur Theodorum conſpicio feliciſſimæ Emeſenæ civitatis metropolitan, in albo apparatu ſtantem, binoſque hinc inde angelos candidis {{right sidenote|'''g'''}} indutos veſtimentis: te vero nuſpiam videns, rogitavi illos: Ubinam eſt amicus meus deuterarius? Illi verò auſterè atque indignabundè reſpondent: Diſperdet illum Dominus ac domum ejus omnem; quia die decima ſexta menſis Februarii per manus ipſius fidem noſtram aſpernata periit anima Chriſtiana.{{right sidenote|'''E'''}} 113 Ego vero: Abſit, inquam, Domini; abſit, hoc ut umquam contingat; ſed illum interpella, qui in ipſa hac petra vivifica clavis affixus eſt cruci, lytrumque ſemetipe, quo nos redimeret, obtulit neci, ac divino cruore de ſacroſancto latere profuſo terram omnem abluït, ut placari te ſinat, ſalvetque animam ejus. Tum, ſublatis ad Dominum oculis meis deprecari ac propitium tibi Deum reddere inſtitui, ac dicere: Benigniſſime & miſericordiſſime Domine, qui hominum non vis mortem, ſed ut convertantur & vivant; qui & Ninivitarum pœnitentiam reſpexiſti, & Ezechiæ fletum, & gemitum Manaſſis, & Davidis confeſſionem, & Petri lacrymas, quique Latronem in cruce, fidei promiſſio ab æternum vindicatum ingredi paradiſum ſingulari gratiâ voluiſti; audi preces, quas deuterarii cauſâ fundimus; da illum mihi, quamquam dato ſum indignus; at certe propter inenarrabilem miſerationum tuarum abyſſum, atque ineffabile pelagus clementiæ tuæ, virtus & ſanctorum angelorum hic aſſiſtentium, & Antiſtitis hujus tui ſanctiſſimi interceſſione ſalvum fac eum, & retibus tuis include, ac ſacra hac ſtatione dignum effice; quia omnia potes, & diſſimulas peccata hominum propter pœnitentiam; debeturque tibi gloria in ſecula ſeculorum.{{right sidenote|'''F'''}} 114 Sic precatus eram, cum ſancti Angeli {{right sidenote|'''e'''}}: Ecce, inquiunt, condonavit illum tibi Deus. Verumtamen pœnitentiam, ô deuterarie dilecte, agito, & cor tuum eſtulto lacrymis: neque enim propter merita mea revelavit hoc Deus mihi, ſed propter ſalutem tuam. Flere itaque, atque iracri miniſterii tui fructus colligere, ac repurgare animum tuum: nam, ſi ſecus feceris, Deum iterum ad iracundiam provocabis. Ego verò Senis exhortatione compunctus admodum, atque amarè lacrymatus dicebam: Ora, ô pater, ora, & ora ſine intermiſſione pro miſeria mea, ut & delictorum meorum & ignorantiarum veniam à Domino impetrem.{{right sidenote|''eidem ad pœnitentiam deinatus eſt.''}} {{small|Dddd}} Atque<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> 5arncu8m6tj5x9p5up6kwaicnvf3dlv 104 84773 275027 2026-08-07T12:58:44Z Vladis13 10700 + 275027 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|578 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} hæc ego, ſicuti perſpexiſſe ex iis, quæ narravit Archidiaconus ac deuterarius, cognovi, ita ſcriptis accuratè mandavi. | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|σεως· ἅτω ἢ ἡ τὰ πάντα σαφῶς ἰδὼν, καθ' ὃν ὁ ἀρχιδιάκος⊠ ἡ δευτερεύων⊠ ἐξηγήσατο, κἀγὼ ἀκριβῶς ζωεγραφήσας.}} |} == ANNOTATA D. P. == {{right sidenote|'''a'''}} ''Exiſtimo eum fuiſſe, ſub cujus cura erant matronæ viduæ, ad eccleſiæ miniſterium adlectæ; quales eæ erant, quarum collegio præficiendam Paulus I Timoth. 5, v. 9 vult eſſe non minus ſexaginta annotum, quæ fuerit unius viri uxor, in operibus bonis teſtimonium habens &c. Nempe ab ipſis Judaicæ religionis primordiis mulieres ſcimus fuiſſe conſtitutas, quæ obſervarent ad oſtium tabernaculi, I Reg. 2, 22.'' {{right sidenote|'''b'''}} ''Μαγαρίζειν, inquit in Gloſſario Meurſius, eſt Agarenorum religionem profiteri. Vide Acta MM. Amorenſium ad 6 Martii, num. 28. Dubitari tamen merito poteſt num Magaritæ appellatio non ſit ſtrictius accipienda, ut ſignificet aliquem peculiaris miniſterii in eorum templis & ſacris gradum. Vide etiam Cangium.''{{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|'''c'''}} ''Georgius Codinus Curopalates cap. 3 de Officiis Magnæ eccleſiæ, ὁ δευτερεύων τῶν ἱερέων εἰσοδεύει τὰς ἱερὰς ἐὰν ἔκ τινι πρωτοπαπᾶς, καὶ ἄρχει τῶν ἱερῶν ἀπὸ τῶν πρωτοπαπᾶ. Secundarius ſacerdotum inducit (ad altare ſcilicet) ſacerdotes, ſi abſit archipresbyter, iifque poſt ipſum præeſt. In quem locum videſis Jacobi Gretzeri Obſervat. libro I, capite 10: neque enim dubio, quin idem ſit δευτερεύων & δευτερεύων.'' {{right sidenote|'''d'''}} ''Id eſt legatus, ſic dictus ἀπὸ τῶν ἀποκρίσεων, reſponſo: quod muneris ejus ſit ultro citroque reſponſa ferre. Et hoc nomen primò quidem Eccleſiæ negotia tractantibus, deinde promiſcuè quibuſvis legatis dari cœptum notat in Gloſſario Meurſius.''{{right sidenote|'''E'''}} {{right sidenote|'''e'''}} ''Reſurrectionis nomine non eum intelligi locum, in quo Chriſtus reſurrexit à mortuis, cui circumædificatum anguſtiſſimum templum S. Sepulcri nomine; ſed contiguam eidem ad Orientem eccleſiam minorem, ad quam ex majori per plures deſcenditur gradus, eum ſcilicet locum, in quo ab Helena inventa crux fuit, ſuſè docet Quareſmius lib. 5, peregr. I, cap. 19: cauſamque reddit, quod in illa inventione crux ſancta quodammodo reſurrexit, & quaſi vitam ad miraculorum ingentium patrationem receperit, quâ tantiſper, dum deliteſcit, caruerat. Ceterum quid de hujus temporis uſu ſit, mihi videtur dubitari non poſſe, quin Reſurrectionem Dominicam, vel ſolum præcipuum ſancti Sepulcri templum nominaverint veteres; vel totum illud trinam eccleſiarum ac plurium ſacellorum complexum: cujus ichnographiam accuratiſſimam proponit Quareſmius lib. 5 peregr. 3, cap. 1; & primum quidem eſt veriſſimius; cum, ipſomet fatente, Euſebius Reſurrectionis, Paſſionis & ſanctæ Crucis templa diſtinguat.'' {{right sidenote|'''f'''}} ''Eſt illa Reſurrectionis ſeu ſancti Sepulcri maximo templo ad Meridiem contigua, multorum graduum aſcenſu adeunda; ut videre eſt apud eumdem.'' {{right sidenote|'''g'''}} ''Non eſt hoc nomen ejus proprium, ſed honoris tantum ac ſanctitatis titulus: ut patet ex Græco contextu τὸ θεοφόρον μητροπολίτην: neque enim ſolent Græci aut nominibus propriis articulum præponere, niſi præfixo, ut fere ſolent, congruo dignitatis vocabulo; quale fuiſſet ἀγιώτατον κύριον θεοφόρον, aut appellativis, quale eſt μητροπολίτης, abſque articulo uti.'' {{right sidenote|'''h'''}} ''Vox barbara eſt ἀανδρὸς, candidus; ἀαφοφορεῖν eſt candidas veſtes geſtare. Plura Cangius. Melius id dicitur λευχιμονεῖν, quod habes num. 162; atque hic proximè præcedit λευχιμώνας.''{{right sidenote|'''C'''}} {{right sidenote|'''F'''}} == CAPUT X. == ''Leontius, vitæ auctor, fit diſcipulus S. Stephani, ab eoque liberatur animi morbis & corporis.'' {| | {{right sidenote|''Leontius Damaſcenus, vitæ auctor,''}} '''E'''T hæc quidem omnia, ſicut à viris fide dignis collegeram, pauperculus ego abjectuſque Leontius conſcripſi: quæ autem coram ipſe & vidi, & hiſce auribus audivi, jam explanare aggredior: nam ſupremum, quod anſacram ejus ex hoc mundo migrationem anteceſſit, quadriennium, in ſancti hujus Senis diſciplina poſui: id vero qua ratione ſit factum, breviter diſſeram.{{right sidenote|''fit monachus; & vehementer tentatur;''}} 116 Relicta civitate patria, feliciſſima Damaſco, ſub ſalutaris paſchæ tempus Jeruſalem anctam adii. Exacta porro feſti celebritate, in Maximam ſancti Patris noſtri Sabæ Lauram profectus ſum, tonſoque iſtic capite, cuidam ex patribus ejúſdem Lauræ, qui ſub Abbate diaconi miniſterium exercebat, traditus ſum, diſciplinâ monaſticâ imbuendus. Cum | {{graeca|Ταῦτα μὲν δὴ ἅπαντα ⊠ θεῷ πολλῶν συνελεξάμην ἀξιοπίστων ἀνδρῶν, ζωεγραφήσας ὁ πενιχρὸς ἐγὼ ἡ χαμαίζηλος⊠ Λεόντιος· ἅδε ἰδενικῶς τεθέαμαι, ἢ ὧν ἀντήκοος ἐχρῶμην, συγχεφωξῶ⊠ ἤπω. Ἐσχάτως δὲ τούτῳ τ Γέροντι ⊠ τῆς ἐνθάδε ἐκ ἱερᾶς αὐτοῦ μεξστάσεως τετξάτην χρόνον ἐμαθήτευσον· ⊠ δὲ πῶς πέπω, ζωὶτετμημένως ἐρῶ.}} {{graeca|116 Τὴν πατρίδα καταλιπὼν πόλιν, τὴν πανευδαίμονα Δαμασκόν, τὴν γίαν Ἰερουσαλὴμ κατήντησα κατὰ τὸν καιρὸν τῆς σωτηρίου πάσχα. Λυθείσης δὲ τῆς πανηγύρεως, τῇ μεγίστῃ Λαύρᾳ τοῦ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν Σάββα κατέλαβον, κἀκεῖσε τὴν κεφαλὴν ἀποκειράμην[?], παραδέδωμαι[?] δέ τινι τῶν πατέρων τῆς αὐτῆς Λαύρας ὑπὸ το ἡγουμένου διακόνῳ}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> i1zr150n6zg9s0ka95y0hcyrsong3bt 104 84774 275028 2026-08-07T12:58:45Z Vladis13 10700 + 275028 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|579 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|ἐπάρχοντι, ὅπως ἐκδιδάξῃ με μοναχικὴν πολιτείαν. Παρεμείναντος δέ με ἐπὶ μίαν ἑβδομάδα, ἢ καὶ σμικρῷ πλέον, ἰδιώτην ὄντα, καὶ λίαν τῶν θείων γραφῶν ἄπειρον τυγχάνοντα, αὐτίκα προκατήρξατο πρώτως με τοῖς κακίστοις αὐτοῦ βέλεσιν ὁ τῆς βλασφημίας ὀλέθριος δαίμων· ὑφ' οὗ νοερῶς καὶ ἀοράτως τιτρωσκόμενος ὠδυνόμην, ὀδυρόμην, ὡς τοὺς ἀσελγεῖς λογισμοὺς καὶ αἰσχρὰς ἐπιθυμήσεις ἐκ τῆς ἐμαυτοῦ ψυχῆς ἀναφύεσθαι μόνης οἰόμενος. Ὁπηνίκα δέ με ἀγωνιῶντα καὶ λυπούμενον ἴδεν ὁ δεινὸς πολεμήτωρ, πολὺ μειζόνως ἔσπευδε τὰ τῆς θλίψεως καὶ ἀγωνίας κατ' ἐμοῦ διεγείρειν ἀλλεπάλληλα κύματα, μάλιστα γνὼς τὸ πρὸς αὐτὸν πάλαιστε ἢ μάχης ἔπω μεμυημένον ὑπάρχοντα· ὃ γὰρ ἔφερε με, τῆς αὐτοῦ στρατείας ἢ ἐπηρεσίας ἀποδράντα, ἢ καὶ αὐτῷ στρατεύεσθαι ἐπιχειρεισάμενον· ἀλλὰ παντελῶς οὐκ ἀφῶν με μιᾶν ὥραν ἔχειν ἡσυχίαν ἢ ἄνεσιν, ὥστε με ἐπέλασε, καὶ ἐπὶ τὴν ἐμαυτοῦ σωτηρίας ἀπόγνωσιν φονικοὺς ὑποβάλλων λογισμούς, ἐμαυτὸν ἀποκτεῖναι παροτρύνων.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|117 Ὅθεν ἐπένθην, καὶ πολλῶν κατέχεον δακρύων ῥοὴν, τὴν ἐμὴν ἀλαβίζων[?] ἀπόνοιαν. ἧς ἐκτραπῆναι βουλόμενος, νηστείᾳ καὶ δίψῃ, ἀγρυπνίᾳ τε κα χαμευνίᾳ λίαν ἐμαυτὸν ἐδάμαζον, δεχόμενος[?] ῥυσθῆναι τούτων τῶν χαλεπῶν ἐνθυμήσεων· ἄμεινον γὰρ ᾤμην ἐγκρατείᾳ τ σωματικῇ χρᾶσθαι, ἢ βλασφημεῖσθαι δι' ἐμὲ τὸ τοῦ Θεοῦ πανάγιον ὄνομα. Ἀλλ' οὐδὲν ἐντεῦθεν τάλας ἐγὼ ἐξήνεγκα κέρδος, ἐκτήξας[?] τὴν σάρκα πᾶσαν, τοῖς ἀνέμοις συμφερόμενος, ὡσεὶ καλάμη κατάξηρος· ἀλλὰ μᾶλλον ἢ μᾶλλον ἐπολεμούμην ὑπὸ τοῦ παγκάκου δαίμονος, καὶ πλειοτέρως ἐνέπιπτον ἀνίαις καὶ θλίψεσι, μόναις ταῖς τῶν δακρύων ῥοαῖς παρηγορῶν με τὰ πολύκλωνα τῆς ψυχῆς πάθη καὶ βαθέα τραύματα. Οὔτε γὰρ τοσοῦτον ἐκεῖνος ὁ τοῖς λῃσταῖς περιπεσὼν πεθαυμάτισται[?], ὅσον ἐτραυματιζόμην ταῖς δαιμονικαῖς προσβολαῖς, καὶ ταῖς τῶν μαρτημάτων τε κα τῶν βλασφημιῶν πυκναῖς ἀκίσιν, ὑφ' ὧν πολλάκις νυττόμενος κατὰ τὸν τῆς ψαλμῳδίας καιρόν, μεμονωμένος σφοδρῶς καὶ ἀφειδῶς ἐπάρασσον τῇ γ τὴν κάραν, εἴ πως ἀλγήσας, διὰ τῆς ἄλγους βραχείας … γαλήνης λογισμῶν, καὶ ἀπερισπάστως τὰς εὐχὰς ἐκτελέσω.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|118 Ἀλλ' ἐξέπιπτον τῆς ἐλπίδος, καὶ ἀνηνύτως ἐκοπίων· καὶ πεισάτω πάντας ὑμᾶς ἡ ἀλήθεια, ὅτι πλειστάκις, ἐν κρημνώδεσιν ἐμβεβηκὼς χώραις, ἐσκεπόμην ἐμαυτὸν ὕψωθεν χαμαὶ κατὰ κορυφὴν ἀπορρῖψαι· ᾐρούμην γὰρ φόνῳ τῆς βίας κακῶς ἀπεξελθεῖν, ἢ ζῆν τῆς θεοσεβείας καὶ ἀρίστης πολιτείας ἐκτός. Τὸ αὐτὸ δὲ καὶ λάκκῳ παρεστηκὼς ἐφρόνουν ποιεῖν, ἀλλὰ καὶ μάχαιραν κατέχων, ἐμαυτὸν τῇ γαστέρι ἐκκεντῆσαι παρεθυμούμην· διενοούμην γὰρ τὰ βέβηλα καὶ ἄπιστα τῶν ἀθέων πάθη, καὶ τὰ τῶν αἱμοβόρων λῃστῶν, καὶ φιλοπόρνων, καὶ πάντων κακίας ἐχομένων ὅμιλον ὑπὲρ ἐμὲ διάγειν, ἢ βιοῦν καλῶς, ὥστε καὶ τούτους ἐμακάριζον ἀφρόνως ἐρῶν, ὅτι εἰ καὶ τοιοῦτοι τυγχάνουσιν, ἀλλ' οὐ πρὸς Θεὸν διαφέρουσιν, ὥσπερ ὁ ἄσωτος ἐκεῖνον ἀζώτως[?] λογιζόμενος καὶ βιοῦντος, καὶ ταῖς ἀκαθάρτοις ἐνθυμήσεσι τὴν θείαν ἐν ἐμοὶ ἀχρειῶν εἰκόνα· αὐτῷ }} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} vero ad hebdomadam unam, aut paulo etiam amplius iſtic permanſiſſem rudis atque in divinis litteris hoſpes admodum ac peregrinus, pernicioſiſſimis telis ſuis appetere me cœpit inſeſtus blaſphemiæ ſpiritus ac vulnerare. Cujus interiore nec oculis patente animi vulnere fauces diſcruciabar, ac flebam, cogitationes impudicas, atque obſcœna deſideria non niſi ex propria mente provenire arbitratus. Ubi autem angi me atque affatim cadere ſenſit inſeſtus hoſtis, multo obſtinatius id operam dedit, ut mœroris & interiorum certaminum alternos in pectore meo fluctus concitaret, maximè id adeò quod me in hoc luctandi cum ipſo pugnandique genere nequaquam exercitatum eſſe non ignoraret: hoc ſcilicet ferre non poterat, quod ab ejus caſtris obſequioque deſciſcens, militare adverſus ipſum pararem: ſed ne ad horam quidem unam interquieſcere me paſſus aut reſpirare, rationeſque ſuggerens ad ſalutis deſperationem natas inducere, jam parum aberat, quin me, ut necem mihi conficerem, impulit.{{right sidenote|''& ad mortis tiam inconsolabilem,'' '''E'''}} 117 Dolebam igitur, multamque profundebam vim lacrymarum, inſaniam deſiens meam, quam ut excuterem, fame, ſiti, vigiliis, humique cubando, memet ipſe vexabam, obſecrans Deum, ut moleſtis hiſce cogitationibus me liberari contingeret: ſatius enim eſſe ducebam, peſſumdato corpore, ſervare continentiam, quam ullam à me ſanctiſſimo Dei nomini contumeliam afferri. Nec tamen, cum ita carnem omnino conſicerem, quidquam inde habui miſer emolumenti, ventis, ut arundo arida, circumactus: ſed magis ac magis à peſſimo dæmone inſeſtabar, & frequentioribus demergebar animi curis & cruciatibus; unum tot inter graviſſimas mentis perturbationes atque altera vulnera ſolatium erant rivi lacrymarum. Neque enim illi, qui in latrones inciderat, tot impoſitæ ſunt plagæ, quot mihi & inſultus diabolici, & peccatorum blaſphemiarumque denſi mucrones impoſuere; iis namque per conſuetum pſalmodiæ tempus foſſus identidem, cum eſſem ſolus, graviter duréque in terram caput illiſi, ſiquo modo per incuſſos dolores vel brevem aſſequi poſſem cogitationum pacem, preceſque imperturbatas decurrere.{{right sidenote|'''F'''}} 118 Sed fallebat me ſpes mea, & fruſtra me vexaveram. Quin ſanctè aſſero vobis omnibus, conſcenſis ſæpiſſime locis abruptis cogitaſſe me, præcipitem inde memetiſſum dare: optabilius enim eſſe ducebam, violenta morte ex hac vita male diſcedere, quam eam ducere pietatis atque optimæ diſciplinæ expertem. Idem iſtud, cum puteo adiſſem, facere meditabar; imo & arreptum gladium per ventrem adigere mihi volui: nam impura perfidaque atheorum latronumque ſanguinariorum, genéonum, atque omni ſcelere notatorum hominum turbæ flagitia, meis eſſe inferiora cenſebam, atque adeo honeſtè eos (ſi me attenderem) vivere; uſque adeò, ut illos ſtultè prædicarem beatos; quia etiamſi tales eſſent, coram Deo tamen à me diſcreparent, qui Prodigum illum turpiter cogitando vivendoque præcellerem, atque obſcœnis phantaſmatis imaginem in me divinam obducerem: blaſ-{{right sidenote|''ac denique ad deſperationem compellitur:''}} {{small|Dddd 2}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> lu5bvdzpql26m75xx2xqyhjto4zwycz 104 84775 275029 2026-08-07T12:58:46Z Vladis13 10700 + 275029 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|580 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} blaſphemo etenim ſatanæ memetipſum æquiparabam, ac proinde æternum ipſi aſſeciſſeque ejus incumbens expectabam ſupplicium; quod quidem à nobis omnibus Deus avertat. Atque in hoc ſtatu per biennium, præter tres aut quatuor menſes, perſmanſi, donec animum deſtituerent vires, aciemque oculorum adurens uberum lacrymarum calor magnam partem obtunderet.{{right sidenote|''tandem tamen ſtatuit omnia S. Stephano manifeſtare;''}} 119 Tunc igitur adverſantium cogitationum fornace, qua conſumebat, liberari vehementer exoptans, alium mihi magiſtrum adſcivi, relicto illo tantiſper, quamquam quotidie ab eo monitus atque in ſpiritu inſtructus eſſem. Cum vero die quadam in ſalutares Patrum libros incidiſſem, locum offendi patris Zenonis {{right sidenote|'''a'''}}, ubi de fratrum aliquo narratur, quod, ejuſmodi & ipſe paſſus aliquid, ad ſanctum quemdam ſenem ſe contuliſſet, cui poſtquam ægritudinem expoluſiſſet ſuam, abſolutam per ipſum à Deo, animorum ſimul & corporum medico, ſanationem obtinuerit; quam & ego conſequi deſiderans ad ſanctum Stephanum, in quem ex auditu, non ex oculorum experientia propria, ſpem habere repoſitam cœperam, acceptâ à magiſtro meo epiſtolâ, iter arripui. Cum itaque ad ſanctum Stephanum adveniſſem, orſuſque eſſem explicare res meas, pudor illico me, ſatana uggerente, invadit, os meum obturans ſilentio, ſeptumque ipſi arctiſſimum objiciens. Id nempe agebat verſutus hoſtis, ut ab illuſtrante omnes Stephano ego lucis expers ac ſalutis abirem.{{right sidenote|'''B'''}} 120 Sed gratia enimvero divina id adeo non permiſit, ut per ſolertiſſimi Senis diligentiam anteverteret potius: ſtatim enim perhumaniter me recipiens: Hic ſede, inquit, fili; deinde fratribus, qui adſidebant, digito in me intento, ait: Optimo loco ſitæ ſunt res hujus fratris; ſed neſcit ipſe. Digreſſis verò illis, me privatim interrogat: Nam quæ ratio, inquiens, fili, huc te appulit? Cui ego: O pater, quid opus eſt me hoc dicere tibi, qui mea omnia perſpecta habeas? Cum ille: Etiamſi, inquit, noverim ea, ut dicis; tuum eſt tamen, fili, turpiſſima dæmonum myſteria, & mala femina, ac pernicioſa zizania patefacere; ut cordium animorumque humanorum inſpector Deus, cuique ante nota ſunt omnia, quam fiant, humilitate tua honeſtiſſimaque impudentiâ perfectis, benignè te reſtituat ſanitati. Verum ego pudoris vinculis conſtrictus perſuaderi non poteram. Tandem, vi maxima compulſus à Sene, narrationis exordium feci factis involutum ac timidum.{{right sidenote|''ſed nimio pudore præpeditus,''}} 121 Sed cum præpeditam etiam tum verecundo metu linguam adverteret, diſertè ipſemet candidèque mea proferens omnia mirificè recenſuit, quaſi intima animi ac pectoris mei penetralia ſubiſſet, quæ erant iſtic recondita minutiſſime perſcrutatus: tum, ut animos mihi faceret, talibus præceptis ſapienter imbuens, ait: Pudere te, fili, non debet diabolicas prodere ſuggeſtiones: melius namque fuiſſet, ſi eas per te ipſe manifeſtaſſes: quia, etiam per declarationem, promptam conſecuturus omnino eras ſanitatem: nam & ſi eas à principio{{right sidenote|'''C''' ''ab eodem cordis ſui ſecreta cognoſcente animantur verbis,''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|δὲ τῷ βλασφήμῳ σατανᾷ ἐξισοῦθω, ὅθεν κῇ τὼ αἰωνοβόλῳ αὐτῷ κῇ τοῖς ὑποκειμένοις αὐτοῦ, ἀπεξεδεχόμην αἰώνιον κόλασιν· ἧς ῥύοιτο πάντας ἡμᾶς υσίη. Καὶ οὕτως διέμενα διετῆ χρόνον, πλὴν τρεῖς ἢ τέσσαρας μῆνας, ἕως τῆς ἐμῆς καρδίας ὁ πόνος ἐξέλιπε, καὶ μέρος τῆς ὄψεως ὑπὸ τῆς τῶν πολλν δακρύων θερμότητος ἐξεκάη.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|119 Τότε τοιγαροῦν τῆς συνεσχόσης με ⊠ ἐναντίων λογισμῶν ἀσπαλαγίνης καμίνης σφοδρῶς ἐπιθυμῶν, ἄλλον ἐκωμισάμην διδάσκαλον, τὸ κατὰ καιρὸν ἐγκαταλείψας, καίπερ ἑκάστοτε νουθετούμενος ὑπ' αὐτὸ ἡ πνευματικῶς διδασκόμενος. Μιᾷ δὲ ⊠ ἡμερῶν τοῖς ψυχωφελέσι πατέρωσιν ἐντυχών βιβλίοις, εὗρον αὐτοχέτω ⊠ ἀββᾶ Ζήνωνος, αὐθὶ ἵνα ἐξομολοῦσαν ἀδελφὸν, ὅτι, τι ⊠ τοιοῦτον καὶ αὐτὸς πεπονθὼς, ἐπερεύθη πρὸς ἵνα ἅγιον γέροντα, ᾧ τὸ ἴδιον ἐξαγορεύσας πάθος, ὑπὸ ⊠ Θεοῦ, ⊠ ψυχῶν ἡ σωμάτων ἰατρῆς, παρεχυνὸ αὐτῷ τελείας ἐπέτυχε θεραπείας, ἧς κἀγὼ τυχεῖν ἐφιέμενος, πρὸς ἅγιον Στέφανον ἐπερεύθην, ἐξ ἀκοῆς, οὐκ ἐξ αὐτοπτικῆς πείρας, εἰς αὐτὸν πεῖν κεκτημένος ἐλπίδα, παρὰ ⊠ ἐμ διδάσκειν μόνον. Ἐλθὼν ἐν πρὸς αὐτὸν ⊠ ἅγιον Στέφανον, ⊠ τῆς ⊠ καὶ ἐμὲ διηγήσεως ἀρχὼ ποιούμενος, εὐθέως ὑπὸ σατανικῆς ὑποβολῆς αἰδος κατεσχέθην, σιωπῇ τὸ ἐμὸν ἐμφραχθέντι στόμα, καὶ φραγμὸν αὐτῷ δρακτικώτατον ἐμβάλλων. Τίτα δὲ ὁ δολοπλόκος⊠ ἐχθρὸς ἐμηχανᾶτο, να παρὰ το φωτίζοντος Στεφάνου κενὸς φωταγωγίας καὶ σωτηρίας ὑποστρέψω.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|120 Ἀπ' ὄντως ἡ παντεχνωμένη ἡ θεία χάρις, ἀλλὰ διὰ τὸ σοφοῦ Γέροντος⊠ μηδεμονίας προέφθασεν· αὐτίκα γάρ με φιλοφρόνως ὑποδεξάμενος⊠, πρὸς ἐμὲ φησὶν ὧδε καθῆσο, τέκνον· πρὸς δὲ τοὺς συνεκαθημένους αὐτῷ μαθητὰς δακτυλοδεικτῶν, ἔλεγε· Καλῶς κεῖται ὅλος ὁ ἀδελφὸς· ἀλλ' ἀγνοοῖ. Ἀναχωρησάντων δὲ τούτων, ἰδιαζόντως ἐπυνθάνετο· Διὰ ποίαν αἰτίαν ἐλήλυθας ὧδε, λέγων; Πρὸς ὃν ἐγὼ ἔφην· εἰ πάτερ, διὰ τί σοι, πάντα τὰ κατ' ἐμὲ σαφῶς εἰδότι, ἐξαγορεύσω; Ὁ δὲ· Κἂν, ὡς ἔφης, γινώσκω, φησὶν· ἀλλ' ὑμέτερον καθῆκον, τέκνον, ⊠ δημοσιεῦσαι τὰ αἴσχρα δαιμόνων μυστήρια, καὶ πονηρὰ σπέρματα, ἡ φθαρτικὰ ζιζάνια, ἵνα τὸν ἰδιῶν καλαθῶν μετεωφροντίων ἡ βελτιστάτων ἀναιδείαν ὁ καρδιογνώστης καὶ ὁ νοῶν ἀνθρώπων ἐπιστάμενος, ἡ πάντα γινώσκων πρὸ γενέσεως αὐτῶν ὁ Θεὸς, λυφήσωσά σοι τὼ ἴασιν· ἀλλ' ἐγὼ οὐκ ἐπειθόμην, τοῖς αἰδοῦς νεκεχρημένως⊠ διεργοῖς. Τέπον δὲ βιασθεὶς ἀκρῶς ὑπὸ ⊠ Γέροντος, μετέως διηγηματικῆς ἐπελαβόμην ἀρχῆς.}} {{graeca|121 Ἰδὼν δέ με ἔτι τὼ γλῶτταν τῷ ⊠ αἰσχύνης φόβῳ δεδομένην, πεφανερωσε ἡ λευκοτέρως τὰ κατ' ἐμὲ σαφηνίζων, ⊠ ἐκδέξως διηγέσατο, ὡς εἰς τὰ βαθέα ⊠ ἐμς ψυχῆς τε καὶ καρδίας ζμυσία εἰσδὺς, καὶ τὰ ἐκεῖ λεπτομερῶς ἐξερευνήσας. Καὶ τοιαύτως με ὑποπερίζων θαῤῥαλέως ἔλεγεν, σοφῶς νουθετῶν· Τέκνον, ὁ δεῖ σε αἰδεῖσθαι διὰ διαμονικῶν ἐκφῆναι λογισμούς· τέτον δὲ εἰ ὑπὸ σεαυτοῦ ἐξέφαινας, ἄμεινον ἦν· πάντως δὲ κῇ διὰ τὸ ἐξαγορεύσεως ταχείας ἐμελλες ὑποτεύξεσθαι θεραπείας· ὅπερ δὲ καὶ ἐξ ἀρχῆς εἰ πᾶν}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 4g6metksug5p04v7h1evx7r8ujz9g99 104 84776 275030 2026-08-07T12:58:47Z Vladis13 10700 + 275030 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|581 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|εἰπὼν αὐτὸς ἠβουλήθην, οὐκ ἂν δὴ τὸ ⊠ Θεοῦ ζωοεργίας καὶ χάριτι⊠ ἐξηγήσασθαι· ἀλλὰ τὸ συμφέρον σοι σκοπῶν, ἐπέτρεψα ἀνυπόκτως ἐξομολογήσασθαι τὰ ἐγκάρδια· θεασάμενος δὲ σε ἀκαίρως ἐρυθριῶντα, καὶ σιωπῇ καταχεθέντα, βραχέως ἐξαγγεῖλαι ἐβιάσθην, ἵνα τὰ σὺν τῇ γλώσσῃ διειμιὰ λύσας, ἀνώτερον ἀπερρίξωσί σοι τὼ ἐξομολόγησιν· Θεόθεν τοίνυν, ὦ τέκνον, ἡ τὸ σὺν μόνον τὸ πεπονθὼς· τοιαῦτα δὲ πάσχειν εἰώθασιν οἱ ⊠ σατανικῆς αὐλῆς ἀσπασιζόμενοι· ὁ δὲ δὴ τος τούτων πείραις ἀπειρος γέγονε. Λοιπὸν σὺν ἐμφανευόντως σοι ἐξάγγειλαι λογισμούς, καὶ μὴ εἰδὲ πὼ ἐμὼ ἀχεσιπάτω· εἰδὲ δὲ μᾶλλον, αὐτὸς ἀπαγγελέτω, ἐκεῖνον ⊠ παντεπόπτην ὀφθαλμὸν, ᾧ πάντες γυμνοὶ καὶ τετραχηλισμένοι παρεστῶσι μέλλοντες.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|122 Ταῦτα πειστικῶς ἀκούσας σὺν ⊠ ἐμοῖς βλασφήμως ἐξαγορεύειν λογισμοὺς ἀπηυξάμην, πᾶσαν ἀποσεισάμην⊠ τὼ βλαθεσὼν ἀλγεινῶν· ἐξαγορεύοντα δέ με τὰ ζωοφόρα⊠ ἀκούει με ἔλεγον ὁ συμπαθὴς Γέρων γεσφόμενος τε ἡ διδασκαλικοῖς θεραπειεύειν ἐμοὶ καὶ ποικίλοις φαρμάκοις· ἀπὸ τὼ πνευματικῶν λόγων πειθανότιτα ὑπερείδη με τό, πῶς⊠; ὡς μὲν ἀμέτρως θεοφορίας ἀσώμων· ὅπερ γοῦν ὁ συμπαθὴς Γέρων, τὼν ⊠ σοφῶν αὐτοῦ λόγων κατευνάσας ὀρμὴν, ἔφη πρὸς με· Πορεύθητι, τέκνον, ὅτι τῇ νυκτὶ ταύτῃ πὲρ σο πάννυχα ἀγρυπνίαν ἐκτελέσω, ἡ τὸ θέλημα ⊠ Θεοῦ ῥυέσθω. Αὐθαρεῖ ἐν αὐτῇ τῇ ἡλίᾳ δύσει ἀναχωρήσας ἡ κοιμηθείς, οὐδὲ τὸ γχος ἀνεῖλον, πλὴν βελτίω ἀμυδρῶς αἰσθάνων, ἀνεκλαλύτα χαρμονῆς ἀνάμεσος· ἡ καθαροῦς πὼ διάνοιαν ἀπὸ πάσης μιαρᾶς ἐνθυμήσεως. ὅσας δὲ ἡδονικῶν λαμπρότης; ἴζωσαν ἀμάχανον, μαρτυρεῖ ὄντως ἀλήθεια· βεβαίᾳ ἐφριζάσθω πίστει εἰς ⊠ Θεὸν καὶ ἀγάπην πλήρη.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|123 Πρὸ τότε δὲ ἀπειρίᾳ τῶν ἀχρείων μυστηρίων, ὅτε τὰς θείας καρδερὰν αἰσχύνας παρεχρυσάμην, ἀπὸ ⊠ βεβαιοτέρως⊠. ν ἐκείνῃ δὲ τῇ ἡμέρᾳ ἐφίκωλον ἐκτάσει τὸ ζωοποιὸν καὶ ζωοφερὸς θείας μεταλαμβάνειν Λαμπρᾶς, καὶ τὰς ἁγίας ἐν εἰλικρινείᾳ ἀπελεύσεσθαι εἰκότας. Σωματικὼν δ ἀνελαβόμην δύναμιν ὑγιῆ ῥωμαλέαν· Ὅθεν ἐπιφανῶς ποῖσιν καὶ ἐν πώμασιν ἰδὼν ἀνεκτάσεις ἡ παραδόξως ἀθρόαις μεταβολαῖς, ψηλαφῶν ἐκεῖνος σὺν βλασφήμως λογισμοὺς ἐπειρομῶν, καὶ πάντας ἐκ μέσων ⊠ ἐμοῖς ἀποβλύσαντας ἰχνῶς ἔρηκα, ἡ μάρτυς ὁ Θεός, ὅτι παντὸς ντως ἠγωνιζόμην, πῶς τὸ πρότεραν ⊠ νῦν λογίζωσιν ἐνθυμήσεων, ἡ ἐδάμας ἠδυνάμην ἐγχεῖν παντάπασιν· ὡς εἴτις μονονυχὲ ἀσπίτως, ἡ ἀέκοντος, γελοῖον κατενεχθείς, εἰκαὶ ἀβελαιφθῆναι, ἡ ἀποσπαλεῖς νεύμασι. Καὶ παρεγενόμην, καὶ ἐξὸν ἀπεβαινόμην, ἀφικόμην πρὸς Γέροντα, δοξάσων τῷ Θεῷ, τὼ διερχέσων αὐτοῦ μολογν· Θεασάμβι⊠ ἐν με ἀτῶς ὁ παεὶς, μειλιχίως μειδιῶν, ἡ σαφῶς διαχεύβι⊠, ἔφη πρὸς με· Τί ἐστι, τέκνον; ἀνέσθηκας; ὑγιὴς γέγονας; Οὐκοῦν ἀνέλαβον ἀπὸ Θεοῦ χρεστέλεον ἄμενον, ἡ κάπνευσον αὐτοῦ πιστῶς ἡ σαφρόνως· Καὶ πλείοσιν ὑποσχέσεσι διδασκαλικοῖς παρεγενόσας ἡ σωτηρίοις ἐντάλμασι, ἀπέλυσε με χαρμόνον.}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} voluiffem edicere, non utique per Dei auxilium & gratiam id facere non poteram; ſed tito attendens, quod tibi magis expedit, ultro mentis arcana confiteri te juſſi: ſed cum erubeſcere tam importune, & obmuteſcere te viderem, coactus ſum eas obiter ipſe percurrere, ut ſolutis linguæ retinaculis, viam tibi ad confitendum faciliorem aperirem. Age ergo, confide, ô fili: neque enim hoc tibi accidit ſoli: talia profecto perpeti conſueverunt, quicumque ex aula ſatanica demigrant: neque vero ego rerum hujusmodi tentationem expertus non ſum. Ceterum quidquid in te latitat cogitationum, ediſſere, nec vilitatem verere meam; ſed ante videntem omnia illum oculum potius erubeſce, dum eas abſcondis, cui nudi aliquando omnes & aperti ſiſtemur.{{right sidenote|''& oratione curantur,'' '''E'''}} 122 Hiſce maturè perceptis, extromere cœpi quidquid menti obverſatum fuerat blaſphemiæ, omnem amoliens noxiam taciturnitatem. Dum retego ego ulcera, quibus urebar, commiſerans ille appoſitis ac tanto medico dignis omne genus remediis medelam nitebatur afferre; ſed ſermonum ſpiritualium in perſuadendo vim eludebat morbus meus, qui ut gravis erat, ita graviorem exigebat curationem. Intellexit id condolens Senex, & omiſſo rationum ſuarum exquiſitarum impulſu, ait mihi: Abi jam, fili, quia noctem hanc tui cauſa pervigilem ducam; & quod Deus voluerit, fiet. Eâdem igitur horâ cubitum inde conceſſi, rurſumque adtui ſub auroram, triſtitiâ {{right sidenote|'''b'''}} per feliciorem immutationem exulare juſsâ, ineſſabili gaudio delibutus, ac mente ab impura quavis cogitatione repurgatâ: quantum vero aſſtum luminis ſenſerim, eloquendo non ſum: veritas profecto ipſa teſtis eſt, altas me cum in firma in Deum fide, tum in caritate multas radices egiſſe.{{right sidenote|'''F''' ''in animâ & corpore:''}} 123 Antea nec ad inſtaminata accedebam myſteria, nec divinas, niſi urgente neceſſitate, aſpicere lubebat imagines: die autem illa deſiderabam identidem & vivifici ac præcellentis myſterii participare donis, & ſacras affectu ſincero icones amplexari. Sed & corpori ſuæ vires rediere integræ ac ſolidæ. Unde cum talem me, tamque mirifice ac præter ſpem derepente immutatum adverterem, retractare animo cogitationes illas blaſphemas tentabam, omneſque de medio ſublatas inde cœperi; & teſtis mihi Deus, quod omnem operam adhibuerim, ut ideas priores revocarem in mentem, nec aſſequi tamen omnino quidpiam potuerim; non ſecus ac ſi quis & prava inclinatione & carne extus, ac divino circumfuſus ſit luce, & voluntate alio flexus. Tum rectâ viâ continuo properavi ad Senem, Deo grates acturus, ejuſque in me agniturus beneficentiam. Ubi me vidit homo ſuavis, blandè arridens, ac modeltè exhilaratus: Quid eſt, ait, fili? An morbo levatus, an ſanus factus es? Quin age itaque modo, euchariſticum Deo canticum pende, & eum cole porrò fideliter ac ſobriè. Ita pluribus & ſapientibus monitis, & præceptis ſalutaribus inſtitutum, ac recreatum dimiſit. {{small|Dddd 3}} 124 Nec<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> iqlyritekeqhmmyv2e18gvjgvdhputa 104 84777 275031 2026-08-07T12:58:48Z Vladis13 10700 + 275031 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|582 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''Iterumque ob aliam tentationem recurrit, quam docetur contemnere,''}} 124 Nec multos poſt dies impetere de novo exitialibus me blaſphemiæ telis inſeſtus hoſtis occœpit, non jam in Dominum Deum, ſed in Dominam Dei Genitricem Virginem. At ego è veſtigio curriculo ad ſalutiferum fontem accurri, ac recentem illic expoſui ægrimoniam. Ibi divinorum peritus Senex eruditas adducere mihi ſententias, ac dicere: Non aliter fieri poteſt, ut abigantur ejuſcemodi cogitationes, quam & earum contemptu, & aſſiduis precationibus: ſed, quoniam tali adverſario inferiorem eſſe te video, ſurge, & cervici meæ manum impone. Afſurgenti mihi, debili atque inopi, ac dextram in ſacrum ejus collum ſublatam tenenti ſic ait: Deus in terribili illo judicii die culpam, quam hinc acceſſiſſe te putas, à me exigat: quando invito ac reſuctante ſuggeſtiones hæ diabolicæ cogitationibus tuis interſeruntur. Ceterum illarum in poſterum rationem nullam umquam habeto, aut ſollicitudinem. Quod cum tertiò repetiiſſet, confidere me juſſit, atque ait: Quandoquidem, fili, repugnat animus tuus cogitationibus iſtiuſmodi, iiſque affligitur, nulla hæret in te culpa.{{right sidenote|'''B'''}} 125 Cui reſpondens dixi: Pater, an non ſcit dæmon nullum ex talibus cogitatis peccatum à me contrahi, quia iis angor & contriſtor? Tum deifer Senex: Sanè, inquit, maniſeſtè hoc dæmon intelligit. Repetui: Et quid lucri ſperat, iſta cum facit; aut quorſum in talibus bellum adverſus nos tam obſtinatè purget? Reſpondit Senex: Si eduxero tibi, cur talem dæmon in te pugnam ſuſcipiet, quidve ex hoc facto expectet emolumenti, quod & te perſentiſcere nullus ambigo, veritatem fatebere? Ego vero: Omnino, inquam, Pater, fatebor. Spiritualem enim contra illum impudentem indui, ne circa illa quidquam in poſterum vel tantillum celem. Cum ille: Hæc molitur, ait, peſſimus dæmon, ut hominem ad ſpem ſalutis ſuæ abjiciendam inducat. Cedo; ecquid ſæpe arrepto gladio ferire te ipſe voluiſti? An non ſæpe ſtans in abrupto vertice, aut ſuper puteo altiſſimo, dixiſti: Memet ipſum dabo præcipitem, & infelici morte defungar, nec vivam ultra, tales adverſus Deum animo volvens blaſphemias? Numquid non ſæpe exclamaſti? Utinam eſſem in ſeculo, ac ſecularibus involverer negotiis, & cum vexata pia plebe vexarer, nec ſolitudinem cogitaſſem umquam, nec ad religioſè Chriſto vivendum me devoviſſem, ut votum ita fallerem, invenireque blaſphemus! Redibo igitur ad ſeculum, & monaſticam hanc veſtem deponam, adjungarque multitudini, neque ſic vivere porrò pergam: quando nihil per hoc utilitatis mihi, ſed damnum potius atque interitum acceſſeri. Atque hæc quidem ex iis ſunt, quæ ſimplicius abs te ſegniuſque ſunt geſta. Siquidem non medicorem virtutem aliquam in ſe is haberet, qui hujusmodi cogitationibus afficſibiſque, tamquam aranearum telis, minimè cedens, aures dæmonibus non præberet; tameſti ex hoſtili tali incurſatione triſtari eum, graviterque opprimi, atque orationis tempore perturbari contingeret.{{right sidenote|''& quid diabolus per tales tentationes intendat;'' '''C'''}} 126 Subjeci ego: Ita plane res habet, Pater ſancte; uti dixiſti, ita mihi accidit. Sed | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|124 Μετ' οὐ πολλὰς ἡμέρας πάλιν ἐισιέναι με τῇ βλασφημίας ἀλεθέσιν⊠ βέλεσιν ὁ χαλεπὸς πολεμιστὴρ ἀπήρξατο⊠, οὐκ εἰς τὸ δεσπότην Θεόν, ἀλλ' εἰς τὼ δέσποιναν τὼ Θεομήτορα Παρθένον. Αὐτίκα δὲ δραμὼν ἐπὶ τὸ ἰαματικὴν ἐξέδραμον⊠ πηγήν, καὶ τὸ νέον πάθος ἐξηγόρευσα. Ὁ δὲ θεόσοφος Γέρων διδασκαλικοὺς τρόπους παρέδωκέ μοι, λέγων· Οὐκ ἔστιν ἄλλως τοὺς τοιούτους ἀποδιώκειν λογισμούς, ἀλλ' ἢ τ αὐτῶν καταφρονήσει, ἢ τῇ ἐκτενέσει προσευχῇ· ἀλλ' ἐπειδὴ ὁρῶ σε πρὸς τοιούτῳ ἀδυνατοῦντα πολεμίῳ, ἐγερθεὶς δὸς τὼ χεῖρά σου τῷ ἐμῷ τραχήλῳ. Ἀναστάντ⊠ δέ μοι, ἀσθενεῖ ὄντι, ἢ ἀδυνάτῳ, ἢ τὼ παλαιὼν με τῷ ἡγιασμένῳ αὐτοῦ αὐχένι ἐπιθέντι, ἔφη πρὸς με· Ὁ Θεὸς ἐξ ἐμοῦ ἀπαιτήσει ἐν ἐκείνῃ τῇ φοβερᾷ ἡμέρᾳ τ κρεῖσσον⊠ τὼ ἁμαρτίαν ζοῦν, ἰ ἐντοθεν προσκτσθαι νομίζεις, ἐπεὶ ἀκουσίως σου καὶ ἀγωνιζομένῳ οἱ τοιοῦτοι βλασφημοῦντες λογισμοὶ τοῖς σαῖς διανοήμασιν ἐμπαρέουσι. Λοιπὸν μηκέτι σοῦ τέτοιοι λόγοι ποιεῖς ἢ φροντίδα· καὶ ἔτω τρίτον εἰπών, ἐκέλευσέ με θαῤῥεῖν, καὶ ἔφησιν· Ἐπειδήπερ, τέκνον, ἡ ψυχή σου ἐπὶ τοῖς τοιούτοις λογισμοῖς ἀγωνιᾷ ἢ ἄχθεται, οὐκ ἔχεις ἁμαρτίαν.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|125 Ἀποκριθεὶς δὲ πρὸς αὐτὸν ἔφην· Πάτερ, οὐκ οἶδεν ὁ δαίμων, ὅτι ἐκ τοιούτων μοι ἁμαρτία ἐκ τῶν τοιούτων ἐπιθυμήσεων, ἐπειδὴ ἀσχολῶ⊠ καὶ λυποῦμαι; Ὁ δὲ θεόσοφος Γέρων· Ναὶ, φησιν, σαφῶς οἶδεν δαίμων. Πρὸς ν ἐφην· Καὶ τί κερδαίνει προβαλλόμενος ταῦτα ποιῶν, καὶ διὰ τί ἔνεκεν διαμάχεται καθ' ἡμῶν ἐν τοῖς τοιούτοις ποικίλως πόλεμος; Ὁ δὲ Γέρων ἀποκριθεὶς ἔφη· Ἐὰν σοι ἐκφέρω πῶς χάριν κατά σου τὼ τοιαύτης διεγείρει μάχης ὁ δαίμων, ἢ τί κερδαίνειν προσδοκᾷ τοῦτο ποιῶν, ὃ καὶ σὲ ποιεῖν οὐκ ἀμφιβάλλω, ὁμολογήσεις τὼ ἀλήθειαν; Κἀγὼ δὲ· Ναὶ, πάτερ, ἔφην, ὁμολογῶ. Ἔλαβον δὲ καὶ αὐτοῦ πνευματικὸν ἀναίδειαν δὲ μηκέτι ⊠ τι παρ' αὐτῶν ἀποκρύψω. Ὁ δὲ ἔφη· Ταῦτα διαπράττεται ὁ κάκιστος δαίμων, ἀπεύδων⊠ τὸ ἄνθρωπον ἀπαγεῖν εἰς ἀπόγνωσιν τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας. Εἰπέ μοι, εἰ πολλάκις, βαίνων⊠ μάχαιραν, ἑαυτὸν τεσαι ἠθέλησας; Οὐ πολλάκις, ἀκρωρείᾳ κρημνῶν ἐφεστηκὼς, ἢ λακκῳ βαθυτάτῳ, ἔλεγες· Ἐμαυτὸν ἀποῤῥίψω, ἢ κακῷ πλεύσῃ⊠ θανάτῳ, ἢ μηκέτι ζῶν, τοιαύτας εἰς τὸ Θεὸν λογιζομένῳ βλασφημίας; Οὐ πολλάκις· εἴθε ὤφειλον ἐν τῷ κόσμῳ εναι, ἢ τοῖς κοσμικοῖς ἐμπλεκόμενος πράγμασι, ἢ τῷ θλιβέντι λαῷ κακουχουμένῳ συγκακουχεῖσθαι, καὶ μὴ μονάσαι ἢ τῷ Χριστῷ ζωῇ συντεβῶς⊠ ζοῦν, ἢ τὸ ζοῦν ψεύσης⊠ γινώσκω, ἢ βλασφήμῳ φανῆναι, ἔλεγες· Ὑποστρέψω δὴ εἰς τὸ κόσμον, ἢ τοῦτό τὸ μοναχικὸν ἀποδύσομαι χρῆμα, ἢ ἔσομαι ὡς εἷς τῶν ἀπάντων, ἢ μὴ βιῶν ἔτως διαμείνω· οὐ γάρ μοι γέγονεν ὄφελος, ἀλλὰ μᾶλλον ζημία ἐκ τούτου· ἀλλὰ τὰ δὲ κατὰ σε ἀπλῶς καὶ ἀδρανέστερον, εἴπερ δὲ ἄν τις * ἀντεῖ⊠ τινα δύναμιν κεκτημένος, εἰ, οἱ διώσουσι⊠ ἀπὸ τοῖς λογισμοῖς καὶ ἐνθυμήμασιν, εἰ καὶ ἀνιάτῳ καὶ βαρύτητι λειπῶν ὑπὸ τῆς πολεμικῆς ἐναντίας προσβολῆς, καὶ ταράττεται καὶ τῇ προσευχῇ καιρὸν.}} {{right sidenote|'''F''' {{small|''* Puto deſiderari οὐκ.''}}}} {{graeca|126 Ἐγὼ δὲ ἀποκριθεὶς ἔφην· Ναὶ, πάτερ ἅγιε, ὡς εἴρηκας, ἔτως ἔπαθον. Ἀλλ'}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> svxl5d3dlvjniiltvez9w689dm3zj12 104 84778 275032 2026-08-07T12:58:49Z Vladis13 10700 + 275032 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|529 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| ''perdita. Quæ jactura torsit jam pridem Papebrochium in Julio metrico supra relato, ubi ista tradit:'' Nos ipsius S. Stephani Acta prolixissima nacti, dolemus ea esse acephala; & libenter intellegemus alibi esse exemplum, unde noster defectus suppleri possit. ''At necdum nobis hactenus tam beati esse licuit; liceat esse posthac; ut pars bene magna, elegans & pretiosa à reliquo corpore infeliciter truncata, eidem alicunde tandem restituatur, omnibus membris absoluto.''{{right sidenote|magna eorum parte desiderata,}} 21 ''Quousque verò jactura ista sese extendat, magna eorum æstimare licet ex iis, quæ ex periocha Vitæ num. 184, collata cum initio, unde ea incipit, manifestè indicat quaenam partes interciderint.'' Quidquid itaque tradidit Auctor de Sancti natalibus, ac novennio puerili apud suos in seculo transacto: quidquid de ingressu in Maximam Lauram cum suo patruo S. Joanne Damasceno, sub cujus, ut putamus, moderamine traduxit annos quindecim, intercidit: quo tam longo tempore, spectata tum magistri adeo in asceticis excellentis dotes, tum discipuli fervor, & docilitas copiosam haud dubie materiem præbuerint prolixas texendi rerum ab ipso gestarum narrationes: res enim videtur fuisse etiamnum tunc temporis insolita, puerum decennem in Lauram admitti, ut modo observavimus: atque adeo multa præ se ferre debuerit in tantilla ætate mirabilia, quæ defectum ætatis compensarent; quæ absque dubio Auctor Vitæ sedulo executus sit; maximè cum palam & in conspectu aliorum plurium intra ipsam Lauram gesta, melius sciri ac probari potuerint, quam quæ fecit clam in artissima solitudine. Nihil etiam nobis superest, de officiis, octo per annos apud monachos administratis, loco citato distinctè à Vitæ Auctore expressis, ''Canonarchæ, Artocopi, Hegumenarchæ, Xenodochi,'' atque in Annotatis ibidem expositis: in quibus vix credibile est, se gessisse Sanctum sine insigni patientiæ, obedientiæ & charitatis exercitatione: quibus virtutum in se admirabilitatem excitavit, aliisque, ut persuasum habeo, materiem suppeditavit de se ipso loquendi, scriptori autem Vitæ amplissimum campum, excurrendi in laudes suas. Jam verò nostrum fragmentum incipit à deliberatione Sancti, an prorsus ab hominibus secedere velit, persuadente ei S. Martyrio, ut persisteret in vita mixtæ instituto; atque aliquis mortis S. Martyrii jacturam deplorans num. 4, videt S. Stephani hesychasterium cælesti luce collucere, sicut dicitur num. 5. Incipit itaque Biographus in fragmento, quod vulgamus, narrare ea, quæ contigere sub tempus illud, quo Sanctus hesychasterio se inclusit; dum videlicet circiter 37 ætatis, prout colligitur ex dicta periocha. 22 ''Nec obstat, quod ibidem vocetur senex & calogerus: neque enim inde sequitur, tum temporis, quando sic vocabatur, verè ætate senem fuisse: quid?'' {{graeca|γέροντες}} & {{graeca|καλόγηροι}}, ''senes & quasi bellos senes se ipsos alter alterum vocitabant monachi; quod tantumdem est dicere ac patres; qualiter jam religiosi tum apud suos tum apud externos appellantur.'' Sacerdos autem exhibetur num. 8, non diu, sicut apparet, consecratus. Discipulum habet nomine Eustratium, num. 12; unde videtur argui posse, Biographum ea maxime recensere, quæ gessit Sanctus sub postremos 17 vitæ annos, quibus, ut periocha memorat, annuas illas tres Quadragesimas cum præcipuis quibusdam Lauræ patribus obivit, unum ex discipulis secum assumens, qui, nisi fallor, dictus Eustratius fuerit. ''Ad Quadragesimas illas quod''{{right sidenote|qua, quanta sit, examinatur.}} | ''attinet, tantum earum meminit periocha, postquam enumerasset novem annos ætatis puerilis, 15 monasticos, 8 ministeriorum, 5 solitudinis; sic ut eas anno 38 inchoato obire cœperit.'' Meminit de jejuniis Biographus num. 12, 25, 30, 31, 34, 45, 83, 86, 176, 178, 179, à numero autem 115, recenset gesta ultimo quadriennio, quo discipulus ejus fuit. Unde liquet, ea extare, quæ à media circiter annorum Vitæ cursu Sanctus gessit; priora verò intercidisse; atque adeo si non dimidiam, magnam sane Vitæ partem fuisse deperditam. 23 ''Ceterum laudato Biographo nomen Leontius, patria Damascenus, vitæ instituto in Laura S. Sabæ, scribendi ratio accuratissima, atque idcirco fide historica dignissima; partim collecta materia ex monumentis, quæ Auctor à fidelissimis testibus accepit, & perducta usque ad initium capitis 10, num. 115; partim deinceps, ex iis, quæ ipsemet observavit, scriptor, spectator ac testis, Sanctoque per annos 4 discipulus. Quæ probantur ex ejus verbis eodem num. 115:'' Et hæc quidem omnia, ut à viris fide dignis collegeram, pauperculus ego abjectusque Leontius conscripsi: quæ autem coram ipse vidi, & hisce auribus audivi, jam explanare aggredior. Nam supremum.. quod sacram ejus ex hoc mundo migrationem antecessit, quadriennium, in Sancti hujus disciplina posui. Id verò qua ratione sit factum, breviter edisseram. ''Post hæc à num. 116, suam patriam indicat, vitæque professionem, vehementes ac diuturnas luctas, animi''.. perturbationes, gravissimosque ad desperationem impulsus. Subjungit etiam quonam modo à Sancto.. curatus, atque in disciplinam ipsius admissus fuerit, & plura alia, quæ percensere longum esset, & ibidem legi possunt. Quo intelligitur plenissimam ipsum fidem mereri in omnibus, quæ narrat; quam non mediocriter sibi conciliat, nominando personas, loca, tempora, aliaque, quæ res circumstant, adjuncta: quin etiam à num. 166, scripto committit asceticas Sancti adhortationes, quas ex ore ejus coram excepit: quæ sunt veluti totidem apophthegmata sacra, quibus breviter solidè vitæ perfectioris œconomiam docet; quæ meritissimo jure ipse num. 166, vocat sacra atque omni plena eruditione documenta. Adde, quod scribendi candor, orationis perspicuitas cum aliquo etiam conjuncta nitore, tanta sint, quantam in historico optimæ notæ desiderare quis possit.{{right sidenote|Biographus quis fuerit? quamque fidem meritus:}} 24 ''Quo determinati anno scripserit, nescitur: quo autem circiter tempore, non difficulter statui potest. Scripsisse imprimis post martyrium monachorum Sabaitarum, atque adeo non ante annum DCCXCVI, liquet ex visione num. 177, qua Theoctistum discipulum suum, unum è numero Patrum in Maxima sancti Patris.. Sabæ Laura à barbaris interfectorum, inter Cælites gestientem spectasse Sanctus narratur. Pergam paullo ulterius. Dictum martyrium contigit, uti refertur in ejus Prologo num. 3, cum Hierosolymitanæ ecclesiæ beatissimus Patriarcha Elias.. gubernaret; noster verò disertè declarat num. 49, se scripsisse post ejus obitum, ita loquens:'' Helias.. propriam sedem postliminio repetiit, diuturnaque dignitate patriarchali.. gavisus est; & cum hinc ad Deum sanctè migraret, Domnum Georgium syncellum suum in cathedram Theadelphicam successorem reliquit. ''Papebrochius in Historia Chronologica Patriarcharum Hierosolymitanorum ex verbis mox citatis martyrii Sabaitarum, Eliam vixisse anno DCCXCVII (juxta''{{right sidenote|quo autem circiter tempore scripserit, incertum:}} |} === Annotata / Примечания текстолога (к л. 529) === # '''[§ III, п. 20 — acephala.]'' Завершается тема утраты начала Жития: Папеброх в своём стихотворном «Июле» (Julius metricus) прямо сетует — «Acta prolixissima nacti, dolemus ea esse acephala» (обнаружив обширнейшие Деяния, скорбим, что они безголовы). Отсюда технический термин издания — ''Vita acephala''. # '''[п. 21 — periocha num. 184 как карта утрат.]'' Периоха (оглавление-сводка) в пар. 184, сверенная с началом сохранившегося фрагмента, позволяет реконструировать объём утраченного: (а) рождение и девять детских лет в миру; (б) вступление в Великую Лавру с patruus Иоанном Дамаскином и 15 лет под его руководством; (в) восемь лет должностей — ''Canonarcha'' (уставщик/канонарх), ''Artocopus'' (хлеборез/артóкоп), ''Hegumenarcha'' (начальник над игуменами/старшими), ''Xenodochus'' (странноприимец). Сохранившийся фрагмент начинается с совещания Стефана с Мартирием об уходе в полное безмолвие и с видения света над исихастирием при смерти Мартирия (num. 4–5); возраст Стефана в этой точке — ок. 37 лет. # '''[п. 22 — senex / calogerus ≠ старик по возрасту.]'' Возражение снято лексически: {{graeca|γέροντες}} и {{graeca|καλόγηροι}} — взаимные обращения монахов (= «отцы»), а не указание на преклонные лета. Числовая лестница периóхи сохранена без сокращений: 9 (детство) + 15 (монашество под patruus) + 8 (должности) + 5 (уединение) → посты начал с 38-го года; ученичество Леонтия = последнее quadriennium (от num. 115); посты с главными отцами Лавры = последние 17 лет жизни; ученик при постах — Евстратий (num. 12). Перечень номеров, помнящих о постах: 12, 25, 30, 31, 34, 45, 83, 86, 176, 178, 179. Вывод: утрачена не половина, но «великая часть» Жития. # '''[п. 23 — Леонтий-автор и его достоверность.]'' Имя — Леонтий, родом из Дамаска, савваит; метод = чужие свидетельства до начала гл. 10 / num. 115, затем собственные наблюдения как очевидца и 4-летнего ученика. Дословная самоаттестация (num. 115): «pauperculus ego abjectusque Leontius conscripsi… quæ autem coram ipse vidi, & hisce auribus audivi…». Аскетические поучения Стефана, записанные с его уст от num. 166, названы «apophthegmata sacra» и «sacra atque omni plena eruditione documenta». # '''[п. 24 — terminus post quem письма.]'' Нижняя граница = 796 (DCCXCVI), после мученичества савваитов, по видению num. 177 (Феоктист в сонме убитых варварами). Мученичество при патриархе Илии (Prologus num. 3); Леонтий пишет после смерти Илии (num. 49: Илия вернулся postliminio, долго правил, преемником оставил синкелла Георгия на Феадельфийскую кафедру). Папеброх (Hist. Chronol. Patr. Hierosol.) даёт Илие жизнь до 797 (DCCXCVII); ср. прим. к л. 530.<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} <references /></noinclude> kcmwpfozdlno3xz1az4603v6hp1ujot 104 84779 275033 2026-08-07T12:58:50Z Vladis13 10700 + 275033 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|583 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|⊠ ὑπερεύξῃ πρὸ ἐμοῦ ⊠ μετριότητι, ὅπως καὶ τούτων λυτρωθῶ, ὥσπερ καὶ τὸ πρότερον λελύτρωμαι. Ὁ δὲ ὑπομειδιάσας ἔφη· Καὶ ἑτέρας ὑπὲρ σοῦ ποιήσω ἀγρυπνίας, καὶ ἐπὶ πεποίθω τῷ Θεῷ, ὅτι καὶ τούτων ῥύσεταί σε ὡς καὶ ἐρρύσατο· ἐνώπιον γὰρ Κυρίου τῆς δόξης ἐφῶ τὴν ἀλήθειαν, ὅτι ἤδη ὁ Γέρων ⊠ θεοπρεπέσι πρεσβείαις τῇ Χριστοῦ ζωεργίᾳ καὶ χάριτι ⊠ ἐπ μέρει με ἐνεσκέπη ἀπὸ τῶν τοιούτων λογισμῶν ἐναγχλῶθαι⊠. Τῆς ἐν τοσαύτῃ⊠ ἐλευθερωθεὶς ἐκλύσεως⊠, καὶ ἀνέσεως⊠ τυχὼν ὑπὸ Θεοῦ διὰ Γέροντος, πρὸς αὐτὸν φοιτᾶν ἐπεθύμησα, πολλὰ δι' ἐμαυτοῦ τε κα ⊠ αἰδεσίμων Γερόντων ἀδρακαλέσας⊠ αὐτὸν μετὰ πέντε μηνῶν διάστημα ⊠ Θεῷ ἀλέξαντί⊠ με μαθητὴν⊠, παρεγενόμην ἔχοντα τότε μαθητὰς ἐν τῇ Λαύρᾳ, καὶ ⊠ κεκλήμενον⊠ ἀπὸ ⊠ ἡσυχαστηρίου πρὸς ὑποδοχὴν τῶν πάντοθεν ἐρχομένων ξένων.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|127 Εἰσῆλθον δὲ πρὸς αὐτὸν τριταίῳ ⊠ πυρετῷ τετρυμμένος⊠ ἀπὸ ἡμερῶν πεντήκοντα· πρὸς ἐν τῇ πρώτῃ εἰσόδῳ ἐνοχλήσειν⊠ αὐτῷ, ἀηδὲς ἀξίων ἡγούμην⊠. Τ δὲ ἐπαύλει⊠, τις ἡ πυρετικὴ⊠ φειλε⊠, τῷ πνεύματι⊠ ἐμοῦ διειδὲς⊠ πυρετοῦ ἢ τῷ φλογερῷ⊠ ἀπὸ βασάνῳ, ἄκων ἀπεκδυσάμην⊠ τὴν αἰδῶ, ἢ ἀνερυθριάσας⊠ προσῆλθον τῷ Γέροντι, ἀξιῶν αὐτὸν ἐντεύξιν ὑπρ ἐμοῦ ποιήσασθαι, ἐν πίστει λέγων· Πάτερ ἅγιε, ἐλέησόν με· δεινῶς γὰρ ὑπ ⊠ πυρετο κολάζομαι, ἀπαιτν⊠ τὸν Θεὸν θεραπεῦσαί μοι τὴν ⊠ ἰατρείαν· πεύθω δὲ, ὅτι, εἰ μόνον θελήσας ὑπερεύξασθαι⊠ μου, ἰαθήσομαι· θέλημα γὰρ τῶν φοβουμένων αὐτὸν ποιήσει Κύριος. Παρεγγυηθεὶς⊠ δὲ ἔφη· Ἐγὼ μὲν, ὦ τέκνον, ⊠ ὑπρ σοῦ ἀγρυπνίαν ἢ δέησιν ἐκτελέσαι οὐκ ἀδραστήσω⊠· ὁ δὲ παντοδύναμος Θεὸς ἰάσεταί σε. Ὅπερ ⊠ ἐφθάνετο⊠ κατὰ τὴν ὑπόσχεσιν ἐκπληρώσαντος τῇ τὸ ἐφεξῆς ἡμέρ ἐῤωμένος ἀνέστην⊠, ποικίλως⊠ κεκτημένος ῥώμην, καὶ ἀπὸ τοῦ πυρετικοῦ⊠ φλογὸς σεσωσμένος· ἢ οὕτως διὰ τὴν τοῦ Γέροντος⊠ ἔντευξιν τῇ τοῦ Θεοῦ χάριτι ἐπὶ χρόνον πολὺν δυνατὸς τῷ σώματι ἢ ὑγιὴς ἄνευ πυρετικῶν ἢ παντοίας νοσώδους ὀχλήσεως διέμεινα, εὐχαριστῶν τῷ Θε ἢ τῷ Γέροντι.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|128 Τότε μιᾷ τν ἡμερῶν, ὅτε τὸ ἀνείθιστον⊠ Καλαμῶν⊠ περιέρχετο⊠ σπήλαιον⊠ τς ⊠ ζως ἐντεῦθεν Τεσσαρακοστὴν⊠ παρεγγυῶν⊠ ἕνεκεν ὑπηρεσίας· ὕδωρ δὲ ἐκόμιζον αὐτῷ, ἢ κυάμους ὀλίγους ἕψεζον, ἢ ἔφραζον τὴν τῶν μελλόντων ἐρχεσθαι⊠. Ὕστερον ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις πρὸς τὴν τοῦ ἡλίου δύσιν ἐξῄει εἰς τὴν ἔρημον, καταλιπὼν με μόνον ἐν τῷ σπηλαίῳ, ἔχοντα ὀλίγους κυάμους ἢ ὀλίγους φοίνικας ἢ ὕδωρ, τοὺς ἑσπερινοὺς ψαλμοὺς ἐκτελοῦντα⊠. Μονωθεὶς⊠ δὲ τῆς τοῦ διδασκάλου κηδεμονικῆς⊠ προστασίας, ὡς ἀπροσβίας⊠ ἔχων ἢ πολλς ἀμελείας περὶ τὰ ἐμαυτοῦ σωτηρίαν, ὑπὸ γαστριμαργικῆς ἐνεργεσθὼν⊠ μανίας ἢ σατανικῆς ἐπιβολῆς ἢ ἐνεργείας, ἢ ἀναστὰς ἢ ⊠ ἀνοίκτως ἢ ἀναίδης⊠ γαστέρα τῆς ἀπληστίας ⊠ ἐνέπλησα· ἢ βραίων⊠ ἐμπατήσας⊠, δε⊠ ἐγκρατείας ἠξίουν⊠ φιλοσοφεῖν, ὑπὸ τοῦ ⊠ συνειδότος⊠ κατακλῳθὼς⊠ καὶ ἐλεγχόμενος· ὡς κλεψιμαίῳ παρὰ γνώμην τοῦ ἄνωθεν⊠ βεβρωκὼς⊠, ἢ τῆς μοναχικῆς ἱερᾶς διατάξεως ὑπερβήσας⊠· ὅτε ποτε γὰρ ᾔδειν τοιούτῳ γαστριμαργίας πτώματι⊠ πεσεῖν, ὅπερ ⊠ τοὺς πεσόντας τῆς ἐπουρανίου δόξης καὶ βασιλείας ὑστερεν,}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''& in diſcipulum admiſſus,''}} pro mea tenuitate deprecare, ut, quemàdmodum prioribus liberatus ſum, ic & ab his liber evadam. Subriſit ille, &c: Tui cauſa, inquit, etiam alteras vigilias inſtituam; quia Deo confido, fore ut ex hiſce etiam te præſtet incolumem. Uti & factum eſt: nam in conſpectu Domini gloriæ hoc verè affero, efficaci apud Deum Senis interpellatione per adjuvantem Chriſti gratiam id conſecutum eſſe me, ut ex illo tempore ad hanc uſque horam cogitationes ejuſmodi moleſtiam mihi numquam ullam faceſſiverint. Hac igitur exſolutus perturbatione, tranquillumque ope Senis animum à Deo nactus, expertere cœpi ejus conſuetudinem; multis id cum per meipſum, tum per venerabiles aliquot Lauræ Senes ambiens, tandem poſt quinque menſium intervallum, opitulante Deo, impetravi, ut inter diſcipulos me admitteret, quos tum temporis habebat in Laura, uti & cellam ſeorſum ab heſychaſterio ad peregrinorum undequaque affluentium hoſpitium.{{right sidenote|'''E'''}} 127 Adveni autem ad eum, tertiànâ ſebri jam à diebus quinquaginta attritus; ob quam primo ſtatim ingreſſu moleſtum ei eſſe, hominis parum verecundi eſſe judicabam. Poſtremo verò, quo recurrere febris debebat, ejus acceſſu cruciatuque flagrante conſternatus, pudoris immemor vel invitus ad Senem ſine rubore acceſſi, obſecrans eum, ut precibus Deo me commendaret, cum fiducia dicens: Pater ſancte, miſerere mei: gravis enim me febris exercet; Deum ora, valetudinem ut pro ſua bonitate reſtauret mihi: nam confido, ſi pro me agere id modo volueris, ſanatum iri me: Dominus enim voluntatem timentium ſe faciet. Hac igitur victus prece, reſpondit: Non gravabor equidem, ô fili, vigiliis atque orationes repetere: Deus autem omnipotens medebitur tibi. Quod & contigit, ſimul atque fidem ſuam ille liberaverat. Nam ſequenti die cubitu valens ſurrexi, firmis omnino viribus, atque ab ardore febrili factus immunis: ita per Dei gratiam, Sene deprecante, diu corpore valido ac ſano ſine ullo aut febriculæ, aut ægritudinis cujuſcumque incommodo perſtiti, gratias Deo ac Seni referens.{{right sidenote|''ſanatur à febri.''}} 128 Die quadam, cum pro more ſuo ad Calamonis ſeſe ſpeluncas reciperet, ibidem Quadrageſimam exacturus, obſequii causâ adjunctus ei ſum: nam aquam afferebam, & fabas ei pauculas coquebam, acceſſumque ignificabam adventurum. Poſtea igitur per dies illos ſub occaſum ſolis excurrit in eremum, me ſolum in ſpelæo relinquens, cum paucis fabis ac dactylis & aqua, veſpertinos pſalmos recitantem. Itaque ſedulâ magiſtri curâ deſtitutus, ut eram inertiæ plenus & incuriæ in rebus ſalutem propriam ſpectantibus, libidine quadam gulæ & impugnationis impetuque ſatanico abreptus ſum; ac ſurgens avidam importunamque ingluviem paratis eſcis explevi, & pleno jam ventre de temperantia cœpi diſſerere, incuſante me ac redarguente conſcientia, ut qui furtim, inconſulto ſuperiore, cepiſſem cibos, & ſacra monachorum inſtituta violaſſem: neque enim, cum tale abdominis vitium incurrerem, umquam ſciveram, lapſos in illud cæleſti gloria regnoque privari; quem-{{right sidenote|'''F'''}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> tobcwkz5gwvfrj2l0wpvhiei6mggbk6 104 84780 275034 2026-08-07T12:58:51Z Vladis13 10700 + 275034 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|584|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.|}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} quemadmodum & populo Iſraëlitico poſt ſuperatos maris fluctus ingreſſum in terram promiſſionis intercluſit. Quapropter pænitentiâ motus, apud animum ſtatui Seni ad genua provolvi, ac veniam precari; quod & feci: nam cum ex eremo advenerit, procurrens ego, abjecto ad ejus veſtigia vultu non niſi ſemel ipſi: Peccavi, dicebam; Ignoſce mihi, Pater. Sed jam præceptor egregius, peccatum meum ſpiritu perſpectum habens, his me verbis excepit: Quid hoc, fili? In furem abiſti? Siccine furari te decuit, & comeſſari clanculum? An ad hoc mecum egreſſus es? An ignoras furem cum eſſe, quicumque clàm ſuperiore cibis veſcitur? Neſciti, quantum id ſcelus reputetur apud Deum? Sed veniam ille tibi dabit, cujus unius eſt peccata dimittere. At in poſterum, quidquid voluëris, fili, dicto id mihi tantum; dataque facultate, comedito ſecurus. Tum me allevans, ſapienter admonet, ac bene mihi precatus dimittit.{{right sidenote|'''B''' ''& alius in febrem recidens ſanatur.''}} 129 Alio poſt hæc tempore cum febrem haberem, ad Senem confugiens, obſecravi eum, ut pro me vigilare ac ſacrificare dignaretur. Ille verò: Bonum, inquit, tibi eſt, ſi excarceris aliquantulum, atque in patientiæ fornace proberis: tu fac patienter feras; non omittam tamen ego Deo te commendare. Et ita quidem dixerat; ſed non civi certo; an id præſtitiſſet neſne: quandoquidem pertinax ac diuturna adhærebat febris, donec viribus corpuſculam exhauſit, ac me totum in debilitatis voraginem demerſit. Tum verò Senis patrocinio ineffabilis me prævenit Dei benignitas, medicamque & adjutricem porrigens manum, ad perfectam valetudinem reduxit, complevitque admiratione ac ſtupore incredibili. Statimque conſurgens robore atque animis plenus, foris aërem tantiſper captabam; exinde librum arripiens, me ad legendum compoſui, quod facere antea nequaquam potueram. Quidam autem fratres ipsâ illâ horâ, quâ legendo occupabar, ab heſychaſterio advenere congratulantes mihi, ac proſpera nunciantes: Jam, inquientes, Magiſter tui gratiâ ſacrificium obtulit. Tum intellexi continuo per illud conſecutum eſſe me integram valetudinem, ac Deo gratias egi, ſuſpexique potens apud eum Senis patrocinium.{{right sidenote|'''C'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ὡς καὶ τὸ ⊠ διαβάντα τὸ θαλάττιον οἶδον σραηλίτην λαὸν τῆς εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας ἀπόδος⊠ ἀπεστέρησεν⊠. Ὅθεν μετανοήσας, τῇ ν ὑπελαβέμην⊠ προσκυνεῖν τῷ Γέροντι, καὶ παρ' αὐτοῦ αἰτεῖν συγχώρησιν· ὃ καὶ πεποίηκα· καταλαβόντι⊠ δὲ αὐτοῦ ἐκ τῆς ἐρήμου, προδραμὼν, καὶ τὸ πρόσωπόν μου τοῖς ἴχνεσιν αὐτοῦ ῥίψας, ἅπαξ μόνον αὐτῷ ἔκραξα· Ἥμαρτον, συγχώρησόν μοι, πάτερ, ἔφην. Ὁ δὲ καλὸς παιδευτής, τῷ πνεύματι διαγνοὺς τὴν ἐμὴν ἁμαρτίαν, ἔφη πρὸς με· Τί ἔστι, τέκνον; κλέπτης ἐγένου; ἄρως⊠ κρυψας⊠ σε κεκλοφέναι⊠ ἢ φαγεῖν ἀφανῶς; Εἰς τοῦτο ἐξελήλυθας μετ' ἐμοῦ; Ἀγνοεῖς, ὅτι κλέπτης ἐστὶν ὁ τρώγων λάθρᾳ νευ⊠ ἐκείνου⊠ ἡγεμόνος; Οὐκ οἶδας, ὅτι πόσον⊠ ὡς μεγάλη ἁμαρτία καθίσταται τοῦτο; ἀλλ' αὐτὸς συγχωρήσει σοι, ᾧ μόνος ἔχων τὴν ἐξουσίαν ἀφιέναι ἁμαρτίας· καὶ ἐν λοιπὸν⊠, τέκνον, ὅτι ἂν θέλῃς, εἰπὲ μοι μόνον, καὶ ἐμπαρεχθέντος⊠ σθιε χαίρων. Καὶ ἀναστήσας με, καὶ σοφῶς νουθετήσας, καὶ εὐλογήσας ἀπέλυσε.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|129 Μετὰ ταῦτα ἐν ἄλλοτε⊠ περιελθόντι⊠ ⊠ πυρεσσόμενος⊠ νόσῳ, προσέφυγον τῷ Γέροντι, ἀξιώσας αὐτὸν ὑπὲρ ἐμοῦ ἀγρυπνίαν ἢ εὐλαβῆ ἐκτελέσαι. Αὐτὸς δὲ· Καλόν σοι ⊠ μικρόν, ἐπὶ, ἢ ἐν ὑπομονῆς κάμινος⊠ δοκιμασθῆναι· σὺ ⊠ ἀπόμεινον⊠, ὅμως δὲ ὑπέρ σου ποιήσω ἐντεύξιν εἰς ⊠ παρόντων⊠. Καὶ ταῦτα μέν ἔφη· οὐκ οἶδα δὲ εἰ ἀληθῶς ⊠ πεποίηκεν ἢ οὐ· ἐπειδὴ με χρονίως ἐδέσμευεν⊠ ὁ πυρετός, ἕως ὅλου διέλυσε⊠ τό τε σῶμά μου εἰς ἀδυναμίαν βυθὸν⊠ κατήγαγε, καὶ τότε δὴ τοῦ Γέροντος⊠ πρεσβείας ἢ ⊠ ἀγαθὴ Θεοῦ φιλανθρωπία προέφθασεν, καὶ χεῖρα θεραπευτικήν⊠ ἢ βοηθητικήν⊠ ἐκτείνασά, εἰς κρον ⊠ διέξειν⊠ ἤγαγεν, καὶ με ⊠ θαυμασμὸς ἢ ἐκπλήξεως ἀμέτρου⊠ ἐμπλήσασα, καὶ ἀναστὰς εὐθέως ῥώμης καὶ ψυχς γέμων, ἔξω μικρὸν ἀναπνεύσθω⊠· κα μετ' ἔπειτα βιβλίον λαβών, ἐκκαθισθὼ⊠ ἀναγινώσκειν, ὅπερ ἐμοὶ πρὸ τοῦ ἀδύνατον· Ἀδελφοὶ δέ τινες αὐτῇ τῇ ὥρᾳ, ᾗ ἀνεγινώσκοντο⊠, ἐκ τοῦ ἡσυχαστηρίου παρεγένοντο, συγχαίροντές μοι ἢ ⊠ εὐαγγελιζόμενοι⊠ λέγοντες· Ἠδὴ ὁ διδάσκαλος ὑπέρ σου πεποίηκεν⊠ θυσίαν· καὶ ⊠ εὐαγγελιζόμενα⊠ ἔγνων, ὅτι δι' αὐτῆς τελείας ἔτυχον ὑγείας, καὶ τῷ Θεῷ ηὐχαρίστησα, ἢ ἐξεδεξάμην⊠ τὴν παῤῥησίαν τοῦ Γέροντος.}} {{right sidenote|'''F'''}} |} == ANNOTATA D. P. == * '''a''' — идентификация эпизода и параллель: ''Hic ille videtur; de quo Ruffinus in Vitis Patrum num. III apud Roſweydum, & Author incertus cap. 12, num. 4.'' Далее цитата «последнего» (Author incertus): египетский брат у аввы Зенона в Сирии исповедует свои помыслы; Зенон удивляется и изрекает антитезу египтян и сирийцев/греков: ''Ægyptii quas habent virtutes, celant; & vitia, quæ non habent, manifeſtant: Syri autem & Græci virtutes, quas non habent, prædicant; & vitia, quæ habent, abſcondunt.'' («египтяне добродетели, кои имеют, скрывают, а пороки, коих не имеют, выставляют; сирийцы же и греки добродетели, коих не имеют, превозносят, а пороки, кои имеют, утаивают»). Помета: ''Eadem habet Ruffinus, fere verbatim hiſce conſonans loco mox citato.'' Привязка к узлу исповеди помыслов (п. 124–126/128) — топос «не утаивать помыслы». * '''b''' — лексикографическая заметка к греч. форме (вероятно к п. 129 «excarceris»/греч. глаголу испытания): ''ἀμοιβάς. Videtur hoc verbum rarum, & debere formari à μοι⊠, triſtis & ab alpha privativo.'' (редактор выводит редкое слово от корня со значением «печальный» + привативное ἀ‑; знак ⊠ в самой помете = неуверенность в корне/букве — фиксирую как есть, этимологию не доопределяю). === Примечания и текстологические аннотации (in fine paginae) === * '''Метод чтения греческого (уточнённый).''' Правая колонка = дипломатическая транскрипция '''с опорой на лат. параллель''' для выбора формы; nomina sacra (Γέροντι, Θεοῦ, διδάσκαλος) — полной формой без ⊠; неуверенное помечено '''⊠''' (обилие: {{graeca|διαβάντα}}, {{graeca|ἀπόδος⊠}}, {{graeca|ἀπεστέρησεν⊠}}, {{graeca|ὑπελαβέμην⊠}}, {{graeca|καταλαβόντι⊠}}, {{graeca|ἄρως⊠}}, {{graeca|κεκλοφέναι⊠}}, {{graeca|ἐμπαρεχθέντος⊠}}, {{graeca|ἄλλοτε⊠}}, {{graeca|περιελθόντι⊠}}, {{graeca|πυρεσσόμενος⊠}}, {{graeca|εὐλαβῆ⊠}}, {{graeca|κάμινος⊠}}, {{graeca|ἀπόμεινον⊠}}, {{graeca|παρόντων⊠}}, {{graeca|ἐδέσμευεν⊠}}, {{graeca|διέλυσε⊠}}, {{graeca|βυθὸν⊠}}, {{graeca|θεραπευτικήν⊠}}, {{graeca|βοηθητικήν⊠}}, {{graeca|διέξειν⊠}}, {{graeca|ἀμέτρου⊠}}, {{graeca|ἀναπνεύσθω⊠}}, {{graeca|ἐκκαθισθὼ⊠}}, {{graeca|ἀνεγινώσκοντο⊠}}, {{graeca|εὐαγγελιζόμενοι⊠}}, {{graeca|εὐαγγελιζόμενα⊠}}, {{graeca|ἐξεδεξάμην⊠}}) — фиксация скана, не реконструкция. Смысловая опора — латинский перевод. * '''Перекрёстная проверка по читаемым узлам''' (греч. ↔ лат.): хвост п. 128 {{graeca|τὸ … διαβάντα τὸ θαλάττιον οἶδον σραηλίτην λαὸν τῆς εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας … ἀπεστέρησεν}} ↔ лат. ''populo Iſraëlitico poſt ſuperatos maris fluctus ingreſſum in terram promiſſionis intercluſit''; {{graeca|Ὅθεν μετανοήσας … προσκυνεῖν τ Γέροντι, καὶ παρ' αὐτο αἰτεν συγχώρησιν}} = ''pænitentiâ motus … Seni ad genua provolvi, ac veniam precari''; {{graeca|Ἥμαρτον, συγχώρησόν μοι, πάτερ}} = ''Peccavi … Ignoſce mihi, Pater''; {{graeca|Ὁ δὲ καλὸς παιδευτής, τῷ πνεύματι διαγνοὺς τὴν ἐμὴν ἁμαρτίαν}} = ''præceptor egregius, peccatum meum ſpiritu perſpectum habens''; {{graeca|κλέπτης ἐγένου; … φαγεῖν ἀφανῶς}} = ''In furem abiſti? … comeſſari clanculum''; {{graeca|ὁ τρώγων λάθρᾳ ἄνευ … ἡγεμόνος}} = ''quicumque clàm ſuperiore cibis veſcitur''; {{graeca|ᾧ μόνος ἔχων τὴν ἐξουσίαν ἀφιέναι ἁμαρτίας}} = ''cujus unius eſt peccata dimittere''; {{graeca|ἐμπαρεχθέντος … ἔσθιε χαίρων}} = ''dataque facultate, comedito ſecurus''; п. 129 {{graeca|πυρεσσόμενος … νόσῳ, προσέφυγον τῷ Γέροντι}} ↔ ''cum febrem haberem, ad Senem confugiens''; {{graeca|ἐν ὑπομονς κάμινος … δοκιμασθῆναι}} = ''in patientiæ fornace proberis''; {{graeca|ὅμως δὲ ὑπέρ σου ποιήσω ἐντεύξιν}} = ''non omittam tamen ego Deo te commendare''; {{graeca|τοῦ Γέροντος … πρεσβείας ἢ … Θεοῦ φιλανθρωπία προέφθασεν}} = ''Senis patrocinio ineffabilis me prævenit Dei benignitas''; {{graeca|χεῖρα θεραπευτικήν … ἐκτείνασά}} = ''medicamque & adjutricem porrigens manum''; {{graeca|βιβλίον λαβών … ἀναγινώσκειν, ὅπερ ἐμοὶ πρὸ τοῦ ἀδύνατον}} = ''librum arripiens, me ad legendum compoſui, quod facere antea nequaquam potueram''; {{graeca|Ἀδελφοὶ δέ τινες … ἐκ τοῦ ἡσυχαστηρίου παρεγένοντο, συγχαίροντές μοι}} = ''Quidam autem fratres … ab heſychaſterio advenere congratulantes mihi''; {{graeca|ὁ διδάσκαλος ὑπέρ σου πεποίηκεν … θυσίαν}} = ''Magiſter tui gratiâ ſacrificium obtulit''; {{graeca|τὴν παῤῥησίαν τοῦ Γέροντος}} = ''potens apud eum Senis patrocinium''. * '''Латинские чтения по скану с пометой.''' п. 128 ''comeſſari'' — на скане ''comeſſari'' (= comessari «пиршествовать»); ''Neſciti'' — на скане ''Neſciti'' (вероятно ''Neſcitis''/''Neſcis'' «не знаешь»); ''voluëris'' — на скане с тремá ''voluëris''; п. 129 ''excarceris'' — на скане ''excarceris'' (вероятно ''exercearis''/''excarceris'' «будешь испытан/очищен», ср. ANNOTATA b); ''corpuſculam'' — на скане ''corpuſculam'' (= corpusculum, деформировано); ''proſpera'' — на скане ''proſpera''. Во всех узлах русский смысл — по контексту. * '''Маргиналии левого поля''' (к лат.): '''A''' «LEONTIO DISC. EX MS.GR.» (верх, к хвосту п. 128); курсив ''& alius in febrem recidens ſanatur.'' + '''B''' (к п. 129: «и иной, в лихорадку вновь впав, исцеляется» — на скане курсив стоит чуть выше буквы B, привязываю оба к п. 129); '''C''' (конец п. 129). * '''Маргиналии правого поля''' (к греч.): '''D''' (верх, к хвосту п. 128 — исход Израиля и исповедь); '''E''' (к п. 129 греч., начало — просьба о бдении); '''F''' (к п. 129 греч., конец — исцеление и благодарение). Рассинхрон букв между колонками (лат. A,B,C ↔ греч. D,E,F для тех же абзацев) зафиксирован как факт издания, соответствие не реконструирую. * '''Библейско‑аскетические аллюзии.''' Хвост п. 128 «populo Iſraëlitico … intercluſit» / {{graeca|Ἰσραηλίτην λαὸν … ἀπεστέρησεν}} = лишённые входа в землю обетованную из‑за ропота/неверия (Числ. 14; ср. Евр. 3:17–19) — образ тайного вкушения как «ропота чрева», закрывающего Царствие. п. 128 диалог «Peccavi / Ignoſce» и «cujus unius eſt peccata dimittere» = топос исповеди и власти отпускать грехи (ср. Мф. 9:6). п. 129 «in patientiæ fornace proberis» = образ горнила терпения (ср. 1 Пет. 1:7); исцеление по молитве/литургии старца («Magiſter tui gratiâ ſacrificium obtulit») = евхаристическое ходатайство как плод духовного отцовства. Параллель ANNOTATA a (авва Зенон у Руфина) подчёркивает аскетику неутаения помыслов. * '''Обрыв/завершение.''' Обе колонки 584 завершены полной фразой в конце п. 129 — обрыва нет. Тетрадная сигнатура низа на скане не читается (низ занят блоком ANNOTATA и оборванным словом колонтитула ''CA‑'') — не реконструирую. Продолжение жития — на следующем листе.<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> t9ej9gwpyhybyv1dwf1l8b9fqcwqly6 104 84781 275035 2026-08-07T12:58:53Z Vladis13 10700 + 275035 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|585|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude> <div style="text-align:center;">'''C A P U T &nbsp; XI.'''<br>''Abſentia, occulta, futura exponit; & cum ſecreto anachoreta colloquitur; cujus deinde formam & vitam breviter explicat.''</div> {| | {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|Μετὰ δὲ ταῦτα, τοῦ ἡλίου δυόντος, ἀπὸ τοῦ κελίου ἐπὶ τὸ ἡσυχαστήριον τοῦ Γέροντος πορευόμεθα, ἐν ἡμέρᾳ σαββάτῳ τοῦ Ἰουλίου μηνὸς διϊσπεύοντος, ἐν θερμαῖς ὥραις, καὶ τὴν δὸν ἀκούω βροντῶν καταρρηγνυμένων, καὶ ἀστραπὰς ἐξαστράπτουσας ὁρῶ, μηδεμιᾶς νεφέλης, καὶ τὴν ἔρημον τῆς νεκρᾶς θαλάσσης διαπεπωθείσης· ἡ περὶ πῶς λίαν ἐπὶ τῷ παραδόξῳ τότε ἀκούσματι καὶ θεάματι, τὸ ἡσυχαστήριον τοῦ Γέροντος κατέλαβον· καὶ πατάξαντός με λίθῳ τν θύραν, ἀνέῳξέ μοι ὁ ἅγιος Γέρων,}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|ἔκλαμπον ἔχων τὸ πρόσωπον καὶ ἀγαλλιώμενον, καί φησι πρὸς με· «Ἔγνως, ὦ τέκνον, διὰ τί γέγονεν ἡ βροντὴ αὕτη;» Ἐμο δὲ εἰπόντος· «Οὐχί, πάτερ», ἀποκριθεὶς ἔτι πρὸς μέ φησί· «Πληροφορήθητι, τέκνον, ὅτι ἀναχωρητής τις καὶ ἐρημοπολίτης, πλησίον τῆς νεκρᾶς θαλάσσης περιπολεύων, διψήσας ἐζήτησεν ὕδωρ, καὶ μὴ εὑρηκὼς ἠνιάθη, καὶ ἔκλαυσε, καὶ δέησιν πεποιηκότι αὐτῷ πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τὴν ἀνέκφραστον αὐτοῦ ἀγαθότητα ἐκέλευσεν, καὶ ἦλθεν ἡ νεφέλη, καὶ τὴν ἑαυτοῦ θεραπείαν κυδαίνων ἐβρόντησε, καὶ τὸν ὑετὸν ἐξαποστείλας, τὴν δίψαν τοῦ δούλου αὐτοῦ ἴασατο.» Πολὺ δὲ θεωρῶν με ἐπὶ τούτοις ἐκπλαγέντα, ἐδευτέρωσε τὸν λόγον καὶ ἐτείτωσε, διαβεβαιούμενός μοι τὸ θαῦμα. Καὶ μεθ’ ἡμέρας πέντε μετὰ τῶν συμμαθητῶν ἐπὶ τὴν νεκρὰν ἐπορεύθην θάλατταν ἕνεκα συλλογῆς καλάμων, προσταχθεὶς ὑπ’ αὐτοῦ τὰ ὀμβρικὰ σημειώσασθαι ἴχνη, ὅπως ἀδυσίαντε τύχοιμεν πληροφορίας. Ἐλθόντες δὲ εἰς τὸν σημανθέντα τόπον ὑπὸ τοῦ Γέροντος, καὶ εὑρόντες αὐτὰ ὥσπερ εἶπεν ἡμῖν, ὑπεστρέψαμεν, χάριν τῷ Θεῷ ἐξομολογοῦντες, καὶ τοῦ θαυμασίου Γέροντος τὴν διόρασιν ἐκθειάζοντες.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|131 Καὶ ἄλλοτε διορατικῷ λαμπαδίῳ ὄμματι ἐξαίσιον ἡμν εἶπεν πρᾶγμα, διατρίβων τότε ἐν τοῖς τοῦ Καστελλίου σπηλαίοις κατὰ τὸν καιρὸν το ἁγίου πατρὸς ἡμῶν Σάββα μνήμης, παρόντος τῷ ἐκλογιμωτάτῳ καὶ ἐναρέτῳ ἀββᾷ Εὐσταθίῳ, τ τότε ἐπισκόπῳ ὑπάρχοντι τῆς Φιλοχρίστου πόλεως Δύδδης, εἰς ἐπίσκεψιν ἐληλυθότι. Ἡμν δὲ σεὶ πρὸ ἑσπέραν ὀλίγον ἐσθιόντων, ἐξαίφνης ἡ τοῦ Γέροντος ὄψις ἐφάνη, δίκην ἡλίου καταλάμποντος ἐρευθραίνουσα. Ἡμν ἀτενιζόντων αὐτῷ, ἔφη πρὸς μᾶς· «Τί ὑμῖν ἐρῶ, ὅτι κεῖται ἐνταῦθα πρὸ τῇ θύρᾳ τ σπηλαί κάλπη κεκρυμμένη χαμαί· καὶ εἰ θέλετε πληροφορηθῆναι, σκάψατε, καὶ εὑρήσετε αὐτήν.» Παραυτίκα ὁ ἀββᾶς Εὐστάθιος ἀναστὰς, ἄνευ σμινύης ταῖς χερσὶν ὀρύττειν ἀπήρξατο. Ἀτονήσαντος αὐτοῦ ταχέως, λέγει πρὸς ἡμᾶς ὁ θεσπέσιος Γέρων· «Οὔτε πίνειν, ὅτε ὑπομονὴν ἔχετε, ταπεινοί.» Εὐθέως δὲ συνορύττειν αὐτῷ ἐπελαβόμην. Σκάψαντες δὲ ὁμοῦ καὶ βαρύναντος τὸν τόπον, καὶ μηδὲν εὑρηκότες, δυσπισίᾳ συνεσχέθημεν, καὶ παύσασθαι τοῦ σκάπτειν ἠβουλήθημεν. Ὅθεν […] ἡμς θεασάμενος ὁ Πρεσβύτης, διαχυθεὶς μικρὸν κα ὑπομειδιάσας ἔφη· «Στίξατε ὀλίγον ἔτι, ὀλιγώτερον· μικρὸν γὰρ πρὸς τὴν προσευχὴν Γέ‑}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''Cognóſcit eremita ſitienti aquam divinitus conceſſam;''}} '''P'''Oſt hæc, cum à cella ſub occaſum ſolis ad Senis heſychaſterium contenderem, die ſabbati labentis Julii menſis, æſtivo tempore, per viam ſtrepere audio tonitrua, ac micare fulmina video, oppanſâ ſuper maris Mortui eremo exiguâ nubeculâ: dum hæc & audita & ſpectata mecum admiror, ad Senis heſychaſterium devenio; lapide oſtium pulſanti aperit mihi Senex, coruſcanti facie atque exultanti ſimilis, & ait mihi: Noſtin', fili, tonitruum iſtud quid ſibi voluerit? Non equidem, inquam, Pater. Reſpondit ille: Scito, fili, anachoretam quemdam & ſolitudinis mari Mortuo adjacentis incolam circumcurſaſſe, ut ſiti, qua premebatur, reſtinguendæ aquam uſpiam inveniret, ſed eâ minimè repertâ, in triſtitiam ac fletum prorupit, factaque Deo ſupplicatione, impetravit ille pro ſua bonitate ineffabili, & venit nubes, & famulum ſuum glorificans intonuit, induſtâque pluviâ fervi ſui ſitim ſedavit. Cum vero multum hiſce me commotum adverteret ac ſtupentem, verba eadem ſecundo ac tertiò ingeminabat, ut miraculi mihi veritatem aſſeveraret. Poſt dies autem quinque mare Mortuum colligendorum calamorum causâ unâ cum condiſcipulis adii, imbris indicia juſſus obſervare, ut rei veritas nobis nullo negotio patefieret. Poſtquam itaque ad aſſignatum à Sene locum veniſſemus, remque ita habere comperiſſemus, uti dixerat nobis, reverſi ſumus, & Dei conſitentes gratiam, & admirabilem Senis perſpicientiam venerantes.{{right sidenote|'''E'''}} 131 Aliàs quoque pervidenti illustratus oculo rem nobis dixit singularem, cum in Castelli spelæis tunc versaretur per dies, quibus sancti Patris nostri Sabbæ memoria celebratur, præsentе eximio plane, ac suis claro virtutibus Abbate tum, nunc autem Lyddæ, urbis Christo dilectæ, episcopo Eustathio, qui ad visitandum eum venerat. Cum igitur sub vesperam exiguum quiddam pomorum cœnassemus, illico Senis vultus, splendentis instar solis accensus, refulsit; dumque oculos in eum intendimus; Dico, inquit, vobis, abditam hic in terra juxta ostium speluncæ jacere pelvim; & siquidem rem vultis pernoscere, fodite, & eam invenietis. Surgit extemplo Abbas Eustathius, & sine ligone terram egerere manibus occipit, quo ardorem illum cito remittente, ita nos mirificus Senex increpuit: Neque fidem, neque patientiam habetis, miseri. Incepi ergo & ego statim una fodere cum illo. Jam terram simul ambo erueramus, alteque penetraveramus in locum, cum, re nulla detecta, incredulitas nobis suborta est, & supersedere placuit fossione. Quare Senex turbari nos conspicatus, atque explicata non nihil fronte subridens ait: Sustinete adhuc aliquantulum, modicæ fidei. Eruta igitur, ad imperium{{right sidenote|'''F'''}} |} {{small|''Julii Tomus III.'''}} &nbsp; '''E e e e''' &nbsp; Se-<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> o6dl6f1r8foondplk9w3oddushwdtiq 104 84782 275036 2026-08-07T12:58:54Z Vladis13 10700 + 275036 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__ {{rh|586|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.|}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{left sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} Senis, paulo altius humo, in pelvim incidimus antiquam, nihilque continentem. Sed eam ut invenimus, dubitatio ſubiit, ac ſuſpicio, an non vel ipſe abſtruſiſſet eam ibi, vel alius quiſpiam, qui id ipſi ſignificaſſet: Donec illum interrogavi, noſque ſecuros reddere dignatus eſt, dicens: Teſtis profectò ipſa veritas, neque abſcondiſe me illam, neque de ea indicium mihi quemquam feciſſe, neque reconditam illic eam latere vel cogitaſſe me ante horam hanc, quâ indicavi vobis. Tum enimvero manifeſtè deprehendi, perſpicaci ductum colluſtratumque mentis intuitu aſſecutum hoc eum fuiſſe; ac Deum laudavi glorificantem famulos ſuos. | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ροντ⊙ σκάλψαντες, εὐρομεν⊠ κάλαμιν⊠ παλαιάν, ἐσχηκυῖαν⊠ μηδέν. Εὐρεθείσης δὲ αὐτῆς ὑπεισῆλθεν ἡμν δυσπιστίας⊠ λογισμὸς, ὑποπτεύοντες τὸ Γέροντα κατακρύψαντα⊠ αὐτήν, καὶ ἑτέρῳ λέγοντι, καὶ γνωρίσαντα⊠ ατῷ· χρις οὗ ἠρώτησα αὐτόν, καὶ πληροφορίας⊠ πυχν⊠ ξίωσε με, λέγων· Μάρτυς ἡ ἔντως ἀλήθεια, ὅτι οὔτε ἔκρυψα αὐτήν, ὅτε ποτέ τις ἀπήγγειλέ μοι περὶ αὐτῆς, ὅτε μὴ τὸ παρόντων⊠ ἐνόησα, ὅτι κεῖται ἐκεῖ ἕως αὐτῆς τὴν ραν, ἐν ἔφην ὑμῖν. Τότε δὲ τότε κατενόησα σαφῶς, ὅτι διορατικῶς⊠ διακρινόμενον⊠ ἐμὲ κατηνχασμένον⊠ ἐμαθὲν, τότε ἐγνώρισα⊠. καὶ ἐδόξασα τὸν Θεὸν, τὸν δοξάζοντα τὰς δούλας αὐτο.}} |- | {{left sidenote|''Diſcipulo angelicam præſentiam ex odoris fragrantia cognoscendam præbet.''}} 132 Venerat aliquando hîc Senex diſcipulos nos ſuos inviſurus in cella, cumque redire ad heſychaſterium ſuum vellet, comitem ei me adjunxi. {{left sidenote|'''B'''}} Ubi heſychaterium attigimus; olitas fudimus preces, ac deinde confidentibus nobis tantiſper in cella, ſive ſpelunca Senis interiori, cœpit ex improviſo laudes Deo hymnumque cantare, ac dicere: Ad me, ecce, profectò angelica viſitatio hâc ipsâ horâ deſcendit. Ad quem ego perculſus: Unde id ſcis, inquam, Pater? Cui ille: O modicæ fidei, neque angelum vides, neque fortaſſis etiam ſuaveolentiam odoraris? Ego vero: Nequaquam, mi Pater, inquam. Tum hærentem me neque factæ ſibi angelicæ apparitioni credentem ſatis intelligens, in miſerabilem ſolvitur fletum dicens: Heu te infelicem! heu, & tertiò heu! Quo uſque tam craſſus ac durus eſſe perges & incredulus; quo uſque ſic eris? Dixerat; & continuo ſuaviſſimum percepi odorem, qualem neque muſcus, neque nardus, neque odoriſerum quodcumque & gratum ſuaveolenſque unguentum exſpirare mihi viſum eſt umquam. Quo exhalato, ita denuo ad me ait optimus Senex: Nondum etiam nunc ſanctam angelicamque fragrantiam perſenſiſti; nondum adduci potes, ut credas? Cui ego: Omnino, Pater, & ſentio & credo. Tum ita ſubjicit: Eſto impoſterum credulus, & noli eſſe incredulus. {{left sidenote|'''C'''}} Ut igitur maligniſſimus tunc eram ac peſſimus, in odorem iſtum tam peregrinum volens inquirere curioſius, atque evidenter explorare, cauſam inveni ut heſychaſterio exirem, diſpiceremque, num ex Laura fortè fragrantiæ illius jucundiſſimus afflatus à muſcato thymiamate evaporatus aſpiraſſet; quamquam planè diſſimilis eſſet, tamen id feci, quo id quidquid eſſet, penitius ac certius introſpicerem. Sed nullius re vera ad nares meas odoris aura delata eſt: neque enim omnino ſuſſitus hora b tunc erat. Unde hæc oppidò admirans Deo gloriam dedi. | {{graeca|132 Οὕτως ὁ θεοφόρος Γέρων ἐληλύθει τότε πρὸς ἡμᾶς, τοὺς ἑαυτοῦ φοιτητὰς ἐπισκεψόμενον⊠ ἐν τῷ κελλίῳ. Βουληθέντος⊠ δὲ αὐτοῦ ἐπὶ τὸ ἴδιον ἐπανελθεῖν ἡσυχαστήριον, συνεπεύχθην⊠ αὐτῷ. Καταγγίσαντες⊠ ἐν τῷ ἡσυχαστηρίῳ, τὴν συνήθη πεποιηκαμεν⊠ εὐχὴν, καὶ μετέπειτα καθεσθέντων ἡμῶν ἐν τῷ ἐνδοτέρῳ τῷ Γέροντος⊠ κελίῳ ἤτοι σπηλαίῳ ἐπὶ ἐξελήλυθα⊠ τὴν ὥραν, αἰφνίδιον ἤρξατο ἀναπέμπειν τῷ Θεῷ δοξολογίαν καὶ ὕμνον, λέγων· {{right sidenote|'''E'''}} Πρός με, ἰδού, δὴ ἀγγελικὴ ἐπιφανεία ἐν ταύτῃ τ ὥρᾳ ἐπεδήμησεν. Πρὸς ὃν καταπλαγεὶς· Πόθεν δῆλον, ὦ πάτερ; ἔφην. Ὁ δὲ πρὸς με, εἰ ὀλιγόπιστος, ἔτε τὸ ἄγγελον ὁρᾷς, κἂν τῆς εὐωδίας ὡς σφραίν; Ἐγὼ δέ· Οὐδαμῶς, ὦ πάτερ, ἔφην. Ὁ δὲ διαλογιζόμενος, καὶ δυσπιστοῦντα εἰς τὸ ἀγγελικῶς⊠ ἐπιπνοίας⊠ δών, τὴν ὀφρύσιν⊠ αὐτοῦ χυτλιαστικῶς⊠ ἐπιλάνει⊠ λέγων· Αἰβαλαι⊠ σοι, ταπεινέ, αἰβαλαι, καὶ πρὸς αἰβαλαι. Ἕως ἵνα⊠ ἔσς διαμένεις⊠ παχὺς καὶ ἀδρὸς κα ἄπιστος, ἕως νας⊠; Ταῦτα ἀπεφθέγξατο πρὸς με· ἐξαίφνης ὠσφράνθην⊠ εὐωδίας, οἵας ὠσφράνθην⊠ ἀφέντα⊠ μόσχον, καὶ νάρδος, καὶ μύρα παντὸς εὐαρίστεμα⊠, καὶ πτερνίστιμα⊠ καὶ ἀσμένισμα⊠. Ταύτης ἐν ἐκβλυσθείσης⊠, ἐκ δευτέρου πάλιν ὁ Καλὸςγέρων⊠ λέγει· Καὶ νῦν ἄκρ τὸ ἁγίας ἀγγελικῆς εὐωδίας⊠ ἀπεφράγης⊠, ἔτι πληροφορεῖαι⊠ ἔτυχες; Ἐγὼ δὲ πρὸς αὐτὸν φην· Ναὶ, πάτερ, ὠσφράνθην, καὶ ἐπίστευσα. Ὁ δὲ πρὸς μὲ φησιν· Γίνε λοιπὸν πιστὸς καὶ μὴ ἄπιστος. {{right sidenote|'''F'''}} Ὡς ἐν τότε δεινότητα⊠ ὑπάρχων καὶ πονηρότατος⊠, βουληθεὶς περὶ ταύτης τῆς ξένης εὐωδίας πολυπραγμονῆσαι, καὶ σαφῶς ἀπελθούσασθαι⊠, πεπειρασάμην⊠ ἐκτὸς τοῦ ἡσυχαστηρίου πορεύεσθαι, καὶ ἰδεῖν, μὴ ἄρα πνίγα⊠ ἀπὸ τῆς Λαύρας ἐκλαμψε⊠ τς εὐωδίας ἐκείνης ἡ ἡδυνάτη πνοὴ ἀπὸ μοσχάτου θυμιάματος⊠ καπνωθεῖσα· εἰ καὶ ἀνόμοιον⊠ πυχὸν⊠ ὅμως ἔνεκα πληροφορίας μείζονος⊠, πᾶσά τις⊠ ἐξενέγγασμην⊠· ἀλλ' οὐδενὸς ὄντως, εἰς τὰς ἡμᾶς ὄζων ἦλθεν ὀσμή· ὅτε γὰρ παντάπασιν ὥρα θυμιάματος ἦν· ὅθεν ἐπὶ τούτοις λίαν τεθαυμακὼς δόξαν ἀνέπεμψα τῷ Θεῷ.}} |- | {{left sidenote|Amita Leontii Hieroſolymis ægrè ipſum accerſit.}} 133 Eſt mihi nutrix, patris ſoror, pia & amans Deum. Hæc aliquando, ſicut facere ſæpe aſſueverat, in ſanctam Jeruſalem orationis causâ venerat cum ancilla quadam, quam religioſâ matrona jugo ſervitutis exemptam libertate donaverat. Ambæ itaque Hieroſolymis ſanctam Dominicæ Paſſionis celebritatem tranſigunt; inde vero in ſanctum Sinaï montem c pro ſua conuetudine, ſunt profectæ: cumque ſacra ac veneranda illic loca ſalutaſſent, in ſanctam Urbem remearunt: in itinere autem amita mea in morbum incidit. Ubi urbem ſanctam tenuerunt, & aliquot ibi dies commoratæ ſunt, | {{graeca|133 Τινὰ⊠ παραδεδειγμένη⊠ ελαβὴς κα φιλόθεος ἔχω· αὕτη δὲ ποτε, ὥσπερ ἡ ἀρχὴ πολλάκις ἔιωθε, τὴν ἁγίαν Ἰερουσαλὴμ⊠ ἐνχετεύεσθαι⊠ κατήλαβε⊠ σὺν ἵνι θεραπαινίδι, ἣν ἐκ δουλικοῦ ζυγοῦ ῥυθεῖσαν⊠ ἄρα πυχὸν⊠ ἐλευθερίας ἠξίωσεν. Ἀμφότεραι ἐν ἐν Ἱεροσολύμοις τὴν ἁγίαν τῇ σωτηριώδει⊠ πάθος⊠ πανήγυριν ἐξετέλεσαν, κεκίνηθεν⊠ ἐπὶ τὸ Σιναῖον πορεύεσθαι, ἄρχον ὄρθρον⊠, ς ἠθισμέναι ἦσαν, καὶ τὰ ἐκεῖ θεατε καὶ σεβάσμια ἀσπασάμεναι, ὑπέστρεψαν εἰς τὴν ἁγίαν πόλιν. Κατὰ δὲ τὴν δὸν ἐμὴ θεία νόσῳ περιέπεσεν⊠. Καταλαβοῦσαι δὲ τὴν ἁγίαν πόλιν, καὶ τινὰς ἡμέρας ἐκεῖ διαμείνασαι, πὼ παρὰ}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> paiqay4owqa1o7sln9zvtab6bqkxl0g 104 84783 275037 2026-08-07T12:58:55Z Vladis13 10700 + 275037 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />{{rh|587|DIE DECIMA TERTIA JULII.|}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{left sidenote|'''A'''}} {{graeca|παρὰ ⊠ Θεοῦ σωτηρίαν ⊠ καὶ ἴασιν ἀπεδεχόμεθα, οὐδὲν μᾶλλον ἤνυσαν, τὸ νόσημα μανιωδέστερον, ἢ ἐπ τὸ χερον ἀεὶ ⊠ πεπεισμένης, ⊠ θεϊκῆς δηλαδὴ προνοίας ⊠ συνφερομένως βραβευούσης. Ἐκεῖνη τοίνυν ἰδοσα ἡ ἐμὴ θεία ἡμέρᾳ τῇ ἡμέρᾳ βαρυνομένην ⊠ καὶ τρυχομένην, καὶ τὴν νόσον ἀκμάζουσαν, καὶ πρὸς τὸ θανάτου θύρας ἐγγιζοῦσαν, ὡς ᾤετο, μεταπέμπεταί με μετὰ τινὸς τῶν πιστέρων.}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} falutem à Deo & valetudinem expectantes, nihil proficere, protracta in longum ægritudine, ac vertente ſemper in deterius; quod divinâ videlicet in rem noſtram providentiâ factum eſt. Amita ergo mea gravari in dies ſe ac deſcere; morbum vero invaleſcere ſentiens, ac prope jam abeſſe, ut putabat, à mortis limine; accerſi me cum aliquo de patribus jubet. |- |134 {{graeca|Ἐγὼ δὲ μαθν, ⊠ παρὰ ⊠ Ἐπισκόπου ⊠ λαβὼν ⊠, κατέλαβον πρὸς αὐτήν. Ἡ δέ με κατιδοῦσα ἔφη· Πίευσέ μοι, τέκνον, ⊠ ⊠, ⊠ ὡς ἔτυχεν, ⊠ σε ἐνταῦθα ⊠· ἀλλὰ διὰ Θεόν, καὶ καλὸν καὶ σωτήριον ἔργον· μὴ ⊠ λοιπόν, ⊠ ⊠ πρὸς μικρὸν ἔκτος λαύρας, καὶ ⊠ ὑπομείνας· ⊠ σκοπὸς πρὸς τὸ σύμφορον ⊠ πράγματος πέρας. Ἀκούω δὲ, τι τῶν ὧδε ⊠ ἐξουσία ⊠ καὶ ⊠ καὶ ἀδίκως ⊠ καὶ τὰ τῶν ἀνθρώπων ⊠ καὶ ⊠, μάλιστα τῶν ἀσθενῶν καὶ παροίκων καὶ ξένων ⊠, κα παρ' οἷς ἀφορμὴν {{left sidenote|'''B'''}} ἵνα ἕυροι⊠· πρὸ ἡμερν γὰρ ξένος τις προσκλυτ⊠, σπερ ⊠ μοι, ἐν αὐλ τινος τῶν ἐνταῦθα Χριστιανῶν ἐτελεύτησε, πολλὰς ἐγκαταλελίφας⊠ κληρονόμους⊠ τ⊠ ατοῦ περιουσίας, καὶ τούτων ⊠ τινος μὴ παρενθεθέντος⊠, ⊠ ἐυρὼν⊠ ὁ ⊠, περ ἐγκατέλιπε ⊠ χρήματα, ἢ ἐν ταύτ μόνον τῇ κακίᾳ⊠ ἠρκεῖτο⊠, ⊠ ἕως λθε⊠ ⊠ τὼ ἐαυτῷ ⊠ , ἀλλ' ἄνευ δέους ἢ συστολῆς⊠ ⊠ τν φιλοχρίστων ⊠ χρήματα, περ' οἷς⊠ δῆλον⊠ ὁ τελευτήσας ξένος, ⊠ ⊠· πρὸς⊠ δὲ τούτοις ἔξω αὐτοὺς⊠ ἢ ἐν φυλακῇ⊠; τοῖς ποσὶν αὐτῶν ἐπιβαλὼν⊠ πέδας. Ἐγὼ τοίνυν ἐνταῦθα τῶν ἐμῶν συγγενῶν⊠ μεμονωμένην⊠ ⊠ ⊠ κληρονόμον⊠, εἴπερ⊠ Θεὸς ἐπινεύσειε⊠ τῇ νόσῳ ταύτῃ⊠ ⊠ πὼ⊠ ⊠ ἢ ἀθλίαν⊠ ψυχήν⊠ μοι. Οὐδενὸς⊠ δὲ ἕνεκεν ὑμᾶς {{left sidenote|'''C'''}} λυπῶμαι⊠, ἀλλ' ὑπὲρ πάντων⊠ τὸ ταπεινῆς⊠ κόρης⊠· φοβοῦμαι⊠ δὲ, μήπως⊠ ἀδίκως ληφθῇ⊠ χάριν ⊠ ἐμῆς ⊠ ⊠ μοι, ἢ⊠ περὶ τούτων⊠ πάλιν τῶν φιλοχρίστων⊠ παρὰ ⊠ ⊠. Διὸ ⊠, τέκνον, ⊠ μοι ⊠ λογίους ἄνδρας, ἢ , ἵνα μαρτυρωμένη αὐτοῖς, ὅτι οὐδὲν ἐνταῦθα τὸ ⊠ κέκτημαι, ἢ ὅτι ἡ κόρη⊠ αὐτὴ ἐλευθέρα⊠ ἀδέσποτος ὑπάρχει, ἢ⊠ παραμένουσιν⊠ ἡμῖν, ἄχρις⊠ ν ἴδῃς⊠ τὸ ἐπι⊠ νοσήματος τούτου, ὁ ⊠ ⊠ κατέχοντος, ⊠ γνωρίσῃς, ὅτι ⊠ ⊠ ἐμ ἀδελφός.}} | 134 Ego ſtatim ut reſcii, accepta à Magiſtro facultate, ad illam me confero.{{right sidenote|''ad quam se confert:''}} Ut me vidit: Crede mihi, ait, fili, nec levi de cauſa; neque temere hunc ad me veniendi laborem ſuſcipere te volui; ſed Dei, operiſque præclari ac ſalutiferi causâ: ceterum ne te macera, ſi relicta tantiſper Laurâ tuâ, aliquod incommodi ſenſeris; ſed utilem negotii finem ante oculos habe. Audio enim dominantem hîc magiſtratum tyrannicè, perversè, injuſteque adminiſtrare rem ſuam, fortunis homines evertere, ac maximè imbecillos, accolas, hoſpites, tum apud quos occaſionem opportunè quamdam invenerit, ſpoliare facultatibus ſuis.{{right sidenote|'''E'''}} Nam ante dies aliquot, ut relatum eſt mihi, peregrinus quidam in atrio alicujus hîc Chriſtiani mortuus eſt, inſtitutis opum ſuarum hæredibus multis; eorum autem nemine coram hîc per id tempus comparente, occaſione arrepta, tyrannus quidquid reliquerat diripuit, involavit ipſe; neque verò hoc flagitio contentus fuit; neque hîc ſtetit inſatiabilis ejus avaritia; ſed palam, abſque ullo metu aut modo, Chriſtianorum, apud quos defunctus hoſpes perhumaniter habitus egerat, bona diripuit: atque ipſos inſuper ferrea compede adſtrictos conjecit in cuſtodiam. Et ego igitur, cognatis hîc meis deſtituta, hæredem aliquem, ſiquidem Deo viſum fuerit ad ſeſe ex hac infirmitate evocare miſeram atque afflictam hanc animam, nuncupabo. Nihil enim ita me cruciat, uti miſera hæc puella: quippe quam vereor ne ob exhibitum mihi in comitatu obſequium contra jus faſque comprehendant; deinde etiam Chriſtiani, qui me exceperunt hoſpitio. Quamobrem dato te precibus meis, fili, & Arabes mihi viros delectos atque authoritate præditos adducito, ut eos teſtes adhibeam, nihil hîc omnino me poſſidere, virginemque hanc liberam eſſe ac nulli domino ſubjectam;{{right sidenote|'''F'''}} tum apud nos mane; donec morbi hujus, qui me graviter vehementerque exercet, eventum videris; atque ita genuinum te fratris mei filium exhibueris. |- | 135 {{graeca|Ἀκούσας ἐν⊠ τατα παρὰ ⊠ ἐμῆς θείας, συμφέρον εἶναι ⊠ ⊠ αὐτῇ· ⊠ ἡμέρας ἱκανὰς ⊠, ⊠ τὸ ⊠ ἐξελθεῖν ἐπεθύμησα, ⊠ ἐπ τὴν Λαύραν ὑποστρέψαι· ἀλλ' ἐμαυτὸν κατακρίνας ⊠, ⊠ παρέμεινα ⊠, ⊠ χρονίως ⊠ ⊠ ⊠, ⊠ ἀναχωρῆσαι ἠθέλησα διὰ ⊠ ἐμοῦ συνειδότος σκανδάλου πάλιν, ⊠ ⊠ διὰ ⊠ ἐπὶ τῶν λογισμῶν ⊠ ⊠. Τελευταίως δὲ ⊠ ⊠ πρὸς τὸν ἐμὸν Ἐπιστάτην ἀπελθεῖν, ⊠ ⊠ αὐτόν, εἰς τί μέλει λήξειν τὸ πρᾶγμα, εἴτε ἐς ὑγείαν, ⊠ εἰς θάνατον. Ἀλλ' εἴθε ⊠ τοῦτο ἐξ ἀρχῆς ποιήσασθαι, ⊠ μὴ ⊠ ἐν μέσῳ κοσμικῶν ἐν ἀμελείᾳ ⊠ βισαι ἐπὶ τοσόν καιρόν.}} | 135 Poſtquam iſta ex amita intellexeram, conſultius eſſe duxi ab ea non diſcedere;{{right sidenote|''hic diuturnioris apud caros moræ pertæſus,''}} at exactis iſtic diebus non paucis pænitere me facti cœpit, jamque è civitate cogitabam abire & reverti in Lauram: ſed damnato mox conſilio, cohibui memet, & permanſi: ac poſt tempus ſatis longum, otium iterum ſubrepſit ac tædium, placebatque proficiſci: ſed mea me denuo conſcientia inhibuit. Idemque mihi, cogitationibus preſſo impugnatoque, iterum ac tertio accidit. Tandem inquietus animi adire Magiſtrum tatui, atque ex eo quærere, quod res demum eſſet evaſura, ad ſanitatem, an ad mortem. Sed utinam iſtud eciſſem ab initio, neque vitam in medio ſecularium otioſam tam diu ſegnemque duxiſſem!<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> j9ot20dhp9poanwdp221m65td03sz36 104 84784 275038 2026-08-07T12:58:56Z Vladis13 10700 + 275038 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|588|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR. ''consilio Thomæ Patriarchæ, recurrit in Lauram;'' '''d'''}} 136 Erat tum diaconus, qui modo Theadelphici throni gubernacula ſuſcepit, domnus Thomas d, in quem ægrotantium in urbe cura incumbebat: quippe qui medicus eſſet dexterrimus, eruditione pariter & experientiâ clarus, vitamque ſanctorum Coſmæ ac Damiani diſciplinæ æmulam inſtituens. Huic igitur beatissimo præſtantiſſimoque viro confiſus, quæ habebam conſilia expoſui, amitamque meâ in extremis relicta periculis, noctu Lauram repetii. Cum iſtuc horâ circiter diei ſecundâ adveniſſem, recto curſu ad Magiſtrum meum contendi, amitæ causâ admodum feſtinus. Heſychaterium ut attigi, ac ſignum, ut moris erat, exiguo lapillo ter dedi, aperit mihi Senex, & manu januam tenens, antequam omnino quidquam locutus ego eſſem, ait mihi: Optimè veneris, ô fili mi, optimè veneris: noli te cruciare; non enim ex hac infirmitate morietur amita tua. Ego verò: Hoc ipſum, dicebam, ut ex te intelligam modo adveni, ô pater. Subjecit ille: Scio enimvero, ſcio ea cauſa te adveniſſe. Itaque pro certo noveris, fili, hoc morbo nequaquam illam extinctum iri. Vide ergo, animos ne deſpondeas, neque te aut luctu, aut ſollicitudine, aut ſtulta anxietate divexes. Quod cum tertiò dixiſſet, priuſquam eciſſem ego verbum unum, orſus et recitare Pater Noſter, & precatione completa, benigne atque amice me admiſit.{{right sidenote|'''B'''}} 137 Postquam consedissemus, rogavi eum denuò, omni aviditate diligentiaque id scire manifesto expetens, quò amitæ meæ defitura demum esset ægritudo: quandoquidem urebantur oppidò mihi præcordia: vix enim ad Lauram pertingere me posse existimabam, quin illa expirasset. Unde, cum jam ter audissem è Sene non esse morituram, non acquievi tamen; sed, ut certitudinem summam solidamque nanciscerer, iterum sciscitatus sum, dicens: Ne graveris, mi pater, id mihi apertè pronuntiare, morbum hunc amitæ meæ non esse fatalem: nam non ego dumtaxat illam depositam dixi, & sensi; sed alii complures. Tum verò ille: Etiam hoc rogitas, modicæ fidei? Non id asserui tibi satis, ut fidem habeas? Non sæpe, adductis Doctorum exemplis, tecum egi vel maximè de incredulitate; quæ ex his duobus existat, ex rerum videlicet inscitia, atque ex segnitie, cogitationes suggerente perpetuo hoste nequissimo, & puro semini impura inserente zizania? Quapropter ut remedium tardæ tuæ fidei afferatur, abi ad pistorem, eumque roga, ut hostiam tibi unam conficiat; quia nullam habet paratam; cum dies hæc sit quarta hebdomadæ e.{{right sidenote|''ibique ex S. Stephano intelligit non morituram hoc morbo amitam; haſtenusque,'' '''e'''}} {{right sidenote|'''C'''}} 138 Cumque abiissem, atque hoſtiam accepissem eâdem horâ coctam, obtulit eam ſanctus Senex, abſolutoque Miſſæ ſacrificio, acceſsit ad me vultu ad lætitiam compoſito, omnique pleno venuſtate, atque ita rutilanti, ut ad ignis luculenti ſplendorem accederet: & ſic inſit: Numquid non dixi tibi, modicæ fidei, amitam tuam ex hac infirmitate interituram non eſſe? Excute igitur aliquando ex animo obſtinatam omnem in credendo duritiem, & opinionem, affectumque perverſum, neque me de hac re poſthac umquam interrogaveris. Itaque ſermonibus ejus divinâ inſpiratis gratiâ perſuaſus, pedes ei manuſque exoſculatus ſum,{{right sidenote|''per Miſſæ Sacrificium confirmatur in fide.''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|136 ἦν τότε ὁ νυν ⊠ χειράδελφου⊠ θρόνου ἐπιλημμένος⊠ τοῦ διακόν, κυριεωνυμῶς ἐν τῇ πόλει τῶν νοσούντων ἐπιμελημένος⊠, ὡς χρησιμώτατος ὢν ἰατρὸς, λόγῳ τε πείρᾳ κεκοσμημένος⊠, ⊠ κατὰ Θεὸν βιοτῶν τν τῶν γίων Κοσμ ⊠ Δαμιανο πολιτείαν ἐκμιμούμενος⊠, διάκονος⊠ ὑπάρχων. Τούτῳ δὴ τῷ μακαριωτάτῳ ⊠ θαυμασιωτάτῳ ἀνδρὶ ⊠ ῥήσας, ⊠ ἃ εἶχον λογισμοὺς, ἀνεξήμην⊠, τὴν ἐμν θείαν ἐν ἐσχάτοις ἐάσας κινδύνοις, ἐννὺ τὴν Λαύραν νυκτὸς ἐπανῆλθον. Ἔκεισε δὲ περὶ τὴν δευτέραν ὥραν τὸ ἡμέρας ἐφθασκὼς, ἀπευθύμην⊠ πρὸς τὸν ἐμὸν πιστάτην, λίαν ἐσπευσμένως⊠ διὰ τὴν ἐμὴν θείαν. Τὸ ἡσυχαστήριον δὴ κατανοήσαντός⊠ με, καὶ τῷ τ συνήθει τς κωνωνίας με διὰ μικρὸν λίθον, ἀνέῳξέ μοι ὁ Γέρων, καὶ πρίν τι τὸ σύνολον φθέγξασθαι, ἔφη πρὸς με, ⊠ τὴν θύραν τῇ χειρ κατέχων· Εὖ ἔχεις, ὦ ἐμὸν τέκνον, εὖ ἔχεις· μὴ ἀθύμει· ἐκ ⊠ θανάτου⊠ γὰρ ἡ θεία σου ἐν τῇ ἀῥωστίᾳ ταύτῃ. Ἐγὼ δὲ πρὸς αὐτὸν εἶπον· Τοῦτο καταμαθεῖν παρὰ σοῦ λθον, ὦ πάτερ. Ὁ δὲ ⊠ ὑπολαβὼς⊠ ἔφη· Ναὶ οἶδα, οἶδα, ὅτι τοῦτο χάριν ἐληλύθας. Οὐκὲν πεπληροφόρημέν⊧ ἐσο, τέκνον, ὅτι ἐν τῇ νόσ ταύτῃ ὁ τελευτήσει. Μὴ ἐξ ἀθυμίας, μηδὲ λυπηθῇς, μηδὲ σαυτὸν ⊠ φροντίσι καταπονήσῃς, καὶ ματαίαις ἀθυμίαις. Καὶ τατα τρὶς εἰπών, πρίν τι με τὸ παράπαν λαλῆσαι πρὸς ατόν, ἤρξατο λέγειν τὸ Πάτερ ἡμῶν, καὶ πληρώσας τὴν ἐντυχὴν, εὐμενῶς καὶ φιλοφρόνως ἀπεδέξατο.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|137 Ἡμν δὲ καθεσθέντων, ἠρώτησα αὐτὸν πάλιν, πολυπραγμονῶν καὶ ἀκριβευόμενος σαφῶς εἰδέναι, εἰς τί ἂν λήξει τῆς ἐμῆς θείας τὸ νόσημα· ἐπειδὴ ἡ καρδία μου λίαν ἦν καιομένη ἐν ἐμοί· οὐ γὰρ ᾤμην, ὅτι καταλαμβάνω τὴν Λαῦραν, ἄχρις ἂν τελευτήσῃ· θεν τρὶς ἀκούσας παρὰ τοῦ Γέροντος, ὅτι οὐκ ἀποθνήσκει, οὐκ ἐπαυσάμην, ἀλλ' ἠρώτησα αὐτὸν τι, λέγων ἀκριβῶς καὶ βεβαίως τυχεῖν πληροφορίας· Ἀξίωσόν με, πάτερ, ὅτι οὐκ ἀποθνήσκει ἡ θεία μου ἐν τῇ νόσῳ ταύτῃ· ἐγὼ γὰρ αὐτὴν οὐ μόνον ἀπειπάμην καὶ ἀπήλπισα, ἀλλὰ καὶ ἄλλοι πολλοί. Ὁ δὲ ἔφη πρός με· Ἔτι ἐρωτᾷς περὶ τούτου, ὀλιγόπιστε; Οὐκ ἐπληροφόρησά σε; Οὐ πολλάκις εἶπόν σοι, διδασκαλικῶς ὑποθέμενος τρόπους, μάλιστα περὶ τῆς ἀπιστίας, ἥτις ἐκ δύο τινῶν συμβαίνει, ἔκ τε τῶν πραγμάτων ἀπειρίας, καὶ ἐκ τῆς ἀπροσεξίας, τοῦ κακοῦ πολεμήτορος διαπαντὸς ὑποβάλλοντος ἐνθυμήσεις, καὶ ἐν τῷ καθαρῷ σίτῳ ζιζάνια ῥυπαρὰ ἐπισπείροντος; Διὸ τοιγαροῦν πρὸς θεραπείαν τῆς σῆς λιγοπιστίας πορεύθητι πρὸς τὸν ἀρτοκόπον, καὶ ατησαι παρ' αὐτοῦ μίαν προσφορὰν ποιήσασθαί σοι· οὐ γὰρ ἔχει σήμερον ἐν ἑτοίμῳ· ἐπειδὴ τετάρτη τῆς ἑβδομάδος ἐστὶν ἡ παροῦσα ἡμέρα.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|138 Ἀπελθόντος⊠ ἐν με, καὶ ἀπεκλαβόντος⊠ τν προσφορὰν ἀνώριμον, ὁ θεοφόρος⊠ Γέρων προσενέγκων αὐτὴν, καὶ πᾶσαν τελέσας τὴν μυστηριακὴν λειτουργίαν προσῆλθέ⊠ με γεγανωμένην ἔχων ψιν καὶ χάριν⊠ πεπληρωμένην καὶ ἐκλαμψεν, λάμποντι πυρὶ παρεμφερῆ⊠, καὶ εἶπε πρὸς με· Οὐκ εἶπόν σοι, ὀλιγόπιστε, ὅτι ἐκ ἀποθνήσκει ἡ θεία σου ἐν τῇ ἀῥωστίᾳ ταύτῃ; Ἀπόσθησον⊠ ἀπὸ σοῦ πᾶσαν δυσπιστίαν, καὶ κακόβολον⊠ γνώμην ἢ διάθεσιν, καὶ μηκέτι ποθοῦσ⊠ ἐπερωτᾶν με περὶ τοῦ πράγματος. Πειστικὼς τοίνυν τοῖς χαριτωμένοις αὐτοῦ λόγοις, τοὺς πόδας αὐτο κατεφίλησα, καὶ τὰς παλάμας, με-}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 6j47utr1jyv2i4avz8m8x1xld8jew2j 104 84785 275039 2026-08-07T12:58:57Z Vladis13 10700 + 275039 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|589|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A'''}} {{right sidenote|''* deest cre- τὸ προφηλεῖαν, aut quid simile.''}} {{right sidenote|''* Fortè θεοῤῥήτων.''}} {{graeca|μεγάλως εὐχαριστῶν τῷ Θε ὑπὲρ τούτου, ἢ ἀν- τῷ θεοφόρῳ Γέροντι· Διαπτήσας δὲ ἀκατα- πύκτως ἢ ἀταράχως τὸ ὑπόλοιπον τῆς μέρας ἐκείνης, τῇ ἐξῆς ἐπερεύθην τῷ Θεν διὰ * ⊠ προβαίνων⊠ φυματ⊙ γνωριθεῖσαν * ⊠ Γέ- ροντος τῇ προφιλείσῃ με θείᾳ ἐναγγελισα- μένῃ⊠ αὐτῇ, καταλαβν αὐτὴν ἐν τοῖς τελευταίοις κινδύνοις οὐκ ἐδυσφόρησα, ἀλλ' αὐ- τν παρηγόρησα, μεθ' ἡμέραν, ἢ τάχα ἢ δύο, εἰς τὴν Λαύραν ὑπέστρεψα τῇ καλῇ ἐλπίδι τῶν θεοῤῥήτων * λόγων Γέροντος πείθων τε ἢ καταῤῥωπίζων τὴν διάνοιαν. Ἡ δὲ θεία με μετ' οὐ πολλὰς ἡμέρας ἀνακτησαμένη, ἐπὶ τὴν ἰδίαν ἦλθε πόλιν, ἢ χαίρειν Χριστῷ χρι τὸ σήμερον ἐν εὐρωστίᾳ ἢ δόξῃ διηκεῖται, τῷ Θε χαριστήριον ἀναπέμπουσα ὕμνον.}} 139 {{graeca|Ἠκολούθησά ποτε τούτῳ τ Γέροντι ἐπὶ τὰ σπήλαια ⊠ Δυκὰ σὺν ἑτέροις ποτὲ τῶν πα- τέρων τῇ τε μεγίστῃ μῶν Λαύρᾳ ἢ τῇ Συκᾶ ⊠ τὸν καιρὸν τῇ Τεσσαρακοστῆς ⊠ ὑπὸ πατρὸς ἡμῶν Σάββα. Ἔχον δὲ πλησίον ⊠ σπη- λαίου Γέροντος μικρὸν σπήλαιον, ἐν ᾧ διά- γων, ἐώρων καθ' ἑκάστην ἡμέραν τὸν Γέροντα ἐκ τῆς δίας σπηλαίας ἐκβαίνοντα, ἢ ἐπὶ τὴν ἀκρωρίαν ⊠ ὄρος βλέποντα, ἢ βυαθὸν⊠ τὸ καρδίας⊠ κρυ- νικῶς στενάζοντα ἢ ἀπάτως τὸν Θεὸν δοξο- λογοῦντα. Οὐδὲν ἕνεκα τούτου πρὸς αὐτὸν ἐπεση- μαίην⊠ ῥῆμα. Τῆς Τεσσαρακοστῆς ἐν πληρωθείσης, δυσωπηθεὶς Γέρων, ἥνικα ἐπὶ τὴν κορυφὴν τοῦ ὄρους ἀνελθεῖν ἠθέλησεν, παρέλαβεν τοὺς πατέ- ρας, ἐδέους με σὺν αὐτῷ ἀπὸ τῶν πατέρων ἐν τοῖς σπηλαίοις κάτω. Ὡς ἐν ἐγόμενον ὅμως εὗρον σπήλαιον, ἔχον ξηρὸν χόρτον ἢ τόπον ἐπι- κάθησθαι⊠ ἢ ἴχνη ἰνὸς ἀνθρώπου, ὃν ἀνηγεύοντο οἱ πατέρες περιεφοῖτον ἐκ ἄνευ τοῦ Γέροντος, ἢ πολλὰ ἐζητήσαντες, ἐδένα εὑρεῖν ἐδύναντο. Ὁ δὲ Ἐπιστάτης, σχοπατήσατο ἑαυτὸν ἐπὶ ἵνα χρείαν ἰδιαζόντως πορεύεσθαι, εἰπὼν αὐτοῖς· Προλάβετε μικρὸν, πατέρες· δὲ γὰρ φθό- νω ὑμᾶς.}} {{right sidenote|'''B'''}} 140 {{graeca|Οἱ δ προπορευθέντες, ἐφ' ἱκανὸν ἄ- χρι ἐξεδίξαντο αὐτὸν, ἢ θαῤῥήσαντα διήγη- σιν τῷ ἀναχωρητῇ προσομιληκέναι· διὸ ἀ- ναζητοῦντες αὐτὸν ἐπετέρεψαν, ὀνόματι καλοῦν- τες, τὸ ἀναχωρητῇ τυχεῖν προσδοκῶντες. Τῶν δὲ φωνῶν αὐτῶν ἢ τν κραυγῶν ἀκούσας ὁ Ἐπιστάτης, ἀνέδραμεν εἰς ἀπάντησιν αὐτῶν, φοβούμενος, μήπως μάθωσι τὸ αὐτὸ μυστήριον. Οἱ δὲ ἰδόντες αὐτὸν, παρεκάλουν λέγοντες· Διὰ ποίαν αἰτίαν ἐβράδυνας, Πάτερ; Τάχα τῷ ἀναχωρητῇ συνέτυχες; Εἰπὲ ἡμῖν. Ὁ δὲ πρὸς αὐτοὺς ἔφη· Συγχωρήσατέ μοι, πατέρες, καὶ λοι- πὸν μὴ πυστήσητε πρὸς με περὶ τούτου πύσιν. Οἱ δὲ φιλοσοφήσαντες τὸ σιγᾶν ἤσκησαν, εἰκάσαντες, ὅτι πτοστοτάχη⊠ ὑπὸ ⊠ ἀναχωρητοῦ μὴ φανερωθῇ⊠ ατοῖς τὰ περὶ αὐτο.}} {{right sidenote|'''C'''}} 141 {{graeca|Καταβάντος δ' ἐν ἐκ ⊠ ὄρους, ἀξίωσαν τὴν ἐμετέραν ζπείσασιν⊠ περὶ ἴδις ἐρωτῆσαι τὸν Γέροντα. Ἐγὼ δὲ πεισθεὶς ἐρώτησα αὐ- τὸν, πολλὰ γονυπετήσας ἢ ἀντιβολήσας. Ὁ δὲ ἔφη πρὸς με. Τέκνον, ἐπειδὴ σε πόθον ἔ- χοντα διαπυρίγνυτε⊠ θερμὸν ρῶ, συ- χνῶς ἐνοχλοῦντά με περὶ τοῦτο μαθεῖν, ἄκου- σον· πολὺν διεπέρασα καιρὸν ὑπὸ λογισμῶν ἀκοιμήτων ἐκδιαζέτως σφυζόμενος⊠, κελεύον- των με ἢ λεγόντων, ὅτι ἀναχωρητής τις ἐν ταῖς τοῦ ὄρους κορυφαῖς σπήλαιον οἰκεῖ ⊠ γνήσιος τὸ Θεὸν λάτρης ἢ ἅγιος· ἀλλ' ἀνάβηθι εἰς τὸ ὄρος, ἢ ζήτησον, ὅτι ἐν- θεοῤῥήσεσθαι⊠ μέλλεις συνομιλήσας αὐτῷ. Ἐντεῦθεν γὰρ ἐν τῇ Τεσσαρακοστῇ, ὅτε}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} Deo ac deifero Seni impensè de hac re gratias agens. Et cum reliquum diem illum ferena atque imperturbata illic mente manſissem, poſtridie revelatam divinitus per os illud Senis ſapientiâ cæleſti ſcaturiens (prophetiam) ipſimet amitæ meæ dilectiſsimæ nunciaturus abscessi. Neque id me turbavit, quod eam offenderem in ultimo verſantem diſcrimine; ſed illam conſolatæ, poſt unum alterumve fortè diem, concepta de Senis oraculis optima ſpe mentem paſcens ac ſerenans, in Lauram reverti. Amita verò mea poſt dies non multos valetudini reſtituta, diſceſsit in civitatem ſuam, & ad hunc uſque diem per Dei gratiam perpetua ſanitate ac viribus pollens hymnum Deo gratiarum actionis exſolvit. 139 Secutus aliquando ſum hunc Senem cum aliis quiſbuſdam patribus cum ex maxima Laura noſtra, tum ex illa, quæ Sucæ f dicitur, circa tempus Quadrageſimæ ſancti Patris noſtri Sabæ, ad Duca ſpeluncas.{{right sidenote|'''f'''}} Habebam autem antrum anguſtum, ſpelæo Senis vicinum, in quo degens, Senem per dies ſingulos è ſpelunca ſua egredientem, & in montis verticem intendens oculos, ex imocorde mœstos promentem gemitus, ac Deum omni modo glorificantem videbam. Verbum ei de hac re nullum feci.{{right sidenote|'''E'''}} Peraſta ergo Quadrageſimâ, rogatus Senex, cum in montis cumen vellet aſcendere, patres aſſumpſit ſecum, me cum uno ex patribus infra in ſpeluncis relicto. Dum ergo circumirent ſimul, incidunt in ſpeluncam arenti fœno inſtructam, locumque ad ſedendum idoneum, & hominis cujuſdam veſtigia, quem requirentes Patres circumcurrebant non ſine Sene; cumque multum ac ſedulo investigaſſent, invenire neminem potuerunt. Tum Magiſter finxit, quaſi neceſſitatis alicujus causâ, ſecedere ſeſe, &: Præcedite aliquantulum, inquit, ô patres: jam, ecce, apud vos ero. 140 Illi vero progreſsi, ad horam facile eum operti ſunt, ac tardantem putarunt cum illo anachoreta miſcere colloquia.{{right sidenote|'''F'''}} Quamobrem regreſsi ſunt, ut illum inquirerent, compellantes eum nomine, falsâ ſpe ducti, fore ut anachoretam unâ invenirent. Verùm, auditis eorum vocibus & clamoribus, obviam eis accurrit Magiſter, veritus, ne arcanum ejus negotium forte aſſequerentur. Quem illi ut viderunt, orare cœperunt, dicentes: Quam ob cauſam moratus nos tandiu es, Pater? Num forte cum anachoreta eras? Dic ſanè id nobis. Ad quos ille: Ignoſcite mihi, patres; neque mihi de hac re in poſterum quæſtionem movete. Illi vero ſedulo ilentium tenuerunt, uſpicati cautum ab anachoreta fuiſse, ne ſibi de illo quidquam indicaret. 141 Ubi ergo è monte deſcenderant, rogant humilitatem meam, ut Senem ego illud interrogem.{{right sidenote|''fatetur tamen Leontio, se de eo requiriendo divinitus monitum,''}} Morem geſsi, & multa ſupplicatione, atque obteſtatione id ab eo extulſcere conatus ſum. Reſpondit mihi in hunc modum: Quoniam aviditate, fili, te ferri video & importuna & fervida, ac moleſtum aſsidue mihi eſſe, ut iſtud intelligas; auſculta: Diu jam factum eſt, cum nocturnis agitor cogitationibus magno affectu impellentibus me atque ita monentibus: Anachoreta quidam in ſummo monte ſpeluncam incolit, verus Dei cultor ac ſanctus; aſcende adeo in montem, atque eum require; gaudebis enim, ubi cum illo egeris. Atque inde eſt, quod in Quadrageſima, cum |} {{small|'''Eee e 3'''}} &nbsp; in<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> j072abb0b10yqiq7wgguo6mfzs2xmu1 104 84786 275040 2026-08-07T12:58:58Z Vladis13 10700 + 275040 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|590|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} in montis faſtigio conſiſterem, multum ingemuerim, ex intimo corde deſiderans atque orans, ut obtingere mihi poſſet ſpirituale cum Anachoreta colloquium. {{right sidenote|''tandem cum eo congreſsum; & qualem eum invenerit, exponit.''}} 142 Exactâ verò Quadrageſimâ, libuit cum duobus tantummodo aut tribus patribus, in montis iterum altiora conſcendere, meumque cum anachoreta explere deſiderium: ſed cum Patres omnes comitari velle adverterem, mecum eos aſſumpſi; dumque aſcendimus, ac luſtramus montem, ſpeluncam offendimus & viri cujuſdam veſtigia; procurrimus continuo veſtigia perſequentes; & ubi multum ſimul ab omnibus indagatum eſſet, repertus eſt nemo. Ibi ego, quaſi ob neceſſarium aliquid abire tantillum me ſimulavi; ſtatimque ad quærendum ſolus anachoretam aliquantiſper intentus, inveni hominem, atque intellexi ſtatim, Sanctum apparere nolentem multis, aut ab illis turbari, ſubduxiſſe mihi prius, cum unâ adeſſent patres, jucundiſſimum conſpectum ſuum. Tum poſt orationem ſalutato eo, inſtitutoque colloquio, mirifice adeo delectatus ſum, ut vix me continerem, cæleſtibus ejus de re ſpirituali ſermonibus.{{right sidenote|'''B'''}} At ego, homo exilis, interrogavi denuo ſuperiorem meum, ac dixi: Et qualis eſt, ô Pater, ille anachoreta; qua forma, qua ſtatura, qua ætate? ad ſeneſtutem, inquit ille, accedit, non admodum imbecillis; tametſi crebra maceratione attenuatum eſt corpus: oſſa enim dura illi ac vaſta; ſtatura vero procera admodum, & forma præſtans; ad ſola corporis verenda pelliceâ zonâ g incinctus eſt, cætera nudus; at homo villoſus, crinitus & hirſutus: anachoretam autem egit annos omnino triginta. Ad hæc attonitus ego, ac longa defixus admiratione, decantato hymno, Deo gratias egi.{{right sidenote|'''C'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ἐν τοῖς τοῦ ρους ἀκρωτηρίοις ἱστάμην, πολλὰ ἀνεστέναζον κάτωθεν ἐκ τῆς καρδίας εὐχόμενος⊠ τυχεν τῷ ἀναχωρητ πνευματικῶς ὁμι- λίας.}} 142 {{graeca|Καὶ δὲ Τεσσαρακοστῆς πληρωθείσης, ἐβουλήθην σὺν δυσὶν καὶ τρισὶν τῶν πατέρων μόνον ἀνελθεῖν ἐπὶ τὸ ὄρος νω, καὶ τὴν ὄρεξίν με ἐν τῷ ἀ- ναχωρητῇ ἀναπληρῶσαι. Ἀλλ' ἰδὼν τοὺς πα- τέρας ἅπαντας ἀδίως ἔχοντας συμπαραγενέσθαι ἐμοί, συμπαραλαβὼν αὐτοὺς, καὶ ἀναβάντες ἐ- ξηλαφρήσαμεν⊠ τὸ ὄρος, καὶ ὠφθησάντες⊠ σπή- λαιον καὶ ἴχνη ἰνὸς ἀνδρὸς, ἐξεδραμόμεθα ἀκο- λυθῶντες τοῖς ἴχνεσι, καὶ πολλὰ ἀνηχνεύσαντες ἅμα, ἐδενὸς ἐπετύχομεν. Τότε δὲ σχοπατη- σάμην⊠ ἐμαυτὸν ἀπιέναι χρείας ἕνεκεν ἀναγ- καίας, καὶ παρεγενόμην σμικρὸν ἰδιαζόντως ἀνα- ζητήσας τὸν ἀναχωρητῶν, εὗρον αὐτὸν κα ἔγνων ἀζέως⊠, ὅτι μὴ βελόμην⊠ ὁ Ἅγιος⊠ φθῆναι πολλοῖς, καὶ νν αὐτὸν ἐχλύθην⊠, ὡς ἀξιοφράγ- με⊠ τὸ πρότερον σὺν τος πατέρασιν ποχωρῶς, καὶ μὴ τὴν ἀξίαν ἀποκαλύψω⊠ αὐτὸν, καὶ συνομιλήσας αὐτῷ, λίαν ἐνετρύφησα καὶ ἠγαλ- λιάμην ἐπὶ τὸ θεοῥηθέντι⊠ αὐτοῦ πνευματι- καῖς διαλέξεσι.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|Πάλιν δὲ ἐγὼ ὁ μέτ⊙ ἀ- ἐπιπλοῖ⊠ ρώτησα, λέγων· Καὶ ποδαπὸς τυγχάνει, ὦ πάτερ, ὁ ἀναχωρητὴς ὄντως τῷ τε εἴδει ἢ μεγέθει ἢ ἡλικίᾳ; δὲ φη, μεσολιός⊠ ὑπάρχει, ⊠ πολὺ ἀσθενὴς, εἰ καὶ ὑπὸ τὸ πολλῆς ἀσκήσεως ἢ σεσὲ ἐξέλειπται⊠ ὅλα τὸ ἔχει χονδρὰ ἢ μεγάλα. Ἔστι δὲ ἡ λία ἀμεγέθης, ἢ ἀειδὴς, γυμνός⊠, μόνως τὼ τὸ σῶματ⊙ αἰδὼ περιεζωσμένος⊠ δερμα- τινῷ λεντῷ· λαχνιώδης⊠, πεξικόμας⊠ ἀνὴρ ἢ ἀναύς⊠ ἔχει δὲ ἢ τριάκοντα χρόνους ἀναχωρήσεως. Κατα- πλαγεὶς ἐν ἐπὶ τούτοις, ἢ πολὺ θαυμάσας, χαριστήριον ὕμνον Θεῷ ἀνέπεμψα.}} {{right sidenote|'''F'''}} |} == ANNOTATA D. P. == * '''a''' ''De hac urbe, qua & Dioſpolis, vicina Joppe, parique propemodum intervallo diſtat ab Aſcalone & Cæſarea, actum ad 22 Januarii in Actis S. Anaſtaſii M. De Concilio verò ibidem contra Pelagium celebrato, vide dicta ad 26 Februarii ad Acta S. Porphyrii Ep. Gazenſis.'' * '''b''' ''Hora ſcilicet Veſperarum, quas utraque Eccleſia à ſuſſitu thuris auſpicatur, inquit Goar in Euchologio ad ordinem miniſterii à Theophilo Patriarcha compoſitum; in cujus principio tota ratio extra atque intra templum incenſandi tam Sacerdoti quam diacono ſervanda declaratur. Hac de cauſa etiam in monaſteria feminarum, monacho ad id deſtinato quotidie patuiſſe ingreſſum, habuimus ad 1 Martii in Vita S. Endociæ, num. 32.'' * '''c''' ''Trinum ut minimum itinere dierum diſtat Hieroſolymis Sinai etiam expedito viatori: conficienda enim ſunt nonaginta circiter paſſuum millia, via ut per deſertum difficili.'' * '''d''' ''In Actis Martyrum Sabaitarum medicum hoc nomine inſignem, eumdemque Veteris poſtea Lauræ Hegumenum legimus num. 24; qui ex eo munere potius ad patriarchatum fuiſſe aſſumptus; ſiquidem annis aliquot poſterius edita ſunt hæc Acta, quam dictorum Martyrum; ut patet ex num. 177: atque ex ſucceſſione duorum Patriarcharum poſt Heliam, tempore prædictæ paſſionis adhuc ſuperſtitem. Vide eorum Hiſtoriam Chronologicam. Obſerva tamen dicta in prolegomenis hujus Vitæ num. 24 & 25.'' * '''e''' ''Illius, quam Græci à ſubſequenti Quinquageſima Dominicam τῆς τυροφάγου nominant, ſic dictæ, quod exhinc finito carnium uſu, caſeo tamen lacticiniíſque veſcantur, ita ſeſe ad Quadrageſimam paulatim diſponentes: quò etiam facit præcedentis feriæ quarta & ſexta jejunium. His autem ſicut & totà Quadrageſimâ (ſabbatis Dominicíſque, quibus non jejunabatur, dumtaxat exceptis) ex uſu eccleſiæ Orientalis variorum Conciliorum canonibus confirmato ſolam Præſanctificatorum Miſſam fieri, in ſua de eadem Miſſa Diſſertatione oſtendit Allatius: ſacrificii autem perfecti celebrationem ideo abſtinuiſſe, quod ea res lætitiæ atque feſtivitatis ſit. Præſanctificata tamen ad horam nonam circa veſperam ſumi ſolita, quomodo milites reverſuri ad pralium, tantum de præparatis cibariis ſumunt, quantum ſuſtinenda vitæ ſatis eſt, feſtivis epulis abſtinentes. Quia itaque eo die nulla hoſtia conſecrari conſueverat; ideo oblationem, qua tempore conſecrationis debebat eſſe recens, ut panes Propoſitionis in veteri Teſtamento, nullam habebat piſtor eo die paratam. Simeonem quoque Theſſalonicenſem inducit Allatius docentem ex Hieroſolymitano Typico (quod proprium eſt monachorum, & aliud à magnæ eccleſiæ Typico, quodque univerſa eccleſia ſequebantur; continuis verò gentium irruptionibus ordinum ejus pervertentibus, nunc in Theſſalonicenſium eccleſia tantummodo eſt reliquum) eumdem Præſanctificatorum dictis Quadrageſimæ feriis dumtaxat ſumendorum uſum. De quibus tamen feriis hic locus nequit intelligi: iis''<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 8952bp24wae1vzr91xj1n1nhnpb5p0a 104 84787 275041 2026-08-07T12:58:59Z Vladis13 10700 + 275041 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|591|DIE DECIMA TERTIA JULII.}} {| class="table-text" |-</noinclude> ''iis enim omnibus aque ac feria 4, à præparanda oblatione artocopus vacabat: ut ergo cauſa oblationis non paratæ verè ſit feria 4, hanc oportet non aliam Quadrageſima hebdomadam intelligi, multò minus aliquam per reliquum annum; nam nec ſatis otenditur monachos per omnes ferias quartas ſervaſſe jejunium: & quamvis id ita eſſet; non tamen conſequens eſt, propterea abſtinuiſſe à perfecto ſacrificio: cum Simeon Theſſalonicenſis, ubi ſupra, Reſp. LVII hanc ſibi quæſtionem proponat; cur Præſanctificata non fiant in aliis jejuniis; & Reſp. LXI idem de aliis anni diebus quærens, expreſsè dicat: Diebus, quibus ex præſcripto Præſanctificatorum Miſſa non imperatur, ab ea celebranda abſtinendum eſſe; qui enim præter id, quod traditum eſt, agit; pœnæ obnoxium fieri.'' * ''f In Actis Martyrum Sabaitarum Laura vetus, in Vita S. Euthymii Laura Sucæ veteris nominatur: ubi de eadem altum pleniùs.'' * ''g {{graeca|Δέννον}}, ſeu {{graeca|Νιντεον}} Græco-barbarè; Latinè linteum, hîc ponitur metaphorice pro cingulo aut perizomate, ex alia materia textis.'' <div style="text-align:center;">'''C A P U T &nbsp; XII.'''<br>''Abſenti apparet; Diſcipulorum tentationes occultas & errata recenſet & corripit.''</div> {| | {{right sidenote|'''A'''}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|Ἄλλην δὲ διηγήσιν ὑμν διηγήσασθαι οὐκ ἄ- καιρον, ἀλλὰ τὸ πάνυ τὴν ἐκφράφουσα⊠ ἢ πνευματικὴν χάριν τε καὶ διάθεσιν τὸ Γέ- ροντος⊠ τότε, ἢ τὴν μεγάλην ἀρετὴν, ἢ θεό- δοτον χάρειν⊠ καταδεικνύων, ἢ πειρῶσαν⊠ ἀεὶ δὲ συμπαραῖν τοῖς ἑαυτοῦ φοιτηταῖς, τῷ πνεύματι ζέννυαι⊠. Ὅτι αὐτῶν ποιήσω⊠ φροντί- δα, τὸ σφῶν αὐτῶν προγνούμην⊠ σωτηρίας, ἢ ἐκτενῶς ἐντεύξεως ὑπὲρ αὐτῶν ποιούμενος⊠, καὶ συμπάσχω αὐτῶν, ⊠ βίον αὐτῶν ἐπίστασιν⊠ ἢ τὸ ἐξ ἁπλῶς μαρτυρῶ, ἀλλ' ἐξ ἐμαυ- τοῦ ἀσφαλεστάτην πεῖραν μαθών. Ἐμοὶ γὰρ πολε μαθήσαντι⊠ στω ἅμα πολε ἐτέροις, ἐπῆλθέ μοι σωματικὴ ἀσθένεια πολ- λή, πεῖρέσθαι⊠ τὸ ἡσυχαστηρίον τοῦ Γέροντος⊠ ἐν τῷ κελίῳ διάγειν, ὅτε με μὴ ἐνδελεχῶς ἐπὶ πλείους ἡμέρας τὸ νυχτερινὸν κανόνα⊠ τὸν ἴδιον ἡμῶν συμπληρῶσαι. ἀλλ' ἡμερικῶς τὸ ἥμισυ αὐτοῦ, ἢ τὸ τρίτον. Πολλὴν δὲ ἐκ τῆς ἀ- δυναμίας προεκύπτομεν⊠ ἀμέλειαν, ἢ ᾳθυ- μίαν, ὡς ἐκ τοιαύτης ἡττώμην⊠ ἀπεῤῥίπτον ἐμαυτὸν χαμαὶ, ἐκ ἀσπίστως⊠ βολόμην⊠, ἀλ- λὰ πυχὸν⊠ ἀεσθόμενος⊠ ἀναδοχῆς ἢ ἀνέσεως.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|Ἀσκηθείας⊠ δὲ ⊠ Θεο ⊠ πὲρ κλειομένου⊠, καὶ ἀσπαζομένου⊠ ἐπιμνησθῶμεν⊠, χεις ἂν οἱ ἀδελφοὶ ἐξυπνίζετόν⊠ με τὸ ἄγριος, ἴσως καιρὸς τῆς πρωϊνῆς πρώτης ὥρας ἐπιτελεῖ⊠. Ἐνίοτε δὲ κἀγὼ ἀν- τὸς ἐξεγειρόμην, ἴσως ἐνδομυχίζων⊠ ἐνέλιπε λογισμοὺς παροξύνοντι⊠, τὴν συνέχουσάν με ἀδυ- ναμίαν, ἢ ἀνωμαλίαν ἐκλυομένου⊠. ἐφ' οἷς ἥγνοια πολὺ, ἢ ἠνώμην, μάλιστα κρα- τεῖσθαι⊠ ὑπὸ τῆς ἀμελείας ἢ χαυνώσεως, ἀ ἀπελήρουντε⊠ ἢ ἀτέλειαν τὴν νυκτερινὴν ψαλ- μωδίαν ἀπετρεχόμην⊠, ὡς εἰς τὸ εὐσχημόνως⊠ τε ἢ ῥθυμότερον ἀρχομένων, εὖ εἰδς, ὅτι εἰς ἐσχάτην ψυχῆς ἀπώλειαν τε ἢ λέθρου ἀπελαύνει⊠ ψυχῆς ἢ ἀμέλεια, ἢ ἡ ἀπώριστος⊠ ἄνεσις. 144 Μιᾷ δὲ τῶν ἡμερῶν ἐκείνων, τῆς θερι- νῆς ρας διηπευμένης, ἐν αὐτῷ τούτῳ καθεύ- δων, ἐπὶ τὴν ἐμὴν πενιχρὰν κοίτην με τὸ ἀδελφῶν τὸ ἄγριον⊠ ἴσως πεποιηκός, ⊠ ὑπὸ τῶν λογισμῶν ἐξεγειρόμην⊠ ἀναπαυρῶσαι τὸ ὑπόλοιπον, ἢ πάλιν ὑπὸ τῆς χαννώσεως νικώμην⊠, ὑπὸ βορέως ἠρπάγην⊠ πως, ὥ- σπερ εἴωθα. Ὡς ἐν ὕπνους⊠ ἐπὶ μίαν ὥραν, ἢ ἢ μικρῷ πλέον, θεωρῶ τινα φρικώδη λίαν, ἢ φοβερὸν, ἢ καταπληκτικὸν, εἰσελθόντα διὰ}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} {{right sidenote|'''E''' ''Leontio ex corporis infirmitate in deſidiam prolapſo,''}} '''S'''Ed aliam vobis modo narrationem ordior non illepidam, imo ejusmodi, ut cæleſtem Senis hujus ac ſpiritualem animum & affectum, arduamque virtutem, atque infuſam à Deo large gratiam demonſtret, & quaſi oculis ſpectandam exhibeat: nam diſcipulis ſuis ſemper aderat, ferventi eos ſpiritu curaque complexus, ſalutem eorum unice cordi habens, & in precibus eorum causâ ſuſceptis aſsiduus; quin etiam cum abeſſet corpore, vitam tamen illorum perfectam habebat: neque id ſimplici teſtimonio, ſed certisimâ per memetipum edoctus experientiâ, profero. Nam cum ſub Sancti hujus diſciplina cum aliis non multis unâ viverem, ingens languor corporis mihi vires exhauſit, tum in cella procul ab heſychaſterio Senis habitanti; ita ut nocturni canonis cum condiſcipulis meis per dies plurimos non perſolverem niſi partem vel dimidiam, vel, ut ſummum, duas forte tertias: nam ex debilitate multa obrepebat inertia ac ſordia, qua victus me frequenter abjiciebam in terram, non ut ſomnum, ſed ut reſpirationis aliquid & quietis captarem.{{right sidenote|'''F'''}} Sed ſomno ſenſim captus ac penitus abreptus obdormiebam, donec me fratres ſub auroram, inſtante jam tempore primæ horæ matutinæ, expergefacerent. Non numquam verò orationis memoriâ mentem interius inſtigante, imbecillitatemque, qua tenebar, & irregularitatem ſtimulante, per me ipſe expergiſcebar: quibus quidem malis angebar multum ac dolebam, maxime cum ſegnities torporeque ingrueret & nocturnam pſalmodiam nec totam, nec qua par erat ratione, perſolviſſem, quaſi unus de commodioribus remiſsioribuſque novitiis; cum probè noſſem, inertiâ atque indulgentiâ corporis extremam animæ perniciem ac ruinam accerſi. {{right sidenote|''noctu in ſpiritus affliſti,''}} 144 Contigit igitur diebus illis, æſtivo tempore, indormiſcere me illuſtri loco, in pauperculo lectulo meo, poſtquam partes canonis ex tribus duas unà cum fratribus decantaſſem; tum excitari cogitationibus meis, ut quod reliquum erat, explerem; ac rurſum deſidiâ fractum, alto, ut ſolebam, ſopore demergi. Vix horam unam aut paullo amplius dormieram, cum hominem video horrendum omnino ac terribilem, planéque percellentem, per anguſtiſsimum cellæ<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 7xg82td5td6uq3jxvtjswlaxo9u8mqc 104 84788 275042 2026-08-07T12:59:00Z Vladis13 10700 + 275042 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|left=592|center=VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} {{right sidenote|''*''}} cellæ oſtium, quod mihi ex adverſo erat, ingredi, & ad me accedere. Hunc ut conſpexam, apertis oculis penitus expergiſcor ac dilectum continuò & verè ſanctiſsimè benignumque Magiſtrum agnoſco: tabat enim ad pedes meos, baculum ſuum ſacrum, qui in modum crucis a formatus erat, geſtans, ſtrictoque humeris injecto epirriptiario, & gravi me contemplans ſupercilio, atque ipſa prope ſpecie mihi ſomnum excutiens, eumque carpere nocte tota vetans, & ob inſitam ac dominantem jam mihi vecordiam inertiamque iracundo ſimilis. Neque tamen quidquam mihi dixit, ſed tacitus, ac vultum exhibens ſubtriſtrem adſtabat; uti nec ego ei contra verbum ullum protuli; quippe quem ideo veniſſe putabam è cella ſua, ut me à vaterno ſuſcitaret adigeretque ad ſurgendum: & ne genu quidem, ut ferebat conſuetudo, illi inclinavi; tanto ſuffuſus eram rubore ac verecundiâ.{{right sidenote|'''B''' ''animæque ad interruptum ſomno canonem proſequendum:''}} 145 Confeſtim tamen de ſomno conſurgens, aliquantulum à cubili verſus orientem confliſi, ac divinæ laudis canonem, juxta exhibitam mihi voluntatem atque imperium Senis exorſus ſum, tum etiam quod iſtius officii cura liberari feſtinabam, maximè cum jam appareret aurora, ac ſolis ortum prænuntiaret: nam verebar, ne cum ſurrexient fratres, me ad primas diei preces tecum exſolvendas vocarent. Ubi me advertit ſanctus Senex tam alacriter integro nocturnæ pſalmodiæ, unà cum genuflexionibus uſitatis, officio perfunctum, accedens propius, ſtetit à dextris mihi, baculo ſuo ſanctiſsimè innixus, priori triſtitiâ in lætitiam, & gaudium, hilaritatemque commutatâ; & animo mihi addidit, impulitque connantem, varia ſua ſpecie edulitate meam exacuens. Itaque ferventi hoc ſtudio, atque ingenti contentione graviter juxta ac patienter & canens & orans, oculoſque, ſive huc ſive illuc caput inflecterem, in magiſtrum, adeo mihi propinquum à dextris, ut mihi veſtes attereret, intentos ſemper habens, totum unà cum hymno Triſagio b ejuſque oratione c abſolvi canonem meum, priuſquam ſol exortus eſſet.{{right sidenote|'''C''' ''& ſub ejus finem diſparet:''}} 146 Magister autem ut postremam canonis precationem inchoare me vidit, lætus admodum per cellæ ostiolum recipere se parabat, quâ venerat redire se simulans; ad quem ego sollicite attentus, cœptam orationem conveniendi ipsius desiderio, transmittere cogitabam; sed cum deprehendere ipsum intra portam sperarem, continui me, dum orationem, quam habebam præ manibus, totam decucurrissem: quâ completa, post eum cucurri inconsultâ incensus pœnitentiâ, coram Deo ac Magistro erubescens, quod ex profundo, in quem incideram, somno me excitatum venisset; neque adeo ullam ei reverentiam, ad pedes ejus, ut mos erat, abjectus, exhibuissem, quo quidem me prodidi, quam ingratus essem, quamque animo bardus. Unde pœnitudinis ardorem restinguere cupiens, cellam quaquaversum perlustrabam, & nemine reperto, procurrebam ad fores. O rem infortunatam! Inveni eas obseratas probè. Incertus verò anxiusque quid agerem, expergefecī fratres, singulos interrogans, si Magistrum vidissent; sed aliud ex illis audivi nihil, nisi: Neque à diebus multis hic | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|τῆς τς κελίας συμπροβολαίης⊠ θύρας, ἀνέλαβέ με ὅπως, ἐπ' ἐμ ἐρχόμενον. ς δὲ εἶδον αὐτὸν, ἄγαν ἐξυπν⊠ ἐγενόμην, τὰς ὀφθαλμὰς ἀποκαλύψας, ἢ πεισμονὰ⊠ τν φίλον ἐπιπλάτων⊠ ἔγνων, ⊠ ὡς ἀληθῶς ἁγιόντα⊠ κα φιλάνθρωπον· παρῆσι δὲ περὶ τοὺς ποδὰς μου, τὸ σταυρόσχημον αὐτοῦ ἱερὸν βαστάζων σκῆπτρον, καὶ τὸ μικρν ἐπιῤῥιπτέριον⊠ ἐπὶ τὸ ὦμον χων, κάμψιπτοπεχὸς ἀτενίζων, καὶ μονονυχὶ τὸν χρῆμαὶν⊠ ἐξυπνίζων με, καὶ κελεύων μὴ πάννυχον ἀσπενδίζειν⊠ ὕπνον, καὶ ὀργίλων μοι φανειμένῳ διὰ τὴν ἐπικρατήσασάν μου ἀσυνεξίαν⊠ τε κα ἀμέλειαν. Οὐ μὲν τογε τὸ παράπαν ἐλάλησέ μοι, ἀλλ' ἔστη σιωπῶν, καὶ κάπως ἔχων ἐκδεικνύμην⊠ θος, ὡσούτως οὐδὲ ἐγ πρὸς ατὸν ἀπεφθεγξάμην, ὡς οόμενος· ἄνωθεν ⊠ τοῦ κελίου ἐληλυθότα τὴν ἐμὴν ἐξυπνίσαι ἢ διαναπῦσαι πρότητα⊠, τε δὴ κ τὸ σύνηθες ἔκλινα αὐτ γόνυ, μεγάλῃ κεκεσπυμένῳ⊠ ἐρυθριάσει τε, ἢ αδοῖ.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|145 Ἀλλ' ἐν ὅμως ἐγερθεὶς παρεχρῆμα, μικρὸν ἄποθεν τῆς κλίτης με ἔξω τῇ ἀνατολῇ, τὸ δοξολογίας ἀπηρξάμην⊠ τ κανὼν⊠ τ τὴν χρηματισθεῖσάν⊠ μοι τῷ Γέροντι ἐθεσπίζε⊠ ἢ κέλευσιν, ἢ τὸ ἐμοῖς⊠ αθι⊠ τοτο φροντίδ ἀπαλλαγὴν σπευδάζων⊠ ποιήσασθαι, μάλιστα τὸ ὄρθρου φανείντος, ἢ τὴν τοῦ ἡλίου μηνύοντος⊠ ἀνατολήν. Ἐδεδείην⊠ δ, μήπως οἱ ἀδελφοὶ ἐξαναστάντες προσδέφωνταί⊠ με τὴν πρώτην ἐγχλίω⊠ τς ἡμέρας συνεκτελέσαι αὐτος. Θεασάμενός με τοίνυν ὁ γιος Γέρων λίαν προθυμόμενον, πᾶσαν τὴν τῆς νυκτερινῆς ψαλμωδίας ἀκολουθίαν ἀποπληρῶσαι⊠ ἅμα τῇ συνήθει γονυκλισίαις, πλησιάσας ἔστη ἐκ δεξιῶν μοι, τῇ ερωτάτῃ αὐτοῦ ⊠ βακτηρίᾳ ἐρειδόμενος⊠, τὴν κατήφειαν ἐκείνην μεταβαλὼν ες ἐνφροσύνην, ἢ χαρμονὴν, ἢ εὐφροσύνην⊠, ἐνίσχυσε⊠, ἐθάρρυνέ με, ἢ ἐσπουδακότα⊠ κατέπειγε, τὴν ποικιλίαν με ποδομοτίαν⊠ ἀπολείων⊠ τος σχήμασι. Μετὰ ταύτης ἐν ζεύσεως⊠ σπουδῆς ἐν ἀγῶνος πολὺς νηφόντως τε ἐπιμένους⊠ ψάλλοντε ἢ ἐγχειρῶν, ἢ κατεύνωνθι⊠ ἐν ἀνατολήν, ἔχων τὰς ὄψεις πρὸς τν ἐπιστάτην, ἐκ δεξιῶν μοι τοῖς ματίοις προσψύχοντα⊠, πλεῖόν με σὺν κανόνα πεποίεκα, πρὶν ἀνατεῖλαι τὸν ἥλιον, ἅμα τῷ Τρισαγίῳ ὕμνῳ ἐν τῇ ατοῦ εὐχῇ.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|146 Κατὰ τὸ ἔθος ἧ τῆς τελευταίας ἐυχῆς τῷ κανόνι, ἐπιλαμβανόμενόν με θεασάμενος ὁ πιστάτης, πάνυ γεγηθὼς ἐπανῆλθε διὰ τῆς τῆς κελλίας θύρας, τὴν ἐπάνοδον ποιούμενος, * * πρὸς ατὸν συνεχς ἀτενίζων, ἧς ἐπελαβόμην ἐυχῆς, ἠβουλήθην παρεάσαι, συντυχεῖν αὐτῷ ἐφιέμην· ἀλλ' ὡς τῆς θύρας ἔνδοθεν καταλαβεῖν αὐτὸν ἐλπίσας, ἀνεχόμην, ἄχρις ν τὴν μὲ χεῖρας ἐυχὴν ἐκτελέσω· ἧς ἐκτελεσθείσης, ἔδραμον κατόπιν αὐτο, μεταμέλῳ πυρποληθεὶς ἀσπείρῳ, αἰδούμενος ἅμα τὸν Θεὸν καὶ τὸν Ἐπιστάτην, ὅτι με βαθεῖ κατακυλισθέντα ὕπνῳ διεγείρων ἐληλύθει, κἀγὼ οὐδ' ὅλως ἠσπασάμην αὐτόν, προσπεσὼν κατὰ τὸ ἔθος τοῖς χνεσιν αὐτοῦ· ἀγνώμων φανείς, καὶ παχύτητα διανοίας περικείμενος. Ὅθεν τῆς μεταμελείας τὴν φλόγα σβέσαι βουλόμενος, ἅπαν ἐμπόνως ἐψηλάφηκα τὸ κελλίον, καὶ εὑρηκὼς μηδένα, ἐπὶ τὰς πύλας ἔδραμον. Ὦ τς ἀτυχίας! Εὗρον γὰρ αὐτὰς ἀσφαλῶς ἀποκεκλεισμένας. Ἐν ἀπορίᾳ ον κατασταθείς, ἐξήνισα τοὺς ἀδελφούς, ἕνα ἕκαστον πυθανόμενος, εἴπερ εἶεν θεασάμενοι τὸν πιστάτην, κα μηδὲν πλέον ἀκούσας παρ' αὐτν ἀλλ' τὸ, Οὔτε ἀπὸ ἡμερῶν κανῶν ὤφθη ἐνταῦθα}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 68m9gfpnnii5so5lh57fo1f7ixehwy3 104 84789 275043 2026-08-07T12:59:01Z Vladis13 10700 + 275043 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|530 {{right sidenote|AUCTORE J. P.}}|DE S. STEPHANO SAB. MON. THAUMAT.}} {| class="table-text" |-</noinclude>| supra dicta 796) & eodem aut sequenti mox anno obiisse asserit; sed cuperem id paulo magis probari: Pagio ad annum 795, rectius scribente, tempus Eliæ mortis incompertum esse. Unde non satis etiam videtur constare de tempore ordinationis Georgii, successoris ejus. Papebrochius quidem eam innectit anno circiter DCCXCIX, citans Annales Francorum Metenses, seculo X scriptos, qui exstant apud Du Chesne tomo 2; verum cum ibidem pag. 288, ad prædictum annum nihil habeamus, quam quod monachus, qui de Hierosolymis veniens, reliquias multas attulit Regi (Carolo Magno) ex parte Patriarchæ Hierosolymitani, inde non possumus habere, quisnam Patriarcha ille fuerit, Eliasne, an Georgius. Nec certiora dabit Baronius ad annum eumdem DCCXCIX, si ipsum inspexeris. Nihil itaque superest, quam ut dicamus, Leontium scripsisse quidem post martyrium Sabaitarum ac mortem Eliæ Patriarchæ Hierosolymitani, cujus, ut modo dictis unum addam, fors inter Sanctos est, sicut notatur num. 19 Vitæ; at manere interea incompertum temporis characterem, quo laudatus Leontius eam litteris commendarit; quod contigerit sub initium seculi IX.{{right sidenote|'''B'''}} 25 ''Idque rursus confirmatur ex verbis Leontii nostri num. 136, dicentis, quo tempore scribebat, Thomam Theadelphici (Hierosolymitani) throni gubernacula suscepisse.'' Annales autem Francorum ab anno 708 ad 808 deducti apud Du Chesne tomo 2 Francicorum pag. 115 anno 807 agunt de monachis de Hierusalem, qui legatione Thomæ Patriarchæ fungebantur. Et ibidem in aliis Annalibus, Eginhardo adscriptis, pag. 253, ad eumdem annum idem refertur. Sive autem jam Thomas ille proximè successerit Georgio in patriarchatu Hierosolymitano; sicut vult Pagius ad dictum annum, num. 4 contra Papebrochium; sive cum Papebrochio eidem Georgio interponas Fortunatum; cujus controversiæ decisio non est hujus loci; vix dubitamus, ut cum Papebrochio loquar in Historia Chronologica pag. XLI, quin hic (Thomas) idem sit, qui in Actis Martyrum Sabaitarum laudatur num. 24, ut optimus medicus, idemque pientissimus abbas, posteaque ordinatus veteris Lauræ Hegumenus: quæ verba nimis graphicè videntur convenire cum verbis Vitæ num. 136, medicas Thomæ dotes describentibus, quam ut non eadem utrobique persona indigitetur. Diu hanc ille sedem tenuit: cum respondeat litteris Theodori Studitæ anno 821, uti est apud Baronium ad istum annum, num. 54 & 55. Unde patet, tempus, quo scripsit Leontius, aliquam ab initio seculo nono latitudinem pati, & interea manere in obscuro, quo determinati anno scripserit.{{right sidenote|quo autem circiter tempore determinatur.}} 26 ''Asservamus inter alia monumenta litteraria Vitam Græcam ex Ms. Bibliothecæ Regiæ Parisiensis, signato num. 804, S. Gregorii, Episcopi Agrigentini in Sicilia, dandam XXIII Novembris, hoc titulo Auctoris prænotatam:'' {{graeca|Λεοντίου πρεσβυτέρου καὶ ἡγουμένου μονῆς τοῦ ἁγίου Σάββα}}. ''Utriusque scriptoris identitatem prima saltem fronte suadere videntur nomen idem, idem vitæ institutum, eadem ferè loci monastici designatio, quantum quidem verba prædicta sonant.'' Accedit, quod ille Leontius statim in Prologo præfatur tenuitatem suam, parum ad res tantas scribendas accommodatam; profitente & nostro Leontio suam num. 115, pauperculum se abjectumque nominans; & num. 185 prorsus, utpote nec litteris, nec idonea sermonis elegantia pollentem; (Vita) pro meritis{{right sidenote|Leontius, qui scripsit Vitam S. Gregorii Agrigentini, '''C'''}} | exornandæ imparem. ''At alterum ab altero verè condistinctum fuisse, plura & graviora persuadent rationum momenta, quæ expendenda proponimus.'' Ut cetera absint, quæ utrumque Auctorem distinguant, ratio scribendi ac rerum delectationis plane dispar. Leontius noster totus est in narrandis factis, solidè stabilitis, stylo ab episodiis & frivolis adornationibus alieno. Alter verò, quantum fallor si in pluribus apud emunctæ naris historicos plenam fidem inveniat; ut præteream dialogismos, identidem in exemplari Græco nostro repetitos, & in eo, quod edidit Surius, non ita expressos; cetera in aliis, quorum magnam partem cum Græco contuli, satis quoad substantiam convenit. Apud Allatium de Symeonis scriptis pag. 127 attribuitur Metaphrastæ Vita Gregorii Agrigentini, quæ incipit eodem modo, sicut incipit ea, quæ est apud Surium, quamque is sub nomine Metaphrastis vulgavit. Pagius autem 113 ponit inter Vitas, quas Metaphrasti abjudicat, exordium alterius, quod verbatim cum Græca nostra consonat; notaturque etiam habere Leontium Auctorem. Est itaque Vita sub nomine duorum Auctorum scripta; quorum haud dubiè alter alteri præluxerit. Porro fidem ipsius minuit Baronius ad annum 494. Papebrochius verò in citata Historia Chronol. pag. XXIX asserit illam multæ fabulositatis suspectam; neque in testimonium sanctitatis pro Macario (Patriarcha Hierosolymitano) adducendam, donec severo examine discussa fuerit. Habemus eamdem Vitam in {{graeca|Ἐκλογῇ}} seu collectione Vitarum aliquorum Sanctorum ex Metaphraste desumpta, & ad vulgarem Græcorum linguam translata; sed anam noris, omnes haud dubiè noris in substantia.{{right sidenote|'''E'''}} 27 ''Inter utrumque ergo Leontium nimium quantum distat, quam ut idem utriusque Vitæ Auctor conferri possit.'' Quid? quod per monasterium S. Sabæ, cujus presbyter & Hegumenus alter ille Leontius fuisse notatur in titulo Vitæ, non intelligatur Laura S. Sabæ prope Hierosolymam, quæ Leontium nostrum aluit, sed monasterium Romæ sub nomine S. Sabæ notissimum; sicut perspicuum fit evolventi Vitam apud Surium num. XXVIII. Id quod laudatus Allatius vel in titulo Vitæ notatum invenerit, vel ex ejus contextu collegerit, quando eadem pag. 113, post exordium Vitæ, ista addit de ejusdem Auctore: ''Leontii presbyteri & Hegumeni monasterii S. SABÆ ROMANÆ URBIS: jacetque in colle Aventino, juxta portam S. Pauli.'' De quo Floravantes Martinellus in Roma sacra pag. 295: ''Olim dicebatur in Cella nova: antiquissimum monachorum Græcorum, tum Cluniacensium sub Lucio II, & Cisterciensium sub Julio II monasterium. Gregorius XIII concessit Collegio Alumnorum Germanicorum.'' Atque hæc plus satis utrumque Leontium secernunt. Tertium ejusdem nominis, hic num. 32 à Leontio nostro laudatum, manifestum est ab utroque isto distingui.{{right sidenote|enim Leontio nostro non confundendus. '''F'''}} 28 ''Annotata ad hanc Vitam nobis reliquit Papebrochius; quæ etiam damus sub ejus nomine, ejus nomine, resectis contractisque aliquibus; & vel sic plus satis prolixa sunt. Nova hinc inde à nobis annotationes, prout occasio tulit, antiquis istis insertæ: nonnulla etiam in iis mutata. Vitam è Græca Latinam fecit socius noster P. Petrus vanden Bosch (Boschius) non oscitanter in illa re versatus, ut quam posset proximè genuinum ac primigenium Auctoris sensum sequeretur. An verò, & quantum assecutus eum sit, judicet lector {{graeca|φιλόκαλος}}.'' Alia quidem ejusdem Vitæ versio manuscripta hic ela-{{right sidenote|Quædam notantur de Annotatis, ac versione Vitæ.}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 0hhbgwm9xwfh6m0w32scl0zhcal28nn 104 84790 275044 2026-08-07T12:59:02Z Vladis13 10700 + 275044 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|center=DIE DECIMA TERTIA JULII.|right=593}} {| | {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|τοῦθα⊠ ὁ Ἐπιστάτης, ὅτε λως ε παρεγένετο οἴδαμεν· ἐν τῷ συχαστηρί αὐτὸ πέφυκεν, ὡς οἶδα, ἢ οὐ· ἐξέτασις ἡμᾶς, ἀδελφὲ, καταπλῆξις. ἀδελφοί, ὅτως ἀναζητήσας τὸ ἡμέτερον Ἐπιστάτην.}} 147 {{graeca|Πολὺ πλέον δὲ ἐγὼ ἐπὶ τούτοις πεπληρῶσθαι⊠ ἐν ἀνὶ παρ' αὐτν ἀπεκάλυψα τὸ μυστήριον τὸ ἐπιπλεκεῖν⊠, ἀλλὰ σὺν αὐτοῖς τὴν πρώτην ἐξόχην⊠ τῇ ἡμέρᾳ πεπελεκώς⊠, εὐθέως ἢ ταχέως ἀπὸ πάντων πρὸς τὸν Ἐπιστάτην ἐχώρουν εἰς τ ἡσυχαστήριον. Μνησθεὶς δὲ με τῇ συνήθει, ἀνέῳξε τὴν θύραν, ἢ τν εὐχὴν τὸ Πάτερ ἡμῶν ἀποπληρώσας, καθίσας, ἐκέλευσέ με καθισθῆναι, μειδιῶν λέγων πρὸς με· Διὰ τί, τέκνον, ἐντεῦθεν ἐκλύθως⊠ ἄρτι; Πρὸς ὃν, μικρὸν προερωτησάμην, ἔφην· Πότε σὺ παρεγένου ἐν τῷ κελίῳ, πάτερ, ἢ πότε ἐπνέφρεψας⊠; δὲ πάλιν διαχυθείς⊠ ἔφη· Πίστευσέ μοι, πνευματικώτατον τέκνον, ὅτι τὸ ἡσυχαστήριον σωματικῶς ο ἀπέστην, εἰ ἢ πνευματικῶς συμπαρῆμίν σοι, ὥσπερ ἐώρακας. Μὴ ἀμελεῖς λοιπὸν τῆς σαυτοῦ σωτηρίας, μὴ ἀμελεῖς, τέκνον, διόρθωσθαι⊠ τὴν ἐμὴν ταπεινότητα ἀγνοεῖν τὰ κατὰ σέ· εἰ γὰρ ἢ τὰ κρυφία μόνη τῇ ντως ἀληθεί γνωσὶ⊠ τυγχάνει· ἀλλ' ἐν ἢ ἡμῖν δίδωσι τῇ χάριτι εἰδέναι, ἢ διὰ τῶν ἡμῶν ἀξίων, ἀλλὰ διὰ τῶν ὑμῶν σωτηρίαν. Ὅθεν ἐδεῖ διαλῆθαι⊠ με παντελῶς τὸ ὑμν διαγνώσιν⊠ ἀλλὰ ἢ επερ ἤθελον καταλαβέσθαι πάντα τὰ ὑμν μενοίμενα⊠, δυναίμην ἂν διὰ τῆς τοῦ Θεο συνεργίας. Ἀλλ' οὐ μὴ βουληθῇ⊠ ἐλέγξαι ὑμᾶς, ἢ εἰς αἰσχύνην ἀγαγεῖν, ἐγὲ δημοσιεύσω τὰ καθ' ὑμᾶς, ὅσα ἢ αὐτὸς ἀνθρώποις εἰμὶ ὁμοιοπαθὴς ὑμῖν, ἢ τῇ αὐτῇ τελν ἀσθενείᾳ.}} {{right sidenote|'''B'''}} 148 {{graeca|148 Ἄλλο δέ σοι ἐρῶ, ἐπειδὴ μαθητής κατέστηκας, ἃ δεῖ τινα δι' οἰκονομίαν θαρρεῖν μαθηταῖς. Ἐπέρχεταί μοι ὥρα πολλάκις, ἐν ᾗ ἢ τ μυστικῷ τελῶν θυσίαν, πλειόνων τῶν ἐν τῇ Λαύρᾳ πατέρων διαγόντων μυθησαίμην ἂν, ἢ εποιμι, ἢ λεπτομέρως καταλέξαιμι τὰ αὐτῶν, εἴπερ βουληθείην. Οὐκοῦν ἄπιθι, ἢ τοῖς σοῖς συμφοιτηταῖς εάγγελον, μηδν ἀποκρύπτων, ἀλλὰ φανεροποιῶν, πῶς με κατεῖδες· ἐπειδήπερ εἰσὶ κἀ αὐτοὶ δυσπισίαν νοσοῦντες, κἀ σέ. Τὸ δὲ γνῶσον σαφῶς, ὅτι ταῦτά σοι λαλεῖν ἀνάγκην ἔχω· ἐπειδὴ λόγον ὑπέρ σέ τε καὶ ὑπὲρ αὐτῶν ἀπαιτήσομαι ἐν τῇ φρικώδει ἡμέρᾳ τς κρίσεως, ταν ὁ Κύριος τῆς δόξης ἔλθῃ κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, καὶ ἀποδοῦναι ἑκάστῳ τν βεβιωμένων τὰς ἀμοιβάς, ὃς καὶ πάντων τῶν αἰτουμένων αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ ποιεῖ τὸ θέλημα, οἰκονομῶν ἑκάστῳ τὰ κάλλιστά τε καὶ συμφέροντα· πολλάκις γὰρ αἰτηθεὶς ὑπό τινος, ἢ αὐτὸς πρὸς Κύριον οἰκείαν βουληθεὶς ποιήσασθαι δέησιν ἕνεκεν ἀποκαλύψεως μυστικῶν πραγμάτων διὰ τῆς ἀναιμάκτου μυσταγωγικῆς ἱερουργίας, οὐκ ἀπεστράφην ἄγνωσος τῆς ζητήσεως, καθαραῖς αὐτὸν δυσωπήσας ἐντεύξεσι, καὶ επών· Κύριε καρδιογνῶστα, ὁ ἐπιστάμενος τὸν νοῦν τν ἀνθρώπων, ὁ πάντα γινώσκων πρὶν γενέσεως αὐτῶν, εἰ ἀρεστόν σοί ἐστι καὶ καλὸν ἐνώπιόν σου, φανεροποίησόν μοι, ὅπερ αἰτοῦμαι παρὰ σε, ὅτι τὰ ἅπαντα δύνασαι, ἢ ἀδυνατεῖ σοι οὐδέν. Πίστευέ μοι, τέκνον πιστότατον, ὅτι παραυτὰ πᾶν περ ἂν σύμφερον εἴη ἢ σωτήριον, ἐκομισάμην παρ' αὐτο, ὡς οὐδέ σε διέλαθεν, ὅτε πρὸ ὀλίγων μηνῶν περὶ τς σῆς θείας ἠτήσω, οὐδὲ πολλὰς ἑτέρας. }} {{right sidenote|'''C'''}} 149 {{graeca|Μεγάλως δὲ πεπωματικῶς ἐπὶ τούτοις καὶ κατηυγῶς ἠρξάμην ἐξυφαίνειν ἐγκωμίων πλοκὰς ἢ ἐπαινετικοὺς στεφάνους τῇ ἱερᾷ το Γέροντος⊠ περιετίθειν⊠ κορυφῇ, δοξολογῶν χαριστήριος ὕμνος ἀναπέμπων τῷ Θεῷ. Ὁ δὲ πάλιν τῇ φωνῇ καὶ}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} Magiſter apparuit, neque an omnino huc advenerit, ſcimus: in heſychaſterio ſuo ſe continet, ut ipſe etiam noſti. Turbaviſti nos, frater, & percelliſti ſubitò, cum ita Magiſtrum noſtrum requiris.{{right sidenote|''accedentique ſe poſtridie declarat, ſe diſcipulorum noſſe arcana;''}} 147 Verum ego multo hiſce magis obſtupefactus, eorum nemini viſionis myſterium aperui; ſed peroluta cum ipſis prima diei precatione, confeſtim ac celeriter ad Senem in heſychaſterium, ſepoſitis omnibus, properavi. Datoque ſigno conſueto, januam aperuit, recitataque oratione, Pater Noſter, reſidens aſsidere me jubet, ac ſubridens ait: Cur huc veniſti modo, fili? Cui ego, cum aliquantulum obmutuiſſem: Quando in cellam veniſti tu, Pater; & quandonam reverſus es? Reſpondet ille gaudio plenus: Crede mihi, fili in ſpiritu dilectiſsime, ab heſychaſterio corpore non receſsi, tametſi piritu adfuerim tibi, ut vidiſti. Noli ſalutem deinceps tuam negligere, noli negligere, fili, exiſtimans latere humilitatem meam quidquid ad te pertinet: quamquam etenim ſoli re ipſa veritati nota ſunt etiam incognita; hæc tamen etiam nobis per gratiam, non propter merita noſtra, ed propter veſtram ſalutem, patefacit. Unde nihil me quidquam fugit eorum, quæ vos agitis. Quin imo ſi vellem arcana veſtra edicere omnia, Dei adjutorio poſſem. Sed cum arguere vos & confundere nolim, veſtra non propalo: quoniam & ego homo ſum iiſdem juxta ac vos obnoxius paſsionibus, eamdem patiens infirmitatem.{{right sidenote|'''E'''}} 148 148 Aliud dicam tibi, quoniam discipulus es mihi, & discipulis quædam cum moderatione fidere magistrum convenit. Accidit mihi frequenter, ut tempore, quo mysticam oblationem facio, complurium, qui in Laura versantur, Patrum res omnes enarrare possem ac dicere & proferre sigillatim, si esset animus. Abi nunc igitur; & rei hujus lætum nuntium ad condiscipulos defer, nihil celans, sed palam faciens, qua ratione me videris: quandoquidem & ipsi dura fide laborant, item ut tu: pro certo habeto tamen, necesse habuisse me id tibi aperire; nam & pro te, & pro illis ratio à me exigetur in tremendo judicii die, cum Dominus gloriæ judicaturus venerit vivos & mortuos, ac redditurus unicuique vicem, prout gessit in vita; qui etiam omnium in veritate se postulantium perficit voluntatem, distribuens singulis & optima quæque & maxime conducibilia: nam sæpe, cum vel rogatus essem ab aliquo, vel ipse Dominum familiari prece arcanorum revelationem per incruentum Missæ sacrificium flagitassem, rei quæsitæ ignarus non abii, ubi castis eum invocassem hisce suspiriis: Domine, cordium arbiter, qui mentem hominum intueris, qui omnia nosti, priusquam facta sint, si gratum est tibi ac bonum in conspectu tuo, fac me intelligere, quod à te peto; quia omnia potes, & nihil tibi est impossibile. Mihi crede, fidelissime fili, quidquid demum expedit ac salutare est, ab illo sum assecutus, uti nec te latuit, cum ante menses paucos de amita tua quæsivisti, nec alios plures.{{right sidenote|'''F'''}} 149 Horum ego ingenti admiratione percuſsus ac ſtimulatus, præconiorum telam ordiri cœpi, & laudum coronas ſacro Senis imponere vertici, gloriam per hymnos Deo & grates referens. Verum ille manſuetis verbis, prudentiaque{{right sidenote|''cujus tamen rei nulla ſibi laus;''}} |} {{small|''Julii Tomus III.''}} &nbsp; '''Fff f'''<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> smil8wcvwm28otmepndm76wy99c7p95 104 84791 275045 2026-08-07T12:59:03Z Vladis13 10700 + 275045 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|left=594|center=VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} tiaque modeſtia: Quid me, inquit, immeritò laudare vis, fili; non mea laus eſt, ſed Dei, qui operatur omnia in omnibus, patris luminum, & largitoris bonorum: quod enim dixi toties, idem etiam nunc dico, nec dicere deſinam, quod ſoli Deo & hymnus, & laus, & admiratio, & gloria omnis & honor competit, qui magna facit & mirabilia, cujus magnitudinis non participes tantummodo rationis naturæ facundi ſunt præcones; ſed intellectûs etiam ac ſenſûs expertes, quæque ab illo tum quod ſunt, tum quod fuerunt, acceperunt: quemadmodum etenim non cytharæ laus attribuitur, ſed cytharædo, ut qui ex re & ſenſu carente muſicum ac modulatam elicit concordiam, ſomuſicum inſtrumentum muſicum, chordæ, claviculi, jugum aut plectrum mercedem ferunt; ſed qui ſcite his uſus eſt, iiſque jucundam excitavit melos; (quandoquidem & abſque muſicis inſtrumentis cantor & lyrica concinne poteſt & tragica modulari carmina:) ita ſolius Dei propriæ ſunt laudes & præconia; nec ad me pertinent, qui lignum utique ſum aridum & mortuum, ac ſterile, plenumque amaritudine.{{right sidenote|'''B'''}} 150 Eſto rex aliquis, qui convocato univerſo exercitu ac promiſcua plebe, elargiri velit munera, ſubditoſque ſuos honoribus afficere: ubi ſolio regali conſidererit, aperiri marſupia jubeat, tum ex infinita atque innumerabili adſtante multitudine oculis in ſe unum defixa, quodſoam ad ſe evocatos diſtributores conſtituat.{{right sidenote|''ſed tanquam regi per miniſtros ſuis beneſico, Deo debeantur.''}} Cedo, in quem actio gratiarum, & laudes congruent? In illoſne, quibus per gratiam commiſſa eſt diſtributio; an omnium domino ac regi, qui donaverit univerſa, eiſque prudenti ratione partitionem conceddiderit? An hîcce tandem deberi omnino honorem dices? Tametſi enim etiam ipſi pro ratione conceſſi ibi favoris laudantur, laus tamen propria eſt regis: ſiquidem omnis eorum gloria, qui per factam ſibi gratiam extolluntur, ad eum propriè redit, qui illâ per naturam eſt dignus. Adde, quod quæ mihi divinitus confertur gratia, non illa mihi peccatori, omniſque virtute ac vitæ honeſtate denudato conceſſa et;{{right sidenote|'''C'''}} ſed religioſæ fideliſque eorum conſcientiæ, qui fiduciam in me, atque in ſanctum hunc habitum, quem peccatis meis inutilem feci, reponunt. Contingit etenim, contingit enim vero agere divinam gratiam ac ſpirare etiam in indignis, non illorum cauſâ, ſed propter recurrentium ad eos utilitatem: ut adeo, qui me indignum ob talia exornat elogiis, in æquitatem impingat. Itaque qui glorificat, Deum glorificet; qui laudat, ipſum laudet; qui gratias agit, agat illi, cui convenit honor, & gloria, & gratiarum actio in ſecula. Amen. Profundam igitur etiam hîc ejus humilitatem ac pietatem ſuſpiciens, dignaſque ſtylo voces apud me ſervans diſceſſi, Deum glorificans, veneranſque inpiratam divinitus doctrinam ejus & gratiam, quam nihil eorum divinum nomen celabat, quæ ad occultam noſtram diſcipulorum converſationem attinerent: quod cum ex allata tum ex afferenda modò narratione perſpicuum eſt.{{right sidenote|''Leontium ob litigium occultum cum fratre''}} 151 Rixabamur aliquando ego & alius diſcipulus, verbiſque nos invicem contumelioſis proſcindebamus, utpote infirmi ambo: ſed breve | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|μετρίῳ φρονήματι ἔφη· Τί με θέλεις οὐ δικαίως ἐπαινεῖσαι, τέκνον· οὐκ ἐμὸς ἔπαινος, ἀλλὰ τοῦ πάντα ἐν πᾶσιν ἐνεργοῦντος Θεοῦ, τοῦ πατρὸς τῶν φώτων, ἢ δωτῆρος τἀγαθῶν· περ δ ἔφην ποιντάκις⊠, τὸ αὐτὸ λέγω ἢ νῦν, ἢ λέγω ⊠ ἐπαύσομαι⊠· ὅτι μόνῳ τ Θεῷ πρέπει ὕμνος, ἢ ὁ ἔπαινος, ἢ τὰ θαύματα, ἢ πᾶσα δόξα ἢ τιμή, τῷ ποιοῦντι μεγάλα, ἢ θαυμάσια, οὗ μεγαλειότητος⊠ οὐ μόνον οἱ λόγ μετέχοντες φύσεως ὑπάρχουσι διαπύστοι⊠ κήρυκες ἢ ἐπαινέται, ἀλλὰ ἢ α ἄλογοι, ἢ ἀναίσθητοι, ὥστε παρ' αὐτο λαβοῦσαι τὸ εἶναι τὸ καὶ γενέσθαι· ὥσπερ δὲ ⊠ κιθάρᾳ, ἀλλὰ τῷ κιθαριστῇ τυγχάνει τὸ ἐγκώμιον, ὡς ἐξ ἀναισθήτου τῇ νεκρᾶς οὐσίας διψυσίαις⊠ δακτύλοις τεχναζομένοντι⊠, ἢ ἀποτελοῦντι ἔξυρον⊠ μεσολίῳ συμφωνίαν τε κα ἁρμονίαν, καὶ διὰ τὸ ἠδυνάτης⊠ φωνῆς τέρποντος⊠ τος ἀκούοντας⊠, οὕτω μὲν νυντέρ⊠, χορδαίτι⊠, ἢ κόποιτες⊠ ἢ ζυγὸς πλῆκτρον τοὺς μισθοὺς κομίζονται⊠, ἀλλ' ὁ ἐπιγνώμων⊠ κεχρημένος⊠ αὐταῖς, ἢ δι' αὐτν τέρπνον ἐργασάμενος μελῳδίαν ἐπῳδὴ⊠ κα ἄνευ μουσικῶν, ὀργάνων ὁ ἀοιδὸς ἄμυσον⊠ ἰσχύει ἀποτελεῖν λύραν⊠, καὶ ἀξιοῦνον⊠ τραγῳδίαν· ἔτως μόνη τῷ Θεῷ καθήκουσιν⊠ αἴνεσις⊠ κα ἔπαινος, καὶ οὐκ ἐμοὶ τῇ ξηρῷ καὶ νεκρῷ καὶ ἀκάρπῳ ξύλῳ, πικρίας γεμόντι⊠.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|150 Ἔστω τις βασιλεὺς πᾶν τὸ σεβασιλικὸν⊠ ατοῦ συναθροίσας⊠ ὅμιλον, καὶ τὸ λεπτν⊠ δμον βουλόμενος εὐεργεσίας⊠ χαρίσασθαι⊠, κα πάντας τοὺς ὑπὸ χερα⊠ φιλοτιμούμενος⊠· ἐπὶ τὸ βασιλικὸν προκαθεσθεὶς⊠ θρόνον, κελεύσει τοὺς σακέλλας⊠ πετοῖσθαι⊠, κα πρὸς τὸ παρεστῶτος⊠ ἀπείρου⊠ τε καὶ ἀμυθήτου⊠ πληθοῦς⊠, πρὸς αὐτὸν μόνον τὰ ὄμματα φερόντως⊠, προσκαλεσάμενος⊠, διανομέας⊠ καθέσει⊠. Τίνι ἂν, εἰπέ μοι, προσεφθήσεται⊠ εὐχαριστία τε, καὶ ὁ ἔπαινος; τοῖς τῇ χάριν⊠ τὴν νομικὴν ἐμπιστευθεσιν⊠, ἢ τῷ πάντων κνείῳ⊠ καὶ βασιλεῖ, τ τὰ πάντα χαρισαμένῳ, καλῶς οἰκονομικῶς ἐμπιστεύσαντι⊠; Τί τέτων⊠ πάντων φήσεις ὑπάρχειν⊠ τὸ ἔπαινον; Εἰ δὲ καὶ κατὰ χάριν δοξάζονται⊠, ἀλλὰ τὸ βασιλέως⊠ ὑπάρχει τὸ ἀξίωμα, ὅ⊠ φύσει⊠ δὲ ἐνδείξῃ⊠ πέφυκε⊠ τῇ τῇ χάριν⊠ δοξαζομένων⊠ τ πλεῖον·}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|ἢ δὲ θεόθεν⊠ πειζομένη⊠ μοι χάρις, αὐτὴ οὐκ ἐμοὶ δέδωται⊠, τῷ ἁμαρτωλῷ κα γυμνῷ παντοίας ἀρετῆς καὶ βία⊠ σεμνότητος⊠, ἀλλὰ τῇ θεοσεβεῖ⊠, καὶ περὶ τῇ συνήθει⊠ τῇ ἐμοὶ πεσευόντων⊠, καὶ εἰς τοῦτο τὸ ἅγιον σχῆμα, ὅπερ ταῖς ἐμαῖς ἀχρείοις⊠ κακίαις⊠. Ἔσι⊠ γὰρ, ἔσιν⊠, ὅτε καὶ ἐν ἀναξίοις⊠ ἐνεργεῖ⊠, ἢ πνέει⊠ ἡ θεία χάρις, ὁ⊠ δι' αὐτὸς⊠, ἀλλὰ δὴ⊠ τὸ τὸ πεστωμένων⊠ φέλειαν· ὥστε ἐμὲ τὸ ἀνάξιον⊠ ἐν τοῖς τοιούτοις ἐγκωμιάζων⊠, ἐκπιπτει⊠ τὸ δέοντος⊠. Ὁ δοξάζων⊠ τοίνυν, τὸ⊠ Θεὸν δοξαζέτω⊠· καὶ ὁ ἐπαινῶν, αὐτὸν ἐπαινεῖτω, ἢ ὁ εὐχαριστῶν, αὐτῷ εὐχαριστείτω⊠· ᾧ πρέπει δόξα, ἢ μεγαλοπρέπεια⊠, καὶ εὐχαριστία εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. Θαυμάσας⊠ ἢ καὶ ἐν τούτοις τὸ πολλὴ⊠ ταπείνωσιν⊠ ατοῦ καὶ εὐλάβειαν⊠, κα τοῦ⊠ ἀξιογράφου⊠ λόγος⊠ ἐν ἐμαυτῷ φυλάξας⊠ ἀνεχώρησα⊠, δοξάζων⊠ τὸ⊠ Θεὸν, καὶ τὴν θεόπνευστον⊠ ατοῦ ἐκδεξάμενος⊠ διδασκαλίαν, καὶ χάριν, ἧς οὐδὲν ἀπέκρυπτο⊠ τὸ δεῖον⊠ τὸ ἡμῶν⊠ τὸ μαθητῶν λαμιαίως διαγωγῆς⊠. Φανερὸν⊠ δ τοῦτο ἔκτε⊠ τοῖς εἰρημένοις⊠ ἢ⊠ τὸ νυνὶ λεχθησομένοις⊠ διηγήσεσι⊠.}} {{graeca|151 Ἐφιλονεικοῦμέν⊠ ποτε ἐγὼ, ἢ λλος μαθητὴς, ἢ ὀνειδιστικοῖς⊠ λόγοις ἀλλήλους καθυβρίσαμεν⊠, ὡς ἀσθενεῖς τυγχάνοντες· ἀλλ' ὅμως πρὸς⊠}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> pb47cv8c84tbecw8et65bidtycdumat 104 84792 275046 2026-08-07T12:59:05Z Vladis13 10700 + 275046 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|center=DIE DECIMA TERTIA JULII.|right=595}} {| | {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|πρὸς βραχεῖαν ὥραν ἡ φιλονεικία διέμεινε· φλὸξ γὰρ ἦν, ἣ ἐσβέσθη, καὶ βράσμα βραχύ, ὃ κατέπαυσεν ὑπὸ τῆς πνευματικῆς δρόσου τῆς φιλαδελφικῆς ὁμονοίας, διὰ τῆς τοῦ θεοπεσθῶντος ἐπιστάτου εὐχῶν ἢ ἐντεύξεων· πρὸς ὃν καταλλαγέντες, καὶ μετ' ἀλλήλων εἰρηνεύσαντες, ἅμα τοῖς λοιποῖς συμφοιτηταῖς ἐπορεύθημεν τῆς ψυχωφελῶν αὐτοῦ ἀκοῆς παρεσόμενοι ὀψὲ σαββάτου, καὶ βελόμενοι καὶ τὴν τῶν πατέρων παννυχίδα τῆς γίας κυριακῆς ἐκτελέσαι· καὶ ἐλθόντων ἡμῶν πρὸς αὐτόν, καὶ ες ἀκρόασιν τῶν ἱερῶν αὐτοῦ διδαγμάτων καθισθέντων, ἤρξατο διδάσκειν καὶ νουθετεῖν ἡμᾶς περὶ ἀγάπης· ἰδὼν δὲ ἡμς ἀμελς τος σοφοῖς αὐτοῦ προσέχοντας λόγοις, ἠγανάκτησε καὶ εἶπεν· Μέχρι τίνος, ὦ ταλαίπωροι, καὶ πάντων ἐλεινότατοι, ἐπ' ἀμφοτέραις χολανεῖτε ταῖς ἀγνοίαις, καταφρονοῦντες τῆς ὑμετέρας ζωῆς καὶ σωτηρίας, δοκοῦντες ὅτι διαλανθάνει με ὁ ὑμέτερος βίος; Εἰ βούλεσθε, κἀγὼ θριαμβεύσω τὰ μυστήρια ὑμῶν πάντα, ὧν τὸ πλῆθος παρειτησάμην εἰπεῖν, ἵνα μ καταισχύνω ὑμᾶς, μέρος τι λέγω διὰ τὴν ὑμετέραν ὠφέλειαν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|152 Καὶ ὅτως επὼν, δακτυλοδεικτῶν με, τοῖς λοιποῖς συμφοιτηταῖς φησιν· Ὁ ἐλεεινὸς οὗτος, ὁ πανάθλιος ἐφιλονείκησε σήμερον μετ' ἐκείνου τοῦ ντος ατῷ παραπλησίως ἐλεεινοῦ καὶ παναθλίου, καὶ κακς ἀλλήλους ἐσφενδόνησαν μωραῖς ὕβρεσιν καὶ ὀνείδεσιν· ἐκεῖνος μὲν ὑπὸ τοῦδε καὶ τοῦδε πολεμεῖται, ὁ δὲ ἐπὶ τοῦδε καὶ τοῦδε ἡττᾶται, καὶ ὁ ἄλλος τοιόνδε ἢ τοῖον λογισμὸν ἔχει· καὶ ἁπλς ἕνα ἕκαστον δεικνύων ἐξήλεγχε τὰ πρόσωπα πάντων. Ἀλλ' ὡς πολλὰ λέγειν ἠπείλει τῷ σχήματι, ἀλλ' ὑπὸ τῆς συμπαθείας κεκρατημένος ἐφαίνετο, λέγων· Ὑπὲρ ὑμῶν, τὰ ἀγαπητὰ τέκνα, δέομαι τοῦ Σωτῆρος, τοῦ ὑπὲρ το ἐν κόσμῳ ζως καὶ σωτηρίας σταυρόν τε καὶ θάνατον ὑπομείναντος, ἵνα τὰς ἡμῶν ψυχὰς σώσῃ ἀπὸ πάσης σατανικῆς ἐπιβουλῆς καὶ ἐνεργείας. Καὶ ὅτως επὼν, τὰς χεῖρας εἰς τν οὐρανν ἀνέσχεν, καὶ εὐλογήσας ἡμᾶς, καὶ τῇ σφραγίδι τοῦ τιμίου σταυροῦ ἐφοδιάσας, εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἀπέλυσεν. Ἡμες δὲ πορευθέντες, μετὰ πολλῆς κατανύξεως τὴν ἀγρυπνίαν μετὰ τῶν πατέρων ἐξετελέσαμεν, τὸν Θεὸν δοξολογοῦντες, καὶ τοῦ Γέροντος ἀρετὴν ἐκθειάζοντες.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|153 Ἀλλ' ὅτε ἐγὼ καὶ ἄλλοι δύο τῶν μαθητῶν ἀπελθόντες πρὸς τὸν διδάσκαλον εἰς τὸ ἡσυχαστήριον, ἐκαθέσθημεν συνήθως ἀκροώμενοι τῶν φωτιστικῶν αὐτοῦ διδασκαλιῶν, καὶ ς ἀτενίζοντες ἦμεν πρὸς αὐτόν, φησί πρὸς ἕνα τὸν σὺν ἡμῖν· Διὰ τί δεινῶς ὑπὸ σατανικῶν ἐνοχλούμενος λογισμῶν, τέκνον, οὐκ ἐγνώρισάς με ἕως τοῦ νῦν; Ὁ δὲ μεθ' ὥραν· Συγχώρησον, ὦ πάτερ, ἔφη, καὶ δέξαι ὑπὲρ ἐμοῦ. δὲ Γέρων εἶπεν· Δημοσίευσον οὓς ἔχεις λογισμούς, ἵνα σὺν Θεῷ θεραπεύσω αὐτούς· μετὰ γὰρ τὸν κανόνα τῆς νυκτερινῆς ψαλμῳδίας ὁρῶ κατ' ὄναρ μέγαν δράκοντα καὶ ἐρεμνόν, φρικώδεις ἔχοντα καὶ δαφοινούς ὀφθαλμούς, κατατρέχοντά σε καὶ κεχηνότα, καὶ καταπιεῖν ἀπειλοῦντα, σὲ δὲ δακνόμενον καὶ φεύγοντα, καὶ πρῶτον μὲν τῆς βοηθείας με μὴ δεόμενον, ἐγγὺς ὑπάρχοντός μου· ὕστερον δὲ φοβηθέντα, καὶ πρς τὸ θανατωθῆναι ὑπ' αὐτο ἤδη κατεχομένῳ, ἐλεεινὰς δειλικῶς ἀφιέντα φωνάς, καὶ λέγοντα· Ὄρεξέ μοι χεῖρα, ἐπιστάτα, ὄρεγε χεῖρα, καὶ φθάσον με, πρὶν θάνω, καὶ ἐξάρπασόν με τοῦ καταδιώκοντός με, καὶ χαλεπωτάτης θηρός. Ἐγὼ δὲ τς δεήσεώς σου ἀκηκοὼς, τῷ τς συμπαθείας κέντρῳ νυγείς, ἀνέστην, καὶ λαβών, ὅ…}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} tamen tempus contentio tenuit; nam flamma erat, quæ ut exarſerat, extincta eſt, & fervor ſubitaneus, qui rore ſpirituali fraternæ dilectionis per potentis apud Deum Magiſtri preces, interpellationeſque conquievit, ad quem reconciliati, ac facta utriuſque pace, una cum reliquis condiſcipulis adivimus, ſalutares ejus adhortationes ſub ſabbati veſperam excepturi, cupientes etiam Dominicæ ſanctæ pervigilium celebrare cum patribus. Ubi jam ventum ad eum erat, atque ad audienda ejus præcepta conſederamus, docere incipit & nos de charitate commonefacere: ut autem ſapientibus ſuis ſermonibus oſcitanter nos animadvertit attendere, ſtomachatus ait: Quouſque, ô miſeri, omniumque infeliciſſimi, utráque inſcitiâ laborabitis d, vitæ veſtræ ſimul & ſalutis immemores,{{right sidenote|'''a'''}} exiſtimantes me latere quod agitis? Si vultis, etiam ego triumphabo de arcanis veſtris omnibus, quorum multa, ne vos confundam, ſtudio prætermittens, partem aliquam utilitatis veſtræ gratiâ profero.{{right sidenote|''publicè redarguit.'' '''B'''}} 152 Ita locutus, intento in me digito, condiſcipulos reliquos ſic affatur: Miſerabilis ille atque infortinatiſſimus cum illo miſero infelici que, qui ei vicinus aſſidet, altercatus eſt hodie, & inſanis mutuo ſe diteriis convitiíſque impetivêre: nam ille per hoc atque hoc oppugnabatur; hic autem per hoc & hoc ſuperabatur; alius vero talem ac talem habebat cogitationem; & unamquamque ſingillatim declarans coram omnibus arguebat. Quin ita agebat, ac ſi multa inſuper adducturus jam eſſet in medium; ſed victus commiſeratione videbatur, cum ita ſubjecit: Salvatorem orabo pro vobis, filiis meis dilectis, qui pro mundi vita & ſalute crucem pariter & necem pertulit, ut animas noſtras ab omnibus ſatanicis inſidiis impetuque ſervaret. Atque his dictis, manus ad cælum ſuſtulit, & bene precatus nobis, venerandæ crucis ſigno armatos ad templum dimiſit. Nos digreſſi cum multa compunctione vigilias cum patribus abſolvimus, glorificantes Deum, & Senis virtutem reverentes.{{right sidenote|''Gravèm alterius tentationem cognoſcit in viſione nocturna,'' '''F'''}} 153 Cum aliàs ego & alii ex diſcipulis duo in heſychaſterium iremus ad Magiſtrum, ad ejus præcepta cæleſti plena lumine audienda, pro more conſedimus; & ut ab ejus ore pendebamus, ſic unum eorum, qui nobiſcum erant, affatus eſt: Quid cauſæ eſt, fili, cur ſatanicis inſeſtatus cogitationibus, nihil huc uſque mihi ſignificaveris? Ille autem moratus aliquamdiu: Da veniam, inquit, ô Pater; & pro me deprecare. Cui ſenex: Dic, age, cogitationes, quas habes in animo, ut eis, opitulante Deo, remedium afferam; per quietem etenim, poſt nocturnæ pſalmodiæ canonem, immamem & atrum vidi draconem, cruentis oculis cædemque ſpirantibus, irruentem in te, & hiante rictu abſorbere te minantem; te vero mordevi vidi ac fugere, & principio quidem non implorare auxilium meum, cum in propinquo eſſem; ſed poſtea perterritum, proximumque ut ab eo, jam te tenente, occidereris, miſerabiles ſuppliciter edere clamores ac dicere: Porrige manum mihi, Magiſter; manum porrige; & præveni me, priuſquam moriar, ac perſequenti me ferociſſimæ beſtuæ eripe. Ego verò, ut audivi preces tuas, commiſerationis ſtimulo percitus, ſurrexi, & arrepto, quod in manus incidit, aptiſſimo intrumento, opportune illi |} {{small|''Julii Tomus III.''}} &nbsp; '''Ffff 2'''<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 65vwvb0cny9p40k3cvq7w455vfcs0x7 275069 275046 2026-08-07T13:43:54Z Vladis13 10700 275069 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__ {{rh|center=DIE DECIMA TERTIA JULII.|right=595}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{left sidenote|'''A'''}} {{graeca|πρὸς βραχεῖαν ὥραν ἡ φιλονεικία διέμεινε· φλὸξ γὰρ ἦν, ἣ ἐσβέσθη, καὶ βράσμα βραχύ, ὃ κατέπαυσεν ὑπὸ τῆς πνευματικῆς δρόσου τῆς φιλαδελφικῆς ὁμονοίας, διὰ τῆς τοῦ θεοπεσθῶντος ἐπιστάτου εὐχῶν ἢ ἐντεύξεων· πρὸς ὃν καταλλαγέντες, καὶ μετ' ἀλλήλων εἰρηνεύσαντες, ἅμα τοῖς λοιποῖς συμφοιτηταῖς ἐπορεύθημεν τῆς ψυχωφελῶν αὐτοῦ ἀκοῆς παρεσόμενοι ὀψὲ σαββάτου, καὶ βελόμενοι καὶ τὴν τῶν πατέρων παννυχίδα τῆς γίας κυριακῆς ἐκτελέσαι· καὶ ἐλθόντων ἡμῶν πρὸς αὐτόν, καὶ ες ἀκρόασιν τῶν ἱερῶν αὐτοῦ διδαγμάτων καθισθέντων, ἤρξατο διδάσκειν καὶ νουθετεῖν ἡμᾶς περὶ ἀγάπης· ἰδὼν δὲ ἡμς ἀμελς τος σοφοῖς αὐτοῦ προσέχοντας λόγοις, ἠγανάκτησε καὶ εἶπεν· Μέχρι τίνος, ὦ ταλαίπωροι, καὶ πάντων ἐλεινότατοι, ἐπ' ἀμφοτέραις χολανεῖτε ταῖς ἀγνοίαις, καταφρονοῦντες τῆς ὑμετέρας ζωῆς καὶ σωτηρίας, δοκοῦντες ὅτι διαλανθάνει με ὁ ὑμέτερος βίος; Εἰ βούλεσθε, κἀγὼ θριαμβεύσω τὰ μυστήρια ὑμῶν πάντα, ὧν τὸ πλῆθος παρειτησάμην εἰπεῖν, ἵνα μ καταισχύνω ὑμᾶς, μέρος τι λέγω διὰ τὴν ὑμετέραν ὠφέλειαν.}} {{left sidenote|'''B'''}} {{graeca|152 Καὶ ὅτως επὼν, δακτυλοδεικτῶν με, τοῖς λοιποῖς συμφοιτηταῖς φησιν· Ὁ ἐλεεινὸς οὗτος, ὁ πανάθλιος ἐφιλονείκησε σήμερον μετ' ἐκείνου τοῦ ντος ατῷ παραπλησίως ἐλεεινοῦ καὶ παναθλίου, καὶ κακς ἀλλήλους ἐσφενδόνησαν μωραῖς ὕβρεσιν καὶ ὀνείδεσιν· ἐκεῖνος μὲν ὑπὸ τοῦδε καὶ τοῦδε πολεμεῖται, ὁ δὲ ἐπὶ τοῦδε καὶ τοῦδε ἡττᾶται, καὶ ὁ ἄλλος τοιόνδε ἢ τοῖον λογισμὸν ἔχει· καὶ ἁπλς ἕνα ἕκαστον δεικνύων ἐξήλεγχε τὰ πρόσωπα πάντων. Ἀλλ' ὡς πολλὰ λέγειν ἠπείλει τῷ σχήματι, ἀλλ' ὑπὸ τῆς συμπαθείας κεκρατημένος ἐφαίνετο, λέγων· Ὑπὲρ ὑμῶν, τὰ ἀγαπητὰ τέκνα, δέομαι τοῦ Σωτῆρος, τοῦ ὑπὲρ το ἐν κόσμῳ ζως καὶ σωτηρίας σταυρόν τε καὶ θάνατον ὑπομείναντος, ἵνα τὰς ἡμῶν ψυχὰς σώσῃ ἀπὸ πάσης σατανικῆς ἐπιβουλῆς καὶ ἐνεργείας. Καὶ ὅτως επὼν, τὰς χεῖρας εἰς τν οὐρανν ἀνέσχεν, καὶ εὐλογήσας ἡμᾶς, καὶ τῇ σφραγίδι τοῦ τιμίου σταυροῦ ἐφοδιάσας, εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἀπέλυσεν. Ἡμες δὲ πορευθέντες, μετὰ πολλῆς κατανύξεως τὴν ἀγρυπνίαν μετὰ τῶν πατέρων ἐξετελέσαμεν, τὸν Θεὸν δοξολογοῦντες, καὶ τοῦ Γέροντος ἀρετὴν ἐκθειάζοντες.}} {{left sidenote|'''C'''}} {{graeca|153 Ἀλλ' ὅτε ἐγὼ καὶ ἄλλοι δύο τῶν μαθητῶν ἀπελθόντες πρὸς τὸν διδάσκαλον εἰς τὸ ἡσυχαστήριον, ἐκαθέσθημεν συνήθως ἀκροώμενοι τῶν φωτιστικῶν αὐτοῦ διδασκαλιῶν, καὶ ς ἀτενίζοντες ἦμεν πρὸς αὐτόν, φησί πρὸς ἕνα τὸν σὺν ἡμῖν· Διὰ τί δεινῶς ὑπὸ σατανικῶν ἐνοχλούμενος λογισμῶν, τέκνον, οὐκ ἐγνώρισάς με ἕως τοῦ νῦν; Ὁ δὲ μεθ' ὥραν· Συγχώρησον, ὦ πάτερ, ἔφη, καὶ δέξαι ὑπὲρ ἐμοῦ. δὲ Γέρων εἶπεν· Δημοσίευσον οὓς ἔχεις λογισμούς, ἵνα σὺν Θεῷ θεραπεύσω αὐτούς· μετὰ γὰρ τὸν κανόνα τῆς νυκτερινῆς ψαλμῳδίας ὁρῶ κατ' ὄναρ μέγαν δράκοντα καὶ ἐρεμνόν, φρικώδεις ἔχοντα καὶ δαφοινούς ὀφθαλμούς, κατατρέχοντά σε καὶ κεχηνότα, καὶ καταπιεῖν ἀπειλοῦντα, σὲ δὲ δακνόμενον καὶ φεύγοντα, καὶ πρῶτον μὲν τῆς βοηθείας με μὴ δεόμενον, ἐγγὺς ὑπάρχοντός μου· ὕστερον δὲ φοβηθέντα, καὶ πρς τὸ θανατωθῆναι ὑπ' αὐτο ἤδη κατεχομένῳ, ἐλεεινὰς δειλικῶς ἀφιέντα φωνάς, καὶ λέγοντα· Ὄρεξέ μοι χεῖρα, ἐπιστάτα, ὄρεγε χεῖρα, καὶ φθάσον με, πρὶν θάνω, καὶ ἐξάρπασόν με τοῦ καταδιώκοντός με, καὶ χαλεπωτάτης θηρός. Ἐγὼ δὲ τς δεήσεώς σου ἀκηκοὼς, τῷ τς συμπαθείας κέντρῳ νυγείς, ἀνέστην, καὶ λαβών, ὅ…}} | {{right sidenote|A. LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} tamen tempus contentio tenuit; nam flamma erat, quæ ut exarſerat, extincta eſt, & fervor ſubitaneus, qui rore ſpirituali fraternæ dilectionis per potentis apud Deum Magiſtri preces, interpellationeſque conquievit, ad quem reconciliati, ac facta utriuſque pace, una cum reliquis condiſcipulis adivimus, ſalutares ejus adhortationes ſub ſabbati veſperam excepturi, cupientes etiam Dominicæ ſanctæ pervigilium celebrare cum patribus. Ubi jam ventum ad eum erat, atque ad audienda ejus præcepta conſederamus, docere incipit & nos de charitate commonefacere: ut autem ſapientibus ſuis ſermonibus oſcitanter nos animadvertit attendere, ſtomachatus ait: Quouſque, ô miſeri, omniumque infeliciſſimi, utráque inſcitiâ laborabitis d, vitæ veſtræ ſimul & ſalutis immemores,{{right sidenote|'''a'''}} exiſtimantes me latere quod agitis? Si vultis, etiam ego triumphabo de arcanis veſtris omnibus, quorum multa, ne vos confundam, ſtudio prætermittens, partem aliquam utilitatis veſtræ gratiâ profero.{{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|''publicè redarguit.''}}152 Ita locutus, intento in me digito, condiſcipulos reliquos ſic affatur: Miſerabilis ille atque infortinatiſſimus cum illo miſero infelici que, qui ei vicinus aſſidet, altercatus eſt hodie, & inſanis mutuo ſe diteriis convitiíſque impetivêre: nam ille per hoc atque hoc oppugnabatur; hic autem per hoc & hoc ſuperabatur; alius vero talem ac talem habebat cogitationem; & unamquamque ſingillatim declarans coram omnibus arguebat. Quin ita agebat, ac ſi multa inſuper adducturus jam eſſet in medium; ſed victus commiſeratione videbatur, cum ita ſubjecit: Salvatorem orabo pro vobis, filiis meis dilectis, qui pro mundi vita & ſalute crucem pariter & necem pertulit, ut animas noſtras ab omnibus ſatanicis inſidiis impetuque ſervaret. Atque his dictis, manus ad cælum ſuſtulit, & bene precatus nobis, venerandæ crucis ſigno armatos ad templum dimiſit. Nos digreſſi cum multa compunctione vigilias cum patribus abſolvimus, glorificantes Deum, & Senis virtutem reverentes.{{right sidenote|'''F'''}} {{right sidenote|''Gravèm alterius tentationem cognoſcit in viſione nocturna,''}}153 Cum aliàs ego & alii ex diſcipulis duo in heſychaſterium iremus ad Magiſtrum, ad ejus præcepta cæleſti plena lumine audienda, pro more conſedimus; & ut ab ejus ore pendebamus, ſic unum eorum, qui nobiſcum erant, affatus eſt: Quid cauſæ eſt, fili, cur ſatanicis inſeſtatus cogitationibus, nihil huc uſque mihi ſignificaveris? Ille autem moratus aliquamdiu: Da veniam, inquit, ô Pater; & pro me deprecare. Cui ſenex: Dic, age, cogitationes, quas habes in animo, ut eis, opitulante Deo, remedium afferam; per quietem etenim, poſt nocturnæ pſalmodiæ canonem, immamem & atrum vidi draconem, cruentis oculis cædemque ſpirantibus, irruentem in te, & hiante rictu abſorbere te minantem; te vero mordevi vidi ac fugere, & principio quidem non implorare auxilium meum, cum in propinquo eſſem; ſed poſtea perterritum, proximumque ut ab eo, jam te tenente, occidereris, miſerabiles ſuppliciter edere clamores ac dicere: Porrige manum mihi, Magiſter; manum porrige; & præveni me, priuſquam moriar, ac perſequenti me ferociſſimæ beſtuæ eripe. Ego verò, ut audivi preces tuas, commiſerationis ſtimulo percitus, ſurrexi, & arrepto, quod in manus incidit, aptiſſimo intrumento, opportune illi<noinclude><!-- --> |} {{rh|''Julii Tomus III.''||Ffff 2}} <references /></noinclude> c764v9srg8g6vbsipn70l5svrf2dk1i 275070 275069 2026-08-07T13:44:20Z Vladis13 10700 275070 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__ {{rh||DIE DECIMA TERTIA JULII.|595}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{left sidenote|'''A'''}} {{graeca|πρὸς βραχεῖαν ὥραν ἡ φιλονεικία διέμεινε· φλὸξ γὰρ ἦν, ἣ ἐσβέσθη, καὶ βράσμα βραχύ, ὃ κατέπαυσεν ὑπὸ τῆς πνευματικῆς δρόσου τῆς φιλαδελφικῆς ὁμονοίας, διὰ τῆς τοῦ θεοπεσθῶντος ἐπιστάτου εὐχῶν ἢ ἐντεύξεων· πρὸς ὃν καταλλαγέντες, καὶ μετ' ἀλλήλων εἰρηνεύσαντες, ἅμα τοῖς λοιποῖς συμφοιτηταῖς ἐπορεύθημεν τῆς ψυχωφελῶν αὐτοῦ ἀκοῆς παρεσόμενοι ὀψὲ σαββάτου, καὶ βελόμενοι καὶ τὴν τῶν πατέρων παννυχίδα τῆς γίας κυριακῆς ἐκτελέσαι· καὶ ἐλθόντων ἡμῶν πρὸς αὐτόν, καὶ ες ἀκρόασιν τῶν ἱερῶν αὐτοῦ διδαγμάτων καθισθέντων, ἤρξατο διδάσκειν καὶ νουθετεῖν ἡμᾶς περὶ ἀγάπης· ἰδὼν δὲ ἡμς ἀμελς τος σοφοῖς αὐτοῦ προσέχοντας λόγοις, ἠγανάκτησε καὶ εἶπεν· Μέχρι τίνος, ὦ ταλαίπωροι, καὶ πάντων ἐλεινότατοι, ἐπ' ἀμφοτέραις χολανεῖτε ταῖς ἀγνοίαις, καταφρονοῦντες τῆς ὑμετέρας ζωῆς καὶ σωτηρίας, δοκοῦντες ὅτι διαλανθάνει με ὁ ὑμέτερος βίος; Εἰ βούλεσθε, κἀγὼ θριαμβεύσω τὰ μυστήρια ὑμῶν πάντα, ὧν τὸ πλῆθος παρειτησάμην εἰπεῖν, ἵνα μ καταισχύνω ὑμᾶς, μέρος τι λέγω διὰ τὴν ὑμετέραν ὠφέλειαν.}} {{left sidenote|'''B'''}} {{graeca|152 Καὶ ὅτως επὼν, δακτυλοδεικτῶν με, τοῖς λοιποῖς συμφοιτηταῖς φησιν· Ὁ ἐλεεινὸς οὗτος, ὁ πανάθλιος ἐφιλονείκησε σήμερον μετ' ἐκείνου τοῦ ντος ατῷ παραπλησίως ἐλεεινοῦ καὶ παναθλίου, καὶ κακς ἀλλήλους ἐσφενδόνησαν μωραῖς ὕβρεσιν καὶ ὀνείδεσιν· ἐκεῖνος μὲν ὑπὸ τοῦδε καὶ τοῦδε πολεμεῖται, ὁ δὲ ἐπὶ τοῦδε καὶ τοῦδε ἡττᾶται, καὶ ὁ ἄλλος τοιόνδε ἢ τοῖον λογισμὸν ἔχει· καὶ ἁπλς ἕνα ἕκαστον δεικνύων ἐξήλεγχε τὰ πρόσωπα πάντων. Ἀλλ' ὡς πολλὰ λέγειν ἠπείλει τῷ σχήματι, ἀλλ' ὑπὸ τῆς συμπαθείας κεκρατημένος ἐφαίνετο, λέγων· Ὑπὲρ ὑμῶν, τὰ ἀγαπητὰ τέκνα, δέομαι τοῦ Σωτῆρος, τοῦ ὑπὲρ το ἐν κόσμῳ ζως καὶ σωτηρίας σταυρόν τε καὶ θάνατον ὑπομείναντος, ἵνα τὰς ἡμῶν ψυχὰς σώσῃ ἀπὸ πάσης σατανικῆς ἐπιβουλῆς καὶ ἐνεργείας. Καὶ ὅτως επὼν, τὰς χεῖρας εἰς τν οὐρανν ἀνέσχεν, καὶ εὐλογήσας ἡμᾶς, καὶ τῇ σφραγίδι τοῦ τιμίου σταυροῦ ἐφοδιάσας, εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἀπέλυσεν. Ἡμες δὲ πορευθέντες, μετὰ πολλῆς κατανύξεως τὴν ἀγρυπνίαν μετὰ τῶν πατέρων ἐξετελέσαμεν, τὸν Θεὸν δοξολογοῦντες, καὶ τοῦ Γέροντος ἀρετὴν ἐκθειάζοντες.}} {{left sidenote|'''C'''}} {{graeca|153 Ἀλλ' ὅτε ἐγὼ καὶ ἄλλοι δύο τῶν μαθητῶν ἀπελθόντες πρὸς τὸν διδάσκαλον εἰς τὸ ἡσυχαστήριον, ἐκαθέσθημεν συνήθως ἀκροώμενοι τῶν φωτιστικῶν αὐτοῦ διδασκαλιῶν, καὶ ς ἀτενίζοντες ἦμεν πρὸς αὐτόν, φησί πρὸς ἕνα τὸν σὺν ἡμῖν· Διὰ τί δεινῶς ὑπὸ σατανικῶν ἐνοχλούμενος λογισμῶν, τέκνον, οὐκ ἐγνώρισάς με ἕως τοῦ νῦν; Ὁ δὲ μεθ' ὥραν· Συγχώρησον, ὦ πάτερ, ἔφη, καὶ δέξαι ὑπὲρ ἐμοῦ. δὲ Γέρων εἶπεν· Δημοσίευσον οὓς ἔχεις λογισμούς, ἵνα σὺν Θεῷ θεραπεύσω αὐτούς· μετὰ γὰρ τὸν κανόνα τῆς νυκτερινῆς ψαλμῳδίας ὁρῶ κατ' ὄναρ μέγαν δράκοντα καὶ ἐρεμνόν, φρικώδεις ἔχοντα καὶ δαφοινούς ὀφθαλμούς, κατατρέχοντά σε καὶ κεχηνότα, καὶ καταπιεῖν ἀπειλοῦντα, σὲ δὲ δακνόμενον καὶ φεύγοντα, καὶ πρῶτον μὲν τῆς βοηθείας με μὴ δεόμενον, ἐγγὺς ὑπάρχοντός μου· ὕστερον δὲ φοβηθέντα, καὶ πρς τὸ θανατωθῆναι ὑπ' αὐτο ἤδη κατεχομένῳ, ἐλεεινὰς δειλικῶς ἀφιέντα φωνάς, καὶ λέγοντα· Ὄρεξέ μοι χεῖρα, ἐπιστάτα, ὄρεγε χεῖρα, καὶ φθάσον με, πρὶν θάνω, καὶ ἐξάρπασόν με τοῦ καταδιώκοντός με, καὶ χαλεπωτάτης θηρός. Ἐγὼ δὲ τς δεήσεώς σου ἀκηκοὼς, τῷ τς συμπαθείας κέντρῳ νυγείς, ἀνέστην, καὶ λαβών, ὅ…}} | {{right sidenote|A. LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} tamen tempus contentio tenuit; nam flamma erat, quæ ut exarſerat, extincta eſt, & fervor ſubitaneus, qui rore ſpirituali fraternæ dilectionis per potentis apud Deum Magiſtri preces, interpellationeſque conquievit, ad quem reconciliati, ac facta utriuſque pace, una cum reliquis condiſcipulis adivimus, ſalutares ejus adhortationes ſub ſabbati veſperam excepturi, cupientes etiam Dominicæ ſanctæ pervigilium celebrare cum patribus. Ubi jam ventum ad eum erat, atque ad audienda ejus præcepta conſederamus, docere incipit & nos de charitate commonefacere: ut autem ſapientibus ſuis ſermonibus oſcitanter nos animadvertit attendere, ſtomachatus ait: Quouſque, ô miſeri, omniumque infeliciſſimi, utráque inſcitiâ laborabitis d, vitæ veſtræ ſimul & ſalutis immemores,{{right sidenote|'''a'''}} exiſtimantes me latere quod agitis? Si vultis, etiam ego triumphabo de arcanis veſtris omnibus, quorum multa, ne vos confundam, ſtudio prætermittens, partem aliquam utilitatis veſtræ gratiâ profero.{{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|''publicè redarguit.''}}152 Ita locutus, intento in me digito, condiſcipulos reliquos ſic affatur: Miſerabilis ille atque infortinatiſſimus cum illo miſero infelici que, qui ei vicinus aſſidet, altercatus eſt hodie, & inſanis mutuo ſe diteriis convitiíſque impetivêre: nam ille per hoc atque hoc oppugnabatur; hic autem per hoc & hoc ſuperabatur; alius vero talem ac talem habebat cogitationem; & unamquamque ſingillatim declarans coram omnibus arguebat. Quin ita agebat, ac ſi multa inſuper adducturus jam eſſet in medium; ſed victus commiſeratione videbatur, cum ita ſubjecit: Salvatorem orabo pro vobis, filiis meis dilectis, qui pro mundi vita & ſalute crucem pariter & necem pertulit, ut animas noſtras ab omnibus ſatanicis inſidiis impetuque ſervaret. Atque his dictis, manus ad cælum ſuſtulit, & bene precatus nobis, venerandæ crucis ſigno armatos ad templum dimiſit. Nos digreſſi cum multa compunctione vigilias cum patribus abſolvimus, glorificantes Deum, & Senis virtutem reverentes.{{right sidenote|'''F'''}} {{right sidenote|''Gravèm alterius tentationem cognoſcit in viſione nocturna,''}}153 Cum aliàs ego & alii ex diſcipulis duo in heſychaſterium iremus ad Magiſtrum, ad ejus præcepta cæleſti plena lumine audienda, pro more conſedimus; & ut ab ejus ore pendebamus, ſic unum eorum, qui nobiſcum erant, affatus eſt: Quid cauſæ eſt, fili, cur ſatanicis inſeſtatus cogitationibus, nihil huc uſque mihi ſignificaveris? Ille autem moratus aliquamdiu: Da veniam, inquit, ô Pater; & pro me deprecare. Cui ſenex: Dic, age, cogitationes, quas habes in animo, ut eis, opitulante Deo, remedium afferam; per quietem etenim, poſt nocturnæ pſalmodiæ canonem, immamem & atrum vidi draconem, cruentis oculis cædemque ſpirantibus, irruentem in te, & hiante rictu abſorbere te minantem; te vero mordevi vidi ac fugere, & principio quidem non implorare auxilium meum, cum in propinquo eſſem; ſed poſtea perterritum, proximumque ut ab eo, jam te tenente, occidereris, miſerabiles ſuppliciter edere clamores ac dicere: Porrige manum mihi, Magiſter; manum porrige; & præveni me, priuſquam moriar, ac perſequenti me ferociſſimæ beſtuæ eripe. Ego verò, ut audivi preces tuas, commiſerationis ſtimulo percitus, ſurrexi, & arrepto, quod in manus incidit, aptiſſimo intrumento, opportune illi<noinclude><!-- --> |} {{rh|''Julii Tomus III.''||Ffff 2}} <references /></noinclude> 0qweq85xfhtadhdkjmj2kmkkx12b4aw 104 84793 275047 2026-08-07T12:59:06Z Vladis13 10700 + 275047 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|left=596|center=VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| | {{right sidenote|'''A''' ''tunc quidem fatentem curas; sed paulo post videns denuo perviclitantem.''}} illi vulnus infixi, non tamen letiferum; non quod facere id nollem; ſed quia, acceptā plagā, me fugiens confeſtim prorepſit in antrum uum ac diſparuit, relicto mihi dolore peracribo, quod caput illi pernicioſiſſimum non comminuiſem: quare vereor, ne eum interficere tentando, in te vehementius efferaverim: nam ut leo in ovium gregem ruens, ſi à paſtore ſtrenue abigatur, evadit ferocior, atque in rabie, oves abripit; ſic & bellua illa, ſpiritualis, dum non conteritur illi caput, dum laceſitur, incendit iras & multo impetuoſius furit. {{right sidenote|'''B'''}} 154 Cohorruit frater hæc audiens, vultuque ad magiſtri pedes abjecto: Parce, inquit, mihi, ô pater; aufer delictorum meorum præteritorum oceanum, & tois apud Deum precibus, ut mœnibus, me circumda; ſiquidem ſpondeo fructum dehinc correctionis afferre: nam illam ipſam ob rem ad te veni, ut cogitationes tibi meas, quas arcanorum ſcrutator Deus latere te noluit, aperirem. Obſecro te igitur, tantillum ut mecum, remotis arbitris, agas, ut eas ope divina iterum, etiam ex me, intelligens, diſpellas. Tum ille ſeorſum cum illo digreſus, nec ignarus quod ſatanæ bellum, & quam pravos animi motus diſcipulus ſuſtineret, eos, ut medicus expertus & orationibus ſuis, & ſpiritualibus adjumentis compeſcuit; illumque nobiſcum ſalvum ac ſanum remiſit ad cellam. Sanationem vero perfectam renuntiavit nobis frater, acceptam Deo ac Præſidi noſtro gratiam referens. Deinde cum ita ſignificatum ſibi eſſet à Magiſtro, poſt paucos dies in Sanctam ſeſe urbem recepit. Neque vero diu illic fuerat, cum ait nobis apud ſe congregatis Magiſter: Nigrum illum iterum draconem vidi infelicis illius fratris prementem ponè veſtigia, eumque affequenterm ac miſerè devorantem: invenit enim cum paſtorali deſtitutum præſidio, ut ovem lupus in eremo palantem. Haud multo itaque poſt, quam iſta Senex dixiſſet, longiſſimum, quod pridem in animo habuerat, iter arripuit ille frater, ibidemque ad obitum uſque Senis permanſit; poſt quem rediit, qua ratione, quâve vivendi normā, neſcio; novit ſcrutans corda & renes Deus, cui gloria in ſecula. Amen. {{right sidenote|'''C''' ''Monachum vitæ monaſteriorum male tæ:''}} 155 Enata aliquando erant ſancto Seni per humeros & cervicem tubercula, quæ cum diſſimulans ille contemneret, corpus omnino peſſumdabant. Patres, ubi eum ſic affectum viderunt, continuis precibus perſuaſerunt tandem, ut aliquid iſti malo adhiberet remedii. Cum obſequeretur & ad obedientiæ ſe leges componeret, operam ei navabat ex patribus Syrus aliquis, vir expertus, qui tumores bis terve per hebdomadam pharmacis mordaciſſimis inungebat. Contigit autem per dies illos, cum hic Senem, me præſente, curaret, hominem quendam intrare habitu indutum monachico: nam in maxima Laura olim habitaverat, & Senis inſtitutionibus interfuerat non ſemel; quem ut conſpexit, inclinato capite manus ei ac pedes exoſculatus eſt: reſalutat eum vicilſim Senex, tum ſic interrogat: Ubi tanto jam tempore moratus es? neque enim extra monaſterium hærere te tam diu decebat in eculo; quia uti picis, ſi diu detinetur extra aquas, | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|σέχυμνον ἀρέξη, ἐπιτηδειότατον ὄργανον, καὶ ὡς αὐτὴν ἐταυμάσασα, ὅμως δὲ μικηφόρον πλη- γὴν ἐδέδωκα, οὐχ ἑκὼν, ἀλλ' ἐπειδὴ πεπερασμαι- σμένην⊠ φυγῶν με δρομαίως ἥρπασεν ἐπὶ τὶ ἑαυτῆς φαλεόν⊠, ἢ ἀφανὴν⊠ χρον, λύπην ἐγκαταλι- πών μοι δεινήν⊠, ἢ κακίαν αὐτῇ μὴ κατεχλά- σοντι κεφαλν⊠. ἔθεν φοβοῦμαι, ὅτι φονεύσῃ αὐ- τν βουληθείς, ξριμώτερον μᾶλλον ἀπεχρησάμην κατὰ σέ· ὥσπερ γάρ τις λέων ἐπὶ ποίμνιων πρὸ- βάτων ἐπελθών, ὑπὸ τοῦ ποιμένος δεινς ἀπε- λαυθες, θηριωδέστερον⊠ γίνεται, ἢ μανικς ὡρ- μώμενος⊠ ἀρπάζει τὰ πρόβατα· οὕτω καὶ νοητὸς θρ, ὅταν μὴ συντριβῇ τὴν⊠ κακίαν, ὅταν μαχνηται⊠, ἐπὶ πλέον νιπῇ⊠, ἢ μαίνεται.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|154 Ταῦτα δὲ ἀκούσας ὁ ἀδελφς ἐφοβήθη, τὸ πρόσωπον αὐτοῦ τοῖς ἴχνεσιν ἐπιθεὶς τῷ Ἐπιστάτῃ ἔφη· Συγχώρησόν μοι, ὦ πάτερ, ἢ πεπαραχώκωτόν⊠ με πλοιαμάτων τὸ πέλαγος, ἢ περιετείχισόν⊠ με ταῖς σαῖς πρὸς τὸν Θεὸν πρεσβείαις, ἐπαγγελλόμενος⊠ σοι τῆς νῦν μετάνοιας διορθώσεως ἀπαρχήν⊠. Ἕνε- κεν γὰρ ταύτης παρεγενόμην πρός σε, να σοι τὰ ἐ- μὲ ἀποκαλύψω σοι λογισμούς, ὧν οὐκ ἀπέκρυψεν⊠ Χριστὸς ὁ τῶν κρυφίων ἐταίρης⊠ Θεός. Παρακαλῶ⊠ τοίνυν μικρὸν ἰδίσιν⊠ σὺν ἐμοί, ἵνα σὺν Θεῷ καὶ πάλιν ἀπ' ἐμὲ μαθών, ὁποπλάξας αὐτάς. Ὁ δὲ μετ' αὐτς ἰδιώσας⊠, ἢ γνούς ὅν ἔχειν ὁ μαθητὴς σατανικν πόλεμον, ἢ τος ἐνθυμήσεις τοὺς πα- νηρεῖς⊠, ὡς σοφὸς θεραπευτὴν⊠ ἰατρὸς τοῖς αὐτοῦ δι- χος τε καὶ πνευματικαῖς βοηθείαις, κα μεθ' ἡ- μν εἰς τ κελλίον ἀπέλυσεν⊠ αὐτόν, σῶον καὶ ὑγιῆ. Τὴν τελείαν δὲ αὐτο θεραπευτὴν⊠ ἀνήγγειλεν⊠ ἡμῖν ἀδελφός, καθομολογῶν τῷ Θεῷ χάριν καὶ τῷ ὑμετέρῳ Ἐπιστάτῃ. Ὕστερον δὲ μεθ' ἡμέρας ὀλίγας λα- βὼν μήνυσιν⊠ παρὰ τοῦ Ἐπιστάτου, ἐπὶ τὴν γίαν ἀνεχώρησε πάλιν. Ἐν αὐτῇ δὲ μικρὸν αὐτοῦ δια- ποιήσαντος⊠ χρόνον, ὡς ἔφη μῖν ὁ πιστάτης, συνηγμένοις⊠ παρ' αὐτῇ· ἴδον ἐπὶ τὸ σκοτεινὸν δράκοντα ἐκεῖνον, τέχζοντα⊠ κατπιθεῖν⊠ ὀκνίως τ ζαπηνὸν⊠ ἀδελφόν⊠, κρῶτον⊠ ἐσθίοντα⊠, κα ἀλ- ληλεῖς⊠ τετεχνότα· εὗρε γὰρ αὐτν μονωθέντα τῇ ποιμενικῇ προστασί, ὡς λύκος πρόβατον⊠ ἐν ἐρήμ πλανώμενον. Τατα δὲ εἰπόντος⊠ αὐτοῦ, μετ' οὐ πολλὰς μέρας ὁ ἀδελφς ἐκεῖνος⊠ ρξατο πορευτὴν⊠ ὁδ, ᾧ ὁδν ἔχει τῇ νῦν, καὶ- κεσε χρονίως διέμεινεν, ἕως τῆς τοῦ Γέ- ροντος⊠ μεταστάσεως⊠, μεθ' ἣν παρεγένετο, πῶς, καὶ ποίαν πολιτείαν, οὐκ οἶδα· ὁ Θεὸς οἶδεν, ὁ ἐρευνῶν⊠ καρδίας, ἢ νεφρῶν⊠, ᾧ δόξα εἰς τος αἰῶνας. μήν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|155 Φύματα ἐν τοῖς μοις καὶ ἐν τ αὐχέ- νι τῷδε τῷ ἁγίῳ Γέροντι· ἐφύσαντό⊠ ποτε τὰ μεγά- λα, καὶ τούτων καλοφροῦντα στερνυνόμενον, ἴδ' ος ἡ σάρξ ἐδαμάζετο. Ἰδόντες δ' αὐτὸν οἱ πα- τέρες διακείμενον⊠ οὕτως, ἱκανοῖς⊠ παραβληθεῖσιν δυ- σωπήσαντε⊠ ἐπέπεισαν⊠ αὐτὸν πεποιήσασθαι⊠ αὐτο. Πεισθέντος⊠ δ' αὐτοῦ, καὶ τοῖς τῆς ὑπακοῆς ὑπεί- ξαντος⊠ θεσμοῖς, ἐργολάβει⊠ αὐτῷ τις τῷ πατέ- ρων Σύρος⊠ ἐμπειρος⊠, ὅς τῆς ἐβδομάδος⊠ τὰ σάρκα τῇ τρεῖς χρίων φαρμάκοις δριμυτάτοις τὸ φύματα. Ἐν μιᾷ δ' τῇ ἡμερῶν ἐκείνων τότε σελαμπρυνόντα⊠ τῷ Γέροντι, ἐμὲ παρόντα⊠, εἰσέρχε- ται⊠ τις μοναχικὴν σεβιδεβλημένην⊠ ρήμα· ἦν γάρ ποτε καθήσας ἐν τ μεγίστῃ Λαύρᾳ, ἢ ἐσχολακὼς⊠ οὐχ παξ τῷ Γέροντι· ὃν θεασά- μενος⊠, κλίνας τὴν κεφαλὴν κατεφίλησε τὰς χεῖρας, ἢ τοὺς πόδας αὐτοῦ. Ἀντασπασά- μενος δ' αὐτὸν Γέρων, ἐπυνθάνετο λέγων· Πότ' παρόντων⊠ καιρν διῆγες; Ο γὰρ ὤφειλες ἐν τῷ κόσμ χρονίως μοναστικὸς ἐκτὸς, ἐπειδὴ κα- θάπερ ὁ ἰχθὺς ἐξωθεν τ ὕδατι⊠ χρονίζων τι-}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 9nwjt1yperntqmwne2bbrphe9vdyy6h 104 84794 275048 2026-08-07T12:59:07Z Vladis13 10700 + 275048 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|center=DIE DECIMA TERTIA JULII.|right=597}} {| | {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|τελευτᾷ· τα ὁ μοναχός, ἐν τῷ κόσμ βε- βιώνων, νοητὸν ἀποδύνησει φάνατον, ἐκ τῆς ὁσίας ζωῆς· ὁ ἐν τῇ σαρκὶ πεπνικὼς ἐν τῷ κόσμῳ ἀπεστν ἀμαρτίας, ἢ βιοτεύσας τεθαυμα- τῶς ἢ ἡγιασμένος, μᾶλλον δὲ ὁλοψύχως γεγο- νώς. Μαρτυρεῖ δὲ μᾶσιν ὁ Κύριος τῇ πάσῃ τῇ κτίσεως, ὅτι κακς ἐβίωσε τ καιρὸν τοῦτον ὕψος.}} 156 {{graeca| δὲ ἀδελφὸς ἀρνησάμενος, ἔφη· Τὸν καιρὸν τοῦτον παρῆλθον ἐν κακῶς· εἰδὲ δὲ ἐ- βλάβην, καίπερ χρονίσας τῇ Λαύρᾳ ἐκτός. Ὁ δὲ Γέρων, Πνεύματι ἁγίῳ ἐμπλησθείς, ἔφη πρὸς αὐτὸν ἐληλυθεῖ, τὴν ζωὴν ἔχων ἴσως ζωῆς ἢ ἡ- λίας μαρτυρίας; Τί ἔτι, ἔφησεν, ἢ πεισάθης; Οὐκ ἤκουσάς σου τν φορτικῶν σε ἀδικημάτων ἢ πλθος; Ἀλλὰ θέλεις ἐπινοεῖσθαι βαρὺ βαρὺ- τερον, μὴ ἐξομολογούμενός τινι ἀμαρτίαν σε, μηδὲ εἰς μετάνοιαν ἐρχομένου; Τί πεποίηκας, εἰπέ μοι, ἐν τῇ πόλει τῇδε; ἢ τί πέπρακας ἐν τῷ χωρίῳ τῷδε; ἢ τίνα τὰ πεπραγμένα σοι ἐν τῇ κώμῃ τῇδε; Τὰ σαπρὰ ὄντως, ἐπήγ- γειλα ἀν, ὅσα εἴργασω φαῦλα· ε μὲν καλῶς οἶδα τὴν ἀσέβειαν, ἢ ὁμοίως περ κεινη πρά- γω, σπερ ἢ τ ὄνομαζε τῶντε πλεῖσον ἢ π- χρείων. Ὁ δὲ ἀδελφός, λίαν αἰδεσθείς, ἐκ- πλήξει τε, ἢ φόβῳ παρεκθείς, ἐγωνίστηκε, τῷ πεισματώσιν αὐτῷ παρῆλθε τὴν ἐξομολόγησιν, ἢ τὴν τῶν εὐχῶν Γέροντι χορηγίαν αἰτούμε- νος, ἢ σωφρονεῖν τὸ λοιπὸν παρεγγυώμενος. Ὁ δὲ Γέρων πολλὰ παραινέσας αὐτόν, ἢ ἀ- λογήσας, ἀπέλυσεν δοξάζοντα τὸ Θεόν, ἢ τὴν αὐτοῦ χάριν σεβέσθω.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|'''C'''}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} moritur ; ita monachus , si moras trahat in se- culo , mortem incurrit spiritualem , naturali nihilo minus gravem : eam & tu passus es , inter seculares homines , in peccata pro- lapsus , dudumque faucius ac semivivus , quin imo plane mortuus : Dominum enim te- flor & quidquid creatum est , male vixisse te quo tempore illic fuisti. 156 Sed negans id frater respondit : Tem- pus illud non male tranfactum est : nihil enim detrimenti passus sum , tametsi Laurâ per diu abfuerim. Tum repletus Spiritu sancto Senex,& vultu solis instar coruscante : Quid est , inquit graece alloquens, miser & infelicissime? Non satis tibi erat scelerum tuorum tam gravium multi- tudo ? Etiam oneri vis onus adjicere ; nec pec- cata confitens , nec rediens ad poenitentiam ? Dic mihi ; quid in illa civitate commisisti ? Quid in illa regione ? Tum quæ in pago illo patrata abs te sunt ? Spurca profecto edixi modo quaecumque admisisti crimina; siquidem infirmitatem , cui & ego pariter sum obnoxius, novi probè , perinde atque urbium ac locorum nomina. Erubescens vero admodum frater ac stupore simul & formidine correptus , ad ejus genua provolvit sese , peccatorum suorum con- fessionem instituit , precum Senis subsidium fla- gitat , & gerere se melius spondet impoſte- rum. Senex verò multis eum denuo adhortatus, benedictioneque impertitus , dimisit, Deum , & acceptam Deo virtutem illius meritis praeconiis celebrantem. |} == ANNOTATA D. P. == * '''a''' ''Baculi gestamen omnibus Orientis monachis commune conatur in symbolis Antonianis § 10 osten- dere Raynaudus noster ; ac seorsim § 12 agit de signo T eidem baculo superimposito , vel ex eodem formato. De quibus & nos egimus die 17 Januarii post Vitam S. Antonii in disquisitionibus de Ordine Antoniano : cujus insigne T , vel , ut barbarè vocari solet , potenciam ; quam vocem nescio cur Aymarus , aliiqve eam secuti , accipiant pro furcilla axillari ; cum in idiomate Francico cu- jusvis generis furcam , transversu desuper ligno formatam , significet : sive ea grandior firmior- que ex trabe , ad reorum supplicia , sive ex tereti baculo axillæ subjiciatur , ad corporis fulci- mentum ; seu manu stringatur ad firmandos gressus. Et posterior quidem usus omnium frequentissi- mus. Vox ipsa cum novis dominis delata in Galliam est ; uti & cetera pleraque in Franconia lin- gua originis non Latina. Radix nullo syllabico augmento variata apud Teutones omnes usurpata pote stipitem , refectis undique ramis uno alterove capite dumtaxat extante præmunitum communiter si- gnificat. Potentiam autem mannaalem & Vallumbrosanus Ordo ex veteri probabilitur abbatum Bene- dictini Ordinis instituto , in usu atque insigniis habet , & omnes S. Antonii imagines. Neque du- bito quin longiores potentias , quas in Officio sacro argento inducias quidam è canonicis manibus ge- stant , solius magnificentiae studium produxerit ultra eam , quâ primitus instituta fuere , formam bacillorum.'' * '''b''' ''Tempore Theodosii Junioris ac Patriarchæ Procli , cum terra motus grandis omnes urbis CPo- litanae incolas evocasset in campum , praeeuntibus Calicibus Deo accinere didicerunt mortales Trisagion· Κύριε ὁ Θεός· ἅγιε ἰσχυρέ· ἅγιε ἀθάνατε· ἐλέησον μᾶς. Quem in die Paraſceves , eo scilicet , quo primum institutus est tempore ( nam περὶ ἀναστάσεως habent ad XXV Septembris Menæa ) quo die hujusmodi memoriam festivè recolunt ( ipso Paraſceves die ad hoc impedito ) utraque lingua decantat ecclesia Occidentalis : Orientalis verò in Laudibus & in Missa quotidie solenniter iterat , & privatim frequentius atque impensius quam ullam aliam habet in ore. Adi Goarem in Eucholo- gio fol. 126. Finito autem τ νυκτερινῷ seu nocturna psalmodia canone , subjiciebatur Trisagion , antequam psalmi & ὀρθρος , Aurora sive Laudum cum suis orationibus recitarentur , totumque inte- rim suffumigabatur templum.'' * '''c''' ''Non tantum orationem Dominicam sive Pater noster intellige , in Euchologio ante Officium Lau- dum præscriptam , cum adjunctis clausulis fol. 48 ; sed ipsos quoque sex Laudum psalmos cum suis decem orationibus , ut patet ex proximis verbis num. 146 : Magister autem ut postremam ca- nonis precationem inchoare me vidit. Imo addenda quoque sunt cetera hujus Officii appendices usque ad Primam ; quam paulo post Leontius dicit se cum fratribus à se ad perquirendum magi- strum excitatis absolvisse. Et verò sicut apud Latinos Matutini nomine etiam Laudes velut ejus conclusio quadam comprehenduntur : ita cum nocturnum canonem simpliciter dicunt Græci , illum quoque partem intelligere solent ; quæ seorsim sumpta & ὄρθρος nuncupatur.'' * '''d''' ''χολαχάτε inficitur à χολαχᾶν : pro quo communiter dicitur σχολάζειν vel σχολᾶν , vacare.'' {{small|''Julii Tomus III.''}} &nbsp; '''Ffff 3'''<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> ip9idcvgfhqf1xkdttv3ww8z0tu0rsg 104 84795 275049 2026-08-07T12:59:08Z Vladis13 10700 + 275049 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|left=598|center=VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} <div style="text-align:center;">'''C A P U T &nbsp; XIII.'''<br>''Spiritu ſancto afflatus diſcipulos hortatur ad compunctionem, atque ad attentionem ac fervorem in oratione & pſalmodia.''</div> {| | {{right sidenote|'''A'''}} {{right sidenote|''Subito S. Spiritus illapſu ad diſcipulos intruendos impellitur:''}} CUm alio quodam tempore die abbati circa tertiam aut quartam horam Seni deifero aſſiderent quidam è patribus,& ſalutaribus ejus ſermonibus darent operam, poſtquam tantiper attendiſſem ipſe cum ceteris, urrexi neceſſarii aliquid in ſpelæo expediturus: verſabam enim tum temporis, durante ſcilicet Quadrageſimâ, in ſpeluncis Calamonis. Ut igitur operi intentus eram, Senex ſpirantem in ſe ac loquentem Dëi gratiam ſentiens, inclamavit me dicens: Leonti miſer, huc accede, & ſede hic apud me. Ego verò: Optimè, inquam, Pater; jam adero. At ille paullo poſt iterum clamat: Huc propera, miſer atque infelix Leonti; idemque dicit tertio: Leonti miſer ac deſende, huc veni, cum jubeo, & inepta, quæ præ manibus habes, omitte modo: non enim ſemper occurrunt mihi, quæ jam poſum dicere: nam' non um ego qui loquor. Continuo itaque omnibus, quibus diſtinebar, ſepoſitis ad illum accedo, ac vultum ejus intueor compunctione & gaudio exundantem, non jam igni imilem, ut cum ſæpiſimè illapſa Dëi gratiâ videram: nam multa mihi tum pietate, jucundiſſimaque relucere videbatur dulcedine: hinc decidua nive copioſiora, leniora ſtillanti rore, margaritis lucidiora, & fructu quam tumlibet ſapido dulciora ab ore ejus illo ſuavi tradita divinitus monita ac præcepta, quæ aditum ei ad intimos animorum aperirent receſſus, promanabant. Ex quibus, quamquam perpurgatum non eſſet mihi mentis receptaculum, partem tamen compunctionis aliquam colligere mihi licuit, quæ me ad ervandam ſeriò diſcipulam, & ad lugenda peccata mea, gratiaſque Deo decantandas per dies bene multos urgebat. {{right sidenote|'''B'''}} {{right sidenote|''aliàs quoque divina patitur.''}} 158 Item alias, cum in peluncis Caſtellis per alteram Quadrageſimam cum ipſo verſarer, libuit mihi de ſpelunca mea ad illum media circiter nocte excurrere: ed ille, ut me in via propius accedere ad ſpeluncam uam deprehendit, hunc repente,qua ratione haud equidem cio, ad me clamorem emittit: Noli ad me venire Leonti, noli venire; agere mihi tecum non vacat modo. Hæc ubi audieram, conjeci, ideo mihi ut ad ſe accederem, noluiſe eum permittere (id quod numquam fecerat) quia vel apparitione frueretur aliqua, vel in contemplatione defixus eſſet; & glorificans Deum,iter ad ſpeluncam meam relegi. {{right sidenote|'''C'''}} {{right sidenote|''Adhortatur ſuos ad ſtudioſiſſimam divini patrimonium virtutum,''}} 159 Numquam divinus hic Senex, dum in commendandis diſcipulis ſuis aſſiduus, de contentione dicendi quidquam remiſit: etenim die quadam, cum ad eum veniſſem, doctrinæ ſacræ fontes cœpit emittere, cum diceret: Attende tibi, fili; attende tibi; & ſalutis tuæ curam vide ne abjicias: non eſt enim, non eſt via ſublimior, quam invigilare ſibi, atque in habitu monaſtico, in tranquilla curarum pace, in humilitate non ficta, ſinceraque pietate, caſte Deo ervire, germanam adverſus omnes caritatem tueri, & viſ- | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|Ἀλλοτε πάλιν ἐκ τῶν πατέρων ἐν σαββάτῳ περὶ τρίτην ἢ τετάρτην ὥραν τῷ θεοφόρῳ Γέροντι παρεκαθημένων, καὶ τ ψυχωφελί αὐτοῦ ημάτων ἀκροωμένων, λίγον συνακσας, να χρείαν ἐν τ σπηλαίῳ ποιήσω ἀνέτειλα· ἐν τοῖς σπηλαίοις δὲ Καλαμῶν διετρίβομην, Τεσσαρακοστῆς τότε ὄσης. ὡς δὲ ἐνήργει,θεο- πνεύστως χάρειτι αἰσθανθεὶς ὁ Γέρων ἐν ἑαυτῷ πνεύσας καὶ λαλῶν, ἐβόησέ με λέγων· Λεόντι ταπειν, δεῦρ ἵδε, καὶ κάθισον παρ' ἐμοί. γὼ δὲ, Ναὶ, πάτερ, ἤδη ἥρχομαι, ἔφην. Ὁ δὲ πάλιν μετ' ὀλίγον ἐφώνεισεν· Ἐλθὲ ὀκνίζων, Λεόντι ζασιενὲ, κα τὸ αὐτὸ τρίτον ἔφη· Ὡς λέγω σοι, ἐλθὲ ὀκνίζων, Λεόντι ζασιενὲ, κα ἔλεανὲ, κα ἃ μετὰ χεῖρας ἔχεις ἀνόητα, ἄφες ἀρτι· οὐ γὰρ ἀ δυνάμει λαλεῖν, ἐπέχρηταί μοι πάντοτε· ε γὰρ ἐγὼ εμι ὁ λαλῶν. Εὐθέως δὲ καὶ παρεχρῆμα ὅσα εἶχον μετὰ χεῖρας ἀ- φιερωθ⊠, ἀπῆλθον πρὸς αὐτόν, καὶ θεωρῶ τὴν ψιν αὐτοῦ κατανύξεως, καὶ ἀγαλλιάσεως μεστὴν, καὶ οὐκ τοιαύτην πυρί, οἵαν ὁδωσάκις εἶδον αὐτν ἐν τῇ ἐπιβολῇ τῆς θείας χάριτος ἐν αὐτῷ· φιλαθείᾳ γὰρ τότε πολλῇ, καὶ Φαιδρο- πάτῃ πραύτητι κατηγλαϊσμένην ἐφάνη μοι· ὅ- θεν νιφάδων ἀνετώτερα, καὶ δροσερῶν ψιχά- δων ἠρεμώτερα, καὶ μαργαριτῶν λαμπρότερα, καὶ παντς γλυκέως καρπο πικαννότερα, ἀπὸ τοῦ γλυκερῆς τότε σώματος αὐτοῦ προΐεσαν αἱ θεο- διδάκτοι παραινέσεις, καὶ διδαχαὶ τὸ βάθος αὐτῇ τῇ φρενῶν κιχάνουσαι, ἐξ ὧν κν ἡμῶν, καίπερ ἐξ ἀρχν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν, καίπερ ἐξ ἀρχῶν διανοίας κεκτημένων⊠ καθαρόν......}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|158 Καὶ ἄλλοτε ἐν ἑτέρᾳ Τεσσαρακοστῇ⊠ ἐν τοῖς Καισαλίου⊠ σπηλαίοις ἐμὲ συνόντ⊠, ἔδοξέ μοι περὶ τὸ μεσονύκτιον ἀπὸ τῆς σπηλαίας μου προ- φευγῶν πρὸς αὐτόν. Ὁ δὲ με κατὰ τὴν ὁδὸν τῷ σπηλαί αὐτοῦ πλησιάσαντα κατανοήσας, ξέως, οὐκ οἶδα πῶς, ἀποπέμπεται πρός με φωνὴν, λέγων· Δεῦτε, μὴ ρχῃ ἐφ' ἐμέ, μὴ ἔρχ, οὐκ ἔχω σοι ὡδίως σχολῆν· ταύτης ἐν τῇ φωνῇς ἀκούσας, εἰκάσας, ὅτι βλέπων ὁ παπάσω πινά, ἐν θεωρίᾳ ν ἐκώλυσε με ἐλθεῖν πρς αὐτόν, ὅπερ εἰ πεποίηκέ ποτε· ἢ ἐπὶ τὸ διον ἀνάκαμψα σπήλαιον, δοξάζων τὸ Θεόν.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|159 Ο θεοφόρος ὅπως Γέρων, ὅτε νηζεύειν τοὺς φοιτητάς Φωτιστικῶς, ἕ λέγειν οὐκ ἤτανεν· μιᾷ γὰρ τ ἡμερῶν ἐν ᾗ ἀστεληλυθότος αὐτοῦ, ρξατο ἱερν διδαγματίων βρύειν πηγὰς, λέγων· Πρόσεχε ἑαυτ, τέκνον, πρόσεχε αυτῷ, καὶ τῆς αὐτοῦ μὴ ἀμέλει σωτηρίας, οὐκ στι γὰρ, οὐκ ἔστι ὁδς μείζων ἢ προσέχειν ἑαυτῷ ἢ καθαρῶς λατεύειν Θεῷ ἐν σχήματι μοναχι- κῷ καὶ λογισμν γαληνότητι, καὶ ἀψευδεῖ ταπεινώσει, ἢ ἀλαθείᾳ ἀνυποκρίτῳ, ἢ τ ἀκάκῳ εἰλικρινῇ πρὸς πάντας φιλοτίθην, ἀπλό-}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 0opwyl7l9n9he83xnr0qbypcoxbolbh 104 84796 275050 2026-08-07T12:59:09Z Vladis13 10700 + 275050 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|center=DIE DECIMA TERTIA JULII.|right=599}} {| | {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|απλάγχνα συμπαθείας ἔχειν. Οὐ γὰρ δεῖ μόνον βλέπειν πρὸς πανίω τῷ ἐπιφάνειαν· πολλάκις γὰρ ὑποκρίνεται, ἄσκησιν ἢ ψιλὴν ἐπιδεικνύται, ἐντεύθεν αἰσχροποιίαν δημοσιεύει δόξαν, ἢ παινον· ἀλλὰ πρὸς τὰς ψυχικὰς κινήσεις ἢ διαθέσεις, πρὸς τὰς ἐν κρυπτῷ τελουμένας ἀρετάς, πρὸς εὐαρέστησιν τῇ Θείᾳ εὐαρεστητῷ. ὅταν γὰρ ταῦτα φυλάξῃ ὁ μοναχός, τότε πληροῦσθαι δηλαδὴ ἐν αὐτῷ ὁ τῆς μακαρίας Συμεὼν⊠ μακαρισμός.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|160 Αὐτὸς πάλυν τοῖς πόσμασιν αὐτὸν, τέκνον, ἀποστελλάζειν τ Θεῷ· μὴ μόνον τοῖς λόγοις ἐν ταῖς σεμνυχαῖς βασιλολογίαις, μὴ δὲ ψαλμῶν σεῖσθαι τῷ σθήθει τῷ ψαλμῶν, ἀλλὰ τῇ σωφροσύνῃ τῇ λογισμν ἢ τῇ νήψει τῇ νῷ· ἢ γὰρ τῷ ἀδελφῷ τῷ ψαλλομένων, ἀλλὰ τῇ τῷ ψάλλοντι· συνεστῶσι σεῖσθαι ὁ Χριστός. ταν παῦν πνεύσῃς σεμνυχαῖς μὴν⊠, μὴ λογιζῇ ἑαυτὸν ἄνω ἐν τῇ γ, ἀλλὰ πέρυσον τὸ σῶμα σὺν τῇ ψυχῇ, καὶ πεπάθην, καὶ ὑπερέβηθι τῷ αἴρει, τῷ αἰθέρι, σὺν ἱεραρχίαις, τῷ ἀγγέλαις, τ ἀρχαγγέλαις, θρόνοις, ἢ κυριότητις, ἀρχαῖς τε, καὶ ἐξουσίαις, τὰς δυνάμεις ἐκείνας τὰς φοβερὰς, καπηλώπιον ἢ ὁ θρόνος τῆς δόξης αὐτοῦ δοξολογεῖν αὐτὸν ἐν καθήμενος μνοις μετὰ φόβου καὶ τρόμου, ὅσον χωρεῖ ὁ σοῦ νοῦς· ε μὴ γὰρ οα ποιήσεις, ὡς ἄλλως αὐτν καταστήσεις, ἀλλὰ μλλον αὐτὸν παροξυνέσεις, καὶ σεβυληθῇς ἐκεῖνον δρῶν ἀκούσεις· Οὐαὶ τῷ ποιοῦντι τὸ ἔργον τ Θεοῦ ἀμελς, ἅμα τ εὐαγγελίῳ λέγοντι· Οὐαὶ ὑμῖν, Φαρισαῖοι, ὑποκριταί.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|161 Ἔχεις παῦν ἢ νῦν σὲ, τέκνον, ὅλον χρησιμεύειν ἢ νήψοντα· ἀπαιτες ἢ τῷ ἀρετῆς, καὶ μὴ ὁρῶς τίαν τοῖς πάθεσιν· ἢ γὰρ γὰρ μὴ παύσῃ πεφιλοκαλμῇ, καὶ ἴσω χρόνον τοιαύτην εἴληφαμεν, ὡς ἔχειν ἡμᾶς ατὴν κεκαθαρμένην τὴν διάνοιαν, τῷ τῷ ἐπικρατήσασιν ἡμῶν ἀπεστεύσαμεν, ἢ ἀμέλειαν, οὐκ ἐμμενεῖν αὐτῇ, ἀγαπητέ, μὴ ἐμμενῶμεν, ἀλλ' ὡς ἢ παρελθοῦσαν ἀμέλειαν ἀφίστασι τῷ ἀγαθ θεοδιδάκτ Θεοῦ, καὶ τῇ πλεομν ἐναρέτει βίᾳ ἀρχῇ, ἢ αἰντραπετευθῶμεν τοῖς τῷ διαβόλῳ πονηροῖς, ὑπερροῖς ἤτοι λογισμοῖς, ἢ ὀργιλιμῷ αὐτοῖς. Τέτα γὰρ χρεὼν θέσθαι ἡμῖν τὸ θυμικόν· καλῶς λοιπὸν χρησώμεθα αὐτ. Ὀργίζεσθε, φησίν, ἢ μὴ μαρτάνετε, ὁ θεοφράντως Δαβίδ. Ὀργίλως ἐν ἀντιστάσθαι, καὶ μὴ ὑποχωρήσασθαι τοῖς νοητοῖς ἡμῶν ἐχθροῖς, οἵτινές εἰσιν οἱ ὑπὸ τῷ δαιονίας γεννώμενοι πονηροὶ λογισμοί· ο γὰρ οἰκιακοὶ τῷ ἀνθρώπ εἰσιν ο ἐχθροὶ αὐτο, ὡς ὁ Δεσπότης φησιν· ὅς, εἰ θελήσομεν, ἐκ ῥιζῶν ἐσπασάσομεν, τὰ ἐναντία τος ἐναντίοις ἐκπλίνοντες. εἴπερ γὰρ ὁ μῦλος ἀληθῶς πν τὸ ἐν αὐτ βαλλόμενον, σῖτον, κελχὴν ἢ ὄροβον, ἢ τι τῷ λοιπν χωρῶν, βελτιώνων· οὕτως ἐστὶ καὶ ὁ νς μῦλος ἀκινήτῳ· ἐὰν γὰρ σεβυθῶσι ἐμβαλς αὐτῷ καρπὸς ἀγαθούς, ἤτοι λογισμούς, ποιήσεις λευρον καθαρόν· ἐὰν γὰρ καραῖς πονηράς, δρῶσιν συνάξεις βροδεῖς. Οὐκὼν δεῖ ἡμᾶς ἀεὶ ἀεὶ τὸ κακόν, πως ἰδὼν σε ὁ Θεὸς τῇ ἰδίαν ἀγχινοσόλμον λογισμῶν, ἐξαπεστελεῖ ἐπὶ σε τὴν χάριν αὐτοῦ, κα τὴν δωρεάν, καὶ ἀνακαινίσει σε ἢ ὅλον ἐκπλεῖσει καθαρόν, ἢ ἀρχοντί σε καταστήσει τῷ οἰκείων σε λογισμν. Κατὰ γὰρ τν ἀναλογίαν τῷ πᾶδε σε, ἢ τ νήσῳ, ἢ τῷ σακῶς ἐπιφορτωτῷ ἐπὶ σε. Διὸ ἀγωνίζε καὶ αὐτοῦ, να τελείαν πληγ αὐτῷ.}} {{graeca|162 Τν δεδηλωμένων ἢ τῷ ψαλμῳδίαις ὡρῶν μηδαμῶς ἀμέλει, μηδὲ τῷ ἀρτυπνιῶν,}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} cera gerere miſericordiæ: neque enim quod foris appareat, attendendum eſt modo; nam id ſæpe fallit, ſpuriamque virtutem, quæ hominum æſtimationem in hac vita & laudes aucupatur, oſtentat; ſed motus & affectus animi, ſed exercitæ in occulto virtutes, ſed bonitatis divinæ beneplacitum: nam hæc ſi obſervaverit monachus, tum quidem haud dubium eſt, quin complenda in illo ſit beati Symeonis felicitas. {{right sidenote|''ad orationis attentionem fervoremque;'' '''E'''}} 160 Illis itaque rebus ad Deum propius, filii, ſtude accedere; noli ſolis verbis inter cantas, multitudinem attende pſalmorum, ſed cogitationum mentiſque continentiam; quia non eorum, quæ canuntur, numerum; ſed ejus, qui canit, conſcientiam Judex conſiderat. Quando illi igitur ad precandum aſſiteris, ne te exiſtimes in terra verſari; ſed cum animo corpus attolle, & volatu ærem, æthera, cælos, Angelos, Archangelos, Thronos & Dominationes, Principatus ac Poteſtates, tremendaque illas Virtutes tranſcende; & coram ſolio gloriæ ejus, cum timore ac tremore, quantum capere mens tua poterit, ſanctis illum hymnis adora: niſi enim ſic feceris, propitium illum, non reddes, ſed ad iram potius provocablis, audieſque lugubre hoc Prophetæ lamentum: Maledictus, qui facit opus Dei negligenter a, ſimul cum Euangelio dicente: Væ vobis, Phariſæi, hypocritæ. {{right sidenote|''ad passionum mortificationem, mentemque anctiis cogitationibus occupandam.'' '''F'''}} 161 Fac igitur mente, fili, ſis vigili ac ſobria: virtutem ectare, & cupiditates noli ſuccumbere: quamquam enim tales natura non ſimus, neque talem umquam gratiam acceperimus, ut defæcato ſemper animo ſimus, cum ſegnities nobis & incuria dominetur; ne tamen immoremur illi, dilecte, ne immoremur; ſed præteritas negligentias, apud optimum Deum deprecemur, & vitam ordiamur ex virtute ducere; pravis diaboli, quibus videlicet ut miniſtris utitur, ſuggeſtionibus reſiſtamus, illiſque nos præbeamus iratos: nam in eum finem iraſcendi nobis facultas eſt indita. Ceterum ea recte utendum et: Iraſcimini, inquit interpres Dei David, & nolite peccare. Iracundè itaque refragemur, neque cedamus hoſtibus notris ſpiritualibus, qui ſunt exurgentes in mente noſtra cogitationes malæ: nam inimici hominis, ut ait Dominus, domeſtici ejus; quos, ſi voluerimus, radicibus extirpabimus, contraria evellentes contrariis. Etenim ut mola, quidquid ingeritur, eu frumentum illud fuerit, ſive hordeum, ſive erva, vel ſiquid deterius aliud aut melius, terit; ſic mens noſtra mola quædam eſt ſpiritualis, agiturque perpetuo: nam ſi fruges ei, id eſt, cogitationes bonas properè injeceris, farinam puram conficies; ſin autem fruges malas, corruptum colliges cibum. Vince itaque in bono malum, ut, cum te Deus adverſus proprias cogitationes depugnantem conſpiciet, gratiam ſuam tibi ac dona ſubmittat, renovetque te, & emundet totum, dominumque conſtituat cogitationum tuarum: nam aliter atque aliter ad te veniet, pro diverſa ratione deſiderii, laboris, & induſtriæ tuæ. Certa igitur, & rerum tuarum fatage, ut ratio illa ſit in te quam perfectiſſima. 162 Horis autem ad palmodiam, & viglias b, maxime apud patres, inſtante ſacro die Domi- |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> pwxc6eixwvh7vifgmhmzdn2wj5wv4go 104 84797 275051 2026-08-07T12:59:10Z Vladis13 10700 + 275051 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|left=600|center=VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} Dominico, affignatis nequaquam negligito ad-eſſe ſtatim, templo, niſi neceſſaria de cauſa, non exiens: ibi etenim totius hebdomadæ bra-vium acquirit monachus & coronam generoſis ſuis conatibus reſpondentem. Nam Patrum anti-quorum non nulli, ſanctitate & auctoritate ve-nerabiles, teſtatum id eſe voluerunt, dicentes eum, qui ſanctæ Dominicæ pervigiliis patien-ter affiſtat, magnis progreſſionibus, aſcenſibus-que ſublimibus ad virtutem evadere. Sed mira-bile ac præclarum eſt teſtimonium illud, quod eorum unus tradit his verbis: Accidit mihi, cum in conſtanti ſacræ Dominicæ frequentatione perſeverarem cum patribus, ut aliquando ante hymnos c, qui ad conciliandam ſancto Evange-lio attentionem cantantur in horis d, in ecſta-ſim raperer; duoſque ſpectarem angelos albis indutos veſtibus, ac ſacrario exeuntes, qui ſtantes in templo patres circuibant, unum-quemque per ordinem benigne ſalutantes, & in eos diſtribuentes eulogias e, qui abſoluto per templum circuitu, ad acrarium denuo ſunt re-verſi, unde egreſi diſparuerunt. Alius vero ex affiſtentibus, confirmata hac apparitione, ſi-milem nobis in hunc modum narravit: Et ego iifdem temporibus, ut novit ſanctus hic Pater, abreptus in ecſtaſim viros canos vidi ancta qua-dam gravitate ſpectabiles de ſacrario prodire, qui coronas habentes in inu, ex ordine ſingulorum, quotquot in templo tunc aderant, patrum acra capita coronabant; & ita per totam progreſſi eccleſiam, ad ſacrarium redierunt, atque evanuerunt.{{right sidenote|''& venerabi-lis Senex ex-citare ſomno-lentos.''}} 163 Peregrinus item alius quidam monachus, qui ex regione longinqua huc venerat, habitavit in hac Laura noſtra, ac templo & vigiliis qualibet Dominica vacans cum patribus, ſiniſtriſe de illis ſentire, imo damnare eos cœperat, cum in præ-dictis vigiliis victos eos ſomno, ac terram verſus nutantes, tantumque non prolabentes videret, ita ecum arguens: Quando iſti ſic vigilant; quid opus erat eos agere vigilias? Inutilia enim ſunt iſtiuſmodi pervigilia. Hic narravit nobis ac dixit: Stabam aliquando in ſanctæ Dominicæ pervigi-lio, non ſatis recte de eo cogitans; & ſic igitur animo comparatus eram, cum omno correptus, monachum quendam conſpexi Se-nem, venerabilem, & vultu valde liberali ex-trinſecus templum ingredi, & unicuique patrum affiſtere, ac lenibus eos verbis expergefacere; qui, ubi apud me alto ſopore oppreſum ſte-tit: Surge, inquit, & cum athletis hiſce de-certa; quod cum dixiſſet, evigilavi quidem ego; ſed ille apparere deſiit. {{right sidenote|'''B'''}} 164 Atque has quidem recenſens patrum vi-ſiones anctus ſenex Stephanus inutiles nos in-ſtruebat, verum cum & aliud ex alio quodam homine fide digno de iifdem vigiliis audiverim teſtimonium, non abs re fore duxi, ſi hic illud ubjungerem. Fuit apud nos monachus quidam, ſolitudinis cultor eximius, nomine Joſeph, natione Emelenus f. Fuit autem hic Deo gratus epiſcopus; fratrem vero habuit, Theodulum nomine, cui diſciplina monaſtica parum cordi erat: neque enim in monaſterio ullo continere omnino ſe poterat; ed ſtationem ſtatione permutans vagus errabat; fratrem au-tem ſuum inviſebat non raro, cum ante con-creditum ſibi epiſcopatum hic degeret; & per pauculos dies apud cum laborans ac frequen-tans eccleſiam, denuo redibat. Hic ergo inviſens | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|μάλιστα ὅτι τὸ πατέρων, ἢ ἀγίας κυριακῆς διηφωκνύσης, ἐφεστάναι, τῆς ἐκκλησίας μὴ ἐξιὼν, χρείας ἀναγκαίας ἐκτός· ἐπεὶ γὰρ κομί-ζεται ὁ μοναχὸς κἂν τ ἀναλογίῳ τὸ καρτε-ρικῶς αὐτῷ αὐτὸς πάσης τῆς ἑβδομάδος τὸ βραβεῖον, καὶ τὸ ἀνταξίον στέφανον. Τινς γὰρ τῶν σεβασμιωτάτων πατέρων ξιοι καὶ ἀξιώτατοι μεμαρτυρήκασι, λέγοντες, ὅτι μεγάλαις ἐπανα-βάσεσιν ἀσκητικαῖς καὶ ὑψηλαῖς ἀναβάσεσιν ὁ λημμένος ἐνιστάμενος τῇ ἀγρυπνίας τῇ ἀγίας κυριακς καὶ τάσιν τις μαρτυρίαν θαυμαστὴν καὶ ἔνδοξον ἐμαρτύρησε, λέγων· Εὐ τῇ καρτερικῇ βάσει τῇ ἀγίας κυριακῆς ἐφύλαξα μὲ τῶν πατέ-ρων, ποτὲ περὶ τὸ ᾠδῶν ἐν ταῖς ὥραις τὸ ἐ-πικεκυὸν τῇ ἀγίᾳ εὐαγγελί ἐν ἐκστάσει γένοιμι, καὶ θεωρ δύο ἀγγέλους λευχειμονοῦντας ἐξ ἱερα-τείου ἐξιόντας, καὶ στῶντας ἐν τῇ ἐκκλησί πα-τέρας περιϊόντας, καὶ παῖσιν ἀσπάζεσθαι ἕνα ἕκαστον ἀσπαζομένους, καὶ εὐλογίας αὐτοῖς διανέμοντας· οἱ πάντας ναὸν ἐφεξῆς κυκλώσαντες, πάλιν εἰς τὸ ἱε-ρατεῖον ἀνεκάμψαν, ὅθεν ἐξελθόντες, καὶ χαρῶσιν ἀφανῶς· καὶ ἕτερος τῇ συγκαθημένων ταυτηνὴ διαβεβαιούμενος τὴν ὀπτασίαν, ἴσως μῖν διηγή-σατο, λέγων· Ὅτι κἀγὼ ἐν τοῖς αὐτοῖς καιροῖς, καθς οἶδεν ὅτος ὁ ὅσιος Πατήρ, ἐν ἐκστάσει γεγονώς, ἴδον πολιούς ἄνδρας ἱεροπρεπεῖς ἐκ τῇ ἱερατεία σεμνο-λύντας, οἱ στέφανοι ἐν τοῖς κόλποις ἔχοντες, καθεξῆς τ ἀριθμῆνται ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ τότε πα-τέρων νὸς ἑκάστου τὰς ἱερὰς κορυφὰς ἐστεφάνω-σαν, καὶ ἔτι πσαν διελθόντες τὴν ἐκκλη-σίαν, ἐπὶ τὸ ἱερατεῖον ἐπανῆλθον, καὶ ἀφα-νεῖς ἐγένοντο.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|163 Δι' ὃ δὲ ἡ μακαρία ξένη, ἢ ἀπὸ μακρᾶς πατρίδος τῆς γς, ᾤκησεν ἐν τῇ Λαύρᾳ ἡμῶν ταύ-τῃ, καὶ σχολάζων τῇ ἐκκλησίᾳ καὶ ταῖς ἀγρυπνίαις σὺν τοῖς πατέρας καθ' ἑκάστην κυριακήν, ἐδόξαζεν ες αὐ-τούς, καὶ κατεκρίνει βλέπων αὐτοὺς ἐν ταῖς προειρημέ-ναις ἀγρυπνίαις ὑπ τῷ νυσταγμ νικωμένους ἐπὶ τν γῆν κατεγκλίνοντας, καὶ παρὰ βραχὺ καὶ κατα-πίπτοντας λέγων· πειδὴ ἔτως ἀγρυπνοῦσιν οὗ-τοι, οὐκ ὤφειλον ἀγρυπνεν; οὐκ ἔστι γὰρ χρεία τῆς ἀγρυπνίας ταυτς. Ὅτος διηγήσατο ἡμν λέγων· Ἱστάμην ποτὲ ἐν τ ἀγρυπνίᾳ τῆς ἀγίας κυριακς διανοούμενος ἔχειν εἰς ατὴν· ὡς ἐν ἔτως ἡμῶν, ὑπὸ τῷ ὕπν ἀρπαγεὶς, ἐρῶ πο-λιόν τινα μοναχὸν ἱεροπρεπῆ, καὶ λίαν διευ-δ ἔνδωθεν εἰς τὴν ἐκκλησίαν εἰσιόντα, καὶ ἐνὶ ἑκάστῳ τῶν πατέρων παρελθόμενον, καὶ συχῶ πταῖ-σι λόγοις ἐξυπνίζοντα, ὅς παρᾶσας μοι τῷ δυστυχῶς τεχνωμένῳ βαρεῖ νυσταγμ, ἔφη· Αἰ-νέσαι, ἀθλησον καὶ σὺ μ τούτων τῶν ἀθλητῶν. Καὶ ὅτως εἰπόντος αὐτοῦ, ἐγ μὲν ἐξυπνίσθην· αὐτὸς δὲ γέγονε ἀφανής.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|164 Καὶ ταῦτα μὲν ὁ ἀγ. γέρων Στέ-φανος τῶν πατερικῶν ἐξηγούμενος ὁπτασιῶν, πν ἡμετέραν ἐνέθετι ἀχρειότητα. Ἐτέρου δὲ μαρ-τυρίου παρ' ἑτέρου τινὸς ἀξιοπίστου ἀκούσας ἀδελ-τῷ αὐτῷ ἀγρυπνίας, οὐκ ἀπαιτῆς, ἠγασάμην ἀ-κροάσθαι καὶ αὐτὴν ἀναγράψασθαι. ν τις παρ' ἡμᾶς μοναχός, μέγας ἡσυχαστής, ὀνό-ματι Ἰωσὴφ, τὸ γένος Ἐμεσινός. Ἐγένετο δὲ οὗτος ἐπίσκοπος θεάρετος. Ἔσχεν δὲ ἀδελφὸν ὀνό-ματι Θεόδουλον, ὅτε τ μοναχικῷ πολιτείᾳ ἀμελῆ· οὐκ ἐκαρτέρει γὰρ τῷ παρείσχειν ἐν μο-ναστερίῳ, ἀλλὰ χώραν ἐκ χώρας ἠμεβε, καὶ περιεπεπλανᾶτο· ἐπεσκέπτετο δὲ πολλάκις τὸν αὐτοῦ ἀδελφόν, ἡνίκα τὴν δῆλον ὧδε, πρὶν ἡ ἐμπιστευθναι τὴν ἐπισκοπήν, καὶ ἴνας ἡμέρας ὀλίγας περὶ αὐτὸν παρῆσας, σχολάζων τῇ ἐκ-κλησίᾳ, πάλιν ἐπανῄει. Οὕτως δὲ ἐπισκεψάμενος π-}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> hrtvghq3l4gd92bhqnegpog6xb4dy0b 275373 275051 2026-08-08T11:50:02Z LihachevAnthon1971 32937 [164] 275373 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|left=600|center=VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} Dominico, affignatis nequaquam negligito ad-eſſe ſtatim, templo, niſi neceſſaria de cauſa, non exiens: ibi etenim totius hebdomadæ bra-vium acquirit monachus & coronam generoſis ſuis conatibus reſpondentem. Nam Patrum anti-quorum non nulli, ſanctitate & auctoritate ve-nerabiles, teſtatum id eſe voluerunt, dicentes eum, qui ſanctæ Dominicæ pervigiliis patien-ter affiſtat, magnis progreſſionibus, aſcenſibus-que ſublimibus ad virtutem evadere. Sed mira-bile ac præclarum eſt teſtimonium illud, quod eorum unus tradit his verbis: Accidit mihi, cum in conſtanti ſacræ Dominicæ frequentatione perſeverarem cum patribus, ut aliquando ante hymnos c, qui ad conciliandam ſancto Evange-lio attentionem cantantur in horis d, in ecſta-ſim raperer; duoſque ſpectarem angelos albis indutos veſtibus, ac ſacrario exeuntes, qui ſtantes in templo patres circuibant, unum-quemque per ordinem benigne ſalutantes, & in eos diſtribuentes eulogias e, qui abſoluto per templum circuitu, ad acrarium denuo ſunt re-verſi, unde egreſi diſparuerunt. Alius vero ex affiſtentibus, confirmata hac apparitione, ſi-milem nobis in hunc modum narravit: Et ego iifdem temporibus, ut novit ſanctus hic Pater, abreptus in ecſtaſim viros canos vidi ancta qua-dam gravitate ſpectabiles de ſacrario prodire, qui coronas habentes in inu, ex ordine ſingulorum, quotquot in templo tunc aderant, patrum acra capita coronabant; & ita per totam progreſſi eccleſiam, ad ſacrarium redierunt, atque evanuerunt.{{right sidenote|''& venerabi-lis Senex ex-citare ſomno-lentos.''}} 163 Peregrinus item alius quidam monachus, qui ex regione longinqua huc venerat, habitavit in hac Laura noſtra, ac templo & vigiliis qualibet Dominica vacans cum patribus, ſiniſtriſe de illis ſentire, imo damnare eos cœperat, cum in præ-dictis vigiliis victos eos ſomno, ac terram verſus nutantes, tantumque non prolabentes videret, ita ecum arguens: Quando iſti ſic vigilant; quid opus erat eos agere vigilias? Inutilia enim ſunt iſtiuſmodi pervigilia. Hic narravit nobis ac dixit: Stabam aliquando in ſanctæ Dominicæ pervigi-lio, non ſatis recte de eo cogitans; & ſic igitur animo comparatus eram, cum omno correptus, monachum quendam conſpexi Se-nem, venerabilem, & vultu valde liberali ex-trinſecus templum ingredi, & unicuique patrum affiſtere, ac lenibus eos verbis expergefacere; qui, ubi apud me alto ſopore oppreſum ſte-tit: Surge, inquit, & cum athletis hiſce de-certa; quod cum dixiſſet, evigilavi quidem ego; ſed ille apparere deſiit. {{right sidenote|'''B'''}} 164 Atque has quidem recensens patrum visiones sanctus senex Stephanus inutiles nos instruebat, verum cum & aliud ex alio quodam homine fide digno de iisdem vigiliis audiverim testimonium, non abs re fore duxi, si hic illud subjungerem. Fuit apud nos monachus quidam, solitudinis cultor eximius, nomine Joseph, natione Emesenus f. Fuit autem hic Deo gratus episcopus; fratrem vero habuit, Theodulum nomine, cui disciplina monastica parum cordi erat: neque enim in monasterio ullo continere omnino se poterat; sed stationem statione permutans vagus errabat; fratrem autem suum invisebat non raro, cum ante concreditum sibi episcopatum hîc degeret; & per pauculos dies apud eum laborans ac frequentans ecclesiam, denuo redibat. Hic ergo invisens| {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|μάλιστα ὅτι τὸ πατέρων, ἢ ἀγίας κυριακῆς διηφωκνύσης, ἐφεστάναι, τῆς ἐκκλησίας μὴ ἐξιὼν, χρείας ἀναγκαίας ἐκτός· ἐπεὶ γὰρ κομί-ζεται ὁ μοναχὸς κἂν τ ἀναλογίῳ τὸ καρτε-ρικῶς αὐτῷ αὐτὸς πάσης τῆς ἑβδομάδος τὸ βραβεῖον, καὶ τὸ ἀνταξίον στέφανον. Τινς γὰρ τῶν σεβασμιωτάτων πατέρων ξιοι καὶ ἀξιώτατοι μεμαρτυρήκασι, λέγοντες, ὅτι μεγάλαις ἐπανα-βάσεσιν ἀσκητικαῖς καὶ ὑψηλαῖς ἀναβάσεσιν ὁ λημμένος ἐνιστάμενος τῇ ἀγρυπνίας τῇ ἀγίας κυριακς καὶ τάσιν τις μαρτυρίαν θαυμαστὴν καὶ ἔνδοξον ἐμαρτύρησε, λέγων· Εὐ τῇ καρτερικῇ βάσει τῇ ἀγίας κυριακῆς ἐφύλαξα μὲ τῶν πατέ-ρων, ποτὲ περὶ τὸ ᾠδῶν ἐν ταῖς ὥραις τὸ ἐ-πικεκυὸν τῇ ἀγίᾳ εὐαγγελί ἐν ἐκστάσει γένοιμι, καὶ θεωρ δύο ἀγγέλους λευχειμονοῦντας ἐξ ἱερα-τείου ἐξιόντας, καὶ στῶντας ἐν τῇ ἐκκλησί πα-τέρας περιϊόντας, καὶ παῖσιν ἀσπάζεσθαι ἕνα ἕκαστον ἀσπαζομένους, καὶ εὐλογίας αὐτοῖς διανέμοντας· οἱ πάντας ναὸν ἐφεξῆς κυκλώσαντες, πάλιν εἰς τὸ ἱε-ρατεῖον ἀνεκάμψαν, ὅθεν ἐξελθόντες, καὶ χαρῶσιν ἀφανῶς· καὶ ἕτερος τῇ συγκαθημένων ταυτηνὴ διαβεβαιούμενος τὴν ὀπτασίαν, ἴσως μῖν διηγή-σατο, λέγων· Ὅτι κἀγὼ ἐν τοῖς αὐτοῖς καιροῖς, καθς οἶδεν ὅτος ὁ ὅσιος Πατήρ, ἐν ἐκστάσει γεγονώς, ἴδον πολιούς ἄνδρας ἱεροπρεπεῖς ἐκ τῇ ἱερατεία σεμνο-λύντας, οἱ στέφανοι ἐν τοῖς κόλποις ἔχοντες, καθεξῆς τ ἀριθμῆνται ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ τότε πα-τέρων νὸς ἑκάστου τὰς ἱερὰς κορυφὰς ἐστεφάνω-σαν, καὶ ἔτι πσαν διελθόντες τὴν ἐκκλη-σίαν, ἐπὶ τὸ ἱερατεῖον ἐπανῆλθον, καὶ ἀφα-νεῖς ἐγένοντο.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|163 Δι' ὃ δὲ ἡ μακαρία ξένη, ἢ ἀπὸ μακρᾶς πατρίδος τῆς γς, ᾤκησεν ἐν τῇ Λαύρᾳ ἡμῶν ταύ-τῃ, καὶ σχολάζων τῇ ἐκκλησίᾳ καὶ ταῖς ἀγρυπνίαις σὺν τοῖς πατέρας καθ' ἑκάστην κυριακήν, ἐδόξαζεν ες αὐ-τούς, καὶ κατεκρίνει βλέπων αὐτοὺς ἐν ταῖς προειρημέ-ναις ἀγρυπνίαις ὑπ τῷ νυσταγμ νικωμένους ἐπὶ τν γῆν κατεγκλίνοντας, καὶ παρὰ βραχὺ καὶ κατα-πίπτοντας λέγων· πειδὴ ἔτως ἀγρυπνοῦσιν οὗ-τοι, οὐκ ὤφειλον ἀγρυπνεν; οὐκ ἔστι γὰρ χρεία τῆς ἀγρυπνίας ταυτς. Ὅτος διηγήσατο ἡμν λέγων· Ἱστάμην ποτὲ ἐν τ ἀγρυπνίᾳ τῆς ἀγίας κυριακς διανοούμενος ἔχειν εἰς ατὴν· ὡς ἐν ἔτως ἡμῶν, ὑπὸ τῷ ὕπν ἀρπαγεὶς, ἐρῶ πο-λιόν τινα μοναχὸν ἱεροπρεπῆ, καὶ λίαν διευ-δ ἔνδωθεν εἰς τὴν ἐκκλησίαν εἰσιόντα, καὶ ἐνὶ ἑκάστῳ τῶν πατέρων παρελθόμενον, καὶ συχῶ πταῖ-σι λόγοις ἐξυπνίζοντα, ὅς παρᾶσας μοι τῷ δυστυχῶς τεχνωμένῳ βαρεῖ νυσταγμ, ἔφη· Αἰ-νέσαι, ἀθλησον καὶ σὺ μ τούτων τῶν ἀθλητῶν. Καὶ ὅτως εἰπόντος αὐτοῦ, ἐγ μὲν ἐξυπνίσθην· αὐτὸς δὲ γέγονε ἀφανής.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|164 Καὶ ταύτας μὲν ὁ ἅγιος γέρων Στέφανος τὰς πατερικὰς ἐξηγούμενος ὀπτασίας, τὴν μετέραν ἐνθέτει ἀχρειότητα. Ἑτέραν δὲ μαρτυρίαν παρ' ἑτέρου τινὸς ἀξιοπίστου ἀκούσας περὶ τῆς αὐτῆς ἀγρυπνίας, οὐκ ἀπρεπὲς ἠγησάμην ἀκηλέθτως καὶ αὐτὸ ἀναγράψασθαι. Ἦν τις παρ' ἡμῖν μοναχός, μέγας ἡσυχαστής, ὀνόματι Ἰωσήφ, τὸ γένος Ἐμεσηνός. Ἐγένετο δὲ οὗτος ἐπίσκοπος θεάρετος· ἔσχεν δὲ ἀδελφὸν ὀνόματι Θεόδουλον, ὃς τὴν μοναχικὴν πολιτείαν ἀμελῆ· οὐκ ἐκαρτέρει γοῦν τὸ παράπαν ἐν μοναστηρίῳ, ἀλλὰ χώραν ἐκ χώρας ἤμειβε, καὶ περιεπλανᾶτο· ἐπεσκέπτετο δὲ πολλάκις τὸν ἑαυτοῦ ἀδελφόν, ἡνίκα δὲ διῆγεν ὧδε, πρὶν ἢ ἐμπιστευθῆναι τὴν ἐπισκοπήν, καὶ ὀλίγας ἡμέρας παρ' αὐτὸν πονήσας, σχολάζων τῇ ἐκκλησίᾳ, πάλιν ἐπανῄει. Οὗτος ἐπισκεψάμενος πο‑}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 49x45hcvq2kl05jz7c8opqxlbjrd999 275374 275373 2026-08-08T11:54:15Z LihachevAnthon1971 32937 [164] 275374 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{| | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} Dominico, affignatis nequaquam negligito ad-eſſe ſtatim, templo, niſi neceſſaria de cauſa, non exiens: ibi etenim totius hebdomadæ bra-vium acquirit monachus & coronam generoſis ſuis conatibus reſpondentem. Nam Patrum anti-quorum non nulli, ſanctitate & auctoritate ve-nerabiles, teſtatum id eſe voluerunt, dicentes eum, qui ſanctæ Dominicæ pervigiliis patien-ter affiſtat, magnis progreſſionibus, aſcenſibus-que ſublimibus ad virtutem evadere. Sed mira-bile ac præclarum eſt teſtimonium illud, quod eorum unus tradit his verbis: Accidit mihi, cum in conſtanti ſacræ Dominicæ frequentatione perſeverarem cum patribus, ut aliquando ante hymnos c, qui ad conciliandam ſancto Evange-lio attentionem cantantur in horis d, in ecſta-ſim raperer; duoſque ſpectarem angelos albis indutos veſtibus, ac ſacrario exeuntes, qui ſtantes in templo patres circuibant, unum-quemque per ordinem benigne ſalutantes, & in eos diſtribuentes eulogias e, qui abſoluto per templum circuitu, ad acrarium denuo ſunt re-verſi, unde egreſi diſparuerunt. Alius vero ex affiſtentibus, confirmata hac apparitione, ſi-milem nobis in hunc modum narravit: Et ego iifdem temporibus, ut novit ſanctus hic Pater, abreptus in ecſtaſim viros canos vidi ancta qua-dam gravitate ſpectabiles de ſacrario prodire, qui coronas habentes in inu, ex ordine ſingulorum, quotquot in templo tunc aderant, patrum acra capita coronabant; & ita per totam progreſſi eccleſiam, ad ſacrarium redierunt, atque evanuerunt.{{right sidenote|''& venerabi-lis Senex ex-citare ſomno-lentos.''}} 163 Peregrinus item alius quidam monachus, qui ex regione longinqua huc venerat, habitavit in hac Laura noſtra, ac templo & vigiliis qualibet Dominica vacans cum patribus, ſiniſtriſe de illis ſentire, imo damnare eos cœperat, cum in præ-dictis vigiliis victos eos ſomno, ac terram verſus nutantes, tantumque non prolabentes videret, ita ecum arguens: Quando iſti ſic vigilant; quid opus erat eos agere vigilias? Inutilia enim ſunt iſtiuſmodi pervigilia. Hic narravit nobis ac dixit: Stabam aliquando in ſanctæ Dominicæ pervigi-lio, non ſatis recte de eo cogitans; & ſic igitur animo comparatus eram, cum omno correptus, monachum quendam conſpexi Se-nem, venerabilem, & vultu valde liberali ex-trinſecus templum ingredi, & unicuique patrum affiſtere, ac lenibus eos verbis expergefacere; qui, ubi apud me alto ſopore oppreſum ſte-tit: Surge, inquit, & cum athletis hiſce de-certa; quod cum dixiſſet, evigilavi quidem ego; ſed ille apparere deſiit. {{right sidenote|'''B'''}} 164 Atque has quidem recensens patrum visiones sanctus senex Stephanus inutiles nos instruebat, verum cum & aliud ex alio quodam homine fide digno de iisdem vigiliis audiverim testimonium, non abs re fore duxi, si hic illud subjungerem. Fuit apud nos monachus quidam, solitudinis cultor eximius, nomine Joseph, natione Emesenus f. Fuit autem hic Deo gratus episcopus; fratrem vero habuit, Theodulum nomine, cui disciplina monastica parum cordi erat: neque enim in monasterio ullo continere omnino se poterat; sed stationem statione permutans vagus errabat; fratrem autem suum invisebat non raro, cum ante concreditum sibi episcopatum hîc degeret; & per pauculos dies apud eum laborans ac frequentans ecclesiam, denuo redibat. Hic ergo invisens| {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|μάλιστα ὅτι τὸ πατέρων, ἢ ἀγίας κυριακῆς διηφωκνύσης, ἐφεστάναι, τῆς ἐκκλησίας μὴ ἐξιὼν, χρείας ἀναγκαίας ἐκτός· ἐπεὶ γὰρ κομί-ζεται ὁ μοναχὸς κἂν τ ἀναλογίῳ τὸ καρτε-ρικῶς αὐτῷ αὐτὸς πάσης τῆς ἑβδομάδος τὸ βραβεῖον, καὶ τὸ ἀνταξίον στέφανον. Τινς γὰρ τῶν σεβασμιωτάτων πατέρων ξιοι καὶ ἀξιώτατοι μεμαρτυρήκασι, λέγοντες, ὅτι μεγάλαις ἐπανα-βάσεσιν ἀσκητικαῖς καὶ ὑψηλαῖς ἀναβάσεσιν ὁ λημμένος ἐνιστάμενος τῇ ἀγρυπνίας τῇ ἀγίας κυριακς καὶ τάσιν τις μαρτυρίαν θαυμαστὴν καὶ ἔνδοξον ἐμαρτύρησε, λέγων· Εὐ τῇ καρτερικῇ βάσει τῇ ἀγίας κυριακῆς ἐφύλαξα μὲ τῶν πατέ-ρων, ποτὲ περὶ τὸ ᾠδῶν ἐν ταῖς ὥραις τὸ ἐ-πικεκυὸν τῇ ἀγίᾳ εὐαγγελί ἐν ἐκστάσει γένοιμι, καὶ θεωρ δύο ἀγγέλους λευχειμονοῦντας ἐξ ἱερα-τείου ἐξιόντας, καὶ στῶντας ἐν τῇ ἐκκλησί πα-τέρας περιϊόντας, καὶ παῖσιν ἀσπάζεσθαι ἕνα ἕκαστον ἀσπαζομένους, καὶ εὐλογίας αὐτοῖς διανέμοντας· οἱ πάντας ναὸν ἐφεξῆς κυκλώσαντες, πάλιν εἰς τὸ ἱε-ρατεῖον ἀνεκάμψαν, ὅθεν ἐξελθόντες, καὶ χαρῶσιν ἀφανῶς· καὶ ἕτερος τῇ συγκαθημένων ταυτηνὴ διαβεβαιούμενος τὴν ὀπτασίαν, ἴσως μῖν διηγή-σατο, λέγων· Ὅτι κἀγὼ ἐν τοῖς αὐτοῖς καιροῖς, καθς οἶδεν ὅτος ὁ ὅσιος Πατήρ, ἐν ἐκστάσει γεγονώς, ἴδον πολιούς ἄνδρας ἱεροπρεπεῖς ἐκ τῇ ἱερατεία σεμνο-λύντας, οἱ στέφανοι ἐν τοῖς κόλποις ἔχοντες, καθεξῆς τ ἀριθμῆνται ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ τότε πα-τέρων νὸς ἑκάστου τὰς ἱερὰς κορυφὰς ἐστεφάνω-σαν, καὶ ἔτι πσαν διελθόντες τὴν ἐκκλη-σίαν, ἐπὶ τὸ ἱερατεῖον ἐπανῆλθον, καὶ ἀφα-νεῖς ἐγένοντο.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|163 Δι' ὃ δὲ ἡ μακαρία ξένη, ἢ ἀπὸ μακρᾶς πατρίδος τῆς γς, ᾤκησεν ἐν τῇ Λαύρᾳ ἡμῶν ταύ-τῃ, καὶ σχολάζων τῇ ἐκκλησίᾳ καὶ ταῖς ἀγρυπνίαις σὺν τοῖς πατέρας καθ' ἑκάστην κυριακήν, ἐδόξαζεν ες αὐ-τούς, καὶ κατεκρίνει βλέπων αὐτοὺς ἐν ταῖς προειρημέ-ναις ἀγρυπνίαις ὑπ τῷ νυσταγμ νικωμένους ἐπὶ τν γῆν κατεγκλίνοντας, καὶ παρὰ βραχὺ καὶ κατα-πίπτοντας λέγων· πειδὴ ἔτως ἀγρυπνοῦσιν οὗ-τοι, οὐκ ὤφειλον ἀγρυπνεν; οὐκ ἔστι γὰρ χρεία τῆς ἀγρυπνίας ταυτς. Ὅτος διηγήσατο ἡμν λέγων· Ἱστάμην ποτὲ ἐν τ ἀγρυπνίᾳ τῆς ἀγίας κυριακς διανοούμενος ἔχειν εἰς ατὴν· ὡς ἐν ἔτως ἡμῶν, ὑπὸ τῷ ὕπν ἀρπαγεὶς, ἐρῶ πο-λιόν τινα μοναχὸν ἱεροπρεπῆ, καὶ λίαν διευ-δ ἔνδωθεν εἰς τὴν ἐκκλησίαν εἰσιόντα, καὶ ἐνὶ ἑκάστῳ τῶν πατέρων παρελθόμενον, καὶ συχῶ πταῖ-σι λόγοις ἐξυπνίζοντα, ὅς παρᾶσας μοι τῷ δυστυχῶς τεχνωμένῳ βαρεῖ νυσταγμ, ἔφη· Αἰ-νέσαι, ἀθλησον καὶ σὺ μ τούτων τῶν ἀθλητῶν. Καὶ ὅτως εἰπόντος αὐτοῦ, ἐγ μὲν ἐξυπνίσθην· αὐτὸς δὲ γέγονε ἀφανής.}} {{left sidenote|'''F''' Monachus vitæ remissioris sub eadem compungitur}} {{graeca|164 Καὶ ταύτας μὲν ὁ ἅγιος γέρων Στέφανος τὰς πατερικὰς ἐξηγούμενος ὀπτασίας, τὴν μετέραν ἐνθέτει ἀχρειότητα. Ἑτέραν δὲ μαρτυρίαν παρ' ἑτέρου τινὸς ἀξιοπίστου ἀκούσας περὶ τῆς αὐτῆς ἀγρυπνίας, οὐκ ἀπρεπὲς ἠγησάμην ἀκηλέθτως καὶ αὐτὸ ἀναγράψασθαι. Ἦν τις παρ' ἡμῖν μοναχός, μέγας ἡσυχαστής, ὀνόματι Ἰωσήφ, τὸ γένος Ἐμεσηνός. Ἐγένετο δὲ οὗτος ἐπίσκοπος θεάρετος· ἔσχεν δὲ ἀδελφὸν ὀνόματι Θεόδουλον, ὃς τὴν μοναχικὴν πολιτείαν ἀμελῆ· οὐκ ἐκαρτέρει γοῦν τὸ παράπαν ἐν μοναστηρίῳ, ἀλλὰ χώραν ἐκ χώρας ἤμειβε, καὶ περιεπλανᾶτο· ἐπεσκέπτετο δὲ πολλάκις τὸν ἑαυτοῦ ἀδελφόν, ἡνίκα δὲ διῆγεν ὧδε, πρὶν ἢ ἐμπιστευθῆναι τὴν ἐπισκοπήν, καὶ ὀλίγας ἡμέρας παρ' αὐτὸν πονήσας, σχολάζων τῇ ἐκκλησίᾳ, πάλιν ἐπανῄει. Οὗτος ἐπισκεψάμενος πο‑}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 30wxjm5lbmmof1poy04rp545jomeics 104 84798 275052 2026-08-07T12:59:11Z Vladis13 10700 + 275052 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|center=DIE DECIMA TERTIA JULII.|right=601}} {| | {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|ποτε τὸ ἴδιον ἀδελφὸν, τὸ ἀββᾶν Ἰωσὴφ, καὶ τ συνήθεις ἱεροῦσθαι τῇ ἐκκλησίᾳ, καὶ ἀμὰ τοῖς πατέρας ἐξελθεῖν πῶ ἀγρυπνίαν. Ὡς ἂν ἴδωσα, διανοηθῶν⊠ καὶ λέγων πρὸς αυτὸν· Θεέ, φεῦ· τί ἡμᾶς ματαιότητος! Οἶον μοι τὸ βίον ἀνύτως, καὶ ἀτελς βιῶ, οἷονί τις ἀργυρῆς, καὶ πλανήτης ὃν πῶσα τόπον ἀμείβων, καὶ μονῆς ἀντικαθίσασον μωμίλῳ, καὶ ἀλόγως ζῶ, τὸ ἐμὸν ἀπαιτησάμενος νῦν, ἀπαρακάλυπτα τῇ κτηνώδει ὁμοιώθω ζω· ἀλλ' ὅμως ἐφ' ὅτε καὶ τὸ κτῆν χειν πάσιν, καὶ ποικίλων κρίσιν ἐγὼ δὲ μόνον τ θεοειδεῖς ἀληθείᾳ ἑμαυτὸν ἐξενον κατέφησα, ἀλλὰ κα τοῖς ἀλόγοις φύσεσι ὑπερεβῶς, οὐκ χω βίαν πάσιν, ἀχρειώσας τὸ μοναδικὸν σχῆμα. Καὶ ἀφεῖλον πῶς τὸ παρεχὸν κακὸν, ἐν τῷ ἀδελφῷ μου παρεγ- μένῳ, νηφόντως τὸ ἐμαυτοῦ σωτηρίας ἐπιμε- λείσθαι, μάλιστα παραινέμενῷ, καὶ ταῖς ἀδελ- φικαῖς μᾶς Φωταγωγίαις⊠ εἰσηγήσει καὶ νουθεσίαις, καρτερήσω κἂν ἐν τῇ ἀφροσύν ζώντῃ, κα μὴ ἀπῶμαι τῆς ἐκκλησίας, ως ἂν διπλῶν.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|165 Καὶ ἔτως δρῶν ὑπερημνῶν⊠, φησί, πολλα- κς ἐπιλεληθῶ τῆς ἐκκλησίας ἐξελθεῖν ἀναγκαίας ἄνευ σωματικς χρείας· ἀλλ' οὐκ ἐξῆν τῷ δεινῷ πολεμιστῇ, ἀλλὰ γενναίας ἀντίσει αὐτ τῇ θεο- πτεπεῖ ἀφρυπίᾳ ἐκείνῃ· ἐπηράμυσεν ἢ τῆς δυσ- μαχητν ὥρας ἐκείνης τῆς ἐποικητικῶν ὕμνων τῆς ἀρχς ἀγωγῆς καὶ τῆς ἐφεσῆς, ὑπὸ γλυ- κείας⊠ ραπάλην ὕπνος, καὶ βλέπω δύο ἰνὰς ἀσπροφρόντινας, καὶ ἱερεῖσθαι ἐνδεδυμένους, ὧν ὁ μὲν εἶχε πτύχωτον λευκὸν σεὶ χιῶνα, ἢ χειρόμακτρον ὑπὲρ τὸ γαλα λευκανόν· ὁ δὲ λεβήθιον ὑπέφερεν ἀργυροῦν, ἐκλάμποντος ἀπο- σφραγίζους μαρμαρυγς, ἀμφοτέρῳ δὲ καὶ πσιν ἐρῶντας αὐτῷ διρεθέντας ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ πα- πῆρες προσετέμνοντο νίψασθαι, εἰς μὲν ὑποκεσ- τῶν τὸ λεβήθιον, ὁ δὲ λλος⊠ ἐπιδιδὸς ἀ- γλαϊώτατον χιονῶτον ὕδωρ, φωτς ὁσημείπου αὐγᾶς· καὶ μετέπειτα τὸ χειρόμακτρον ὑπο- μαζάσθαι· Τῶν δὲ πατέρων νισσομένων, ὅσοι μὲν τῷ σαπλ καὶ πηλῷ ὀλίγην λίαν ἀπεκλύζετο, ὅσοι δὲ τῷ σμικρῷ πλείον· το δὲ χειρομάκτρου δι' ὅλων ἦλθεν ἄρρυπον τῶς χεῖρας αὐτν ὑπο- μάζαν. Ὅτε, διερχομένου τῆς ἱερᾶς τῆς ἀρχι- πνέωντων αἰωγῆς⊠, ἐξλθαν ἐπ' ἐμὲ, τῇ πώλα- κῷ⊠ καὶ υπαρᾷ, συνήρ τὸ πᾶν μετέχει τῇ φωνῇ ἐφθέγξαντο πρὸς με λέγοντες· Καὶ σὺ νίψαι τὸ καθωμωθῆς, σπευδεσπίμνυοι. Ἐγὼ δ πᾶς ἐμος μιαραῖς ἐξαναθῶσας παλάμαις, τῷ καθαρῷ ἐκείν ἀπενίψαμμι ὕδατι. Ρύπας δὲ πλίνς καὶ ἀμεστος, καὶ δυσωδία λίαν ἀφό- ητος⊠ ἀπεπνύθην ἀπ' ἐμοῦ, ἢν οὐκ ἐξήγαγον φέρειν ἀμοιγῇ· ἐξεφαίνετο γάρ μοι ὅπως ναὸς ἐπιστομωθῷ, καὶ δυσωδίας ἀνάμεσος. - πὶ τούτοις ἐν ἐξυπνισθες, ἅγιον ἐκθαμβῶν⊠ ἐ- γενόμην τὸ ἐντάξιμον⊠, δοξάζων τὸ Θεόν, τὸ μόνον ἔχοντα ἐξεσίαν ἀφιέναι ἁμαρτίας. Ταῦτα μὲν δὴ ὁ τατα⊠ ἀββς Θεόδουλ⊠ ἡμῖν διηγήσα- το. Ἀλλ' τι τὸ προκείμενον ἐπενέλθωμεν, αὐτὸς τὸ πέρας τὸ σκοπὸν ἱλαυνοντες.}} {{right sidenote|'''C'''}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} aliquando fratrem ſuum, patrem Joſephum, ad templum pro more conferebat ſeſe, & vigiliis in- tererat una cum patribus: cum iſtic ſtaret, medi- tabundus ita ſecum arguit; Heu, heu vanitatem meam! Vitam omnem pro libidine atque inordi- teratam una cum patribus: cum iſtic taret, medi- tabundus ita ecum arguit; Heu, heu vanitatem meam! Vitam omnem pro libidine atque inordi- nate traduſco; de loco in locum, de monaſterio in monaſterium, inſtar circumforanei cujuſdam aut vagabundi, tranſcurrens; nec ratione ducor, ſed bruteſcente ingenio,inemendabilem pecudum vi- tam refero: imo pecudes certum non numquam agendi modum, & affixum locis quibuſdam er- vant affectum; ego verò non modò à divinæ lu- cis radio in diverſa procul abii,ed carentes etiam ratione prætergreſſus naturas, nihil habeo in vi- ta ſtabile, monaſticam ita, quam præfero, for- mam dehoneſtans. Et debui certe antehac vel tantiſper, dum apud fratrem meum ſubſiſto, ſedu- lam inire ſalutis meæ rationem, hortantibus maxi- mè facemque præferentibus fraternis & exemplis & monitis. Enimvero in hac pervigilatione cer- tum eſt mihi modo perſeverare, nec pedem, do- nec ei finis impoſitus fuerit,ab eccleſia dimovêre.{{right sidenote|''& fortiter perſeverans videt Angelo ſ abſtinentis manibus a- quam mini- ſtrare.'' '''E'''}} 165 Poſtquam vero ſic agere ſtatuifſet, in- quit, inductus perſæpe fui, ut templo, nulla id exigente corporis neceſſitate, egrederer: non ceſſi tamen moleſto adverſario, ſed ei in ſacro illo pervigilio, ingenti animo reſtiti: elapſâ autem horâ illâ, quam perdurare tam difficile eſt, cum hymni canuntur ſancto Evangelio prævii, & quæ equuntur g, dul- ci ſomno corripior; ac video duos quoſdam, al- ba deferentes veſtimenta, excurrere de acra- rio; quorum alter aqualem nivis inſtar album, ac mantile geſtabat lacte candidius; alter vero argenteam ferebat pelvim, fulgidos emittentem radios; uterque autem patres, qui in eccleſia tum erant, ucceſſive juxta ordinem b procedens hortabatur ad lavandum, unus quidem ſuſten- tans pelvim, alius vero limpidiſſimam, nive- am, ac relucentem aquam, ac deinde manti- le, quo ſe abſtergerent, porrigens. Dum la- vant patres, hic perexiguum quod erat in- quinamenti ad ſordium eluebat, ille aliquanto amplius: mantile autem, ut manus illo ſuas terſerant, mundum ſiebat totum. Quando ſa- cram vigilantium multitudinem jam adierant, ad me uſque miſerum ac ſordidum venientes, ſubtriſti ac demiſſâ voce alloquuntur, hor- tanturque dicentes: Lava etiam tu, ac te ex- purga. Tum ego impuras extendens manus in aquam illam mundam immiſi; ac ſordes plu- rimas atque immodicas, & fœtorem tam gra- vem expui, ut ferre ipſe vix poſſem: vi- debatur enim mihi totum templum graveolenti exhalatione plenum obſcurari. Subinde ex- pergifcens ingenti metu ac pavore concutie- bar, Dei gloriam prædicans, cujus unius eſt peccata dimittere. Atque hæc quidem re- tulit nobis pater ille Theodulus. Sed ad rem redeamus, & inſtitutum proſequamur ad finem. |} == ANNOTATA D. P. == * '''a''' ''Vulgata fraudulentè vertit: LXX verò ſic.'' * '''b''' ''In Segueriano Ms. codice hæc antiqua nota apponebatur in margine: δε τῇ θεοπνέων τῇ ἀ- χραντῶν τῇ πεπλημένον ὅτι ὁδὲ σεββάτιν ὡς περὶν γίαν Κυριακῆς εἰς τὸ τ ἅγ. ἀνάστασιν, καὶ ες τὸ ἅγ. Βεθλεέμ, καὶ ες τὴν Λαύραν τὸ ἅγ. Σάββα, καὶ τὸ γ. Χαρίτων⊠, καὶ εἰς τ ἅγ. Γεωργίου εἰς Λύδδας: Quæ (inſuper habita criptoris in commutandis ineptè caſibus oſcitantia) ita latine ſo- nant:'' {{small|''Julii Tomus III.''}} &nbsp; '''Gggg'''<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> sc8svlt979yfy4st8euakar59szxly2 275377 275052 2026-08-08T11:57:32Z LihachevAnthon1971 32937 [164] 275377 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|center=DIE DECIMA TERTIA JULII.|right=601}} {| | {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|ποτε τὸν ἴδιον ἀδελφόν, τὸν ἀββᾶν Ἰωσήφ, καὶ τὸ σύνηθες ἐσχόλαζε τῇ ἐκκλησίᾳ, κα ἅμα τος πατέρασιν ἐξετέλει τὴν ἀγρυπνίαν. Ὡς ἐν ἴσατο, διανοούμενος καὶ λέγων πρὸς ἑαυτόν· Φεῦ, φεῦ τῆς ἐμῆς ματαιότητος! Οἷόν με τὸν βίον ἀσώτως καὶ ἀτάκτως βιῶ, οἰονεί τις ἀγύρτης καὶ πλανήτης, ἐκ τόπου τόπον ἀμείβων καὶ μονῆς ἀνταλλάσσων μονήν, καὶ ἀλόγως ζῶ, τ ἐμὸν ἀποκτηνώσ⊠ νῦν, ἀπαρελλάκτως τῇ κτηνώδει ὁμοιώθω ζωῇ· ἀλλ' ὅμως εἰσ' τε καὶ τὰ κτήνη ἔχειν τάξιν καὶ τοπικὴν σχέσιν· ἐγὼ ὁ μόνον τὸ θεοειδὲς ἀκτῖν⊠ ἐμαυτὸν ξένον κατέ⊠ησα, ἀλλὰ καὶ τὰς ἀλόγους φύσεις ὑπερβάς, οὐκ ἔχω βίου τάξιν, ἀχρειώσας τὸ μοναχικὸν σχῆμα. Καὶ ὤφειλον ⊠ως τὸν βραχὺν καιρόν, ὃν τῷ ἀδελφῷ παρεμένον, νηφόντως τῆς ἐμαυτοῦ σωτηρίας ἐπιμελεῖσθαι, μάλιστα παρακινούμενος καὶ τοῖς ἀδελφικοῖς φωταγωγούμενος εἰσηγήσεσι καὶ νουθεσίαις· καρτερήσω καὶ ἐν τῇ ἀγρυπνίᾳ ταύτῃ, καὶ μὴ ἀποστῶ τῆς ἐκκλησίας, ἕως ἂν ἀπολύσῃ.}} {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|165 Καὶ ἔτως δρῶν ὑπερημνῶν⊠, φησί, πολλα- κς ἐπιλεληθῶ τῆς ἐκκλησίας ἐξελθεῖν ἀναγκαίας ἄνευ σωματικς χρείας· ἀλλ' οὐκ ἐξῆν τῷ δεινῷ πολεμιστῇ, ἀλλὰ γενναίας ἀντίσει αὐτ τῇ θεο- πτεπεῖ ἀφρυπίᾳ ἐκείνῃ· ἐπηράμυσεν ἢ τῆς δυσ- μαχητν ὥρας ἐκείνης τῆς ἐποικητικῶν ὕμνων τῆς ἀρχς ἀγωγῆς καὶ τῆς ἐφεσῆς, ὑπὸ γλυ- κείας⊠ ραπάλην ὕπνος, καὶ βλέπω δύο ἰνὰς ἀσπροφρόντινας, καὶ ἱερεῖσθαι ἐνδεδυμένους, ὧν ὁ μὲν εἶχε πτύχωτον λευκὸν σεὶ χιῶνα, ἢ χειρόμακτρον ὑπὲρ τὸ γαλα λευκανόν· ὁ δὲ λεβήθιον ὑπέφερεν ἀργυροῦν, ἐκλάμποντος ἀπο- σφραγίζους μαρμαρυγς, ἀμφοτέρῳ δὲ καὶ πσιν ἐρῶντας αὐτῷ διρεθέντας ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ πα- πῆρες προσετέμνοντο νίψασθαι, εἰς μὲν ὑποκεσ- τῶν τὸ λεβήθιον, ὁ δὲ λλος⊠ ἐπιδιδὸς ἀ- γλαϊώτατον χιονῶτον ὕδωρ, φωτς ὁσημείπου αὐγᾶς· καὶ μετέπειτα τὸ χειρόμακτρον ὑπο- μαζάσθαι· Τῶν δὲ πατέρων νισσομένων, ὅσοι μὲν τῷ σαπλ καὶ πηλῷ ὀλίγην λίαν ἀπεκλύζετο, ὅσοι δὲ τῷ σμικρῷ πλείον· το δὲ χειρομάκτρου δι' ὅλων ἦλθεν ἄρρυπον τῶς χεῖρας αὐτν ὑπο- μάζαν. Ὅτε, διερχομένου τῆς ἱερᾶς τῆς ἀρχι- πνέωντων αἰωγῆς⊠, ἐξλθαν ἐπ' ἐμὲ, τῇ πώλα- κῷ⊠ καὶ υπαρᾷ, συνήρ τὸ πᾶν μετέχει τῇ φωνῇ ἐφθέγξαντο πρὸς με λέγοντες· Καὶ σὺ νίψαι τὸ καθωμωθῆς, σπευδεσπίμνυοι. Ἐγὼ δ πᾶς ἐμος μιαραῖς ἐξαναθῶσας παλάμαις, τῷ καθαρῷ ἐκείν ἀπενίψαμμι ὕδατι. Ρύπας δὲ πλίνς καὶ ἀμεστος, καὶ δυσωδία λίαν ἀφό- ητος⊠ ἀπεπνύθην ἀπ' ἐμοῦ, ἢν οὐκ ἐξήγαγον φέρειν ἀμοιγῇ· ἐξεφαίνετο γάρ μοι ὅπως ναὸς ἐπιστομωθῷ, καὶ δυσωδίας ἀνάμεσος. - πὶ τούτοις ἐν ἐξυπνισθες, ἅγιον ἐκθαμβῶν⊠ ἐ- γενόμην τὸ ἐντάξιμον⊠, δοξάζων τὸ Θεόν, τὸ μόνον ἔχοντα ἐξεσίαν ἀφιέναι ἁμαρτίας. Ταῦτα μὲν δὴ ὁ τατα⊠ ἀββς Θεόδουλ⊠ ἡμῖν διηγήσα- το. Ἀλλ' τι τὸ προκείμενον ἐπενέλθωμεν, αὐτὸς τὸ πέρας τὸ σκοπὸν ἱλαυνοντες.}} {{right sidenote|'''C'''}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} aliquando fratrem suum, patrem Josephum, ad templum pro more conferebat sese, & vigiliis intererat una cum patribus: cum illic staret, meditabundus ita secum arguit; Heu, heu vanitatem meam! Vitam omnem pro libidine atque inordinate traduco; de loco in locum, de monasterio in monasterium, instar circumforanei cujusdam aut vagabundi, transcurrens; nec ratione ducor, sed brutescente ingenio, inemendabilem pecudum vitam refero: imo pecudes certum non numquam agendi modum, & affixum locis quibusdam servant affectum; ego verò non modo à divinæ lucis radio in diversa procul abii, sed carentes etiam ratione prætergressus naturas, nihil habeo in vita stabile, monasticam ita, quam præfero, formam dehonestans. Et debui certe antehac vel tantisper, dum apud fratrem meum subsisto, sedulam inire salutis meæ rationem, hortantibus maximè facemque præferentibus fraternis & exemplis & monitis. Enimvero in hac pervigilatione certum est mihi modo perseverare, nec pedem, donec ei finis impositus fuerit, ab ecclesia dimovere. {{right sidenote|''& fortiter perſeverans videt Angelo ſ abſtinentis manibus a- quam mini- ſtrare.'' '''E'''}} 165 Poſtquam vero ſic agere ſtatuifſet, in- quit, inductus perſæpe fui, ut templo, nulla id exigente corporis neceſſitate, egrederer: non ceſſi tamen moleſto adverſario, ſed ei in ſacro illo pervigilio, ingenti animo reſtiti: elapſâ autem horâ illâ, quam perdurare tam difficile eſt, cum hymni canuntur ſancto Evangelio prævii, & quæ equuntur g, dul- ci ſomno corripior; ac video duos quoſdam, al- ba deferentes veſtimenta, excurrere de acra- rio; quorum alter aqualem nivis inſtar album, ac mantile geſtabat lacte candidius; alter vero argenteam ferebat pelvim, fulgidos emittentem radios; uterque autem patres, qui in eccleſia tum erant, ucceſſive juxta ordinem b procedens hortabatur ad lavandum, unus quidem ſuſten- tans pelvim, alius vero limpidiſſimam, nive- am, ac relucentem aquam, ac deinde manti- le, quo ſe abſtergerent, porrigens. Dum la- vant patres, hic perexiguum quod erat in- quinamenti ad ſordium eluebat, ille aliquanto amplius: mantile autem, ut manus illo ſuas terſerant, mundum ſiebat totum. Quando ſa- cram vigilantium multitudinem jam adierant, ad me uſque miſerum ac ſordidum venientes, ſubtriſti ac demiſſâ voce alloquuntur, hor- tanturque dicentes: Lava etiam tu, ac te ex- purga. Tum ego impuras extendens manus in aquam illam mundam immiſi; ac ſordes plu- rimas atque immodicas, & fœtorem tam gra- vem expui, ut ferre ipſe vix poſſem: vi- debatur enim mihi totum templum graveolenti exhalatione plenum obſcurari. Subinde ex- pergifcens ingenti metu ac pavore concutie- bar, Dei gloriam prædicans, cujus unius eſt peccata dimittere. Atque hæc quidem re- tulit nobis pater ille Theodulus. Sed ad rem redeamus, & inſtitutum proſequamur ad finem. |} == ANNOTATA D. P. == * '''a''' ''Vulgata fraudulentè vertit: LXX verò ſic.'' * '''b''' ''In Segueriano Ms. codice hæc antiqua nota apponebatur in margine: δε τῇ θεοπνέων τῇ ἀ- χραντῶν τῇ πεπλημένον ὅτι ὁδὲ σεββάτιν ὡς περὶν γίαν Κυριακῆς εἰς τὸ τ ἅγ. ἀνάστασιν, καὶ ες τὸ ἅγ. Βεθλεέμ, καὶ ες τὴν Λαύραν τὸ ἅγ. Σάββα, καὶ τὸ γ. Χαρίτων⊠, καὶ εἰς τ ἅγ. Γεωργίου εἰς Λύδδας: Quæ (inſuper habita criptoris in commutandis ineptè caſibus oſcitantia) ita latine ſo- nant:'' {{small|''Julii Tomus III.''}} &nbsp; '''Gggg'''<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> gz4a8085yh9i5b5brik82fizpjm8vtu 104 84799 275053 2026-08-07T12:59:12Z Vladis13 10700 + 275053 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|left=602|center=VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} ''c Græcè περὶ τὸ δὸν ἐν ταῖς ὥραις τὸ ἐπικεκυὸν τῷ ἁγίῳ Εὐαγγελίῳ. De his intelligendum Symeon Metropolitanus Theſalonicenſis in expoſitione Miſſæ inſertus Euchologio Goariano à pag. 212: Πρὸ δὲ Εὐαγγελίας ἢ τὸ Ἀλληλούϊα ὑμῶν· ὁ δὲ αἴτιον Θε τῇ ἐπηρμηνίᾳ δηλοῖ θεῖαν χάριν, ἥτις ἐστὶν ἡ Εὐαγγελίας ἀνάγνωσις. Ante Euangelium autem Alleluja hymnus decantatur; quod laudem Dei, divinæque gratiæ adventum, quæ Euangelii lectio eſt, nobis inſinuat. Hic autem hymnus Alleluja dictus, quod hac ea vox præmittatur, ut tempore Paſchali in Eccleia Latina cœ Gradualis: imo non videtur diverſus à canticis Graduum, quæ Philotheo in ſacri myſterii Ordine ἀναβάθμοι vocantur, id eſt, aſcenſus: cantanturque ante Euangelium, itidem ut Graduale cum ſua ſequentia apud Latinos, inſerto identidem Alleluja diſtinctè. De iſdem hymnis iterum agitur num. 165; dicunturque ὑποκυσικοὶ ὕμνοι, & fortaſſis hic quoque pro ἐπικυ- σῶν, ὑποκυσικῶν legendum fuerat.'' ''d Id eſt inter Horas Officii diurni, poſt decantatam Primam fortaſſe & Tertiam; ut expreſſè docet Joannes Claudiæ Metropolita apud Allatium, ubi de Miſſa Præſanctificatorum: His nos præceptis muniti, abbato & Dominica ſacrum facimus tertià diei horâ, cum in divinis Apoſtolos Spiritus ſanctus decendit: proptereaque illis diebus offerentes munera ſanctiſicamus, ex quibus poſtea per univerſam hebdomadam abunde nobis eſt: & exta hora cum abſolverimus omnes Dei laudes in fine Lychnici, recitatis à Magno Baſilio præſcriptis precibus, elevamus ſancta, dicentes: Attento animo ſimus. Præſanctificata ſancta ſanctis: & hoc modo finem accipit ordo ſacrorum miniſteriorum. Joanni conſonat Nicetas Pectoratus citatus ibidem: uterque, quia Eccleſiam Latinam redarguit, quaſi jejuniorum rigorem ſolvat Sacrificii perfecti oblatione quotidiana, merito explodendus: quos ibi ex ipſis Eccleſiæ ſuæ ritibus auctoribuſque videre licet refutatos.'' ''e Panis aut cujuſcumque alterius cibi benedicti particulas: ſed panis in templo ordinarius uſus, peracto ſacrificio ſolitis inter præſentes diſtribui: de quo ipſque eulogiis, quas à ſe benedictas monachi conſueverant viſitantibus ſe tribuere, panis, olei, ſalis &c. frequens in Sanctorum Actis hactenus editis memoria reperitur.'' ''f Emœſa Ptolemæo, Plinio Emęſa, Turcis hodie Ems dicitur, Syriæ urbs, non Phœnicia; niſi latius accipiendo Phœnicia nomen, ſic ut Syriam, cujus ipſa pars nobilior notiorque, quia maritima, complectatur: atque ita accipienda eſt in memoria S. Sylvani epiſcopi & martyris ad diem 6 Februarii ex Euſebio, quem ſequitur Galeſinus, Baronius, aliique, Emęſæ Phœniciæ urbe. De hac etiam urbe meminimus noviſſimè tomo 3 Julii in Annotatis ad Vitam S. Symeonis Saliſ cap. 1, lit. g.'' ''g Vide dicta ſuperius lit. c.'' ''h Ὀρδίνως barbarè, id eſt juxta ordinem.'' <div style="text-align:center;">'''C A P U T &nbsp; XIV.'''<br>''Officia in proximum; ſumma exhortationum ejus; & commiſeratio maxima etiam erga bruta animantia, atque adeo inſecta viliſſima.''</div> {| | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} {{right sidenote|''Quoſvis ad e advenientes inſtruit,'''}} '''S'''Anctus Stephanus, in cujus gratiam hæc cribo, non diſcipulos nos tantummodo ſuis monitis imbebat; ſed quotquot ſive ex Maxima Laura noſtra, ſive undecumque terrarum ſeu monachi eu laici ad eum ventitabant: nam inſtruebat eos productis ex data ſibi divinitus apientia ac doctrina Scripturarum, Doctorumque ſententiis; pleraque enim ipſe, & quiſquam alius, ex ſacris Litteris memoriâ tenebat: curabat etiam omnes, nec eis animi dumtaxat, ſed corporis etiam adimebat ægritudines: multam quippe ſpecies ejus venerabilis & gratiam præ ſe ferebat & compunctionem; ſermo illi manſuetus erat ac modeſtus, quo objectas ſibi rationes ſcitè reſellebat. Sedebam aliquando apud eum cum aliquo ex patribus, cum aperiens os illud ſuum divinâ afflatum gratiâ, doctrinæque catutiens, quodque & juſtitiæ loquebatur & Dei meditabatur judicia, proferre fluidè copiôſque cœpit acra atque omni plena eruditione documenta: cumque ego ingenti deſiderio atque aviditate commoverer, chartamque & calamum caperem, ut ſcripto argumen- | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|Ὁ ἅγιος Στέφανος, ὃ νεκεν ἡμῶν ὁ λόγος, ἡμς τὸ μόνον τοὺς μαθητὰς ἐνυθέτει, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀπερχομένους αὐτῷ ἔκτε τοῦ μεγίστου ἡμῶν Λαύρας, καὶ πάντοθεν τῆς μοναχῶντε, καὶ λαϊκῶν ἀπερχομένων· ἐδίδασκε γὰρ ἐν τῷ θεοδότῳ αὐτῷ σοφίᾳ, καὶ γνώσεως χρήσει σεσφόρων γραφικῶν, καὶ διδασκαλικοῖς· τι μυήσεις γὰρ ἐφυ- λαττεν τὸ πλεῖστα ἐκ τς γραφῆς εἰ καὶ τις ἄλλος. Ἐξετρέπευε γὰρ πάντας, καὶ άσατο τὸ μόνον κατὰ ψυχικῶν παθῶν, ἀλλὰ καὶ σωματικῶν· χάριν γὰρ ἔφερεν ἡ σεβασμία αὐ- τῷ θεός, καὶ κατάνυξιν πολλήν, καὶ παῦς ἦν ὁ λόγος αὐτ τοὺς ἐναντίας δύφνας ἀ- ποδιώκων λογισμούς. Εἰμί ποτε συγκαθεζομένος τινὶ τν πατέρων παρ' αὐτῷ, τὸ χαριστεπνεῦσον αὐτὸ τῷ σφόβηλον ἀνοίξας στόμα, τ λαλῆσαι δικαιοσύνην, καὶ τὰ λόγια τῷ Θεῷ μελετῶσαν, ἤρξατο κρηνῶν σεσφόρειν ἱερὰς πανσόφους διδαχάς. Εἰμί τῇ πολλῇ κινή- θεντος πόθῳ, καὶ λαβόντος χαρτίαν, καὶ κάλαμον, ἰδούζωντος σὺν σοφς αὐτὸς ἐν-}} {{right sidenote|'''E'''}} {{right sidenote|'''F'''}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> h9suv0qhtua8k0bljviuucijehbw1pc 104 84800 275054 2026-08-07T12:59:13Z Vladis13 10700 + 275054 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|DIE DECIMA TERTIA JULII.|531 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}}} {| class="table-text" |-</noinclude> {{small|''[Finis Commentarii prævii, § III, num. 20, ex pagina priore pendens.]''}} {| | {{right sidenote|'''A'''}} borata jam pridem, & huc usque asservata fuerat: at quo perfectius res tota prodiret, placuit tentare novam, cum alia ista antiquiore, à novo interprete non visa, nisi postquam suam magna ex parte promouisset, diligenter collatam, ut sic anti- | quis æque & novis, primisque ac secundis curis æstimatissima Vita merito consuleretur, impensa; quam pro sua dignitate postulabat, seria accuratio-ne. Præter hæc, quo morer lectorem, nihil occurrit. ''Superest itaque ut nunc ipsam oculis subjiciamus.'' |} == VITA ACEPHALA == AUCTORE LEONTIO SANCTI DISCIPULO. ''Ex veteri Ms. Græco Petri Sequierii, Cancellarii Franciæ.'' Interprete Petro Boschio. === CAPUT I. === ''Moritur Abbas Martyrius. S. Stephani sanctitas miraculis declaratur.'' {| | {{right sidenote|'''B'''}} {{graeca|Καθὼς ἔφης τὸ πρότερον, ἐπιλέλησμαι κλεῖσαι τὰς θύρας. Νυνὶ τί ἐρεῖς; μὴ ὡς ἀντως ἐποίησας; Ὁ ἅγιος ἐπιγελῶν φησι· Καὶ νῦν ἐπελάθης, ἀλλ᾽ ὅμως, ὡς οἶσθα, οὐδὲν ἀδυνατεῖ τῷ Θε⊠. Ἐγὼ δ᾽ οὖν ὀλιγάκις, θεωρήσας τ⊠τον τῆς τοιαύτης ἀξιωθέντα, εὐχαριστίαν εἰς δόξαν ἐπεμψα τῷ Θε⊠, ἔτι τε ἀφειδέστερον πίστιν μεγάλ⊠ ἐκπεποιημέν⊠ εἰς αὐτόν. Ὅθεν μετὰ τ⊠ μερικῶν ζυνομιλῶν αὐτ⊠ περὶ τινων πνευματικῶν, ς εἰθ⊠ ιω, … ἐθεμίω αὐτ⊠ μνησθείς· ἔσχον δὲ λογισμοὺς ἐκ κόσμ⊠ παντελῶς ἀναχωρῆσαι, ὡς προσελθὼν αὐτ⊠ εἶπον· Ὅτε πάτερ Μαρτύριε, ὀκτὼ οὗ χρόνοι ἔχω ἐπιθυμῶν ἀπὸ τν ἐνδοτέρων ρημον πορευθναι καμοῦ, ὡς μηκέτι ἐμπεσὼν φανῆναι, μήτε τινὶ ἀνθρώπων ὀφθῆναι, ὅπως ἀπερίσπασθ⊠ ὑπάρχων τ⊠ ἀνθρωπίνων θορύβων, καθαρῶς λατρεύσω τῷ Θε, ὃν ἐκλιπαρῶν ἐκλιπαρῶν, να φανερώσ μοι πς· ἀποφαινομέν⊠ δ ἄνευ θείας πληροφορίας ἀπελθεῖν, καὶ μέχρι τ⊠ δευτέρου οὐδέν μοι ἦν χρέαν ἐκ θεόθεν ἀποκαλύφθαι. Νῦν, ἴδε, πέπεισμαι, ὅτι διὰ σοῦ γνωσθήσ⊠ μοι· οὖν, πάτερ, λάλησον, ὅπερ ἂν ἐμπνευσθῇ σοι ἡ χάρις τ⊠ παναγίου Πνεύματ⊠, καὶ θεραπεύσεις με τ⊠ ψυχήν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|2 Ὡς ἂν ἔτως εἶπον αὐτ⊠· πτερρωτὰ διορατικῶς ἐν προσφυπικοῖς φθαλμοῖς σκοπήσας τὸ συμφέρον, ἔφη· Ὁ Θεὸς ⊠ θέλει σε τοῖς ἀνθρώποις ἀφανῆ γενέσθαι, εἰς τ⊠ ἐσωτέραν ἔρημον εἰσελθόντα· ἀλλὰ μᾶλλον διαπλ⊠ν κομίσασθαι στέφανον, τόν τε ἐν ἐρήμῳ, τόν τε διὰ τὰς σωζομένων ψυχάς. Ἀναπαύησαι ἂν τ⊠ βίον σε, καθὼς ἐδιδάχθης ἀπὸ τ⊠ Θε⊠, τὸ ἥμισυ τ⊠ χρόνου ἐν τῇ ἐρήμῳ, τ λοιπὸν ἐν τ⊠ ἡσυχαστηρίῳ, ἵνα πάντας ὁδηγήσῃς εἰς θεογνωσίαν καὶ ἀρετήν. ξι τοῦτο ⊠ βούλεταί σε ὁ Θεὸς ποιεῖν φιλάνθρωπος. Μηκέτι τοίνυν παρακάλει αὐτὸν ⊠ τοῦτο, ὅτι μετὰ σε σχεδὸν ⊠ ποιηθήσεται ἀπὸ τ⊠ φαινομένων ἀναχωρητῶν ἡ ἔρημ⊠.}} {{graeca|3 Πληροφορηθέντ⊠ ἐν ἐμοὶ διὰ ⊠ σύμπαντ⊠ ⊠ ἅγιε, ἐξεποίθησαν ἐκ πασῶν οἵτινες ἐκ παλαιοῦ ⊠ ἵστοι συνόντων με λογισμοί, ἐν γαλήνῃ ⊠ διάρκειαν ἕως ⊠ νῦν, εὐχαριστῶν τῷ Θε⊠, καὶ τ⊠ ⊠ ἀββᾶ Μαρτυρίου ἐπαινῶν ἀρετάς. Ταῦτα μὲν ἐν ⊠ ⊠ ἀββᾶ Μαρτυρίου διηγήσατο ὁ σι⊠ Στέφαν⊠.}} | {{right sidenote|'''E'''}} '''U'''T prius monebas, occludere oblitus sum fores. Jam quid dices? Numquid modo sic fecit? At ille velut subridens ait: Etiam nunc oblitus es; verumtamen, ut nosti, Deo nihil est impossibile. Ego autem, hunc tali gratia dignatum considerans, non rarò gratiarum actionem Deo & laudes retuli; & majorem insuper nactus sum in eo fiduciam. Unde de rebus quibusdam spiritualibus, ut mos erat, cum eo die quadam colloquens, arcanum illi aliquod credidi: cogitabam enim omnino à mundo secedere; utque accesseram, dixi: ''Sancte pater Martyri'' {{right sidenote|'''F''' a,}}, octo jam anni sunt, ex quo interiorem penetratione nudus in eremum desidero, & huc amplius non reverti, aut hominum me in conspectum dare; ut ab humanis procul agens tumultibus Deo castè serviam, quem obsecrare non destiti, ut voluntatem mihi suam aperiret: etenim mori mihi optabile non esset sine certa Dei testificatione profectûs; neque eam tamen ob rem quidquam huc usque divinitus revelatum est mihi. Nunc, ecce, certam in spem adductus sum, fore ut innotescat mihi per te. Edissere ergo, pater, quidquid tibi demum suggeret sanctissimi Spiritus gratia, & sana animam meam. {{right sidenote|'''a'''}} 2 Cum sic igitur cum eo locutus essem; tum ille continuò, quid expediret, perspicacibus providique contemplatus oculis: Non vult, inquit te Deus interiora deserti ingressum, hominibus ignotum degere; sed coronam potius duplicem adipisci, cum solitudinis, tum assertarum per te in salutem animarum. Prosequere igitur eam vivendi rationem, quam edoctus à Deo es; dimidium quidem temporis ponens in solitudine; quod autem erit reliquum, in hesychasterio {{right sidenote|'''b'''}}; ut multos ad veram Dei notitiam ac virtutem instituas: nimirum id causæ est, cur hominum amator Deus te ab hominibus vetat recedere. Ne posthac adeò hoc illum efflagita: vix enim erunt post te anachoretæ conficiunt, à quibus hæc eremus inhabitetur. {{right sidenote|'''c'''}} 3 Ergo, cum in viri Sancti verbis planè acquiescerem, expulsæ mox sunt quæcumque me jam pridem super hac re perturbaverant cogitationes, atque ad hoc usque tempus in animi tranquillitate, & gratias agens Deo, & patris Martyrii virtutem extollens, perduravi. Et hæc quidem sunt, quæ de patre Martyrio narravit sanctus Ste-{{small|pha-}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} {{rh||Xxx 2|}} <references /></noinclude> ix2ri6ubc5964sbz94nzw9pw7oou168 275065 275054 2026-08-07T13:26:59Z Vladis13 10700 275065 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|DIE DECIMA TERTIA JULII.|531 {{left sidenote|AUCTORE J. P.}}}} {| class="table-text" |-</noinclude> {{small|''[Finis Commentarii prævii, § III, num. 20, ex pagina priore pendens.]''}} {| | {{right sidenote|'''A'''}} borata jam pridem, & huc usque asservata fuerat: at quo perfectius res tota prodiret, placuit tentare novam, cum alia ista antiquiore, à novo interprete non visa, nisi postquam suam magna ex parte promouisset, diligenter collatam, ut sic anti- | quis æque & novis, primisque ac secundis curis æstimatissima Vita merito consuleretur, impensa; quam pro sua dignitate postulabat, seria accuratio-ne. Præter hæc, quo morer lectorem, nihil occurrit. ''Superest itaque ut nunc ipsam oculis subjiciamus.'' |} == VITA ACEPHALA == AUCTORE LEONTIO SANCTI DISCIPULO. ''Ex veteri Ms. Græco Petri Sequierii, Cancellarii Franciæ.'' Interprete Petro Boschio. === CAPUT I. === ''Moritur Abbas Martyrius. S. Stephani sanctitas miraculis declaratur.'' {| class="table-text" |- | {{left sidenote|'''B'''}} {{graeca|Καθὼς ἔφης τὸ πρότερον, ἐπιλέλησμαι κλεῖσαι τὰς θύρας. Νυνὶ τί ἐρεῖς; μὴ ὡς ἀντως ἐποίησας; Ὁ ἅγιος ἐπιγελῶν φησι· Καὶ νῦν ἐπελάθης, ἀλλ᾽ ὅμως, ὡς οἶσθα, οὐδὲν ἀδυνατεῖ τῷ Θε⊠. Ἐγὼ δ᾽ οὖν ὀλιγάκις, θεωρήσας τ⊠τον τῆς τοιαύτης ἀξιωθέντα, εὐχαριστίαν εἰς δόξαν ἐπεμψα τῷ Θε⊠, ἔτι τε ἀφειδέστερον πίστιν μεγάλ⊠ ἐκπεποιημέν⊠ εἰς αὐτόν. Ὅθεν μετὰ τ⊠ μερικῶν ζυνομιλῶν αὐτ⊠ περὶ τινων πνευματικῶν, ς εἰθ⊠ ιω, … ἐθεμίω αὐτ⊠ μνησθείς· ἔσχον δὲ λογισμοὺς ἐκ κόσμ⊠ παντελῶς ἀναχωρῆσαι, ὡς προσελθὼν αὐτ⊠ εἶπον· Ὅτε πάτερ Μαρτύριε, ὀκτὼ οὗ χρόνοι ἔχω ἐπιθυμῶν ἀπὸ τν ἐνδοτέρων ρημον πορευθναι καμοῦ, ὡς μηκέτι ἐμπεσὼν φανῆναι, μήτε τινὶ ἀνθρώπων ὀφθῆναι, ὅπως ἀπερίσπασθ⊠ ὑπάρχων τ⊠ ἀνθρωπίνων θορύβων, καθαρῶς λατρεύσω τῷ Θε, ὃν ἐκλιπαρῶν ἐκλιπαρῶν, να φανερώσ μοι πς· ἀποφαινομέν⊠ δ ἄνευ θείας πληροφορίας ἀπελθεῖν, καὶ μέχρι τ⊠ δευτέρου οὐδέν μοι ἦν χρέαν ἐκ θεόθεν ἀποκαλύφθαι. Νῦν, ἴδε, πέπεισμαι, ὅτι διὰ σοῦ γνωσθήσ⊠ μοι· οὖν, πάτερ, λάλησον, ὅπερ ἂν ἐμπνευσθῇ σοι ἡ χάρις τ⊠ παναγίου Πνεύματ⊠, καὶ θεραπεύσεις με τ⊠ ψυχήν.}} {{right sidenote|'''C'''}} {{graeca|2 Ὡς ἂν ἔτως εἶπον αὐτ⊠· πτερρωτὰ διορατικῶς ἐν προσφυπικοῖς φθαλμοῖς σκοπήσας τὸ συμφέρον, ἔφη· Ὁ Θεὸς ⊠ θέλει σε τοῖς ἀνθρώποις ἀφανῆ γενέσθαι, εἰς τ⊠ ἐσωτέραν ἔρημον εἰσελθόντα· ἀλλὰ μᾶλλον διαπλ⊠ν κομίσασθαι στέφανον, τόν τε ἐν ἐρήμῳ, τόν τε διὰ τὰς σωζομένων ψυχάς. Ἀναπαύησαι ἂν τ⊠ βίον σε, καθὼς ἐδιδάχθης ἀπὸ τ⊠ Θε⊠, τὸ ἥμισυ τ⊠ χρόνου ἐν τῇ ἐρήμῳ, τ λοιπὸν ἐν τ⊠ ἡσυχαστηρίῳ, ἵνα πάντας ὁδηγήσῃς εἰς θεογνωσίαν καὶ ἀρετήν. ξι τοῦτο ⊠ βούλεταί σε ὁ Θεὸς ποιεῖν φιλάνθρωπος. Μηκέτι τοίνυν παρακάλει αὐτὸν ⊠ τοῦτο, ὅτι μετὰ σε σχεδὸν ⊠ ποιηθήσεται ἀπὸ τ⊠ φαινομένων ἀναχωρητῶν ἡ ἔρημ⊠.}} {{graeca|3 Πληροφορηθέντ⊠ ἐν ἐμοὶ διὰ ⊠ σύμπαντ⊠ ⊠ ἅγιε, ἐξεποίθησαν ἐκ πασῶν οἵτινες ἐκ παλαιοῦ ⊠ ἵστοι συνόντων με λογισμοί, ἐν γαλήνῃ ⊠ διάρκειαν ἕως ⊠ νῦν, εὐχαριστῶν τῷ Θε⊠, καὶ τ⊠ ⊠ ἀββᾶ Μαρτυρίου ἐπαινῶν ἀρετάς. Ταῦτα μὲν ἐν ⊠ ⊠ ἀββᾶ Μαρτυρίου διηγήσατο ὁ σι⊠ Στέφαν⊠.}} | {{right sidenote|'''E'''}} '''U'''T prius monebas, occludere oblitus sum fores. Jam quid dices? Numquid modo sic fecit? At ille velut subridens ait: Etiam nunc oblitus es; verumtamen, ut nosti, Deo nihil est impossibile. Ego autem, hunc tali gratia dignatum considerans, non rarò gratiarum actionem Deo & laudes retuli; & majorem insuper nactus sum in eo fiduciam. Unde de rebus quibusdam spiritualibus, ut mos erat, cum eo die quadam colloquens, arcanum illi aliquod credidi: cogitabam enim omnino à mundo secedere; utque accesseram, dixi: ''Sancte pater Martyri'' {{right sidenote|'''F''' a,}}, octo jam anni sunt, ex quo interiorem penetratione nudus in eremum desidero, & huc amplius non reverti, aut hominum me in conspectum dare; ut ab humanis procul agens tumultibus Deo castè serviam, quem obsecrare non destiti, ut voluntatem mihi suam aperiret: etenim mori mihi optabile non esset sine certa Dei testificatione profectûs; neque eam tamen ob rem quidquam huc usque divinitus revelatum est mihi. Nunc, ecce, certam in spem adductus sum, fore ut innotescat mihi per te. Edissere ergo, pater, quidquid tibi demum suggeret sanctissimi Spiritus gratia, & sana animam meam. {{right sidenote|'''a'''}} 2 Cum sic igitur cum eo locutus essem; tum ille continuò, quid expediret, perspicacibus providique contemplatus oculis: Non vult, inquit te Deus interiora deserti ingressum, hominibus ignotum degere; sed coronam potius duplicem adipisci, cum solitudinis, tum assertarum per te in salutem animarum. Prosequere igitur eam vivendi rationem, quam edoctus à Deo es; dimidium quidem temporis ponens in solitudine; quod autem erit reliquum, in hesychasterio {{right sidenote|'''b'''}}; ut multos ad veram Dei notitiam ac virtutem instituas: nimirum id causæ est, cur hominum amator Deus te ab hominibus vetat recedere. Ne posthac adeò hoc illum efflagita: vix enim erunt post te anachoretæ conficiunt, à quibus hæc eremus inhabitetur. {{right sidenote|'''c'''}} 3 Ergo, cum in viri Sancti verbis planè acquiescerem, expulsæ mox sunt quæcumque me jam pridem super hac re perturbaverant cogitationes, atque ad hoc usque tempus in animi tranquillitate, & gratias agens Deo, & patris Martyrii virtutem extollens, perduravi. Et hæc quidem sunt, quæ de patre Martyrio narravit sanctus Ste-{{small|pha-}}<noinclude><!-- --> |} {{rh|Julii Tomus III.||}} {{rh||Xxx 2|}} <references /></noinclude> 5h2yoi2q480fu8rnu36j8xllr5ymodx 104 84801 275055 2026-08-07T12:59:14Z Vladis13 10700 + 275055 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|center=DIE DECIMA TERTIA JULII.|right=603}} {| | {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|ἐντύξαι λόγος, ἐνέπτη εἰς τέρας χρή- σεις σεβασμιωτάθῳ⊠ Πατέρων ἁγίων, λέγων οὕτως·}} 167 {{graeca|Ὁ πενθῶν ἑαυτόν, ἀκηδίαν οὐκ οἶδεν· ἐν καιρῷ γὰρ ἀκηδίας αἱ βιωτικαὶ σεμνολογοῦνται· ὑδῶν γὰρ πως σεφάνους σεβέσειν, ὡς ἀκηδία μοναρχὴ αυτὸν βαναρόμενον. Ὁ μεριμνῶν ἐξο- δοῦν ψυχς τῆ ἑαυτῆς, μινωλίστεται κόσμον, ἢ ὡς συνήθολα ἡγεῖται αὐτόν. Μακάριοι μονα- χοί, ὡς πσας ἀτιμίας ἢ ἐξουδενώσεις ἑαυτὸν ἀξίον λογιζέται. Μακάριοι οἱ πενθοῦντες θλί- ψεις, διψῶντες ἀληθίας, ὅτι κορεσθήσονται τευθῆς ἀκρέσια. Ἀνὴρ σιωπητικὸς φιλοσοφίας υἱός· ὁ δὲ γλωσσώδης κατεψυχήσεται ὅτι τῆς γῆς. Ὁ ἐπιγνῶς παρεγγιλομάζω, ἐκμάπτει σε γλώσσης· δὲ παύλογος οὐκ ἐκφεύξεται ἀ- μαρτίας. Ἀκούσατέ με, ἀκούσατε, πάντες οἱ κακοί· ο τοῦ ἀκάθαρτα λογιζέτῶντες, πλημμελήματα· Εἰ ἀληθές, ὡς ἐ ἀληθές, ὅτι ἐν ᾧ μέτρῳ μετρέσετε, ἀντιμετρηθήσεται ὑμῖν· ὡς γὰρ ἐλεού- μεν, ἐλεηθήσομεθα, ἐν ᾧ κρίματι κρίνετε, κριθήσεσθε· πάντως ἐν οἷς μεμεμώμεθα τὸ πλησίον, ἐν αὐτος ὀπτευσόμεθα, ἐ ἀλλως. οὐκ ἐστιν, εἴτε σωμαλικοῖς, εἴτε ψυχικος· αὐτὸ γὰρ τὸ πάθος πᾶρξάν, ἐν ᾧ τὸ πλησίον καταλαμβάνει.}} {{right sidenote|'''B'''}} 168 {{graeca|Κόρος βρωμάτων πορνείας μητήρ, ἐγκρά- τεια ἢ κοιλίας· ἀγνείας μητήρ. Ὁ μετὰ γαστελ- μαρχίας καὶ νηξίᾳ πορνείας δαίμονα νι- κήσαι φιλονεικν, ὁμοιός ἐστι τῷ μὲ ἐλαί σβεννύοντι ἐμπυρεύματόν. Φεύγειν ἰχθὺς ἄγριον, ἢ φιληδονίας ψυχὴ ἀπερρέχεται ἡσυχίαν. Μὴ παρντ⊠ Φω- τός, τῷ πάντα σκοτώδῃ, καὶ μὴ παρούσης ταπεινοφροσύνης τῷ μοναχῷ, τότε ἡ ἀσκη- σις ματαιότης γίνεται. Ὁ τοῦ ἑαυτῶν πεποιθενω- κῶς, ὑπὸ χρελῶν ἐ καθεῖσται· γὰρ οὐκ ἔχει ὁ θησαυρός, σεσφρέσεν ἢ θύραν. Ἐφ' ὅσον ἡ ἐξουδία τῆς ἀκολουθίας ἐς φιλικὰς ἐμ- φυλάσσω ἐν καρδίᾳ μοναχός, ὁσμὴ μύρων ἀ- γνείας οὐκ διωδίαζεται. Τί ἐστι γαστριμαργία; Πορνείας μητήρ· λη διανοίας, ρύπος σώμα- τος⊠. Τί ἐγκράτεια; Γαστρὸς χαλινός, ψυ- χς ἀνάψυξις, ἀσμαρὰ πολιτευμα. Τί πορνεία; Λαμπραρίας πύρκα, ἀναισθῶν⊠ λογισμός, ἀπηγώ- στας ὁδηγός, ἢ καταγινώσκει χηρεσχωρός. Τί ἐστι σωφροσύνη; Ἀνδρείας στήλη, αἰχρῶν λογισμῶν πε- ιτομή, ἔργων ἐνεργή, καὶ ἐγκρατείας συνεργός, ἢ ἀκέραιος σεφροσύνη. Τί φιλαργυρεία; Εἰδω- λων φιλία, ἀνδρείας μανία, πολυμέριμν⊠ κακία.}} {{right sidenote|'''C'''}} 169 {{graeca|Τί ἀκτημοσύνη ; Φιλαργυρίας ἐκρίζωμα , ἀνεπίφθονος θησαυρός , ὀξύδρομος ἀγωνιστής , ἀμέριμνος βίος. Τί ἐστι λύπη ; Ἀκηδίας σύμφυτος , αἰσχρῶν λογισμῶν κρατήρ , σκώληξ σαρκός. Τί χαρά ; Λύπης ὀλεθρεία , ἱλαρότητος ⊠ , ψαλμῳδίας ἀγαλλίαμα. Τί ἐστιν ὀργή ; Νόσος γλώττης , πυρετὸς βράσεων , ὕβρεων δοχεῖον , μήτηρ ⊠ οβόλων. Τί πάλιν ἀκηδία ; Ἀτονία νοὸς ψαλμῳδίας μῖσος , τόπων ἐκ τόπων μετάβασις. Τί ὑπομονή ; Ἀκηδίας διακοπή , θανάτου μέριμνα , σταυροῦ μελέτημα , καθηλωμένος πόθος τυπόμενος χρυσός. Τί κενοδοξία; Συντυχίας φαντασία , ἐπαίνων δουλεία , πολυχημάτιστος βασκανία. Τί μακροθυμία ; Φρονήσεως ὅπλον , σαγήνη ἀχείμαστος , λιμὴν σωτηρίας , ἐλπιζομένων ἔσοπτρον κακουχουμένων βραβεῖον. Τί πάλιν ἡ ἐπιφάνεια ; Πολύμορφος φαντασία , ἄλυσις τῶν κακῶν , τὸ τριφάρμακον κέρας τῶν παθῶν καταλαλιᾶς ῥίζα. Τί ἐστι πλεονεξία;}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} ta ejus praeclara exciperem, ad ſententias alias ex ſanctis Patribus depromendas converſus ita proſe- quebatur:{{right sidenote|''cohortans ad diligentiam, silentium, neminem judicandum,'''}} 167 Qui emetipſum deflet, neſcit accediam; nam qui, illa obrepente, vim ſibi inferunt, coro- nabuntur; neque enim aliud quidquam tam inſig- nes coronas deproperat, quam accedia monacho ſecum ipſo luctanti. Mundum odit, habetque pro ſtercore, cuicumque animæ ſuæ exitus curæ eſt. Beatus monachus, cum ſe omni dedecore & con- temptu dignum reputaverit. Beati, qui afflictio- nes efuriunt, ſitiuntque contumelias; quia deliciis aturabuntur inexplicabilibus. Vir taciturnus, fi- lius ſapientiæ; vir autem linguoſus non dirigetur in terra. Linguam frenare didicit, qui ejus pro- lapiones intelligit: multiloquio vero non effugi- et peccata. Audite me, audite, improbi omnes, qui in delicta inquiretis aliena: ſi verum eſt illud, ut eſt veriſſimum, quod in qua menſura menſi fue- ritis, remetietur vobis (nam prout miſericordes fueritis, miericordiam conſequemur: & quo judicio judicaveritis a, judicabimini) omnino in quibus proximum carſſerimus, in eadem incide- mus; neque fieri aliter poteſt ſive in corporalibus, ſive in iis quæ ad ſpiritum pertinent: idem etenim vitium incurrunt, in quo proximum condemnant.{{right sidenote|'''E'''}} 168 Ciborum atietas, mater eſt impudicitiæ; continentia vero ventris, mater eſt caſtitatis. Qui gulæ deditus & abdomini fornicationis ſpiri- tum nititur expugnare, ei ſimilis eſt, qui oleo incendium conatur extinguere. Piſcis hamum vitat, & anima libidinoſa fugit requiem. Si lumen deficit, obſcura unt omnia; ſi monacho deſit humilitas, omnis ejus labor eſt vanitas. Non ſpoliatur à labiis, qui in animo fuerit hu- milis: nam quod theſaurus non continet, janua non proferet. Quamdiu in corde monachi ami- cè fovetur fœtor libidinis, tamdiu non redo- lebit fragrantia unguenti caſtitatis. Quid eſt voluptas abdominis? Mater luxuriæ, fæx men- tis, inquinamentum corporis: Quid tempe- rantia? Ventris frenum, animi recreatio, admi- niſtratio ſanctitatis. Quid impuritas? Fœtus in- temperantiæ, mentis obtruſio, dux deſperationis, damnationis manuduſtrix. Quid eſt ſobrietas? Columna fortitudinis, cogitationum turpium cir- cumciſio, operum efficacia, adminiculum con- tinentiæ, oratio perpetua. Quid avaritia? Ido- lorum ſervitus, furor inſatiabilis, anxia miſeria.{{right sidenote|'''F'''}} 169 Quid eſt paupertas? Avaritiæ extirpatio, tutus ab invidia theſaurus, pugil expeditus, vi- ta fine curis. Quid triſtitia? Cognata pigritia, cogitationum obſcenarum crater, vermis corpo- ris. Quid lætitia? Exitium triſtitiæ, honeſtum hilaritatis gaudium, exultatio pſalmodiæ. Quid eſt ira? Morbus linguæ, febris ardens, rece- ptaculum convitiorum, mater ſerpentinum vene- na vibrantium. Quid rurſus acedia? Languor mentis, averſatio pſalmodiæ, de loco in locum diſcurſio. Quid patientia? Torporis intercidio, cura mortis, crucis meditatio, affectus crucifi- xus, aurum percuſſum. Quid vana gloria? Pro- ſperitatis imaginatio, laudum ervitus, faſcina- tio multiformis. Quid æquanimitas? Armatura prudentiæ, fagena fine tempeſtate, alutis por- tus, peratorum bonorum ſpeculum, præmium afflictorum. Quid iterum ſplendor & excelfa con- ditio? Phantafmæ illuſio multiplex, catena malorum, poculum paſſionum venenoſiſſimum, radix obtrectationis. Quid amor habendi? |} {{small|''Julii Tomus III.''}} &nbsp; '''Gggg 2''' &nbsp; Vas<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 3314n88yr1x1le71gk6kr4y7sis41n1 104 84802 275056 2026-08-07T12:59:15Z Vladis13 10700 + 275056 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|left=604|center=VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.}} {| | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} Vas contentionis, veritatis inimicus, hoſtis caritatis, moles inſatiata curarum, animi infoleſcentis elatio.{{right sidenote|''ac viſionem approbatam fugam:''}} 170 Bonæ ſunt virtutum divitiæ, fratres; peccatum autem fallax; neque aliter eſſe poteſt. Vita incorporeorum ſpirituum perpetuo viret. Monachus mitis ac patiens immortalita coæquetur. Aër quidem alit corpora, at ſenſatos virtus. Principium boni operis, noviſſe Dominum. In cientia commorare, & ſic propior Deo. Virtus prudens conſiſtit, imprudens diſſolvitur. Nihil in vita ſolidum, præter animæ lucrum; Animæ vero lucrum, pietas erga Deum. Tribunal judicum ſtultos interrogat, cordatos autem, etiam abſentes, laudat. Vita hominis apparet in morte ejus; nam ante mortem nihil eſt in vita ſtabile. Suade pacifica, & bella refugientes. Ex tranſlatione doloris naſcitur homini riſus; riſui autem ſtultorum miſcetur diſſolutio. Eſto ſemper benignus, & vitabilis obloquia. Expende verba tua accurato examine, & vitam tuam ne committito feræ pœnitentiæ. Genus liberorum amplectitur requiem: nam vir immodice dives obruitur negotiis. Fugito lites, etiam cum à te ſteterit juſtitia: non enim tantum lucri exilit, quantum damni. Convitiantem abſurditas, gloria debet eſſe philoſophantium. Regni cæleſtis diſcipuli ſemper opus habeant tantillis progreſſibus, donec firmas in Dei timore radices egerint.{{right sidenote|''& anctorum Patrum imitationem; e quibus unum novis ſpirituum diſcrimine,'''}} 171 Hæc aliaque plura anctus Stephanus differebat, productis imitatione dignis Patrum exemplis, inculcans nobis ac dicens: muli eſtote ſemper, filii cariſſimi, virorum virtutibus illuſtrium: viros etenim vidi cæleſti quadam mente præditos, cum quibus utinam partem una vobiſcum habeam ac fortem in regno cælorum! nam memini etiamnum divinam illorum vivendi rationem, ſeveritatem, agendi modum ſuavem, pauperem, humilem: atque ita prudenti quadam agitatus inſania in amorem rapior imitationis ipſorum, meoſque mecum ſtudeo in eundem pertrahere: præcellentes enim erant eremitæ, aſcetæ, homines Dei. Vidi & alios in monateriis, ſed pleroſque in Maxima noſtra Laura, nihilo hiſce, ſi vitam pectes, inferiores, quos inter duo quidam erant admiratione præ ceteris ac præconio digni: & eorum primus quidem ex ſolo intuitu ſtatum converſationemque hominis penetranti acie introſpiciebat: æpe enim, cum a patribus Lauræ tamquam ſingulari veneratione ſpectabilis, ſalutaretur, quos quidem negligere alutem ſuam maleque vitam inſtituere mentis oculis obſervabat, auſterè ac duriter averſabatur; rogatuſque ab iis, pro e ut oraret, hæc reponebat: Orent pro vobis actiones veſtræ; quia nihil vobis proderunt preces meæ, quando refragantur opera veſtra; vobiſmet ipſis porro proſpicite. Quos autem contra juxta Dei voluntatem recte vivere animadvertebat & converſari, illos viciſſim benigne reſalutans, animabat dicens: Optimè, optimè ſtetiſtis: ceterum videte, ne cadatis; perſeverate uſque in finem, ut ſalvi ſitis: nam qui perſeveraverit uſque in finem, hic alvus erit. Deus autem univerſorum vos confirmet, ac gratiam, & in omni bono opere perſeverantiam largiatur.{{right sidenote|''alterum præcognita morte tranquilliſſiméque uſcepta celebrem'''}} 172 Alter vero ex duobus illis erat ſenex egregius omnino ac mirabilis: hic enim, cum ſuam ex hac vita migrationem præſciret, triduo | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|Αἰσχρὸν φιλονεικίας, ἀληθείας ἐναντία, ἀγάπης ἐχθρὸς, πολυπραγμοσύνης ἀσπλησία, ἀλαζονία ψυχῆς.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{graeca|170 Ἀγαθὸς ὁ πλοῦτος τῶν ἀρετῶν, ἀδελφοί· σφαλερὰ ἡ ἁμαρτία, καὶ ἄλλως οὐκ ἔστιν. Ἀειθαλὴς ὁ βίος τῶν ἀσωμάτων. Πραΰς καὶ ἀνεξίκακος μοναχὸς ἐπιτεύξεται τῶν ἀκηράτων. Ἀὴρ μὲν σώματα τρέφει, συνετοὺς δὲ ἡ ἀρετή. Ἀρχὴ πράξεως ἀγαθῆς, τὸ γνῶναι τὸν Κύριον. Αὔλιζε ἐν τῇ γνώσει, καὶ πλησιάσεις Θεῷ. Ἀρετὴ ἔμφρων συνίσταται, ἄφρων δὲ καταλύεται. Βέβαιον οὐδὲν ἐν βίῳ, εἰ μὴ τὸ τς ψυχς κέρδος. Κέρδος μὲν ψυχῆς εὐσέβεια εἰς Θεόν. Βῆμα δικαστῶν ἐτάζει τοὺς ἄφρονας, συνετοὺς δὲ καὶ ἀπόντας δοξάζει. Βίος ἀνθρώπου ἐν τελευτῇ αὑτοῦ δείκνυται, ⊠⊠ μὲν τελευτῆς οὐδὲν ⊠⊠⊠⊠ ἐν βί. Βουλεύου εἰρηνικά, ἢ σβέσεις τὰ πολεμικά. Γέλως ἀνθρώπῳ ἐκ μεταφορᾶς πένθους· ἐν γέλωτι τῶν ἀσυνέτων μέμικται παρανομία. Γενοῦ φίλος διαπαντός, ἢ φεύξῃ κατηγορίαν. Γενοῦ δὲ ἀκριβὴς ἐν γλώσσῃ σου, ἢ οὐ δῷς τὸν βίον σου εἰς ὑστεροβουλίαν. Γένος ἐλευθέρων ἡσυχίαν ἀσπάζεται· βάλλει γὰρ πράγμασιν ἀνὴρ ἀπειράγαθος. Δίκας φεῦγε, κἂν τὸ δίκαιον ἔχῃς· οὐ γὰρ τόσον τὸ κέρδος, ὅσον ἡ ζημία. Δόξα φιλοσοφούντων, ἢ τῶν καθυβριζόντων πέφυκεν ἀπαιδευσία. Οἱ μαθητευόμενοι τῇ βασιλείᾳ τν οὐρανῶν, πάντοτε χρήσονται ὀλίγων τῶν προοδευκότων, ἕως ἂν ῥιζωθῶσιν εἰς τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ.}} {{right sidenote|'''F'''}} {{graeca|171 Ταῦτα τε καὶ τοιαῦτα τῶν ἱερῶν ἀγίων Στεφάνων, ὑποδειγμάτων βίους πατέρων ἀξιομιμήτους, ἐγκαταλειψομένων ἡμῖν, καὶ λέγων· Ζηλωτα ἀεὶ γίνεσθε, ἀγαπητὰ τέκνα, τῶν ἐναρέτων ἀνδρῶν· ἄνδρας γὰρ εὐσεβοφρόνας ἐθεασάμην, μεθ' ν ὑμῖν ἅμα μοίραν μερίδα καὶ κλήρον ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλείᾳ. Μέμνημαι γὰρ τῆς ἐνθέου ἐκείνων πολιτείας, καὶ σεμνότητος, ἤθεσε πράξεως, καὶ ἀκτημοσύνης καὶ ταπεινοφρόνης· καὶ ἔτι ἐν σώφρονι τινὶ μανίᾳ πρὸς ρωτα τῆς μιμήσεως τῶν βίων αὐτῶν ἐλαυνόμενος φέρομαι, καὶ σὺν ἐμοὶ αὐτοὺς τῶν σπουδὴν ἐμοὺς αὐτοὺς ἐφελκύσασθαι. Μεγάλοι γὰρ σαν ἐρημῖται, καὶ ἀσκηταί, καὶ ἀνθρώποι τῷ Θεῷ. Καὶ ἐν τοῖς μοναστηρίοις ἄλλους εἶδον τῶν οὐκ ἐλάττους τῇ πολιτείᾳ· οὓς ταπεινοὺς ἢ ἐν τῇ Μεγίστῃ μῶν Λαύρ, ἐν οἷς δύο τινες ἦσαν θαυμασμο καὶ ἐνδοξοι, ὧν ὁ μὲν ἐκ μόνης τῆς θείας ὄμμασι διορατικαὶ τὸ βίον τν ἀνθρώπων καὶ τν πολιτείαν ἐπέσκατο· πολλάκις γὰρ ὑπὸ τῶν πατέρων τῆς Λαύρας ἀσπαζομένης, ὡς αἰδεσιμότητι κεκοσμημένῳ, ὁ δὲ τοὺς τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐθεωρε τῆς ἑαυτῶν σωτηρίας ἀμελοντας καὶ κακῶς διάγοντας, αὐστηρῶς καὶ ἐπιτόμως ἀπεστρέφετο, καὶ διχλῶν ἀπαιτούμενος, λεγε πρὸς αὐτούς· Αἱ πράξεις ὑμῶν εὐχόντων ὑπὲρ ὑμῶν· ἐναποκειμένων γὰρ τῶν ἔργων ὑμῶν, αἱ δέησαί με οὐδν ὠφελήσουσιν ὑμᾶς· ἐπιμελεῖσθε λοιπὸν ἑαυτῶν· ὁ δὲ αὖ τ Θεῷ βιοῦντας ἐν σώφρονι βί καὶ θαιρεσίως διαγωγαῖς ἐθεώρει, τούτους διμερῶς ἀνταπασαζόμενος ἐπεθύμυνε, λέγων· Καλῶς, καλῶς ἴστασθε· λοιπὸν σκοπεῖτε, μὴ πέσητε· ὑπομείνατε ἕως τέλους, ἵνα σωθτε· ὁ γὰρ ὑπομείνας εἰς τέλος, οὗτος σωθήσεται. Ὁ δὲ Θεὸς τῶν ἁπάντων στηρίξαι ὑμᾶς, ἢ δοίη ὑμῖν χάριν, καὶ πομονὴν εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθόν.}} {{graeca|172 Ὁ δὲ ἀπὸ γέρων ἦν ὑψηλὸς καὶ θαυμαστς· οὗτος γὰρ προγνὼς τὴν ἐνθένδε μετάστασιν αὐτο, πρὸ τριῶν ἡμερῶν τ ἑαυτο πρ}} |}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> emue5pm7489zem10ritrqlba9rck94v 104 84803 275057 2026-08-07T12:59:16Z Vladis13 10700 + 275057 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|center=DIE DECIMA TERTIA JULII.|right=605}} {| | {{right sidenote|'''A'''}} {{graeca|τελευτῆς, καταβὰς ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ, καὶ εἰς πάντας τοὺς ἐν τῇ Λαύρᾳ ἡμῶν κελία εὐσχηληθούς, ὑπὸ πατέρας ἡμῶν, λέγων ἑ- κάστῳ· Βέλομαι ἐπὶ τὴν νεκρὰν θάλασσαν ἀπελθεῖν, καὶ μὴ τισὶν ἡμερν διάστημα θεωρεῖτέ με. Οἱ δὲ νομίσαντες αὐτὸν ἀληθεύ- οντα περὶ αὐτῆς λέγειν θελοῦσας, ἐξενί- ζετο δ'ὅμως ἐπὶ τῷ συνήθει αὐτῷ ἀπασμῷ⊠ ἐπισκέψει ἑνὸς ἑκάστ κελίας. Ὅλος ἐν ἑαυτ πατέρας ἀπασπαζόμενος⊠, ἐπὶ τὸ κελ- λίον αὐτῷ ἀνέκαμψε, καὶ ἔφη τῷ μαθητῇ ατοῦ· Βέλομαι, τέκνον, ἐνεκεῖν πιν⊠ ἀνα- γκαίας χρείας ὅτι τρεῖς ἡμέρας διώσαι⊠ ἀπ- θεν ἀνθρώπων παντός, μηδενὶ συνομιλῶν, μὴ τέ σοι, μὴ τῷ ἄλλῳ· ἀλλ' πῃ⊠ ν τείνῃ ἡμέρας ἐπέλθ, εἴσητι ες τὸ δεύτερον δόμον τῷ κελίῳ· ἐκεῖ γὰρ ἐργαλείω ἐμαυτο. Ὁ δὲ μαθητς ἔφη· Ὡς κελεύεις, πάτερ. περ δ' ἐποίει, αυτὸν ἐγκλείσας μέχρι τῆς τρίτης ἡμέρας, μόνον⊠ ἐπίσταται κρυφίων ἐτα- ρος Θεός. λθούσης ἐν τ παρεδρεύματι, εσ- ἔβη πρὸς αὐτὸν μαθητής, καὶ εὗρεν αὐ- τὸν τῇ ἀναπνοῇ ἠσθωμένον⊠, καὶ τὸ πνεῦ- μα αὐτοῦ τῷ Κυρί παραδεδώκωτα· καὶ παρ- αυτῷ τοῖς πατέρας ἐγνώρισαν τὸ ξένον μυ- στήριον. Οἱ δὲ κατασκαμέντες ἐπὶ τ ἀκρόαματι, κα ἐπικηρύξασαν συνήθειαν συνθροϊσθσιν, καὶ ἅγιον γέροντα κηδεύσαντες ἐν ὁσίαις θήκαις κατεθή- καν, δόξαν καὶ εὐχαριστίαν τῷ Θεῷ ἀναπέμποντες, τῷ ζωῆς καὶ θανάτου δεσπόζοντι.}} {{right sidenote|'''B'''}} 173 {{graeca|Οὐ τοῖς δυσὶ τὸ μόνον· τοῦτοις συνέ- τυγχον, ἀλλὰ κα διαφόροις ἔντε τῇ ἡμετέρ Λαύρᾳ, κα ἐν τοῖς ἐρήμοις καὶ μοναῖς, ὡς ὁ γνῶς ἐδέξατο, καὶ τοῖς Ἀβραμίοις κελ- λίας ἀναπαυσεν ἐν χώρᾳ ζώντων, καὶ ἐν πα- αδείσῳ τρυφς· ἢ εχοι καταλαμβάνει τὸ ἀνέ- ωτερον φῶς διαπανετός, ἔχον ἡμᾶς αὐτόνα- πε, κατανοήσαι, μιμουμένους τοὺς καλοὺς ἀγῶ- νας τῷ θεαρέσως βεβιωκότων ἀνδρῶν, καὶ τῷ νῦν βιώτων· πέπεισμαι γὰρ, ὅτι καὶ ἐπὶ ἡ- νες σήμερον οὕτως καὶ εἰλικρινῶς πολιτευό- μενοι· ἢ δὲ διέλειπεν ὁ Θες ἔχων γνησίας δό- ξας τῇ γενεᾶν καὶ γενεᾶν, εἰ τῇ πᾶσιν ἐν τοῖς τοῖς ἐνεστῶσι καιρος ἡλδίσθη τῇ μοναχικῇ πολιτεία μὴ ἰσοῦ ἔτι ὑπὸ τῷ μεγάλῳ σεισμῷ, καὶ ἐπὶ τῇ βραχεῖ ἢ βραχεῖ ὀλιγωρίσεται, ἢ διὰ τὸ σκληρυνθῆναι τῶν ῥαθυμίων, καὶ ἀμέ- λειαν. Ἀλλὰ ἀγωνισαθεῖς τοῖς ὀλίγοις συνα- γειρωθῶμεν· ἐπειδὴ τὸ τίμιον σπανταχῶ⊠ ὀλι- γώτερον πέφυκε· μολίβδω⊠ γὰρ πολυταλάντῳ κρείσσων ὀλίγος χρυσός, καὶ γροῦς βαθυτάτης σμικροτάτη φωτὸς ἀκτίς, καὶ δυσωδεῖα πύλης, καὶ δυωδίας βερχεα πνοῆ.}} {{right sidenote|'''C'''}} 174 {{graeca|εὶ ἡ νυκτερινὴ ἡ διδάσκων Γέρων σφοδρτα ἱερῶν αὐτοῦ λόγων ἐποίειτο τῶν περὶ συμπαθείαν ἐντολῶν· συμπαθῆς γὰρ ἦν, ὡς εἴδω⊠ τῷ Ἐρωτν Φημι· ἢ τν συμπαθείαν αὐτ εἴδειεν ἂν οἱ πεῖραν εἰληφότες αὐτῆς ἐ μόνον κατ' αὐδηνμάτων, ἀλλὰ τῶν πτηνν ἢ τετραπόδων· ἰδίας γὰρ χερσὶ παρέβαλλε τν προσίωσι τος ψω- μοῖς, καὶ τοῖς κόρεσιν, καὶ τος περιστεραῖς, καὶ τοῖς δορκάσιν. Ἐν αὐτοῖς πολλοῖς τοῖς κελ- λίοις αὐτοῦ ἤρχοντο γὰρ οἱ ψαφοὶ καὶ ὅτι οὐκ ὤμους αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ τῶν κεφαλιῶν⊠, καὶ τ γό- νατα αὐτοῦ. Ἐφιλοενεῖν ἢ τῷ ἐπόλεμεν ἀληθῶς, παρεχθέντος αὐτοῦ τῷ ἐδωδίω⊠, ς ἡμεροήμερες, καὶ ὕδατι κορεσθέντες, πάλιν ἀπαλλομένοι ἐπέτοντο ἡμέρα⊠ τῷ Γέροντι⊠, ὡσεὶ μαθηταῖς, κελεύοντι.}} 175 {{graeca|Τος μυρμήκησι καὶ τοῖς τοῖς μυρίοις ζων- φοίσι σιμάλλων, κα σιτάμην, καὶ ἄλφιτα πα- ρετίθη· συνεπάθη δὲ περὶ τὸν φιλίμον τοῖς ἐν τῇ}} | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} ante mortem descendit in templum; tum cel- lulas, quotquot erant in Laura noſtra, adiens, ſalutabat patres, & ſingulis: Diſcedo, inquit, modo ad mare Mortuum; & poſt tres dies me videbitis. At illi arbitrantes eum, ut erat ſin- cerus & candidus, de mari ſenſibili dicere: mi- ra tamen eis accidebat ſalutatio ejus inſolita, tum etiam quod uniſcujuſque cellam obiret. Itaque cum patribus omnibus vale dixiſſet, re- dit ad cellam ſuam, atque diſcipulo: Velim, fili, neceſſaria quadam de cauſa tribus hiſce die- bus hic ſolus agere, procul ab humano quali- bet confortio, & neque tecum, neque cum alio quocumque communicare; ed ubi dies tertius adierit, tum redi, & in intimam uſque cellam ingredere, iſtic enim me occludam. Diſcipulus vero: Faciam, inquit, ut jubes, pater. Quid illa ageret interea ad tertium uſque diem inclu- us, ſolus novit, qui occulta quæque ſcrutatur, Deus. Elapſum jam erat præfinitum tempus, cum ingreditur ad eum diſcipulus; & exten- ſum offendit verſus Orientem, poſtquam jam Domino ſpiritum traididiſet; ſignificavitque con- tinuo patribus inexpectatum hoc myſterium: quo illi nuncio perculſi, de more in locum unum convenient, juſtique ſancti ſenis funeri per- ſolutis, in Sanctorum ſepulcris æ eum condi- derunt, vitæ ac mortis Dominum Deum cum gratiarum actione laudantes.{{right sidenote|'''E'''}} 173 Neque cum illis tantum duobus agere mihi contigit, ſed & cum variis aliis tam in Laura noſtra, quam in deſertis & monaſteriis, qui jam in cælum recepti conquieſcunt in inu Abrahæ, in terra viventium, in paradiſo volu- ptatis, ubi lux affulget perpetua, neſciens oc- caſum; ubi & vos virorum, cum qui jam accepti Deo vixerunt, tum qui etiam nunc vivunt, glo- rioſa imitati certamina, igere aliquando domi- cilium ſtudete: perſuaum enim habeo, eſſe hodieque non nullos, qui ſanctè vitam cæleſque degant: nam genuini Deo famuli eſſe non de- ſinunt in generationem & generationem; ta- meti elanguit plurimum noſtris hiſce tempo- ribus diſciplina monaſtica poſt annos decem à magno terræ motu; concideteque paulatim etiam magis, ob ingruentem torporem atque ſocordiam. Sed paucis accenſeri contendite: quia quod rarius eſt, id magni ubique eſt pre- tii: nam & pauxillum auri multo præſtat plum- bo, & craſiſſimis tenebris tenuiſſimus lucis ra- dius, & ingenti graveolentiæ quantulacumque odoris boni fragrantia.{{right sidenote|'''F'''}} 174 Quoties vero uos adhortabatur Senex ac docebant, commiſerationis commendatione monita ſua ſacra, tamquam ſigillo, claudebat: nam tanta fuit, meâ quidem ſententiâ, hæc in illo virtus, quanta in mortalium nemine: no- verant eam, qui experti erant, non homi- nes modo, ſed & volucres & quadrupedes: nam ſturnis, corvis, columbis, capreis eſcam uis ipſe manibus congerebat. In ipſum ejus ſi- num advolabant non raro ſturni, in humeris ejus, in capite, ſuper genua ſubiſtebant: pro- ponente autem illo cibum, diſceptatio inter eos erat ac pugna, uſque dum eſcis & aqua ſaturi, modeſte denuo, cum id eis Senex, quaſi diſ- cipulis, imperaret, læti avolabant.{{right sidenote|''Commisera- tionis com- mendat affe- ctum, etiam erga animan- tia quales;''}} 175 Formicis autem & infectis filiginem, ſe- famum, & farinam præbebat; ed miſerebat eum ſupra modum fuſcorum & innocentium quo- rundam, |} == ANNOTATA D. P. == * '''a''' ''In Sanctorum epulcris æ eum condiderunt] Ita MS. Græcus; at in editis, in Sanctorum epulcris eum condiderunt. Verum hæc lectio non placet; nam in MS. Græco legitur ἐν τοῖς τῶν ἁγίων τάφοις αὐτὸν κατέθηκαν· quod ſic vertendum erat, in Sanctorum ſepulcris eum poſuerunt. Atque ita ſane habent nonnulla exemplaria, ſed alia, in Sanctorum ſepulcris & eum condiderunt. Verum hæc lectio non placet; nam in MS. Græco legitur ἐν τοῖς τῶν γίων τάφοις αὐτὸν κατέθηκαν· quod ſic vertendum erat, in Sanctorum ſepulcris eum poſuerunt. Atque ita ſane habent nonnulla exemplaria, ſed alia, in Sanctorum ſepulcris & eum condiderunt. Verum hæc lectio non placet; nam in MS. Græco legitur ἐν τοῖς τν ἁγίων τάφοις αὐτὸν κατέθηκαν· quod ſic vertendum erat, in Sanctorum ſepulcris eum poſuerunt.'' * '''b''' ''magno terræ motu] Anno Chriſti 1033. magnus terræ motus fuit in Syria, qui multa monaſteria everſit, ut ex Cedreno & Scylitze conſtat. Hinc patet, hanc Vitam poſt annum 1033. ſcriptam eſſe.''<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> 7xkkh5aasqerkg3rx5ynktfczsltr7e 104 84804 275058 2026-08-07T12:59:18Z Vladis13 10700 + 275058 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__</noinclude>{{Колонтитул|left=606|center=VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUMAT. MON.}} {| | {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. EX MS.GR.}} rumdam, qui in eremo ſunt, vermium. Neque enim de bonis terrenis pene quidquam illi deerat, etiamſi iis colligendis nec curam ullam nec laborem impenderet; noverat videlicet certam illam Domini promiſſionem, cum dixit: Quærite primum regnum cælorum; & hæc omnia adjicientur vobis. Contendebat autem ſæpenumero nobiſcum, diſcipulis ſuis, de vermibus illis nigris interdicens, ne quos occideremus, eos etiam extra heſychaſterium inconſulto per noctem obterentes: eamque ob rem nos carpebat, ciens ipſe quæ nos inſcii faciebamus: Vah, infelices, inquiens; nihil in vobis eſt miſericordiæ. Neſcitis vero, ſi cui adverſus naturas irrationaliles commiſerantis animi deſit affectus, eidem illum etiam adverſus homines defuturum? Veritas conſcia eſt, me ſæpiſime, quo tempore viſuntur locuſtæ c, in eremum noctu progreſſum, ut in heſychaſterio ſub auroram ædilem, ubſtitit ex commiſeratione, ſicubi eas per viam obtriguiſſe frigore deprehenderem, ibique permanſiſe donec ſolis radii adfulgerent; metuebam enim ne quid eis fortè nocuiſſem invitus; atque ita deinde lætus ac ſecurus proſequebar iter inſtitutum. Et ſic re verà divini Magiſtri noſtri præceptis edocebamur.{{right sidenote|'''C'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|ἱρῶν μαίροις ἀκαίκοις σκωλήξιν· οὐδὲν γὰρ μοναυγλὶ ἐλπίζει αὐτῷ ὡς παντὸς ἀγαθ, ἢ ὄντος ὅτι τῆς γῆς, καίπερ δὲ ταῦτα φροντίδα ἢ αὐτοῦ· μὴ ἔχοντα παντελῶς· ἤδει γὰρ τὴν ἀληθῆ ὑπόσχεσιν ἡ Δεσπότης εἰπόντος· Ζητεῖτε πρῶτον τὴν βασιλείαν τν οὐρανῶν, καὶ ταῦτα πάντα προστεθήσεται ὑμν. Ἐμάχετο δὲ ἡμν πολλάκις, τος μαθηταῖς αὐτοῦ, περὶ τν μαύρων σκωλήκων ἀπεργάζεσθαι, καὶ φονεύειν αὐτος, καίτοις ἐκτὸς τῆς ἡσυχαστηρίῳ νυκτὶς καταπατήσασιν αὐτοὺς ἀκουσίως· ὀνειδίζων ἡμᾶς ἐνεκεν τούτων, εἰδὼς περ ἀγνοοῦντες ἐποιοῦμεν· Οὐκ ἔχετε, λέγων, συμπαθίαν, ἐλεεινοί. Ἀγνοετε ἢ, ὅτι ὁ μὴ ἔχων συμπαθίαν ἀγριππὴν πρὸς τὴν κτηνώδη φύσιν, ἔτι εἰς ἀνθρώπων κέκτηται; Οἶδεν ἡ ἀλήθεια, ὅτι πλεῖσταις ἐν καιρῷ ἀκρίδων· ὅτι τὴν ἐρημον ἀπερχόμεθα νυκτός, ἢ περὶ τὸ ρθρον εἰς τ ἡσυχαστηρίον ἐλθὼν βελόφω, ἡνίκα τῇ δῷ ἠδύ. μὼν ἀκρίδων κρυμωθεισν ὑπὸ τῆς ψύχους, ἐκαθεζάμην θεοῦ αὐτῶν, ἐνδεχόμεθα τὰς τῆς ἡλίου αὐγᾶς. Ἐκτούσων γὰρ, μήπως κων ἀδικήσω αὐτάς· ὡς ὅτε τῇ χαίρων εἰχόμην τῇ ὁδῷ. Ὡς ἐν ἀληθείᾳ ὑπὸ τς θεοφόρου ἡμῶν Ἐπιστάτου φωταγωγημένοι ἐδιδασκόμεθα.}} {{right sidenote|'''E'''}} {{right sidenote|'''F'''}} |} == ANNOTATA D. P. == * '''a''' ''Hinc, itemque ex numero 183, ubi de S. Stephani ſepultura; prout ex relatis num. 28, de S. Theofili ſociorumque arca, colligimus, moris fuiſſe in Lauris ac monaſteriis Palæſtina, ut quorum memoriam ob ſingularem virtutem & poſterorum incitamentum volebant religioſe conſervatam, eos in ſacratiori loco decenter conditos collocarent Patres; cum extra eccleſiam aut monaſterium ceteri in communi cœmeterio defoderentur.'' * '''b''' ''Terribiles terræ motus memorat Cedrenus in Syria contigiſe anno Copronymi ſecundo, ſexto, & nono: ſed unus is, de quo hic agitur, à decem annis accidiſſe narratur à S. Stephano, & ultimo quidem vitæ quadriennio, icut liquet ex verbis Leontii num. 115; alium deſignare neceſſe eſt, ſi numeremus durationem, quæ ab iſto motu, & relaxata poſt eum diſciplina monaſtica uſque ad dictum quadriennium effluxerat. Sed quid vetat poſt annos Decem à magno terræ motu, ita intelligi, ut ſolum tempus ſignificetur, unde initium ſempſerit iſta relaxatio, præſcindendo à tempore, quo, dum iſta referebat Stephanus, illa jam præterierat? Et ſic unus ex dictis motibus intelligi poteſt, maximè is, qui anno Copronymi 6, S. Stephani 21, Chriſti 746 à Cedreno μέγας vocatur, templis monaſteriíſque Palæſtina fatalis: quem ſic dudum ante ipſum deſcripſerat Theophanes: Hoc anno (746, ut patet ex Indictione XIV, quæ paulo poſt ibi ſubnectitur) menſis Januarii die XVIII, hora IV, magnus terræ motus in Palæſtina circa Jordanem & in Syria factus eſt: adeo ut multæ hominum myriades ac pene infinitæ perierint, & eccleſiæ monaſteriæque ceciderint, & maximè circa Sanctæ civitatis ſolitudinem. Atque hic terræ motus adeo ſingularis, & adeo graphicè hic memoratus facit, ut perſuaſiſſimum videatur, verba de quibus hic quæritur, ultimo ſenſu exponenda eſſe; nec aliud Sanctum voluiſe indicare, quam punctum fixum, quo cœperit relaxari monatica ibidem diſciplina.'' * '''c''' ''Plinius lib. 11, cap. 29 ſub exitum veris prodire ab ovis tradit, quæ autumni tempore pepererint. Alii duplicem earum fœtum ſtatuunt; dicuntque etiam Vergiliarum exortu Maio menſe parere, quæ ad Canis ortum naſci debeant: nec volare noctibus propter frigora, quidam voluêre. Quod ut verum non ſit, cum de provincia in provinciam continuata quandoque plurium dierum profectione trans mare demigrant, aliis tamen verè dici vel ex hoc loco colligitur.''<noinclude><!-- --> |} {{rh||''CA-''|}} <references /></noinclude> 0kwect4gxzgj2q9blk1e4uj1jyokj7c 104 84805 275059 2026-08-07T12:59:19Z Vladis13 10700 + 275059 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="LihachevAnthon1971" />__NOEDITSECTION____NOTOC__{{rh|VITA S. STEPHANI SABAIT. THAUM. MON.|532}} {| class="table-text" |-</noinclude>| {{right sidenote|'''A''' LEONTIO DISC. Ex MS. GR.}} phanus. Nihil verò eorum, quæ dixerat, irritum cecidit. Neque enim Stephanum, medicum illum tam utilem animarum, procul à spiritualibus alumnis suis in latibulis, speluncisque ac montibus delitescere Divinum numen sinebat: neque post eum umquam, ut nobis apparet, ab eremicolis, qui quidem conspecti fuerint, terra illa habitata est, quemadmodum præmonuerat mirabilis ille Martyrius, qui Deo tantopere placuit, tantisque ditatus charismatis ex hac vita migravit, cum in claustro à suo annos multos exegisset{{right sidenote|qui piè in claustro deinde mortuus est.}} {{right sidenote|'''d'''}} 4 Hoc moriente, aberat forte Patrum aliquis, ferventi in eum plenus fiduciâ. Is igitur cum, unde tuisset, reverteretur in Lauram, intellexit in via sacrum ejus ex hoc mundo discessum, ac dolore perfusus immenso, luctui indulsit multarum pleno lacrymarum. Lauram verò deflens: ô Laura, inquit, nostra, qualis tibi contigit hodie calamitas, qualis te dolor oppressit! tristitiæ te & consternationis inumbravit nebula, Martyrio, jubare tuo, sub terram demerso. Et tu, ô sacer sancti Sabæ discipulorum cœtus, quantum amisisti decus, qualemque morborum animi medicum! ô quid tibi post hæc, ægra atque infelix anima mea, consolationis invenies; quis tibi medelam afferet? Quamquam etenim patrem Stephanum habemus, Dei timore, atque omni virtute præstantem; eum tamen patri Martyrio neutiquam conferendum putamus: quia multum interest inter utrumque. Quantum namque ab occulo distat ortus, tantum pater Stephanus à patre Martyrio.{{right sidenote|Quam jacturam deplorans quidam;}} {{right sidenote|'''B'''}} 5 Dum itaque hæc, pergens in itinere, apud semetipsum lamentaretur ac diceret, substitit in montis cujusdam vertice, quo Senis hesychasterio imminebat, tum illud attentè interius circumspectienti benigna Dei providentia revelare non abnuit latentem in sancto Stephano divinam atque excellentem gratiam. Vidit enim hesychasterium omne ingenti splendore luculentos longè radios per fores fenestrasque ejaculante collustratum. Obstupescens autem secum ipse reputabat, quid esse id tandem posset, quod viderat; num forte scintilla aliqua à face candelave abstitisset, eamque flammam Calogero e dormiente excitaſset; an ipse Calogerus insolitum struxisset ignem, quod neque existimo, neque credo; nam nec id ipse facere consuevit, nec verò etiam qui apud eum sunt.{{right sidenote|videt S. Stephani cellam cælesti luce collucentem,}} {{right sidenote|'''e'''}} {{right sidenote|'''C'''}} 6 Hujusmodi inter cogitationes proprium ad inclorium devenit; illud autem cum rubicundum appareret, recurrit ad Senem, totam ædiculam flammis absumptam inventurum se ratus. Ut verò hominem unicè securum offendit, neque ignis vestigium ullum deprehendit, & ne redolentis quidem fumi, intellexit scilicet ob modicam fuisse ad fidem miraculum illud accidisse; & ad cellam suam reversus est, glorificans Deum, Senisque summa cum veneratione proftens sanctitatem.{{right sidenote|nullâ ibidem ignis scintillâ repertâ.}} 7 Monachus quidam magnus ac sublimis, genere Ægyptius, cognomento Christophorus, spec-læum incolebat. quod sancti Theoctisti dicebatur ad orientales se monasterii S. Euthymii partes situm, vir Deo gratus & multorum testimoniis pro alceta sancto habitus. Caritatem, quæ virtutum omnium mater est ac nutrix, sinceram colebat. Quin & proprium sanguinem profundere in votis erat ei, quo saluti consuleret cujuscumque ad se venientis; non enim sic affectus erat erga eos dumtaxat, qui eamdem secum profitebantur religionem; verum etiam adversus infideles ac barbaros, imitatus etiam in hoc Dominum & Magistrum suum, qui nos supra omnem modum dilexit, ac pro nobis, atque adeo peccatoribus, mortem libenter oppetiit.{{right sidenote|Præclara sanctitas Christophori monachi, '''f'''}} | {{right sidenote|'''D'''}} {{graeca|Οὐδὲν ᾗ ὧν ἔφησιν, ἔμεινεν ἀνεύεργητον. Οὐ γὰρ εἴα τὸ Θεῖον τὸ Στέφανον, ψυχῶν ατρὸν διὰ χρήσιμον, ἐν κρυψίμοις, καὶ ἄντροις, καὶ ὄρεσι κρυβῆναι ἄπωθεν τὸ λογικὸν αὐτοῦ θεραμάτων. Οὐκ ἔτι δὲ μετ᾽ αὐτὸν, ὥσπερ ἡμν φαίνεται, ἐπῳκῆθη ἡ γῆ ἐκείνη ὑπὸ τῶν ὁρωμένων ἀναχωρητῶν, οἷα προεῖπεν ὁ θαυμάσιος Μαρτύριος⊠, ς μεγάλως τῷ Θε⊠ εὐαρεστήσας, καὶ μεγάλων ἀξιωθεὶς χαρισμάτων, ἀπεβίω ἐν τῷ αυτοῦ ἐγκλειστηρίῳ χρόνους ἱκανοὺς διαπονήσας.}} 4 {{graeca|Τότε δὲ κοιμηθέντ⊠, εἰς τ⊠ πατέρων, ἔτυχεν εἰς αὐτὸν ζέσσαν πίσιν, ἐξ ἀπόντος. Ὡς δὲ, ὅθεν ν, ἐπὶ τὴν Λαύραν ἐπανῆν, ἐκ τῶν ὁδῶν ἐνόησεν τὴν ἐνθένδε ἱερὰν αὐτοῦ μετάστασιν, ἡ λύπῃ σφοδρῶς ἀπείρῳ ἐπέδυστο πένθος δακρύων πολλῶν μεστόν. Ταλαιπίζων δὲ τὴν Λαύραν, ἔλεγε· ὁποία συμφορὰ συμβέβηκέ σοι σήμερον, ὡ ἡμετέρα Λαῦρα; καὶ ποία σε λύπη κατέλαβεν; Στυγνότητί τε ἡ ἀθυμίᾳ νέφ ἐπὶ σε ἐπεσκίασε, τοῦ σοῦ φωστῆρ Μαρτυρίου πὸ γῆν καταδύντ⊠. Σὺ δὲ, ὡ ερὸν τὸ ἅγιον Σάβα μαθητῶν ἀθροισμα, ὁποίον ἀπώλεσας καύχημα καὶ ψυχικῶν παθῶν ἀκέστορα. ὦ ψυχή μοι νοσερὰ ἡ τάλαινα, τίνα ἄρα ἐλοιπὰ τεύξῃ παραμυθίας, τίς σε θεραπεύσει; εἰ γὰρ ἡ τὸ ἀββᾶ Στέφανον διλαβῆ κα ἐνάρετον ἔχομεν, ἀλλ᾽ οὐδαμῶς ἀντὶ τοῦ ἀββᾶ Μαρτυρίου συγκρίνομεν· ἐπειδὴ πολὺ ἀδιαφορῶν τὸ ἀναφορον. ὅσον γὰρ ἀπέχουσιν ἀνατολαὶ ἀπὸ Δυσμῶν, τοσοῦ ἀπὸ τοῦ ἀββᾶ Μαρτυρίου ὁ τοῦ ἀββᾶ Στεφάνου ἀφέστηκεν.}}{{right sidenote|'''E'''}} 5 {{graeca|Ὡς ἂν ταῦτα καθ᾽ ἑαυτὸν ἐν τῇ δῷ δυόμενος ἐδήσει, ἢ λεγεν, ἐπὶ ⊠ τινὰ ἀκρώρειαν ἄνωθεν τῷ ἡσυχαστηρίῳ το γέροντ ὑπεράγχεσαν. Καὶ τότε δι᾽ αὐτοῦ ἐντόνως ἀθλο⊠⊠ντ⊠ τῷ ἡσυχαστηρίον, ἐπένευσεν ἡ ἀγαθὴ τοῦ Θε⊠ πρόνοια δεῖξαι αὐτοῦ τὴν ἐμφολοῦσαν τῷ ἁγίῳ Στεφάνῳ θείαν τε ἐκλάμψασαν χάριν· ὅθεν δὴ τὸ ἡσυχαστήριον μεγάλῳ φωτ μεσὸν, ἐκπέμποντος ἀπὸ τν θυρίδων ἀκτῖνας τηλαυγεῖς. Ἐκθαμβηθεὶς ἡ ἐλογίζετο, τί ἂν εἴη τὸ ὀφθὲν, λέγων· ἆρα μή τις σπινθὴρ ἀπὸ Δαδὸς ἢ κανδήλας ἐξέπεσε, καὶ τὴν φλόγα ζῶντι ἐν τῷ κελλίῳ, τῷ καλογέρῳ κα ἐξήδωσε, ἀνήλεγεν; ἢ αὐτὸς ὁ καλόγηρ⊠ ἀσυνήθητον ἐπῆγσε πυρκαϊάν; ὅπερ οὐκ οἶμαι, οὐδὲ πιστεύω· ὁ δὲ ἔωθε τοῦτο ποιεῖν, τε μὴ οἱ κατ᾽ αὐτόν.}} {{right sidenote|'''F'''}} 6 {{graeca|Οὕτως ἂν ἐνθυμηθῶν τὸ ἰδικὸν κατώικησε κελλίον. Τὸ ἐρυθρὸ δὲ φανέντ⊠, ἀπέπληξε πρὸς τὸ γέροντα, νομίζων ὡρᾶν τὸ κελλίον ὅλον πυρποληθέν. Ὡς δὲ εἶδε τὸ γέροντα ἐν καταπαύσει πάσῃ τυγχάνοντα, ἡ ἀδὲν εὗρε πυρὸς ἴχνον, ὅτε μέχρις ὀσμῆς καπνοῦ, ἔγνω ὅτι τινὶ τὸ θαῦμα γέγονε ἕνεκα τὸ ἑαυτοῦ λιγοπιστίας, καὶ ὑπέστρεψεν εἰς τὸ ἴδιον κελλίον, δοξάζων τὸ Θε, καὶ τν τοῦ γέροντος ὁμολογουμέν⊠ ἐκθειάζων ἁγιότητα.}} 7 {{graeca|Τίς μοναχὸς μέγας καὶ ὑψηλὸς, τῷ γένει Αἰγύπτιος, Χειροφόρος⊠ ἐπινομαζόμενος, ὅπερ ἐν σπηλαίῳ τῷ Θεοκτίστου λεγόμενον ἐν τοῖς ἀνατολικοῖς μέρεσι τοῦ ἁγίου Εὐθυμίου μονῆς. Ἦν δὲ θεοήρης ὁ ἀνρ ἡ ἀσκητὴς ὑπὸ πολλν μεμαρτυρημένος ἐπ᾽ ἀρετῆς. Ἀγάπην ἡ ἀδολον εἶχε, τὴν μητέρα τε καὶ τίτλην πασῶν τῶν ἀρετῶν. Προεθυμεῖτο δὲ ἡ αὐτὸ τὸ ἑαυτοῦ ἐκχέαι τὸ αἷμα ὑπὲρ τὸ ὑποχειρίας παντὸς προσιόντος πρὸς αὐτόν· οὐ δὲ μόνον πρὸς τοὺς ὁμοπίστας, ἀλλὰ καὶ πρὸς αὐτοὺς τος ἀπίστους καὶ βαρβάρους, μιμούμενος ἡ ἐν τούτῳ τὸ ἑαυτοῦ κύριον καὶ Δεσπότην, τὸν ὑπερβαλλόντως ἡμᾶς ἀγαπήσαντα, καὶ ὑπὲρ ἡμν κακαίως δυνθανατίζω ἁμαρτωλῶν ὄντων.}} {{graeca|2 Καθ᾽}}<noinclude><!-- --> |} <references /></noinclude> ci800nnltsvc01bom04p9aknowyvrcf 0 84806 275176 2026-08-07T19:54:47Z אליעזר.גרין 33000 Paginam instituit, scribens '== Tabula de Secreto Iuris et Nominibus Dierum == === Verba Domini Tabulae ad Scribam Exscriptorem et Sapientem Temporum === Audi, scribe qui haec verba in novam tabulam exscribis: neque addas neque demas, neque prius cum posteriore commutes, neque numerum pro numero ponas quod inter se propinqui videantur. Gutta per errorem perperam exscripta non locum suum tantum corrumpit, sed omnes etiam guttas quae post eam veniunt omnesque pateras quae ex iis bibunt.<br...' 275176 wikitext text/x-wiki == Tabula de Secreto Iuris et Nominibus Dierum == === Verba Domini Tabulae ad Scribam Exscriptorem et Sapientem Temporum === Audi, scribe qui haec verba in novam tabulam exscribis: neque addas neque demas, neque prius cum posteriore commutes, neque numerum pro numero ponas quod inter se propinqui videantur. Gutta per errorem perperam exscripta non locum suum tantum corrumpit, sed omnes etiam guttas quae post eam veniunt omnesque pateras quae ex iis bibunt.<br /> Audi et tu, sapiens temporum qui nomen diei invenire quaeris: opus ne praetereas quod longum est, neve dicas, “Satis mihi est prope accedere.” In hoc secreto nihil est proximum. Qui unam unitatem in capite computationis dempserit, is in fine annum alium, mensem alium, offulam denique quam auris eius numquam audiverit invenire potest.<br /> Secretum tabulae apertum est, omniaque verba eius ante oculos cuiusque litterati scripta sunt; et tamen magnum secretum est. Non enim id solum quod occultum est secretum appellatur, sed etiam id quod palam est cuius tamen vias omnes ad finem usque pauci persequi sciunt. Nam cum liber in manum litterati detur atque dicatur: Quod tempus hodie est, quod cras erit, et quid cras dices cum quis te roget quod tempus heri fuerit? — respondebit: Signatum atque absconditum est; nescio.<br /> Quicumque bini dies tabulae dantur, prior est dies computationis, alter dies quaesitus. Dies inter se commutare non licet. Opus tabulae ex quaque tali copula unum decretum quinque res continens proferet. ---- == Tabula Prima: Quomodo Dies Numerentur == === Dies Fundamentalis === Monstrum Spaghetti Volans diem unum elegit eumque Diem Fundamentalem appellavit. <blockquote> Traditur tabulas traditas esse temporibus Aššur-dān, regis Assyriae<ref>Aššur-dān Tertius intellegitur.</ref>, anno limmu Būr-Saggallē, praefecti Guzanae, mense Simānu, eo die quo sol defecit; Diem autem Fundamentalem eo priorem esse quattuordecim milibus milium, septingentis septuaginta septem milibus, centum quadraginta novem diebus. <blockquote> Nota super notam: ad computationem tabulae quae vim habet, dies defectus solis supra dicti est dies quintus decimus mensis Iunii anno 763 ante aeram communem, secundum calendarium Iulianum in praeteritum prolatum. Idem dies est dies septimus Iunii eiusdem anni secundum calendarium Gregorianum in praeteritum prolatum. In continua dierum enumeratione in qua dies primus Ianuarii anni 1 post aeram communem calendarii Gregoriani est dies primus, dies quo tabulae traditae sunt numerum −278,522 habet. Itaque numerus Diei Fundamentalis in eadem continua enumeratione est −15,055,671. Omnes dies infra scripti sunt computationes in praeteritum extensae. Ubi calendarium annum historicum tali numero praeditum non habet, numeratio annorum quae annum zerum quoque continet scribitur; in calendario Iuliano lex servatur qua annus zerus non est. In calendario Hijri solari ratio cyclica fixa adhibetur; in calendariis Sinensi et Hinduico extensio algorithmica<ref>Vox “extensio algorithmica” non unam methodum communiter receptam significat. Ut dies numero restitui possit, algorithmus atque versio eius quae in computatione adhibita est pars definitionis diei habenda est; ex effectu non sequitur omnem extensionem prolepticam calendarii Sinensis aut Hinduici eundem effectum daturam esse.</ref> huic libro soli praescripta adhibetur; in Longa Enumeratione Mayaana correlatio Goodman–Martínez–Thompson adhibetur. Hi sunt dies Diei Fundamentalis: * Gregorianus: 22 Decembris 41,222 a.C.n. * Hebraicus: 19 Sivan, annus −37,460 ab orbe condito. * Hijri: 27 Rabiʿ al-Awwal, annus −43,126 AH.<ref>Conversio Hijri hic calendarium Islamicum arithmeticum significat, algebraice in praeteritum extensum; initium mensis ex visu lunae constitui non significat.</ref> * Hijri solaris: 18 Azar, annus −41,843 SH.<ref>Hic dies est extensio proleptica calendarii Hijri solaris secundum exemplar astronomicum in computatione adhibitum; tam antiquo tempore dies historicus consensu receptus non est, atque aliae rationes alium effectum dare possunt.</ref><ref>Nota explanatoria: quamvis nota proxima “exemplar astronomicum” nominet, ratio hic revera adhibita est cyclus arithmeticus Persicus 2,820 annorum. Effectus 18 Azar −41,843 ex hac extensione provenit; non ex tempore aequinoctii verni ad Nowruz statuendum.</ref> * Iulianus: 28 Octobris 41,221 a.C.n. * Sinensis traditus: cyclus −643, annus 57 cycli — Geng-Shen — mensis primus, dies 22; mensis intercalaris non est.<ref>Hic dies prolepticus regulis calendarii astronomici Sinensis in praeteritum extensis computatur. Calendarium illo tempore non exsistebat; mensis diesque qui proveniunt ab exemplari astronomico atque definitione extensionis pendent.</ref> * Hinduicus: annus −41,162 aetatis Vikramae, mensis Kārttika, dies lunaris 16; neque mensis neque dies intercalaris est.<ref>Hic est dies prolepticus secundum rationem computationis Hinduicam hic adhibitam. Plures rationes ac regulae calendarii Hinduici sunt; quare in extensione ad tantam antiquitatem hic dies non est unica conversio consensu recepta.</ref> * Saka Indicus: 1 Pausha, annus −41,299 Saka. * Buddhisticus Thailandicus: 22 Decembris, annus −40,678 BE. * Aethiopicus: 1 Hidar, annus −41,227. * Copticus: 1 Hathor, annus −41,503. * Imperialis Iaponicus: illi diei nullum nomen aetatis imperialis historicum est; enumeratione Kōki in praeteritum extensa: 22 Decembris, annus −40,561. * Minguo: 22 Decembris, annus −43,132 Minguo. * Baháʼí: annus −43,064, dies 11 mensis Masáʼil; per cyclos: Kull-i-Shayʼ −119, Váḥid 14, annus 9.<ref>Dies Baháʼí est extensio arithmetica enumerationis Badíʿ in praeteritum, non usus historicus regularum calendarii illo tempore. Divisio quoque annorum in Kull-i-Shayʼ et Váḥid hic arithmetice ad numeros negativos extensa est.</ref> * Longa Enumeratio Mayaana: −97.6.17.7.11.<ref>In notatione negativa Longae Enumerationis divisio Euclidea adhibetur: signum negativum ad partem baktun pertinet, partes autem sequentes residua non negativa intra fines suos manent. Itaque −97.6.17.7.11 non est negatio numeri positivi 97.6.17.7.11. Correlatio GMT adhibita est 584283.</ref> <ref>Concordantiae calendariorum eundem diem in continua dierum enumeratione designant, non aequalitatem momentorum quibus dies in variis calendariis incipiunt finiunturque. Praesertim calendaria quorum dies ad solis occasum vel alia lege locali incipit tempus iisdem finibus ac dies Gregorianus non dividunt.</ref><ref>Numeri annorum negativi mera extensio computatoria sunt. Cum dies forma “a.C.n.” scribitur, numeratio historica sine anno zero servatur; in computationibus ubi annus numero integro signo praedito scribitur, annus zerus inter annum 1 et annum −1 iacet. Itaque annus astronomicus −41221 ab anno 41,222 a.C.n. distinguendus est.</ref> </blockquote> </blockquote> Non dicimus ante Diem Fundamentalem dies non fuisse, neque enumerationem dierum ab eo incipere dicimus. Dies Fundamentalis clavus tantum est, a quo in utramque partem metimur.<br /> Dies traditionis tabularum post Diem Fundamentalem est hoc dierum numero: * centum quadraginta novem diebus; * et septingentis septuaginta septem milibus dierum; * et quattuordecim milibus milium dierum. Numerus totus continet quattuordecim milia milium, septingenta septuaginta septem milia, centum quadraginta novem dies. ---- === Dies Fundamentalis et Dies Ante Eum Postque Eum === Dies Fundamentalis numerum unum accipiat.<br /> Si quis dies post Diem Fundamentalem est: * numera quot diebus posterior sit; * numerum bis multiplica; * unum adde. Si quis dies ante Diem Fundamentalem est: * numera quot diebus prior sit; * numerum bis multiplica; * nihil adde. Ita ordo dierum numerorumque erit: * dies tertius ante Diem Fundamentalem: sex; * dies secundus ante eum: quattuor; * dies primus ante eum: duo; * Dies Fundamentalis: unus; * dies primus post eum: tres; * dies secundus post eum: quinque; * dies tertius post eum: septem. Sic omnis dies, quamvis antiquus vel futurus, unum proprium numerum accipit, neque duo dies eundem numerum accipiunt.<br /> Ordo dierum ex ordine numerorum colligi non debet. Numerus ad dies discernendos eosque in opus Iuris inferendos valet; ipsorum dierum ordo manet ordo prioris et posterioris. ---- == Tabula Secunda: Nomina Numerorum Operi Datorum == Cum Sapiens Temporum nomen diei quaerit, duo dies ante eum stant: * dies quo computationem facit; * dies cuius nomen scire quaerit. Nolumus in singulis lineis iterare “numerum diei quo computatio fit”. Itaque eum appellabimus:<br /> Numerum Computationis.<br /> Neque iterare volumus “numerum diei quaesiti”. Itaque eum appellabimus:<br /> Numerum Quaesiti.<br /> Sapiens etiam tres numeros praeparet: ==== Numerus Distantiae ==== Numera quot dies inter Diem Computationis et Diem Quaesitum intersint.<br /> Si idem dies sunt, noli dicere nullum numerum inter eos inveniri, sed scribe unum.<br /> Si uno die distant, scribe duo.<br /> Si septem diebus distant, scribe octo.<br /> Hic numerus Numerus Distantiae appellabitur.<br /> Unum additur ne locus vacuus in computatione relinquatur. ==== Numerus Summae ==== Numerum Computationis Numero Quaesiti adde.<br /> Numerum effectum Numerum Summae appella. ==== Numerus Directionis ==== Si Dies Quaesitus Diem Computationis antecedit, scribe unum.<br /> Si idem dies sunt, scribe duo.<br /> Si Dies Quaesitus Die Computationis posterior est, scribe tria.<br /> Hunc numerum Numerum Directionis appella.<br /> Ne exscriptor Numerum Distantiae cum Numero Directionis confundat. Distantia dicit quantum dies inter se absint; directio dicit in quam partem eatur. ---- == Tabula Tertia: Quid Sit Multiplicatio == Cum dicitur “tria septies multiplica”, hoc significat:<br /> tria septies sume eaque adde:<br /> tria plus tria plus tria plus tria plus tria plus tria plus tria.<br /> Sic in omni multiplicatione.<br /> Sed Sapienti Temporum non opus est magnum numerum ad se ipsum multa milia vicium addere. Tabulam duplicationum faciat: * numerum scribat; * sub eo duplum eius scribat; * sub eo duplum dupli; * atque ita porro. Deinde eas tantum lineas addat quae addendae sunt.<br /> Exempli causa, ut numerus tredecies multiplicetur: * octies sume; * quater sume; * semel sume; * haec tria adde. Octo et quattuor et unum tredecim sunt.<br /> Sic Sapiens longum opus effugit neque multiplicationis rem mutat. ---- == Tabula Quarta: Quid Sit Quadratum == Cum dicitur “quadratum numeri fac”, hoc significat:<br /> numerum per se ipsum multiplica.<br /> Si numerus septem est, quadratum eius est septem septies.<br /> Cui rei simile est? Quadratum describe cuius singula latera longitudinem dicti numeri habeant, idque divide in parva quadrata quorum singula latera longitudinem unius habeant. Parva quadrata numera et vide numerum verum artemque computationis rectam esse.<br /> Cum dicitur “quadratum eius iterum fac”, non ad primum numerum qui ante te erat redeundum est, sed quadratum iam inventum per se ipsum multiplicandum.<br /> Ne Sapiens in hac re erret. Saepe eum iubebimus numerum iam molitum iterum molere, non ad primum granum redire. ---- == Tabula Quinta: Numerus Magnus == Nolumus in opere computationis numeros sine fine crescentes servare. Itaque certum finem statuimus eumque Numerum Magnum appellamus.<br /> Sic eum fac: * Scribe unum. * Per duo multiplica. * Quod efficitur iterum per duo multiplica. * Post has duas multiplicationes, quod effectum est centies vicies quinquies adhuc per duo multiplica. Ita omnino centies vicies septies per duo multiplicavisti. * Numerum ne timeas, quamvis maximus sit. * His factis, unum de numero invento deme. Numerus inventus est Numerus Magnus, atque ita eum appellabimus.<br /> Non necesse est eum omni vice computare. Satis est semel in tabula bene servata scribi.<br /> Scriba duplicationes in duobus voluminibus numeret, ne centies vicies sexies aut centies vicies octies faciat. Unius duplicationis error totum tabulae secretum mutat. ---- == Tabula Sexta: Quid Sit Residuum == Si numerus Numero Magno maior invenitur, Numerum Magnum ab eo deme.<br /> Si adhuc maior est, iterum deme.<br /> Perge donec numerus relinquatur qui Numero Magno maior non sit.<br /> Numerus relictus Residuum Servatum appellabitur.<br /> Si numerus exacte per Numerum Magnum divisus est nihilque remansit, locum vacuum ne relinque. Ipsum Numerum Magnum scribe.<br /> Ita Residuum Servatum semper est: * minimum unum; * nec maius Numero Magno. Cum deinde dicitur “serva”, significat: Residuum Servatum hac ratione inveni.<br /> Numerum Magnum loco residui scribere significat nihil post integras multiplices partes exemptas remansisse. ---- === Residuum Ordinarium === Cum iubetur residuum ordinarium divisionis per numerum non minorem uno sumere, regula Residui Servati non adhibetur.<br /> Residuum ordinarium unus ex his numeris est:<br /> zerum, unum, duo, atque ita porro ad unum minus divisore.<br /> Residuum ordinarium est id quod relinquitur postquam omnes integrae multiplices partes divisoris e numero exemptae sunt. Si nihil relinquitur, residuum zerum est; si quid relinquitur, unum aut plus est, sed semper minus divisore.<br /> Haec regula adhibebitur in loco inter res ordine positas eligendo, in ordinibus paterarum aperiendis, atque in numeris locis inscriptis quorum pondera per potestates Numeri Magni crescunt.<br /> Ne scriba duas leges confundat: * in ipso opere Iuris — non dicat nullum residuum esse; divisio exacta Numero Magno scribitur; * in divisione ordinaria — interdum nullum residuum manet, atque ita manet donec alia praeceptio unum addat. ---- === Cum Numerus Maior de Minore Demendus Est === Interdum numerum demere iubebitur, sed numerus demendus maior erit eo de quo demendus est.<br /> Tum: * Numero Magno numerum minorem auge; * si adhuc satis magnus non est, Numerum Magnum iterum adde; * quantum opus est perge; * tum demum subtractionem fac; * serva. Ne dicas numerum infra nihil descendisse. In hoc secreto Numerum Magnum circumimus atque ad initium redimus, sicut qui murum circumit et ad portam unde exiit revertitur. ---- === Quomodo Residuum Sine Multis Subtractionibus Inveniatur === Si numerus maximus est, ne Sapiens Numerum Magnum iterum atque iterum demat donec animus deficiat.<br /> Sic faciat: * Numerum Magnum scribat; * sub eo duplum eius; * sub eo duplum prioris; * pergat donec proxima duplicatio maior futura sit numero de quo demere vult; * maximam lineam quae nimis magna non est demat; * deinde lineam ante eam temptet; * atque ita ad primam. Sic paucis actibus omnes multiplices integras demet.<br /> Eadem omnino computatio est. Via brevior fit, numerus autem non mutatur. ---- == Tabula Septima: Quinque Lapides == Quaeque gutta quinque lapides habebit: * Lapidem Tritici; * Lapidem Hordei; * Lapidem Salis; * Lapidem Amarum; * Lapidem Rubrum. Primae guttae da: * Lapidi Tritici: septendecim; * Lapidi Hordei: undetriginta; * Lapidi Salis: quadraginta tria; * Lapidi Amaro: septuaginta unum; * Lapidi Rubro: centum unum. Ut lapides guttae sequentis pares, sic fac: ==== Novus Lapis Tritici ==== Veteris Lapidis Tritici quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Hordei ter adde.<br /> Numerum novae guttae adde.<br /> Serva. ==== Novus Lapis Hordei ==== Veteris Lapidis Hordei quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Salis quinquies adde.<br /> Veterem Lapidem Tritici adde.<br /> Serva. ==== Novus Lapis Salis ==== Veteris Lapidis Salis quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Amarum septies adde.<br /> Veterem Lapidem Hordei adde.<br /> Serva. ==== Novus Lapis Amarus ==== Veteris Lapidis Amari quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Rubrum undecies adde.<br /> Veterem Lapidem Salis adde.<br /> Serva. ==== Novus Lapis Ruber ==== Veteris Lapidis Rubri quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Tritici tredecies adde.<br /> Veterem Lapidem Amarum adde.<br /> Serva.<br /> Omnes quinque novos lapides e quinque veteribus eiusdem guttae prioris computa. Novo lapide iam invento ad alium novum lapidem computandum ne utaris. Postquam omnes quinque inveneris, tum demum quinque veteres simul commuta.<br /> Sic quinque lapides unicuique sex et quadraginta guttarum fac.<br /> Lapides semel parari atque in tabula separata servari licet. Numeri eorum secundum dies non mutantur. ---- == Tabula Octava: Septem Guttae Occultae == Ante primam guttam manifestam Sapiens septem guttas faciat quae inter guttas Iuris non numerantur.<br /> Guttae Occultae appellantur, quia in pateras non infunduntur, guttae autem manifestae ex eis bibunt.<br /> Quae primae guttae manifestae proxima est Prima Occulta appelletur; quae ante eam est Secunda Occulta; atque ita ad Septimam Occultam, quae omnium remotissima est.<br /> In ordine unam post alteram sic pone:<br /> Septima Occulta, Sexta Occulta, Quinta Occulta, Quarta Occulta, Tertia Occulta, Secunda Occulta, Prima Occulta, prima gutta manifesta.<br /> Ordinem ne verte quod Septima maximum numerum fert. Numerus Occultae dicit quantum a prima gutta manifesta absit, non quantum ei propinqua sit.<br /> Unicuique Guttae Occultae Numerum Computationis semel adde, deinde numeros sicut docebo adde. ==== Prima Occulta ==== * ter Numerum Quaesiti; * quater Numerum Distantiae; * sexies Numerum Summae; * octies Numerum Directionis. ==== Secunda Occulta ==== * quinquies Numerum Quaesiti; * septies Numerum Distantiae; * decies Numerum Summae; * duodecies Numerum Directionis. ==== Tertia Occulta ==== * septies Numerum Quaesiti; * decies Numerum Distantiae; * quaterdecies Numerum Summae; * sedecies Numerum Directionis. ==== Quarta Occulta ==== * novies Numerum Quaesiti; * tredecies Numerum Distantiae; * duodevicies Numerum Summae; * vicies Numerum Directionis. ==== Quinta Occulta ==== * undecies Numerum Quaesiti; * sedecies Numerum Distantiae; * vicies bis Numerum Summae; * quater et vicies Numerum Directionis. ==== Sexta Occulta ==== * tredecies Numerum Quaesiti; * undevicies Numerum Distantiae; * sex et vicies Numerum Summae; * duodetrigies Numerum Directionis. ==== Septima Occulta ==== * quindecies Numerum Quaesiti; * vicies bis Numerum Distantiae; * tricies Numerum Summae; * tricies bis Numerum Directionis. Primae Guttae Occultae quinque lapides primae guttae manifestae adde; Secundae Occultae quinque lapides secundae guttae manifestae; atque ita ad Septimam Occultam, cui quinque lapides septimae guttae manifestae adde. Post additionem serva, deinde quamque Guttam Occultam septem molitionibus mole.<br /> In quaque molitione: * quadratum numeri fac; * numerum qui ante quadrationem erat ter adde; * e quinque lapidibus guttae manifestae cui idem numerus est ac Guttae Occultae, proximum lapidem hoc ordine adde: Triticum, Hordeum, Sal, Amarum, Rubrum, Triticum, Hordeum; * numerum molitionis adde; * serva. Ne scriba tantum “et sic cetera” scribat ordine lapidum omisso. Multi erraverunt quod post Lapidem Rubrum novum lapidem venire putaverunt nec ad Triticum redierunt. ---- == Tabula Nona: Sex et Quadraginta Guttae Faciendae == Breviter locum guttae in ordine Numerum Guttae appellabimus.<br /> Prima gutta numerum unum habet, ultima sex et quadraginta.<br /> Cum gutta manifesta fit, gutta proxime antecedens, tertia ante eam et septima ante eam necessariae sunt. Septem Occultas ante primam manifestam pone, deinde retrorsum sine saltu numera.<br /> Ita: * in prima gutta: prior est Prima Occulta, tertia ante eam est Tertia Occulta, septima ante eam Septima Occulta; * in secunda gutta: prior est prima gutta manifesta, tertia ante eam Secunda Occulta, septima ante eam Sexta Occulta; * in tertia gutta: prior est secunda gutta manifesta, tertia ante eam Prima Occulta, septima ante eam Quinta Occulta; * in quarta gutta: prior est tertia gutta manifesta, tertia ante eam prima gutta manifesta, septima ante eam Quarta Occulta. Atque ita porro. Scribae licet ordinem loculorum describere et in singulis unam guttam scribere.<br /> Unicuique guttae primum Massam Guttae fac.<br /> Adde: * Lapidem Tritici multiplicatum per Numerum Computationis; * Lapidem Hordei multiplicatum per Numerum Quaesiti; * Lapidem Salis multiplicatum per Numerum Distantiae; * Lapidem Amarum multiplicatum per Numerum Summae; * Lapidem Rubrum multiplicatum per Numerum Directionis; * guttam priorem; * ter tertiam guttam ante eam; * quinquies septimam guttam ante eam; * Numerum Guttae. Serva. ---- === Undecim Molitiones === Massam Guttae undecim molitionibus mole.<br /> In quaque molitione haec fac: * Quadratum numeri e priore molitione inventi fac. * Numerum priorem per primum coefficientem molitionis in tabula infra scripta multiplicatum adde. * Guttam priorem per secundum coefficientem multiplicatam adde. * Tertiam guttam ante eam per tertium coefficientem multiplicatam adde. * Septimam guttam ante eam per quartum coefficientem multiplicatam adde. * Unum lapidem adde. * Serva. Coefficientes molitionum sunt: * in prima: tres, quinque, septem, undecim; et Lapis Tritici; * in secunda: quinque, septem, undecim, tredecim; et Lapis Hordei; * in tertia: septem, undecim, tredecim, septendecim; et Lapis Salis; * in quarta: undecim, tredecim, septendecim, undeviginti; et Lapis Amarus; * in quinta: tredecim, septendecim, undeviginti, viginti tres; et Lapis Ruber; * in sexta: septendecim, undeviginti, viginti tres, undetriginta; et Lapis Tritici; * in septima: undeviginti, viginti tres, undetriginta, triginta unum; et Lapis Hordei; * in octava: viginti tres, undetriginta, triginta unum, triginta septem; et Lapis Salis; * in nona: undetriginta, triginta unum, triginta septem, quadraginta unum; et Lapis Amarus; * in decima: triginta unum, triginta septem, quadraginta unum, quadraginta tria; et Lapis Ruber; * in undecima: triginta septem, quadraginta unum, quadraginta tria, quadraginta septem; et Lapis Tritici. In quaque molitione sic fac: * Numerum ex priore molitione inventum sume eiusque quadratum fac. * Numerum qui ante quadrationem erat per primum coefficientem in linea molitionis scriptum multiplicatum adde. * Guttam ante guttam quae fit per secundum coefficientem lineae multiplicatam adde. * Tertiam guttam ante eam per tertium coefficientem multiplicatam adde. * Septimam guttam ante eam per quartum coefficientem multiplicatam adde. * Lapidem eadem linea scriptum adde. * Omnia adde et serva. Ne Sapiens quattuor coefficientes inter se commutet. Primus numerum qui molitur multiplicat, secundus guttam priorem, tertius tertiam guttam ante eam, quartus septimam guttam ante eam.<br /> Numerus post undecimam molitionem servatus est gutta.<br /> Unam guttam perfice antequam sequentem incipias. ---- == Tabula Decima: Sex Paterae == Sex pateras in ordine pone.<br /> Ne semper dicamus “pateram quae prima a sinistra stat”, nomina eis dabimus: * Patera “Unum”; * Patera “Duo”; * Patera “Tria”; * Patera “Quattuor”; * Patera “Quinque”; * Patera “Sex”. Numerus Paterae “Unum” est unus, Paterae “Duo” duo, atque ita ad Pateram “Sex”, cui numerus sex est.<br /> Nomina non dicunt unam pateram alia digniorem esse.<br /> Unicuique paterae primum contentum para: * Numerum Computationis adde; * Numerum Quaesiti per Numerum Paterae multiplicatum adde; * Numerum Distantiae adde; * Numerum Summae adde; * Numerum Directionis adde; * quadratum huius numeri adde: ** primae paterae: septendecim; ** secundae: undeviginti; ** tertiae: viginti tres; ** quartae: undetriginta; ** quintae: triginta unum; ** sextae: triginta septem. * Quadratum summae fac. * Numerum Paterae adde. * Serva. ---- == Tabula Undecima: Quomodo Gutta Pateras in Ordinem Suum Disponat == Quaeque gutta pateras alio ordine disponit.<br /> Sex paterae septingentis viginti ordinibus disponi possunt.<br /> Omnes ordines sic compone: * Primum veniant omnes ordines quorum caput est Patera “Unum”, deinde omnes quorum caput est Patera “Duo”, atque ita ad eos quorum caput est Patera “Sex”. * Inter ordines qui ab eadem patera incipiunt, eum priorem pone cuius secunda patera minorem numerum nominis fixi habet. * Si etiam secunda patera in utroque ordine eadem est, tertiam compara. * Si haec quoque eadem est, quartam compara, deinde quintam sextamque. * Primo loco quo duo ordines differunt, ordo in quo patera minore numero praedita stat prior erit. Ita primus ordo erit:<br /> Patera “Unum”, Patera “Duo”, Patera “Tria”, Patera “Quattuor”, Patera “Quinque”, Patera “Sex”.<br /> Ultimus autem:<br /> Patera “Sex”, Patera “Quinque”, Patera “Quattuor”, Patera “Tria”, Patera “Duo”, Patera “Unum”.<br /> Ut Numerum Ordinis guttae invenias, sic fac: * unum de gutta deme; * quod reliquum est per septingenta viginti divide; * id quod post omnes multiplices integras exemptas remanet sume; * unum adde. Numerus inventus Numerus Ordinis erit.<br /> Ita Numerus Ordinis numquam minor uno neque maior septingentis viginti est. Si ipsa gutta multiplex septingentorum viginti est, Numerus Ordinis septingenta viginti erit; non dicimus nullum residuum esse.<br /> Non necesse est omnes septingentos viginti ordines scribere. Numerus Ordinis per greges aperiri potest: * sex greges centum viginti ad primam pateram eligendam; * quinque greges viginti quattuor ad secundam; * quattuor greges sex ad tertiam; * tres greges duorum ad quartam; * denique duas pateras quae supersunt ordina. Locus paterae in ordine electo, ab uno ad sex, Numerus Loci Paterae appellabitur. Hic non est numerus fixus ipsius paterae. ---- == Tabula Duodecima: Infusio Guttae == Guttam in tres primas pateras novi ordinis infunde. === Infusio Prima === Guttae quadratum fac.<br /> Lapidem Tritici per contentum primae paterae multiplicatum adde.<br /> Numerum Guttae ter adde.<br /> Serva. === Infusio Secunda === Guttae quadratum fac.<br /> Lapidem Hordei per contentum secundae paterae multiplicatum adde.<br /> Numerum Guttae quinquies adde.<br /> Serva. === Infusio Tertia === Guttae quadratum fac.<br /> Lapidem Salis per contentum tertiae paterae multiplicatum adde.<br /> Numerum Guttae septies adde.<br /> Serva.<br /> Tres ultimae paterae aliam infusionem non accipiunt, sed gutta in eas quoque per commixtionem intrabit. ---- == Tabula Tertia Decima: Sex Paterarum Commixtio == Antequam misceas, contentum omnium sex paterarum exscribe.<br /> Ne scriba vetera contenta abiciat antequam nova omnium inventa sint.<br /> Paterae in circulo stant secundum ordinem quem gutta constituit: * patera ante primam ordinis est ultima ordinis; * patera post ultimam ordinis est prima ordinis. Unicuique paterae secundum locum suum in ordine a gutta constituto sic fac: * Vetus contentum eius sume. * Bis contentum paterae antecedentis in circulo adde. * Ter contentum paterae sequentis in circulo adde. * Infusionem directam, si quam accepit, adde. * Guttam totam adde. * Unum e quinque lapidibus secundum ordinem locorum adde: Triticum, Hordeum, Sal, Amarum, Rubrum, et iterum Triticum. * Quadratum summae fac. * Quinquies productum duarum paterarum vicinarum, ex veteribus contentis, adde. * Numerum Guttae per Numerum Loci Paterae in ordine electo multiplicatum adde. * Serva. Postquam sex nova contenta inventa sunt, omnia sex simul commuta. ==== Monitum Duobus Operatoribus ==== Scriba exscriptor verbum “simul” ne omittat.<br /> Sapiens Temporum novum contentum in primam pateram ne ponat atque ex eo secundam computet. Omnes sex paterae ex veteribus contentis bibunt, non ex novis.<br /> Sic in omnibus sex et quadraginta guttis faciat. ---- == Tabula Quarta Decima: Duodecim Commixtiones Post Infusionem == Postquam gutta sexta et quadragesima infusa est, ne Sapiens dicat opus paterarum perfectum esse.<br /> Duodecim commixtiones praeterea faciat.<br /> In quaque commixtione: * Contenta sex paterarum adde. * Centies quadragies novies Numerum Commixtionis adde. * Serva. Numerum effectum Numerum Ordinis Commixtionis appella. * Unum de Numero Ordinis Commixtionis modo servato deme. * Multiplices integras septingentorum viginti e reliquo exime donec numerus minor septingentis viginti maneat. Unum numero relicto adde. * Numerus inventus locum ordinis paterarum inter omnes ordines alterum post alterum positos indicat. * Ordinem paterarum eo loco stantem sume, ordinibus a priore ad posteriorem compositis secundum regulam Tabulae Undecimae. * Pateras in circulo secundum novum ordinem pone. * Unicuique paterae, ex sex veteribus contentis tantum, adde: ** vetus contentum suum; ** ter contentum vicinae prioris in circulo; ** quinquies contentum vicinae sequentis in circulo; ** summam paterarum servatam; ** Numerum Commixtionis; ** et quadratum Numeri Loci sui in novo ordine. * Quadratum totius summae fac. * Septies productum duarum vicinarum ex veteribus contentis adde. * Serva. * Tantum postquam sex nova contenta inventa sunt, omnia sex simul commuta. Unicuique paterae secundum locum suum in ordine illi commixtioni constituto sic fac: * Vetus contentum paterae sume. * Ter vetus contentum paterae antecedentis adde. * Quinquies vetus contentum paterae sequentis adde. * Summam sex paterarum initio commixtionis servatam adde. * Numerum Commixtionis adde. * Quadratum Numeri Loci paterae in ordine praesenti adde. * Haec omnia adde et quadratum summae fac. * Septies productum veterum contentorum duarum vicinarum adde. * Serva. Paterae in circulo stant. Itaque patera ante primam est ultima, et quae post ultimam est prima.<br /> Omnia contenta in hac computatione sumpta sunt vetera contenta quae ante initium commixtionis in pateris erant. Ne Sapiens novo contento paterae iam computatae ad contentum alterius paterae inveniendum utatur.<br /> Tantum postquam nova omnium sex paterarum contenta inventa sunt, omnia simul commutet.<br /> Post duodecimam commixtionem sex effectus in manu habebis.<br /> Hae sunt sex paterae Iuris perfecti. ---- == Tabula Quinta Decima: Quomodo Paterae Interrogentur == Unicuique quaestioni signaculum da.<br /> Signaculum non est verbum magicum. Numerus fixus est qui prohibet ne responsum uni quaestioni datum etiam alteri quaestioni inserviat.<br /> Signacula erunt: * unum: via inter Portas Offularum; * decem: initium finisquae Anni Quinque Milium; * undecim: annus sequens; * duodecim: annus prior; * viginti: numerus offularum; * viginti unum: divisio anni in offulas; * viginti duo: nomina offularum; * triginta: numerus mensium; * triginta unum: longitudines mensium; * triginta duo: contextus mensium; * triginta tria: nomina mensium. Signaculum quadraginta non erit. ---- === Patera Sequens === Cum patera interrogatur, “patera sequens” est patera quae eam in circulo ordinis a gutta sexta et quadragesima constituti sequitur.<br /> Hac in re neque ordo duodecimae commixtionis neque ordo nominum fixus “Unum, Duo, Tria” adhibetur. Si patera interrogata ultima est in ordine guttae sextae et quadragesimae, patera sequens est prima eiusdem ordinis. ---- === Primus Numerus Responsi === Cum pateram interroges: * Contentum paterae sume. * Signaculum adde. * Centum octoginta unum adde. * Quadratum summae fac. * Centies septuagies novies contentum paterae sequentis adde. * Signaculum adde. * Serva. Hic est Primus Numerus Responsi. ---- === Directio Numerorum Responsi Constituenda === Ut constituas utrum Numeri Responsi crescant an decrescant, semel tantum sic fac: * Primum Numerum Responsi sume. * Signaculum adde. * Unum adde, quia hic est numerus primi numeri additi. * Centum nonaginta tria adde. * Quadratum summae fac. * Centies nonagies ter Primum Numerum Responsi adde. * Centies nonagies septies contentum Paterae “Sex”, secundum nomen eius fixum, adde. * Serva. Numerum inventum Numerum Directionis Responsorum appella.<br /> Si Numerus Directionis impar est, responsa progrediuntur. Si par est, retrogradiuntur. ---- === Numeri Additi et Circuitus Eorum Integer === Primus numerus additus numerum unum habet, secundus duo, atque ita porro.<br /> Si responsa progrediuntur, primus numerus additus est numerus statim post Primum Numerum Responsi. Secundus est statim post eum, atque ita porro. Post Numerum Magnum ad unum reditur.<br /> Si responsa retrogradiuntur, primus numerus additus est numerus statim ante Primum Numerum Responsi. Secundus est statim ante eum, atque ita porro. Ante unum stat Numerus Magnus.<br /> Ita series Numerorum Responsi per unumquemque numerum ab uno ad Numerum Magnum semel exacte transit antequam ad initium revertatur. Unum gradum progredi aut regredi in circulo non potest ad primum locum reverti antequam omnes locos pertransierit.<br /> Hinc omnis praeceptio quae Numerum Responsi non idoneum abicit proximumque petit necessario ad numerum idoneum perveniet, dummodo unus saltem numerus idoneus sit. ---- == Tabula Sexta Decima: Electio Aequalis Inter Vias == <ref>Nomen “electio aequalis” in Electione Lata sensu probabilitatis verum non est. Digiti Primi Numeri Lati e Numeris Responsi continuis sumuntur, ideoque electiones independentes in basi Numeri Magni non sunt. Quam ob rem Primus Numerus Latus non omnes valores Numeri Spatii aequa probabilitate accipere potest; cum Numerus Viarum satis magnus est, viae etiam sunt quae omnino eligi non possunt. Hoc neque determinismum neque terminationem algorithmi laedit, sed tantum assertionem electionem inter omnes vias admissibiles aequalem esse.</ref> Sint ante Sapientem viae admissibiles, ordine praescripto altera post alteram compositae. Numerum earum Numerum Viarum appella.<br /> Residuum ordinarium divisionis Numeri Responsi per Numerum Viarum statim ne sume, quia viae priores partem maiorem accipere possunt. === Electio Brevis === Si Numerus Viarum Numero Magno maior non est, sic fac: * Maximam multiplicem Numeri Viarum quae Numero Magno maior non sit inveni. Hanc multiplicem Finem Acceptionis appella. * Primum Numerum Responsi sume. * Si Fine Acceptionis maior est, eum abice et Numerum Responsi sequentem in integro circuitu sume. * Perge donec numerus Fine Acceptionis non maior inveniatur. * Unum ab eo deme. * Reliquum per Numerum Viarum divide, residuum ordinarium sume et unum adde. Numerus inventus est locus viae electae inter vias ordine positas.<br /> Numerus Viarum unus saltem est nec Numero Magno maior; itaque Finis Acceptionis unus saltem est. Series Numerorum Responsi per omnes numeros ab uno ad Numerum Magnum transit; quare ad Finem Acceptionis aut numerum eo minorem perveniet antequam ad initium redeat. === Electio Lata === Si Numerus Viarum Numero Magno maior est, sic fac: * Unum locum para. In hoc loco zerum, unum, duo atque ita ad unum minus Numero Magno scribi potest. * Si numerus omnium rerum quae uno loco scribi possunt Numero Viarum minor est, secundum locum adde. * Si duo loci quoque non sufficiunt, tertium adde; atque ita locos adde donec numerus omnium coniunctionum Numerum Viarum non minor sit. * Numerum locorum paratorum Numerum Locorum appella, numerum autem omnium coniunctionum possibilium Numerum Spatii. Nunc locos imple: * Primum Numerum Responsi sume, deinde numeros additos ordine suo, donec tot numeros habeas quot loci sunt. * Unum de quoque numero deme. * Quod ex primo numero remanet in primo loco scribe, quod ex secundo in secundo, atque ita porro. * Quaeque unitas primi loci unam unitatem valet. * Quaeque unitas secundi loci Numerum Magnum valet. * Quaeque unitas tertii loci Numerum Magnum per se ipsum multiplicatum valet. * Quaeque unitas quarti loci productum prius iterum per Numerum Magnum multiplicatum valet; sic in omni loco addito fac. * Quod in quoque loco scriptum est per pondus eius multiplica, omnes effectus adde, deinde unum adde. Numerum effectum Primum Numerum Latum appella. Unus ex numeris ab uno ad Numerum Spatii est.<br /> Si responsa progrediuntur, Numerus Latus sequens uno maior erit; post Numerum Spatii ad unum redimus. Si directio retro est, Numerus Latus sequens uno minor erit; ante unum Numerus Spatii stat. Ita series Numerorum Latorum per omnes numeros Numeri Spatii semel transit antequam ad initium revertatur.<br /> Maximam multiplicem Numeri Viarum quae Numero Spatii maior non sit inveni. Hanc multiplicem Finem Latum Acceptionis appella.<br /> Primum Numerum Latum examina, deinde Numeros Latos sequentes secundum directionem constitutam. Omnem numerum Fine Lato Acceptionis maiorem abice. De primo numero eo non maiore unum deme, reliquum per Numerum Viarum divide, residuum ordinarium sume et unum adde.<br /> Hic est locus viae electae inter vias ordine positas.<br /> Numerus Spatii Numero Viarum minor non est, itaque Finis Latus Acceptionis unus saltem est. Series Numerorum Latorum per omnes numeros Numeri Spatii transit; quare necessario ad numerum accipiendum perveniet antequam ad initium redeat.<br /> Post Numerum Latum abiectum ne novum gregem Numerorum Responsi qui nullo vinculo cum priore coniunctus sit sumas. Omnes Numeri Lati in uno circulo ordinati sunt, et uno tantum gradu in quoque conatu proceditur. === Ubi Quaeque Electio Adhibeatur === Si Numerus Viarum Numero Magno maior non est, Electione Brevi utere.<br /> Si Numerus Viarum Numero Magno maior est, Electione Lata utere.<br /> Haec regula ad omnes vias admissibiles ordine positas pertinet, praesertim ad: * fines annorum; * numeros offularum mensiumque; * partitiones offularum; * series longitudinum mensium; * contextus mensium; * atque ordines nominum alterum post alterum positos. Electio ordinis paterarum responsa non abicit, sed regula directa septingentorum viginti ordinum in Tabulis Undecima et Quarta Decima scripta utitur. ---- == Tabula Septima Decima: Portae Offularum == Ipse Dies Fundamentalis Porta Offulae erit, atque is est Porta Media. === Portae Post Diem Fundamentalem === Ut distantiam a Porta Media ad primam Portam post eam invenias: * Diem Fundamentalem pro Die Computationis sume. * Primum diem post Diem Fundamentalem pro Die Quaesito sume. * Omnes sex et quadraginta guttas atque sex pateras fac. * Primam pateram Signaculo Uno interroga. * Unum numerum e nongentis viginti duobus numeris ordine numerico crescente compositis elige. * Quadraginta unum ei adde. Distantia igitur erit inter: * quadraginta duos dies; * et nongentos sexaginta tres dies. Ut distantiam a prima Porta ad secundam invenias, secundum diem post Diem Fundamentalem pro Die Quaesito adhibe. Ad tertiam Portam tertium diem adhibe, atque ita porro. Dies Computationis manet Dies Fundamentalis. === Portae Ante Diem Fundamentalem === Ut distantiam a Porta Media ad primam Portam ante eam invenias: * Diem Fundamentalem pro Die Computationis sume. * Primum diem ante Diem Fundamentalem pro Die Quaesito sume. * Ius fac et eodem Signaculo interroga. * Eadem ratione elige et quadraginta unum adde. Ut distantiam a prima Porta ante Diem Fundamentalem ad secundam ante eum invenias, secundum diem ante Diem Fundamentalem pro Die Quaesito adhibe, atque ita porro.<br /> Primum diem post Diem Fundamentalem etiam ad primam Portam ante eum ne adhibe. Duae partes diversas quaestiones accipiunt, itaque distantiae earum aequales esse non necesse est.<br /> Hoc non significat diem ad quaestionem adhibitum ipsum Portam esse. Tantum ad distantiam e patera eruendam inservit. === Cur Portae in Utramque Partem Exsistant === Omnis distantia numerus uno non minor est, atque hac regula inter quadraginta duo et nongenta sexaginta tria est. Itaque Portae posteriores sine fine longius abeunt, et Portae priores sine fine retrorsum abeunt. Cuique diei post finitum numerum graduum invenientur Porta eo non posterior et Porta eo non prior. ---- == Tabula Duodevicesima: Annus Quinque Milium == Annus die post Portam Aperturae incipit et ipsa Porta Clausurae finitur.<br /> Ita Porta quae duos annos dividit ultimus dies prioris anni est, et dies post eam primus dies posterioris anni.<br /> Die Computationis omnes binas Portas Offularum quae initium finemque anni esse possint inveni, his condicionibus: * Dies Computationis unus ex diebus anni sit, id est post Portam Aperturae neque post Portam Clausurae; * inter duas Portas saltem sex intervalla Portarum sint; * longitudo anni ducentis quinquaginta duobus diebus minor non sit; * longitudo eius quinque milibus septingentis octoginta uno diebus maior non sit.<ref>Hoc uno loco 5,781 scriptum est; finis superior vim habens est 5,778 dies, ut infra constituitur et ut e sex intervallis Portarum, quorum unumquodque ad summum 963 dies habet, sequitur: 6×963=5,778.</ref> Annos admissibiles a brevissimo ad longissimum ordina. Si duo longitudine aequales sunt, eum cuius Porta Aperturae prior est antepone.<br /> Ius fac Die Computationis etiam pro Die Quaesito adhibito.<br /> Primam pateram Signaculo Decem interroga atque unum annum secundum regulam Electionis Brevis vel Latae elige, pro numero annorum qui ad electionem stant.<br /> Hic annus Annus Quinque Milium ab Orbe Condito appellabitur. === Cur Annus Admissibilis Semper Exsistat === Omne intervallum Portarum minimum quadraginta duos dies et maximum nongentos sexaginta tres dies habet.<br /> Sex intervalla continua minimum ducentos quinquaginta duos dies, maximum quinque milia septingentos septuaginta octo dies habent. Uterque finis anno permittitur, cuius longitudo a ducentis quinquaginta duobus ad quinque milia septingentos septuaginta octo dies est.<br /> Ita sex intervalla continua quae Diem Computationis continent sumi possunt, unde saltem una copula Portarum admissibilis obtinetur. Hoc ex finibus sequitur; non est assumptio. ---- == Tabula Undevicesima: Ceteri Anni == Ut annum post annum notum invenias: * Portam Clausurae anni noti pro Porta Aperturae anni sequentis sume. * Hanc Portam Clausurae pro Die Quaesito sume; Dies Computationis manet dies quo computatio fit. * Omnes Portas Clausurae posteriores inveni quae annum a ducentis quinquaginta duobus ad quinque milia septingentos septuaginta octo dies longum sexve plura intervalla Portarum continentem efficiant. * Annos admissibiles a brevissimo ad longissimum ordina. * Primam pateram Signaculo Undecim interroga et elige. Annus sequens die post Portam Aperturae incipit et Porta electa finitur.<br /> Ut annum ante annum notum invenias: * Portam Aperturae anni noti pro Porta Clausurae anni prioris sume. * Hanc Portam pro Die Quaesito sume. * Omnes Portas Aperturae priores inveni quae annum admissibilem efficiant. * Annos admissibiles a brevissimo ad longissimum ordina. * Signaculo Duodecim interroga et elige. Ne Sapiens Temporum ab Anno Quinque Milium ad annum remotum aestimatione saliat. Annum post annum eat, nam quisque annus e Porta prioris nascitur.<br /> Quisque annus posterior numerum uno maiorem numero anni ante eum accipit, et quisque annus prior numerum uno minorem numero anni post eum accipit. Post unum annum unus tantum annus venit, neque numerus ullus transilitur. Si iter retrorsum Annum Unum transit, Annus Zerus sequitur. Annus ante eum Unus Ante Zerum appellabitur, qui ante eum Duo Ante Zerum, atque ita porro. Cum hi numeri figuris scribuntur, signum minus anteponitur.<br /> Quoniam quisque annus minimum ducentos quinquaginta duos dies habet, ad quemlibet Diem Quaesitum, quamvis remotum, eundum est per finitum annorum numerum. Anni continui sunt neque inter se superponuntur: quisque dies uni tantum anno pertinet. ---- == Tabula Vicesima: Offulae == Quisque annus in minimum sex et maximum septendecim offulas dividetur.<br /> Quaeque offula die post Portam incipiet et Porta finietur. Quaeque offula unum saltem intervallum Portarum continebit, ideoque minimum quadraginta duos dies longa erit.<br /> Cum structura anni constituitur, Dies Computationis est dies quo computatio fit, Dies autem Quaesitus in Ius immissus est primus dies illius anni. Eadem dierum copula omnibus quaestionibus de structura illius anni adhibebitur. === Numerus Offularum === Omnes numeros permissos ordine numerico crescente compone:<br /> sex, septem, octo, atque ita ad septendecim, remoto omni numero qui propter Numerum Intervallorum Portarum in anno fieri non potest.<br /> Secundam pateram Signaculo Viginti interroga et elige. === Partitio Intervallorum Portarum === Postquam quot intervalla Portarum anno sint et quot offulae ei electae sint notum est, quamque partitionem admissibilem tamquam ordinem numerorum scribe.<br /> Primus numerus erit Numerus Intervallorum Portarum in prima offula.<br /> Secundus erit Numerus Intervallorum Portarum in secunda offula.<br /> Sic ad ultimam offulam perge.<br /> Quisque numerus minimum unus erit, et summa omnium numerorum Numero Intervallorum Portarum in anno aequalis erit.<br /> Si Dies Computationis Porta intra annum sita est, omnem partitionem quae offulam apud illam Portam non finit dele.<br /> Si Dies Computationis Porta Clausurae anni est, nulla deletio addita necessaria est, quia annus ultimaque offula ibi iam finiuntur.<br /> Dies Computationis qui Porta est offulae annoque qui eo finiuntur pertinet, non eis qui post eum incipiunt.<br /> Partitionibus non admissibilibus deletis, reliquas sic ordina: * Partitio cui primus numerus minor est prior erit. * Si primi numeri aequales sunt, secundos compara. * Si hi quoque aequales sunt, tertios compara. * Sic ad ultimum locum perge. * Primo loco quo duae partitiones differunt, eam cui numerus minor est antepone. Omnibus partitionibus ita ordinatis, secundam pateram Signaculo Viginti Uno interroga et partitionem eo loco qui inventus est stantem elige. === Nomina Offularum === Haec sunt septendecim nomina Offularum, eo ordine quo scripta sunt: * Aes * Vulpes * Ren * Lagash * Cogitatio * Quattuor Partes e Novem * Palgurash * Papyrus * Racemus * Scorpio * Cinis * Triticum * Flumen * Risus * Akkad * Cornu * Urceus Inanis Quattuor Partes e Novem unum nomen est. Palgurash merus sonorum nexus est. Urceus Inanis unum nomen est neque significat offulam nullos dies habere.<br /> E nominibus supra scriptis tot nomina distincta elige quot offulae anno sunt, eaque in ordine pone.<br /> Nullum nomen bis in eodem ordine apparere licet, neque idem nomen duabus offulis eiusdem anni dabitur.<br /> Omnes ordines nominum possibiles sic compone: * Primum nomen cuiusque ordinis compara secundum locum eius inter nomina supra scripta. * Ordo cuius primo loco nomen prius inter nomina supra scripta stat prior erit. * Si prima nomina aequalia sunt, secunda compara. * Si haec quoque aequalia sunt, ad tertia transi. * Sic ad ultimum locum perge. * Primo loco quo duo ordines differunt, eum ordinem antepone in quo nomen prius inter supra scripta stat. Quintam pateram Signaculo Viginti Duobus interroga et elige. ---- == Tabula Una et Vicesima: Menses == Quisque annus in minimum tres et maximum quadraginta septem menses dividetur.<br /> Quisque mensis minimum quattuor dies et maximum centum viginti tres dies continebit.<br /> Dies unius mensis non omnes una stare necesse est. Inter dies aliorum mensium intrare possunt, sicut unum filum in tela multorum filorum contextum.<br /> Cum structura anni constituitur, Dies Computationis manet dies quo computatio fit, Dies Quaesitus autem in Ius immissus est primus dies anni. ---- === Numerus Mensium === Longitudinem anni per centum viginti tria divide. Si dies restant, unum mensem quoto adde. Hic est minimus Numerus Mensium admissibilis.<br /> Longitudinem anni per quattuor divide et residuum abice. Si quotus quadraginta septem maior est, quadraginta septem scribe. Hic est maximus Numerus Mensium admissibilis.<br /> Omnes numeros inter fines, ipsis finibus inclusis, ordine numerico crescente compone.<br /> Tertiam pateram Signaculo Triginta interroga et elige. ---- === Longitudines Mensium === Omnes vias admissibiles inveni quibus dies anni inter menses dividantur ita ut quisque mensis non minus quattuor neque plus centum viginti tribus diebus accipiat.<br /> Quaeque via ordine numerorum scribetur: * primus numerus erit longitudo primi mensis; * secundus numerus erit longitudo secundi mensis; * atque ita ad ultimum mensem. Summa omnium numerorum ordinis longitudini anni aequalis erit.<br /> Omnes vias admissibiles alteram post alteram sic compone: * Viam cui primus mensis brevior est antepone. * Si longitudines primorum mensium aequales sunt, longitudines secundorum compara. * Si hae quoque aequales sunt, longitudines tertiorum compara. * Sic ad ultimum mensem perge. * Primo loco quo duae viae differunt, eam cui numerus minor est antepone. Omnibus viis hoc modo ordinatis, tertiam pateram Signaculo Triginta Uno interroga et secundum regulam Electionis Brevis aut Latae elige, prout Numerus Viarum postulat.<br /> Non necesse est omnes vias singillatim scribere.<br /> Sapienti Temporum licet numerare quot viae quaque permissa longitudine primi mensis incipiant, gregesque integros demere donec inveniat in quo grege via electa stet.<br /> Deinde idem in longitudine secundi mensis faciat, postea tertii, atque ita ad ultimum.<br /> Dummodo via compendiaria locum viae inter ordines compositos non mutet nec aliam viam eligat quam eam quae electa esset si omnes viae integre scriptae essent. ---- === Contextus Mensium === Postquam longitudo cuiusque mensis constituta est, dies anni sic compone: * quisque mensis totiens appareat quot dies ei dati sunt; * prima apparentia primi mensis primam apparentiam secundi antecedat; * prima secundi primam tertii antecedat, atque ita porro; * ultimae quoque apparentiae eodem ordine sint. Omnem contextum qui duas leges apparentiae non servat dele.<br /> Quemque contextum ut ordinem Numerorum Mensium scribe, uno numero pro quoque die anni.<br /> Dies qui nomen primi mensis fert uno scribetur.<br /> Dies qui nomen secundi mensis fert duobus scribetur.<br /> Sic ad ultimum mensem perge.<br /> Omnes contextus admissibiles alterum post alterum<ref>Nota computationis: praeceptum omnes contextus admissibiles scribendi ordinandique electionem definit, sed ipsa serie revera generata effici non potest. Etiam in minimo casu quem regulae tabulae permittunt—anno 252 dierum in tres menses 123, 123 et 6 dierum diviso—iam exstat pars continens plus quam 5.3×10^79 contextus admissibiles. Numerus hic immensissimus est: etiamsi singulus contextus uno quoque tempore Planckiano inspiceretur, opus plus quam 10^18 aetates universi duraret. Loco huius, contextus electus directe ex loco suo in ordine inveniri potest. A sinistra ad dextram construitur; in quoque loco Numeri Mensium liciti ordine crescente explorantur atque, programmatione dynamica adhibita, computatur quot completiones admissibiles cuique principio possibili respondeant. Si locus quaesitus numero completionum alicuius principii maior est, hic numerus demitur totusque grex transilitur; sin minus, ille Numerus Mensis figitur et ad locum sequentem proceditur. Status computationis numero apparentiarum cuique mensi reliquarum atque mensibus qui iam coeperunt quique iam finiti sunt determinatur, ita ut completiones numerari possint neque ipsae generentur. Compendium enumerationi expressae aequivalet, quia ordine lexicographico omnes contextus eodem principio praediti unum intervallum continuum efficiunt. Itaque intervallum secundum numerum membrorum transilire locum contextus quaesiti exacte servat; inductione per locos ordinis idem contextus obtinetur qui ex plena serie electus esset.</ref> sic compone: * Primum numerum contra primum diem anni scriptum compara. * Contextus cui numerus minor est prior erit. * Si numeri aequales sunt, ad secundum diem transi. * Si ibi quoque aequales sunt, ad tertium diem transi. * Sic diem post diem ad finem anni perge. * Primo die quo duo contextus differunt, eum cui Numerus Mensis minor est antepone. Ad hunc ordinem, primus mensis secundum antecedit, secundus tertium, atque ita ad ultimum.<br /> Quartam pateram Signaculo Triginta Duobus interroga et secundum regulam Electionis Brevis aut Latae elige.<br /> Dies singillatim eligendi non sunt. Electio totius telae est. ---- === Nomina Mensium === Haec sunt quadraginta septem nomina mensium, eo ordine quo scripta sunt: * Argilla * Malum Punicum * Cubitus * Invidia * Eridu * Dentifricium * Tres Partes e Quinque * Karshumab * Tigris * Plumbum Album * Nebula * Tus * Fusus * Costa * Siliqua * Uruk * Pudor * Camelus * Aes Cyprium * Puteus * Vitellus * Stella * Mel * Lien * Calx * Gaudium * Ficus * Ninive * Rana * Pix * Lucerna * Ianua Clausa * Sesamum * Cervix * Argentum * Susa * Tempestas * Asinus * Farina * Paenitentia * Babylon * Lingua * Linum * Sal * Pirum * Arcus * Harena Tres Partes e Quinque unum nomen est. Karshumab merus sonorum nexus est. Dentifricium et Ianua Clausa singula nomina sunt.<br /> Ex nomine mensis nihil de longitudine, loco, natura, offula aut anno eius sciri potest. Mensis Argilla ex argilla factus non est, nec mensis Tigris mensem sequentem devorat.<br /> E nominibus supra scriptis tot nomina distincta elige quot menses anno sunt, eaque in ordine pone.<br /> Nullum nomen bis in eodem ordine apparere licet, neque idem nomen duobus mensibus eiusdem anni dabitur.<br /> Omnes ordines nominum admissibiles alterum post alterum sic compone: * Primum nomen cuiusque ordinis compara secundum locum eius inter nomina supra scripta. * Ordo cuius primo loco nomen prius stat prior erit. * Si prima nomina aequalia sunt, secunda compara. * Si haec quoque aequalia sunt, ad tertia transi. * Sic ad ultimum locum perge. * Primo loco quo duo ordines differunt, eum ordinem antepone in quo nomen prius inter nomina supra scripta stat. Quintam pateram Signaculo Triginta Tribus interroga et secundum regulam Electionis Brevis aut Latae elige.<br /> Primum nomen electum primo mensi dabitur, atque ita porro. ---- == Tabula Ultima: Cognitio Nominis Diei == Pro quaque dierum copula, eo ordine quo dati sunt: * Dies Computationis; * Dies Quaesitus; primum Annum Quinque Milium in Die Computationis inveni, atque ab eo annum post annum perge donec ad unicum annum qui Diem Quaesitum continet pervenias.<br /> Finibus anni inventis, structuram anni semel computa, Die Computationis primo ex duobus diebus initio datis manente, Die autem Quaesito in opus structurae immisso primo die illius anni posito.<br /> Structura inventa: * Numerus anni est numerus anni ad quem Sapiens Temporum ab Anno Quinque Milium pervenit. * Nomen offulae est nomen offulae in qua Dies Quaesitus stat. * Dies in offula est numerus dierum ab initio offulae, primo die pro uno numerato. * Nomen mensis est nomen fili quod loco Diei Quaesiti in tela mensium apparet. * Dies in mense est numerus vicium quibus idem filum ab initio anni usque ad Diem Quaesitum apparuit, ipso Die Quaesito in numero incluso. Paterae non interrogandae sunt quis dies mensis sit, quis dies offulae sit, ad quam offulam dies pertineat aut ad quem mensem. Haec ex loco diei in structura iam constituta consequuntur.<br /> Haec sunt quinque quae ex opere diei proveniunt, hoc ordine: * numerus anni; * nomen offulae; * dies in offula; * nomen mensis; * dies in mense. Ne Sapiens rem sextam inter haec quinque addat. Qui computationem facit alias res in itinere inventas separatim referre potest, sed eas inter quinque res quae effectum diei constituunt ne inserat. === De Exsistentia et Unicitate === Pro quaque dierum copula, eo ordine quo dati sunt, unus effectus obtinetur, quia: * quisque dies unicum Numerum Diei habet; * omnis operatio Iuris, omnis gutta, patera et commixtio solis numeris contentisque ante eam inventis constituitur; * omnia quae ad electionem stant ordine expresso composita sunt; * omnis electio quae responsa abicit finitur, quia series Numerorum Responsi per omnes numeros transit antequam ad initium redeat, et series Numerorum Latorum per omnes numeros spatii transit antequam ad initium redeat; * omne intervallum Portarum minimum quadraginta duos nec maximum nongentos sexaginta tres dies habet, itaque ad quemlibet diem post finitum numerum Portarum perveniri potest; * anni continui sunt neque inter se superponuntur, itaque Dies Quaesitus in uno tantum anno invenitur; * atque structura anni ex duobus diebus fixis — Die Computationis et primo die anni — computatur; ideo duo dies in eodem anno eodemque Die Computationis duas structuras illi anno non efficiunt. Haec est lex omnium dierum praeteritorum futurorumque, neque primum neque ultimum finem habet. ---- == Signaculum Domini Tabulae == Scriba exscriptor verba servet.<br /> Sapiens Temporum opera servet.<br /> Exscriptor errans legem omnibus post se venientibus mutat.<br /> Sapiens errans unum diem de quo quaesivit corrumpit, interdum etiam multos dies post eum si effectus suos servavit.<br /> Nemo dicat: “Tabula uti consuevi; itaque crastinum sine computatione sciam.”<br /> Nam mensis mense contexitur, offula apud Portam secatur, annus ex anno nascitur, gutta ex septem guttis ante se bibit, et quaeque patera ex quinque sororibus suis bibit.<br /> Quadraginta septem nomina mensium inveni et septendecim nomina offularum inveni; neque minui neque duplicavi neque ordinem eorum verti.<br /> Omnem viam ordinavi, omnem vicinitatem in circulum clausi, omnemque circuitum responsorum non ante clausi quam per omnes locos suos transisset.<br /> Hoc est secretum apertum; magnum autem est secretum eius, quia oculi hominis opere eius breviores sunt. == Nexus Externi == * [https://github.com/bwtbdyqtmsprytgydym-cpu/pastafari-calendar Implementatio computatoria calendarii in GitHub] – programma quod algorithmum calendarii exsequitur diesque secundum regulas in volumine explicatas computat. [[sv:Tidernas bokrulle]] [[he:מגילת העיתים]] axgvkgpmqlua7febqb43oeqiwmw3fa6 275185 275176 2026-08-07T20:11:01Z אליעזר.גרין 33000 275185 wikitext text/x-wiki == Tabula de Secreto Iuris et Nominibus Dierum == === Verba Domini Tabulae ad Scribam Exscriptorem et Sapientem Temporum === Audi, scribe qui haec verba in novam tabulam exscribis: neque addas neque demas, neque prius cum posteriore commutes, neque numerum pro numero ponas quod inter se propinqui videantur. Gutta per errorem perperam exscripta non locum suum tantum corrumpit, sed omnes etiam guttas quae post eam veniunt omnesque pateras quae ex iis bibunt.<br /> Audi et tu, sapiens temporum qui nomen diei invenire quaeris: opus ne praetereas quod longum est, neve dicas, “Satis mihi est prope accedere.” In hoc secreto nihil est proximum. Qui unam unitatem in capite computationis dempserit, is in fine annum alium, mensem alium, offulam denique quam auris eius numquam audiverit invenire potest.<br /> Secretum tabulae apertum est, omniaque verba eius ante oculos cuiusque litterati scripta sunt; et tamen magnum secretum est. Non enim id solum quod occultum est secretum appellatur, sed etiam id quod palam est cuius tamen vias omnes ad finem usque pauci persequi sciunt. Nam cum liber in manum litterati detur atque dicatur: Quod tempus hodie est, quod cras erit, et quid cras dices cum quis te roget quod tempus heri fuerit? — respondebit: Signatum atque absconditum est; nescio.<br /> Quicumque bini dies tabulae dantur, prior est dies computationis, alter dies quaesitus. Dies inter se commutare non licet. Opus tabulae ex quaque tali copula unum decretum quinque res continens proferet. ---- == Tabula Prima: Quomodo Dies Numerentur == === Dies Fundamentalis === Monstrum Spaghetti Volans diem unum elegit eumque Diem Fundamentalem appellavit. <blockquote> Traditur tabulas traditas esse temporibus Aššur-dān, regis Assyriae<ref>Aššur-dān Tertius intellegitur.</ref>, anno limmu Būr-Saggallē, praefecti Guzanae, mense Simānu, eo die quo sol defecit; Diem autem Fundamentalem eo priorem esse quattuordecim milibus milium, septingentis septuaginta septem milibus, centum quadraginta novem diebus. <blockquote> Nota super notam: ad computationem tabulae quae vim habet, dies defectus solis supra dicti est dies quintus decimus mensis Iunii anno 763 ante aeram communem, secundum calendarium Iulianum in praeteritum prolatum. Idem dies est dies septimus Iunii eiusdem anni secundum calendarium Gregorianum in praeteritum prolatum. In continua dierum enumeratione in qua dies primus Ianuarii anni 1 post aeram communem calendarii Gregoriani est dies primus, dies quo tabulae traditae sunt numerum −278,522 habet. Itaque numerus Diei Fundamentalis in eadem continua enumeratione est −15,055,671. Omnes dies infra scripti sunt computationes in praeteritum extensae. Ubi calendarium annum historicum tali numero praeditum non habet, numeratio annorum quae annum zerum quoque continet scribitur; in calendario Iuliano lex servatur qua annus zerus non est. In calendario Hijri solari ratio cyclica fixa adhibetur; in calendariis Sinensi et Hinduico extensio algorithmica<ref>Vox “extensio algorithmica” non unam methodum communiter receptam significat. Ut dies numero restitui possit, algorithmus atque versio eius quae in computatione adhibita est pars definitionis diei habenda est; ex effectu non sequitur omnem extensionem prolepticam calendarii Sinensis aut Hinduici eundem effectum daturam esse.</ref> huic libro soli praescripta adhibetur; in Longa Enumeratione Mayaana correlatio Goodman–Martínez–Thompson adhibetur. Hi sunt dies Diei Fundamentalis: * Gregorianus: 22 Decembris 41,222 a.C.n. * Hebraicus: 19 Sivan, annus −37,460 ab orbe condito. * Hijri: 27 Rabiʿ al-Awwal, annus −43,126 AH.<ref>Conversio Hijri hic calendarium Islamicum arithmeticum significat, algebraice in praeteritum extensum; initium mensis ex visu lunae constitui non significat.</ref> * Hijri solaris: 18 Azar, annus −41,843 SH.<ref>Hic dies est extensio proleptica calendarii Hijri solaris secundum exemplar astronomicum in computatione adhibitum; tam antiquo tempore dies historicus consensu receptus non est, atque aliae rationes alium effectum dare possunt.</ref><ref>Nota explanatoria: quamvis nota proxima “exemplar astronomicum” nominet, ratio hic revera adhibita est cyclus arithmeticus Persicus 2,820 annorum. Effectus 18 Azar −41,843 ex hac extensione provenit; non ex tempore aequinoctii verni ad Nowruz statuendum.</ref> * Iulianus: 28 Octobris 41,221 a.C.n. * Sinensis traditus: cyclus −643, annus 57 cycli — Geng-Shen — mensis primus, dies 22; mensis intercalaris non est.<ref>Hic dies prolepticus regulis calendarii astronomici Sinensis in praeteritum extensis computatur. Calendarium illo tempore non exsistebat; mensis diesque qui proveniunt ab exemplari astronomico atque definitione extensionis pendent.</ref> * Hinduicus: annus −41,162 aetatis Vikramae, mensis Kārttika, dies lunaris 16; neque mensis neque dies intercalaris est.<ref>Hic est dies prolepticus secundum rationem computationis Hinduicam hic adhibitam. Plures rationes ac regulae calendarii Hinduici sunt; quare in extensione ad tantam antiquitatem hic dies non est unica conversio consensu recepta.</ref> * Saka Indicus: 1 Pausha, annus −41,299 Saka. * Buddhisticus Thailandicus: 22 Decembris, annus −40,678 BE. * Aethiopicus: 1 Hidar, annus −41,227. * Copticus: 1 Hathor, annus −41,503. * Imperialis Iaponicus: illi diei nullum nomen aetatis imperialis historicum est; enumeratione Kōki in praeteritum extensa: 22 Decembris, annus −40,561. * Minguo: 22 Decembris, annus −43,132 Minguo. * Baháʼí: annus −43,064, dies 11 mensis Masáʼil; per cyclos: Kull-i-Shayʼ −119, Váḥid 14, annus 9.<ref>Dies Baháʼí est extensio arithmetica enumerationis Badíʿ in praeteritum, non usus historicus regularum calendarii illo tempore. Divisio quoque annorum in Kull-i-Shayʼ et Váḥid hic arithmetice ad numeros negativos extensa est.</ref> * Longa Enumeratio Mayaana: −97.6.17.7.11.<ref>In notatione negativa Longae Enumerationis divisio Euclidea adhibetur: signum negativum ad partem baktun pertinet, partes autem sequentes residua non negativa intra fines suos manent. Itaque −97.6.17.7.11 non est negatio numeri positivi 97.6.17.7.11. Correlatio GMT adhibita est 584283.</ref> <ref>Concordantiae calendariorum eundem diem in continua dierum enumeratione designant, non aequalitatem momentorum quibus dies in variis calendariis incipiunt finiunturque. Praesertim calendaria quorum dies ad solis occasum vel alia lege locali incipit tempus iisdem finibus ac dies Gregorianus non dividunt.</ref><ref>Numeri annorum negativi mera extensio computatoria sunt. Cum dies forma “a.C.n.” scribitur, numeratio historica sine anno zero servatur; in computationibus ubi annus numero integro signo praedito scribitur, annus zerus inter annum 1 et annum −1 iacet. Itaque annus astronomicus −41221 ab anno 41,222 a.C.n. distinguendus est.</ref> </blockquote> </blockquote> Non dicimus ante Diem Fundamentalem dies non fuisse, neque enumerationem dierum ab eo incipere dicimus. Dies Fundamentalis clavus tantum est, a quo in utramque partem metimur.<br /> Dies traditionis tabularum post Diem Fundamentalem est hoc dierum numero: * centum quadraginta novem diebus; * et septingentis septuaginta septem milibus dierum; * et quattuordecim milibus milium dierum. Numerus totus continet quattuordecim milia milium, septingenta septuaginta septem milia, centum quadraginta novem dies. ---- === Dies Fundamentalis et Dies Ante Eum Postque Eum === Dies Fundamentalis numerum unum accipiat.<br /> Si quis dies post Diem Fundamentalem est: * numera quot diebus posterior sit; * numerum bis multiplica; * unum adde. Si quis dies ante Diem Fundamentalem est: * numera quot diebus prior sit; * numerum bis multiplica; * nihil adde. Ita ordo dierum numerorumque erit: * dies tertius ante Diem Fundamentalem: sex; * dies secundus ante eum: quattuor; * dies primus ante eum: duo; * Dies Fundamentalis: unus; * dies primus post eum: tres; * dies secundus post eum: quinque; * dies tertius post eum: septem. Sic omnis dies, quamvis antiquus vel futurus, unum proprium numerum accipit, neque duo dies eundem numerum accipiunt.<br /> Ordo dierum ex ordine numerorum colligi non debet. Numerus ad dies discernendos eosque in opus Iuris inferendos valet; ipsorum dierum ordo manet ordo prioris et posterioris. ---- == Tabula Secunda: Nomina Numerorum Operi Datorum == Cum Sapiens Temporum nomen diei quaerit, duo dies ante eum stant: * dies quo computationem facit; * dies cuius nomen scire quaerit. Nolumus in singulis lineis iterare “numerum diei quo computatio fit”. Itaque eum appellabimus:<br /> Numerum Computationis.<br /> Neque iterare volumus “numerum diei quaesiti”. Itaque eum appellabimus:<br /> Numerum Quaesiti.<br /> Sapiens etiam tres numeros praeparet: ==== Numerus Distantiae ==== Numera quot dies inter Diem Computationis et Diem Quaesitum intersint.<br /> Si idem dies sunt, noli dicere nullum numerum inter eos inveniri, sed scribe unum.<br /> Si uno die distant, scribe duo.<br /> Si septem diebus distant, scribe octo.<br /> Hic numerus Numerus Distantiae appellabitur.<br /> Unum additur ne locus vacuus in computatione relinquatur. ==== Numerus Summae ==== Numerum Computationis Numero Quaesiti adde.<br /> Numerum effectum Numerum Summae appella. ==== Numerus Directionis ==== Si Dies Quaesitus Diem Computationis antecedit, scribe unum.<br /> Si idem dies sunt, scribe duo.<br /> Si Dies Quaesitus Die Computationis posterior est, scribe tria.<br /> Hunc numerum Numerum Directionis appella.<br /> Ne exscriptor Numerum Distantiae cum Numero Directionis confundat. Distantia dicit quantum dies inter se absint; directio dicit in quam partem eatur. ---- == Tabula Tertia: Quid Sit Multiplicatio == Cum dicitur “tria septies multiplica”, hoc significat:<br /> tria septies sume eaque adde:<br /> tria plus tria plus tria plus tria plus tria plus tria plus tria.<br /> Sic in omni multiplicatione.<br /> Sed Sapienti Temporum non opus est magnum numerum ad se ipsum multa milia vicium addere. Tabulam duplicationum faciat: * numerum scribat; * sub eo duplum eius scribat; * sub eo duplum dupli; * atque ita porro. Deinde eas tantum lineas addat quae addendae sunt.<br /> Exempli causa, ut numerus tredecies multiplicetur: * octies sume; * quater sume; * semel sume; * haec tria adde. Octo et quattuor et unum tredecim sunt.<br /> Sic Sapiens longum opus effugit neque multiplicationis rem mutat. ---- == Tabula Quarta: Quid Sit Quadratum == Cum dicitur “quadratum numeri fac”, hoc significat:<br /> numerum per se ipsum multiplica.<br /> Si numerus septem est, quadratum eius est septem septies.<br /> Cui rei simile est? Quadratum describe cuius singula latera longitudinem dicti numeri habeant, idque divide in parva quadrata quorum singula latera longitudinem unius habeant. Parva quadrata numera et vide numerum verum artemque computationis rectam esse.<br /> Cum dicitur “quadratum eius iterum fac”, non ad primum numerum qui ante te erat redeundum est, sed quadratum iam inventum per se ipsum multiplicandum.<br /> Ne Sapiens in hac re erret. Saepe eum iubebimus numerum iam molitum iterum molere, non ad primum granum redire. ---- == Tabula Quinta: Numerus Magnus == Nolumus in opere computationis numeros sine fine crescentes servare. Itaque certum finem statuimus eumque Numerum Magnum appellamus.<br /> Sic eum fac: * Scribe unum. * Per duo multiplica. * Quod efficitur iterum per duo multiplica. * Post has duas multiplicationes, quod effectum est centies vicies quinquies adhuc per duo multiplica. Ita omnino centies vicies septies per duo multiplicavisti. * Numerum ne timeas, quamvis maximus sit. * His factis, unum de numero invento deme. Numerus inventus est Numerus Magnus, atque ita eum appellabimus.<br /> Non necesse est eum omni vice computare. Satis est semel in tabula bene servata scribi.<br /> Scriba duplicationes in duobus voluminibus numeret, ne centies vicies sexies aut centies vicies octies faciat. Unius duplicationis error totum tabulae secretum mutat. ---- == Tabula Sexta: Quid Sit Residuum == Si numerus Numero Magno maior invenitur, Numerum Magnum ab eo deme.<br /> Si adhuc maior est, iterum deme.<br /> Perge donec numerus relinquatur qui Numero Magno maior non sit.<br /> Numerus relictus Residuum Servatum appellabitur.<br /> Si numerus exacte per Numerum Magnum divisus est nihilque remansit, locum vacuum ne relinque. Ipsum Numerum Magnum scribe.<br /> Ita Residuum Servatum semper est: * minimum unum; * nec maius Numero Magno. Cum deinde dicitur “serva”, significat: Residuum Servatum hac ratione inveni.<br /> Numerum Magnum loco residui scribere significat nihil post integras multiplices partes exemptas remansisse. ---- === Residuum Ordinarium === Cum iubetur residuum ordinarium divisionis per numerum non minorem uno sumere, regula Residui Servati non adhibetur.<br /> Residuum ordinarium unus ex his numeris est:<br /> zerum, unum, duo, atque ita porro ad unum minus divisore.<br /> Residuum ordinarium est id quod relinquitur postquam omnes integrae multiplices partes divisoris e numero exemptae sunt. Si nihil relinquitur, residuum zerum est; si quid relinquitur, unum aut plus est, sed semper minus divisore.<br /> Haec regula adhibebitur in loco inter res ordine positas eligendo, in ordinibus paterarum aperiendis, atque in numeris locis inscriptis quorum pondera per potestates Numeri Magni crescunt.<br /> Ne scriba duas leges confundat: * in ipso opere Iuris — non dicat nullum residuum esse; divisio exacta Numero Magno scribitur; * in divisione ordinaria — interdum nullum residuum manet, atque ita manet donec alia praeceptio unum addat. ---- === Cum Numerus Maior de Minore Demendus Est === Interdum numerum demere iubebitur, sed numerus demendus maior erit eo de quo demendus est.<br /> Tum: * Numero Magno numerum minorem auge; * si adhuc satis magnus non est, Numerum Magnum iterum adde; * quantum opus est perge; * tum demum subtractionem fac; * serva. Ne dicas numerum infra nihil descendisse. In hoc secreto Numerum Magnum circumimus atque ad initium redimus, sicut qui murum circumit et ad portam unde exiit revertitur. ---- === Quomodo Residuum Sine Multis Subtractionibus Inveniatur === Si numerus maximus est, ne Sapiens Numerum Magnum iterum atque iterum demat donec animus deficiat.<br /> Sic faciat: * Numerum Magnum scribat; * sub eo duplum eius; * sub eo duplum prioris; * pergat donec proxima duplicatio maior futura sit numero de quo demere vult; * maximam lineam quae nimis magna non est demat; * deinde lineam ante eam temptet; * atque ita ad primam. Sic paucis actibus omnes multiplices integras demet.<br /> Eadem omnino computatio est. Via brevior fit, numerus autem non mutatur. ---- == Tabula Septima: Quinque Lapides == Quaeque gutta quinque lapides habebit: * Lapidem Tritici; * Lapidem Hordei; * Lapidem Salis; * Lapidem Amarum; * Lapidem Rubrum. Primae guttae da: * Lapidi Tritici: septendecim; * Lapidi Hordei: undetriginta; * Lapidi Salis: quadraginta tria; * Lapidi Amaro: septuaginta unum; * Lapidi Rubro: centum unum. Ut lapides guttae sequentis pares, sic fac: ==== Novus Lapis Tritici ==== Veteris Lapidis Tritici quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Hordei ter adde.<br /> Numerum novae guttae adde.<br /> Serva. ==== Novus Lapis Hordei ==== Veteris Lapidis Hordei quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Salis quinquies adde.<br /> Veterem Lapidem Tritici adde.<br /> Serva. ==== Novus Lapis Salis ==== Veteris Lapidis Salis quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Amarum septies adde.<br /> Veterem Lapidem Hordei adde.<br /> Serva. ==== Novus Lapis Amarus ==== Veteris Lapidis Amari quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Rubrum undecies adde.<br /> Veterem Lapidem Salis adde.<br /> Serva. ==== Novus Lapis Ruber ==== Veteris Lapidis Rubri quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Tritici tredecies adde.<br /> Veterem Lapidem Amarum adde.<br /> Serva.<br /> Omnes quinque novos lapides e quinque veteribus eiusdem guttae prioris computa. Novo lapide iam invento ad alium novum lapidem computandum ne utaris. Postquam omnes quinque inveneris, tum demum quinque veteres simul commuta.<br /> Sic quinque lapides unicuique sex et quadraginta guttarum fac.<br /> Lapides semel parari atque in tabula separata servari licet. Numeri eorum secundum dies non mutantur. ---- == Tabula Octava: Septem Guttae Occultae == Ante primam guttam manifestam Sapiens septem guttas faciat quae inter guttas Iuris non numerantur.<br /> Guttae Occultae appellantur, quia in pateras non infunduntur, guttae autem manifestae ex eis bibunt.<br /> Quae primae guttae manifestae proxima est Prima Occulta appelletur; quae ante eam est Secunda Occulta; atque ita ad Septimam Occultam, quae omnium remotissima est.<br /> In ordine unam post alteram sic pone:<br /> Septima Occulta, Sexta Occulta, Quinta Occulta, Quarta Occulta, Tertia Occulta, Secunda Occulta, Prima Occulta, prima gutta manifesta.<br /> Ordinem ne verte quod Septima maximum numerum fert. Numerus Occultae dicit quantum a prima gutta manifesta absit, non quantum ei propinqua sit.<br /> Unicuique Guttae Occultae Numerum Computationis semel adde, deinde numeros sicut docebo adde. ==== Prima Occulta ==== * ter Numerum Quaesiti; * quater Numerum Distantiae; * sexies Numerum Summae; * octies Numerum Directionis. ==== Secunda Occulta ==== * quinquies Numerum Quaesiti; * septies Numerum Distantiae; * decies Numerum Summae; * duodecies Numerum Directionis. ==== Tertia Occulta ==== * septies Numerum Quaesiti; * decies Numerum Distantiae; * quaterdecies Numerum Summae; * sedecies Numerum Directionis. ==== Quarta Occulta ==== * novies Numerum Quaesiti; * tredecies Numerum Distantiae; * duodevicies Numerum Summae; * vicies Numerum Directionis. ==== Quinta Occulta ==== * undecies Numerum Quaesiti; * sedecies Numerum Distantiae; * vicies bis Numerum Summae; * quater et vicies Numerum Directionis. ==== Sexta Occulta ==== * tredecies Numerum Quaesiti; * undevicies Numerum Distantiae; * sex et vicies Numerum Summae; * duodetrigies Numerum Directionis. ==== Septima Occulta ==== * quindecies Numerum Quaesiti; * vicies bis Numerum Distantiae; * tricies Numerum Summae; * tricies bis Numerum Directionis. Primae Guttae Occultae quinque lapides primae guttae manifestae adde; Secundae Occultae quinque lapides secundae guttae manifestae; atque ita ad Septimam Occultam, cui quinque lapides septimae guttae manifestae adde. Post additionem serva, deinde quamque Guttam Occultam septem molitionibus mole.<br /> In quaque molitione: * quadratum numeri fac; * numerum qui ante quadrationem erat ter adde; * e quinque lapidibus guttae manifestae cui idem numerus est ac Guttae Occultae, proximum lapidem hoc ordine adde: Triticum, Hordeum, Sal, Amarum, Rubrum, Triticum, Hordeum; * numerum molitionis adde; * serva. Ne scriba tantum “et sic cetera” scribat ordine lapidum omisso. Multi erraverunt quod post Lapidem Rubrum novum lapidem venire putaverunt nec ad Triticum redierunt. ---- == Tabula Nona: Sex et Quadraginta Guttae Faciendae == Breviter locum guttae in ordine Numerum Guttae appellabimus.<br /> Prima gutta numerum unum habet, ultima sex et quadraginta.<br /> Cum gutta manifesta fit, gutta proxime antecedens, tertia ante eam et septima ante eam necessariae sunt. Septem Occultas ante primam manifestam pone, deinde retrorsum sine saltu numera.<br /> Ita: * in prima gutta: prior est Prima Occulta, tertia ante eam est Tertia Occulta, septima ante eam Septima Occulta; * in secunda gutta: prior est prima gutta manifesta, tertia ante eam Secunda Occulta, septima ante eam Sexta Occulta; * in tertia gutta: prior est secunda gutta manifesta, tertia ante eam Prima Occulta, septima ante eam Quinta Occulta; * in quarta gutta: prior est tertia gutta manifesta, tertia ante eam prima gutta manifesta, septima ante eam Quarta Occulta. Atque ita porro. Scribae licet ordinem loculorum describere et in singulis unam guttam scribere.<br /> Unicuique guttae primum Massam Guttae fac.<br /> Adde: * Lapidem Tritici multiplicatum per Numerum Computationis; * Lapidem Hordei multiplicatum per Numerum Quaesiti; * Lapidem Salis multiplicatum per Numerum Distantiae; * Lapidem Amarum multiplicatum per Numerum Summae; * Lapidem Rubrum multiplicatum per Numerum Directionis; * guttam priorem; * ter tertiam guttam ante eam; * quinquies septimam guttam ante eam; * Numerum Guttae. Serva. ---- === Undecim Molitiones === Massam Guttae undecim molitionibus mole.<br /> In quaque molitione haec fac: * Quadratum numeri e priore molitione inventi fac. * Numerum priorem per primum coefficientem molitionis in tabula infra scripta multiplicatum adde. * Guttam priorem per secundum coefficientem multiplicatam adde. * Tertiam guttam ante eam per tertium coefficientem multiplicatam adde. * Septimam guttam ante eam per quartum coefficientem multiplicatam adde. * Unum lapidem adde. * Serva. Coefficientes molitionum sunt: * in prima: tres, quinque, septem, undecim; et Lapis Tritici; * in secunda: quinque, septem, undecim, tredecim; et Lapis Hordei; * in tertia: septem, undecim, tredecim, septendecim; et Lapis Salis; * in quarta: undecim, tredecim, septendecim, undeviginti; et Lapis Amarus; * in quinta: tredecim, septendecim, undeviginti, viginti tres; et Lapis Ruber; * in sexta: septendecim, undeviginti, viginti tres, undetriginta; et Lapis Tritici; * in septima: undeviginti, viginti tres, undetriginta, triginta unum; et Lapis Hordei; * in octava: viginti tres, undetriginta, triginta unum, triginta septem; et Lapis Salis; * in nona: undetriginta, triginta unum, triginta septem, quadraginta unum; et Lapis Amarus; * in decima: triginta unum, triginta septem, quadraginta unum, quadraginta tria; et Lapis Ruber; * in undecima: triginta septem, quadraginta unum, quadraginta tria, quadraginta septem; et Lapis Tritici. In quaque molitione sic fac: * Numerum ex priore molitione inventum sume eiusque quadratum fac. * Numerum qui ante quadrationem erat per primum coefficientem in linea molitionis scriptum multiplicatum adde. * Guttam ante guttam quae fit per secundum coefficientem lineae multiplicatam adde. * Tertiam guttam ante eam per tertium coefficientem multiplicatam adde. * Septimam guttam ante eam per quartum coefficientem multiplicatam adde. * Lapidem eadem linea scriptum adde. * Omnia adde et serva. Ne Sapiens quattuor coefficientes inter se commutet. Primus numerum qui molitur multiplicat, secundus guttam priorem, tertius tertiam guttam ante eam, quartus septimam guttam ante eam.<br /> Numerus post undecimam molitionem servatus est gutta.<br /> Unam guttam perfice antequam sequentem incipias. ---- == Tabula Decima: Sex Paterae == Sex pateras in ordine pone.<br /> Ne semper dicamus “pateram quae prima a sinistra stat”, nomina eis dabimus: * Patera “Unum”; * Patera “Duo”; * Patera “Tria”; * Patera “Quattuor”; * Patera “Quinque”; * Patera “Sex”. Numerus Paterae “Unum” est unus, Paterae “Duo” duo, atque ita ad Pateram “Sex”, cui numerus sex est.<br /> Nomina non dicunt unam pateram alia digniorem esse.<br /> Unicuique paterae primum contentum para: * Numerum Computationis adde; * Numerum Quaesiti per Numerum Paterae multiplicatum adde; * Numerum Distantiae adde; * Numerum Summae adde; * Numerum Directionis adde; * quadratum huius numeri adde: ** primae paterae: septendecim; ** secundae: undeviginti; ** tertiae: viginti tres; ** quartae: undetriginta; ** quintae: triginta unum; ** sextae: triginta septem. * Quadratum summae fac. * Numerum Paterae adde. * Serva. ---- == Tabula Undecima: Quomodo Gutta Pateras in Ordinem Suum Disponat == Quaeque gutta pateras alio ordine disponit.<br /> Sex paterae septingentis viginti ordinibus disponi possunt.<br /> Omnes ordines sic compone: * Primum veniant omnes ordines quorum caput est Patera “Unum”, deinde omnes quorum caput est Patera “Duo”, atque ita ad eos quorum caput est Patera “Sex”. * Inter ordines qui ab eadem patera incipiunt, eum priorem pone cuius secunda patera minorem numerum nominis fixi habet. * Si etiam secunda patera in utroque ordine eadem est, tertiam compara. * Si haec quoque eadem est, quartam compara, deinde quintam sextamque. * Primo loco quo duo ordines differunt, ordo in quo patera minore numero praedita stat prior erit. Ita primus ordo erit:<br /> Patera “Unum”, Patera “Duo”, Patera “Tria”, Patera “Quattuor”, Patera “Quinque”, Patera “Sex”.<br /> Ultimus autem:<br /> Patera “Sex”, Patera “Quinque”, Patera “Quattuor”, Patera “Tria”, Patera “Duo”, Patera “Unum”.<br /> Ut Numerum Ordinis guttae invenias, sic fac: * unum de gutta deme; * quod reliquum est per septingenta viginti divide; * id quod post omnes multiplices integras exemptas remanet sume; * unum adde. Numerus inventus Numerus Ordinis erit.<br /> Ita Numerus Ordinis numquam minor uno neque maior septingentis viginti est. Si ipsa gutta multiplex septingentorum viginti est, Numerus Ordinis septingenta viginti erit; non dicimus nullum residuum esse.<br /> Non necesse est omnes septingentos viginti ordines scribere. Numerus Ordinis per greges aperiri potest: * sex greges centum viginti ad primam pateram eligendam; * quinque greges viginti quattuor ad secundam; * quattuor greges sex ad tertiam; * tres greges duorum ad quartam; * denique duas pateras quae supersunt ordina. Locus paterae in ordine electo, ab uno ad sex, Numerus Loci Paterae appellabitur. Hic non est numerus fixus ipsius paterae. ---- == Tabula Duodecima: Infusio Guttae == Guttam in tres primas pateras novi ordinis infunde. === Infusio Prima === Guttae quadratum fac.<br /> Lapidem Tritici per contentum primae paterae multiplicatum adde.<br /> Numerum Guttae ter adde.<br /> Serva. === Infusio Secunda === Guttae quadratum fac.<br /> Lapidem Hordei per contentum secundae paterae multiplicatum adde.<br /> Numerum Guttae quinquies adde.<br /> Serva. === Infusio Tertia === Guttae quadratum fac.<br /> Lapidem Salis per contentum tertiae paterae multiplicatum adde.<br /> Numerum Guttae septies adde.<br /> Serva.<br /> Tres ultimae paterae aliam infusionem non accipiunt, sed gutta in eas quoque per commixtionem intrabit. ---- == Tabula Tertia Decima: Sex Paterarum Commixtio == Antequam misceas, contentum omnium sex paterarum exscribe.<br /> Ne scriba vetera contenta abiciat antequam nova omnium inventa sint.<br /> Paterae in circulo stant secundum ordinem quem gutta constituit: * patera ante primam ordinis est ultima ordinis; * patera post ultimam ordinis est prima ordinis. Unicuique paterae secundum locum suum in ordine a gutta constituto sic fac: * Vetus contentum eius sume. * Bis contentum paterae antecedentis in circulo adde. * Ter contentum paterae sequentis in circulo adde. * Infusionem directam, si quam accepit, adde. * Guttam totam adde. * Unum e quinque lapidibus secundum ordinem locorum adde: Triticum, Hordeum, Sal, Amarum, Rubrum, et iterum Triticum. * Quadratum summae fac. * Quinquies productum duarum paterarum vicinarum, ex veteribus contentis, adde. * Numerum Guttae per Numerum Loci Paterae in ordine electo multiplicatum adde. * Serva. Postquam sex nova contenta inventa sunt, omnia sex simul commuta. ==== Monitum Duobus Operatoribus ==== Scriba exscriptor verbum “simul” ne omittat.<br /> Sapiens Temporum novum contentum in primam pateram ne ponat atque ex eo secundam computet. Omnes sex paterae ex veteribus contentis bibunt, non ex novis.<br /> Sic in omnibus sex et quadraginta guttis faciat. ---- == Tabula Quarta Decima: Duodecim Commixtiones Post Infusionem == Postquam gutta sexta et quadragesima infusa est, ne Sapiens dicat opus paterarum perfectum esse.<br /> Duodecim commixtiones praeterea faciat.<br /> In quaque commixtione: * Contenta sex paterarum adde. * Centies quadragies novies Numerum Commixtionis adde. * Serva. Numerum effectum Numerum Ordinis Commixtionis appella. * Unum de Numero Ordinis Commixtionis modo servato deme. * Multiplices integras septingentorum viginti e reliquo exime donec numerus minor septingentis viginti maneat. Unum numero relicto adde. * Numerus inventus locum ordinis paterarum inter omnes ordines alterum post alterum positos indicat. * Ordinem paterarum eo loco stantem sume, ordinibus a priore ad posteriorem compositis secundum regulam Tabulae Undecimae. * Pateras in circulo secundum novum ordinem pone. * Unicuique paterae, ex sex veteribus contentis tantum, adde: ** vetus contentum suum; ** ter contentum vicinae prioris in circulo; ** quinquies contentum vicinae sequentis in circulo; ** summam paterarum servatam; ** Numerum Commixtionis; ** et quadratum Numeri Loci sui in novo ordine. * Quadratum totius summae fac. * Septies productum duarum vicinarum ex veteribus contentis adde. * Serva. * Tantum postquam sex nova contenta inventa sunt, omnia sex simul commuta. Unicuique paterae secundum locum suum in ordine illi commixtioni constituto sic fac: * Vetus contentum paterae sume. * Ter vetus contentum paterae antecedentis adde. * Quinquies vetus contentum paterae sequentis adde. * Summam sex paterarum initio commixtionis servatam adde. * Numerum Commixtionis adde. * Quadratum Numeri Loci paterae in ordine praesenti adde. * Haec omnia adde et quadratum summae fac. * Septies productum veterum contentorum duarum vicinarum adde. * Serva. Paterae in circulo stant. Itaque patera ante primam est ultima, et quae post ultimam est prima.<br /> Omnia contenta in hac computatione sumpta sunt vetera contenta quae ante initium commixtionis in pateris erant. Ne Sapiens novo contento paterae iam computatae ad contentum alterius paterae inveniendum utatur.<br /> Tantum postquam nova omnium sex paterarum contenta inventa sunt, omnia simul commutet.<br /> Post duodecimam commixtionem sex effectus in manu habebis.<br /> Hae sunt sex paterae Iuris perfecti. ---- == Tabula Quinta Decima: Quomodo Paterae Interrogentur == Unicuique quaestioni signaculum da.<br /> Signaculum non est verbum magicum. Numerus fixus est qui prohibet ne responsum uni quaestioni datum etiam alteri quaestioni inserviat.<br /> Signacula erunt: * unum: via inter Portas Offularum; * decem: initium finisquae Anni Quinque Milium; * undecim: annus sequens; * duodecim: annus prior; * viginti: numerus offularum; * viginti unum: divisio anni in offulas; * viginti duo: nomina offularum; * triginta: numerus mensium; * triginta unum: longitudines mensium; * triginta duo: contextus mensium; * triginta tria: nomina mensium. Signaculum quadraginta non erit. ---- === Patera Sequens === Cum patera interrogatur, “patera sequens” est patera quae eam in circulo ordinis a gutta sexta et quadragesima constituti sequitur.<br /> Hac in re neque ordo duodecimae commixtionis neque ordo nominum fixus “Unum, Duo, Tria” adhibetur. Si patera interrogata ultima est in ordine guttae sextae et quadragesimae, patera sequens est prima eiusdem ordinis. ---- === Primus Numerus Responsi === Cum pateram interroges: * Contentum paterae sume. * Signaculum adde. * Centum octoginta unum adde. * Quadratum summae fac. * Centies septuagies novies contentum paterae sequentis adde. * Signaculum adde. * Serva. Hic est Primus Numerus Responsi. ---- === Directio Numerorum Responsi Constituenda === Ut constituas utrum Numeri Responsi crescant an decrescant, semel tantum sic fac: * Primum Numerum Responsi sume. * Signaculum adde. * Unum adde, quia hic est numerus primi numeri additi. * Centum nonaginta tria adde. * Quadratum summae fac. * Centies nonagies ter Primum Numerum Responsi adde. * Centies nonagies septies contentum Paterae “Sex”, secundum nomen eius fixum, adde. * Serva. Numerum inventum Numerum Directionis Responsorum appella.<br /> Si Numerus Directionis impar est, responsa progrediuntur. Si par est, retrogradiuntur. ---- === Numeri Additi et Circuitus Eorum Integer === Primus numerus additus numerum unum habet, secundus duo, atque ita porro.<br /> Si responsa progrediuntur, primus numerus additus est numerus statim post Primum Numerum Responsi. Secundus est statim post eum, atque ita porro. Post Numerum Magnum ad unum reditur.<br /> Si responsa retrogradiuntur, primus numerus additus est numerus statim ante Primum Numerum Responsi. Secundus est statim ante eum, atque ita porro. Ante unum stat Numerus Magnus.<br /> Ita series Numerorum Responsi per unumquemque numerum ab uno ad Numerum Magnum semel exacte transit antequam ad initium revertatur. Unum gradum progredi aut regredi in circulo non potest ad primum locum reverti antequam omnes locos pertransierit.<br /> Hinc omnis praeceptio quae Numerum Responsi non idoneum abicit proximumque petit necessario ad numerum idoneum perveniet, dummodo unus saltem numerus idoneus sit. ---- == Tabula Sexta Decima: Electio Aequalis Inter Vias == <ref>Nomen “electio aequalis” in Electione Lata sensu probabilitatis verum non est. Digiti Primi Numeri Lati e Numeris Responsi continuis sumuntur, ideoque electiones independentes in basi Numeri Magni non sunt. Quam ob rem Primus Numerus Latus non omnes valores Numeri Spatii aequa probabilitate accipere potest; cum Numerus Viarum satis magnus est, viae etiam sunt quae omnino eligi non possunt. Hoc neque determinismum neque terminationem algorithmi laedit, sed tantum assertionem electionem inter omnes vias admissibiles aequalem esse.</ref> Sint ante Sapientem viae admissibiles, ordine praescripto altera post alteram compositae. Numerum earum Numerum Viarum appella.<br /> Residuum ordinarium divisionis Numeri Responsi per Numerum Viarum statim ne sume, quia viae priores partem maiorem accipere possunt. === Electio Brevis === Si Numerus Viarum Numero Magno maior non est, sic fac: * Maximam multiplicem Numeri Viarum quae Numero Magno maior non sit inveni. Hanc multiplicem Finem Acceptionis appella. * Primum Numerum Responsi sume. * Si Fine Acceptionis maior est, eum abice et Numerum Responsi sequentem in integro circuitu sume. * Perge donec numerus Fine Acceptionis non maior inveniatur. * Unum ab eo deme. * Reliquum per Numerum Viarum divide, residuum ordinarium sume et unum adde. Numerus inventus est locus viae electae inter vias ordine positas.<br /> Numerus Viarum unus saltem est nec Numero Magno maior; itaque Finis Acceptionis unus saltem est. Series Numerorum Responsi per omnes numeros ab uno ad Numerum Magnum transit; quare ad Finem Acceptionis aut numerum eo minorem perveniet antequam ad initium redeat. === Electio Lata === Si Numerus Viarum Numero Magno maior est, sic fac: * Unum locum para. In hoc loco zerum, unum, duo atque ita ad unum minus Numero Magno scribi potest. * Si numerus omnium rerum quae uno loco scribi possunt Numero Viarum minor est, secundum locum adde. * Si duo loci quoque non sufficiunt, tertium adde; atque ita locos adde donec numerus omnium coniunctionum Numerum Viarum non minor sit. * Numerum locorum paratorum Numerum Locorum appella, numerum autem omnium coniunctionum possibilium Numerum Spatii. Nunc locos imple: * Primum Numerum Responsi sume, deinde numeros additos ordine suo, donec tot numeros habeas quot loci sunt. * Unum de quoque numero deme. * Quod ex primo numero remanet in primo loco scribe, quod ex secundo in secundo, atque ita porro. * Quaeque unitas primi loci unam unitatem valet. * Quaeque unitas secundi loci Numerum Magnum valet. * Quaeque unitas tertii loci Numerum Magnum per se ipsum multiplicatum valet. * Quaeque unitas quarti loci productum prius iterum per Numerum Magnum multiplicatum valet; sic in omni loco addito fac. * Quod in quoque loco scriptum est per pondus eius multiplica, omnes effectus adde, deinde unum adde. Numerum effectum Primum Numerum Latum appella. Unus ex numeris ab uno ad Numerum Spatii est.<br /> Si responsa progrediuntur, Numerus Latus sequens uno maior erit; post Numerum Spatii ad unum redimus. Si directio retro est, Numerus Latus sequens uno minor erit; ante unum Numerus Spatii stat. Ita series Numerorum Latorum per omnes numeros Numeri Spatii semel transit antequam ad initium revertatur.<br /> Maximam multiplicem Numeri Viarum quae Numero Spatii maior non sit inveni. Hanc multiplicem Finem Latum Acceptionis appella.<br /> Primum Numerum Latum examina, deinde Numeros Latos sequentes secundum directionem constitutam. Omnem numerum Fine Lato Acceptionis maiorem abice. De primo numero eo non maiore unum deme, reliquum per Numerum Viarum divide, residuum ordinarium sume et unum adde.<br /> Hic est locus viae electae inter vias ordine positas.<br /> Numerus Spatii Numero Viarum minor non est, itaque Finis Latus Acceptionis unus saltem est. Series Numerorum Latorum per omnes numeros Numeri Spatii transit; quare necessario ad numerum accipiendum perveniet antequam ad initium redeat.<br /> Post Numerum Latum abiectum ne novum gregem Numerorum Responsi qui nullo vinculo cum priore coniunctus sit sumas. Omnes Numeri Lati in uno circulo ordinati sunt, et uno tantum gradu in quoque conatu proceditur. === Ubi Quaeque Electio Adhibeatur === Si Numerus Viarum Numero Magno maior non est, Electione Brevi utere.<br /> Si Numerus Viarum Numero Magno maior est, Electione Lata utere.<br /> Haec regula ad omnes vias admissibiles ordine positas pertinet, praesertim ad: * fines annorum; * numeros offularum mensiumque; * partitiones offularum; * series longitudinum mensium; * contextus mensium; * atque ordines nominum alterum post alterum positos. Electio ordinis paterarum responsa non abicit, sed regula directa septingentorum viginti ordinum in Tabulis Undecima et Quarta Decima scripta utitur. ---- == Tabula Septima Decima: Portae Offularum == Ipse Dies Fundamentalis Porta Offulae erit, atque is est Porta Media. === Portae Post Diem Fundamentalem === Ut distantiam a Porta Media ad primam Portam post eam invenias: * Diem Fundamentalem pro Die Computationis sume. * Primum diem post Diem Fundamentalem pro Die Quaesito sume. * Omnes sex et quadraginta guttas atque sex pateras fac. * Primam pateram Signaculo Uno interroga. * Unum numerum e nongentis viginti duobus numeris ordine numerico crescente compositis elige. * Quadraginta unum ei adde. Distantia igitur erit inter: * quadraginta duos dies; * et nongentos sexaginta tres dies. Ut distantiam a prima Porta ad secundam invenias, secundum diem post Diem Fundamentalem pro Die Quaesito adhibe. Ad tertiam Portam tertium diem adhibe, atque ita porro. Dies Computationis manet Dies Fundamentalis. === Portae Ante Diem Fundamentalem === Ut distantiam a Porta Media ad primam Portam ante eam invenias: * Diem Fundamentalem pro Die Computationis sume. * Primum diem ante Diem Fundamentalem pro Die Quaesito sume. * Ius fac et eodem Signaculo interroga. * Eadem ratione elige et quadraginta unum adde. Ut distantiam a prima Porta ante Diem Fundamentalem ad secundam ante eum invenias, secundum diem ante Diem Fundamentalem pro Die Quaesito adhibe, atque ita porro.<br /> Primum diem post Diem Fundamentalem etiam ad primam Portam ante eum ne adhibe. Duae partes diversas quaestiones accipiunt, itaque distantiae earum aequales esse non necesse est.<br /> Hoc non significat diem ad quaestionem adhibitum ipsum Portam esse. Tantum ad distantiam e patera eruendam inservit. === Cur Portae in Utramque Partem Exsistant === Omnis distantia numerus uno non minor est, atque hac regula inter quadraginta duo et nongenta sexaginta tria est. Itaque Portae posteriores sine fine longius abeunt, et Portae priores sine fine retrorsum abeunt. Cuique diei post finitum numerum graduum invenientur Porta eo non posterior et Porta eo non prior. ---- == Tabula Duodevicesima: Annus Quinque Milium == Annus die post Portam Aperturae incipit et ipsa Porta Clausurae finitur.<br /> Ita Porta quae duos annos dividit ultimus dies prioris anni est, et dies post eam primus dies posterioris anni.<br /> Die Computationis omnes binas Portas Offularum quae initium finemque anni esse possint inveni, his condicionibus: * Dies Computationis unus ex diebus anni sit, id est post Portam Aperturae neque post Portam Clausurae; * inter duas Portas saltem sex intervalla Portarum sint; * longitudo anni ducentis quinquaginta duobus diebus minor non sit; * longitudo eius quinque milibus septingentis octoginta uno diebus maior non sit.<ref>Hoc uno loco 5,781 scriptum est; finis superior vim habens est 5,778 dies, ut infra constituitur et ut e sex intervallis Portarum, quorum unumquodque ad summum 963 dies habet, sequitur: 6×963=5,778.</ref> Annos admissibiles a brevissimo ad longissimum ordina. Si duo longitudine aequales sunt, eum cuius Porta Aperturae prior est antepone.<br /> Ius fac Die Computationis etiam pro Die Quaesito adhibito.<br /> Primam pateram Signaculo Decem interroga atque unum annum secundum regulam Electionis Brevis vel Latae elige, pro numero annorum qui ad electionem stant.<br /> Hic annus Annus Quinque Milium ab Orbe Condito appellabitur. === Cur Annus Admissibilis Semper Exsistat === Omne intervallum Portarum minimum quadraginta duos dies et maximum nongentos sexaginta tres dies habet.<br /> Sex intervalla continua minimum ducentos quinquaginta duos dies, maximum quinque milia septingentos septuaginta octo dies habent. Uterque finis anno permittitur, cuius longitudo a ducentis quinquaginta duobus ad quinque milia septingentos septuaginta octo dies est.<br /> Ita sex intervalla continua quae Diem Computationis continent sumi possunt, unde saltem una copula Portarum admissibilis obtinetur. Hoc ex finibus sequitur; non est assumptio. ---- == Tabula Undevicesima: Ceteri Anni == Ut annum post annum notum invenias: * Portam Clausurae anni noti pro Porta Aperturae anni sequentis sume. * Hanc Portam Clausurae pro Die Quaesito sume; Dies Computationis manet dies quo computatio fit. * Omnes Portas Clausurae posteriores inveni quae annum a ducentis quinquaginta duobus ad quinque milia septingentos septuaginta octo dies longum sexve plura intervalla Portarum continentem efficiant. * Annos admissibiles a brevissimo ad longissimum ordina. * Primam pateram Signaculo Undecim interroga et elige. Annus sequens die post Portam Aperturae incipit et Porta electa finitur.<br /> Ut annum ante annum notum invenias: * Portam Aperturae anni noti pro Porta Clausurae anni prioris sume. * Hanc Portam pro Die Quaesito sume. * Omnes Portas Aperturae priores inveni quae annum admissibilem efficiant. * Annos admissibiles a brevissimo ad longissimum ordina. * Signaculo Duodecim interroga et elige. Ne Sapiens Temporum ab Anno Quinque Milium ad annum remotum aestimatione saliat. Annum post annum eat, nam quisque annus e Porta prioris nascitur.<br /> Quisque annus posterior numerum uno maiorem numero anni ante eum accipit, et quisque annus prior numerum uno minorem numero anni post eum accipit. Post unum annum unus tantum annus venit, neque numerus ullus transilitur. Si iter retrorsum Annum Unum transit, Annus Zerus sequitur. Annus ante eum Unus Ante Zerum appellabitur, qui ante eum Duo Ante Zerum, atque ita porro. Cum hi numeri figuris scribuntur, signum minus anteponitur.<br /> Quoniam quisque annus minimum ducentos quinquaginta duos dies habet, ad quemlibet Diem Quaesitum, quamvis remotum, eundum est per finitum annorum numerum. Anni continui sunt neque inter se superponuntur: quisque dies uni tantum anno pertinet. ---- == Tabula Vicesima: Offulae == Quisque annus in minimum sex et maximum septendecim offulas dividetur.<br /> Quaeque offula die post Portam incipiet et Porta finietur. Quaeque offula unum saltem intervallum Portarum continebit, ideoque minimum quadraginta duos dies longa erit.<br /> Cum structura anni constituitur, Dies Computationis est dies quo computatio fit, Dies autem Quaesitus in Ius immissus est primus dies illius anni. Eadem dierum copula omnibus quaestionibus de structura illius anni adhibebitur. === Numerus Offularum === Omnes numeros permissos ordine numerico crescente compone:<br /> sex, septem, octo, atque ita ad septendecim, remoto omni numero qui propter Numerum Intervallorum Portarum in anno fieri non potest.<br /> Secundam pateram Signaculo Viginti interroga et elige. === Partitio Intervallorum Portarum === Postquam quot intervalla Portarum anno sint et quot offulae ei electae sint notum est, quamque partitionem admissibilem tamquam ordinem numerorum scribe.<br /> Primus numerus erit Numerus Intervallorum Portarum in prima offula.<br /> Secundus erit Numerus Intervallorum Portarum in secunda offula.<br /> Sic ad ultimam offulam perge.<br /> Quisque numerus minimum unus erit, et summa omnium numerorum Numero Intervallorum Portarum in anno aequalis erit.<br /> Si Dies Computationis Porta intra annum sita est, omnem partitionem quae offulam apud illam Portam non finit dele.<br /> Si Dies Computationis Porta Clausurae anni est, nulla deletio addita necessaria est, quia annus ultimaque offula ibi iam finiuntur.<br /> Dies Computationis qui Porta est offulae annoque qui eo finiuntur pertinet, non eis qui post eum incipiunt.<br /> Partitionibus non admissibilibus deletis, reliquas sic ordina: * Partitio cui primus numerus minor est prior erit. * Si primi numeri aequales sunt, secundos compara. * Si hi quoque aequales sunt, tertios compara. * Sic ad ultimum locum perge. * Primo loco quo duae partitiones differunt, eam cui numerus minor est antepone. Omnibus partitionibus ita ordinatis, secundam pateram Signaculo Viginti Uno interroga et partitionem eo loco qui inventus est stantem elige. === Nomina Offularum === Haec sunt septendecim nomina Offularum, eo ordine quo scripta sunt: * Aes * Vulpes * Ren * Lagash * Cogitatio * Quattuor Partes e Novem * Palgurash * Papyrus * Racemus * Scorpio * Cinis * Triticum * Flumen * Risus * Akkad * Cornu * Urceus Inanis Quattuor Partes e Novem unum nomen est. Palgurash merus sonorum nexus est. Urceus Inanis unum nomen est neque significat offulam nullos dies habere.<br /> E nominibus supra scriptis tot nomina distincta elige quot offulae anno sunt, eaque in ordine pone.<br /> Nullum nomen bis in eodem ordine apparere licet, neque idem nomen duabus offulis eiusdem anni dabitur.<br /> Omnes ordines nominum possibiles sic compone: * Primum nomen cuiusque ordinis compara secundum locum eius inter nomina supra scripta. * Ordo cuius primo loco nomen prius inter nomina supra scripta stat prior erit. * Si prima nomina aequalia sunt, secunda compara. * Si haec quoque aequalia sunt, ad tertia transi. * Sic ad ultimum locum perge. * Primo loco quo duo ordines differunt, eum ordinem antepone in quo nomen prius inter supra scripta stat. Quintam pateram Signaculo Viginti Duobus interroga et elige. ---- == Tabula Una et Vicesima: Menses == Quisque annus in minimum tres et maximum quadraginta septem menses dividetur.<br /> Quisque mensis minimum quattuor dies et maximum centum viginti tres dies continebit.<br /> Dies unius mensis non omnes una stare necesse est. Inter dies aliorum mensium intrare possunt, sicut unum filum in tela multorum filorum contextum.<br /> Cum structura anni constituitur, Dies Computationis manet dies quo computatio fit, Dies Quaesitus autem in Ius immissus est primus dies anni. ---- === Numerus Mensium === Longitudinem anni per centum viginti tria divide. Si dies restant, unum mensem quoto adde. Hic est minimus Numerus Mensium admissibilis.<br /> Longitudinem anni per quattuor divide et residuum abice. Si quotus quadraginta septem maior est, quadraginta septem scribe. Hic est maximus Numerus Mensium admissibilis.<br /> Omnes numeros inter fines, ipsis finibus inclusis, ordine numerico crescente compone.<br /> Tertiam pateram Signaculo Triginta interroga et elige. ---- === Longitudines Mensium === Omnes vias admissibiles inveni quibus dies anni inter menses dividantur ita ut quisque mensis non minus quattuor neque plus centum viginti tribus diebus accipiat.<br /> Quaeque via ordine numerorum scribetur: * primus numerus erit longitudo primi mensis; * secundus numerus erit longitudo secundi mensis; * atque ita ad ultimum mensem. Summa omnium numerorum ordinis longitudini anni aequalis erit.<br /> Omnes vias admissibiles alteram post alteram sic compone: * Viam cui primus mensis brevior est antepone. * Si longitudines primorum mensium aequales sunt, longitudines secundorum compara. * Si hae quoque aequales sunt, longitudines tertiorum compara. * Sic ad ultimum mensem perge. * Primo loco quo duae viae differunt, eam cui numerus minor est antepone. Omnibus viis hoc modo ordinatis, tertiam pateram Signaculo Triginta Uno interroga et secundum regulam Electionis Brevis aut Latae elige, prout Numerus Viarum postulat.<br /> Non necesse est omnes vias singillatim scribere.<br /> Sapienti Temporum licet numerare quot viae quaque permissa longitudine primi mensis incipiant, gregesque integros demere donec inveniat in quo grege via electa stet.<br /> Deinde idem in longitudine secundi mensis faciat, postea tertii, atque ita ad ultimum.<br /> Dummodo via compendiaria locum viae inter ordines compositos non mutet nec aliam viam eligat quam eam quae electa esset si omnes viae integre scriptae essent. ---- === Contextus Mensium === Postquam longitudo cuiusque mensis constituta est, dies anni sic compone: * quisque mensis totiens appareat quot dies ei dati sunt; * prima apparentia primi mensis primam apparentiam secundi antecedat; * prima secundi primam tertii antecedat, atque ita porro; * ultimae quoque apparentiae eodem ordine sint. Omnem contextum qui duas leges apparentiae non servat dele.<br /> Quemque contextum ut ordinem Numerorum Mensium scribe, uno numero pro quoque die anni.<br /> Dies qui nomen primi mensis fert uno scribetur.<br /> Dies qui nomen secundi mensis fert duobus scribetur.<br /> Sic ad ultimum mensem perge.<br /> Omnes contextus admissibiles alterum post alterum<ref>Nota computationis: praeceptum omnes contextus admissibiles scribendi ordinandique electionem definit, sed ipsa serie revera generata effici non potest. Etiam in minimo casu quem regulae tabulae permittunt—anno 252 dierum in tres menses 123, 123 et 6 dierum diviso—iam exstat pars continens plus quam 5.3×10^79 contextus admissibiles. Numerus hic immensissimus est: etiamsi singulus contextus uno quoque tempore Planckiano inspiceretur, opus plus quam 10^18 aetates universi duraret. Loco huius, contextus electus directe ex loco suo in ordine inveniri potest. A sinistra ad dextram construitur; in quoque loco Numeri Mensium liciti ordine crescente explorantur atque, programmatione dynamica adhibita, computatur quot completiones admissibiles cuique principio possibili respondeant. Si locus quaesitus numero completionum alicuius principii maior est, hic numerus demitur totusque grex transilitur; sin minus, ille Numerus Mensis figitur et ad locum sequentem proceditur. Status computationis numero apparentiarum cuique mensi reliquarum atque mensibus qui iam coeperunt quique iam finiti sunt determinatur, ita ut completiones numerari possint neque ipsae generentur. Compendium enumerationi expressae aequivalet, quia ordine lexicographico omnes contextus eodem principio praediti unum intervallum continuum efficiunt. Itaque intervallum secundum numerum membrorum transilire locum contextus quaesiti exacte servat; inductione per locos ordinis idem contextus obtinetur qui ex plena serie electus esset.</ref> sic compone: * Primum numerum contra primum diem anni scriptum compara. * Contextus cui numerus minor est prior erit. * Si numeri aequales sunt, ad secundum diem transi. * Si ibi quoque aequales sunt, ad tertium diem transi. * Sic diem post diem ad finem anni perge. * Primo die quo duo contextus differunt, eum cui Numerus Mensis minor est antepone. Ad hunc ordinem, primus mensis secundum antecedit, secundus tertium, atque ita ad ultimum.<br /> Quartam pateram Signaculo Triginta Duobus interroga et secundum regulam Electionis Brevis aut Latae elige.<br /> Dies singillatim eligendi non sunt. Electio totius telae est. ---- === Nomina Mensium === Haec sunt quadraginta septem nomina mensium, eo ordine quo scripta sunt: * Argilla * Malum Punicum * Cubitus * Invidia * Eridu * Dentifricium * Tres Partes e Quinque * Karshumab * Tigris * Plumbum Album * Nebula * Tus * Fusus * Costa * Siliqua * Uruk * Pudor * Camelus * Aes Cyprium * Puteus * Vitellus * Stella * Mel * Lien * Calx * Gaudium * Ficus * Ninive * Rana * Pix * Lucerna * Ianua Clausa * Sesamum * Cervix * Argentum * Susa * Tempestas * Asinus * Farina * Paenitentia * Babylon * Lingua * Linum * Sal * Pirum * Arcus * Harena Tres Partes e Quinque unum nomen est. Karshumab merus sonorum nexus est. Dentifricium et Ianua Clausa singula nomina sunt.<br /> Ex nomine mensis nihil de longitudine, loco, natura, offula aut anno eius sciri potest. Mensis Argilla ex argilla factus non est, nec mensis Tigris mensem sequentem devorat.<br /> E nominibus supra scriptis tot nomina distincta elige quot menses anno sunt, eaque in ordine pone.<br /> Nullum nomen bis in eodem ordine apparere licet, neque idem nomen duobus mensibus eiusdem anni dabitur.<br /> Omnes ordines nominum admissibiles alterum post alterum sic compone: * Primum nomen cuiusque ordinis compara secundum locum eius inter nomina supra scripta. * Ordo cuius primo loco nomen prius stat prior erit. * Si prima nomina aequalia sunt, secunda compara. * Si haec quoque aequalia sunt, ad tertia transi. * Sic ad ultimum locum perge. * Primo loco quo duo ordines differunt, eum ordinem antepone in quo nomen prius inter nomina supra scripta stat. Quintam pateram Signaculo Triginta Tribus interroga et secundum regulam Electionis Brevis aut Latae elige.<br /> Primum nomen electum primo mensi dabitur, atque ita porro. ---- == Tabula Ultima: Cognitio Nominis Diei == Pro quaque dierum copula, eo ordine quo dati sunt: * Dies Computationis; * Dies Quaesitus; primum Annum Quinque Milium in Die Computationis inveni, atque ab eo annum post annum perge donec ad unicum annum qui Diem Quaesitum continet pervenias.<br /> Finibus anni inventis, structuram anni semel computa, Die Computationis primo ex duobus diebus initio datis manente, Die autem Quaesito in opus structurae immisso primo die illius anni posito.<br /> Structura inventa: * Numerus anni est numerus anni ad quem Sapiens Temporum ab Anno Quinque Milium pervenit. * Nomen offulae est nomen offulae in qua Dies Quaesitus stat. * Dies in offula est numerus dierum ab initio offulae, primo die pro uno numerato. * Nomen mensis est nomen fili quod loco Diei Quaesiti in tela mensium apparet. * Dies in mense est numerus vicium quibus idem filum ab initio anni usque ad Diem Quaesitum apparuit, ipso Die Quaesito in numero incluso. Paterae non interrogandae sunt quis dies mensis sit, quis dies offulae sit, ad quam offulam dies pertineat aut ad quem mensem. Haec ex loco diei in structura iam constituta consequuntur.<br /> Haec sunt quinque quae ex opere diei proveniunt, hoc ordine: * numerus anni; * nomen offulae; * dies in offula; * nomen mensis; * dies in mense. Ne Sapiens rem sextam inter haec quinque addat. Qui computationem facit alias res in itinere inventas separatim referre potest, sed eas inter quinque res quae effectum diei constituunt ne inserat. === De Exsistentia et Unicitate === Pro quaque dierum copula, eo ordine quo dati sunt, unus effectus obtinetur, quia: * quisque dies unicum Numerum Diei habet; * omnis operatio Iuris, omnis gutta, patera et commixtio solis numeris contentisque ante eam inventis constituitur; * omnia quae ad electionem stant ordine expresso composita sunt; * omnis electio quae responsa abicit finitur, quia series Numerorum Responsi per omnes numeros transit antequam ad initium redeat, et series Numerorum Latorum per omnes numeros spatii transit antequam ad initium redeat; * omne intervallum Portarum minimum quadraginta duos nec maximum nongentos sexaginta tres dies habet, itaque ad quemlibet diem post finitum numerum Portarum perveniri potest; * anni continui sunt neque inter se superponuntur, itaque Dies Quaesitus in uno tantum anno invenitur; * atque structura anni ex duobus diebus fixis — Die Computationis et primo die anni — computatur; ideo duo dies in eodem anno eodemque Die Computationis duas structuras illi anno non efficiunt. Haec est lex omnium dierum praeteritorum futurorumque, neque primum neque ultimum finem habet. ---- == Signaculum Domini Tabulae == Scriba exscriptor verba servet.<br /> Sapiens Temporum opera servet.<br /> Exscriptor errans legem omnibus post se venientibus mutat.<br /> Sapiens errans unum diem de quo quaesivit corrumpit, interdum etiam multos dies post eum si effectus suos servavit.<br /> Nemo dicat: “Tabula uti consuevi; itaque crastinum sine computatione sciam.”<br /> Nam mensis mense contexitur, offula apud Portam secatur, annus ex anno nascitur, gutta ex septem guttis ante se bibit, et quaeque patera ex quinque sororibus suis bibit.<br /> Quadraginta septem nomina mensium inveni et septendecim nomina offularum inveni; neque minui neque duplicavi neque ordinem eorum verti.<br /> Omnem viam ordinavi, omnem vicinitatem in circulum clausi, omnemque circuitum responsorum non ante clausi quam per omnes locos suos transisset.<br /> Hoc est secretum apertum; magnum autem est secretum eius, quia oculi hominis opere eius breviores sunt. == Nexus Externi == * [https://github.com/bwtbdyqtmsprytgydym-cpu/pastafari-calendar Implementatio computatoria calendarii in GitHub] – programma quod algorithmum calendarii exsequitur diesque secundum regulas in volumine explicatas computat. [[sv:Tidernas bokrulle]] [[he:מגילת_העיתים]] [[en:The_Scroll_of_the_Appointed_Times]] [[ar:سِفْرُ_الأَزْمِنَة]] exslvkteclyber7kqxoqybqh4ebcy68 275372 275185 2026-08-07T23:12:58Z Demetrius Talpa 13304 delenda, autotranslated, crosswikispam 275372 wikitext text/x-wiki {{delenda}} == Tabula de Secreto Iuris et Nominibus Dierum == === Verba Domini Tabulae ad Scribam Exscriptorem et Sapientem Temporum === Audi, scribe qui haec verba in novam tabulam exscribis: neque addas neque demas, neque prius cum posteriore commutes, neque numerum pro numero ponas quod inter se propinqui videantur. Gutta per errorem perperam exscripta non locum suum tantum corrumpit, sed omnes etiam guttas quae post eam veniunt omnesque pateras quae ex iis bibunt.<br /> Audi et tu, sapiens temporum qui nomen diei invenire quaeris: opus ne praetereas quod longum est, neve dicas, “Satis mihi est prope accedere.” In hoc secreto nihil est proximum. Qui unam unitatem in capite computationis dempserit, is in fine annum alium, mensem alium, offulam denique quam auris eius numquam audiverit invenire potest.<br /> Secretum tabulae apertum est, omniaque verba eius ante oculos cuiusque litterati scripta sunt; et tamen magnum secretum est. Non enim id solum quod occultum est secretum appellatur, sed etiam id quod palam est cuius tamen vias omnes ad finem usque pauci persequi sciunt. Nam cum liber in manum litterati detur atque dicatur: Quod tempus hodie est, quod cras erit, et quid cras dices cum quis te roget quod tempus heri fuerit? — respondebit: Signatum atque absconditum est; nescio.<br /> Quicumque bini dies tabulae dantur, prior est dies computationis, alter dies quaesitus. Dies inter se commutare non licet. Opus tabulae ex quaque tali copula unum decretum quinque res continens proferet. ---- == Tabula Prima: Quomodo Dies Numerentur == === Dies Fundamentalis === Monstrum Spaghetti Volans diem unum elegit eumque Diem Fundamentalem appellavit. <blockquote> Traditur tabulas traditas esse temporibus Aššur-dān, regis Assyriae<ref>Aššur-dān Tertius intellegitur.</ref>, anno limmu Būr-Saggallē, praefecti Guzanae, mense Simānu, eo die quo sol defecit; Diem autem Fundamentalem eo priorem esse quattuordecim milibus milium, septingentis septuaginta septem milibus, centum quadraginta novem diebus. <blockquote> Nota super notam: ad computationem tabulae quae vim habet, dies defectus solis supra dicti est dies quintus decimus mensis Iunii anno 763 ante aeram communem, secundum calendarium Iulianum in praeteritum prolatum. Idem dies est dies septimus Iunii eiusdem anni secundum calendarium Gregorianum in praeteritum prolatum. In continua dierum enumeratione in qua dies primus Ianuarii anni 1 post aeram communem calendarii Gregoriani est dies primus, dies quo tabulae traditae sunt numerum −278,522 habet. Itaque numerus Diei Fundamentalis in eadem continua enumeratione est −15,055,671. Omnes dies infra scripti sunt computationes in praeteritum extensae. Ubi calendarium annum historicum tali numero praeditum non habet, numeratio annorum quae annum zerum quoque continet scribitur; in calendario Iuliano lex servatur qua annus zerus non est. In calendario Hijri solari ratio cyclica fixa adhibetur; in calendariis Sinensi et Hinduico extensio algorithmica<ref>Vox “extensio algorithmica” non unam methodum communiter receptam significat. Ut dies numero restitui possit, algorithmus atque versio eius quae in computatione adhibita est pars definitionis diei habenda est; ex effectu non sequitur omnem extensionem prolepticam calendarii Sinensis aut Hinduici eundem effectum daturam esse.</ref> huic libro soli praescripta adhibetur; in Longa Enumeratione Mayaana correlatio Goodman–Martínez–Thompson adhibetur. Hi sunt dies Diei Fundamentalis: * Gregorianus: 22 Decembris 41,222 a.C.n. * Hebraicus: 19 Sivan, annus −37,460 ab orbe condito. * Hijri: 27 Rabiʿ al-Awwal, annus −43,126 AH.<ref>Conversio Hijri hic calendarium Islamicum arithmeticum significat, algebraice in praeteritum extensum; initium mensis ex visu lunae constitui non significat.</ref> * Hijri solaris: 18 Azar, annus −41,843 SH.<ref>Hic dies est extensio proleptica calendarii Hijri solaris secundum exemplar astronomicum in computatione adhibitum; tam antiquo tempore dies historicus consensu receptus non est, atque aliae rationes alium effectum dare possunt.</ref><ref>Nota explanatoria: quamvis nota proxima “exemplar astronomicum” nominet, ratio hic revera adhibita est cyclus arithmeticus Persicus 2,820 annorum. Effectus 18 Azar −41,843 ex hac extensione provenit; non ex tempore aequinoctii verni ad Nowruz statuendum.</ref> * Iulianus: 28 Octobris 41,221 a.C.n. * Sinensis traditus: cyclus −643, annus 57 cycli — Geng-Shen — mensis primus, dies 22; mensis intercalaris non est.<ref>Hic dies prolepticus regulis calendarii astronomici Sinensis in praeteritum extensis computatur. Calendarium illo tempore non exsistebat; mensis diesque qui proveniunt ab exemplari astronomico atque definitione extensionis pendent.</ref> * Hinduicus: annus −41,162 aetatis Vikramae, mensis Kārttika, dies lunaris 16; neque mensis neque dies intercalaris est.<ref>Hic est dies prolepticus secundum rationem computationis Hinduicam hic adhibitam. Plures rationes ac regulae calendarii Hinduici sunt; quare in extensione ad tantam antiquitatem hic dies non est unica conversio consensu recepta.</ref> * Saka Indicus: 1 Pausha, annus −41,299 Saka. * Buddhisticus Thailandicus: 22 Decembris, annus −40,678 BE. * Aethiopicus: 1 Hidar, annus −41,227. * Copticus: 1 Hathor, annus −41,503. * Imperialis Iaponicus: illi diei nullum nomen aetatis imperialis historicum est; enumeratione Kōki in praeteritum extensa: 22 Decembris, annus −40,561. * Minguo: 22 Decembris, annus −43,132 Minguo. * Baháʼí: annus −43,064, dies 11 mensis Masáʼil; per cyclos: Kull-i-Shayʼ −119, Váḥid 14, annus 9.<ref>Dies Baháʼí est extensio arithmetica enumerationis Badíʿ in praeteritum, non usus historicus regularum calendarii illo tempore. Divisio quoque annorum in Kull-i-Shayʼ et Váḥid hic arithmetice ad numeros negativos extensa est.</ref> * Longa Enumeratio Mayaana: −97.6.17.7.11.<ref>In notatione negativa Longae Enumerationis divisio Euclidea adhibetur: signum negativum ad partem baktun pertinet, partes autem sequentes residua non negativa intra fines suos manent. Itaque −97.6.17.7.11 non est negatio numeri positivi 97.6.17.7.11. Correlatio GMT adhibita est 584283.</ref> <ref>Concordantiae calendariorum eundem diem in continua dierum enumeratione designant, non aequalitatem momentorum quibus dies in variis calendariis incipiunt finiunturque. Praesertim calendaria quorum dies ad solis occasum vel alia lege locali incipit tempus iisdem finibus ac dies Gregorianus non dividunt.</ref><ref>Numeri annorum negativi mera extensio computatoria sunt. Cum dies forma “a.C.n.” scribitur, numeratio historica sine anno zero servatur; in computationibus ubi annus numero integro signo praedito scribitur, annus zerus inter annum 1 et annum −1 iacet. Itaque annus astronomicus −41221 ab anno 41,222 a.C.n. distinguendus est.</ref> </blockquote> </blockquote> Non dicimus ante Diem Fundamentalem dies non fuisse, neque enumerationem dierum ab eo incipere dicimus. Dies Fundamentalis clavus tantum est, a quo in utramque partem metimur.<br /> Dies traditionis tabularum post Diem Fundamentalem est hoc dierum numero: * centum quadraginta novem diebus; * et septingentis septuaginta septem milibus dierum; * et quattuordecim milibus milium dierum. Numerus totus continet quattuordecim milia milium, septingenta septuaginta septem milia, centum quadraginta novem dies. ---- === Dies Fundamentalis et Dies Ante Eum Postque Eum === Dies Fundamentalis numerum unum accipiat.<br /> Si quis dies post Diem Fundamentalem est: * numera quot diebus posterior sit; * numerum bis multiplica; * unum adde. Si quis dies ante Diem Fundamentalem est: * numera quot diebus prior sit; * numerum bis multiplica; * nihil adde. Ita ordo dierum numerorumque erit: * dies tertius ante Diem Fundamentalem: sex; * dies secundus ante eum: quattuor; * dies primus ante eum: duo; * Dies Fundamentalis: unus; * dies primus post eum: tres; * dies secundus post eum: quinque; * dies tertius post eum: septem. Sic omnis dies, quamvis antiquus vel futurus, unum proprium numerum accipit, neque duo dies eundem numerum accipiunt.<br /> Ordo dierum ex ordine numerorum colligi non debet. Numerus ad dies discernendos eosque in opus Iuris inferendos valet; ipsorum dierum ordo manet ordo prioris et posterioris. ---- == Tabula Secunda: Nomina Numerorum Operi Datorum == Cum Sapiens Temporum nomen diei quaerit, duo dies ante eum stant: * dies quo computationem facit; * dies cuius nomen scire quaerit. Nolumus in singulis lineis iterare “numerum diei quo computatio fit”. Itaque eum appellabimus:<br /> Numerum Computationis.<br /> Neque iterare volumus “numerum diei quaesiti”. Itaque eum appellabimus:<br /> Numerum Quaesiti.<br /> Sapiens etiam tres numeros praeparet: ==== Numerus Distantiae ==== Numera quot dies inter Diem Computationis et Diem Quaesitum intersint.<br /> Si idem dies sunt, noli dicere nullum numerum inter eos inveniri, sed scribe unum.<br /> Si uno die distant, scribe duo.<br /> Si septem diebus distant, scribe octo.<br /> Hic numerus Numerus Distantiae appellabitur.<br /> Unum additur ne locus vacuus in computatione relinquatur. ==== Numerus Summae ==== Numerum Computationis Numero Quaesiti adde.<br /> Numerum effectum Numerum Summae appella. ==== Numerus Directionis ==== Si Dies Quaesitus Diem Computationis antecedit, scribe unum.<br /> Si idem dies sunt, scribe duo.<br /> Si Dies Quaesitus Die Computationis posterior est, scribe tria.<br /> Hunc numerum Numerum Directionis appella.<br /> Ne exscriptor Numerum Distantiae cum Numero Directionis confundat. Distantia dicit quantum dies inter se absint; directio dicit in quam partem eatur. ---- == Tabula Tertia: Quid Sit Multiplicatio == Cum dicitur “tria septies multiplica”, hoc significat:<br /> tria septies sume eaque adde:<br /> tria plus tria plus tria plus tria plus tria plus tria plus tria.<br /> Sic in omni multiplicatione.<br /> Sed Sapienti Temporum non opus est magnum numerum ad se ipsum multa milia vicium addere. Tabulam duplicationum faciat: * numerum scribat; * sub eo duplum eius scribat; * sub eo duplum dupli; * atque ita porro. Deinde eas tantum lineas addat quae addendae sunt.<br /> Exempli causa, ut numerus tredecies multiplicetur: * octies sume; * quater sume; * semel sume; * haec tria adde. Octo et quattuor et unum tredecim sunt.<br /> Sic Sapiens longum opus effugit neque multiplicationis rem mutat. ---- == Tabula Quarta: Quid Sit Quadratum == Cum dicitur “quadratum numeri fac”, hoc significat:<br /> numerum per se ipsum multiplica.<br /> Si numerus septem est, quadratum eius est septem septies.<br /> Cui rei simile est? Quadratum describe cuius singula latera longitudinem dicti numeri habeant, idque divide in parva quadrata quorum singula latera longitudinem unius habeant. Parva quadrata numera et vide numerum verum artemque computationis rectam esse.<br /> Cum dicitur “quadratum eius iterum fac”, non ad primum numerum qui ante te erat redeundum est, sed quadratum iam inventum per se ipsum multiplicandum.<br /> Ne Sapiens in hac re erret. Saepe eum iubebimus numerum iam molitum iterum molere, non ad primum granum redire. ---- == Tabula Quinta: Numerus Magnus == Nolumus in opere computationis numeros sine fine crescentes servare. Itaque certum finem statuimus eumque Numerum Magnum appellamus.<br /> Sic eum fac: * Scribe unum. * Per duo multiplica. * Quod efficitur iterum per duo multiplica. * Post has duas multiplicationes, quod effectum est centies vicies quinquies adhuc per duo multiplica. Ita omnino centies vicies septies per duo multiplicavisti. * Numerum ne timeas, quamvis maximus sit. * His factis, unum de numero invento deme. Numerus inventus est Numerus Magnus, atque ita eum appellabimus.<br /> Non necesse est eum omni vice computare. Satis est semel in tabula bene servata scribi.<br /> Scriba duplicationes in duobus voluminibus numeret, ne centies vicies sexies aut centies vicies octies faciat. Unius duplicationis error totum tabulae secretum mutat. ---- == Tabula Sexta: Quid Sit Residuum == Si numerus Numero Magno maior invenitur, Numerum Magnum ab eo deme.<br /> Si adhuc maior est, iterum deme.<br /> Perge donec numerus relinquatur qui Numero Magno maior non sit.<br /> Numerus relictus Residuum Servatum appellabitur.<br /> Si numerus exacte per Numerum Magnum divisus est nihilque remansit, locum vacuum ne relinque. Ipsum Numerum Magnum scribe.<br /> Ita Residuum Servatum semper est: * minimum unum; * nec maius Numero Magno. Cum deinde dicitur “serva”, significat: Residuum Servatum hac ratione inveni.<br /> Numerum Magnum loco residui scribere significat nihil post integras multiplices partes exemptas remansisse. ---- === Residuum Ordinarium === Cum iubetur residuum ordinarium divisionis per numerum non minorem uno sumere, regula Residui Servati non adhibetur.<br /> Residuum ordinarium unus ex his numeris est:<br /> zerum, unum, duo, atque ita porro ad unum minus divisore.<br /> Residuum ordinarium est id quod relinquitur postquam omnes integrae multiplices partes divisoris e numero exemptae sunt. Si nihil relinquitur, residuum zerum est; si quid relinquitur, unum aut plus est, sed semper minus divisore.<br /> Haec regula adhibebitur in loco inter res ordine positas eligendo, in ordinibus paterarum aperiendis, atque in numeris locis inscriptis quorum pondera per potestates Numeri Magni crescunt.<br /> Ne scriba duas leges confundat: * in ipso opere Iuris — non dicat nullum residuum esse; divisio exacta Numero Magno scribitur; * in divisione ordinaria — interdum nullum residuum manet, atque ita manet donec alia praeceptio unum addat. ---- === Cum Numerus Maior de Minore Demendus Est === Interdum numerum demere iubebitur, sed numerus demendus maior erit eo de quo demendus est.<br /> Tum: * Numero Magno numerum minorem auge; * si adhuc satis magnus non est, Numerum Magnum iterum adde; * quantum opus est perge; * tum demum subtractionem fac; * serva. Ne dicas numerum infra nihil descendisse. In hoc secreto Numerum Magnum circumimus atque ad initium redimus, sicut qui murum circumit et ad portam unde exiit revertitur. ---- === Quomodo Residuum Sine Multis Subtractionibus Inveniatur === Si numerus maximus est, ne Sapiens Numerum Magnum iterum atque iterum demat donec animus deficiat.<br /> Sic faciat: * Numerum Magnum scribat; * sub eo duplum eius; * sub eo duplum prioris; * pergat donec proxima duplicatio maior futura sit numero de quo demere vult; * maximam lineam quae nimis magna non est demat; * deinde lineam ante eam temptet; * atque ita ad primam. Sic paucis actibus omnes multiplices integras demet.<br /> Eadem omnino computatio est. Via brevior fit, numerus autem non mutatur. ---- == Tabula Septima: Quinque Lapides == Quaeque gutta quinque lapides habebit: * Lapidem Tritici; * Lapidem Hordei; * Lapidem Salis; * Lapidem Amarum; * Lapidem Rubrum. Primae guttae da: * Lapidi Tritici: septendecim; * Lapidi Hordei: undetriginta; * Lapidi Salis: quadraginta tria; * Lapidi Amaro: septuaginta unum; * Lapidi Rubro: centum unum. Ut lapides guttae sequentis pares, sic fac: ==== Novus Lapis Tritici ==== Veteris Lapidis Tritici quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Hordei ter adde.<br /> Numerum novae guttae adde.<br /> Serva. ==== Novus Lapis Hordei ==== Veteris Lapidis Hordei quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Salis quinquies adde.<br /> Veterem Lapidem Tritici adde.<br /> Serva. ==== Novus Lapis Salis ==== Veteris Lapidis Salis quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Amarum septies adde.<br /> Veterem Lapidem Hordei adde.<br /> Serva. ==== Novus Lapis Amarus ==== Veteris Lapidis Amari quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Rubrum undecies adde.<br /> Veterem Lapidem Salis adde.<br /> Serva. ==== Novus Lapis Ruber ==== Veteris Lapidis Rubri quadratum fac.<br /> Veterem Lapidem Tritici tredecies adde.<br /> Veterem Lapidem Amarum adde.<br /> Serva.<br /> Omnes quinque novos lapides e quinque veteribus eiusdem guttae prioris computa. Novo lapide iam invento ad alium novum lapidem computandum ne utaris. Postquam omnes quinque inveneris, tum demum quinque veteres simul commuta.<br /> Sic quinque lapides unicuique sex et quadraginta guttarum fac.<br /> Lapides semel parari atque in tabula separata servari licet. Numeri eorum secundum dies non mutantur. ---- == Tabula Octava: Septem Guttae Occultae == Ante primam guttam manifestam Sapiens septem guttas faciat quae inter guttas Iuris non numerantur.<br /> Guttae Occultae appellantur, quia in pateras non infunduntur, guttae autem manifestae ex eis bibunt.<br /> Quae primae guttae manifestae proxima est Prima Occulta appelletur; quae ante eam est Secunda Occulta; atque ita ad Septimam Occultam, quae omnium remotissima est.<br /> In ordine unam post alteram sic pone:<br /> Septima Occulta, Sexta Occulta, Quinta Occulta, Quarta Occulta, Tertia Occulta, Secunda Occulta, Prima Occulta, prima gutta manifesta.<br /> Ordinem ne verte quod Septima maximum numerum fert. Numerus Occultae dicit quantum a prima gutta manifesta absit, non quantum ei propinqua sit.<br /> Unicuique Guttae Occultae Numerum Computationis semel adde, deinde numeros sicut docebo adde. ==== Prima Occulta ==== * ter Numerum Quaesiti; * quater Numerum Distantiae; * sexies Numerum Summae; * octies Numerum Directionis. ==== Secunda Occulta ==== * quinquies Numerum Quaesiti; * septies Numerum Distantiae; * decies Numerum Summae; * duodecies Numerum Directionis. ==== Tertia Occulta ==== * septies Numerum Quaesiti; * decies Numerum Distantiae; * quaterdecies Numerum Summae; * sedecies Numerum Directionis. ==== Quarta Occulta ==== * novies Numerum Quaesiti; * tredecies Numerum Distantiae; * duodevicies Numerum Summae; * vicies Numerum Directionis. ==== Quinta Occulta ==== * undecies Numerum Quaesiti; * sedecies Numerum Distantiae; * vicies bis Numerum Summae; * quater et vicies Numerum Directionis. ==== Sexta Occulta ==== * tredecies Numerum Quaesiti; * undevicies Numerum Distantiae; * sex et vicies Numerum Summae; * duodetrigies Numerum Directionis. ==== Septima Occulta ==== * quindecies Numerum Quaesiti; * vicies bis Numerum Distantiae; * tricies Numerum Summae; * tricies bis Numerum Directionis. Primae Guttae Occultae quinque lapides primae guttae manifestae adde; Secundae Occultae quinque lapides secundae guttae manifestae; atque ita ad Septimam Occultam, cui quinque lapides septimae guttae manifestae adde. Post additionem serva, deinde quamque Guttam Occultam septem molitionibus mole.<br /> In quaque molitione: * quadratum numeri fac; * numerum qui ante quadrationem erat ter adde; * e quinque lapidibus guttae manifestae cui idem numerus est ac Guttae Occultae, proximum lapidem hoc ordine adde: Triticum, Hordeum, Sal, Amarum, Rubrum, Triticum, Hordeum; * numerum molitionis adde; * serva. Ne scriba tantum “et sic cetera” scribat ordine lapidum omisso. Multi erraverunt quod post Lapidem Rubrum novum lapidem venire putaverunt nec ad Triticum redierunt. ---- == Tabula Nona: Sex et Quadraginta Guttae Faciendae == Breviter locum guttae in ordine Numerum Guttae appellabimus.<br /> Prima gutta numerum unum habet, ultima sex et quadraginta.<br /> Cum gutta manifesta fit, gutta proxime antecedens, tertia ante eam et septima ante eam necessariae sunt. Septem Occultas ante primam manifestam pone, deinde retrorsum sine saltu numera.<br /> Ita: * in prima gutta: prior est Prima Occulta, tertia ante eam est Tertia Occulta, septima ante eam Septima Occulta; * in secunda gutta: prior est prima gutta manifesta, tertia ante eam Secunda Occulta, septima ante eam Sexta Occulta; * in tertia gutta: prior est secunda gutta manifesta, tertia ante eam Prima Occulta, septima ante eam Quinta Occulta; * in quarta gutta: prior est tertia gutta manifesta, tertia ante eam prima gutta manifesta, septima ante eam Quarta Occulta. Atque ita porro. Scribae licet ordinem loculorum describere et in singulis unam guttam scribere.<br /> Unicuique guttae primum Massam Guttae fac.<br /> Adde: * Lapidem Tritici multiplicatum per Numerum Computationis; * Lapidem Hordei multiplicatum per Numerum Quaesiti; * Lapidem Salis multiplicatum per Numerum Distantiae; * Lapidem Amarum multiplicatum per Numerum Summae; * Lapidem Rubrum multiplicatum per Numerum Directionis; * guttam priorem; * ter tertiam guttam ante eam; * quinquies septimam guttam ante eam; * Numerum Guttae. Serva. ---- === Undecim Molitiones === Massam Guttae undecim molitionibus mole.<br /> In quaque molitione haec fac: * Quadratum numeri e priore molitione inventi fac. * Numerum priorem per primum coefficientem molitionis in tabula infra scripta multiplicatum adde. * Guttam priorem per secundum coefficientem multiplicatam adde. * Tertiam guttam ante eam per tertium coefficientem multiplicatam adde. * Septimam guttam ante eam per quartum coefficientem multiplicatam adde. * Unum lapidem adde. * Serva. Coefficientes molitionum sunt: * in prima: tres, quinque, septem, undecim; et Lapis Tritici; * in secunda: quinque, septem, undecim, tredecim; et Lapis Hordei; * in tertia: septem, undecim, tredecim, septendecim; et Lapis Salis; * in quarta: undecim, tredecim, septendecim, undeviginti; et Lapis Amarus; * in quinta: tredecim, septendecim, undeviginti, viginti tres; et Lapis Ruber; * in sexta: septendecim, undeviginti, viginti tres, undetriginta; et Lapis Tritici; * in septima: undeviginti, viginti tres, undetriginta, triginta unum; et Lapis Hordei; * in octava: viginti tres, undetriginta, triginta unum, triginta septem; et Lapis Salis; * in nona: undetriginta, triginta unum, triginta septem, quadraginta unum; et Lapis Amarus; * in decima: triginta unum, triginta septem, quadraginta unum, quadraginta tria; et Lapis Ruber; * in undecima: triginta septem, quadraginta unum, quadraginta tria, quadraginta septem; et Lapis Tritici. In quaque molitione sic fac: * Numerum ex priore molitione inventum sume eiusque quadratum fac. * Numerum qui ante quadrationem erat per primum coefficientem in linea molitionis scriptum multiplicatum adde. * Guttam ante guttam quae fit per secundum coefficientem lineae multiplicatam adde. * Tertiam guttam ante eam per tertium coefficientem multiplicatam adde. * Septimam guttam ante eam per quartum coefficientem multiplicatam adde. * Lapidem eadem linea scriptum adde. * Omnia adde et serva. Ne Sapiens quattuor coefficientes inter se commutet. Primus numerum qui molitur multiplicat, secundus guttam priorem, tertius tertiam guttam ante eam, quartus septimam guttam ante eam.<br /> Numerus post undecimam molitionem servatus est gutta.<br /> Unam guttam perfice antequam sequentem incipias. ---- == Tabula Decima: Sex Paterae == Sex pateras in ordine pone.<br /> Ne semper dicamus “pateram quae prima a sinistra stat”, nomina eis dabimus: * Patera “Unum”; * Patera “Duo”; * Patera “Tria”; * Patera “Quattuor”; * Patera “Quinque”; * Patera “Sex”. Numerus Paterae “Unum” est unus, Paterae “Duo” duo, atque ita ad Pateram “Sex”, cui numerus sex est.<br /> Nomina non dicunt unam pateram alia digniorem esse.<br /> Unicuique paterae primum contentum para: * Numerum Computationis adde; * Numerum Quaesiti per Numerum Paterae multiplicatum adde; * Numerum Distantiae adde; * Numerum Summae adde; * Numerum Directionis adde; * quadratum huius numeri adde: ** primae paterae: septendecim; ** secundae: undeviginti; ** tertiae: viginti tres; ** quartae: undetriginta; ** quintae: triginta unum; ** sextae: triginta septem. * Quadratum summae fac. * Numerum Paterae adde. * Serva. ---- == Tabula Undecima: Quomodo Gutta Pateras in Ordinem Suum Disponat == Quaeque gutta pateras alio ordine disponit.<br /> Sex paterae septingentis viginti ordinibus disponi possunt.<br /> Omnes ordines sic compone: * Primum veniant omnes ordines quorum caput est Patera “Unum”, deinde omnes quorum caput est Patera “Duo”, atque ita ad eos quorum caput est Patera “Sex”. * Inter ordines qui ab eadem patera incipiunt, eum priorem pone cuius secunda patera minorem numerum nominis fixi habet. * Si etiam secunda patera in utroque ordine eadem est, tertiam compara. * Si haec quoque eadem est, quartam compara, deinde quintam sextamque. * Primo loco quo duo ordines differunt, ordo in quo patera minore numero praedita stat prior erit. Ita primus ordo erit:<br /> Patera “Unum”, Patera “Duo”, Patera “Tria”, Patera “Quattuor”, Patera “Quinque”, Patera “Sex”.<br /> Ultimus autem:<br /> Patera “Sex”, Patera “Quinque”, Patera “Quattuor”, Patera “Tria”, Patera “Duo”, Patera “Unum”.<br /> Ut Numerum Ordinis guttae invenias, sic fac: * unum de gutta deme; * quod reliquum est per septingenta viginti divide; * id quod post omnes multiplices integras exemptas remanet sume; * unum adde. Numerus inventus Numerus Ordinis erit.<br /> Ita Numerus Ordinis numquam minor uno neque maior septingentis viginti est. Si ipsa gutta multiplex septingentorum viginti est, Numerus Ordinis septingenta viginti erit; non dicimus nullum residuum esse.<br /> Non necesse est omnes septingentos viginti ordines scribere. Numerus Ordinis per greges aperiri potest: * sex greges centum viginti ad primam pateram eligendam; * quinque greges viginti quattuor ad secundam; * quattuor greges sex ad tertiam; * tres greges duorum ad quartam; * denique duas pateras quae supersunt ordina. Locus paterae in ordine electo, ab uno ad sex, Numerus Loci Paterae appellabitur. Hic non est numerus fixus ipsius paterae. ---- == Tabula Duodecima: Infusio Guttae == Guttam in tres primas pateras novi ordinis infunde. === Infusio Prima === Guttae quadratum fac.<br /> Lapidem Tritici per contentum primae paterae multiplicatum adde.<br /> Numerum Guttae ter adde.<br /> Serva. === Infusio Secunda === Guttae quadratum fac.<br /> Lapidem Hordei per contentum secundae paterae multiplicatum adde.<br /> Numerum Guttae quinquies adde.<br /> Serva. === Infusio Tertia === Guttae quadratum fac.<br /> Lapidem Salis per contentum tertiae paterae multiplicatum adde.<br /> Numerum Guttae septies adde.<br /> Serva.<br /> Tres ultimae paterae aliam infusionem non accipiunt, sed gutta in eas quoque per commixtionem intrabit. ---- == Tabula Tertia Decima: Sex Paterarum Commixtio == Antequam misceas, contentum omnium sex paterarum exscribe.<br /> Ne scriba vetera contenta abiciat antequam nova omnium inventa sint.<br /> Paterae in circulo stant secundum ordinem quem gutta constituit: * patera ante primam ordinis est ultima ordinis; * patera post ultimam ordinis est prima ordinis. Unicuique paterae secundum locum suum in ordine a gutta constituto sic fac: * Vetus contentum eius sume. * Bis contentum paterae antecedentis in circulo adde. * Ter contentum paterae sequentis in circulo adde. * Infusionem directam, si quam accepit, adde. * Guttam totam adde. * Unum e quinque lapidibus secundum ordinem locorum adde: Triticum, Hordeum, Sal, Amarum, Rubrum, et iterum Triticum. * Quadratum summae fac. * Quinquies productum duarum paterarum vicinarum, ex veteribus contentis, adde. * Numerum Guttae per Numerum Loci Paterae in ordine electo multiplicatum adde. * Serva. Postquam sex nova contenta inventa sunt, omnia sex simul commuta. ==== Monitum Duobus Operatoribus ==== Scriba exscriptor verbum “simul” ne omittat.<br /> Sapiens Temporum novum contentum in primam pateram ne ponat atque ex eo secundam computet. Omnes sex paterae ex veteribus contentis bibunt, non ex novis.<br /> Sic in omnibus sex et quadraginta guttis faciat. ---- == Tabula Quarta Decima: Duodecim Commixtiones Post Infusionem == Postquam gutta sexta et quadragesima infusa est, ne Sapiens dicat opus paterarum perfectum esse.<br /> Duodecim commixtiones praeterea faciat.<br /> In quaque commixtione: * Contenta sex paterarum adde. * Centies quadragies novies Numerum Commixtionis adde. * Serva. Numerum effectum Numerum Ordinis Commixtionis appella. * Unum de Numero Ordinis Commixtionis modo servato deme. * Multiplices integras septingentorum viginti e reliquo exime donec numerus minor septingentis viginti maneat. Unum numero relicto adde. * Numerus inventus locum ordinis paterarum inter omnes ordines alterum post alterum positos indicat. * Ordinem paterarum eo loco stantem sume, ordinibus a priore ad posteriorem compositis secundum regulam Tabulae Undecimae. * Pateras in circulo secundum novum ordinem pone. * Unicuique paterae, ex sex veteribus contentis tantum, adde: ** vetus contentum suum; ** ter contentum vicinae prioris in circulo; ** quinquies contentum vicinae sequentis in circulo; ** summam paterarum servatam; ** Numerum Commixtionis; ** et quadratum Numeri Loci sui in novo ordine. * Quadratum totius summae fac. * Septies productum duarum vicinarum ex veteribus contentis adde. * Serva. * Tantum postquam sex nova contenta inventa sunt, omnia sex simul commuta. Unicuique paterae secundum locum suum in ordine illi commixtioni constituto sic fac: * Vetus contentum paterae sume. * Ter vetus contentum paterae antecedentis adde. * Quinquies vetus contentum paterae sequentis adde. * Summam sex paterarum initio commixtionis servatam adde. * Numerum Commixtionis adde. * Quadratum Numeri Loci paterae in ordine praesenti adde. * Haec omnia adde et quadratum summae fac. * Septies productum veterum contentorum duarum vicinarum adde. * Serva. Paterae in circulo stant. Itaque patera ante primam est ultima, et quae post ultimam est prima.<br /> Omnia contenta in hac computatione sumpta sunt vetera contenta quae ante initium commixtionis in pateris erant. Ne Sapiens novo contento paterae iam computatae ad contentum alterius paterae inveniendum utatur.<br /> Tantum postquam nova omnium sex paterarum contenta inventa sunt, omnia simul commutet.<br /> Post duodecimam commixtionem sex effectus in manu habebis.<br /> Hae sunt sex paterae Iuris perfecti. ---- == Tabula Quinta Decima: Quomodo Paterae Interrogentur == Unicuique quaestioni signaculum da.<br /> Signaculum non est verbum magicum. Numerus fixus est qui prohibet ne responsum uni quaestioni datum etiam alteri quaestioni inserviat.<br /> Signacula erunt: * unum: via inter Portas Offularum; * decem: initium finisquae Anni Quinque Milium; * undecim: annus sequens; * duodecim: annus prior; * viginti: numerus offularum; * viginti unum: divisio anni in offulas; * viginti duo: nomina offularum; * triginta: numerus mensium; * triginta unum: longitudines mensium; * triginta duo: contextus mensium; * triginta tria: nomina mensium. Signaculum quadraginta non erit. ---- === Patera Sequens === Cum patera interrogatur, “patera sequens” est patera quae eam in circulo ordinis a gutta sexta et quadragesima constituti sequitur.<br /> Hac in re neque ordo duodecimae commixtionis neque ordo nominum fixus “Unum, Duo, Tria” adhibetur. Si patera interrogata ultima est in ordine guttae sextae et quadragesimae, patera sequens est prima eiusdem ordinis. ---- === Primus Numerus Responsi === Cum pateram interroges: * Contentum paterae sume. * Signaculum adde. * Centum octoginta unum adde. * Quadratum summae fac. * Centies septuagies novies contentum paterae sequentis adde. * Signaculum adde. * Serva. Hic est Primus Numerus Responsi. ---- === Directio Numerorum Responsi Constituenda === Ut constituas utrum Numeri Responsi crescant an decrescant, semel tantum sic fac: * Primum Numerum Responsi sume. * Signaculum adde. * Unum adde, quia hic est numerus primi numeri additi. * Centum nonaginta tria adde. * Quadratum summae fac. * Centies nonagies ter Primum Numerum Responsi adde. * Centies nonagies septies contentum Paterae “Sex”, secundum nomen eius fixum, adde. * Serva. Numerum inventum Numerum Directionis Responsorum appella.<br /> Si Numerus Directionis impar est, responsa progrediuntur. Si par est, retrogradiuntur. ---- === Numeri Additi et Circuitus Eorum Integer === Primus numerus additus numerum unum habet, secundus duo, atque ita porro.<br /> Si responsa progrediuntur, primus numerus additus est numerus statim post Primum Numerum Responsi. Secundus est statim post eum, atque ita porro. Post Numerum Magnum ad unum reditur.<br /> Si responsa retrogradiuntur, primus numerus additus est numerus statim ante Primum Numerum Responsi. Secundus est statim ante eum, atque ita porro. Ante unum stat Numerus Magnus.<br /> Ita series Numerorum Responsi per unumquemque numerum ab uno ad Numerum Magnum semel exacte transit antequam ad initium revertatur. Unum gradum progredi aut regredi in circulo non potest ad primum locum reverti antequam omnes locos pertransierit.<br /> Hinc omnis praeceptio quae Numerum Responsi non idoneum abicit proximumque petit necessario ad numerum idoneum perveniet, dummodo unus saltem numerus idoneus sit. ---- == Tabula Sexta Decima: Electio Aequalis Inter Vias == <ref>Nomen “electio aequalis” in Electione Lata sensu probabilitatis verum non est. Digiti Primi Numeri Lati e Numeris Responsi continuis sumuntur, ideoque electiones independentes in basi Numeri Magni non sunt. Quam ob rem Primus Numerus Latus non omnes valores Numeri Spatii aequa probabilitate accipere potest; cum Numerus Viarum satis magnus est, viae etiam sunt quae omnino eligi non possunt. Hoc neque determinismum neque terminationem algorithmi laedit, sed tantum assertionem electionem inter omnes vias admissibiles aequalem esse.</ref> Sint ante Sapientem viae admissibiles, ordine praescripto altera post alteram compositae. Numerum earum Numerum Viarum appella.<br /> Residuum ordinarium divisionis Numeri Responsi per Numerum Viarum statim ne sume, quia viae priores partem maiorem accipere possunt. === Electio Brevis === Si Numerus Viarum Numero Magno maior non est, sic fac: * Maximam multiplicem Numeri Viarum quae Numero Magno maior non sit inveni. Hanc multiplicem Finem Acceptionis appella. * Primum Numerum Responsi sume. * Si Fine Acceptionis maior est, eum abice et Numerum Responsi sequentem in integro circuitu sume. * Perge donec numerus Fine Acceptionis non maior inveniatur. * Unum ab eo deme. * Reliquum per Numerum Viarum divide, residuum ordinarium sume et unum adde. Numerus inventus est locus viae electae inter vias ordine positas.<br /> Numerus Viarum unus saltem est nec Numero Magno maior; itaque Finis Acceptionis unus saltem est. Series Numerorum Responsi per omnes numeros ab uno ad Numerum Magnum transit; quare ad Finem Acceptionis aut numerum eo minorem perveniet antequam ad initium redeat. === Electio Lata === Si Numerus Viarum Numero Magno maior est, sic fac: * Unum locum para. In hoc loco zerum, unum, duo atque ita ad unum minus Numero Magno scribi potest. * Si numerus omnium rerum quae uno loco scribi possunt Numero Viarum minor est, secundum locum adde. * Si duo loci quoque non sufficiunt, tertium adde; atque ita locos adde donec numerus omnium coniunctionum Numerum Viarum non minor sit. * Numerum locorum paratorum Numerum Locorum appella, numerum autem omnium coniunctionum possibilium Numerum Spatii. Nunc locos imple: * Primum Numerum Responsi sume, deinde numeros additos ordine suo, donec tot numeros habeas quot loci sunt. * Unum de quoque numero deme. * Quod ex primo numero remanet in primo loco scribe, quod ex secundo in secundo, atque ita porro. * Quaeque unitas primi loci unam unitatem valet. * Quaeque unitas secundi loci Numerum Magnum valet. * Quaeque unitas tertii loci Numerum Magnum per se ipsum multiplicatum valet. * Quaeque unitas quarti loci productum prius iterum per Numerum Magnum multiplicatum valet; sic in omni loco addito fac. * Quod in quoque loco scriptum est per pondus eius multiplica, omnes effectus adde, deinde unum adde. Numerum effectum Primum Numerum Latum appella. Unus ex numeris ab uno ad Numerum Spatii est.<br /> Si responsa progrediuntur, Numerus Latus sequens uno maior erit; post Numerum Spatii ad unum redimus. Si directio retro est, Numerus Latus sequens uno minor erit; ante unum Numerus Spatii stat. Ita series Numerorum Latorum per omnes numeros Numeri Spatii semel transit antequam ad initium revertatur.<br /> Maximam multiplicem Numeri Viarum quae Numero Spatii maior non sit inveni. Hanc multiplicem Finem Latum Acceptionis appella.<br /> Primum Numerum Latum examina, deinde Numeros Latos sequentes secundum directionem constitutam. Omnem numerum Fine Lato Acceptionis maiorem abice. De primo numero eo non maiore unum deme, reliquum per Numerum Viarum divide, residuum ordinarium sume et unum adde.<br /> Hic est locus viae electae inter vias ordine positas.<br /> Numerus Spatii Numero Viarum minor non est, itaque Finis Latus Acceptionis unus saltem est. Series Numerorum Latorum per omnes numeros Numeri Spatii transit; quare necessario ad numerum accipiendum perveniet antequam ad initium redeat.<br /> Post Numerum Latum abiectum ne novum gregem Numerorum Responsi qui nullo vinculo cum priore coniunctus sit sumas. Omnes Numeri Lati in uno circulo ordinati sunt, et uno tantum gradu in quoque conatu proceditur. === Ubi Quaeque Electio Adhibeatur === Si Numerus Viarum Numero Magno maior non est, Electione Brevi utere.<br /> Si Numerus Viarum Numero Magno maior est, Electione Lata utere.<br /> Haec regula ad omnes vias admissibiles ordine positas pertinet, praesertim ad: * fines annorum; * numeros offularum mensiumque; * partitiones offularum; * series longitudinum mensium; * contextus mensium; * atque ordines nominum alterum post alterum positos. Electio ordinis paterarum responsa non abicit, sed regula directa septingentorum viginti ordinum in Tabulis Undecima et Quarta Decima scripta utitur. ---- == Tabula Septima Decima: Portae Offularum == Ipse Dies Fundamentalis Porta Offulae erit, atque is est Porta Media. === Portae Post Diem Fundamentalem === Ut distantiam a Porta Media ad primam Portam post eam invenias: * Diem Fundamentalem pro Die Computationis sume. * Primum diem post Diem Fundamentalem pro Die Quaesito sume. * Omnes sex et quadraginta guttas atque sex pateras fac. * Primam pateram Signaculo Uno interroga. * Unum numerum e nongentis viginti duobus numeris ordine numerico crescente compositis elige. * Quadraginta unum ei adde. Distantia igitur erit inter: * quadraginta duos dies; * et nongentos sexaginta tres dies. Ut distantiam a prima Porta ad secundam invenias, secundum diem post Diem Fundamentalem pro Die Quaesito adhibe. Ad tertiam Portam tertium diem adhibe, atque ita porro. Dies Computationis manet Dies Fundamentalis. === Portae Ante Diem Fundamentalem === Ut distantiam a Porta Media ad primam Portam ante eam invenias: * Diem Fundamentalem pro Die Computationis sume. * Primum diem ante Diem Fundamentalem pro Die Quaesito sume. * Ius fac et eodem Signaculo interroga. * Eadem ratione elige et quadraginta unum adde. Ut distantiam a prima Porta ante Diem Fundamentalem ad secundam ante eum invenias, secundum diem ante Diem Fundamentalem pro Die Quaesito adhibe, atque ita porro.<br /> Primum diem post Diem Fundamentalem etiam ad primam Portam ante eum ne adhibe. Duae partes diversas quaestiones accipiunt, itaque distantiae earum aequales esse non necesse est.<br /> Hoc non significat diem ad quaestionem adhibitum ipsum Portam esse. Tantum ad distantiam e patera eruendam inservit. === Cur Portae in Utramque Partem Exsistant === Omnis distantia numerus uno non minor est, atque hac regula inter quadraginta duo et nongenta sexaginta tria est. Itaque Portae posteriores sine fine longius abeunt, et Portae priores sine fine retrorsum abeunt. Cuique diei post finitum numerum graduum invenientur Porta eo non posterior et Porta eo non prior. ---- == Tabula Duodevicesima: Annus Quinque Milium == Annus die post Portam Aperturae incipit et ipsa Porta Clausurae finitur.<br /> Ita Porta quae duos annos dividit ultimus dies prioris anni est, et dies post eam primus dies posterioris anni.<br /> Die Computationis omnes binas Portas Offularum quae initium finemque anni esse possint inveni, his condicionibus: * Dies Computationis unus ex diebus anni sit, id est post Portam Aperturae neque post Portam Clausurae; * inter duas Portas saltem sex intervalla Portarum sint; * longitudo anni ducentis quinquaginta duobus diebus minor non sit; * longitudo eius quinque milibus septingentis octoginta uno diebus maior non sit.<ref>Hoc uno loco 5,781 scriptum est; finis superior vim habens est 5,778 dies, ut infra constituitur et ut e sex intervallis Portarum, quorum unumquodque ad summum 963 dies habet, sequitur: 6×963=5,778.</ref> Annos admissibiles a brevissimo ad longissimum ordina. Si duo longitudine aequales sunt, eum cuius Porta Aperturae prior est antepone.<br /> Ius fac Die Computationis etiam pro Die Quaesito adhibito.<br /> Primam pateram Signaculo Decem interroga atque unum annum secundum regulam Electionis Brevis vel Latae elige, pro numero annorum qui ad electionem stant.<br /> Hic annus Annus Quinque Milium ab Orbe Condito appellabitur. === Cur Annus Admissibilis Semper Exsistat === Omne intervallum Portarum minimum quadraginta duos dies et maximum nongentos sexaginta tres dies habet.<br /> Sex intervalla continua minimum ducentos quinquaginta duos dies, maximum quinque milia septingentos septuaginta octo dies habent. Uterque finis anno permittitur, cuius longitudo a ducentis quinquaginta duobus ad quinque milia septingentos septuaginta octo dies est.<br /> Ita sex intervalla continua quae Diem Computationis continent sumi possunt, unde saltem una copula Portarum admissibilis obtinetur. Hoc ex finibus sequitur; non est assumptio. ---- == Tabula Undevicesima: Ceteri Anni == Ut annum post annum notum invenias: * Portam Clausurae anni noti pro Porta Aperturae anni sequentis sume. * Hanc Portam Clausurae pro Die Quaesito sume; Dies Computationis manet dies quo computatio fit. * Omnes Portas Clausurae posteriores inveni quae annum a ducentis quinquaginta duobus ad quinque milia septingentos septuaginta octo dies longum sexve plura intervalla Portarum continentem efficiant. * Annos admissibiles a brevissimo ad longissimum ordina. * Primam pateram Signaculo Undecim interroga et elige. Annus sequens die post Portam Aperturae incipit et Porta electa finitur.<br /> Ut annum ante annum notum invenias: * Portam Aperturae anni noti pro Porta Clausurae anni prioris sume. * Hanc Portam pro Die Quaesito sume. * Omnes Portas Aperturae priores inveni quae annum admissibilem efficiant. * Annos admissibiles a brevissimo ad longissimum ordina. * Signaculo Duodecim interroga et elige. Ne Sapiens Temporum ab Anno Quinque Milium ad annum remotum aestimatione saliat. Annum post annum eat, nam quisque annus e Porta prioris nascitur.<br /> Quisque annus posterior numerum uno maiorem numero anni ante eum accipit, et quisque annus prior numerum uno minorem numero anni post eum accipit. Post unum annum unus tantum annus venit, neque numerus ullus transilitur. Si iter retrorsum Annum Unum transit, Annus Zerus sequitur. Annus ante eum Unus Ante Zerum appellabitur, qui ante eum Duo Ante Zerum, atque ita porro. Cum hi numeri figuris scribuntur, signum minus anteponitur.<br /> Quoniam quisque annus minimum ducentos quinquaginta duos dies habet, ad quemlibet Diem Quaesitum, quamvis remotum, eundum est per finitum annorum numerum. Anni continui sunt neque inter se superponuntur: quisque dies uni tantum anno pertinet. ---- == Tabula Vicesima: Offulae == Quisque annus in minimum sex et maximum septendecim offulas dividetur.<br /> Quaeque offula die post Portam incipiet et Porta finietur. Quaeque offula unum saltem intervallum Portarum continebit, ideoque minimum quadraginta duos dies longa erit.<br /> Cum structura anni constituitur, Dies Computationis est dies quo computatio fit, Dies autem Quaesitus in Ius immissus est primus dies illius anni. Eadem dierum copula omnibus quaestionibus de structura illius anni adhibebitur. === Numerus Offularum === Omnes numeros permissos ordine numerico crescente compone:<br /> sex, septem, octo, atque ita ad septendecim, remoto omni numero qui propter Numerum Intervallorum Portarum in anno fieri non potest.<br /> Secundam pateram Signaculo Viginti interroga et elige. === Partitio Intervallorum Portarum === Postquam quot intervalla Portarum anno sint et quot offulae ei electae sint notum est, quamque partitionem admissibilem tamquam ordinem numerorum scribe.<br /> Primus numerus erit Numerus Intervallorum Portarum in prima offula.<br /> Secundus erit Numerus Intervallorum Portarum in secunda offula.<br /> Sic ad ultimam offulam perge.<br /> Quisque numerus minimum unus erit, et summa omnium numerorum Numero Intervallorum Portarum in anno aequalis erit.<br /> Si Dies Computationis Porta intra annum sita est, omnem partitionem quae offulam apud illam Portam non finit dele.<br /> Si Dies Computationis Porta Clausurae anni est, nulla deletio addita necessaria est, quia annus ultimaque offula ibi iam finiuntur.<br /> Dies Computationis qui Porta est offulae annoque qui eo finiuntur pertinet, non eis qui post eum incipiunt.<br /> Partitionibus non admissibilibus deletis, reliquas sic ordina: * Partitio cui primus numerus minor est prior erit. * Si primi numeri aequales sunt, secundos compara. * Si hi quoque aequales sunt, tertios compara. * Sic ad ultimum locum perge. * Primo loco quo duae partitiones differunt, eam cui numerus minor est antepone. Omnibus partitionibus ita ordinatis, secundam pateram Signaculo Viginti Uno interroga et partitionem eo loco qui inventus est stantem elige. === Nomina Offularum === Haec sunt septendecim nomina Offularum, eo ordine quo scripta sunt: * Aes * Vulpes * Ren * Lagash * Cogitatio * Quattuor Partes e Novem * Palgurash * Papyrus * Racemus * Scorpio * Cinis * Triticum * Flumen * Risus * Akkad * Cornu * Urceus Inanis Quattuor Partes e Novem unum nomen est. Palgurash merus sonorum nexus est. Urceus Inanis unum nomen est neque significat offulam nullos dies habere.<br /> E nominibus supra scriptis tot nomina distincta elige quot offulae anno sunt, eaque in ordine pone.<br /> Nullum nomen bis in eodem ordine apparere licet, neque idem nomen duabus offulis eiusdem anni dabitur.<br /> Omnes ordines nominum possibiles sic compone: * Primum nomen cuiusque ordinis compara secundum locum eius inter nomina supra scripta. * Ordo cuius primo loco nomen prius inter nomina supra scripta stat prior erit. * Si prima nomina aequalia sunt, secunda compara. * Si haec quoque aequalia sunt, ad tertia transi. * Sic ad ultimum locum perge. * Primo loco quo duo ordines differunt, eum ordinem antepone in quo nomen prius inter supra scripta stat. Quintam pateram Signaculo Viginti Duobus interroga et elige. ---- == Tabula Una et Vicesima: Menses == Quisque annus in minimum tres et maximum quadraginta septem menses dividetur.<br /> Quisque mensis minimum quattuor dies et maximum centum viginti tres dies continebit.<br /> Dies unius mensis non omnes una stare necesse est. Inter dies aliorum mensium intrare possunt, sicut unum filum in tela multorum filorum contextum.<br /> Cum structura anni constituitur, Dies Computationis manet dies quo computatio fit, Dies Quaesitus autem in Ius immissus est primus dies anni. ---- === Numerus Mensium === Longitudinem anni per centum viginti tria divide. Si dies restant, unum mensem quoto adde. Hic est minimus Numerus Mensium admissibilis.<br /> Longitudinem anni per quattuor divide et residuum abice. Si quotus quadraginta septem maior est, quadraginta septem scribe. Hic est maximus Numerus Mensium admissibilis.<br /> Omnes numeros inter fines, ipsis finibus inclusis, ordine numerico crescente compone.<br /> Tertiam pateram Signaculo Triginta interroga et elige. ---- === Longitudines Mensium === Omnes vias admissibiles inveni quibus dies anni inter menses dividantur ita ut quisque mensis non minus quattuor neque plus centum viginti tribus diebus accipiat.<br /> Quaeque via ordine numerorum scribetur: * primus numerus erit longitudo primi mensis; * secundus numerus erit longitudo secundi mensis; * atque ita ad ultimum mensem. Summa omnium numerorum ordinis longitudini anni aequalis erit.<br /> Omnes vias admissibiles alteram post alteram sic compone: * Viam cui primus mensis brevior est antepone. * Si longitudines primorum mensium aequales sunt, longitudines secundorum compara. * Si hae quoque aequales sunt, longitudines tertiorum compara. * Sic ad ultimum mensem perge. * Primo loco quo duae viae differunt, eam cui numerus minor est antepone. Omnibus viis hoc modo ordinatis, tertiam pateram Signaculo Triginta Uno interroga et secundum regulam Electionis Brevis aut Latae elige, prout Numerus Viarum postulat.<br /> Non necesse est omnes vias singillatim scribere.<br /> Sapienti Temporum licet numerare quot viae quaque permissa longitudine primi mensis incipiant, gregesque integros demere donec inveniat in quo grege via electa stet.<br /> Deinde idem in longitudine secundi mensis faciat, postea tertii, atque ita ad ultimum.<br /> Dummodo via compendiaria locum viae inter ordines compositos non mutet nec aliam viam eligat quam eam quae electa esset si omnes viae integre scriptae essent. ---- === Contextus Mensium === Postquam longitudo cuiusque mensis constituta est, dies anni sic compone: * quisque mensis totiens appareat quot dies ei dati sunt; * prima apparentia primi mensis primam apparentiam secundi antecedat; * prima secundi primam tertii antecedat, atque ita porro; * ultimae quoque apparentiae eodem ordine sint. Omnem contextum qui duas leges apparentiae non servat dele.<br /> Quemque contextum ut ordinem Numerorum Mensium scribe, uno numero pro quoque die anni.<br /> Dies qui nomen primi mensis fert uno scribetur.<br /> Dies qui nomen secundi mensis fert duobus scribetur.<br /> Sic ad ultimum mensem perge.<br /> Omnes contextus admissibiles alterum post alterum<ref>Nota computationis: praeceptum omnes contextus admissibiles scribendi ordinandique electionem definit, sed ipsa serie revera generata effici non potest. Etiam in minimo casu quem regulae tabulae permittunt—anno 252 dierum in tres menses 123, 123 et 6 dierum diviso—iam exstat pars continens plus quam 5.3×10^79 contextus admissibiles. Numerus hic immensissimus est: etiamsi singulus contextus uno quoque tempore Planckiano inspiceretur, opus plus quam 10^18 aetates universi duraret. Loco huius, contextus electus directe ex loco suo in ordine inveniri potest. A sinistra ad dextram construitur; in quoque loco Numeri Mensium liciti ordine crescente explorantur atque, programmatione dynamica adhibita, computatur quot completiones admissibiles cuique principio possibili respondeant. Si locus quaesitus numero completionum alicuius principii maior est, hic numerus demitur totusque grex transilitur; sin minus, ille Numerus Mensis figitur et ad locum sequentem proceditur. Status computationis numero apparentiarum cuique mensi reliquarum atque mensibus qui iam coeperunt quique iam finiti sunt determinatur, ita ut completiones numerari possint neque ipsae generentur. Compendium enumerationi expressae aequivalet, quia ordine lexicographico omnes contextus eodem principio praediti unum intervallum continuum efficiunt. Itaque intervallum secundum numerum membrorum transilire locum contextus quaesiti exacte servat; inductione per locos ordinis idem contextus obtinetur qui ex plena serie electus esset.</ref> sic compone: * Primum numerum contra primum diem anni scriptum compara. * Contextus cui numerus minor est prior erit. * Si numeri aequales sunt, ad secundum diem transi. * Si ibi quoque aequales sunt, ad tertium diem transi. * Sic diem post diem ad finem anni perge. * Primo die quo duo contextus differunt, eum cui Numerus Mensis minor est antepone. Ad hunc ordinem, primus mensis secundum antecedit, secundus tertium, atque ita ad ultimum.<br /> Quartam pateram Signaculo Triginta Duobus interroga et secundum regulam Electionis Brevis aut Latae elige.<br /> Dies singillatim eligendi non sunt. Electio totius telae est. ---- === Nomina Mensium === Haec sunt quadraginta septem nomina mensium, eo ordine quo scripta sunt: * Argilla * Malum Punicum * Cubitus * Invidia * Eridu * Dentifricium * Tres Partes e Quinque * Karshumab * Tigris * Plumbum Album * Nebula * Tus * Fusus * Costa * Siliqua * Uruk * Pudor * Camelus * Aes Cyprium * Puteus * Vitellus * Stella * Mel * Lien * Calx * Gaudium * Ficus * Ninive * Rana * Pix * Lucerna * Ianua Clausa * Sesamum * Cervix * Argentum * Susa * Tempestas * Asinus * Farina * Paenitentia * Babylon * Lingua * Linum * Sal * Pirum * Arcus * Harena Tres Partes e Quinque unum nomen est. Karshumab merus sonorum nexus est. Dentifricium et Ianua Clausa singula nomina sunt.<br /> Ex nomine mensis nihil de longitudine, loco, natura, offula aut anno eius sciri potest. Mensis Argilla ex argilla factus non est, nec mensis Tigris mensem sequentem devorat.<br /> E nominibus supra scriptis tot nomina distincta elige quot menses anno sunt, eaque in ordine pone.<br /> Nullum nomen bis in eodem ordine apparere licet, neque idem nomen duobus mensibus eiusdem anni dabitur.<br /> Omnes ordines nominum admissibiles alterum post alterum sic compone: * Primum nomen cuiusque ordinis compara secundum locum eius inter nomina supra scripta. * Ordo cuius primo loco nomen prius stat prior erit. * Si prima nomina aequalia sunt, secunda compara. * Si haec quoque aequalia sunt, ad tertia transi. * Sic ad ultimum locum perge. * Primo loco quo duo ordines differunt, eum ordinem antepone in quo nomen prius inter nomina supra scripta stat. Quintam pateram Signaculo Triginta Tribus interroga et secundum regulam Electionis Brevis aut Latae elige.<br /> Primum nomen electum primo mensi dabitur, atque ita porro. ---- == Tabula Ultima: Cognitio Nominis Diei == Pro quaque dierum copula, eo ordine quo dati sunt: * Dies Computationis; * Dies Quaesitus; primum Annum Quinque Milium in Die Computationis inveni, atque ab eo annum post annum perge donec ad unicum annum qui Diem Quaesitum continet pervenias.<br /> Finibus anni inventis, structuram anni semel computa, Die Computationis primo ex duobus diebus initio datis manente, Die autem Quaesito in opus structurae immisso primo die illius anni posito.<br /> Structura inventa: * Numerus anni est numerus anni ad quem Sapiens Temporum ab Anno Quinque Milium pervenit. * Nomen offulae est nomen offulae in qua Dies Quaesitus stat. * Dies in offula est numerus dierum ab initio offulae, primo die pro uno numerato. * Nomen mensis est nomen fili quod loco Diei Quaesiti in tela mensium apparet. * Dies in mense est numerus vicium quibus idem filum ab initio anni usque ad Diem Quaesitum apparuit, ipso Die Quaesito in numero incluso. Paterae non interrogandae sunt quis dies mensis sit, quis dies offulae sit, ad quam offulam dies pertineat aut ad quem mensem. Haec ex loco diei in structura iam constituta consequuntur.<br /> Haec sunt quinque quae ex opere diei proveniunt, hoc ordine: * numerus anni; * nomen offulae; * dies in offula; * nomen mensis; * dies in mense. Ne Sapiens rem sextam inter haec quinque addat. Qui computationem facit alias res in itinere inventas separatim referre potest, sed eas inter quinque res quae effectum diei constituunt ne inserat. === De Exsistentia et Unicitate === Pro quaque dierum copula, eo ordine quo dati sunt, unus effectus obtinetur, quia: * quisque dies unicum Numerum Diei habet; * omnis operatio Iuris, omnis gutta, patera et commixtio solis numeris contentisque ante eam inventis constituitur; * omnia quae ad electionem stant ordine expresso composita sunt; * omnis electio quae responsa abicit finitur, quia series Numerorum Responsi per omnes numeros transit antequam ad initium redeat, et series Numerorum Latorum per omnes numeros spatii transit antequam ad initium redeat; * omne intervallum Portarum minimum quadraginta duos nec maximum nongentos sexaginta tres dies habet, itaque ad quemlibet diem post finitum numerum Portarum perveniri potest; * anni continui sunt neque inter se superponuntur, itaque Dies Quaesitus in uno tantum anno invenitur; * atque structura anni ex duobus diebus fixis — Die Computationis et primo die anni — computatur; ideo duo dies in eodem anno eodemque Die Computationis duas structuras illi anno non efficiunt. Haec est lex omnium dierum praeteritorum futurorumque, neque primum neque ultimum finem habet. ---- == Signaculum Domini Tabulae == Scriba exscriptor verba servet.<br /> Sapiens Temporum opera servet.<br /> Exscriptor errans legem omnibus post se venientibus mutat.<br /> Sapiens errans unum diem de quo quaesivit corrumpit, interdum etiam multos dies post eum si effectus suos servavit.<br /> Nemo dicat: “Tabula uti consuevi; itaque crastinum sine computatione sciam.”<br /> Nam mensis mense contexitur, offula apud Portam secatur, annus ex anno nascitur, gutta ex septem guttis ante se bibit, et quaeque patera ex quinque sororibus suis bibit.<br /> Quadraginta septem nomina mensium inveni et septendecim nomina offularum inveni; neque minui neque duplicavi neque ordinem eorum verti.<br /> Omnem viam ordinavi, omnem vicinitatem in circulum clausi, omnemque circuitum responsorum non ante clausi quam per omnes locos suos transisset.<br /> Hoc est secretum apertum; magnum autem est secretum eius, quia oculi hominis opere eius breviores sunt. == Nexus Externi == * [https://github.com/bwtbdyqtmsprytgydym-cpu/pastafari-calendar Implementatio computatoria calendarii in GitHub] – programma quod algorithmum calendarii exsequitur diesque secundum regulas in volumine explicatas computat. [[sv:Tidernas bokrulle]] [[he:מגילת_העיתים]] [[en:The_Scroll_of_the_Appointed_Times]] [[ar:سِفْرُ_الأَزْمِنَة]] h6kl6hrc8zat8bvi1jyksj3kde5980t 104 84807 275375 2026-08-08T11:54:33Z JimKillock 19003 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '16. Patres. 2.Reg.2,12.{{et}} 6, 21. 813 14. Iud. 17, 10. 1.Cor. 4,151 {{et}} 2, 6.13. {{et}} 12,14.1.The@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@al.2,11. 1.Tin. 1,2.{{et}} 2,1.2. Tit.1,4. Philem.10,1.Ioh.2,28. {{et}} 3, 7.8 4.4.{{et}} 5,21. Identidem hoc titulo in@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@i- gniunturMini@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@tri quippe per verbum @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@pi- rituales filios In@@@PROTECTED@@@{{s... 275375 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JimKillock" />{{rvh|26|SAL TERR{{AE}}.}}</noinclude>16. Patres. 2.Reg.2,12.{{et}} 6, 21. 813 14. Iud. 17, 10. 1.Cor. 4,151 {{et}} 2, 6.13. {{et}} 12,14.1.The@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@al.2,11. 1.Tin. 1,2.{{et}} 2,1.2. Tit.1,4. Philem.10,1.Ioh.2,28. {{et}} 3, 7.8 4.4.{{et}} 5,21. Identidem hoc titulo in@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@i- gniunturMini@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@tri quippe per verbum @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@pi- rituales filios In@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@trumentaliter Deo ge- nerant. Deus e@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@t pater no@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ter principali. ter {{et}} propriè, Pa@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@tores verò ejus @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@unt Pa tres no@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@tri @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@pirituales organicè {{et}}analogi- cè. Ergò @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ingulari amore, reverétiâ {{et}} be- neficentiâ digni@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@imi. Exo.20,12. hi enim Chri@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@to in adventu ejus nos exhibituri @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@unt tanquam @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@uum gaudium {{et}} coronam; hos nece@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@e e@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@t ut tanta f{{ae}}licitatis in@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@tru- menta meritò agno@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@camus. 1. The@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@al.z 19.20. 17. Videntes {{et}} corporis oculi. 1.Sa. 9,9.I@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@a.30,10.1.Cor.12, 16.17, camus ad videntem (1.) ad Prophetam. Propheti{{ae}} enim per @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@pirituales viliones ac revelatio nes fieri @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@olebant, ut videre e@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@t. Ezech. 1, 1. vidi vi@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@iones Dei. Ioel.2,28.Apoc.1,2. 12.{{et}} 5,1. {{et}}7,1. hinc Prophete Spiritu S. illuminati futura è longinquo po@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ita vide- bant,Hab.1,1. {{et}} 2,1. meritò ergo viden- tes vocantur, quia quod oculi @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@unt in cor- pore humano,id Propheta Doctores @@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@unt in Eccle@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@iâ 18. Milites Chri@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ti. 2.Tim.2,3.4.mi- liti verò multa agenda, patienda plura. Hinc colli gendum e@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@t Chri@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@ti Mi- Bistros,pro ut qui@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@que ejus regnú propagave rit,gloriz {{et}} triumphi in extrema die fore partici pes. Calvin. Quàm mul tha@@@PROTECTED@@@{{s}}@@@END@@@tas quotidiè<noinclude></noinclude> fbfb81cznnzdan1hb0bcxg15tg6wkvt 275376 275375 2026-08-08T11:55:05Z JimKillock 19003 275376 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JimKillock" />{{rvh|26|SAL TERR{{AE}}.}}</noinclude>16. Patres. 2.Reg.2,12.{{et}} 6, 21. 813 14. Iud. 17, 10. 1.Cor. 4,151 {{et}} 2, 6.13. {{et}} 12,14.1.The{{s}}{{s}}al.2,11. 1.Tin. 1,2.{{et}} 2,1.2. Tit.1,4. Philem.10,1.Ioh.2,28. {{et}} 3, 7.8 4.4.{{et}} 5,21. Identidem hoc titulo in{{s}}i- gniunturMini{{s}}tri quippe per verbum {{s}}pi- rituales filios In{{s}}trumentaliter Deo ge- nerant. Deus e{{s}}t pater no{{s}}ter principali. ter {{et}} propriè, Pa{{s}}tores verò ejus {{s}}unt Pa tres no{{s}}tri {{s}}pirituales organicè {{et}}analogi- cè. Ergò {{s}}ingulari amore, reverétiâ {{et}} be- neficentiâ digni{{s}}{{s}}imi. Exo.20,12. hi enim Chri{{s}}to in adventu ejus nos exhibituri {{s}}unt tanquam {{s}}uum gaudium {{et}} coronam; hos nece{{s}}{{s}}e e{{s}}t ut tanta f{{ae}}licitatis in{{s}}tru- menta meritò agno{{s}}camus. 1. The{{s}}{{s}}al.z 19.20. 17. Videntes {{et}} corporis oculi. 1.Sa. 9,9.I{{s}}a.30,10.1.Cor.12, 16.17, camus ad videntem (1.) ad Prophetam. Propheti{{ae}} enim per {{s}}pirituales viliones ac revelatio nes fieri {{s}}olebant, ut videre e{{s}}t. Ezech. 1, 1. vidi vi{{s}}iones Dei. Ioel.2,28.Apoc.1,2. 12.{{et}} 5,1. {{et}}7,1. hinc Prophete Spiritu S. illuminati futura è longinquo po{{s}}ita vide- bant,Hab.1,1. {{et}} 2,1. meritò ergo viden- tes vocantur, quia quod oculi {{s}}unt in cor- pore humano,id Propheta Doctores {{s}}unt in Eccle{{s}}iâ 18. Milites Chri{{s}}ti. 2.Tim.2,3.4.mi- liti verò multa agenda, patienda plura. Hinc colli gendum e{{s}}t Chri{{s}}ti Mi- Bistros,pro ut qui{{s}}que ejus regnú propagave rit,gloriz {{et}} triumphi in extrema die fore partici pes. Calvin. Quàm mul tha{{s}}tas quotidiè<noinclude></noinclude> 5o5req5uhfwitddw31fsy20rfqnrp8y