Vicifons:Scriptorium

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="la">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikisource</sitename>
    <dbname>lawikisource</dbname>
    <base>https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Specialis</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Disputatio</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Usor</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Disputatio Usoris</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vicifons</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Disputatio Vicifontis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fasciculus</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Disputatio Fasciculi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Disputatio MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Formula</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Disputatio Formulae</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Auxilium</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Disputatio Auxilii</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Disputatio Categoriae</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Scriptor</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Disputatio Scriptoris</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Pagina</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Disputatio Paginae</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Liber</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Disputatio Libri</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulus</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Disputatio Moduli</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Vicifons:Scriptorium</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1852</id>
    <revision>
      <id>278831</id>
      <parentid>277744</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* Portal pages II: test for Latin learning content */ Reply</comment>
      <origin>278831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139580" sha1="kz6mcgxsduj3kui31ic8rnrat0cd5zp" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
&lt;!--- __NOTOC__ ---&gt;[[Categoria:Vicifons|Scriptorium]]
{{Intraincepti
|w= Vicipaedia:Taberna
|q= Vicicitatio:Taberna
|commons: &lt;!-- Communia --&gt;
|b= Vicilibri:Porta Communis
|wikt= Victionarium:Taberna
|m= &lt;!-- Meta --&gt;
|wikispecies= &lt;!-- Vicispecies --&gt;
|n= &lt;!-- Vicinuntii --&gt;
}}
&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:14pt; background:#eef; color:navy; &quot;&gt;
Hac pagina scriptorium Vicifontis est.&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;&lt;small&gt;Nunc iam sunt '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' paginae. Hodie '''{{CURRENTDAYNAME}}, {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}'''.&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;br /&gt;

{{center|
'''(DE)''' Neue Nachrichten dürfen auf Latein, Französisch, Englisch oder Italienisch gestellt werden.&lt;br /&gt;
'''(EN)''' You can write a new message in Latin, French, English or Italian.&lt;br /&gt;
'''(FR)''' Vous pouvez écrire en latin, en français, en italien ou en anglais.&lt;br /&gt;
'''(IT)''' Potete scrivere in latino, italiano, francese o inglese.&lt;br /&gt;
'''(ALIAE)''' ''Aliis linguis uti potes, sed noli iubere nos facile eas intellegere''
}}
&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;margin: 0 0em; border: 1px dashed blue; padding: 3px; text-align: center; background: #eef&quot;&gt;
'''[http://la.wikisource.org/w/index.php?title=Vicifons:Scriptorium&amp;action=edit&amp;section=new   Quaestio nova]'''
&lt;br /&gt;
''Ut sententias antiquiores legas vide [[Vicifons:Scriptorium/Vetera]]''
&lt;/div&gt;
&lt;br /&gt;

{| class=&quot;WSerieV&quot; id=&quot;WBistro&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;padding: 0.3em; float:right; margin-left: 1em; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; background:#fff0ff; text-align:center&quot;
|[[Image:Forum-de-César.jpg|right|210px]]
|-
|style=&quot;padding: 0.5em; font-family: sans-serif&quot;| '''Scriptorium Vicifontis'''&lt;br/&gt;
----
|-
|style=&quot;padding: 0.3em; font-family: sans-serif; background-color: #e4e4c9; border: 1px solid #c0c0c0&quot;|'''Alia scriptoria''' 
|-
|style=&quot;padding: 0.3em; line-height: 1.5em&quot;|
'''[[w:la:Vicipaedia:Taberna|Vicipaedia:Taberna]]'''&lt;br /&gt;
'''[[q:la:Vicicitatio:Taberna|Vicicitatio:Taberna]]'''&lt;br /&gt;
'''[[wikt:la:Victionarium:Taberna|Victionarium:Taberna]]'''&lt;br /&gt;
|}

&lt;!-- 
Interwiki liks moved to the top of the discussion since button &quot;Quaestio nova&quot; 
appends new entries to physical end of this page
--&gt;

&lt;!-- Interwiki links --&gt;
[[mul:Wikisource:Scriptorium]]
&lt;!-- Interwiki links --&gt;

__TOC__

== IMPORTANT: Admin activity review ==

Hello. A policy regarding the removal of &quot;advanced rights&quot; (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing &quot;advanced rights&quot; from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]].

We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years):
# [[User:Barbaking]] (bureaucrat, administrator)

These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards.

However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Usor:EPIC|EPIC]] ([[Disputatio Usoris:EPIC|disputatio]]) 22:22, 22 Februarii 2025 (UTC)

== Request for updating the text of the Clementine Bible ==

Two months ago, at [[Disputatio:Vulgata Clementina#The Clementine Vulgate Project dead?]] I noted that the links related to ''The Clementine Vulgate Project'', the main source used for the text of the [[Vulgata Clementina]], were dead.

Fortunately, the list of changes made since the import of on Wikisource can be found [https://web.archive.org/web/20240122025223/https://vulsearch.sourceforge.net/clemtext.rss here]. There is also [https://bitbucket.org/clementinetextproject/text/downloads/ a repository] (although I am not sure if it is up to date).

I have no experience in programming or making imports. So, could someone please update the text of [[Vulgata Clementina]] of Wikisource to use the latest version of ''The Clementine Vulgate Project''? [[Usor:Veverve|Veverve]] ([[Disputatio Usoris:Veverve|disputatio]]) 10:01, 23 Februarii 2025 (UTC)

:@[[Usor:Ser be etre shi|Ser be etre shi]] Are you able to help with this? Ping in case so. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 19:27, 3 Iulii 2025 (UTC)
:@[[Usor:Veverve|Veverve]] Just checking these look like quite a small number of changes, is that right? It may be easiest to do these manually. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:38, 24 Octobris 2025 (UTC)
::{{ping|JimKillock}} well, my Latin is almost nonexistent, so I cannot do it myself sadly. [[Usor:Veverve|Veverve]] ([[Disputatio Usoris:Veverve|disputatio]]) 18:21, 24 Octobris 2025 (UTC)

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 Martii 2025 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:15, 14 Martii 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=28307742 --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:05, 4 Aprilis 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Wikidata and Sister Projects: An online community event ==

''(Apologies for posting in English)''

Hello everyone, I am excited to share news of an upcoming online event called '''[[d:Event:Wikidata_and_Sister_Projects|Wikidata and Sister Projects]]''' celebrating the different ways Wikidata can be used to support or enhance with another Wikimedia project. The event takes place over 4 days between '''May 29 - June 1st, 2025'''.

We would like to invite speakers to present at this community event, to hear success stories, challenges, showcase tools or projects you may be working on, where Wikidata has been involved in Wikipedia, Commons, WikiSource and all other WM projects.

If you are interested in attending, please [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register here]].
If you would like to speak at the event, please fill out this Session Proposal template on the [[d:Event_talk:Wikidata_and_Sister_Projects|event talk page]], where you can also ask any questions you may have. 

I hope to see you at the event, in the audience or as a speaker, - [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 09:19, 11 Aprilis 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Send_List&amp;oldid=28525705 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:35, 17 Aprilis 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 Aprilis 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== Toggling special characters such as ſ (long s) ==

On EN wikisource, they have a template &lt;nowiki&gt;{{longs}}&lt;/nowiki&gt; to produce ''ſ'' on the transcription page, and by default, ''s'' on the ebook page. users on EN WS can toggle these on and off. 

In this book, [[:la:Liber:Nicolaus Machiavellus De Principe.pdf|''De principe'']], there are a number of unusual characters that could do with toggling: ''ſ (s); ß (ss); ẽ (en / em) ũ (un / um) æ (ae) ę (ae) õ (on / om) ã (an / am) œ (oe)''. ([[:formula:ls]] already exists here for ſ, and some other characters semi-implemented at [[:Categoria:Formulae litterarum]] but the toggling is not switched on.)

In order to implement this:

(1) What would LA WiCategoria:Formulae litterarumkisource need to enable for user toggling of special characters?

(2) Who would I contact (assuming this is an admin task)? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:06, 29 Aprilis 2025 (UTC)

:It looks like it would need this installing, as a start: [[:en:MediaWiki:Gadget-Visibility.js|MediaWiki:Gadget-Visibility.js]] [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:13, 29 Aprilis 2025 (UTC)
:{{ping|OrbiliusMagister}} as the only active magister! --[[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:16, 29 Aprilis 2025 (UTC)
:{{ping|SZC 03}} in case you have an opinion (you made changes at the De Pricipia transcription project which we could implement better with this toggle feature). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:31, 30 Aprilis 2025 (UTC)
::I would like to point out that not all of the listed characters are of the same kind: 
::* ſ is a variant of s; 
::* ß, æ and œ are [[:w:en:Ligature (writing)|ligatures]] of ſs, ae and oe respectively ([[:w:en:E caudata|ę]] can represent both ae or oe); 
::* ã, ẽ, õ, ũ are used to indicate [[:w:en:Scribal abbreviation|abbreviations]].
::Personally I think it would be somewhat useful to implement the toggle feature only for æ and œ, since of all the ligatures they are the only ones that carry some meaning (that ae or oe in that word is a diphthong) and the only ones that easily show up in search results and correctly displayed in web-browsers.
::Note that both English and Italian wikisources in their transcription guidelines take in consideration the ability of both modern readers and search engines to correctly interpret the character shown (see [[:en:Wikisource:Style guide/Orthography]] and [[:it:Wikisource:Convenzioni di trascrizione]]). Though it would be useful to write rules specific to the Latin wikisource.
::I hope these considerations were of any help. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 07:58, 3 Maii 2025 (UTC)
::In regards to the [[Liber:Nicolaus Machiavellus De Principe.pdf|''De principe'']] it would be appropriate to encode the text in a way that we do not lose your work of accurately transcribing the above characters, while still showing to the end user a normalized form. My edit was trying to achieve this with the templates currently in wikisource.
::From a technical standpoint, it would be useful to have a general template not specific to any character that could be used both in ''ad hoc'' situations, and in creating other templates.
::Also if such a template is created for abbreviations it should behave differently from the long s and ligatures, since 1) the text displayed is context dependent, and 2) it is common use in diplomatic transcriptions to show the abbreviated characters in parentheses (so I were taught in paleography class). 
::To give an example of point 2 from the text ([[Pagina:Nicolaus_Machiavellus_De_Principe.pdf/69|page 45]], line 11):
::Original text: Iãq́ꝫ
::Diplomatic transcription: Ia(m)q(ue)
::Standard transcription: Iamque  
::I’m sorry for the lengthy comments. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 11:02, 3 Maii 2025 (UTC)
:::I agree something adhoc would be helpful. The template would need to specify 
:::* the text as-is and
:::* the modernised version
:::and hopefully there would be a system to pick up which to display.
:::In terms of the display: this could be the js system, perhaps adapted, that we have on en.ws, or possibly it could be an adjustment to the page templates set up, to allow two different books, or sets of pages, to be presented. This would have the advantage that exports would facilitate both (IDK but suspect that exports support the default rather than user choice). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 15:48, 3 Maii 2025 (UTC)
:::I have set out this information in a [[Usor:JimKillock/Orthography|table]] including information about dictionary lookups and likely search engine issues. In short, from a user perspective, all the characters can be problematic, but æ and œ work within Alpheios for dictionary lookups, so are a bit more tolerable than the others from a default perspective. However I think it is useful tobe able to see and use the originals for some people, eg those practicing reading Renaissance scans etc; or researchers or academics looking to use source texts. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 16:09, 3 Maii 2025 (UTC)
:{{ping|Alex brollo}}, {{ping|VIGNERON}}, {{ping|Candalua}} in case you can help. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:38, 30 Aprilis 2025 (UTC)
::@[[Usor:JimKillock|JimKillock]] Interesting question. I'll take a look to the ensource template to understand how it works (I hope it is not based on javascript). [[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] ([[Disputatio Usoris:Alex brollo|disputatio]]) 06:18, 1 Maii 2025 (UTC)
:::I’m afraid it is based on javascript: [[:en:MediaWiki:Gadget-Visibility.js]]
:::To see the button you have to enable the [[:en:Help:Gadget-Visibility|Visibility gadget]]. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 11:12, 3 Maii 2025 (UTC)
:::@[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] checking in whether we can implement this, or find another solution. I am holding off further changes until I know how to proceed - but I am sure there should be a way to do this! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:40, 19 Maii 2025 (UTC)
:::Noting this question comes up again at [[:Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf]] (I have [[Disputatio Libri:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf|left a note there]]). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:08, 15 Iunii 2025 (UTC)
::::OK, I have developed templates as this is holding up other people's work. I have based each template on the existing [[:formula:ls]], and avoid duplicating those that already exist using the same method at [[:Categoria:Formulae litterarum]]. Meantime if anyone has further thoughts about using Visibility Gadget or going another way, I would be very grateful. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:02, 17 Iunii 2025 (UTC)
:::::@[[Usor:SZC 03|SZC 03]] I have made a very basic template for flexible character switching at [[Formula:Scr]]; this returns the first entry on the book page, and the second in main space, eg &lt;nowiki&gt;{{scr|qꝫ|que}}&lt;/nowiki&gt; would work the same as &lt;nowiki&gt;{{que}}&lt;/nowiki&gt;. 
:::::However there is advice on ENWS not to use characters but use HTML entities for CSS reasons, so it is probably better for users to use specific templates. For example, I also created &lt;nowiki&gt;{{po}}&lt;/nowiki&gt; which allows a user to decide what it might best represent, eg &lt;nowiki&gt;{{po|;}} or {{po|?}}&lt;/nowiki&gt;.
:::::In general, using set templates like &lt;nowiki&gt;{{que}}, {{em}}, {{um}}, {{etc}}&lt;/nowiki&gt; is much easier for proofing, so I think I will continue to add these where it seems useful. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:29, 24 Iunii 2025 (UTC)
::::::Hi folks, so that you know, I have made something of a workaround to be able to enable these features, which works well enough for me. I will perhaps add some guidance somewhere. What I have done:
::::::# Installed the font Garamontio, as it has the qꝫ character, and all the possible ligatures
::::::# Created custom css to apply Garamontio to Wikisource as a whole;  at [[Usor:JimKillock/common.css]]; and
::::::# Created (vibecoded) custom javascript at [[Usor:JimKillock/common.js]]
::::::The second script looks for the various spans with the css style typographic-long-s, and replaces the characters as appropriate. This seems to work surprisingly well, Garamontio does all of the discretionary ligatures etc, and is a very well designed font (fork of EB Garamond, with some extra touches useful here). The issue is of course that this applies to the whole of Latin Wikisource all of the time. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:35, 25 Iunii 2025 (UTC)
:::::::@[[Usor:JimKillock|JimKillock]], reading this I wanted to tell you that you could apply styles to a index page, but I see you have already figured it out. Kudos on your progress. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 09:56, 9 Iulii 2025 (UTC)
::::::::Thanks @[[Usor:SZC 03|SZC 03]]; my list of scribal transformations has got quite long tho. And I need to check on the possible logic of it, some needs to hide and unhide, rather than search and replace. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:27, 11 Iulii 2025 (UTC)

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 Maii 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]].

You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC.

If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|disputatio]])&lt;/bdi&gt; 22:08, 15 Maii 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 15:27, 22 Maii 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection &amp; Call for Questions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].

Here are the key planned dates:

* May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6]
* June 17 – July 1, 2025: Call for candidates
* July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5]
* August 2025: Campaign period
* August – September 2025: Two-week community voting period
* October – November 2025: Background check of selected candidates
* Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated

Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]].

'''Call for Questions'''

In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]]

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]]

Thank you!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

Best regards,

Victoria Doronina

Board Liaison to the Elections Committee

Governance Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 03:08, 28 Maii 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== Administrator backlog? ==

Hi there,

I am noticing a lot of pages that say that the current version is not checked; and versions I have amended are not (apparently) displayed because they need approval. Am I right in assuming this is due to a lack of (active) administrator time? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:53, 30 Maii 2025 (UTC)

:Relatedly @[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] / @[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] / other admins, [[Colloquia familiaria]] has an old index page and other old sub pages which could do with changes being approved. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:58, 12 Iunii 2025 (UTC)
::Ping on this, some of the sub pages are quite broken. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:42, 28 Iunii 2025 (UTC)
:I have tried to fix the lack of text in ePub export for [[Noctes Atticae]].
:Unfortunately, it seems that all my submissions require approval (last approval seems to have taken place more than five years ago).
:Is there any way to have &lt;code&gt;class=&quot;ws-export&quot;&lt;/code&gt; to the second &lt;code&gt;&amp;lt;table&amp;gt;&lt;/code&gt; from [[Noctes Atticae]]?
:Many thanks for your help, [[Usor:Ousia|Ousia]] ([[Disputatio Usoris:Ousia|disputatio]]) 19:09, 15 Augusti 2025 (UTC)
::@[[Usor:Ousia|Ousia]] Checking you know this is working now [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 16:21, 18 Augusti 2026 (UTC)
:::@[[Usor:JimKillock|JimKillock]], many thanks for the info. [[Usor:Ousia|Ousia]] ([[Disputatio Usoris:Ousia|disputatio]]) 15:17, 23 Augusti 2026 (UTC)

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 Iunii 2025 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;

== Mnemonics Book in Latin ==

Dear all,

Over the past month, with the help of others, I’ve been compiling a list of older and often overlooked books on mnemonic techniques available on [[:en:Portal:Mnemonics|Wikisource English]]. Many of these works—some dating back decades or even centuries—offer fascinating insights into how memory has been understood, trained, and improved across different cultures and time periods.

I've recently added a new section to the portal: &quot;Multilingual Works on Mnemonic Techniques.&quot; This is in part because several of the English-language texts reference related works in other languages, particularly Latin.

Unfortunately, many of these referenced works are written in Classical Latin, and my ability to work with them is quite limited—I’ve done what I can, but they remain largely inaccessible to me.

If anyone has expertise in Classical Latin and might be willing to help with these texts, your assistance would be greatly appreciated.

* ''[[:la:Foenix|Foenix]] by [[w:en:Peter of Ravenna|Peter of Ravenna]]'' (1491)
* ''[[:la:Congestorium Artificiose Memorie|Congestorium Artificiose Memorie]]'' by Johann Horst von Romberch (1533)

[[File:Johann Romberch, Congestorium artificiose... Wellcome L0032259.jpg|150px]][[File:Johann Romberch, Congestorium artificiose... Wellcome L0032269.jpg|150px]]

Here is a discussion form on it 

https://forum.artofmemory.com/t/johannes-romberchs-congestorium-artificiose-memorie/30174

Warm regards [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 23:15, 13 Iunii 2025 (UTC)

:Hi there, I could help proofing texts you have prepared perhaps? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:57, 14 Iunii 2025 (UTC)
:: Thanks for offering—I’d really appreciate your help with proofreading.
:: We have two books. Which one would you like to start with?
::*[[Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf]]
::*[[Liber:Congestorium artificiose memorie ... - V.P.F. Joa(n)nis Romberch de Kyrspe. Regularis obseruantie predicatorie- (IA hin-wel-all-00002875-001).pdf]]
::[[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 21:49, 14 Iunii 2025 (UTC)
:::I can do the pages you have put into the first, as a start for you. BTW the transcribed text does not always look like it originated from the source. It is very correct, but some has different orthography and missed certain parts. That is fine of course if we are correcting to the original. (PS: you might want to create a user account so that you can be notified of replies, hide your IP address, etc). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:57, 15 Iunii 2025 (UTC)
:::I had a go at the first page or two; some of the orthography was removed while other parts were kept. I kept all of it as a first go. See the discussion above about how we treat orthography, hopefully we can address this with templates. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:11, 15 Iunii 2025 (UTC)
::::I'm using Google OCR and some AI tools to pull out text and sometimes translate it into English so I can understand it. If anyone could help me proofread or check it, I’d be super grateful! [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 00:50, 17 Iunii 2025 (UTC)
:::::I have added all the templates we need for the special characters / orthography, I will start doing the pages with those. The end result will be that on the main space ebook pages, the chars will toggle on and off, at least once that is properly implemented. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 19:25, 17 Iunii 2025 (UTC)
::::::Noted, sounds good. I’ll try adding to the other pages next time. [[Specialis:Conlationes/82.167.147.5|82.167.147.5]] 22:10, 17 Iunii 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 17:44, 17 Iunii 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;

== [[De Principe]] ==

Si vis, quaeso, me adiuva ut liber novus ''[[De Principe]]'' correctus sit et erroribus liber. Nuper completus, ab aliquo alio corrigendus est. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:14, 27 Iunii 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Dear Wikimedia Community,

The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]]  of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]].

A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity.

Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact.

Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement.

Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate.

Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended.

=== Wikispore ===

The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects.

After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. 

We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future.

As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting.

Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed.

=== Wikinews ===

We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways.

Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years.

While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews.

Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs.

SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives.

'''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to:
*Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects,
*Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace,
*Merge content into compatibly licensed external projects,
*Archive Wikinews projects.
Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels.

=== Feedback and next steps ===

We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language.

I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 Iunii 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;

== Latin incunabula and other early books ==

Expanding a bit on what I mentioned above, re character toggling, and also working on the books [[Foenix]] and [[Congestorium Artificiosae Memoriae]]
* the Transkribus Latin Incunabula scan does a great job on the heavy gothic style print
* I will see how it does with more Garamond-style texts, in case it works with these
* I have developed a fairly full set of templates for scribal characters, see [[:Categoria:Formulae litterarum]]
* I am thinking about using a bot to wholesale search and replace long s, and other scribal characters mapped there
Between these things, the work to transcribe and correct early printed Latin books should be very much reduced. If anyone feels like helping test this out, do give me shout. Meantime I will run tests on Congestorium Artificiosae Memoriae to check how well the bot system works. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:50, 1 Iulii 2025 (UTC)

:The folks at Wikisource helped create a JS solution for this, see [[Usor:JimKillock/incunabula.js]]. The script does a search and replace for what is needed, on the '''first save of a new book page'''; these are the settings for the Incunabula style section of [[Liber:Foenix. Domini Petri Ravennatis memoriae magistri - (Petrus) (IA hin-wel-all-00002799-001).pdf|this scan, p 52 onwards]]  for [[Congestorium Artificiose Memorie]]. It seems to work very well and is extremely labour saving! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 22:59, 1 Iulii 2025 (UTC)

== Navigation and validation ==

Hi there, 

I would like to do some work on navigation, to provide some &quot;portal&quot; pages similar to EN Wikisource. For example, this would help with learner texts a lot 9I often get asked how to find these texts, I point to the category pages, but these are very basic.

I would also like to know what we should do about page validation. Some really necessary changes are currently languishing in the backlog. This is an admin only task: should we asking for more administrators, or is this something existing admins here can take on? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 14:08, 13 Iulii 2025 (UTC)
:Hi {{U|JimKillock}} good idea, don't hesitate to start and/or ask for help. That said, I'm not sure to see why this is an admin task (even if, yes, the underlying point is true, we need more admins). Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:31, 2 Septembris 2025 (UTC)
::@[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] I think the Portal namespace and some modules need setting up which require admin permissions, I will dig a bit further and come back to you. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:01, 2 Septembris 2025 (UTC)

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 12:46, 14 Iulii 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikisource, including this Wikisource, during the '''week of August 25th'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this Wikisource. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''all Wikipedia, Meta, Wikidata''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|disputatio]]) 15:40, 31 Iulii 2025 (UTC)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/MM_target_Wikisource&amp;oldid=29066664 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Temporary accounts will be rolled out soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''.

Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. 

'''Why we are building temporary accounts'''

Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. 

Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users.

'''How temporary accounts work'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it.

'''What does this mean for different groups of users?'''

'''For logged-out editors'''

* This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki.
* If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice.

'''For community members interacting with logged-out editors'''

* A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address).
* Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community.

'''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki'''

* '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.)
* '''For admins blocking logged-out editors''':
** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option.
** It will still be possible to block an IP address or IP range.
* Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this.

'''Our requests for you, and next steps'''

* If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]].
* If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in.
* Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options.
* Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses.

To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 21:36, 26 Augusti 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;

== All pages in Athanasius Kircher - Turris Babel - 1679 are in Categoria:Formulae ==

I was looking for templates/formulae by looking at &lt;nowiki&gt;[[Categoria:Formulae]]&lt;/nowiki&gt;

All pages in [[Liber:Athanasius Kircher - Turris Babel - 1679.djvu]] are in &lt;nowiki&gt;[[Categoria:Formulae]]&lt;/nowiki&gt;

Many (all?) pages in [[Liber:Gallia Christiana, 1715, T1.djvu]] are in &lt;nowiki&gt;[[Categoria:Formulae]]&lt;/nowiki&gt;, like article [[Gallia Christiana 1715 01/Epistola2]]

These all use [[Formula:Sidenotes begin]]. There is one &quot;[https://la.wikisource.org/w/index.php?title=Formula:Sidenotes_begin&amp;oldid=79709&amp;diff=cur pending change]&quot; on this template. But that change puts the category outside the noinclude.
::&lt;nowiki&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;/nowiki&gt;
::&lt;nowiki&gt;[[Categoria:Formulae]]&lt;/nowiki&gt;

Please either reject the change or move the categoria line. [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 04:17, 31 Augusti 2025 (UTC)

:Hi @[[Usor:Shenme|Shenme]], I don't think anyone from the admins is monitoring or actioning pending changes currently. (see discussions re admin queues above.) [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 05:29, 31 Augusti 2025 (UTC)
::{{ping|Shenme}} {{done}} I excluded the categories. {{ping|JimKillock}} no blame but be careful next time, categories should always be excluded. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:28, 2 Septembris 2025 (UTC)
:::{{ping|VIGNERON}} It wasn't @JimKillock who made [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=Formula:Sidenotes_begin&amp;diff=next&amp;oldid=79709 the problematic change], but someone else [[Usor:Ceciliawolf]]. I noticed the problem, he included the problem a list that got your attention. [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 02:46, 3 Septembris 2025 (UTC)
::::{{ping|Shenme}} yes, but [[Special:Diff/236794]]. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 06:57, 3 Septembris 2025 (UTC)

== Request for admin status ==

Hi all, given that we have quite a lot of admin requests (mostly relating to &quot;pending&quot; changes), I would like to request administrator status so that some of these can be cleared. If anyone else wants to step up to help out, that would also be welcome. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:23, 1 Septembris 2025 (UTC)

:Ping to @[[Usor:Shenme|Shenme]], @[[Usor:Ousia|Ousia]] @[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]]:, @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]]:, @[[Usor:Candalua|Candalua]]:  in case you feel able to support my request. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:57, 2 Septembris 2025 (UTC)
::Hi {{U|JimKillock}},
::I apparently missed it, where do we have « a lot of admin requests » ?
::That said, one more admin is always good, so create the request and I'll support it.
::Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 07:34, 2 Septembris 2025 (UTC)
:::Hi @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]], 
:::Thank you! On the admin requests, on this page, here are these
:::* [[#All pages in Athanasius Kircher - Turris Babel - 1679 are in Categoria:Formulae]]
:::* [[#It would be nice to have automatic headers for the Liber: namespace]] (which you have replied to)
:::* [[#Navigation and validation]]
:::* [[#Administrator backlog?]]
:::* [[#Toggling special characters such as ſ (long s)]] (altho this has been worked around and may not be needed)
:::Most of these relate to the ''Pending changes'' backlog in various ways; two are requests for new features / modules to be ported across. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:01, 2 Septembris 2025 (UTC)
::::{{ping|JimKillock}} thanks, I see. It doesn't look like a lot to me, I'll try to deal with it today. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:27, 2 Septembris 2025 (UTC)
:::::Thank you @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] :) You could also take a look at the pending changes on [[Formula:Pagina_prima/Novae_Aetatis]] and [[Moriae encomium]]. The really big job is going through [[Specialis:PendingChanges|pending changes]] altogether - I understand there is a five year backlog. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:36, 2 Septembris 2025 (UTC)
::::::I see... I had a quick look and all changes seem good. Do we even need this extension on Wikisource? Also, if we keep it, I guess we need more reviewers rather than admins (more admins would be useful too, but that's a separate point). Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 10:35, 2 Septembris 2025 (UTC)
::Of course, the request needs to be supported; without active administrators it is very inconvenient. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 12:21, 3 Septembris 2025 (UTC)
::What do you need us to do? BTW, it would be great to know why edits require administrator approvals. Sorry, but I‘m afraid this makes contributing almost pointless. Many thanks for your help, --[[Usor:Ousia|Ousia]] ([[Disputatio Usoris:Ousia|disputatio]]) 14:15, 3 Septembris 2025 (UTC)
:::So there are two reasons it would be helpful for me to be an admin; one is if we carry on with the approval system (it looks like we will not) and the other is around updating or adding certain components, modules for example. There may be other tasks I am not aware of that I could help with, but these are the ones I know about. Implementing Portal pages for example needs some work by an admin AIUI.
:::@[[Usor:Ousia|Ousia]] your question re edits needing approval is [[#Do_we_need_to_approve_changes_to_pages|addressed below, here]]. 
:::In terms of what you / others need to do, it seems that if there is a consensus to allow me administrator permissions, then a bueaucrat user would implement it (I mistakenly opening a request at meta, and they referred me back here); so we just need to have your views, yes, no, maybe, etc. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:01, 3 Septembris 2025 (UTC)
::::The page [[Vicifons:Magistratus]], intended for promotion, seems to be protected; I couldn't edit it (''petitio grapheocrat'''ae''''') and add a category ([[:Categoria:Usores]]). [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 20:23, 3 Septembris 2025 (UTC)
:::::Thanks, it seems editable now so I [[Vicifons:Magistratus#Petitio_magistratus|added my request there]], if anyone wants to support it. Regarding ''grapheocrates -ae'', how is this declined? Is it otherwise treated as a masculine first declension? Thinking it ought to be added to Wiktionary as it is missing from there. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 17:00, 4 Septembris 2025 (UTC)
::::::This is [https://archive.org/details/calepinusnovus2002/calepinusnovus2002-french-latin/page/n23/mode/1up?q=grapheocrates from Licoppe and Eichenseer]. Yes, this can be added to Wiktionary, I have no experience editing there. Thanks for the corrections, today the system let me in, but yesterday for some unknown reason it didn’t let me in. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 20:53, 4 Septembris 2025 (UTC)
:::::::Thank you and no problem. I can add to Wiktionary I hope; is the plural therefore ''grapheocratae''; and is the singular ''grapheocrates'' or ''grapheocrata''? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:14, 5 Septembris 2025 (UTC)
::::::::Yes, of course. They took the Modern Greek word γραφειοκράτης. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 21:41, 5 Septembris 2025 (UTC)
:::::::::Great, after a bit of struggle that is at [[:en:wiktionary:grapheocrates]] and  [[:la:wiktionary:grapheocrates]] [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:43, 7 Septembris 2025 (UTC)

== It would be nice to have automatic headers for the Liber: namespace ==

It would require someone with interface admin status to create [[MediaWiki:Proofreadpage index data config.json]] to replace the current index form parameters ([[MediaWiki:Proofreadpage index attributes|very old system]]) with special care to not mass delete information by unadvertedly changing some parameter's name. [https://en.wikisource.org/wiki/MediaWiki:Proofreadpage_index_data_config.json Example from the English Wikisource]. If someone wants to help, please contact me. Regards! [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 02:10, 2 Septembris 2025 (UTC)

:Hi @[[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]], potentially - if I have admin status :) [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:54, 2 Septembris 2025 (UTC)
::{{ping|Ignacio Rodríguez}} I did a test (by copy-pasting the English page), it works, so no need to be interface admin, being admin is enough.
::I only half understand that paramater page, could you give me the actual content expected ?
::Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 07:38, 2 Septembris 2025 (UTC)
:::I don't remember all the details but I worked on that page in the Spanish Wikisource almost a decade ago. I'll make a mockup in the talk page, but I can't promise to get all the Latin words right. For ease, parameter names and help tooltips will be in English internally, but they will show in Latin in the form. [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 16:56, 2 Septembris 2025 (UTC)
::::This was added and it now works perfectly. Thanks! [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 16:25, 5 Septembris 2025 (UTC)

== Do we need to approve changes to pages ==

Hi all,

Moving the discussion regarding the backlog at [[Specialis:PendingChanges]]: @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] asks whether we need to have this feature. I suspect it was switched on because of spam, vandalism, or some other similar issue. Without it we might need to be keeping an eye on recent changes. I am not sure how the proteccted changes permissions works, or whether permissions to make approvals to changes can be delegated more widely. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 19:56, 2 Septembris 2025 (UTC)

:Changes to pages affecting project *function* must be controlled. But it seems that Pending Changes doesn't actually stop changes to something like a template/formula from having effect? See my report about &lt;nowiki&gt;Formula:Sidenotes begin&lt;/nowiki&gt; above.
:And checking a couple of the other initial items in [[Specialis:PendingChanges]], it seems that all pending changes are actually immediately applied to active, visible pages.
:So Pending Changes &lt;u&gt;does not prevent damage&lt;/u&gt; to the project. It is &lt;u&gt;merely a tracking and notification method?&lt;/u&gt;
:That can be useful, but requires a set of people to be change reviewers. And changes to subject matter would seem to require reviewers knowledgeable about the subject? 
:And when changes affect *function*, like templates, who can review and approve those? I'd think only admins.
:The link to monitoring Recent Changes is undeniable. I monitor Recent Changes often at Spanish Wikisource because I've seen the random damage people can do. That is the only way to react quickly to damage. (?) But then that assumes people are checking lists frequently, at least daily. 
:Neither Pending Changes or monitoring Recent Changes prevent damage. They can be only part of a solution to damage. I don't know what to think about Pending Changes ''in isolation''. [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 03:48, 3 Septembris 2025 (UTC)
::{{ping|JimKillock|Shenme}} I've got mainly two points :
::* vandlism is low to inexistant on la.ws (and it's already low on most Wikisources), making this extension useless and even problematic. Because it doesn't prevent changes but it prevents them to be effective.
::** Apparently the reason to install is [[Vicifons:Scriptorium/Vetera_VII#protection_of_completed_works_-_Flagged_Revisions_as_an_alternative?]]
::* this extension is actually caleld [[mw:Extension:FlaggedRevs]] and it's deprecated for years (see [[Vicifons:Scriptorium/Vetera_XI#Futrue_of_FlaggedRevs_(Pending_Changes)_extension]] or the warning on the extension itself « Flagged Revisions is complex, poorly documented, very clunky, and not recommended for production use »). Also, people on Wikisource don't seem to really master or even using it (including the reviewers rights). Maybe it's aan opportunity to list exactly what we need and find a new extension that fit these needs.
::In the end, I see a lot of cons and only a few pros...
::Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 07:35, 3 Septembris 2025 (UTC)
:I haven't seen any vandalism here in years. But if you fix the errors, the &quot;Pending Changes&quot; status means that the fixes will only be visible to registered users. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 12:10, 3 Septembris 2025 (UTC)
:{{ping|JimKillock|Shenme}} many thanks for your replies. I must admit that I’m an occasional Wikisource (or even Wikipedia contributor). I essentially (or exclusively) contribute corrections.
:Some days ago, I wanted to download an ePub file for the [[Noctes Atticae]] (to do some regexp searches), but the export was wrong. I tried to modify the code (which I have done successfully for the Greek Wikisource many times) and I found out that I needed a ''nihil obstat'' (I’m afraid this would be way to name it).
:Of course, I’m the least interested in vandalism (either contributing it myself, or being any collaborative project being infested/polluted by it). But I think there should be a way of distinguishing between vandalism and non-hardcore (or occasional) contributors.
:I don’t know any perfect system, but it should be worth considering a mixed approach. Approval could be required for: already flagged users (for vandalism) and recent users (how about a five-year publishing embargo?).
:Only to mention a case, my [https://el.wikisource.org/w/index.php?title=Συμπόσιον_(Πλάτων)&amp;diff=prev&amp;oldid=49677 first contribution to the Greek Wiksource] was in 2012. I don’t know for how long I have been registered in Wikimedia (I guess this was before 2010).
:This isn’t about myself, the issue here is that Wikisource needs contributions to even exist (not to mention for its growth). If no regular user is allowed to contribute without approval, cooperation is basically non-existing.
:Even with approval, the reply times are incredibly slow (because of the system). It is not that attention spans are getting shorter, time is the most scarce resource we all are (and I don’t have weeks or months to see whether I’m allowed to have [[Noctes Atticae]] as ePub).
:Sorry, the sentence in parentheses isn’t a complaint. Please, do as you please, but my contribution is: consider that you might be making contributions way harder, project growth way slower and administrators’ roles way more complicated (probably, than they could and should be).
:Many thanks for your help and your project, --[[Usor:Ousia|Ousia]] ([[Disputatio Usoris:Ousia|disputatio]]) 17:15, 4 Septembris 2025 (UTC)
::@[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] I think there is consensus we can switch this off. Let me know if I can help in any way if you think it's time to switch it off. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 18:25, 4 Octobris 2025 (UTC)
:::{{ping|JimKillock}} thanks for the reminder and agreed for removal, so I created a task on Phabricator here : [[Phab:T406424]]. Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 09:42, 5 Octobris 2025 (UTC)
::::Thanks for filing this @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] , the Wikimedia tech team seem to have finished their work on this now! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:16, 18 Octobris 2025 (UTC)

== Index page error &quot;Error: Invalid interval&quot; ==

I am getting an error: at [[:Liber:Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi.pdf]] &quot;Error: Invalid interval&quot; for the paginae listing; even when set to &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;pagelist 1=1 /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Any clues appreciated! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 16:48, 5 Septembris 2025 (UTC)

:This might be the infamous &quot;0x0 bug&quot; that has plagued Wikisource for two? three? years. Normally it resolves doing a purge in both the file page in Commons and in the local Wikisource. [[Usor:Ignacio Rodríguez|Ignacio Rodríguez]] ([[Disputatio Usoris:Ignacio Rodríguez|disputatio]]) 19:34, 5 Septembris 2025 (UTC)
::Thanks, that seems to b working now. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 07:53, 6 Septembris 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 15:42, 18 Septembris 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29170715 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]].

Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]].

When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]].

'''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.'''

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;Chair, Elections Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 04:49, 9 Octobris 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;

== Quaestio de Archibaldi Pitcarnii scriptoris operum recensione ==

Quaeso ut videatis [[:en:Author talk:Archibald Pitcairne|Author talk:Archibald Pitcairne]] pro indicio operum Archibaldi Pitcarnii auctoris. Haec opera olim sub pagina Anglica erant posita, sed propter Latinam linguam sublata sunt. Possumusne paginam [[Scriptor:Archibaldus Pitcarnius]](?) creare et haec ibi recensere? [[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-27371-40|&amp;#126;2025-27371-40]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-27371-40|talk]]) 20:45, 19 Octobris 2025 (UTC)

:Libenter tibi pagina scriptoris addetur, ut opera transcriptioni adiungantur! [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:36, 20 Octobris 2025 (UTC)

::Gratias ago! Nota quaeso quod, ubi pagina creata erit, eam etiam in Vicidata addendam esse, sicut Anglica pagina [[:en:Author:Archibald Pitcairne]]. --[[Specialis:Conlationes/&amp;#126;2025-27371-40|&amp;#126;2025-27371-40]] ([[Disputatio Usoris:&amp;#126;2025-27371-40|talk]]) 08:50, 20 Octobris 2025 (UTC)
:::Certe, nexus Vicidata ad alias paginas de Archibaldo creandus est. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:07, 20 Octobris 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 Octobris 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== Missal transcription: ℣ and ℟ , and ✠  ==

Hi there, @[[Usor:Laura1822|Laura1822]] is transcribing [[Liber:Missale Romanum 1862.djvu]], and needs the characters ℣ and ℟ , and ✠ to display for users, when these are in mainspace. We think it may be necessary to use a special / embedded font to do this, as I think was meant for &lt;nowiki&gt;{{blackletter}}&lt;/nowiki&gt; ({{blackletter|exempli gratia}}; see [[Formula:Blackletter/styles.css]], although this does not seem to be calling a font at the moment). Does anyone have any advice about how we would add a webfont to LAWS's CSS, particularly for ℣ and ℟ ; or if there is a way to use an existing webfont with these characters that might be available to us? (Or if there is some other workable solution). [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:58, 24 Octobris 2025 (UTC)

== Vandalismus ==

Vidi nuper nonnihil vandalismi, qualis in [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=Veni,_Veni_Emmanuel!&amp;curid=12961&amp;diff=244803&amp;oldid=244791 hoc] et [https://la.wikisource.org/w/index.php?title=The_Old_Testament_(Vulgate)/Hieremias_propheta&amp;action=history illo] apparuit. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:02, 24 Octobris 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:13, 30 Octobris 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:23, 20 Novembris 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Ianuarii 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:02, 19 Ianuarii 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Ad magistratus ==

Magistratus venerabiles, potestisne in [[MediaWiki:Edittools|capsam insertionis]] addere haec: &lt;nowiki&gt;&lt;poem&gt;+&lt;/poem&gt;&lt;/nowiki&gt; et &lt;nowiki&gt;{{Versus|+}}&lt;/nowiki&gt;? — Dear admins, сan you add to the [[MediaWiki:Edittools|quick insert toolbar]] &lt;nowiki&gt;&lt;poem&gt;+&lt;/poem&gt;&lt;/nowiki&gt; et &lt;nowiki&gt;{{Versus|+}}&lt;/nowiki&gt;? [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 07:09, 3 Februarii 2026 (UTC)

:@[[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]]: done, sorry for the delay. If you need anything else, please ping me, as I don't normally follow the Scriptorium. [[Usor:Candalua|Candalua]] ([[Disputatio Usoris:Candalua|disputatio]]) 07:09, 17 Aprilis 2026 (UTC)
::Gratias ago maximas! [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 08:51, 17 Aprilis 2026 (UTC)

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 17:11, 3 Aprilis 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Bot Flag Request for [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] ==

Appologies for posting in English. Also, I could not locate a dedicated page for bot request in {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}}, so I am posting here. Please direct me to the correct page if one exists. Thank you.

* '''Bot name''': [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]]
* '''Bot operator''': [[commons:User:Schlurcher]]
* '''Bot task''': Automatically convert links from &lt;code&gt;http://&lt;/code&gt; to &lt;code&gt;https://&lt;/code&gt; (secure protocol migration)
* '''Technical details''': Please see [[meta:User:SchlurcherBot]] for full details, including the expected number of affected URLs on {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}}.
* '''Bot flags on other projects''': [[meta:Steward_requests/Bot_status/2025-12#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot|Global bot status granted]]. Also flagged on [[w:en:Wikipedia:Bots/Requests for approval/SchlurcherBot|English Wikipedia]], [[w:de:Wikipedia:Bots/Anträge_auf_Botflag/Archiv/2025#2025-02-14_–_SchlurcherBot|German Wikipedia]], [[w:fr:Wikipédia:Bot/Statut/Archive_12#(Traité)_SchlurcherBot|French Wikipedia]], [[w:it:Wikipedia:Bot/Autorizzazioni/Archivio/2025#SchlurcherBot|Italian Wikipedia]], [[w:pl:Wikipedia:Boty/Zgłoszenia/2025#Wikipedysta:SchlurcherBot|Polish Wikipedia]], [[w:pt:Wikipédia:Robôs/Pedidos_de_aprovação/Arquivo/2025#SchlurcherBot|Portuguese Wikipedia]], and [[commons:Commons:Bots/Requests/SchlurcherBot2|Commons]]. For a full list, see: [[sulutil:SchlurcherBot]]
* '''Comment''': The bot is globally approved and active on the top 10 Wikipedia projects. As this wiki has opted out of the global bot policy, I am requesting permission to perform these link updates on {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}} as well. Please let me know if a local bot flag can be granted or if you have any questions. Thank you. --[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Disputatio Usoris:Schlurcher|disputatio]]) 07:53, 7 Aprilis 2026 (UTC)
:@[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]], @[[Usor:Candalua|Candalua]], @[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]], @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]]. Please let me know if Bot status can be granted. --[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Disputatio Usoris:Schlurcher|disputatio]]) 06:48, 17 Aprilis 2026 (UTC)
::@[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]]: fine for me, if there are no objections I'll grant it. [[Usor:Candalua|Candalua]] ([[Disputatio Usoris:Candalua|disputatio]]) 07:03, 17 Aprilis 2026 (UTC)
::@[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] OK for me too. --[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] ([[Disputatio Usoris:Alex brollo|disputatio]]) 11:41, 17 Aprilis 2026 (UTC)
::@[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] Fine for me too. This checked conversions from http to https are important. [[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] ([[Disputatio Usoris:OrbiliusMagister|disputatio]]) 15:06, 17 Aprilis 2026 (UTC)
:::{{Done}} Right granted. @[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]], would you tell us something about you second bot called [[Usor:SchlurcherBotT|SchlurcherBotT]], please? - [[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] ([[Disputatio Usoris:OrbiliusMagister|disputatio]]) 15:28, 17 Aprilis 2026 (UTC)
::::@[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] Thanks for granting the flag. SchlurcherBotT is my secondary Bot account on Commons to test new functionality within the scope of the tasks approved of SchlurcherBot. It's approved for that on Commons. As I'm editing on Commons with &gt;100 edits per minute on a continuous basis, it's basically impossible for me to track selected edits otherwise. I'm not intending to use that secondary account outside of Commons. --[[Usor:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Disputatio Usoris:Schlurcher|disputatio]]) 16:14, 17 Aprilis 2026 (UTC)

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Usor:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Disputatio Usoris:MediaWiki message delivery|disputatio]]) 00:58, 26 Aprilis 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Proofing [[Liber:PRAETORIUS, Michael - Syntagma musicum 1.djvu]] ==

If anyone would like to help to do a second proof of [[Liber:PRAETORIUS, Michael - Syntagma musicum 1.djvu]], that would be very welcome! I am helping with this as well. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:01, 12 Maii 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 Maii 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== Formula:FI ==

{{tl|FI}} is currently broken and ignores the {{para|width}} param. All images are set to the default size, which is usually very large, like in [[Lirica (Ariosto)]]. [[Usor:Trooper57|Trooper57]] ([[Disputatio Usoris:Trooper57|disputatio]]) 21:06, 31 Maii 2026 (UTC)

:Thank you, I guess we should check how it is behaving in the Italian wiki(s)? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 08:16, 7 Iunii 2026 (UTC)

== Copyright problem? Appropriate for here? ==

What is going on here?
* [[Scriptor:Coronus_Tenebrosius]]
* [[Contemplationes_Metaphysicae]]
* [[Puteus_Chaosi]]
* [[Usor:Coronus Tenebrosius]]

No statement of copyright. No proof of authorship. paginae vanitatis ? [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 08:24, 9 Iunii 2026 (UTC)

:Cum iure auctoris problemata non habebimus, si auctor ipse opera exponit. Et si delere consilium capiemus, [[Vicifons:Magistratus#Saumache|magistratus non habemus]], qui hoc faciant. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 11:37, 9 Iunii 2026 (UTC)
:&lt;blockquote&gt;'''Salvete.''' '''Nomen meum est Krunoslav Mrkoci, et ''Coronus Tenebrosius'' est interpretatio nominis mei in linguam Latinam, id est identitas mea Latina.''' '''Confirmo me ipsum auctorem esse omnium operum hic editorum. Opera primum Croatice scripta sunt, hic autem in versione Latina proposita.''' '''Praeterea fere omnia opera mea iam antea Croatice edita sunt in forma typographica. Id praesertim ad carmina mea pertinet, quae primum anno 1998 in libello iuvenili edita sunt, deinde in variis commentariis typis impressis, inter quos eminenter numeratur periodicum litterarium, culturalis et scientificum ''Riječi'' (Latine: ''Verba''), quod bis delectum e carminibus meis protulit.''' '''Item magna pars commentationum aliarumque prosarum, quae hic in linguam Latinam conversa sunt, iam antea et typis et forma electronica in Croatia divulgata est.'''  Quaeso ut attendatis ad paginam meam in Wikidata, ubi tam sub nomine Croatico ''Krunoslav Mrkoci'' quam sub nomine Latino ''Coronus Tenebrosius'' ut auctor operum meorum inscriptus sum. Gratias ago pro lectione. '''Coronus Tenebrosius'''.&lt;/blockquote&gt; [[Usor:Coronus Tenebrosius|Coronus Tenebrosius]] ([[Disputatio Usoris:Coronus Tenebrosius|disputatio]]) 12:23, 9 Iunii 2026 (UTC)

== Copying some templates from the English Wikisource ==

Hello,

Would someone please be able to help me get [[s:en:Template:ppoem|en:Template:ppoem]], [[s:en:blackletter|en:blackletter]], [[s:en:Template:he|en:Template:he]], and [[s:en:Template:grc|en:Template:grc]] available to use on this Wikisource, so I can utilize them here? For the blackletter, I've tried [[Formula:Gothica|Gothica]], but that doesn't seem to be rendering properly.

Thanks, [[Usor:Erblanchard57|Erblanchard57]] ([[Disputatio Usoris:Erblanchard57|disputatio]]) 00:04, 14 Iunii 2026 (UTC)

:@[[Usor:Erblanchard57|Erblanchard57]] I made the shortcut for [[Formula:Graeca]]. You should not need any administror rights to do anything you need, I'll take a look into it. [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 09:46, 14 Iunii 2026 (UTC)
:Blackletter is already here, [[:Formula:Gothica]] [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:57, 14 Iunii 2026 (UTC)
::Hi! @[[Usor:Saumache|Saumache]], thanks! Just for clarification, do I need to make the template pages in Latin, or is it alright to copy them in English? Also, @[[Usor:JimKillock|JimKillock]], I mentioned this above, but for some reason, the Gothica template isn't working for me. See [[Pagina:Polygamia Triumphatrix.pdf/15]], for example. Any idea why that might be the case? [[Usor:Erblanchard57|Erblanchard57]] ([[Disputatio Usoris:Erblanchard57|disputatio]]) 16:16, 14 Iunii 2026 (UTC)
:::@[[Usor:Erblanchard57|Erblanchard57]] This wiki lacks proper guidelines and recommendations, I would prefer if you translated the template's name, e.g., [[Formula:spatium]] rather than [[Formula:spatio]] but given the international nature of the project (nobody's mother tongue is Latin) best practice should be to add translated names as shortcuts/redirects. Beware adding templates that are already on the wiki under a different name ([[Formula:grc]] was already at [[Formula:Graeca]]). I took a quick look and it seems the fonts used by the blackletter template are not installed on the wiki; the same template does not seem to work on the French Wikisource either. [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 17:40, 14 Iunii 2026 (UTC)
::::Maybe we have sufficient powers to add the fonts now? Or we can ask someone with additional permissions to do so. But yes I remember now this has been a long standing problem. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:54, 14 Iunii 2026 (UTC)
:::[https://yaytext.com/fraktur/ This converter] 𝔠𝔬𝔫𝔳𝔢𝔯𝔱𝔰 𝔩𝔢𝔱𝔱𝔢𝔯𝔰 𝔱𝔬 𝔉𝔯𝔞𝔨𝔱𝔲𝔯 (because it exists in Unicode as separate characters). &lt;s&gt;However, I'm not sure if such text can be found using a regular search.&lt;/s&gt; No, Wikipedia search finds it. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 21:48, 14 Iunii 2026 (UTC)
::::I looked into using the converter, but I'm running into the issue of lack of compatibility with {{[[Formula:Ls|Ls]]}}. Would it be better to just wait for the font to be added? Do we have any idea when that will happen/who needs to be contacted for that to happen?
::::Thanks, [[Usor:Erblanchard57|Erblanchard57]] ([[Disputatio Usoris:Erblanchard57|disputatio]]) 19:34, 15 Iunii 2026 (UTC)
:::::These Unicode characters don't feel right on my labtop, they have heigth issues among other things. I went and asked on two different wikis about the fonts, I will come back to you when I get some answers. [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 19:41, 15 Iunii 2026 (UTC)
:[[Formula:Poema recte formatum]] or [[Formula:Ppoem]] now work, altho there's issues with the documentation page. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:52, 14 Iunii 2026 (UTC)
::Thank you! [[Usor:Erblanchard57|Erblanchard57]] ([[Disputatio Usoris:Erblanchard57|disputatio]]) 21:20, 14 Iunii 2026 (UTC)


:{{tl|blackletter}} was not working for me, even after locally installing UnifrakturMaguntia from Google fonts, until I restarted my web browser, which also followed my rebooting. Also, it can't be just any gothic/blackletter font, but must be one of these Fraktur fonts: UnifrakturMaguntia UnifrakturCook  Unifraktur. [[Usor:Shenme|Shenme]] ([[Disputatio Usoris:Shenme|disputatio]]) 21:19, 15 Iunii 2026 (UTC)
:{{ping|Demetrius Talpa|JimKillock|Erblanchard57}} Fonts are downloaded locally, you need to go to Modi/Praeferentiae &gt; Proprietates &gt; Sermonis delectus &gt; Plura &gt; Scripturae and toggle &quot;Download fonts when needed&quot;. The option seems not to be that easy to toggle on by default. [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 10:56, 17 Iunii 2026 (UTC)
::Yes, great. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 11:09, 17 Iunii 2026 (UTC)
::Thank you very much! [[Usor:Erblanchard57|Erblanchard57]] ([[Disputatio Usoris:Erblanchard57|disputatio]]) 15:57, 17 Iunii 2026 (UTC)
::English WS seems to pull the font in from a repository. I've copied over the module ULS, css etc, would be good to know if it has made any difference. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 13:26, 18 Iunii 2026 (UTC)
:::{{blackletter|fraktur}} etc [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 13:26, 18 Iunii 2026 (UTC)
::::@[[Usor:JimKillock|JimKillock]] I just deactivated the &quot;download fonts when needed&quot; option for a second to see if it would work without it, and it still doesn't. [[Usor:Erblanchard57|Erblanchard57]] ([[Disputatio Usoris:Erblanchard57|disputatio]]) 04:32, 19 Iunii 2026 (UTC)

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|disputatio]])&lt;/bdi&gt; 17:12, 23 Iunii 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:31, 25 Iunii 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  12:25, 24 Iulii 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== De transclusione libri nondum bis perlecti ==

Salvete omnes, I finished the first proofreading pass of Michael Praetorius's [[Liber:PRAETORIUS,_Michael_-_Syntagma_musicum_1.djvu|''Syntagma musicum'' (volume 1)]]. Every page now has the &quot;Proofread&quot; status, except that a few are also &quot;Validated&quot;. I expect it will take quite a while before the whole book gets that second read, if it ever will.

My question: is it already acceptable to transclude the text into the main namespace at this stage, even though most pages are only single-proofread rather than validated? Or is there a convention on this Wikisource that a work should be fully validated before merging onto the mainspace?

Gratias vobis ago pro consiliis vestris. [[Usor:Sakvaka|Sakvaka]] ([[Disputatio Usoris:Sakvaka|disputatio]]) 09:16, 25 Iulii 2026 (UTC)

:Of course, this is acceptable; the texts there are of very different quality. Besides, transclusion slightly increases the chances that someone will find it for re-examination. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 20:40, 25 Iulii 2026 (UTC)
::Thank you for confirmation! -- [[Usor:Sakvaka|Sakvaka]] ([[Disputatio Usoris:Sakvaka|disputatio]]) 07:02, 26 Iulii 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[mw:User:MSantos (WMF)|Content Transform Team]] 16:31, 3 Augusti 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MSantos (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikisource&amp;oldid=28221043 --&gt;

== Metamorphoses (Apuleius)/Psyche et Cupido ==
[[Usor:Saumache]] paginam “[[Metamorphoses (Apuleius)/Psyche et Cupido]]” [[Specialis:Diff/86153/253177|ad deletionem celerem proposuit]], sed scriptum mihi videtur ex alia editione ortum esse atque ideo non esse delendum. Pittacium idcirco e pagina detraxi. --[[Usor:Grufo|Grufo]] ([[Disputatio Usoris:Grufo|disputatio]]) 20:50, 9 Augusti 2026 (UTC)

:Nam eaedem quidem editiones sunt, quibusdam minusculis in maiusculas versis litteris formaque apostropharum solum differunt. [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 21:08, 9 Augusti 2026 (UTC)

== Formula:Littera s longa: on or off by default ==

Hi @[[Usor:Saumache|Saumache]] and others, I noticed that [[:Formula:Littera s longa]] has been changed so that &lt;nowiki&gt;{{s}}&lt;/nowiki&gt; produces ſ rather than s by default. This is in contrast to for example English Wikipedia which allows it as a user option, but assumes it is &quot;s&quot; by default. 

For other formulae, eg {{um}}, {{us}}, {{que}}, etc these are &quot;off&quot; by default. Likewise {{ae}}, {{oe}} I believe are off by default currently.

There various ways that this can work, for example:
* we could provide a user switch for either state per symbol, etc (with JS, as per EN.WS)
* we can provide advice about applying fonts, etc, that can set ſ, ae/oe ligatures, etc, through css preferences
* CSS can specify some of this per book (not all ligatures, eg {{que}} can be applied through CSS, and it depends on installed fonts in some cases)
* we ''might'' be able to apply a default javascript switch behaviour per book rather than sitewide

I don't have a massive preference for s over ſ, or ae / oe over or æ / œ ; but we should I think at least allow users to easily switch, especially re ſ if it is the default.

Just throwing it out there for discussion, to see what the general feeling / preference would be. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 16:40, 16 Augusti 2026 (UTC)

:I lacked the rights to have it be toggled on and off through a gadget, we should ask interface administrators to do it, that should be the best way about it. [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 22:45, 16 Augusti 2026 (UTC)
::@[[Usor:Saumache|Saumache]] Take a look to itwikisource gadget &quot;memoRegex&quot;. It allows to save and share nsIntex-specific, customable sets of regex or plain substitutions, and it has been recently refined by @Candalua (a great job!). [[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] ([[Disputatio Usoris:Alex brollo|disputatio]]) 10:39, 21 Augusti 2026 (UTC)

== Portal pages ==

Hi all, 

I'd like to suggest we create a few &quot;Portal&quot; pages for some key topics, so we can detail what is good and why rather than just provide category pages. There's a need for a page for introductory Latin, for example, which could explain levels of suitability of texts. See also [[#Navigation and validation]] above

To do this, we need community consensus to add a namespace, and then, it is done through a request at Phabricator. The namespace would define what this group of pages were called eg [[Portus:Index]] and also the name of the &quot;Disputatio&quot; (discussion) pages. 

Please let me know if you agree with this proposal or not, so we can demonstrate consensus for the change to be made. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 06:50, 19 Augusti 2026 (UTC)

:cc @[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] @[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]]@[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] @[[Usor:SZC 03|SZC 03]] @[[Usor:Saumache|Saumache]] [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 11:12, 19 Augusti 2026 (UTC)
::I consent to the proposal, though I am not sure about the translation 'Portus'. I think that 'Aditus' would better suit this usecase, since from portals users will be able to 'adire' the relevant pages. P.S. Out of curiosity I have checked the dictionary of A. Perugini, and he translates 'portale' as 'porta principalis. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 16:31, 20 Augusti 2026 (UTC)
:Ok, sure (regardless, the Vicifons namespace could be used meanwhile to do some testing for the content). Cheers, [[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] ([[Disputatio Usoris:VIGNERON|disputatio]]) 12:25, 19 Augusti 2026 (UTC)
::Ok (even if I'm a inactive admin... :-( ) [[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] ([[Disputatio Usoris:Alex brollo|disputatio]]) 12:55, 19 Augusti 2026 (UTC)
:::I totatlly agree! - [[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] ([[Disputatio Usoris:OrbiliusMagister|disputatio]]) 13:28, 19 Augusti 2026 (UTC)
::@[[Usor:VIGNERON|VIGNERON]] @[[Usor:OrbiliusMagister|OrbiliusMagister]] @[[Usor:Alex brollo|Alex brollo]] By the way, it would be nice if you could [[Vicifons:Scriptorium#Formula:Littera s longa: on or off by default|check this out]]! [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 20:53, 20 Augusti 2026 (UTC)
:Wikiversity was originally intended for educational purposes. But a portal can be created here too. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 11:00, 20 Augusti 2026 (UTC)
:@[[Usor:JimKillock|JimKillock]] I think it would be best to take inspiration from [[:w:la]], at least for the vocabulary. This would:
:* provide a vocabulary and structure people may be well acquainted with already
:* facilitate our work, not having to find the proper terms for ourselves
:* have some sort of continuity between Latin projects
:I had started doing this for documentation templates, as they where copied as is from [[:en:Wikisource]]. [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 20:50, 20 Augusti 2026 (UTC)
::Sure, what do you mean in practice? Does W:la have a phrase for Portal? [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 21:29, 20 Augusti 2026 (UTC)
:::I must say I don't really understand what you precisely intend to put on these pages and why they could not be of the Vicifons namespace. [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 00:35, 21 Augusti 2026 (UTC)
::::It's probably done on En:ws so that search works across portals and mainspace pages but not advice pages; or that search in advice pages does not include results from mainspace. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 09:37, 21 Augusti 2026 (UTC)
:::::Here are some ideas for core pages, following nomenclature used by [[:w:la]] and [[:en:Wikisource]] (names are not definite):
:::::* [[Vicifons:De stilo]] ([[:en:Wikisource:Style guide]]) including: titles and their capitalization, use of Roman/Arabic numerals, use of classifiers before numbers (liber, carmen, etc.); regularization of spelling (in non-facsimile pages), anchors, etc.
:::::* [[Vicifons:Qualitas paginarum]]
:::::* [[Vicifons:De categoriis]]
:::::* [[Vicifons:De fontibus]] ([[:en:Wikisource:Sources]]) about how and where, or how not and where not, to find good sources, the fact that most pages don't have sources or are copied from bad sources, e.g., The Latin Library, how to recify this, etc.
:::::And help pages:
:::::* [[Auxilium:De digitizationem textorum imaginumque ad usum Vicifontis]] ([[:en:Wikisource:Help:Digitising texts and images for Wikisource]])
:::::* etc.
:::::I'd be happy to batch something for [[Vicifons:De stilo]], as I think it is really needed. [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 13:01, 21 Augusti 2026 (UTC)
::::::I agree, a style guide is badly needed. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 16:20, 21 Augusti 2026 (UTC)
:::::::@[[Usor:SZC 03|SZC 03]] @[[Usor:JimKillock|JimKillock]] I have sketched something up in my [[Usor:Saumache/Pagina cerata|sandbox]], rules are based on common practices of this wiki and personal preferences, please add rules, comments, sections, etc. without removing anything for the moment: we may discuss any of it on a dedicated discussion page. If my process isn't right and you think or know we sould do this some other way, please tell me. [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 16:06, 22 Augusti 2026 (UTC)
::::::::Quae hucusque scripsisti, mihi bona videntur. Just a minor thing: the slash at the end of the link should not be included: it should be &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/Liber I]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; and not &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/Liber I/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. The rules 'de titulis paginarum' will be particularly useful for the classical works on Wikisource, since they are a mess in this regard. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 16:25, 22 Augusti 2026 (UTC)
::::::::This mostly looks good to me, although I would emphasise keeping to the orthography, numbering style, of the original texts. We are a source project after all. Variance across transcriptions is fine, but changing the source style to a project style should be kept to the minimum. All that said, in my view it's also OK to allow variances per transcription project, not least as they can be copied and re-done as people wish. 
::::::::I very much agree about encouraging people to use good sources, and preferably to link them via a transcription process so they can be verified. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:11, 22 Augusti 2026 (UTC)
:::::::::I meant a stricter/standard orthography only for non-facsimile classical works whose original layout, orthography, etc. we don't know or poorly know, or would anyway not imitate (else we want it like this: ARMA⸱VIRVM⸱QVE⸱CANO). I think it would therefore be better to be more loosely dependent on our source editions and have a more unifying approach regarding these texts, nothwistanding the fact that a lot of these are bad copypastes of already very bad digitization from The Latin Library, and that these texts would take decades to be made into facsimile, accounting for how few we are. See for example [[Aeneis]], where people added macrons, using u's instead of v's makes searches more tedious, having letters be upper case at the start of sentences and verses as a norm would also be nice, appearance of poems, etc.; we should be able to do this if we want to, but according to rules which would be stated somewhere. I'd still understand if you are strictly against this. [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 21:23, 22 Augusti 2026 (UTC)
::::::::::That all makes sense, altho I'd add we should encourage that non-linked texts be replaced with linked texts. If that was done, then versions with macrons, or other variations, could be hosted elsewhere, eg Wikibooks. In general, it seems to me that a copypasted text doesn't really meet the criteria for a Wikisource text, as it's not easily corrected, verified or even stable, given people can decide to change it according to their own tastes, whether stylistic or in terms of the editorial choices for works that ultimately depend on interpretation of competing medieval manuscripts. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 21:57, 22 Augusti 2026 (UTC)
:::::::::::Even if I proofread a book myself, doing it offline is 10 times faster and easier than using Vicifons built-in system. There have been reports of bots that can then organize the proofread text by page, but I've never seen one. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 10:26, 23 Augusti 2026 (UTC)
::::::::::::That would be a good addition, by now AI agents are often better and faster than conventional OCR tools even for Latin, and can add wiki formatting steps as well. I managed to get ChatGPT to extract and produce footnotes for [[A First Latin Reader]] for example.
::::::::::::A way to take their output and match back into a PDF book would really speed things up. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 14:06, 23 Augusti 2026 (UTC)
:::::::::::To give an example, do you think I took too much liberty at [[Ab urbe condita/Liber II]], the text has been taken from Perseus, I standardized the quotation marks, added years in the margin, the time within which the events of the book took place, an index, standardized letter case, added anchors numbered &quot;1&quot;, all this for book 1 up to 22. I would go even further and add wikilinks for proper names if I had the time, do you think it is taking too much liberty or that it definitely does not have its place on Wikisource? I see other Wikisource projects doing it. This is what I had mind for classical non-facsimilie pages anyway. [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 11:03, 23 Augusti 2026 (UTC)
::::::::::::No, that's fine because there is a way to reference the source and verify. There's a similar thing with the [[Vulgata Clementina]], which can be checked against the Github copy. In these cases, if changes are made, there's a target available to judge whether they're valid or not, and the proofing from them is good in any case. If Perseus were to make changes, it would be good to have a way to know about it tho.
::::::::::::It's different where it is Latin Library and elsewhere tho. Here there would be value in connecting the texts back to a source that third parties can use to check. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 14:01, 23 Augusti 2026 (UTC)
::::::::I suppose the ligatures bit is potentially controversial. I've built a system for my own transcriptions to toggle many scribal conventions on and off, eg &amp; for early modern books; see ''[[De Principe]]'' for example. Some of these would be considered ligatures. My rationale is that it allows for preservation of the original orthography and presentation of a more modern version for everyday use. As for search, tho, doing this for some characters eg q; will cause a cost to some searching. But ae / oe are usually or often not a problem. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 20:20, 22 Augusti 2026 (UTC)
:::On Vicipaedia portals are simply combined [[:w:la:Categoria:Portae|into a category]]; it is not necessary to ask the Phabricator. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 08:19, 21 Augusti 2026 (UTC)
::::&lt;small&gt;The link you have sent is actually a category of pages about city gates (lat. ''portae''). Though,&lt;/small&gt; It is true that we can still write portal pages without a dedicated namespace, and just group them with templates and categories. For example on German wikisource there is no author namespace, they just have an [[:de:Kategorie:Autoren|'author' category]]. It is an idea that is worth considering. [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 16:38, 22 Augusti 2026 (UTC)
:::::We [[:w:la:Categoria:Portae Vicipaedianae|renamed it]] yesterday. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 16:57, 22 Augusti 2026 (UTC)
::::::Optime! [[Usor:SZC 03|SZC 03]] ([[Disputatio Usoris:SZC 03|disputatio]]) 07:57, 23 Augusti 2026 (UTC)

== Portal pages II: test for Latin learning content ==

Hi all, as it isn't wholly clear if we ought to use a separate namespace, but we are agreed that portal pages would be useful, I thought I could start by creating a page for Latin learning content. If we follow the Vicipaedia convention, I will make a start on [[Porta:Tirones]]. I'd also like to do one for [[Porta:Colloquia]] and later something for Renaissance content. These can be in Latin, perhaps excepting the Tirones page, which I will do in English. 

Feedback appreciated as this is drafted.

[[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 10:19, 24 Augusti 2026 (UTC)

:Who will find it and how, where is the link to it? Perhaps it should be noted on the main page. [[Usor:Demetrius Talpa|Demetrius Talpa]] ([[Disputatio Usoris:Demetrius Talpa|disputatio]]) 10:02, 25 Augusti 2026 (UTC)
::Yes that makes sense :) [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 00:51, 26 Augusti 2026 (UTC)
::I've added a link from the front page; and more prominently on the [[Pagina prima/English]] version. [[Usor:JimKillock|JimKillock]] ([[Disputatio Usoris:JimKillock|disputatio]]) 12:27, 26 Augusti 2026 (UTC)
:* something is wrong, displaying &lt;code&gt;[[Imago:|{{{px}}}px|{{{didascalia}}}]]&lt;/code&gt;
:* I don't encourage the use of diacritics as we don't use any of them elsewhere, even if for learning purposes
:* the use of double bullet points is wrong
:I'll get back to you about this and follow up with my style/policy pages when I have time. [[Usor:Saumache|Saumache]] ([[Disputatio Usoris:Saumache|disputatio]]) 19:25, 30 Augusti 2026 (UTC)</text>
      <sha1>kz6mcgxsduj3kui31ic8rnrat0cd5zp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ab urbe condita/Liber I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2225</id>
    <revision>
      <id>278861</id>
      <parentid>276211</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>278861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130678" sha1="hmbpzj6h2jy2lxduov3iil7b21yt686" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Titus Livius
|OperaeTitulus= Ab urbe condita
|OperaeWikiPagina= Ab urbe condita
|Annus=
|SubTitulus= Liber I&lt;br&gt;ante a.U.c. 0 usque ad 243 (510 a.Ch.n.) acta
|Editio=Benjamin Oliver Foster, Ph.D., 1926
|Fons=[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0199%3Abook%3D1%3Achapter%3D1 Perseus]
}}
&lt;div class=text&gt;
{{Liber
|Ante= Praefatio
|AnteNomen= ../Praefatio
|Post= Liber II
|PostNomen= ../Liber II
}}
{| style=&quot;margin:0 auto; margin-top:0.5em&quot; align=center width=100% id=toc
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background: #efefef&quot; | '''INDEX''' &lt;br /&gt; 
[[Ab urbe condita/Liber I#I.|I]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#II.|II]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#III.|III]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#IV.|IV]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#V.|V]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#VI.|VI]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#VII.|VII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#VIII.|VIII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#IX.|IX]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#X.|X]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XI.|XI]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XII.|XII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XIII.|XIII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XIV.|XIV]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XV.|XV]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XVI.|XVI]]&lt;br&gt;
[[Ab urbe condita/Liber I#XVII.|XVII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XVIII.|XVIII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XIX.|XIX]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XX.|XX]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXI.|XXI]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXII.|XXII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXIII.|XXIII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXIV.|XXIV]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXV.|XXV]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXVI.|XXVI]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXVII.|XXVII]]&lt;br&gt;
[[Ab urbe condita/Liber I#XXVIII.|XXVIII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXIX.|XXIX]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXX.|XXX]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXXI.|XXXI]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXXII.|XXXII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXXIII.|XXXIII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXXIV.|XXXIV]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXXV.|XXXV]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXXVI.|XXXVI]]&lt;br&gt;
[[Ab urbe condita/Liber I#XXXVII.|XXXVII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXXVIII.|XXXVIII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XXXIX.|XXXIX]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XL.|XL]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XLI.|XLI]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XLII.|XLII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XLIII.|XLIII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XLIV.|XLIV]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XLV.|XLV]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XLVI.|XLVI]]&lt;br&gt;
[[Ab urbe condita/Liber I#XLVII.|XLVII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XLVIII.|XLVIII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#XLIX.|XLIX]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#L.|L]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#LI.|LI]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#LII.|LII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#LIII.|LIII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#LIV.|LIV]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#LV.|LV]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#LVI.|LVI]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#LVII.|LVII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#LVIII.|LVIII]] |
[[Ab urbe condita/Liber I#LIX.|LIX]]&lt;br&gt;
[[Ab urbe condita/Liber I#LX.|LX]]
|}
__NOTOC__
&lt;div class=text&gt;

==I.==
{{pn|1.1|1}}Iam primum omnium satis constat Troia capta in ceteros saevitum esse Troianos: duobus, Aeneae Antenorique, et vetusti iure hospitii et quia pacis reddendaeque Helenae semper auctores fuerunt, omne ius belli Achivos abstinuisse; {{pn|1.2|2}}casibus deinde variis Antenorem cum multitudine Enetum, qui seditione ex Paphlagonia pulsi et sedes et ducem rege Pylaemene ad Troiam amisso quaerebant, venisse in intimum maris Hadriatici sinum, {{pn|1.3|3}}euganeisque, qui inter mare Alpesque incolebant, pulsis, Enetos Troianosque eas tenuisse terras. Et in quem primum egressi sunt locum Troia vocatur, pagoque inde Troiano nomen est: gens universa Veneti appellati. {{pn|1.4|4}}Aeneam ab simili clade domo profugum, sed ad maiora rerum initia ducentibus fatis,) rimo in Macedoniam venisse, inde in Siciliam quaerentem sedes delatum, ab Sicilia classe ad Laurentem agrum tenuisse. {{pn|1.5|5}}Troia et huic loco nomen est. Ibi egressi Troiani, ut quibus ab inmenso prope errore nihil praeter arma et naves superesset, cum praedam ex agris agerent, Latinus rex Aboriginesque, qui tum ea tenebant loca, ad arcendam vim advenarum armati ex urbe atque agris concurrunt. {{pn|1.6|6}}Duplex inde fama est. Alii proelio victum Latinum pacem cum Aenea, deinde affinitatem iunxisse tradunt: {{pn|1.7|7}}alii, cum instructae acies constitissent, priusquam signa canerent processisse Latinum inter primores ducemque advenarum evocasse ad conloquium; percunctatum deinde qui mortales essent, unde aut quo casu profecti domo quidve quaerentes in agrum Laurentinum exissent, {{pn|1.8|8}}postquam audierit multitudinem Troianos esse, ducem Aeneam, filium Anchisae et Veneris, cremata patria domo profugos sedem condendaeque urbi locum quaerere, et nobilitatem admiratum gentis virique et animum vel bello vel paci paratum, dextra data fidem futurae amicitiae sanxisse. {{pn|1.9|9}}Inde foedus ictum inter duces, inter exercitus salutationem factam; Aeneam apud Latinum fuisse in hospitio; ibi Latinum apud penates deos domesticum publico adiunxisse foedus filia Aeneae in matrimonium data.

{{pn|1.10|10}}Ea res utique Troianis spem adfirmat tandem stabili certaque sede finiendi erroris. Oppidum condunt; {{pn|1.11|11}}Aeneas ab nomine uxoris Lavinium appellat. Brevi stirpis quoque virilis ex novo matrimonio fuit, cui Ascanium parentes dixere nomen.

==II.==
{{pn|2.1|1}}Bello deinde Aborigines Troianique simul petiti. Turnus, rex Rutulorum, cui pacta Lavinia ante adventum Aeneae fuerat, praelatum sibi advenam aegre patiens simul Aeneae Latinoque bellum intulerat. {{pn|2.2|2}}Neutra acies laeta ex eo certamine abiit: victi Rutuli: victores Aborigines Troianique ducem Latinum amisere. {{pn|2.3|3}}Inde Turnus Rutulique diffisi rebus ad florentes opes Etruscorum Mezentiumque regem eorum confugiunt, qui Caere opulento tum oppido imperitans, iam inde ab initio minime laetus novae origine urbis, et tum nimio plus quam satis tutum esset accolis rem Troianam crescere ratus, haud gravatim socia arma Rutulis iunxit. {{pn|2.4|4}}Aeneas, adversus tanti belli terrorem ut animos Aboriginum sibi conciliaret, nec sub eodem iure solum sed etiam nomine omnes essent, Latinos utramque gentem appellavit. {{pn|2.5|5}}Nec deinde Aborigines Troianis studio ac fide erga regem Aeneam cessere. Fretusque his animis coalescentium in dies magis duorum populorum Aeneas, quamquam tanta opibus Etruria erat ut iam non terras solum sed mare etiam per totam Italiae longitudinem ab Alpibus ad fretum Siculum fama nominis sui inplesset, tamen, cum moenibus bellum propulsare posset, in aciem copias eduxit. {{pn|2.6|6}}Secundum inde proelium Latinis, Aeneae etiam ultimum operum mortalium fuit. Situs est, quemcumque eum dici ius fasque est, super Numicum flumen: Iovem indigetem appellant.

==III.==
{{pn|3.1|1}}Nondum maturus imperio Ascanius Aeneae filius erat; tamen id imperium ei ad puberem aetatem incolume mansit; tantisper tutela muliebri — tanta indoles in Lavinia erat — res Latina et regnum avitum paternumque puero stetit. {{pn|3.2|2}}Haud ambigam — quis enim rem tam veterem pro certo adfirmet?— hicine fuerit Ascanius an maior quam hic, Creusa matre Ilio incolumi natus comesque inde paternae fugae, quem Iulum eundem Iulia gens auctorem nominis sui nuncupat. {{pn|3.3|3}}Is Ascanius, ubicumque et quacumque matre genitus — certe natum Aenea constat — abundante Lavini multitudine florentem iam, ut tum res erant, atque opulentam urbem matri seu novercae reliquit: novam ipse aliam sub Albano monte condidit, quae ab situ porrectae in dorso urbis Longa Alba appellata. {{pn|3.4|4}}Inter Lavinium conditum et Albam Longam coloniam deductam triginta ferme interfuere anni. Tantum tamen opes creverant, maxime fusis Etruscis, ut ne morte quidem Aeneae nec deinde inter muliebrem tutelam rudimentumque primum puerilis regni movere arma aut Mezentius Etruscique aut ulli alii accolae ausi sint. {{pn|3.5|5}}Pax ita convenerat ut Etruscis Latinisque fluvius Albula, quem nunc Tiberim vocant, finis esset.

{{pn|3.6|6}}Silvius deinde regnat, Ascanii filius, casu quodam in silvis natus. {{pn|3.7|7}}Is Aeneam Silvium creat; is deinde Latinum Silvium. Ab eo coloniae aliquot deductae, Prisci Latini appellati. {{pn|3.8|8}}Mansit Silviis postea omnibus cognomen qui Albae regnarunt. Latino Alba ortus, Alba Atys, Atye Capys, Capye Capetus, Capeto Tiberinus, qui in traiectu albulae amnis submersus celebre ad posteros nomen flumini dedit. {{pn|3.9|9}}Agrippa inde Tiberini filius, post Agrippam Romulus Silvius a patre accepto imperio regnat. Aventino fulmine ipse ictus regnum per manus tradidit. Is sepultus in eo colle, qui nunc pars Romanae est urbis, cognomen colli fecit. {{pn|3.10|10}}Proca deinde regnat. Is Numitorem atque Amulium procreat; Numitori, qui stirpis maximus erat, regnum vetustum Silviae gentis legat. Plus tamen vis potuit quam voluntas patris aut verecundia aetatis: {{pn|3.11|11}}pulso fratre Amulius regnat. Addit sceleri scelus: stirpem fratris virilem interemit 4: fratris filiae Reae Silviae per speciem honoris, cum Vestalem eam legisset, perpetua virginitate spem partus adimit. 5

==IV.==
{{pn|4.1|1}}Sed debebatur, ut opinor, fatis tantae origo urbis maximique secundum deorum opes imperii principium. {{pn|4.2|2}}Vi compressa Vestalis, cum geminum partum edidisset, seu ita rata, seu quia deus auctor culpae honestior erat, Martem incertae stirpis patrem nuncupat. {{pn|4.3|3}}Sed nec dii nec homines aut ipsam aut stirpem a crudelitate regia vindicant: sacerdos vincta in custodiam datur: pueros in profluentem aquam mitti iubet. {{pn|4.4|4}}Forte quadam divinitus super ripas Tiberis effusus lenibus stagnis nec adiri usquam ad iusti cursum poterat amnis et posse quamvis languida mergi aqua infantes spem ferentibus dabat. {{pn|4.5|5}}Ita, velut defuncti regis imperio, in proxima alluvie ubi nunc ficus Ruminalis est — Romularem vocatam ferunt — pueros exponunt. {{pn|4.6|6}}Vastae tum in his locis solitudines erant. Tenet fama, cum fluitantem alveum quo expositi erant pueri tenuis in sicco aqua destituisset, lupam sitientem ex montibus qui circa sunt ad puerilem vagitum cursum flexisse; eam summissas infantibus adeo mitem praebuisse mammas ut lingua lambentem pueros magister regii pecoris invenerit — Faustulo fuisse nomen ferunt. {{pn|4.7|7}}Ab eo ad stabula Larentiae uxori educandos datos. Sunt qui Larentiam vulgato corpore lupam inter pastores vocatam putent: {{pn|4.8|8}}inde locum fibulae ac miraculo datum. Ita geniti itaque educati, cum primum adolevit aetas, nec in stabulis nec ad pecora segnes, venando peragrare saltus. {{pn|4.9|9}}Hinc robore corporibus animisque sumpto iam non feras tantum subsistere, sed in latrones praeda onustos impetus facere pastoribusque rapta dividere et cum his crescente in dies grege iuvenum seria ac iocos celebrare.

==V.==
{{pn|5.1|1}}Iam tum in Palatio monte Lupercal hoc fuisse ludicrum ferunt et a Pallanteo, urbe Arcadica, Pallantium, dein Palatium montem appellatum. {{pn|5.2|2}}Ibi Euandrum, qui ex eo genere Arcadum multis ante tempestatibus tenuerit loca, sollemne adlatum ex Arcadia instituisse ut nudi iuvenes Lycaeum Pana venerantes per lusum atque lasciviam currerent, quem Romani deinde vocarunt Inuum. {{pn|5.3|3}}Huic deditis ludicro, cum sollemne notum esset, insidiatos ob iram praedae amissae latrones, cum Romulus vi se defendisset, Remum cepisse, captum regi Amulio tradidisse ultro accusantes. {{pn|5.4|4}}Crimini maxime dabant in Numitoris agros ab iis impetus fieri; inde eos collecta iuvenum manu hostilem in modum praedas agere. Sic Numitori ad supplicium Remus deditur. {{pn|5.5|5}}Iam inde ab initio Faustulo spes fuerat regiam stirpem apud se educari; nam et expositos iussu regis infantes sciebat, et tempus quo ipse eos sustulisset ad id ipsum congruere; sed rem inmaturam nisi aut per occasionem aut per necessitatem aperire noluerat. {{pn|5.6|6}}Necessitas prior venit; ita metu subactus Romulo rem aperit. Forte et Numitori, cum in custodia Remum haberet audissetque geminos esse fratres, comparando et aetatem eorum et ipsam minime servilem indolem tetigerat animum memoria nepotum; sciscitandoque eodem pervenit, ut haud procul esset quin Remum agnosceret. Ita undique regi dolus nectitur. {{pn|5.7|7}}Romulus non cum globo iuvenum — nec enim erat ad vim apertam par — sed aliis alio itinere iussis certo tempore ad regiam venire pastoribus ad regem impetum facit, et a domo Numitoris alia comparata manu adiuvat Remus. Ita regem obtruncat. 3

==VI.==
{{pn|6.1|1}}Numitor inter primum tumultum hostis invasisse urbem atque adortos regiam dictitans, cum pubem Albanam in arcem praesidio armisque obtinendam avocasset, postquam iuvenes perpetrata caede pergere ad se gratulantes vidit, extemplo advocato concilio scelera in se fratris, originem nepotum, ut geniti, ut educati, ut cogniti essent, caedem deinceps tyranni seque eius auctorem ostendit. {{pn|6.2|2}}Iuvenes per mediam contionem agmine ingressi cum avum regem salutassent, secuta ex omni multitudine consentiens vox ratum nomen imperiumque regi efficit.

{{pn|6.3|3}}Ita Numitori Albana re permissa Romulum Remumque cupido cepit in iis locis ubi expositi ubique educati erant urbis condendae. Et supererat multitudo Albanorum Latinorumque; ad id pastores quoque accesserant, qui omnes facile spem facerent parvam Albam, parvum Lavinium prae ea urbe quae conderetur fore. {{pn|6.4|4}}Intervenit deinde his cogitationibus avitum malum, regni cupido, atque inde foedum certamen, coortum a satis miti principio. Quoniam gemini essent nec aetatis verecundia discrimen facere posset, ut dii, quorum tutelae ea loca essent, auguriis legerent, qui nomen novae urbi daret, qui conditam imperio regeret, Palatium Romulus, Remus Aventinum ad inaugurandum templa capiunt.

==VII.==
{{marginalia dextra|a. 1 (753)}}{{pn|7.1|1}}Priori Remo augurium venisse fertur, sex vultures, iamque nuntiato augurio cum duplex numerus Romulo se ostendisset, utrumque regem sua multitudo consalutaverat: {{pn|7.2|2}}tempore illi praecepto, at hi numero avium regnum trahebant. Inde cum altercatione congressi certamine irarum ad caedem vertuntur; ibi in turba ictus Remus cecidit. Vulgatior fama est ludibrio fratris Remum novos transiluisse muros; inde ab irato Romulo, cum verbis quoque increpitans adiecisset “sic deinde, quicumque alius transiliet moenia mea,” interfectum. {{pn|7.3|3}}Ita solus potitus imperio Romulus; condita urbs conditoris nomine appellata.

Palatium primum, in quo ipse erat educatus, muniit. Sacra diis aliis Albano ritu, Graeco Herculi, ut ab Euandro instituta erant, facit. {{pn|7.4|4}}Herculem in ea loca Geryone interempto boves mira specie abegisse memorant ac prope Tiberim fluvium, qua prae se armentum agens nando traiecerat, loco herbido, ut quiete et pabulo laeto reficeret boves, et ipsum fessum via procubuisse. {{pn|7.5|5}}Ibi cum eum cibo vinoque gravatum sopor oppressisset, pastor accola eius loci, nomine Cacus, ferox viribus, captus pulchritudine boum cum avertere eam praedam vellet, quia si agendo armentum in speluncam compulisset ipsa vestigia quaerentem dominum eo deductura erant, aversos boves, eximium quemque pulchritudine, caudis in speluncam traxit. {{pn|7.6|6}}Hercules ad primam auroram somno excitus cum gregem perlustrasset oculis et partem abesse numero sensisset, pergit ad proximam speluncam, si forte eo vestigia ferrent. Quae ubi omnia foras versa vidit nec in partem aliam ferre, confusus atque incertus animi ex loco infesto agere porro armentum occepit. Inde cum actae boves quaedam ad desiderium, {{pn|7.7|7}}ut fit, relictarum mugissent, reddita inclusarum ex spelunca boum vox Herculem convertit. Quem cum vadentem ad speluncam Cacus vi prohibere conatus esset, ictus clava fidem pastorum nequiquam invocans morte occubuit. {{pn|7.8|8}}Euander tum ea profugus ex Peloponneso auctoritate magis quam imperio regebat loca, venerabilis vir miraculo litterarum, rei novae inter rudes artium homines, venerabilior divinitate credita Carmentae matris, quam fatiloquam ante Sibyllae in Italiam adventum miratae eae gentes fuerant. {{pn|7.9|9}}Is tum Euander concursu pastorum trepidantium circa advenam manifestae reum caedis excitus postquam facinus facinorisque causam audivit, habitum formamque viri aliquantum ampliorem augustioremque humana intuens, rogitat qui vir esset. {{pn|7.10|10}}Ubi nomen patremque ac patriam accepit, “iove nate, Hercules, salve,” inquit; “te mihi mater, veridica interpres deum, aucturum caelestium numerum cecinit tibique aram hic dicatum iri quam opulentissima olim in terris gens maximam vocet tuoque ritu colat. {{pn|7.11|11}}” dextra Hercules data accipere se omen impleturumque fata ara condita ac dicata ait. {{pn|7.12|12}}Ibi tum primum bove eximia capta de grege sacrum Herculi adhibitis ad ministerium dapemque Potitiis ac Pinariis, quae tum familiae maxime inclitae ea loca incolebant, factum. {{pn|7.13|13}}Forte ita evenit, ut Potitii ad tempus praesto essent iisque exta apponerentur, Pinarii extis adesis ad ceteram venirent dapem. Inde institutum mansit, donec Pinarium genus fuit, ne extis eorum sollemnium vescerentur. {{pn|7.14|14}}Potitii ab Euandro edocti antistites sacri eius per multas aetates fuerunt, donec tradito servis publicis sollemni familiae ministerio genus omne Potitiorum interiit. {{pn|7.15|15}}Haec tum sacra Romulus una ex omnibus peregrina suscepit, iam tum inmortalitatis virtute partae, ad quam eum sua fata ducebant, fautor.

==VIII.==
{{pn|8.1|1}}Rebus divinis rite perpetratis vocataque ad concilium multitudine, quae coalescere in populi unius corpus nulla re praeterquam legibus poterat, iura dedit; quae ita sancta generi hominum agresti fore ratus si se ipse venerabilem insignibus imperii fecisset cum cetero habitu se augustiorem, tum maxime lictoribus duodecim sumptis fecit. {{pn|8.3|3}}Alii ab numero avium quae augurio regnum portenderant eum secutum numerum putant: me haud paenitet eorum sententiae esse quibus et apparitores hoc genus ab Etruscis finitimis, unde sella curulis, unde toga praetexta sumpta est, et numerum quoque ipsum ductum placet, et ita habuisse Etruscos, quod ex duodecim populis communiter creato rege singulos singuli populi lictores dederint.

{{pn|8.4|4}}Crescebat interim urbs munitionibus alia atque alia adpetendo loca, cum in spem magis futurae multitudinis quam ad id quod tum hominum erat munirent. {{pn|8.5|5}}Deinde, ne vana urbis magnitudo esset, adiciendae multitudinis causa vetere consilio condentium urbes, qui obscuram atque humilem conciendo ad se multitudinem natam e terra sibi prolem ementiebantur, locum qui nunc saeptus escendentibus inter duos lucos est, asylum aperit. {{pn|8.6|6}}Eo ex finitimis populis turba omnis, sine discrimine liber an servus esset, avida novarum rerum perfugit, idque primum ad coeptam magnitudinem roboris fuit. {{pn|8.7|7}}Cum iam virium haud paeniteret, consilium deinde viribus parat. Centum creat senatores, sive quia is numerus satis erat, sive quia soli centum erant qui creari patres possent. Patres certe ab honore, patriciique progenies eorum appellati.

==IX.==
{{pn|9.1|1}}Iam res Romana adeo erat valida ut cuilibet finitimarum civitatum bello par esset; sed penuria mulierum hominis aetatem duratura magnitudo erat, quippe quibus nec domi spes prolis nec cum finitimis conubia essent. {{pn|9.2|2}}Tum ex consilio patrum Romulus legatos circa vicinas gentes misit, qui societatem conubiumque novo populo peterent: {{pn|9.3|3}}urbes quoque, ut cetera, ex infimo nasci; dein, quas sua virtus ac di iuvent, magnas opes sibi magnumque nomen facere; {{pn|9.4|4}}satis scire origini Romanae et deos adfuisse et non defuturam virtutem; proinde ne gravarentur homines cum hominibus sanguinem ac genus miscere. {{pn|9.5|5}}Nusquam benigne legatio audita est; adeo simul spernebant, simul tantam in medio crescentem molem sibi ac posteris suis metuebant. A plerisque rogitantibus dimissi, ecquod feminis quoque asylum aperuissent; id enim demum conpar conubium fore. {{pn|9.6|6}}Aegre id Romana pubes passa, et haud dubie ad vim spectare res coepit. Cui tempus locumque aptum ut daret Romulus, aegritudinem animi dissimulans ludos ex industria parat Neptuno equestri sollemnis; Consualia vocat. {{pn|9.7|7}}Indici deinde finitimis spectaculum iubet, quantoque apparatu tum sciebant aut poterant, concelebrant, ut rem claram exspectatamque facerent.

{{pn|9.8|8}}Multi mortales convenere, studio etiam videndae novae urbis, maxime proximi quique, Caeninenses, Crustumini, Antemnates; {{pn|9.9|9}}etiam Sabinorum omnis multitudo cum liberis ac coniugibus venit. Invitati hospitaliter per domos cum situm moeniaque et frequentem tectis urbem vidissent, mirantur tam brevi rem Romanam crevisse. {{pn|9.10|10}}Ubi spectaculi tempus venit deditaeque eo mentes cum oculis erant, tum ex composito orta vis, signoque dato iuventus Romana ad rapiendas virgines discurrit. {{pn|9.11|11}}Magna pars forte, in quem quaeque inciderat, raptae: quasdam forma excellentes primoribus patrum destinatas ex plebe homines, quibus datum negotium erat, domos deferebant: {{pn|9.12|12}}unam longe ante alias specie ac pulchritudine insignem a globo Thalassii cuiusdam raptam ferunt, multisque sciscitantibus cuinam eam ferrent, identidem, ne quis violaret, Thalassio ferri clamitatum; inde nuptialem hanc vocem factam.

{{pn|9.13|13}}Turbato per metum ludicro maesti parentes virginum profugiunt, incusantes violati hospitii scelus deumque invocantes, cuius ad sollemne ludosque per fas ac fidem decepti venissent. {{pn|9.14|14}}Nec raptis aut spes de se melior aut indignatio est minor. Sed ipse Romulus circumibat docebatque patrum id superbia factum, qui conubium finitimis negassent; illas tamen in matrimonio, in societate fortunarum omnium civitatisque, et quo nihil carius humano generi sit, {{pn|9.15|15}}liberum fore; mollirent modo iras et, quibus fors corpora dedisset, darent animos. Saepe ex iniuria postmodum gratiam ortam, eoque melioribus usuras viris, quod adnisurus pro se quisque sit ut, cum suam vicem functus officio sit, parentium etiam patriaeque expleat desiderium. {{pn|9.16|16}}Accedebant blanditiae virorum factum purgantium cupiditate atque amore, quae maxime ad muliebre ingenium efficaces preces sunt.

==X.==
{{pn|10.1|1}}Iam admodum mitigati animi raptis erant; at raptarum parentes tum maxime sordida veste lacrimisque et querellis civitates concitabant. Nec domi tantum indignationes continebant, sed congregabantur undique ad T. Tatium regem Sabinorum, et legationes eo, quod maximum Tatii nomen in iis regionibus erat, conveniebant. {{pn|10.2|2}}Caeninenses Crustuminique et Antemnates erant ad quos eius iniuriae pars pertinebat. Lente agere his Tatius Sabinique visi sunt: ipsi inter se tres populi communiter bellum parant. {{pn|10.3|3}}Ne Crustumini quidem atque Antemnates pro ardore iraque Caeninensium satis se impigre movent; ita per se ipsum nomen Caeninum in agrum Romanum impetum facit. {{pn|10.4|4}}Sed effuse vastantibus fit obvius cum exercitu Romulus levique certamine docet vanam sine viribus iram esse. Exercitum fundit fugatque, fusum persequitur: regem in proelio obtruncat et spoliat; duce hostium occiso urbem primo impetu capit. {{pn|10.5|5}}Inde exercitu victore reducto, ipse, cum factis vir magnificus tum factorum ostentator haud minor, spolia ducis hostium caesi suspensa fabricate ad id apte ferculo gerens in Capitolium escendit ibique ea cum ad quercum pastoribus sacram deposuisset, simul cum dono designavit templo Iovis finis cognomenque addidit deo. {{pn|10.6|6}}“iuppiter Feretri” inquit, “haec tibi victor Romulus rex regia arma fero, templumque his regionibus quas modo animo metatus sum dedico sedem opimis spoliis, quae regibus ducibusque hostium caesis me auctorem sequentes posteri ferent.” {{pn|10.7|7}}Haec templi est origo quod primum omnium Romae sacratum est. Ita deinde diis visum, nec inritam conditoris templi vocem esse qua laturos eo spolia posteros nuncupavit, nec multitudine conpotum eius doni volgari laudem. Bina postea inter tot annos, tot bella, opima parta sunt spolia; adeo rara eius fortuna decoris fuit.

==XI.==
{{pn|11.1|1}}Dum ea ibi Romani gerunt, Antemnatium exercitus per occasionem ac solitudinem hostiliter in fines Romanos incursionem facit. Raptim et ad hos Romana legio ducta palatos in agris oppressit. Fusi igitur primo impetu et clamore hostes; {{pn|11.2|2}}oppidum captum; duplicique victoria ovantem Romulum Hersilia coniunx precibus raptarum fatigata orat ut parentibus earum det veniam et in civitatem accipiat; ita rem coalescere concordia posse. Facile impetratum. {{pn|11.3|3}}Inde contra Crustuminos profectus bellum inferentes. Ibi minus etiam, quod alienis cladibus ceciderant animi, {{pn|11.4|4}}certaminis fuit. Utroque coloniae missae; plures inventi qui propter ubertatem terrae in Crustuminum nomina darent. Et Romam inde frequenter migratum est, a parentibus maxime ac propinquis raptarum.

{{pn|11.5|5}}Novissimum ab Sabinis bellum ortum, multoque id maximum fuit; nihil enim per iram aut cupiditatem actum est, nec ostenderunt bellum prius quam intulerunt. {{pn|11.6|6}}Consilio etiam additus dolus. Sp. Tarpeius Romanae praeerat arci. Huius filiam virginem auro corrumpit Tatius ut armatos in arcem accipiat; aquam forte ea tum sacris extra moenia petitum ierat. {{pn|11.7|7}}Accepti obrutam armis necavere, seu ut vi capta potius arx videretur, seu prodendi exempli causa, ne quid usquam fidum proditori esset. {{pn|11.8|8}}Additur fabula, quod vulgo Sabini aureas armillas magni ponderis bracchio laevo gemmatosque magna specie anulos habuerint, pepigisse eam quod in sinistris manibus haberent; eo scuta illi pro aureis donis congesta. {{pn|11.9|9}}Sunt qui eam ex pacto tradendi quod in sinistris manibus esset derecto arma petisse dicant, et fraude visam agere, sua ipsam peremptam mercede.

==XII.==
{{pn|12.1|1}}Tenuere tamen arcem Sabini, atque inde postero die, cum Romanus exercitus instructus quod inter Palatinum Capitolinumque collem campi est complesset, non prius descenderunt in aequum quam ira et cupiditate reciperandae arcis stimulante animos in adversum Romani subiere. {{pn|12.2|2}}Principes utrimque pugnam ciebant ab Sabinis Mettius Curtius, ab Romanis Hostius Hostilius. Hic rem Romanam iniquo loco ad prima signa animo atque audacia sustinebat. {{pn|12.3|3}}Ut Hostius cecidit, confestim Romana inclinatur acies fusaque est ad veterem portam Palatii. Romulus et ipse turba fugientium actus arma ad caelum tollens, {{pn|12.4|4}}“Iuppiter, tuis” inquit, “iussus avibus hic in Palatio prima urbi fundamenta ieci. Arcem iam scelere emptam Sabini habent; inde huc armati superata media valle tendunt; {{pn|12.5|5}}at tu, pater deum hominumque, hinc saltem arce hostes, deme terrorem Romanis fugamque foedam siste! {{pn|12.6|6}}hic ego tibi templum Statori Iovi, quod monumentum sit posteris tua praesenti ope servatam urbem esse, voveo.” {{pn|12.7|7}}Haec precatus, veluti sensisset auditas preces, “hinc” inquit, “Romani, iuppiter optimus maximus resistere atque iterare pugnam iubet.” restitere Romani tamquam caelesti voce iussi: ipse ad primores Romulus provolat. {{pn|12.8|8}}Mettius Curtius ab Sabinis princeps ab arce decucurrerat et effusos egerat Romanos, toto quantum foro spatium est. Nec procul iam a porta Palati erat clamitans, “vicimus perfidos hospites, imbelles hostes; iam sciunt longe aliud esse virgines rapere, aliud pugnare cum viris.” {{pn|12.9|9}}In eum haec gloriantem cum globo ferocissimorum iuvenum Romulus impetum facit. Ex equo tum forte Mettius pugnabat; eo pelli facilius fuit.

Pulsum Romani persequuntur; et alia Romana acies audacia regis accensa fundit Sabinos. {{pn|12.10|10}}Mettius in paludem sese strepitu sequentium trepidante equo coniecit; averteratque ea res etiam Sabinos tanti periculo viri. Et ille quidem adnuentibus ac vocantibus suis favore multorum addito animo evadit: Romani Sabinique in media convalle duorum montium redintegrant proelium. Sed res Romana erat superior.

==XIII.==
{{pn|13.1|1}}Tum Sabinae mulieres, quarum ex iniuria bellum ortum erat, crinibus passis scissaque veste victo malis muliebri pavore, ausae se inter tela volantia inferre, ex transverso impetu facto dirimere infestas acies, {{pn|13.2|2}}dirimere iras, hinc patres hinc viros orantes ne se sanguine nefando soceri generique respergerent, ne parricidio macularent partus suos, nepotum illi, hi liberum progeniem. {{pn|13.3|3}}“si adfinitatis inter vos, si conubii piget, in nos vertite iras; nos causa belli, nos volnerum ac caedium viris ac parentibus sumus; melius peribimus quam sine alteris vestrum viduae aut orbae vivemus.” {{pn|13.4|4}}Movet res cum multitudinem tum duces; silentium et repentina fit quies; inde ad foedus faciendum duces prodeunt; nec pacem modo, sed civitatem unam ex duabus faciunt. {{pn|13.5|5}}Regnum consociant: imperium omne conferunt Romam. Ita geminata urbe, ut Sabinis tamen aliquid daretur, Quirites a Curibus appellati. Monumentum eius pugnae, ubi primum ex profunda emersus palude equus Curtium in vado statuit, Curtium lacum appellarunt.

{{pn|13.6|6}}Ex bello tam tristi laeta repente pax cariores Sabinas viris ac parentibus et ante omnes Romulo ipsi fecit. Itaque cum populum in curias triginta divideret, nomina earum curiis inposuit. {{pn|13.7|7}}Id non traditur, cum haud dubie aliquanto numerus maior hoc mulierum fuerit, aetate an dignitatibus suis virorumve an sorte lectae sint quae nomina curiis darent. {{pn|13.8|8}}Eodem tempore et centuriae tres equitum conscriptae sunt. Ramnenses ab Romulo, ab T. Tatio Titienses appellati, Lucerum nominis et originis causa incerta est. Inde non modo commune, sed concors etiam regnum duobus regibus fuit.

==XIV.==
{{pn|14.1|1}}Post aliquot annos propinqui regis Tatii legatos Laurentium pulsant, cumque Laurentes iure gentium agerent, apud Tatium gratia suorum et preces plus poterant. {{pn|14.2|2}}Igitur illorum poenam in se vertit; nam Lavinii, cum ad sollemne sacrificium eo venisset, concursu facto interficitur. {{pn|14.3|3}}Eam rem minus aegre quam dignum erat tulisse Romulum ferunt, seu ob infidam societatem regni, seu quia haud iniuria caesum credebat. Itaque bello quidem abstinuit; ut tamen expiarentur legatorum iniuriae regisque caedes, foedus inter Romam Laviniumque urbes renovatum est.

{{pn|14.4|4}}Et cum his quidem insperata pax erat: aliud multo propius atque in ipsis prope portis bellum ortum. Fidenates nimis vicinas prope se convalescere opes rati, priusquam tantum roboris esset quantum futurum apparebat, occupant bellum facere. Iuventute armata immissa vastatur agri quod inter urbem ac Fidenas est. {{pn|14.5|5}}Inde ad laevam versi, quia dextra Tiberis arcebat, cum magna trepidatione agrestium populantur; tumultusque repens ex agris in urbem inlatus pro nuntio fuit. {{pn|14.6|6}}Excitus Romulus — neque enim dilationem pati tam vicinum bellum poterat — exercitum educit, castra a Fidenis mille passuum locat. {{pn|14.7|7}}Ibi modico praesidio relicto egressus omnibus copiis partem militum locis circa densa virgulta obscuris subsidere in insidiis iussit; cum parte maiore atque omni equitatu profectus, id quod quaerebat, tumultuoso et minaci genere pugnae, adequitando ipsis prope portis hostem excivit. Fugae quoque, quae simulanda erat, eadem equestris pugna causam minus mirabilem dedit. {{pn|14.8|8}}Et cum, velut inter pugnae fugaeque consilium trepidante equitatu, pedes quoque referret gradum, plenis repente portis effusi hostes impulsa Romana acie studio instandi sequendique trahuntur ad locum insidiarum. {{pn|14.9|9}}Inde subito exorti Romani transversam invadunt hostium aciem; addunt pavorem mota e castris signa eorum qui in praesidio relicti fuerant; ita multiplici terrore perculsi Fidenates prius paene quam Romulus quique avehi cum eo visi erant circumagerent frenis equos, terga vertunt; {{pn|14.10|10}}multoque effusius, quippe vera fuga, qui simulantes paulo ante secuti erant, oppidum repetebant. Non tamen eripuere se hosti: {{pn|14.11|11}}haerens in tergo Romanus, priusquam fores portarum obicerentur, velut agmine uno inrumpit.

==XV.==
{{pn|15.1|1}}Belli Fidenatis contagione inritati Veientium animi et consanguinitate — nam Fidenates quoque Etrusci fuerunt — et quod ipsa propinquitas loci, si Romana arma omnibus infesta finitimis essent, stimulabat. In fines Romanos excucurrerunt populabundi magis quam iusti more belli. {{pn|15.2|2}}Itaque non castris positis, non exspectato hostium exercitu raptam ex agris praedam portantes Veios rediere. Romanus contra, postquam hostem in agris non invenit, dimicationi ultimae instructus intentusque Tiberim transit. {{pn|15.3|3}}Quem postquam castra ponere et ad urbem accessurum Veientes audivere, obviam egressi, ut potius acie decernerent quam inclusi de tectis moenibusque dimicarent. {{pn|15.4|4}}Ibi viribus nulla arte adiutis tantum veterani robore exercitus rex Romanus vicit, persecutusque fusos ad moenia hostes urbe valida muris ac situ ipso munita abstinuit: agros rediens vastat, ulciscendi magis quam praedae studio. {{pn|15.5|5}}Eaque clade haud minus quam adversa pugna subacti Veientes pacem petitum oratores Romam mittunt. Agri parte multatis in centum annos indutiae datae.

{{pn|15.6|6}}Haec ferme Romulo regnante domi militiaeque gesta, quorum nihil absonum fidei divinae originis divinitatisque post mortem creditae fuit, non animus in regno avito reciperando, non condendae urbis consilium, non bello ac pace firmandae. {{pn|15.7|7}}Ab illo enim profecto viribus datis tantum valuit ut in quadraginta deinde annos tutam pacem haberet. {{pn|15.8|8}}Multitudini tamen gratior fuit quam patribus, longe ante alios acceptissimus militum animis; trecentosque armatos ad custodiam corporis, quos Celeres appellavit, non in bello solum sed etiam in pace habuit.

==XVI.==
{{pn|16.1|1}}His inmortalibus editis operibus cum ad exercitum recensendum contionem in campo ad Caprae paludem haberet, subito coorta tempestas cum magno fragore tonitribusque tam denso regem operuit nimbo ut conspectum eius contioni abstulerit; {{pn|16.2|2}}nec deinde in terris Romulus fuit. Romana pubes sedato tandem pavore, postquam ex tam turbido die serena et tranquilla lux rediit, ubi vacuam sedem regiam vidit, etsi satis credebat patribus, qui proximi steterant, sublimem raptum procella, tamen velut orbitatis metu icta maestum aliquamdiu silentium obtinuit. {{pn|16.3|3}}Deinde a paucis initio facto deum deo natum, regem parentemque urbis Romanae salvere universi Romulum iubent; pacem precibus exposcunt, uti volens propitius suam semper sospitet progeniem. {{pn|16.4|4}}Fuisse credo tum quoque aliquos qui discerptum regem patrum manibus taciti arguerent; manavit enim haec quoque sed perobscura fama; illam alteram admiratio viri et pavor praesens nobilitavit. {{pn|16.5|5}}Et consilio etiam unius hominis addita rei dicitur fides. Namque Proculus Iulius, sollicita civitate desiderio regis et infensa patribus, gravis, ut traditur, quamvis magnae rei auctor, in contionem prodit. {{pn|16.6|6}}“Romulus” inquit, “Quirites, parens urbis huius, prima hodierna luce caelo repente delapsus se mihi obvium dedit. Cum perfusus horrore venerabundus adstitissem, petens precibus ut contra intueri fas esset, {{pn|16.7|7}}'Abi, nuntia,' inquit 'Romanis caelestes ita velle ut mea Roma caput orbis terrarum sit; proinde rem militarem colant, sciantque et ita posteris tradant nullas opes humanas armis Romanis resistere posse.' haec,” inquit, “locutus sublimis abiit.” {{pn|16.8|8}}Mirum quantum illi viro nuntianti haec fides fuerit, quamque desiderium Romuli apud plebem exercitumque facta fide inmortalitatis lenitum sit.

==XVII.==
{{pn|17.1|1}}Patrum interim animos certamen regni ac cupido versabat. Necdum ad singulos, quia nemo magnopere eminebat in novo populo, pervenerat: factionibus inter ordines certabatur. {{pn|17.2|2}}Oriundi ab Sabinis, ne, quia post Tati mortem ab sua parte non erat regnatum, in societate aequa possessionem imperii amitterent, sui corporis creari regem volebant; Romani veteres peregrinum regem aspernabantur. {{pn|17.3|3}}In variis voluntatibus regnari tamen omnes volebant libertatis dulcedine nondum experta. {{pn|17.4|4}}Timor deinde patres incessit, ne civitatem sine imperio, exercitum sine duce multarum circa civitatium inritatis animis vis aliqua externa adoriretur. Et esse igitur aliquod caput placebat, et nemo alteri concedere in animum inducebat. {{pn|17.5|5}}Ita rem inter se centum patres, decem decuriis factis singulisque in singulas decurias creatis qui summae rerum praeessent, consociant. Decem imperitabant: unus cum insignibus imperii et lictoribus erat; {{pn|17.6|6}}quinque dierum spatio finiebatur imperium ac per omnes in orbem ibat; annuumque intervallum regni fuit. Id ab re, quod nunc quoque tenet nomen, interregnum appellatum. {{pn|17.7|7}}Fremere deinde plebs multiplicatam servitutem, centum pro uno dominos factos; nec ultra nisi regem et ab ipsis creatum videbantur passuri. {{pn|17.8|8}}Cum sensissent ea moveri patres, offerendum ultro rati quod amissuri erant, ita gratiam ineunt summa potestate populo permissa ut non plus darent iuris quam retinerent. {{pn|17.9|9}}Decreverunt enim ut cum populus regem iussisset, id sic ratum esset, si patres auctores fierent. Hodie quoque in legibus magistratibusque rogandis usurpatur idem ius vi adempta; priusquam populus suffragium ineat, in incertum comitiorum eventum patres auctores fiunt. {{pn|17.10|10}}Tum interrex contione advocata, “quod bonum, faustum felixque sit” inquit, “Quirites, regem create; ita patribus visum est. Patres deinde, si dignum qui secundus ab Romulo numeretur crearitis. Auctores fient.” {{pn|17.11|11}}Adeo id gratum plebi fuit ut, ne victi beneficio viderentur, id modo sciscerent iuberentque, ut senatus decerneret qui Romae regnaret.

==XVIII.==
{{marginalia dextra|a. 38 (715)}}{{pn|18.1|1}}Inclita iustitia religioque ea tempestate Numae Pompili erat. Curibus Sabinis habitabat, consultissimus vir, ut in illa quisquam esse aetate poterat, omnis divini atque humani iuris. {{pn|18.2|2}}Auctorem doctrinae eius, quia non exstat alius, falso Samium Pythagoram edunt, quem Servio Tullio regnante Romae, centum amplius post annos, in ultima Italiae ora circa Metapontum Heracleamque et Crotona iuvenum aemulantium studia coetus habuisse constat. {{pn|18.3|3}}Ex quibus locis, etsi eiusdem aetatis fuisset, quae fama in Sabinos? aut quo linguae commercio quemquam ad cupiditatem discendi excivisset? quove praesidio unus per tot gentes dissonas sermone moribusque pervenisset? {{pn|18.4|4}}suopte igitur ingenio temperatum animum virtutibus fuisse opinor magis instructumque non tam peregrinis artibus quam disciplina tetrica ac tristi veterum Sabinorum, quo genere nullum quondam incorruptius fuit. {{pn|18.5|5}}Audito nomine Numae patres Romani, quamquam inclinari opes ad Sabinos rege inde sumpto videbantur, tamen neque se quisquam nec factionis suae alium nec denique patrum aut civium quemquam praeferre illi viro ausi ad unum omnes Numae Pompilio regnum deferendum decernunt. {{pn|18.6|6}}Accitus, sicut Romulus augurato urbe condenda regnum adeptus est, de se quoque deos consuli iussit. Inde ab augure, cui deinde honoris ergo publicum id perpetuumque sacerdotium fuit, deductus in arcem in lapide ad meridiem versus consedit. {{pn|18.7|7}}Augur ad laevam eius capite velato sedem cepit, dextra manu baculum sine nodo aduncum tenens, quem lituum appellarunt. Inde ubi prospectu in urbem agrumque capto deos precatus regiones ab oriente ad occasum determinavit, dextras ad meridiem partes, laevas ad septentrionem esse dixit; {{pn|18.8|8}}signum contra, quoad longissime conspectum oculi ferebant, animo finivit; tum lituo in laevam manum translato dextra in caput Numae imposita ita precatus est, {{pn|18.9|9}}“Iuppiter pater, si est fas hunc Numam Pompilium, cuius ego caput teneo, regem Romae esse, uti tu signa nobis certa adclarassis inter eos fines quos feci.” {{pn|18.10|10}}Tum peregit verbis auspicia quae mitti vellet. Quibus missis declaratus rex Numa de templo descendit.

==XIX.==
{{pn|19.1|1}}Qui regno ita potitus urbem novam, conditam vi et armis, iure eam legibusque ac moribus de integro condere parat. {{pn|19.2|2}}Quibus cum inter bella adsuescere videret non posse, quippe efferari militia animos, mitigandum ferocem populum armorum desuetudine ratus, Ianum ad infimum Argiletum indicem pacis bellique fecit, apertus ut in armis esse civitatem, clausus pacatos circa omnes populos significaret. {{pn|19.3|3}}Bis deinde post Numae regnum clausus fuit, semel T. Manlio consule post Punicum primum perfectum bellum, iterum, quod nostrae aetati di dederunt ut videremus, post bellum Actiacum ab imperatore Caesare Augusto pace terra marique parta. {{pn|19.4|4}}Clauso eo cum omnium circa finitimorum societate ac foederibus iunxisset animos, positis externorum periculorum curis ne luxuriarent otio animi, quos metus hostium disciplinaque militaris continuerat, omnium primum, rem ad multitudinem imperitam et illis saeculis rudem efficacissimam, deorum metum iniciendum ratus est. {{pn|19.5|5}}Qui cum descendere ad animos sine aliquo commento miraculi non posset, simulat sibi cum dea Egeria congressus nocturnos esse; eius se monitu, quae acceptissima diis essent sacra instituere, sacerdotes suos cuique deorum praeficere. {{pn|19.6|6}}Atque omnium primum ad cursus lunae in duodecim menses discribit annum; quem, quia tricenos dies singulis mensibus luna non explet, desuntque undecim dies solido anno qui solstitiali circumagitur orbe, intercalariis mensibus interponendis ita dispensavit, ut vicesimo anno ad metam eandem solis unde orsi essent, plenis omnium annorum spatiis, dies congruerent. {{pn|19.7|7}}Idem nefastos dies fastosque fecit, quia aliquando nihil cum populo agi utile futurum erat.

==XX.==
{{pn|20.1|1}}Tum sacerdotibus creandis animum adiecit, quamquam ipse plurima sacra obibat, ea maxime quae nunc ad Dialem flaminem pertinent. {{pn|20.2|2}}Sed quia in civitate bellicosa plures Romuli quam Numae similes reges putabat fore iturosque ipsos ad bella, ne sacra regiae vicis desererentur, flaminem Iovi adsiduum sacerdotem creavit insignique eum veste et curuli regia sella adornavit. Huic duos flamines adiecit, Marti unum, alterum Quirino; {{pn|20.3|3}}virginesque Vestae legit, Alba oriundum sacerdotium et genti conditoris haud alienum. Iis, ut adsiduae templi antistites essent, stipendium de publico statuit, virginitate aliisque caerimoniis venerabiles ac sanctas fecit. {{pn|20.4|4}}Salios item duodecim Marti Gradivo legit tunicaeque pictae insigne dedit et super tunicam aeneum pectori tegumen caelestiaque arma, quae ancilia appellantur, ferre ac per urbem ire canentes carmina cum tripudiis sollemnique saltatu iussit. {{pn|20.5|5}}Pontificem deinde Numam Marcium Marci filium ex patribus legit eique sacra omnia exscripta exsignataque attribuit, quibus hostiis, quibus diebus, ad quae templa sacra fierent atque unde in eos sumptus pecunia erogaretur. {{pn|20.6|6}}Cetera quoque omnia publica privataque sacra pontificis scitis subiecit, ut esset quo consultum plebes veniret, ne quid divini iuris neglegendo patrios ritus peregrinosque adsciscendo turbaretur; {{pn|20.7|7}}nec caelestes modo caerimonias, sed iusta quoque funebria placandosque manes ut idem pontifex edoceret, quaeque prodigia fulminibus aliove quo visu missa susciperentur atque curarentur. Ad ea elicienda ex mentibus divinis Iovi Elicio aram in Aventino dicavit deumque consuluit auguriis, quae suscipienda essent.

==XXI.==
{{pn|21.1|1}}Ad haec consultanda procurandaque multitudine omni a vi et armis conversa, et animi aliquid agendo occupati erant, et deorum adsidua insidens cura, cum interesse rebus humanis caeleste numen videretur, ea pietate omnium pectora imbuerat, ut fides ac ius iurandum pro legum ac poenarum metu civitatem regerent. {{pn|21.2|2}}Et cum ipsi se homines in regis velut unici exempli mores formarent, tum finitimi etiam populi, qui antea castra, non urbem positam in medio ad sollicitandam omnium pacem crediderant, in eam verecundiam adducti sunt ut civitatem totam in cultum versam deorum violare ducerent nefas. {{pn|21.3|3}}Lucus erat, quem medium ex opaco specu fons perenni rigabat aqua. 

{{marginalia dextra|a. 81 (672)}}Quo quia se persaepe Numa sine arbitris velut ad congressum deae inferebat, Camenis eum lucum sacravit, quod earum ibi concilia cum coniuge sua Egeria essent, et Fidei sollemne instituit. {{pn|21.4|4}}Ad id sacrarium flamines bigis curru arcuato vehi iussit, manuque ad digitos usque involuta rem divinam facere, significantes fidem tutandam sedemque eius etiam in dexteris sacratam esse. {{pn|21.5|5}}Multa alia sacrificia locaque sacris faciendis, quae Argeos pontifices vocant, dedicavit. Omnium tamen maximum eius operum fuit tutela per omne regni tempus haud minor pacis quam regni. Ita duo deinceps reges, alius alia via, ille bello, hic pace, civitatem auxerunt. Romulus septem et triginta regnavit annos, Numa tres et quadraginta. Cum valida tum temperata et belli et pacis artibus erat civitas.

==XXII.==
{{pn|22.1|1}}Numae morte ad interregnum res rediit. Inde Tullum Hostilium nepotem Hostili, cuius in infima arce clara pugna adversus Sabinos fuerat, regem populus iussit; patres auctores facti. {{pn|22.2|2}}Hic non solum proximo regi dissimilis, sed ferocior etiam quam Romulus fuit. Cum aetas viresque, tum avita quoque gloria animum stimulabat. Senescere igitur civitatem otio ratus undique materiam excitandi belli quaerebat. {{pn|22.3|3}}Forte evenit ut agrestes Romani ex Albano agro, Albani ex Romano praedas in vicem agerent. {{pn|22.4|4}}Imperitabat tum C. Cluilius Albae. Utrimque legati fere sub idem tempus ad res repetendas missi. Tullus praeceperat suis ne quid prius quam mandata agerent; satis sciebat negaturum Albanum; ita pie bellum indici posse. {{pn|22.5|5}}Ab Albanis socordius res acta; excepti hospitio ab Tullo blande ac benigne, comiter regis convivium celebrant. Tantisper Romani et res repetiverant priores et neganti Albano bellum in tricesimum diem indixerant. {{pn|22.6|6}}Haec renuntiant Tullo. Tum legatis Tullus dicendi potestatem, quid petentes venerint, facit. Illi omnium ignari primum purgando terunt tempus: se invitos quicquam quod minus placeat Tullo dicturos, sed imperio subigi; res repetitum se venisse; ni reddantur bellum indicere iussos. {{pn|22.7|7}}Ad haec Tullus “nuntiate,” inquit, “regi vestro regem Romanum deos facere testes uter prius populus res repetentes legatos aspernatus dimiserit, ut in eum omnes expetant huiusce clades belli.”

==XXIII.==
{{pn|23.1|1}}Haec nuntiant domum Albani. Et bellum utrimque summa ope parabatur, civili simillimum bello, prope inter parentes natosque, Troianam utramque prolem, cum Lavinium ab Troia, ab Lavi. Nio Alba, ab Albanorum stirpe regum oriundi Romani essent. {{pn|23.2|2}}Eventus tamen belli minus miserabilem dimicationem fecit, quod nec acie certatum est et tectis modo dirutis alterius urbis duo populi in unum confusi sunt. {{pn|23.3|3}}Albani priores ingenti exercitu in agrum Romanum impetum fecere. Castra ab urbe haud plus quinque milia passuum locant; fossa circumdant; fossa Cluilia ab nomine ducis per aliquot saecula appellata est, donec cum re nomen quoque vetustate abolevit. {{pn|23.4|4}}In his castris Cluilius Albanus rex moritur; dictatorem Albani Mettium Fufetium creant. Interim Tullus ferox, praecipue morte regis, magnumque deorum numen ab ipso capite orsum in omne nomen Albanum expetiturum poenas ob bellum impium dictitans, nocte praeteritis hostium castris infesto exercitu in agrum Albanum pergit. Ea res ab stativis excivit Mettium. {{pn|23.5|5}}Ducit quam proxume ad hostem potest. Inde legatum praemissum nuntiare Tullo iubet priusquam dimicent opus esse conloquio; si secum congressus sit, satis scire ea se allaturum quae nihilo minus ad rem Romanam quam ad Albanam pertineant. {{pn|23.6|6}}Haud aspernatus Tullus tamen, si vana adferantur, in aciem educit. Exeunt contra et Albani. Postquam structi utrimque stabant, cum paucis procerum in medium duces prodeunt. Ibi infit Albanus: {{pn|23.7|7}}“iniurias et non redditas res ex foedere quae repetitae sint et ego regem nostrum Cluilium causam huiusce esse belli audisse videor nec te dubito, Tulle, eadem prae te ferre; sed si vera potius quam dictu speciosa dicenda sunt, cupido imperii duos cognatos vicinosque populos ad arma stimulat. {{pn|23.8|8}}Neque recte an perperam interpretor; fuerit ista eius deliberatio qui bellum suscepit; me Albani gerendo bello ducem creavere. Illud te, Tulle, monitum velim. Etrusca res quanta circa nos teque maxime sit, quo propior es, hoc magis scis. Multum illi terra, plurimum mari pollent. {{pn|23.9|9}}Memor esto, iam cum signum pugnae dabis, has duas acies spectaculo fore, ut fessos confectosque, simul victorem ac victum, adgrediantur. Itaque, sinos di amant, quoniam non contenti libertate certa in dubiam imperii servitiique aleam imus, ineamus aliquam viam qua utri utris imperent, sine magna clade, sine multo sanguine utriusque populi decerni possit.” {{pn|23.10|10}}Haud displicet res Tullo, quamquam cum indole animi tum spe victoriae ferocior erat. Quaerentibus utrimque ratio initur cui et Fortuna ipsa praebuit materiam.

==XXIV.==
{{pn|24.1|1}}Forte in duobus tum exercitibus erant trigemini fratres nec aetate nec viribus dispares. Horatios Curiatiosque fuisse satis constat, nec ferme res antiqua alia est nobilior; tamen in re tam clara nominum error manet, utrius populi Horatii, utrius Curiatii fuerint. Auctores utroque trahunt; plures tamen invenio qui Romanos Horatios vocent; hos ut sequar inclinat animus. {{pn|24.2|2}}Cum trigeminis agunt reges, ut pro sua quisque patria dimicent ferro: ibi imperium fore unde victoria fuerit. Nihil recusatur; tempus et locus convenit. {{pn|24.3|3}}Priusquam dimicarent, foedus ictum inter Romanos et Albanos est his legibus, ut cuiusque populi cives eo certamine vicissent, is alteri populo cum bona pace imperitaret. Foedera alia aliis legibus, ceterum eodem modo omnia fiunt. {{pn|24.4|4}}Tum ita factum accepimus, nec ullius vetustior foederis memoria est. Fetialis regem Tullum ita rogavit: “iubesne me, rex, cum patre patrato populi Albani foedus ferire?” iubente rege “sagmina,” inquit, “te, rex, posco.” {{pn|24.5|5}}Rex ait: “puram tollito.” fetialis ex arce graminis herbam puram attulit. Postea regem ita rogavit: “rex, facisne me tu regium nuntium populi Romani Quiritium, vasa comitesque meos?” rex respondit: “quod sine fraude mea populique Romani Quiritium fiat, facio.” {{pn|24.6|6}}Fetialis erat M. Valerius; is patrem patratum Sp. Fusium fecit verbena caput capillosque tangens. Pater patratus ad ius iurandum patrandum, id est sanciendum fit foedus; multisque id verbis, quae longo effata carmine non operae est referre, peragit. {{pn|24.7|7}}Legibus deinde recitatis “audi,” inquit, “Iuppiter, audi, pater patrate populi Albani, audi tu, populus Albanus. Ut illa palam prima postrema ex illis tabulis cerave recitata sunt sine dolo malo utique ea hic hodie rectissime intellecta sunt, illis legibus populus Romanus prior non deficiet. {{pn|24.8|8}}Si prior defexit publico consilio dolo malo, tum tu ille Diespiter populum Romanum sic ferito ut ego hunc porcum hic hodie feriam; tantoque magis ferito quanto magis potes pollesque.” {{pn|24.9|9}}Id ubi dixit, porcum saxo silice percussit. Sua item carmina Albani suumque ius iurandum per suum dictatorem suosque sacerdotes peregerunt.

==XXV.==
{{pn|25.1|1}}Foedere icto trigemini, sicut convenerat, arma capiunt. Cum sui utrosque adhortarentur, deos patrios, patriam ac parentes, quicquid civium domi, quicquid in exercitu sit, illorum tunc arma, illorum intueri manus, feroces et suopte ingenio et pleni adhortantium vocibus in medium inter duas acies procedunt. {{pn|25.2|2}}Consederant utrimque pro castris duo exercitus periculi magis praesentis quam curae expertes; quippe imperium agebatur in tam paucorum virtute atque fortuna positum. Itaque ergo erecti suspensique in minime gratum spectaculum animos intendunt. {{pn|25.3|3}}Datur signum infestisque armis velut acies terni iuvenes magnorum exercituum animos gerentes concurrunt. Nec his nec illis periculum suum, publicum imperium servitiumque obversatur animo futuraque ea deinde patriae fortuna quam ipsi fecissent. {{pn|25.4|4}}Ut primo statim concursu concrepuere arma micantesque fulsere gladii, horror ingens spectantis perstringit; et neutro inclinata spe torpebat vox spiritusque. {{pn|25.5|5}}Consertis deinde manibus cum iam non motus tantum corporum agitatioque anceps telorum armorumque sed vulnera quoque et sanguis spectaculo essent, duo Romani, super alium alius, vulneratis tribus Albanis exspirantes corruerunt. {{pn|25.6|6}}Ad quorum casum cum conclamasset gaudio Albanus exercitus, Romanas legiones iam spes tota, nondum tamen cura deseruerat, exanimes vice unius quem tres Curiatii circumsteterant. {{pn|25.7|7}}Forte is integer fuit, ut universis solus nequaquam par, sic adversus singulos ferox. Ergo, ut segregaret pugnam eorum, capessit fugam, ita ratus secuturos ut quemque vulnere adfectum corpus sineret. {{pn|25.8|8}}Iam aliquantum spatii ex eo loco ubi pugnatum est aufugerat, cum respiciens videt magnis intervallis sequentes; unum haud procul ab sese abesse. {{pn|25.9|9}}In eum magno impetu rediit, et dum Albanus exercitus inclamat Curiatiis uti opem ferant fratri, iam Horatius caeso hoste victor secundam pugnam petebat. Tunc clamore, qualis ex insperato faventium solet, Romani adiuvant militem suum; et ille defungi proelio festinat. {{pn|25.10|10}}Prius itaque quam alter — nec procul aberat — consequi posset, et alterum Curiatium conficit; {{pn|25.11|11}}iamque aequato Marte singuli supererant, sed nec spe nec viribus pares. Alterum intactum ferro corpus et geminata victoria ferocem in certamen tertium dabat: alter fessum vulnere fessum cursu trahens corpus, victusque fratrum ante se strage victori obicitur hosti. {{pn|25.12|12}}Nec illud proelium fuit. Romanus exsultans “duos,” inquit, “fratrum Manibus dedi: tertium causae belli huiusce, ut Romanus Albano imperet, dabo.” male sustinenti arma gladium superne iugulo defigit; iacentem spoliat. {{pn|25.13|13}}Romani ovantes ac gratulantes Horatium accipiunt eo maiore cum gaudio quo prope metum res fuerat. Ad sepulturam inde suorum nequaquam paribus animis vertuntur, quippe imperio alteri aucti, alteri dicionis alienae facti. {{pn|25.14|14}}Sepulcra exstant, quo quisque loco cecidit, duo Romana uno loco propius Albam, tria Albana Romam versus, sed distantia locis, ut et pugnatum est.

==XXVI.==
{{pn|26.1|1}}Priusquam inde digrederentur, roganti Mettio, ex foedere icto, quid imperaret, imperat Tullus uti iuventutem in armis habeat: usurum se eorum opera, si bellum cum Veientibus foret. Ita exercitus inde domos abducti. {{pn|26.2|2}}Princeps Horatius ibat trigemina spolia prae se gerens; cui soror virgo, quae desponsa uni ex Curiatiis fuerat, obvia ante portam Capenam fuit; cognitoque super umeros fratris paludamento sponsi, quod ipsa confecerat, solvit crines et flebiliter nomine sponsum mortuum appellat. {{pn|26.3|3}}Movet feroci iuveni animum conploratio sororis in victoria sua tantoque gaudio publico. Stricto itaque gladio simul verbis increpans transfigit puellam. {{pn|26.4|4}}“abi hinc cum immaturo amore ad sponsum” inquit, “oblita fratrum mortuorum vivique, oblita patriae. {{pn|26.5|5}}Sic eat quaecumque Romana lugebit hostem.” atrox visum id facinus patribus plebique, sed recens meritum facto obstabat. Tamen raptus in ius ad regem. Rex, ne ipse tam tristis ingratique ad volgus iudicii ac secundum iudicium supplicii auctor esset, concilio populi advocato “duumviros,” inquit, “qui Horatio perduellionem iudicent, secundum legem facio.” {{pn|26.6|6}}Lex horrendi carminis erat: duumviri perduellionem iudicent; si a duumviris provocarit, provocatione certato; si vincent, caput obnubito; infelici arbori reste suspendito; verberato vel intra pomerium vel extra pomerium. {{pn|26.7|7}}Hac lege duumviri creati. Qui se absolvere non rebantur ea lege ne innoxium quidem posse, cum condemnassent, tum alter ex iis “P. Horati, tibi perduellionem iudico,” inquit; “i, lictor, colliga manus.” {{pn|26.8|8}}Accesserat lictor iniciebatque laqueum. Tum Horatius auctore Tullo, clemente legis interprete, “provoco,” inquit. Itaque provocatione certatum ad populum est. {{pn|26.9|9}}Moti homines sunt in eo iudicio maxime P. Horatio patre proclamante se filiam iure caesam iudicare: ni ita esset, patrio iure in filium animadversurum fuisse. Orabat deinde, ne se, quem paulo ante cum egregia stirpe conspexissent, orbum liberis facerent. {{pn|26.10|10}}Inter haec senex iuvenem amplexus, spolia Curiatiorum fixa eo loco qui nunc pila Horatia appellatur ostentans, “huncine” aiebat, “quem modo decoratum ovantemque victoria incedentem vidistis, Quirites, eum sub furca vinctum inter verbera et cruciatus videre potestis? quod vix Albanorum oculi tam deforme spectaculum ferre possent. {{pn|26.11|11}}I, lictor, colliga manus, quae paulo ante armatae imperium populo Romano pepererunt. I, caput obnube liberatoris urbis huius; arbore infelici suspende; verbera vel intra pomerium, modo inter illa pila et spolia hostium, vel extra pomerium, modo inter sepulcra Curiatiorum. Quo enim ducere hunc iuvenem potestis, ubi non sua decora eum a tanta foeditate supplicii vindicent?” {{pn|26.12|12}}non tulit populus nec patris lacrimas nec ipsius parem in omni periculo animum, absolveruntque admiratione magis virtutis quam iure causae. Itaque, ut caedes manifesta aliquo tamen piaculo lueretur, imperatum patri ut filium expiaret pecunia publica. {{pn|26.13|13}}Is quibusdam piacularibus sacrificiis factis, quae deinde genti Horatiae tradita sunt, transmisso per viam tigillo capite adoperto velut sub iugum misit iuvenem. Id hodie quoque publice semper refectum manet: sororium tigillum vocant. {{pn|26.14|14}}Horatiae sepulcrum, quo loco corruerat icta, constructum est saxo quadrato.

==XXVII.==
{{pn|27.1|1}}Nec diu pax Albana mansit. Invidia volgi, quod tribus militibus fortuna publica commissa fuerit, vanum ingenium dictatoris corrupit, et, quoniam recta consilia haud bene evenerant, pravis reconciliare popularium animos coepit. {{pn|27.2|2}}Igitur, ut prius in bello pacem, sic in pace bellum quaerens, quia suae civitati animorum plus quam virium cernebat esse, ad bellum palam atque ex edicto gerundum alios concitat populos, suis per speciem societatis proditionem reservat. {{pn|27.3|3}}Fidenates colonia Romana Veientibus sociis consilii adsumptis pacto transitionis Albanorum ad bellum atque arma incitantur. {{pn|27.4|4}}Cum Fidenae aperte descissent, Tullus Mettio exercituque eius ab Alba accito contra hostes ducit. Ubi Anienem transiit, ad confluentis conlocat castra. Inter eum locum et Fidenas Veientium exercitus Tiberim transierat. {{pn|27.5|5}}Hi in acie prope flumen tenuere dextrum cornu: in sinistro Fidenates propius montes consistunt. Tullus adversus Veientem hostem derigit suos, Albanos contra legionem Fidenatium conlocat. Albano non plus animi erat quam fidei. Nec manere ergo nec transire aperte ausus sensim ad montes succedit; {{pn|27.6|6}}inde, ubi satis subisse sese ratus est, erigit totam aciem, fluctuansque animo ut tereret tempus ordines explicat. Consilium erat, qua fortuna rem daret ea inclinare vires. {{pn|27.7|7}}Miraculo primo esse Romanis qui proximi steterant, ut nudari latera sua sociorum digressu senserunt; inde eques citato equo nuntiat regi abire Albanos. Tullus in re trepida duodecim vovit Salios fanaque Pallori ac Pavori. {{pn|27.8|8}}Equitem clara increpans voce, ut hostes exaudirent, redire in proelium iubet: nihil trepidatione opus esse; suo iussu circumduci Albanum exercitum, ut Fidenatium nuda terga invadant; idem imperat ut hastas equites erigerent. {{pn|27.9|9}}Id factum magnae parti peditum Romanorum conspectum abeuntis Albani exercitus intersaepsit: qui viderant, id quod ab rege auditum erat rati, eo acrius pugnant. Terror ad hostes transit; et audiverant clara voce dictum, et magna pars Fidenatium, ut quibus coloni additi Romani essent, Latine sciebant. {{pn|27.10|10}}Itaque, ne subito ex collibus decursu Albanorum intereluderentur ab oppido, terga vertunt. Instat Tullus fusoque Fidenatium cornu in Veientem alieno pavore perculsum ferocior redit. Nec illi tulere impetum, sed ab effusa fuga flumen obiectum ab tergo arcebat. {{pn|27.11|11}}Quo postquam fuga inclinavit, alii arma foede iactantes in aquam caeci ruebant, alii, dum cunctantur in ripis, inter fugae pugnaeque consilium oppressi. Non alia ante Romana pugna atrocior fuit.

==XXVIII.==
{{pn|28.1|1}}Tum Albanus exercitus, spectator certaminis, deductus in campos. Mettius Tullo devictos hostes gratulatur; contra Tullus Mettium benigne adloquitur. Quod bene vertat, castra Albanos Romanis castris iungere iubet; sacrificium lustrale in diem posterum parat. {{pn|28.2|2}}Ubi inluxit, paratis omnibus, ut adsolet, vocari ad contionem utrumque exercitum iubet. Praecones ab extremo orsi primos excivere Albanos. Hi novitate etiam rei moti, ut regem Romanum contionantem audirent proximi constitere. {{pn|28.3|3}}Ex conposito armata circumdatur Romana legio; centurionibus datum negotium erat ut sine mora imperia exsequerentur. {{pn|28.4|4}}Tum ita Tullus infit: “Romani, si umquam ante alias ullo in bello fuit quod primum dis immortalibus gratias ageretis, deinde vestrae ipsorum virtuti, hesternum id proelium fuit. Dimicatum est enim non magis cum hostibus quam, quae dimicatio maior atque periculosior est, cum proditione ac perfidia sociorum. {{pn|28.5|5}}Nam, ne vos falsa opinio teneat, iniussu meo Albani subiere ad montes, nec imperium illud meum sed consilium et imperii simulatio fuit, ut nec vobis ignorantibus deseri vos averteretur a certamine animus et hostibus circumveniri se ab tergo ratis terror ac fuga iniceretur. {{pn|28.6|6}}Nec ea culpa quam arguo omnium Albanorum est: ducem secuti sunt, ut et vos, si quo ego inde agmen declinare voluissem, fecissetis. Mettius ille est ductor itineris huius, Mettius idem huius machinator belli, Mettius foederis Romani Albanique ruptor. Audeat deinde talia alius, nisi in hunc insigne iam documentum mortalibus dedero.” {{pn|28.7|7}}Centuriones armati Mettium circumsistunt; rex cetera, ut orsus erat, peragit: “quod bonum faustum felixque sit populo Romano ac mihi vobisque, Albani, populum omnem Albanum Romam traducere in animo est, civitatem dare plebi, primores in patres legere, unam urbem, unam rem publicam facere. Ut ex uno quondam in duos populos divisa Albana res est, sic nunc in unum redeat. {{pn|28.8|8}}” ad haec Albana pubes inermis ab armatis saepta in variis voluntatibus communi tamen metu cogente silentium tenet. {{pn|28.9|9}}Tum Tullus “metti Fufeti,” inquit, “si ipse discere posses fidem ac foedera servare, vivo tibi ea disciplina a me adhibita esset; nunc, quoniam tuum insanabile ingenium est, at tu tuo supplicio doce humanum genus ea sancta credere quae a te violata sunt. Ut igitur paulo ante animum inter Fidenatem Romanamque rem ancipitem gessisti, ita iam corpus passim distrahendum dabis.” {{pn|28.10|10}}Exinde duabus admotis quadrigis in currus earum distentum inligat Mettium, deinde in diversum iter equi concitati lacerum in utroque curru corpus, qua inhaeserant vinculis membra, portantes. {{pn|28.11|11}}Avertere omnes ab tanta foeditate spectaculi oculos. Primum ultimumque illud supplicium apud Romanos exempli parum memoris legum humanarum fuit: in aliis gloriari licet nulli gentium mitiores placuisse poenas.

==XXIX.==
{{pn|29.1|1}}Inter haec iam praemissi Albam erant equites qui multitudinem traducerent Romam. Legiones deinde ductae ad diruendam urbem. {{pn|29.2|2}}Quae ubi intravere portas, non quidem fuit tumultus ille nec pavor, qualis captarum esse urbium solet, cum effractis portis stratisve ariete muris aut arce vi capta clamor hostilis et cursus per urbem armatorum omnia ferro flammaque miscet; {{pn|29.3|3}}sed silentium triste ac tacita maestitia ita defixit omnium animos ut prae metu quid relinquerent, quid secum ferrent deficiente consilio rogitantesque alii alios nunc in liminibus starent, nunc errabundi domos suas ultimum illud visuri pervagarentur. {{pn|29.4|4}}Ut vero iam equitum clamor exire iubentium instabat, iam fragor tectorum quae diruebantur ultimis urbis partibus audiebatur, pulvisque ex distantibus locis ortus velut nube inducta omnia impleverat, raptim quibus quisque poterat elatis, cum larem ac penates tectaque in quibus natus quisque educatusque esset relinquentes exirent, iam continens agmen migrantium impleverat vias, {{pn|29.5|5}}et conspectus aliorum mutua miseratione integrabat lacrimas, vocesque etiam miserabiles exaudiebantur mulierum praecipue, cum obsessa ab armatis templa augusta praeterirent ac velut captos relinquerent deos. {{pn|29.6|6}}Egressis urbe Albanis Romanus passim publica privataque omnia tecta adaequat solo, unaque hora quadringentorum annorum opus quibus Alba steterat excidio ac ruinis dedit; templis tamen deum — ita enim edictum ab rege fuerat — temperatum est.

==XXX.==
{{pn|30.1|1}}Roma interim crescit Albae ruinis. Duplicatur civium humerus; Caelius additur urbi mons, et quo frequentius habitaretur, eam sedem Tullus regiae capit ibique deinde habitavit. {{pn|30.2|2}}Principes Albanorum in patres, ut ea quoque pars rei publicae cresceret, legit, Iulios, Servilios, Quinctios, Geganios, Curiatios, Cloelios; templumque ordini ab se aucto curiam fecit quae Hostilia usque ad patrum nostrorum aetatem appellata est. {{pn|30.3|3}}Et ut omnium ordinum viribus aliquid ex novo populo adiceretur equitum decem turmas ex Albanis legit, legiones et veteres eodem supplemento explevit et novas scripsit. {{pn|30.4|4}}Hac fiducia virium Tullus Sabinis bellum indicit, genti ea tempestate secundum Etruscos opulentissimae viris armisque. {{pn|30.5|5}}Utrimque iniuriae factae ac res nequiquam erant repetitae. Tullus ad Feroniae fanum mercatu frequenti negotiatores Romanos comprehensos querebatur, Sabini suos prius in lucum confugisse ac Romae retentos. Hae causae belli ferebantur. {{pn|30.6|6}}Sabini, haud parum memores et suarum virium partem Romae ab Tatio locatam et Romanam rem nuper etiam adiectione populi Albani auctam, circumspicere et ipsi externa auxilia. {{pn|30.7|7}}Etruria erat vicina, proximi Etruscorum Veientes. Inde ob residuas bellorum iras maxime sollicitatis ad defectionem animis voluntarios traxere, et apud vagos quosdam ex inopi plebe etiam merces valuit. Publico auxilio nullo adiuti sunt, valuitque apud Veientes — nam de ceteris minus mirum est — pacta cum Romulo indutiarum fides. {{pn|30.8|8}}Cum bellum utrimque summa ope pararent, vertique in eo res videretur, utri prius arma inferrent, occupat Tullus in agrum Sabinum transire. {{pn|30.9|9}}Pugna atrox ad silvam Malitiosam fuit, ubi et peditum quidem robore, ceterum equitatu aucto nuper plurimum Romana acies valuit. {{pn|30.10|10}}Ab equitibus repente invectis turbati ordines sunt Sabinorum; nec pugna deinde illis constare nec fuga explicari sine magna caede potuit.

==XXXI.==
{{pn|31.1|1}}Devictis Sabinis cum in magna gloria magnisque opibus regnum Tulli ac tota res Romana esset, nuntiatum regi patribusque est in monte Albano lapidibus pluvisse. {{pn|31.2|2}}Quod cum credi vix posset, missis ad id visendum prodigium, in conspectu haud aliter quam cum grandinem venti glomeratam in terras agunt, crebri cecidere caelo lapides. {{pn|31.3|3}}Visi etiam audire vocem ingentem ex summi cacuminis luco, ut patrio ritu sacra Albani facerent, quae velut dis quoque simul cum patria relictis oblivioni dederant, et aut Romana sacra susceperant aut fortunae, ut fit, obirati cultum reliquerant deum. {{pn|31.4|4}}Romanis quoque ab eodem prodigio novendiale sacrum publice susceptum est, seu voce caelesti ex Albano monte missa — nam id quoque traditur — seu haruspicum monitu; mansit certe sollemne, ut quandoque idem prodigium nuntiaretur, feriae per novem dies agerentur. {{pn|31.5|5}}Haud ita multo post pestilentia laboratum est. Unde cum pigritia militandi oreretur, nulla tamen ab armis quies dabatur a bellicoso rege, salubriora etiam credente militiae quam domi iuvenum corpora esse, donec ipse quoque longinquo morbo est implicitus. {{pn|31.6|6}}Tunc adeo fracti simul cum corpore sunt spiritus illi feroces, ut qui nihil ante ratus esset minus regium quam sacris dedere animum, repente omnibus magnis parvisque superstitionibus obnoxius degeret religionibusque etiam populum impleret. {{pn|31.7|7}}Vulgo iam homines eum statum rerum qui sub Numa rege fuerat requirentes, unam opem aegris corporibus relictam, si pax veniaque ab dis impetrata esset, credebant. {{pn|31.8|8}}Ipsum regem tradunt volventem commentarios Numae, cum ibi quaedam occulta sollemnia sacrificia Iovi Elicio facta invenisset, operatum iis sacris se abdidisse; sed non rite initum aut curatum id sacrum esse, nec solum nullam ei oblatam caelestium speciem, sed ira Iovis sollicitati prava religione fulmine ictum cum domo conflagrasse. {{marginalia dextra|a. 113 (640)}}Tullus magna gloria belli regnavit annos duos et triginta.

==XXXII.==
{{pn|32.1|1}}Mortuo Tullo res, ut institutum iam inde ab initio erat, ad patres redierat, hique interregem nominaverant. Quo comitia habente Ancum Marcium regem populus creavit; patres fuere auctores. Numae Pompili regis nepos, filia ortus, Ancus Marcius erat. {{pn|32.2|2}}Qui ut regnare coepit, et avitae gloriae memor et quia proximum regnum, cetera egregium, ab una parte haud satis prosperum fuerat, aut neglectis religionibus aut prave cultis, longe antiquissimum ratus sacra publica ut ab Numa instituta erant facere, omnia ea ex commentariis regis pontificem in album relata proponere in publico iubet. Inde et civibus otii cupidis et finitimis civitatibus facta spes in avi mores atque instituta regem abiturum. {{pn|32.3|3}}Igitur Latini, cum quibus Tullo regnante ictum foedus erat, sustulerant animos, et cum incursionem in agrum Romanum fecissent, repetentibus res Romanis superbe responsum reddunt, desidem Romanum regem inter sacella et aras acturum esse regnum rati. {{pn|32.4|4}}Medium erat in Anco ingenium, et Numae et Romuli memor; et praeterquam quod avi regno magis necessariam fuisse pacem credebat cum in novo tum feroci populo, etiam quod illi contigisset otium sine iniuria, id se haud facile habiturum; temptari patientiam et temptatam contemni, temporaque esse Tullo regi aptiora quam Numae. {{pn|32.5|5}}Ut tamen, quoniam Numa in pace religiones instituisset, a se bellicae caerimoniae proderentur, nec gererentur solum sed etiam indicerentur bella aliquo ritu, ius ab antiqua gente Aequicolis, quod nunc fetiales habent, descripsit quo res repetuntur. {{pn|32.6|6}}Legatus ubi ad fines eorum venit unde res repetuntur, capite velato filo — lanae velamen est —“audi, Iuppiter,” inquit; “audite, fines” — cuiuscumque gentis sunt nominat;—“audiat fas. Ego sum publicus nuntius populi Romani; iuste pieque legatus venio verbisque meis fides sit.” peragit deinde postulata. {{pn|32.7|7}}Inde Iovem testem facit: “si ego iniuste impieque illos homines illasque res dedier mihi exposco, tum patriae compotem me numquam siris esse.” {{pn|32.8|8}}Haec cum fines suprascandit, haec quicumque ei primus vir obvius fuerit, haec portam ingrediens, haec forum ingressus, paucis verbis carminis concipiendique iuris iurandi mutatis, peragit. {{pn|32.9|9}}Si non deduntur quos exposcit diebus tribus et triginta — tot enim sollemnes sunt — peractis bellum ita indicit: {{pn|32.10|10}}“audi, Iuppiter, et tu, Iane Quirine, dique omnes caelestes vosque, terrestres, vosque, inferni, audite. Ego vos testor populum illum”— quicumque est nominat —“iniustum esse neque ius persolvere. Sed de istis rebus in patria maiores natu consulemus quo pacto ius nostrum adipiscamur.” tum nuntius Romam ad consulendum redit. Confestim rex his ferme verbis patres consulebat: {{pn|32.11|11}}“Quarum rerum, litium, causarum condixit pater patratus populi Romani Quiritium patri patrato Priscorum Latinorum hominibusque Priscis Latinis, quas res nec dederunt nec solverunt nec fecerunt, quas res dari, solvi, fieri oportuit, dic,” inquit ei quem primum sententiam rogabat, “quid censes?” {{pn|32.12|12}}tum ille: “puro pioque duello quaerendas censeo itaque consentio consciscoque.” inde ordine alii rogabantur; quandoque pars maior eorum qui aderant in eandem sententiam ibat, bellum erat consensum. Fieri solitum ut fetialis hastam ferratam aut praeustam sanguineam ad fines eorum ferret et non minus tribus puberibus praesentibus diceret: {{pn|32.13|13}}“quod populi Priscorum Latinorum hominesque Prisci Latini adversus populum Romanum Quiritium fecerunt, deliquerunt, quod populus Romanus Quiritium bellum cum Priscis Latinis iussit esse senatusque populi Romani Quiritium censuit, consensit, conscivit, ut bellum cum Priscis Latinis fieret, ob eam rem ego populusque Romanus populis Priscorum Latinorum hominibusque Priscis Latinis bellum indico facioque.” id ubi dixisset, hastam in fines eorum emittebat. {{pn|32.14|14}}Hoc tum modo ab Latinis repetitae res ac bellum indictum, moremque eum posteri acceperunt.

==XXXIII.==
{{pn|33.1|1}}Ancus demandata cura sacrorum flaminibus sacerdotibusque aliis, exercitu novo conscripto profectus, Politorium, urbem Latinorum, vi cepit, secutusque morem regum priorum, qui rem Romanam auxerant hostibus in civitatem accipiendis, multitudinem omnem Romam traduxit, {{pn|33.2|2}}et cum circa Palatium, sedem veterum Romanorum, Sabini Capitolium atque arcem, Caelium montem Albani implessent, Aventinum novae multitudini datum. Additi eodem haud ita multo post, Tellenis Ficanaque captis, novi cives. {{pn|33.3|3}}Politorium inde rursus bello repetitum, quod vacuum occupaverant Prisci Latini; eaque causa diruendae urbis eius fuit Romanis, ne hostium semper receptaculum esset. {{pn|33.4|4}}Postremo omni bello Latino Medulliam compulso aliquamdiu ibi Marte incerto, varia victoria pugnatum est; nam et urbs tuta munitionibus praesidioque firmata valido erat, et castris in aperto positis aliquotiens exercitus Latinus comminus cum Romanis signa contulerat. {{pn|33.5|5}}Ad ultimum omnibus copiis conisus Ancus acie primum vincit; inde ingenti praeda potens Romam redit, tum quoque multis milibus Latinorum in civitatem acceptis, quibus, ut iungeretur Palatio Aventinum, ad Murciae datae sedes. {{pn|33.6|6}}Ianiculum quoque adiectum, non inopia loci, sed ne quando ea arx hostium esset. Id non muniri solum sed etiam ob commoditatem itineris ponte sublicio, tum primum in Tiberi facto, coniungi urbi placuit. {{pn|33.7|7}}Quiritium quoque fossa, haud parvum munimentum a planioribus aditu locis, Anci regis opus est. {{pn|33.8|8}}Ingenti incremento rebus auctis cum in tanta multitudine hominum, discrimine recte an perperam facti confuso, facinora clandestina fierent, carcer ad terrorem increscentis audaciae media urbe inminens foro aedificatur. {{pn|33.9|9}}Nec urbs tantum hoc rege crevit, sed etiam ager finesque. Silva Maesia Veientibus adempta usque ad mare imperium prolatum et in ore Tiberis Ostia urbs condita, salinae circa factae, egregieque rebus bello gestis aedis Iovis Feretri amplificata.

==XXXIV.==
{{pn|34.1|1}}Anco regnante Lucumo, vir impiger ac divitiis potens, Romam commigravit, cupidine maxime ac spe magni honoris, cuius adipiscendi Tarquiniis — nam ibi quoque peregrina stirpe oriundus erat — facultas non fuerat. {{pn|34.2|2}}Demarati Corinthii filius erat, qui ob seditiones domo profugus cum Tarquiniis forte consedisset, uxore ibi ducta duos filios genuit. Nomina his Lucumo atque Arruns fuerunt. Lucumo superfuit patri bonorum omnium heres: Arruns prior quam pater moritur uxore gravida relicta. {{pn|34.3|3}}Nec diu manet superstes filio pater; qui cum, ignorans nurum ventrem ferre, immemor in testando nepotis decessisset, puero post avi mortem in nullam sortem bonorum nato ab inopia Egerio inditum nomen. Lucumoni contra omnium heredi bonorum cum divitiae iam animos facerent, {{pn|34.4|4}}auxit ducta in matrimonium Tanaquil summo loco nata, et quae haud facile iis in quibus nata erat humiliora sineret ea quo innupsisset. {{pn|34.5|5}}Spernentibus Etruscis Lucumonem exsule advena ortum, ferre indignitatem non potuit oblitaque ingenitae erga patriam caritatis, dummodo virum honoratum videret, consilium migrandi ab Tarquiniis cepit. {{pn|34.6|6}}Roma est ad id potissima visa: in novo populo, ubi omnis repentina atque ex virtute nobilitas sit, futurum locum forti ac strenuo viro; regnasse Tatium Sabinum, arcessitum in regnum Numam a Curibus, et Ancum Sabina matre ortum nobilemque una imagine Numae esse. {{pn|34.7|7}}Facile persuadet ut cupido honorum et cui Tarquinii materna tantum patria esset. Sublatis itaque rebus amigrant Romam. {{pn|34.8|8}}Ad Ianiculum forte ventum erat. Ibi ei carpento sedenti cum uxore aquila suspensis demissa leniter alis pilleum aufert, superque carpentum cum magno clangore volitans, rursus velut ministerio divinitus missa capiti apte reponit; inde sublimis abiit. {{pn|34.9|9}}Accepisse id augurium laeta dicitur Tanaquil, perita, ut volgo Etrusci, caelestium prodigiorum mulier. Excelsa et alta sperare complexa virum iubet: eam alitem, ea regione caeli et eius dei nuntiam venisse, circa summum culmen hominis auspicium fecisse, levasse humano superpositum capiti decus, ut divinitus eidem redderet. {{pn|34.10|10}}Has spes cogitationesque secum portantes urbem ingressi sunt, domicilioque ibi comparato L. Tarquinium Priscum edidere nomen. {{pn|34.11|11}}Romanis conspicuum eum novitas divitiaeque faciebant; et ipse fortunam benigno adloquio, comitate invitandi beneficiisque quos poterat sibi conciliando adiuvabat, donec in regiam quoque de eo fama perlata est. {{pn|34.12|12}}Notitiamque eam brevi apud regem liberaliter dextereque obeundo officia in familiaris amicitiae adduxerat iura, ut publicis pariter ac privatis consiliis bello domique interesset et per omnia expertus postremo tutor etiam liberis regis testamento institueretur.

==XXXV.==
{{marginalia dextra|a. 137 (616)}}{{pn|35.1|1}}Regnavit Ancus annos quattuor et viginti, cuilibet superiorum regum belli pacisque et artibus et gloria par. Iam filii prope puberem aetatem erant. Eo magis Tarquinius instare ut quam primum comitia regi creando fierent; {{pn|35.2|2}}quibus indictis sub tempus pueros venatum ablegavit. Isque primus et petisse ambitiose regnum et orationem dicitur habuisse ad conciliandos plebis animos compositam: se {{pn|35.3|3}}non rem novam petere, quippe qui non primus, quod quisquam indignari mirarive posset, sed tertius Romae peregrinus regnum adfectet; et Tatium non ex peregrino solum, sed etiam ex hoste regem factum, et Numam ignarum urbis non petentem in regnum ultro accitum: {{pn|35.4|4}}se, ex quo sui potens fuerit, Romam cum coniuge ac fortunis omnibus commigrasse; maiorem partem aetatis eius qua civilibus officiis fungantur homines, Romae se quam in vetere patria vixisse; {{pn|35.5|5}}domi militiaeque sub haud paenitendo magistro, ipso Anco rege, Romana se iura, Romanos ritus didicisse; obsequio et observantia in regem cum omnibus, benignitate erga alios cum rege ipso certasse. {{pn|35.6|6}}Haec eum haud falsa memorantem ingenti consensu populus Romanus regnare iussit. Ergo virum cetera egregium secuta quam in petendo habuerat etiam regnantem ambitio est; nec minus regni sui firmandi quam augendae rei publicae memor centum in patres legit, qui deinde minorum gentium sunt appellati, factio haud dubia regis, cuius beneficio in curiam venerant. {{pn|35.7|7}}Bellum primum cum Latinis gessit, et oppidum ibi Apiolas vi cepit, praedaque inde maiore quam quanta belli fama fuerat revecta, ludos opulentius instructiusque quam priores reges fecit. {{pn|35.8|8}}Tum primum circo qui nunc maximus dicitur designatus locus est. Loca divisa patribus equitibusque ubi spectacula sibi quisque facerent; fori appellati. {{pn|35.9|9}}Spectavere furcis duodenos ab terra spectacula alta sustinentibus pedes. Ludicrum fuit equi pugilesque, ex Etruria maxime acciti. Sollemnes deinde annui mansere ludi, Romani magnique varie appellati. {{pn|35.10|10}}Ab eodem rege et circa forum privatis aedificanda divisa sunt loca; porticus tabernaeque factae.

==XXXVI.==
{{pn|36.1|1}}Muro quoque lapideo circumdare urbem parabat, cum Sabinum bellum coeptis intervenit. Adeoque ea subita res fuit, ut prius Anienem transirent hostes quam obviam ire ac prohibere exercitus Romanus posset. {{pn|36.2|2}}Itaque trepidatum Romae est, et primo dubia victoria magna utrimque caede pugnatum est. Reductis deinde in castra hostium copiis datoque spatio Romanis ad comparandum de integro bellum, Tarquinius, equitem maxime suis deesse viribus ratus, ad Ramnes, Titienses, Luceres, quas centurias Romulus scripserat, addere alias constituit suoque insignes relinquere nomine. {{pn|36.3|3}}Id quia inaugurato Romulus fecerat, negare Attus Navius, inclitus ea tempestate augur, neque mutari neque novum constitui, nisi aves addixissent, posse. {{pn|36.4|4}}Ex eo ira regi mota, eludensque artem, ut ferunt, “age dum,” inquit, “divine tu, inaugura fierine possit, quod nunc ego mente concipio.” cum ille augurio rem expertus profecto futuram dixisset, “atqui hoc animo agitavi,” inquit, “te novacula cotem discissurum; cape haec et perage quod aves tuae fieri posse portendunt.” tum illum haud cunctanter discidisse cotem ferunt. {{pn|36.5|5}}Statua Atti capite velato, quo in loco res acta est, in comitio in gradibus ipsis ad laevam curiae fuit; cotem quoque eodem loco sitam fuisse memorant, ut esset ad posteros miraculi eius monumentum. {{pn|36.6|6}}Auguriis certe sacerdotioque augurum tantus honos accessit ut nihil belli domique postea nisi auspicato gereretur, concilia populi, exercitus vocati, summa rerum, ubi aves non admisissent, dirimerentur. {{pn|36.7|7}}Neque tum Tarquinius de equitum centuriis quicquam mutavit; numero alterum tantum adiecit, ut mille et octingenti equites in tribus centuriis essent. {{pn|36.8|8}}Posteriores modo sub iisdem nominibus, qui additi erant, appellati sunt; quas nunc, quia geminatae sunt, sex vocant centurias.

==XXXVII.==
{{pn|37.1|1}}Hac parte copiarum aucta iterum cum Sabinis confligitur. Sed praeterquam quod viribus creverat Romanus exercitus, ex occulto etiam additur dolus, missis qui magnam vim lignorum, in Anienis ripa iacentem, ardentem in flumen conicerent; ventoque iuvante accensa ligna et pleraque ratibus inpacta sublicisque cum haererent, pontem incendunt {{pn|37.2|2}}ea quoque res in pugna terrorem attulit Sabinis, et fusis eadem fugam impedit; multique mortales, cum hostem effugissent, in flumine ipso periere; quorum fluitantia arma ad urbem cognita in Tiberi prius paene quam nuntiari posset insignem victoriam fecere. {{pn|37.3|3}}Eo proelio praecipua equitum gloria fuit; utrimque ab cornibus positos, cum iam pelleretur media peditum suorum acies, ita incurrisse ab lateribus ferunt, ut non sisterent modo Sabinas legiones ferociter instantes cedentibus, sed subito in fugam averterent. {{pn|37.4|4}}Montes effuso cursu Sabini petebant, et pauci tenuere; maxima pars, ut ante dictum est, ab equitibus in flumen acti sunt. {{pn|37.5|5}}Tarquinius instandum perterritis ratus, praeda captivisque Romam missis, spoliis hostium — id votum Volcano erat — ingenti cumulo accensis, pergit porro in agrum Sabinum exercitum inducere; {{pn|37.6|6}}et quamquam male gesta res erat nec gesturos melius sperare poterant, tamen, quia consulendi res non dabat spatium, ire obviam Sabini tumultuario milite; iterumque ibi fusi perditis iam prope rebus pacem petiere.

==XXXVIII.==
{{pn|38.1|1}}Collatia et quidquid citra Collatiam agri erat Sabinis ademptum; Egerius — fratris hic filius erat regis — Collatiae in praesidio relictus. Deditosque Collatinos ita accipio eamque deditionis formulam esse; {{pn|38.2|2}}rex interrogavit: “estisne vos legati oratoresque missi a populo Collatino, ut vos populumque Collatinum dederetis?” “sumus.” “estne populus Collatinus in sua potestate?” “est.” “deditisne vos populumque Collatinum, urbem, agros, aquam, terminos, delubra, utensilia, divina humanaque omnia in meam populique Romani dicionem?” “dedimus.” “at ego recipio.” {{pn|38.3|3}}Bello Sabino perfecto Tarquinius triumphans Romam redit. {{pn|38.4|4}}Inde Priscis Latinis bellum fecit. Ubi nusquam ad universae rei dimicationem ventum est, ad singula oppida circumferendo arma omne nomen Latinum domuit. Corniculum, Ficulea Vetus, Cameria, Crustumerium, Ameriola, Medullia, Nomentum — haec de Priscis Latinis aut qui ad Latinos defecerant capta oppida. Pax deinde est facta. {{pn|38.5|5}}Maiore inde animo pacis opera incohata quam quanta mole gesserat bella, ut non quietior populus domi esset quam militiae fuisset; {{pn|38.6|6}}nam et muro lapideo, cuius exordium operis Sabino bello turbatum erat, urbem qua nondum munierat cingere parat, et infima urbis loca circa forum aliasque interiectas collibus convalles, quia ex planis locis haud facile evehebant aquas, cloacis fastigio in Tiberim ductis siccat, {{pn|38.7|7}}et aream ad aedem in Capitolio Iovis, quam voverat bello Sabino, iam praesagiente animo futuram olim amplitudinem loci occupat fundamentis.

==XXXIX.==
{{pn|39.1|1}}Eo tempore in regia prodigium visu eventuque mirabile fuit. Puero dormienti, cui Servio Tullio fuit nomen, caput arsisse ferunt multorum in conspectu. {{pn|39.2|2}}Plurimo igitur clamore inde ad tantae rei miraculum orto excitos reges, et cum quidam familiarium aquam ad restinguendum ferret, ab regina retentum, sedatoque eam tumultu moveri vetuisse puerum donec sua sponte experrectus esset. Mox cum somno et flammam abisse. {{pn|39.3|3}}Tum abducto in secretum viro Tanaquil, “viden tu puerum hunc,” inquit, “quem tam humili cultu educamus? scire licet hunc lumen quondam rebus nostris dubiis futurum praesidiumque regiae adflictae; proinde materiam ingentis publice privatimque decoris omni indulgentia nostra nutriamus.” {{pn|39.4|4}}Inde puerum liberum loco coeptum haberi, erudirique artibus, quibus ingenia ad magnae fortunae cultum excitantur. Evenit facile quod dis cordi esset. Iuvenis evasit vere indolis regiae, nec, cum quaereretur gener Tarquinio, quisquam Romanae iuventutis ulla arte conferri potuit, filiamque ei suam rex despondit. {{pn|39.5|5}}Hic quacumque de causa tantus illi honos habitus credere prohibet serva natum eum parvumque ipsum servisse. Eorum magis sententiae sum qui Corniculo capto Ser. Tulli, qui princeps in illa urbe fuerat, gravidam viro occiso uxorem, cum inter reliquas captivas cognita esset, ob unicam nobilitatem ab regina Romana prohibitam ferunt servitio partum Romae edidisse Prisci Tarquini in domo 5; {{pn|39.6|6}}inde tanto beneficio et inter mulieris familiaritatem auctam et puerum, ut in domo a parvo eductum, in caritate atque honore fuisse; fortunam matris, quod capta patria in hostium manus venerit, ut serva natus crederetur fecisse.

==XL.==
{{pn|40.1|1}}Duodequadragesimo ferme anno, ex quo regnare coeperat Tarquinius, non apud regem modo sed apud patres plebemque longe maximo honore Ser. Tullius erat. {{pn|40.2|2}}Tum Anci filii duo, etsi antea semper pro indignissimo habuerant se patrio regno tutoris fraude pulsos, regnare Romae advenam non modo vicinae, sed ne Italicae quidem stirpis, tum impensius iis indignitas crescere, si ne ab Tarquinio quidem ad se rediret regnum, {{pn|40.3|3}}sed praeceps inde porro ad servitia caderet, ut in eadem civitate post centesimum fere annum quod Romulus, deo prognatus deus ipse, tenuerit regnum donec in terris fuerit, id servus serva natus possideat. Cum commune Romani nominis tum praecipue id domus suae dedecus fore, si Anci regis virili stirpe salva non modo advenis, sed servis etiam regnum Romae pateret. {{pn|40.4|4}}Ferro igitur eam arcere contumeliam statuunt. Sed et iniuriae dolor in Tarquinium ipsum magis quam in Servium eos stimulabat, et quia gravior ultor caedis, si superesset, rex futurus erat quam privatus, tum Servio occiso quemcumque alium generum delegisset eundem regni heredem facturus videbatur, ob haec ipsi regi insidiae parantur. {{pn|40.5|5}}Ex pastoribus duo ferocissimi delecti ad facinus, quibus consueti erant uterque agrestibus ferramentis, in vestibulo regiae quam potuere tumultuosissime specie rixae in se omnes apparitores regios convertunt; inde, cum ambo regem appellarent clamorque eorum penitus in regiam pervenisset, vocati ad regem pergunt. {{pn|40.6|6}}Primo uterque vociferari et certatim alter alteri obstrepere; coerciti ab lictore et iussi in vicem dicere tandem obloqui desistunt; unus rem ex composito orditur. {{pn|40.7|7}}Dum intentus in eum se rex totus averteret, alter elatam securim in caput deiecit, relictoque in volnere telo ambo se foras eiciunt.

==XLI.==
{{marginalia dextra|a. 175 (578)}}{{pn|41.1|1}}Tarquinium moribundum cum qui circa erant excepissent, illos fugientes lictores comprehendunt. Clamor inde concursusque populi, mirantium quid rei esset. Tanaquil inter tumultum claudi regiam iubet, arbitros eicit. Simul quae curando volneri opus sunt, tamquam spes subesset, sedulo conparat, simul, si destituat spes, alia praesidia molitur. {{pn|41.2|2}}Servio propere accito cum paene exsanguem virum ostendisset, dextram tenens orat ne inultam mortem soceri, ne socrum inimicis ludibrio esse sinat. {{pn|41.3|3}}“tuum est,” inquit, “Servi, si vir es, regnum, non eorum qui alienis manibus pessimum facinus fecere. Erige te deosque duces sequere, qui clarum hoc fore caput divino quondam circumfuso igni portenderunt. Nunc te illa caelestis excitet flamma, nunc expergiscere vere. Et nos peregrini regnavimus; qui sis, non unde natus sis, reputa. Si tua re subita consilia torpent, at tu mea consilia sequere.” {{pn|41.4|4}}Cum clamor impetusque multitudinis vix sustineri posset, ex superiore parte aedium per fenestras in Novam viam versas — habitabat enim rex ad Iovis Statoris — populum Tanaquil adloquitur. {{pn|41.5|5}}Iubet bono animo esse: sopitum fuisse regem subito ictu; ferrum haud alte in corpus descendisse; iam ad se redisse; inspectum volnus absterso cruore; omnia salubria esse; confidere prope diem ipsum eos visuros; interim Ser. Tullio iubere populum dicto audientem esse; eum iura redditurum obiturumque alia regis munia esse. {{pn|41.6|6}}Servius cum trabea et lictoribus prodit ac sede regia sedens alia decernit, de aliis consulturum se regem esse simulat. Itaque per aliquot dies, cum iam exspirasset Tarquinius, celata morte per speciem alienae fungendae vicis suas opes firmavit. Tum demum palam factum est comploratione in regia orta. Servius praesidio firmo munitus primus iniussu populi voluntate patrum regnavit. {{pn|41.7|7}}Anci liberi iam tum, comprensis sceleris ministris ut vivere regem et tantas esse opes Servi nuntiatum est, Suessam Pometiam exsulatum ierant.

==XLII.==
{{pn|42.1|1}}Nec iam publicis magis consiliis Servius quam privatis munire opes, et ne, qualis Anci liberum animus adversus Tarquinium fuerat, talis adversus se Tarquini liberum esset, duas filias iuvenibus regiis, Lucio atque Arrunti Tarquiniis, iungit; {{pn|42.2|2}}nec rupit tamen fati necessitatem humanis consiliis, quin invidia regni etiam inter domesticos infida omnia atque infesta faceret. Peropportune ad praesentis quietem status bellum cum Veientibus — iam enim indutiae exierant — aliisque Etruscis sumptum. {{pn|42.3|3}}In eo bello et virtus et fortuna enituit Tulli; fusoque ingenti hostium exercitu haud dubius rex seu patrum seu plebis animos periclitaretur, Romam rediit. {{pn|42.4|4}}Adgrediturque inde ad pacis longe maximum opus, ut quemadmodum Numa divini auctor iuris fuisset, ita Servium conditorem omnis in civitate discriminis ordinumque quibus inter gradus dignitatis fortunaeque aliquid interlucet, posteri fama ferrent. {{pn|42.5|5}}Censum enim instituit, rem saluberrimam tanto futuro imperio, ex quo belli pacisque munia non viritim, ut ante, sed pro habitu pecuniarum fierent; tum classes centuriasque et hunc ordinem ex censu discripsit, vel paci decorum vel bello.

==XLIII.==
{{pn|43.1|1}}Ex iis, qui centum milium aeris aut maiorem censum haberent octoginta confecit centurias, quadragenas seniorum ac iuniorum; {{pn|43.2|2}}prima classis omnes appellati; seniores ad urbis custodiam ut praesto essent, iuvenes ut foris bella gererent. Arma his imperata galea, clipeum, ocreae, lorica, omnia ex aere, haec ut tegumenta corporis essent; tela in hostem hastaque et gladius. {{pn|43.3|3}}Additae huic classi duae fabrum centuriae, quae sine armis stipendia facerent; datum munus ut machinas in bello facerent. {{pn|43.4|4}}Secunda classis intra centum usque ad quinque et septuaginta milium censum instituta, et ex iis, senioribus iunioribusque, viginti conscriptae centuriae. Arma imperata scutum pro clipeo et praeter loricam omnia eadem. {{pn|43.5|5}}Tertiae classis quinquaginta milium censum esse voluit; totidem centuriae et hae eodemque discrimine aetatium factae. Nec de armis quicquam mutatum, ocreae tantum ademptae. {{pn|43.6|6}}In quarta classe census quinque et viginti milium; totidem centuriae fatae; arma mutata, nihil praeter hastam et verutum datum. {{pn|43.7|7}}Quinta classis aucta; centuriae triginta factae; fundas lapidesque missiles hi secum gerebant. His accensi cornicines tubicinesque, in duas centurias distributi. Undecim milibus haec classis censebatur. Hoc minor census reliquam multitudinem habuit; {{pn|43.8|8}}inde una centuria facta est immunis militia. Ita pedestri exercitu ornato distributoque equitum ex primoribus civitatis duodecim scripsit centurias. {{pn|43.9|9}}Sex item alias centurias, tribus ab Romulo institutis, sub iisdem quibus inauguratae erant nominibus fecit. Ad equos emendos dena milia aeris ex publico data, et quibus equos alerent, viduae attributae, quae bina milia aeris in annos singulos penderent. Haec omnia in dites a pauperibus inclinata onera. {{pn|43.10|10}}Deinde est honos additus; non enim, ut ab Romulo traditum ceteri servaverant reges, viritim suffragium eadem vi eodemque iure promisce omnibus datum est, sed gradus facti, ut neque exclusus quisquam suffragio videretur et vis omnis penes primores civitatis esset. {{pn|43.11|11}}Equites enim vocabantur primi; octoginta inde primae classis centuriae; ibi si variaret, quod raro incidebat, institutum ut secundae classis vocarentur, nec fere unquam infra ita descenderunt, ut ad infimos pervenirent. {{pn|43.12|12}}Nec mirari oportet hunc ordinem, qui nunc est post expletas quinque et triginta tribus duplicato earum numero centuriis iuniorum seniorumque, ad institutam ab Ser. Tullio summam non convenire. {{pn|43.13|13}}Quadrifariam enim urbe divisa regionibus collibusque qui habitabantur, partes eas tribus appellavit, ut ego arbitror, ab tributo; nam eius quoque aequaliter ex censu conferendi ab eodem inita ratio est; neque eae tribus ad centuriarum distributionem numerumque quicquam pertinuere.

==XLIV.==
{{pn|44.1|1}}Censu perfecto, quem maturaverat metu legis de incensis latae cum vinculorum minis mortisque, edixit, ut omnes cives Romani, equites peditesque, in suis quisque centuriis in campo Martio prima luce adessent. {{pn|44.2|2}}Ibi instructum exercitum omnem suovetaurilibus lustravit; idque conditum lustrum appellatum, quia is censendo finis factus est. Milia octoginta eo lustro civium censa dicuntur; adicit scriptorum antiquissimus Fabius Pictor eorum qui arma ferre possent eum numerum fuisse. {{pn|44.3|3}}Ad eam multitudinem urbs quoque amplificanda visa est. Addit duos colles, Quirinalem Viminalemque; inde deinceps auget Esquilias, ibique ipse, ut loco dignitas fieret, habitat. Aggere et fossis et muro circumdat urbem; ita pomerium profert. {{pn|44.4|4}}Pomerium, verbi vim solam intuentes, postmoerium interpretantur esse; est autem magis circamoerium, locus quem in condendis urbibus quondam Etrusci, qua murum ducturi erant, certis circa terminis inaugurate consecrabant, ut neque interiore parte aedificia moenibus continuarentur, quae nunc volgo etiam coniungunt, et extrinsecus puri aliquid ab humano cultu pateret soli. {{pn|44.5|5}}Hoc spatium, quod neque habitari neque arari fas erat, non magis quod post murum esset quam quod murus post id, pomerium Romani appellarunt; et in urbis incremento semper, quantum moenia processura erant tantum termini hi consecrati proferebantur.

==XLV.==
{{pn|45.1|1}}Aucta civitate magnitudine urbis, formatis omnibus domi et ad belli et ad pacis usus, ne semper armis opes adquirerentur, consilio augere imperium conatus est, simul et aliquod addere urbi decus. {{pn|45.2|2}}Iam tum erat inclitum Dianae Ephesiae fanum; id communiter a civitatibus Asiae factum fama ferebat. Eum consensum deosque consociatos laudare mire Servius inter proceres Latinorum, cum quibus publice privatimque hospitia amicitiasque de industria iunxerat. Saepe iterando eadem perpulit tandem, ut Romae fanum Dianae populi Latini cum populo Romano facerent. {{pn|45.3|3}}Ea erat confessio caput rerum Romam esse, de quo totiens armis certatum fuerat. Id quamquam omissum iam ex omnium cura Latinorum ob rem totiens infeliciter temptatam armis videbatur, uni se ex Sabinis fors dare visa est privato consilio imperii reciperandi. {{pn|45.4|4}}Bos in Sabinis nata cuidam patri familiae dicitur miranda magnitudine ac specie; fixa per multas aetates cornua in vestibulo templi Dianae monumentum ei fuere miraculo. Habita, ut erat, res prodigii loco est; {{pn|45.5|5}}et cecinere vates, cuius civitatis eam civis Dianae immolasset, ibi fore imperium; idque carmen pervenerat ad antistitem fani Dianae Sabinusque, {{pn|45.6|6}}ut prima apta dies sacrificio visa est, bovem Romam actam deducit ad fanum Dianae et ante aram statuit. Ibi antistes Romanus, cum eum magnitudo victimae celebrata fama movisset, memor responsi Sabinum ita adloquitur: “quidnam tu, hospes, paras?” inquit, “inceste sacrificium Dianae facere? quin tu ante vivo perfunderis flumine? infima valle praefluit Tiberis.” {{pn|45.7|7}}Religione tactus hospes, qui omnia, ut prodigio responderet eventus, cuperet rite facta, extemplo descendit ad Tiberim. Interea Romanus immolat Dianae bovem. Id mire gratum regi atque civitati fuit.

==XLVI.==
{{pn|46.1|1}}Servius quamquam iam usu haud dubie regnum possederat, tamen quia interdum iactari voces a iuvene Tarquinio audiebat se iniussu populi regnare, conciliata prius voluntate plebis agro capto ex hostibus viritim diviso ausus est ferre ad populum, vellent iuberentne se regnare; tantoque consensu quanto haud quisquam alius ante rex est declaratus. {{pn|46.2|2}}Neque ea res Tarquinio spem adfectandi regni minuit; immo eo impensius, quia de agro plebis adversa patrum voluntate senserat agi, criminandi Servi apud patres crescendique in curia sibi occasionem datam ratus est, et ipse iuvenis ardentis animi et domi uxore Tullia inquietum animum stimulante. {{pn|46.3|3}}Tulit enim et Romana regia sceleris tragici exemplum, ut taedio regum maturior veniret libertas ultimumque regnum esset quod scelere partum foret. {{pn|46.4|4}}Hic L. Tarquinius — Prisci Tarquini regis filius neposne fuerit parum liquet; pluribus tamen auctoribus filium ediderim — fratrem habuerat Arruntem Tarquinium, mitis ingenii iuvenem. {{pn|46.5|5}}His duobus, ut ante dictum est, duae Tulliae regis filiae nupserant, et ipsae longe dispares moribus. Forte ita inciderat ne duo violenta ingenia matrimonio iungerentur fortuna, credo, populi Romani, quo diuturnius Servi regnum esset constituique civitatis mores possent. {{pn|46.6|6}}Angebatur ferox Tullia nihil materiae in viro neque ad cupiditatem neque ad audaciam esse; tota in alterum aversa Tarquinium eum mirari, eum virum dicere ac regio sanguine ortum: spernere sororem, quod virum nacta muliebri cessaret audacia. {{pn|46.7|7}}Contrahit celeriter similitudo eos, ut fere fit: malum malo aptissimum; sed initium turbandi omnia a femina ortum est. Ea secretis viri alieni adsuefacta sermonibus nullis verborum contumeliis parcere de viro ad fratrem, de sorore ad virum; et se rectius viduam et illum caelibem futurum fuisse contendere, quam cum inpari iungi, ut elanguescendum aliena ignavia esset. {{pn|46.8|8}}Si sibi eum, quo digna esset, di dedissent virum, domi se propediem visuram regnum fuisse, quod apud patrem videat. Celeriter adulescentem suae temeritatis implet. {{pn|46.9|9}}Prope continuatis funeribus cum domos vacuas novo matrimonio fecissent, iunguntur nuptiis magis non prohibente Servio quam adprobante.

==XLVII.==
{{pn|47.1|1}}Tum vero in dies infestior Tulli senectus, infestius coepit regnum esse. Iam enim ab scelere ad aliud spectare mulier scelus, nec nocte nec interdiu virum conquiescere pati, ne gratuita praeterita parricidia essent: {{pn|47.2|2}}non sibi defuisse cui nupta diceretur, nec cum quo tacita serviret; defuisse qui se regno dignum putaret, qui meminisset se esse Prisci Tarquini filium, qui habere quam sperare regnum mallet. {{pn|47.3|3}}“si tu is es cui nuptam esse me arbitror, et virum et regem appello; sin minus, eo nunc peius mutata res est quod istic cum ignavia est scelus. Quin accingeris? {{pn|47.4|4}}non tibi ab Corintho nec ab Tarquiniis, ut patri tuo, peregrina regna moliri necesse est: di te penates patriique et patris imago et domus regia et in domo regale solium et nomen Tarquinium creat vocatque regem. {{pn|47.5|5}}Aut si ad haec parum est animi, quid frustraris civitatem? quid te ut regium iuvenem conspici sinis? facesse hinc Tarquinios aut Corinthum, devolvere retro ad stirpem, fratris similior quam patris.” {{pn|47.6|6}}His aliisque increpando iuvenem instigat, nec conquiescere ipsa potest, si, cum Tanaquil peregrina mulier tantum moliri potuisset animo ut duo continua regna viro ac deinceps genero dedisset, ipsa regio semine orta nullum momentum in dando adimendoque regno faceret. {{pn|47.7|7}}His muliebribus instinctus furiis Tarquinius circumire et prensare minorum maxime gentium patres; admonere paterni beneficii ac pro eo gratiam repetere; allicere donis iuvenes; cum de se ingentia pollicendo tum regis criminibus omnibus locis crescere. {{pn|47.8|8}}Postremo, ut iam agendae rei tempus visum est, stipatus agmine armatorum in forum inrupit. Inde omnibus perculsis pavore in regia sede pro curia sedens patres in curiam per praeconem ad regem Tarquinium citari iussit. {{pn|47.9|9}}Convenere extemplo, alii iam ante ad hoc praeparati, alii metu ne non venisse fraudi esset, novitate ac miraculo attoniti et iam de Servio actum rati. {{pn|47.10|10}}Ibi Tarquinius maledicta ab stirpe ultima orsus: servum servaque natum post mortem indignam parentis sui, non interregno, ut antea, inito, non comitiis habitis, non per suffragium populi, non auctoribus patribus, muliebri dono regnum occupasse. {{pn|47.11|11}}Ita natum, ita creatum regem, fautorem infimi generis hominum, ex quo ipse sit, odio alienae honestatis ereptum primoribus agrum sordidissimo cuique divisisse; {{pn|47.12|12}}omnia onera quae communia quondam fuerint, inclinasse in primores civitatis; instituisse censum, ut insignis ad invidiam locupletiorum fortuna esset, et parata unde, ubi vellet, egentissimis largiretur.

==XLVIII.==
{{pn|48.1|1}}Huic orationi Servius cum intervenisset trepido nuntio excitatus, extemplo a vestibulo curiae magna voce “Quid hoc,” inquit, “Tarquini, rei est? qua tu audacia me vivo vocare ausus es patres aut in sede considere mea?” {{pn|48.2|2}}cum ille ferociter ad haec, se patris sui tenere sedem, multo quam servum potiorem filium regis regni heredem, satis illum diu per licentiam eludentem insultasse dominis, clamor ab utriusque fautoribus oritur, et concursus populi fiebat in curiam, apparebatque regnaturum qui vicisset. {{pn|48.3|3}}Tum Tarquinius necessitate iam etiam ipsa cogente ultima audere, multo et aetate et viribus validior, medium arripit Servium elatumque e curia in inferiorem partem per gradus deiecit; inde ad cogendum senatum in curiam rediit. {{pn|48.4|4}}Fit fuga regis apparitorum atque comitum: ipse prope exsanguis cum sine regio comitatu domum se reciperet ab iis, qui missi ab Tarquinio fugientem consecuti erant interficitur. {{pn|48.5|5}}Creditur, quia non abhorret a cetero scelere, admonitu Tulliae id factum. Carpento certe, id quod satis constat, in forum invecta, nec reverita coetum virorum, evocavit virum e curia regemque prima appellavit. {{pn|48.6|6}}A quo facessere iussa ex tanto tumultu, cum se domum reciperet pervenissetque ad summum Cyprium vicum, ubi Dianium nuper fuit, flectenti carpentum dextra in Urbium clivum ut in collem Esquiliarum eveheretur, restitit pavidus atque inhibuit frenos is qui iumenta agebat, iacentemque dominae Servium trucidatum ostendit. {{pn|48.7|7}}Foedum inhumanumque inde traditur scelus, monumentoque locus est — Sceleratum vicum vocant — quo amens agitantibus furiis sororis ac viri, Tullia per patris corpus carpentum egisse fertur, partemque sanguinis ac caedis paternae cruento vehiculo, contaminata ipsa respersaque, tulisse ad penates suos virique sui, quibus iratis malo regni principio similes propediem exitus sequerentur. {{pn|48.8|8}}Ser. Tullius regnavit annos quattuor et quadraginta ita ut bono etiam moderatoque succedenti regi difficilis aemulatio esset. Ceterum id quoque ad gloriam accessit quod cum illo simul iusta ac legitima regna occiderunt. {{pn|48.9|9}}Id ipsum tam mite ac tam moderatum imperium tamen, quia unius esset, deponere eum in animo habuisse quidam auctores sunt, ni scelus intestinum liberandae patriae consilia agitanti intervenisset.

==XLIX.==
{{marginalia dextra|a. 219 (534)}}{{pn|49.1|1}}Inde L. Tarquinius regnare occepit, cui Superbo cognomen facta indiderunt, quia socerum gener sepultura prohibuit, Romulum quoque insepultum perisse dictitans, {{pn|49.2|2}}primoresque patrum, quos Servi rebus favisse credebat, interfecit; conscius deinde male quaerendi regni ab se ipso adversus se exemplum capi posse, armatis corpus circumsaepsit; {{pn|49.3|3}}neque enim ad ius regni quicquam praeter vim habebat, ut qui neque populi iussu neque auctoribus patribus regnaret. {{pn|49.4|4}}Eo accedebat ut in caritate civium nihil spei reponenti metu regnum tutandum esset. Quem ut pluribus incuteret, cognitiones capitalium rerum sine consiliis per se solus exercebat, perque eam causam occidere, {{pn|49.5|5}}in exsilium agere, bonis multare poterat non suspectos modo aut invisos sed unde nihil aliud quam praedam sperare posset. {{pn|49.6|6}}Praecipue ita patrum numero imminuto statuit nullos in patres legere, quo contemptior paucitate ipsa ordo esset, minusque per se nihil agi indignarentur. {{pn|49.7|7}}Hic enim regum primus traditum a prioribus morem de omnibus senatum consulendi solvit, domesticis consiliis rem publicam administravit; bellum, pacem, foedera, societates per se ipse, cum quibus voluit, iniussu populi ac senatus, fecit diremitque. {{pn|49.8|8}}Latinorum sibi maxime gentem conciliabat, ut peregrinis quoque opibus tutior inter cives esset, neque hospitia modo cum primoribus eorum, sed adfinitates quoque iungebat. {{pn|49.9|9}}Octavio Mamilio Tusculano — is longe princeps Latini nominis erat, si famae credimus, ab Ulixe deaque Circa oriundus — ei Mamilio filiam nuptum dat perque eas nuptias multos sibi cognatos amicosque eius conciliat.

==L.==
{{pn|50.1|1}}Iam magna Tarquini auctoritas inter Latinorum proceres erat, cum in diem certam ut ad lucum Ferentinae conveniant indicit: esse quae agere de rebus communibus velit. {{pn|50.2|2}}Conveniunt frequentes prima luce: ipse Tarquinius diem quidem servavit, sed paulo ante quam sol occideret venit. Multa ibi toto die in concilio variis iactata sermonibus erant. {{pn|50.3|3}}Turnus Herdonius ab Aricia ferociter in absentem Tarquinium erat invectus: haud mirum esse Superbo inditum Romae cognomen — iam enim ita clam quidem mussitantes, volgo tamen eum appellabant. An quicquam superbius esse quam ludificari sic omne nomen Latinum? {{pn|50.4|4}}principibus longe ab domo excitis, ipsum qui concilium indixerit non adesse. Temptari profecto patientiam ut, si iugum acceperint, obnoxios premat. Cui enim non apparere adfectare eum imperium in Latinos? {{pn|50.5|5}}quod si sui bene crediderint cives, aut si creditum illud et non raptum parricidio sit, credere et Latinos, quamquam ne sic quidem alienigenae, debere 3; {{pn|50.6|6}}sin suos eius paeniteat, quippe qui alii super alios trucidentur, exsulatum eant, bona amittant, quid spei melioris Latinis portendi? si se audiant, domum suam quemque inde abituros, neque magis observaturos diem concilii quam ipse qui indixerit observet. {{pn|50.7|7}}Haec atque alia eodem pertinentia seditiosus facinorosusque homo hisque artibus opes domi nactus cum maxime dissereret, intervenit Tarquinius. {{pn|50.8|8}}Is finis orationi fuit; aversi omnes ad Tarquinium salutandum. Qui silentio facto monitus a proximis ut purgaret se, quod id temporis venisset, disceptatorem ait se sumptum inter patrem et filium, cura reconciliandi eos in gratiam moratum esse, et quia ea res exemisset illum diem, postero die acturum quae constituisset. {{pn|50.9|9}}Ne id quidem ab Turno tulisse tacitum ferunt; dixisse enim nullam breviorem esse cognitionem quam inter patrem et filium, paucisque transigi verbis posse: ni pareat patri, habiturum infortunium esse.

==LI.==
{{pn|51.1|1}}Haec Aricinus in regem Romanum increpans ex concilio abiit. Quam rem Tarquinius aliquanto quam videbatur aegrius ferens confestim Turno necem machinatur, ut eundem terrorem quo civium animos domi oppresserat Latinis iniceret. {{pn|51.2|2}}Et quia pro imperio palam interfici non poterat, oblato falso crimine insontem oppressit. Per adversae factionis quosdam Aricinos servum Turni auro corrupit, ut in deversorium eius vim magnam gladiorum inferri clam sineret. {{pn|51.3|3}}Ea cum una nocte perfecta essent, Tarquinius paulo ante lucem accitis ad se principibus Latinorum quasi re nova perturbatus, moram suam hesternam, velut deorum quadam providentia inlatam, ait saluti sibi atque illis fuisse. {{pn|51.4|4}}Ab Turno dici sibi et primoribus populorum parari necem ut Latinorum solus imperium teneat. Adgressurum fuisse hesterno die in concilio; dilatam rem esse, quod auctor concilii afuerit, quem maxime peteret. {{pn|51.5|5}}Inde illam absentis insectationem esse natam, quod morando spem destituerit. Non dubitare, si vera deferantur, quin prima luce, ubi ventum in concilium sit, instructus cum coniuratorum manu armatusque venturus sit. {{pn|51.6|6}}Dici gladiorum ingentem esse numerum ad eum convectum. Id vanum necne sit extemplo sciri posse. Rogare eos ut inde secum ad Turnum veniant. {{pn|51.7|7}}Suspectam fecit rem et ingenium Turni ferox et oratio hesterna et mora Tarquini, quod videbatur ob eam differri caedes potuisse. Eunt inclinatis quidem ad credendum animis, tamen nisi gladiis deprehensis cetera vana existimaturi. {{pn|51.8|8}}Ubi est eo ventum, Turnum ex somno excitatum circumsistunt custodes; comprehensisque servis, qui caritate domini vim parabant, cum gladii abditi ex omnibus locis deverticuli protraherentur, enimvero manifesta res visa, iniectaeque Turno catenae; et confestim Latinorum concilium magno cum tumultu advocatur. {{pn|51.9|9}}Ibi tam atrox invidia orta est gladiis in medio positis ut indicta causa, novo genere leti, deiectus ad caput aquae Ferentinae crate superne iniecta saxisque congestis mergeretur.

==LII.==
{{pn|52.1|1}}Revocatis deinde ad concilium Latinis Tarquinius conlaudatisque qui Turnum novantem res pro manifesto parricidio merita poena adfecissent, ita verba fecit: {{pn|52.2|2}}posse quidem se vetusto iure agere, quod, cum omnes Latini ab Alba oriundi sint, eo foedere teneantur quo ab Tullo res omnis Albana cum coloniis suis in Romanum cesserit imperium; {{pn|52.3|3}}ceterum se utilitatis id magis omnium causa censere ut renovetur id foedus, secundaque potius fortuna populi Romani ut participes Latini fruantur quam urbium excidia vastationesque agrorum, quas Anco prius, patre deinde suo regnante perpessi sint, semper aut exspectent aut patiantur. {{pn|52.4|4}}Haud difficulter persuasum Latinis, quamquam in eo foedere superior Romana res erat; ceterum et capita nominis Latini stare ac sentire cum rege videbant, et sui cuique periculi, si adversatus esset, recens erat documentum. {{pn|52.5|5}}Ita renovatum foedus indictumque iunioribus Latinorum ut ex foedere die certa ad lucum Ferentinae armati frequentes adessent. {{pn|52.6|6}}Qui ubi ad edictum Romani regis ex omnibus populis convenere, ne ducem suum neve secretum imperium propriave signa haberent, miscuit manipulos ex Latinis Romanisque ut ex binis singulos faceret binosque ex singulis; ita geminatis manipulis centuriones imposuit.

==LIII.==
{{pn|53.1|1}}Nec ut iniustus in pace rex, ita dux belli pravus fuit; quin ea arte aequasset superiores reges, ni degeneratum in aliis huic quoque decori offecisset. {{pn|53.2|2}}Is primus Volscis bellum in ducentos amplius post suam aetatem annos movit, Suessamque Pometiam ex iis vi cepit. {{pn|53.3|3}}Ubi cum divendita praeda quadraginta talenta argenti refecisset, concepit animo eam amplitudinem Iovis templi quae digna deum hominumque rege, quae Romano imperio, quae ipsius etiam loci maiestate esset. Captivam pecuniam in aedificationem eius templi seposuit. {{pn|53.4|4}}Excepit deinde eum lentius spe bellum, quo Gabios, propinquam urbem, nequiquam vi adortus, cum obsidendi quoque urbem spes pulso a moenibus adempta esset, postremo minime arte Romana, fraude ac dolo, adgressus est. {{pn|53.5|5}}Nam cum velut posito bello fundamentis templi iaciendis aliisque urbanis operibus intentum se esse simularet, Sextus filius eius, qui minimus ex tribus erat, transfugit ex composito Gabios, patris in se saevitiam intolerabilem conquerens: {{pn|53.6|6}}iam ab alienis in suos vertisse superbiam, et liberorum quoque eum frequentiae taedere, ut quam in curia solitudinem fecerit domi quoque faciat, ne quam stirpem, ne quem heredem regni relinquat. {{pn|53.7|7}}Se quidem inter tela et gladios patris elapsum nihil usquam sibi tutum nisi apud hostes L. Tarquini credidisse. Nam ne errarent, manere iis bellum quod positum simuletur, et per occasionem eum incautos invasurum. {{pn|53.8|8}}Quod si apud eos supplicibus locus non sit, pererraturum se omne Latium, Volscosque inde et Aequos et Hernicos petiturum, donec ad eos perveniat qui a patrum crudelibus atque impiis suppliciis tegere liberos sciant. {{pn|53.9|9}}Forsitan etiam ardoris aliquid ad bellum armaque se adversus superbissimum regem ac ferocissimum populum inventurum. {{pn|53.10|10}}Cum, si nihil morarentur, infensus ira porro inde abiturus videretur, benigne ab Gabinis excipitur. Vetant mirari si, qualis in cives, qualis in socios, talis ad ultimum in liberos esset; {{pn|53.11|11}}in se ipsum postremo saeviturum, si alia desint. Sibi vero gratum adventum eius esse, futurumque credere brevi ut illo adiuvante a portis Gabinis sub Romana moenia bellum transferatur.

==LIV.==
{{pn|54.1|1}}Inde in consilia publica adhiberi. Ubi cum de aliis rebus adsentiri se veteribus Gabinis diceret, quibus eae notiores essent, ipse identidem belli auctor esse et in eo sibi praecipuam prudentiam adsumere, quod utriusque populi vires nosset sciretque invisam profecto superbiam regiam civibus esse, quam ferre ne liberi quidem potuissent. {{pn|54.2|2}}Ita cum sensim ad rebellandum primores Gabinorum incitaret, ipse cum promptissimis iuvenum praedatum atque in expeditiones iret, et dictis factisque omnibus ad fallendum instructis vana adcresceret fides, dux ad ultimum belli legitur. {{pn|54.3|3}}Ibi cum inscia multitudine quid ageretur proelia parva inter Romam Gabiosque fierent, quibus plerumque Gabina res superior esset, tum certatim summi infimique Gabinorum Sex. Tarquinium dono deum sibi missum ducem credere. {{pn|54.4|4}}Apud milites vero obeundo pericula ac labores pariter, praedam munifice largiendo, tanta caritate esse ut non pater Tarquinius potentior Romae quam filius Gabiis esset. {{pn|54.5|5}}Itaque postquam satis virium conlectum ad omnes conatus videbat, tum ex suis unum sciscitatum Romam ad patrem mittit quidnam se facere vellet, quandoquidem ut omnia unus publice Gabiis posset ei di dedissent. {{pn|54.6|6}}Huic nuntio quia, credo, dubiae fidei videbatur, nihil voce responsum est; rex velut deliberabundus in hortum aedium transit sequente nuntio filii; ibi inambulans tacitus summa papaverum capita dicitur baculo decussisse. {{pn|54.7|7}}Interrogando exspectandoque responsum nuntius fessus, ut re imperfecta, redit Gabios; quae dixerit ipse quaeque viderit refert: seu ira, seu odio, seu superbia insita ingenio nullam eum vocem emisisse. {{pn|54.8|8}}Sexto ubi quid vellet parens quidve praeciperet tacitis ambagibus patuit, primores civitatis criminando alios apud populum, alios sua ipsos invidia opportunos interemit. {{pn|54.9|9}}Multi palam, quidam, in quibus minus speciosa criminatio erat futura, clam interfecti. Patuit quibusdam volentibus fuga, aut in exsilium acti sunt, absentiumque bona iuxta atque interemptorum divisui fuere. {{pn|54.10|10}}Largitiones inde praedaeque; et dulcedine privati commodi sensus malorum publicorum adimi, donec orba consilio auxilioque Gabina res regi Romano sine ulla dimicatione in manum traditur.

==LV.==
{{pn|55.1|1}}Gabiis receptis Tarquinius pacem cum Aequorum gente fecit, foedus cum Tuscis renovavit. Inde ad negotia urbana animum convertit; quorum erat primum ut Iovis templum in monte Tarpeio monumentum regni sui nominisque relinqueret: Tarquinios reges ambos patrem vovisse, filium perfecisse. {{pn|55.2|2}}Et ut libera a ceteris religionibus area esset tota Iovis templique eius quod inaedificaretur, exaugurare fana sacellaque statuit, quae aliquot ibi, a Tatio rege primum in ipso discrimine adversus Romulum pugnae vota, consecrata inaugurataque postea fuerant. {{pn|55.3|3}}Inter principia condendi huius operis movisse numen ad indicandam tanti imperii molem traditur deos. Nam cum omnium sacellorum exaugurationes admitterent aves, in Termini fano non addixere; {{pn|55.4|4}}idque omen auguriumque ita acceptum est, non motam Termini sedem unumque eum deorum non evocatum sacratis sibi finibus firma stabiliaque cuncta portendere. {{pn|55.5|5}}Hoc perpetuitatis auspicio accepto secutum aliud magnitudinem imperii portendens prodigium est: caput humanum integra facie aperientibus fundamenta templi dicitur apparuisse. {{pn|55.6|6}}Quae visa species haud per ambages arcem eam imperii caputque rerum fore portendebat, idque ita cecinere vates, quique in urbe erant quosque ad eam rem consultandam ex Etruria acciverant. {{pn|55.7|7}}Augebatur ad impensas regis animus. Itaque Pometinae manubiae, quae perducendo ad culmen operi destinatae erant, vix in fundamenta suppeditavere. {{pn|55.8|8}}Eo magis Fabio, praeterquam quod antiquior est, crediderim quadraginta ea sola talenta fuisse, {{pn|55.9|9}}quam Pisoni, qui quadraginta milia pondo argenti seposita in eam rem scribit, summam pecuniae neque ex unius tum urbis praeda sperandam et nullius ne horum quidem operum fundamenta non exsuperaturam.

==LVI.==
{{pn|56.1|1}}Intentus perficiendo templo fabris undique ex Etruria accitis non pecunia solum ad id publica est usus, sed operis etiam ex plebe. Qui cum haud parvus et ipse militiae adderetur labor, minus tamen plebs gravabatur se templa deum {{pn|56.2|2}}exaedificare manibus suis quam postquam et ad alia ut specie minora, sic laboris aliquanto maioris traducebantur opera, foros in circo faciendos cloacamque maximam, receptaculum omnium purgamentorum urbis, sub terra agendam; quibus duobus operibus vix nova haec magnificentia quicquam adaequare potuit. {{pn|56.3|3}}His laboribus exercita plebe, quia et urbi multitudinem, ubi usus non esset, oneri rebatur esse, et colonis mittendis occupari latius imperii fines volebat, Signiam Circeiosque colonos misit, praesidia urbi futura terra marique. {{pn|56.4|4}}Haec agenti portentum terribile visum: anguis ex columna lignea elapsus cum terrorem fugamque in regia fecisset, ipsius regis non tam subito pavore perculit pectus, quam anxiis implevit curis. {{pn|56.5|5}}Itaque cum ad publica prodigia Etrusci tantum vates adhiberentur, hoc velut domestico exterritus visu Delphos ad maxime inclitum in terris oraculum mittere statuit; {{pn|56.6|6}}neque responsa sortium ulli alii committere ausus duos filios per ignotas ea tempestate terras, ignotiora maria in Graeciam misit. {{pn|56.7|7}}Titus et Arruns profecti. Comes iis additus L. Iunius Brutus Tarquinia sorore regis natus, iuvenis longe alius ingenii, quam cuius simulationem induerat. Is cum primores civitatis, in quibus fratrem suum, ab avunculo interfectum audisset, neque in animo suo quicquam regi timendum neque in fortuna concupiscendum relinquere statuit, contemptuque tutus esse ubi in iure parum praesidii esset. {{pn|56.8|8}}Ergo ex industria factus ad imitationem stultitiae, cum se suaque praedae esse regi sineret, Bruti quoque haud abnuit cognomen, ut sub eius obtentu cognominis liberator ille populi Romani animus latens opperiretur tempora sua. {{pn|56.9|9}}Is tum ab Tarquiniis ductus Delphos, ludibrium verius quam comes, aureum baculum inclusum corneo cavato ad id baculo tulisse donum Apollini dicitur, per ambages effigiem ingenii sui. {{pn|56.10|10}}Quo postquam ventum est, perfectis patris mandatis cupido incessit animos iuvenum sciscitandi, ad quem eorum regnum Romanum esset venturum. Ex infimo specu vocem redditam ferunt, “imperium summum Romae habebit, qui vestrum primus, o iuvenes, osculum matri tulerit.” {{pn|56.11|11}}Tarquinii, ut Sextus, qui Romae relictus fuerat, ignarus responsi expersque imperii esset, rem summa ope taceri iubent; ipsi inter se uter prior, cum Romam redisset, matri osculum daret, sorti permittunt. {{pn|56.12|12}}Brutus alio ratus spectare Pythicam vocem velut si prolapsus cecidisset terram osculo contigit, scilicet quod ea communis mater omnium mortalium esset. {{pn|56.13|13}}Reditum inde Romam, ubi adversus Rutulos bellum summa vi parabatur.

==LVII.==
{{pn|57.1|1}}Ardeam Rutuli habebant, gens ut in ea regione atque in ea aetate divitiis praepollens. Eaque ipsa causa belli fuit, quod rex Romanus cum ipse ditari, exhaustus magnificentia publicorum operum, tum praeda delenire popularium animos studebat, {{pn|57.2|2}}praeter aliam superbiam regno infestos etiam quod se in fabrorum ministeriis ac servili tam diu habitos opere ab rege indignabantur. {{pn|57.3|3}}Temptata res est si primo impetu capi Ardea posset. Ubi id parum processit, obsidione munitionibusque coepti premi hostes. {{pn|57.4|4}}In his stativis, ut fit longo magis quam acri bello, satis liberi commeatus erant, primoribus tamen magis quam militibus; {{pn|57.5|5}}regii quidem iuvenes interdum otium conviviis comisationibusque inter se terebant. Forte potantibus his apud Sex. {{pn|57.6|6}}Tarquinium, ubi et Collatinus cenabat Tarquinius Egerii filius, incidit de uxoribus mentio; suam quisque laudare miris modis. {{pn|57.7|7}}Inde certamine accenso Collatinus negat verbis opus esse, paucis id quidem horis posse sciri, quantum ceteris praestet Lucretia sua. “quin, si vigor iuventae inest, conscendimus equos invisimusque praesentes nostrarum ingenia? id cuique spectatissimum sit quod necopinato viri adventu occurrerit oculis.” incaluerant vino; {{pn|57.8|8}}“age sane!” omnes; citatis equis avolant Romam. Quo cum primis se intendentibus tenebris pervenissent, {{pn|57.9|9}}pergunt inde Collatiam, ubi Lucretiam haudquaquam ut regias nurus, quas in convivio luxuque cum aequalibus viderant tempus terentes, sed nocte sera deditam lanae inter lucubrantes ancillas in medio aedium sedentem inveniunt. Muliebris certaminis laus penes Lucretiam fuit. {{pn|57.10|10}}Adveniens vir Tarquiniique excepti benigne; victor maritus comiter invitat regios iuvenes. Ibi Sex. Tarquinium mala libido Lucretiae per vim stuprandae capit; cum forma tum spectata castitas incitat. {{pn|57.11|11}}Et tum quidem ab nocturno iuvenali ludo in castra redeunt.

==LVIII.==
{{pn|58.1|1}}Paucis interiectis diebus Sex. Tarquinius inscio Collatino cum comite uno Collatiam venit {{pn|58.2|2}}ubi exceptus benigne ab ignaris consilii cum post cenam in hospitale cubiculum deductus esset, amore ardens, postquam satis tuta circa sopitique omnes videbantur, stricto gladio ad dormientem Lucretiam venit sinistraque manu mulieris pectore oppresso “tace, Lucretia,” inquit; “Sex. Tarquinius sum; ferrum in manu est; moriere, si emiseris vocem.” {{pn|58.3|3}}Cum pavida ex somno mulier nullam opem, prope mortem imminentem videret, tum Tarquinius fateri amorem, orare, miscere precibus minas, versare in omnes partes muliebrem animum. {{pn|58.4|4}}Ubi obstinatam videbat et ne mortis quidem metu inclinari, addit ad metum dedecus: cum mortua iugulatum servum nudum positurum ait, ut in sordido adulterio necata dicatur. {{pn|58.5|5}}Quo terrore cum vicisset obstinatam pudicitiam velut vi victrix libido, profectusque inde Tarquinius ferox expugnato decore muliebri esset, Lucretia maesta tanto malo nuntium Romam eundem ad patrem Ardeamque ad virum mittit, ut cum singulis fidelibus amicis veniant; ita facto maturatoque {{pn|58.6|6}}opus esse; rem atrocem incidisse. Sp. Lucretius cum P. Valerio Volesi filio, Collatinus cum L. Iunio Bruto venit, cum quo forte Romam rediens ab nuntio uxoris erat conventus. Lucretiam sedentem maestam in cubiculo inveniunt. {{pn|58.7|7}}Adventu suorum lacrimae obortae, quaerentique viro “satin salve?” “minime,” inquit; “quid enim salvi est mulieri amissa pudicitia? vestigia viri alieni, Collatine, in lecto sunt tuo; ceterum corpus est tantum violatum, animus insons; mors testis erit. Sed date dexteras fidemque haud inpune adultero fore. {{pn|58.8|8}}Sex. Est Tarquinius, qui hostis pro hospite priore nocte vi armatus mihi sibique, si vos viri estis, pestiferum hinc abstulit gaudium.” {{pn|58.9|9}}Dant ordine omnes fidem; consolantur aegram animi avertendo noxam ab coacta in auctorem delicti: mentem peccare, non corpus, et unde consilium afuerit, culpam abesse. {{pn|58.10|10}}“vos,” inquit, “videritis, quid illi debeatur: ego me etsi peccato absolvo, supplicio non libero; nec ulla deinde inpudica Lucretiae exemplo vivet.” {{pn|58.11|11}}Cultrum, quem sub veste abditum habebat, eum in corde defigit prolapsaque in volnus moribunda cecidit. {{pn|58.12|12}}Conclamat vir paterque.

==LIX.==
{{pn|59.1|1}}Brutus illis luctu occupatis cultrum ex volnere Lucretiae extractum manantem cruore prae se tenens, “per hunc,” inquit, “castissimum ante regiam iniuriam sanguinem iuro, vosque, di, testes facio, me L. Tarquinium Superbum cum scelerata coniuge et omni liberorum stirpe ferro, igni, quacumque denique vi possim, exsecuturum nec illos nec alium quemquam regnare Romae passurum.” cultrum deinde Collatino tradit, {{pn|59.2|2}}inde Lucretio ac Valerio, stupentibus miraculo rei, unde novum in Bruti pectore ingenium. Ut praeceptum erat iurant; totique ab luctu versi in iram, Brutum iam inde ad expugnandum regnum vocantem sequuntur ducem. {{pn|59.3|3}}Elatum domo Lucretiae corpus in forum deferunt concientque miraculo, ut fit, rei novae atque indignitate homines. {{pn|59.4|4}}Pro se quisque scelus regium ac vim queruntur. Movet cum patris maestitia, tum Brutus castigator lacrimarum atque inertium querellarum auctorque quod viros, quod Romanos deceret, arma capiendi adversus hostilia ausos. {{pn|59.5|5}}Ferocissimus quisque iuvenum cum armis voluntarius adest; sequitur et cetera iuventus. Inde patre praeside relicto Collatiae custodibusque datis, ne quis eum motum regibus nuntiaret, ceteri armati duce Bruto Romam profecti. {{pn|59.6|6}}Ubi eo ventum est, quacumque incedit armata multitude pavorem ac tumultum facit; rursus ubi anteire primores civitatis vident, quidquid sit haud temere esse rentur. {{pn|59.7|7}}Nec minorem motum animorum Romae tam atrox res facit quam Collatiae fecerat. Ergo ex omnibus locis urbis in forum curritur. Quo simul ventum est, praeco ad tribunum celerum, in quo tum magistratu forte Brutus erat, populum advocavit. {{pn|59.8|8}}Ibi oratio habita nequaquam eius pectoris ingeniique quod simulatum ad eam diem fuerat, de vi ac libidine Sex. Tarquini, de stupro infando Lucretiae et miserabili caede, de orbitate Tricipitini, cui morte filiae causa mortis indignior ac miserabilior esset. {{pn|59.9|9}}Addita superbia ipsius regis miseriaeque et labores plebis in fossas cloacasque exhauriendas demersae; Romanos homines, victores omnium circa populorum, opifices ac lapicidas pro bellatoribus factos. {{pn|59.10|10}}Indigna Ser. Tulli regis memorata caedes et invecta corpori patris nefando vehiculo filia, invocatique ultores parentum di. {{pn|59.11|11}}His atrocioribusque, credo, aliis, quae praesens rerum indignitas haudquaquam relatu scriptoribus facilia subicit, memoratis incensam multitudinem perpulit ut imperium regi abrogaret exsulesque esse iuberet {{pn|59.12|12}}L. Tarquinium cum coniuge ac liberis. Ipse iunioribus, qui ultro nomina dabant, lectis armatisque ad concitandum inde adversus regem exercitum Ardeam in castra est profectus: imperium in urbe Lucretio, praefecto urbis iam ante ab rege institute, relinquit. {{pn|59.13|13}}Inter hunc tumultum Tullia domo profugit exsecrantibus, quacumque incedebat, invocantibusque parentum furias viris mulieribusque.

==LX.==
{{pn|60.1|1}}Harum rerum nuntiis in castra perlatis cum re nova trepidus rex pergeret Romam ad comprimendos motus, flexit viam Brutus — senserat enim adventum — ne obvius fieret; eodemque fere tempore diversis itineribus Brutus Ardeam, Tarquinius Romam venerunt. {{pn|60.2|2}}Tarquinio clausae portae exsiliumque indictum: liberatorem urbis laeta castra accepere, exactique inde liberi regis. Duo patrem secuti sunt, qui exsulatum Caere in Etruscos ierunt. Sex. Tarquinius Gabios tamquam in suum regnum profectus ab ultoribus veterum simultatium, quas sibi ipse caedibus rapinisque conciverat, {{pn|60.3|3}}est interfectus. L. Tarquinius Superbus regnavit annos quinque et viginti. Regnatum Romae ab condita urbe ad liberatam annos ducentos quadraginta quattuor. {{marginalia dextra|a. 244 (509)}}Duo consules inde comitiis centuriatis a praefecto urbis ex commentariis Ser. Tulli creati sunt, L. Iunius Brutus et L. Tarquinius Collatinus.
{{Liber
|Ante= Praefatio
|AnteNomen= ../Praefatio
|Post= Liber II
|PostNomen= ../Liber II
}}
&lt;/div&gt;{{finis}}
{{textquality|75%}}

[[en:From the Founding of the City/Book 1]]
[[fr:Histoire romaine (Tite-Live)/Livre I]]</text>
      <sha1>hmbpzj6h2jy2lxduov3iil7b21yt686</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aeneis/Liber X</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3256</id>
    <revision>
      <id>278829</id>
      <parentid>265204</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>278829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47574" sha1="hdbcca1i13sax7pej0zzo0kdwiw0mol" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor= Publius Vergilius Maro
|OperaeTitulus= Aeneis
|OperaeWikiPagina= Aeneis
|Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n.
|SubTitulus= Liber X
}}
&lt;div class=&quot;verse&quot;&gt;
{{Liber
|Ante= Liber IX
|AnteNomen= Aeneis/Liber IX
|Post= Liber XI
|PostNomen= Aeneis/Liber XI
}}
&lt;poem&gt;

Panditur intereā domus omnipotentis Olympī{{r|1|}}
conciliumque uocat dīuum pater atque hominum rēx
sīdeream in sēdem, terrās unde arduus omnīs
castraque Dardanidum aspectat populōsque Latīnōs.
Cōnsīdunt tēctīs bipatentibus, incipit ipse: {{versus|5}}
'Caelicolae magnī, quianam sententia uōbīs
uersa retrō tantumque animīs certātis inīquīs?
Abnueram bellō Italiam concurrere Teucrīs.
Quae contrā uetitum discordia? Quis metus aut hōs
aut hōs arma sequī ferrumque lacessere suāsit? {{versus|10}}
Adueniet iūstum pugnae (nē arcessite) tempus,
cum fera Karthāgō Rōmānīs arcibus ōlim
exitium magnum atque Alpīs immittet apertās:
tum certāre odiīs, tum rēs rapuisse licēbit.
Nunc sinite et placitum laetī compōnite foedus.' {{versus|15}}

Iuppiter haec paucīs; at nōn Venus aurea contrā
pauca refert:
'Ō pater, ō hominum rērumque aeterna potestās
(namque aliud quid sit quod iam implōrāre queāmus?),
cernis ut īnsultent Rutulī, Turnusque ferātur {{versus|20}}
per mediōs īnsignis equīs tumidusque secundō
Mārte ruat? Nōn clausa tegunt iam moenia Teucrōs;
quīn intrā portās atque ipsīs proelia miscent
aggeribus mūrōrum et inundant sanguine fossae.
Aenēās ignārus abest. Numquamne leuārī {{versus|25}}
obsidiōne sinēs? Mūrīs iterum imminet hostis
nāscentis Trōiae nec nōn exercitus alter,
atque iterum in Teucrōs Aetōlīs surgit ab Arpīs
Tȳdīdēs. Equidem crēdō, mea uulnera restant
et tua prōgeniēs mortālia dēmoror arma. {{versus|30}}
Sī sine pāce tuā atque inuītō nūmine Trōes
Italiam petiēre, luant peccāta neque illōs
iūueris auxiliō; sīn tot respōnsa secūtī
quae superī mānēsque dabant, cūr nunc tua quisquam
uertere iussa potest aut cūr noua condere fāta? {{versus|35}}
Quid repetam exustās Erycīnō in lītore classīs,
quid tempestātum rēgem uentōsque furentīs
Aeoliā excītōs aut āctam nūbibus Īrim?
Nunc etiam mānīs (haec intemptāta manēbat
sors rērum) mouet et superīs immissa repente {{versus|40}}
Allēctō mediās Italum bacchāta per urbēs.
Nīl super imperiō moueor. Spērāuimus ista,
dum fortūna fuit. Uincant, quōs uincere māuīs.
Sī nūlla est regiō Teucrīs quam det tua coniūnx
dūra, per ēuersae, genitor, fūmantia Trōiae {{versus|45}}
excidia obtestor: liceat dīmittere ab armīs
incolumem Ascanium, liceat superesse nepōtem.
Aenēās sānē ignōtīs iactētur in undīs
et quācumque uiam dederit Fortūna sequātur:
hunc tegere et dīrae ualeam subdūcere pugnae. {{versus|50}}
Est Amathūs, est celsa mihī Paphus atque Cythēra
Īdaliaeque domus: positīs inglōrius armīs
exigat hīc aeuum. Magnā diciōne iubētō
Karthāgō premat Ausoniam; nihil urbibus inde
obstābit Tyriīs. Quid pestem ēuādere bellī {{versus|55}}
iūuit et Argolicōs medium fūgisse per ignīs
totque maris uastaeque exhausta perīcula terrae,
dum Latium Teucrī recidīuaque Pergama quaerunt?
Nōn satius cinerēs patriae īnsēdisse suprēmōs
atque solum quō Trōia fuit? Xanthum et Simoēnta {{versus|60}}
redde, ōrō, miserīs iterumque reuoluere cāsūs
dā, pater, Īliacōs Teucrīs.' Tum rēgia Iūnō
ācta furōre grāuī: 'Quid mē alta silentia cōgis
rumpere et obductum uerbīs uulgāre dolōrem?
Aenēān hominum quisquam dīuumque subēgit {{versus|65}}
bella sequī aut hostem rēgī sē īnferre Latīnō?
Italiam petiit fātīs auctōribus, estō,
Cassandrae impulsus furiīs: num linquere castra
hortātī sumus aut uītam committere uentīs?
Num puerō summam bellī, num crēdere mūrōs, {{versus|70}}
Tyrrhēnamque fidem aut gentīs agitāre quietās?
Quis deus in fraudem, quae dūra potentia nostra
ēgit? Ubi hīc Iūnō dēmissaue nūbibus Īrīs?
Indignum est Italōs Trōiam circumdare flammīs
nāscentem et patriā Turnum cōnsistere terrā, {{versus|75}}
cui Pīlumnus auus, cui dīua Venīlia māter:
quid face Trōiānōs ātrā uim ferre Latīnīs,
arua aliēna iugō premere atque āuertere praedās?
Quid socerōs legere et gremiīs abdūcere pactās,
pacem ōrāre manū, praefīgere puppibus arma? {{versus|80}}
Tū potes Aenēān manibus subdūcere Grāium
prōque uirō nebulam et uentōs obtendere inānīs,
et potes in totidem classem conuertere nymphās:
nōs aliquid Rutulōs contrā iūuisse nefandum est?
&quot;Aenēās ignārus abest&quot;: Ignārus et absit. {{versus|85}}
Est Paphus Īdaliumque tibī, sunt alta Cythēra:
quid grauidam bellīs urbem et corda aspera temptās?
Nōsne tibī flūxās Phrygiae rēs uertere fundō
cōnāmur? Nōs? An miserōs quī Trōas Achīuīs
obiēcit? Quae causa fuit cōnsurgere in arma {{versus|90}}
Eurōpamque Asiamque et foedera soluere fūrtō?
Mē duce Dardanius Spartam expugnāuit adulter,
aut ego tēla dedī fōuīue Cupīdine bella?
Tum decuit metuisse tuīs: nunc sēra querēlīs
haud iūstīs adsurgis et inrita iūrgia iactās.' {{versus|95}}

Tālibus ōrābat Iūnō, cūnctīque fremēbant
caelicolae adsēnsū uariō, ceu flāmina prīma
cum dēprēnsa fremunt siluīs et caeca uolūtant
murmura uentūrōs nautīs prōdentia uentōs.
Tum pater omnipotēns, rērum cui prīma potestās, {{versus|100}}
īnfit (eō dīcente deum domus alta silēscit
et tremefacta solō tellūs, silet arduus aethēr,
tum Zephyrī posuēre, premit placida aequora pontus):
'Accipite ergō animīs atque haec mea fīgite dicta.
Quandoquidem Ausoniōs coniungī foedere Teucrīs {{versus|105}}
haud licitum, nec uestra capit discordia fīnem,
quae cuique est fortūna hodiē, quam quisque secat spem,
Trōs Rutulusne fuat, nūllō discrīmine habēbō,
seu fātīs Italum castra obsidiōne tenentur
sīue errōre malō Trōiae monitīsque sinistrīs. {{versus|110}}
Nec Rutulōs soluō. Sua cuique exōrsa labōrem
fortūnamque ferent. Rēx Iuppiter omnibus īdem.
fāta uiam inuenient.' Stygiī per flūmina frātris,
per pice torrentīs ātrāque uorāgine rīpās
adnuit et tōtum nūtū tremefēcit Olympum. {{versus|115}}
Hīc fīnis fandī. Soliō tum Iuppiter aureō
surgit, caelicolae medium quem ad līmina dūcunt.

Intereā Rutulī portīs circum omnibus īnstant
sternere caede uirōs et moenia cingere flammīs.
At legiō Aeneadum uāllīs obsessa tenētur {{versus|120}}
nec spēs ūlla fugae. Miserī stant turribus altīs
nēquīquam et rārā mūrōs cinxēre corōnā
Āsius Imbrasidēs Hicetāoniusque Thymoetēs
Assaracīque duo et senior cum Castore Thymbris,
prīma aciēs; hōs germānī Sarpēdonis ambō {{versus|125}}
et Clarus et Thaemōn Lyciā comitantur ab altā.
Fert ingēns tōtō cōnīxus corpore saxum,
haud partem exiguam montis, Lyrnēsius Acmōn,
nec Clytiō genitōre minor nec frātre Menestheō.
Hī iaculīs, illī certant dēfendere saxīs {{versus|130}}
mōlīrīque ignem neruōque aptāre sagittās.
Ipse inter mediōs, Veneris iūstissima cūra,
Dardanius caput, ecce, puer dētēctus honestum,
quālis gemma micat fuluum quae dīuidit aurum,
aut collō decus aut capitī, uel quāle per artem {{versus|135}}
inclūsum buxō aut Ōriciā terebinthō
lūcet ebur; fūsōs ceruīx cui lactea crīnīs
accipit et mollī subnectēns circulus aurō.
Tē quoque magnanimae uīdērunt, Ismare, gentēs
uulnera dērigere et calamōs armāre uenēnō, {{versus|140}}
Maeoniā generōse domō, ubi pinguia culta
exercentque uirī Pactōlusque inrigat aurō.
Adfuit et Mnēstheus, quem pulsī prīstina Turnī
aggere mūrōrum sublīmem glāria tollit,
et Capys: hinc nōmen Campānae dūcitur urbī. {{versus|145}}

Illī inter sēsē dūrī certāmina bellī
contulerant: mediā Aenēās freta nocte secābat.
Namque ut ab Ēuandrō castrīs ingressus Etrūscīs
rēgem adit et rēgī memorat nōmenque genusque
quidue petat quidue ipse ferat, Mēzentius arma {{versus|150}}
quae sibi conciliet, uiolentaque pectora Turnī
ēdocet, hūmānīs quae sit fīdūcia rēbus
admonet immiscetque precēs, haud fit mora, Tarchōn
iungit opēs foedusque ferit; tum lībera fātī
classem cōnscendit iussīs gēns Lȳdia dīuum {{versus|155}}
externō commissa ducī. Aenēia puppis
prīma tenet rōstrō Phrygiōs subiūncta leōnēs,
imminet Īda super, profugīs grātissima Teucrīs.
Hīc magnus sedet Aenēās sēcumque uolūtat
ēuentus bellī uariōs, Pallāsque sinistrō {{versus|160}}
adfīxus laterī iam quaerit sīdera, opācae
noctis iter, iam quae passus terrāque marīque.

Pandite nunc Helicōna, deae, cantūsque mouēte,
quae manus intereā Tuscīs comitētur ab ōrīs
Aenēān armetque ratēs pelagōque uehātur. {{versus|165}}

Massicus aerātā prīnceps secat aequora Tīgrī,
sub quō mīlle manūs iuuenum, quī moenia Clūsī
quīque urbem liquēre Cosās, quīs tēla sagittae
gōrȳtīque leuēs umerīs et lētifer arcūs.
Ūnā toruus Abās: huic tātum īnsignibus armīs {{versus|170}}
agmen et aurātō fulgēbat Apolline puppīs.
Sēscentōs illī dederat Populōnia māter
expertōs bellī iuuenēs, ast Ilua trecentōs
īnsula inexhaustīs Chalybum generōsa metallīs.
Tertius ille hominum dīuumque interpres Asīlās, {{versus|175}}
cui pecudum fībrae, caelī cui sīdera pārent
et linguae uolucrum et praesāgī fulminis ignēs,
mīlle rapit dēnsōs aciē atque horrentibus hastīs.
Hōs pārēre iubent Alphēae ab orīgine Pīsae,
urbs Etrūsca solō. Sequitur pulcherrimus Astyr, {{versus|180}}
Astyr equō fīdēns et uersicolōribus armīs.
Ter centum adiciunt (mēns omnibus ūna sequendī)
quī Caerēte domō, quī sunt Miniōnis in aruīs,
et Pyrgī ueterēs intempestaeque Grauiscae.

Nōn ego tē, Ligurum ductor fortissime bellō, {{versus|185}}
trānsierim, Cunare, et paucīs comitāte Cupāuō,
cuius olōrīnae surgunt dē uertice pennae
(crīmen, Amor, uestrum) fōrmaeque īnsigne paternae.
Namque ferunt lūctū Cycnum Phaethontis amātī,
pōpuleās inter frondēs umbramque sorōrum {{versus|190}}
dum canit et maestum Mūsā sōlātur amōrem,
cānentem mollī plūmā dūxisse senectam
linquentem terrās et sīdera uōce sequentem.
Fīlius aequālīs comitātus classe cateruās
ingentem rēmīs Centaurum prōmouet: ille {{versus|195}}
īnstat aquae saxumque undīs immāne minātur
arduus, et longā sulcat maria alta carīnā.

Ille etiam patriīs agmen ciet Ocnus ab ōrīs,
fātidicae Mantūs et Tuscī fīlius amnis,
quī mūrōs mātrisque dedit tibi, Mantua, nōmen, {{versus|200}}
Mantua dīues auīs, sed nōn genus omnibus ūnum:
gēns illī triplex, populī sub gente quaternī,
ipsa caput populīs, Tuscō dē sanguine uīrēs.
Hinc quoque quingentōs in sē Mēzentius armat,
quōs patre Bēnācō uēlātus harundine glauca {{versus|205}}
Mincius īnfēstā dūcēbat in aequora pīnū.
It grauis Aulestēs centēnāque arbore flūctum
uerberat adsurgēns, spūmant uada marmore uersō.
Hunc uehit immānīs Trītōn et caerula concha
exterrēns freta, cui laterum tenus hispida nantī {{versus|210}}
frōns hominem praefert, in prīstim dēsinit aluus,
spūmea sēmiferō sub pectore murmurat unda.

Tot lēctī procerēs ter dēnīs nāuibus ībant
subsidiō Trōiae et campōs salis aere secābant.

Iamque diēs caelō concesserat almaque currū {{versus|215}}
noctiuagō Phoebē medium pulsābat Olympum:
Aenēās (neque enim membrīs dat cūra quiētem)
ipse sedēns clāuumque regit uēlīsque ministrat.
Atque illī mediō in spatiō chorus, ecce, suārum
occurrit comitum: nymphae, quās alma Cybēbē {{versus|220}}
nūmen habēre maris nymphāsque ē nāuibus esse
iusserat, innābant pariter flūctūsque secābant,
quot prius aerātae steterant ad lītora prōrae.
Agnoscunt longē rēgem lūstrantque chorēīs;
quārum quae fandī doctissima Cȳmodocēa {{versus|225}}
pōne sequēns dextrā puppim tenet ipsaque dorsō
ēminet ac laeuā tacitīs subrēmigat undīs.
Tum sīc ignārum adloquitur: 'Uigilāsne, deum gēns,
Aenēā? Uigila et uēlīs immitte rudentīs.
Nōs sumus, Īdaeae sacrō dē uertice pīnūs, {{versus|230}}
nunc pelagī nymphae, classis tua. Perfidus ut nōs
praecipitīs ferrō Rutulus flammāque premēbat,
rūpimus inuītae tua uincula tēque per aequor
quaerimus. Hanc genetrīx faciem miserāta refēcit
et dedit esse deās aeuumque agitāre sub undīs. {{versus|235}}
At puer Ascanius mūrō fossīsque tenētur
tēla inter media atque horrentīs Mārte Latīnōs.
Iam loca iussa tenent fortī permixtus Etrūscō
Arcas eques; mediās illīs oppōnere turmās,
nē castrīs iungant, certa est sententia Turnō. {{versus|240}}
Surge age et Aurōrā sociōs ueniente uocārī
prīmus in arma iubē, et clipeum cape quem dedit ipse
inuictum ignipotēns atque ōrās ambiit aurō.
Crāstina lūx, mea sī nōn inrita dicta putārīs,
ingentīs Rutulae spectābit caedis aceruōs.' {{versus|245}}
Dīxerat et dextrā discēdēns impulit altam
haud ignāra modī puppim: fugit illa per undās
ōcior et iaculō et uentōs aequante sagittā.
Inde aliae celerant cursūs. Stupet īnscius ipse
Trōs Anchīsiadēs, animōs tamen ōmine tollit. {{versus|250}}
Tum breuiter supera aspectāns conuexa precātur:
'Alma parēns Īdaea deum, cui Dindyma cordī
turrigeraeque urbēs biiugīque ad frēna leōnēs,
tū mihi nunc pugnae prīnceps, tū rīte propinquēs
augurium Phrygibusque adsīs pede, dīua, secundō.' {{versus|255}}
Tantum effātus, et intereā reuolūta ruēbat
mātūrā iam lūce diēs noctemque fugārat;
prīncipiō sociīs ēdīcit signa sequantur
atque animōs aptent armīs pugnaeque parent sē.

Iamque in cōnspectū Teucrōs habet et sua castra {{versus|260}}
stāns celsā in puppī, clipeum cum deinde sinistrā
extulit ārdentem. Clāmōrem ad sīdera tollunt
Dardanidae ē mūrīs, spēs addita suscitat īrās,
tēla manū iaciunt, quālēs sub nūbibus ātrīs
Strȳmoniae dant signa gruēs atque aethera trānant {{versus|265}}
cum sonitū, fūgiuntque Notōs clāmōre secundō.
At Rutulō rēgī ducibusque ea mīra uidērī
Ausoniīs, dōnēc uersās ad lītora puppīs
respiciunt tōtumque adlābī classibus aequor.
Ārdet apex capitī cristīsque ā uertice flamma {{versus|270}}
funditur et uastōs umbō uomit aureus ignīs:
nōn secus ac liquidā sī quandō nocte comētae
sanguineī lūgubre rubent, aut Sīrius ārdor
ille sitim morbōsque ferēns mortālibus aegrīs
nāscitur et laeuō contrīstat lūmine caelum. {{versus|275}}

Haud tamen audācī Turnō fīdūcia cessit
lītora praecipere et uenientīs pellere terra.
[ultrō animōs tollit dictīs atque increpat ultrō:]
'Quod uōtīs optāstis adest, perfringere dextrā.
In manibus Mārs ipse uirīs. Nunc coniugis estō {{versus|280}}
quisque suae tēctīque memor, nunc magna refertō
facta, patrum laudēs. Ultrō occurrāmus ad undam
dum trepidī ēgressīsque labant uestīgia prīma.
audentīs Fortūna iuuat.'
Haec ait, et sēcum uersat quōs dūcere contrā {{versus|285}}
uel quibus obsessōs possit concrēdere mūrōs.

Intereā Aenēās sociōs dē puppibus altīs
pontibus expōnit. Multī seruāre recursūs
languentis pelagī et breuibus sē crēdere saltū,
per rēmōs aliī. Speculātus lītora Tarchōn, {{versus|290}}
quā uada nōn spērat nec frācta remurmurat unda,
sed mare inoffēnsum crēscentī adlābitur aestū,
aduertit subitō prōrās sociōsque prācatur:
'Nunc, ō lēcta manūs, ualidīs incumbite rēmīs;
tollite, ferte ratēs, inimīcam findite rōstrīs {{versus|295}}
hanc terram, sulcumque sibī premat ipsa carīna.
Frangere nec tālī puppim statiōne recūsō
arreptā tellūre semel.' Quae tālia postquam
effātus Tarchōn, sociī cōnsurgere tōnsīs
spūmantīsque ratēs aruīs īnferre Latīnīs, {{versus|300}}
dōnec rōstra tenent siccum et sēdēre carīnae
omnēs innōcuae. Sed nōn puppis tua, Tarchōn:
namque īnflīcta uadōs, dorsō dum pendet inīquō
anceps sustentāta diū flūctūsque fatīgat,
soluitur atque uirōs mediīs expōnit in undīs, {{versus|305}}
fragmina rēmōrum quōs et fluitantia trānstra
impediunt retrahitque pedēs simul unda relābēns.

Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit ācer
tōtam aciem in Teucrōs et contrā in lītore sistit.
Signa canunt. Prīmus turmās inuāsit agrestīs {{versus|310}}
Aenēās, ōmen pugnae, strāuitque Latīnōs
occīsō Thērōne, uirum quī maximus ultrō
Aenēān petit. Huic gladiō perque aerea sūtā,
per tunicam squālentem aurō latus haurit apertum.
Inde Lichān ferit exsectum iam mātre perēmpta {{versus|315}}
et tibi, Phoebe, sacrum: cāsūs ēuādere ferrī
quō licuit paruō? Nec longē Cissea dūrum
immānemque Gyān sternentīs agmina clāuā
dēiēcit lētō; nihil illōs Herculis arma
nec ualidae iūuēre manūs genitorque Melampūs, {{versus|320}}
Alcīdae comes usque grauīs dum terra labōrēs
praebuit. Ecce Pharō, uōcēs dum iactat inertīs,
intorquēns iaculum clāmantī sistit in ōre.
Tū quoque, flāuentem prīmā lānūgine mālās
dum sequeris Clytium īnfēlīx, noua gaudia, Cȳdōn, {{versus|325}}
Dardaniā strātus dextrā, sēcūrus amōrum
quī iuuenum tibi semper erant, miserande iacērēs,
nī frātrum stīpāta cohors foret obuia, Phorcī
prōgeniēs, septem numerō, septēnaque tēla
coniciunt; partim galeā clipeōque resultant {{versus|330}}
inrita, dēflexit partim stringentia corpus
alma Venus. Fīdum Aenēās adfātur Achātēn:
'Suggere tēla mihī, nōn ūllum dextera frūstrā
torserit in Rutulōs, steterunt quae in corpore Grāium
Īliacīs campīs.' Tum magnam corripit hastam {{versus|335}}
et iacit: illa uolāns clipeī trānsuerberat aera
Maeonis et thōrāca simul cum pectore rumpit.
Huic frāter subit Alcānor frātremque ruentem
sustentat dextrā: trāiectō missa lacertō
pōotinus hasta fugit seruatque cruenta tenōrem, {{versus|340}}
dexteraque ex umerō neruīs moribunda pependit.
Tum Numitor iaculō frātrīs dē corpore raptō
Aenēān petiit: sed nōn et fīgere contrā
est licitum, magnīque femur perstrīnxit Achātae.

Hīc Curibus fīdēns prīmaeuō corpore Clausus {{versus|345}}
aduenit et rigidā Dryopem ferit ēminus hastā
sub mentum grauiter pressā, pariterque loquentis
uōcem animamque rapit trāiectō gutture; at ille
frōnte ferit terram et crassum uomit ōre cruōrem.
Trīs quoque Thrēiciōs Boreae dē gente suprēmā {{versus|350}}
et trōs quōs Īdās pater et patria Ismara mittit,
per uariōs sternit cāsūs. Accurrit Halaesus
Auruncaeque manus, subit et Neptūnia prōlēs,
īnsignīs Messāpus equīs. Expellere tendunt
nunc hī, nunc illī: certātur līmine in ipsō {{versus|355}}
Ausoniae. Magnō discordēs aethere uentī
proelia ceu tollunt animīs et uīribus aequīs;
nōn ipsī inter sē, nōn nūbila, nōn mare cēdit;
anceps pugna diū, stant obnīxa omnia contrā:
haud aliter Trōiānae aciēs aciēsque Latīnae {{versus|360}}
concurrunt, haeret pede pēs dēnsusque uirō uir.

At parte ex aliā, quā saxa rotantia lātē
intulerat torrēns arbustaque dīruta rīpīs,
Arcadas insuētōs aciēs īnferre pedestrīs
ut uīdit Pallās Latiō dare terga sequācī, {{versus|365}}
aspera quīs nātūra locī dīmittere quandō
suāsit equōs, ūnum quod rēbus restat ēgēnīs,
nunc prece, nunc dictīs uirtūtem accendit amārīs;
'Quō fugitis, sociī? Per uōs et fortia factā,
per ducis Euandrī nōmen dēuictaque bella {{versus|370}}
spemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudī,
fīdite nē pedibus. Ferrō rumpenda per hostīs
est uia. Quā globus ille uirum dēnsissimus urget,
hāc uōs et Pallanta ducem patria alta reposcit.
Nūmina nūlla premunt, mortālī urgēmur ab hoste {{versus|375}}
mortālēs; totidem nōbīs animaeque manūsque.
Ecce maris magnā claudit nōs obice pontus,
dēest iam terra fugae: pelagus Trōiamne petāmus?'
Haec ait, et medius dēnsōs prōrumpit in hostīs.

Obuius huic prīmum fātīs adductus inīquīs {{versus|380}}
fit Lagus. Hunc, uellit magnō dum pondere saxum,
intortō fīgit tēlō, discrīmina costīs
per medium quā spīna dabat, hastamque receptat
ossibus haerentem. Quem nōn super occupat Hisbō,
ille quidem hōc spērāns; nam Pallās ante ruentem, {{versus|385}}
dum furit, incautum crūdēlī morte sodālis
excipit atque ēnsem tumidō in pulmōne recondit.
Hinc Sthenium petit et Rhoetī dē gente uetustā
Anchemolum thalamōs ausum incestāre nouercae.
Uōs etiam, geminī, Rutulīs cecidistis in aruīs, {{versus|390}}
Daucia, Lārīdē Thymberque, simillima prōlēs,
indiscrēta suīs grātusque parentibus error;
at nunc dūra dedit uōbis discrīmina Pallās.
Nam tibi, Thymbre, caput Euandrius abstulit ēnsis;
tē dēcīsa suum, Lārīdē, dextera quaerit {{versus|395}}
sēmianimēsque micant digitī ferrumque retractant.
Arcadas accēnsōs monitū et praeclāra tuentīs
facta uirī mixtus dolor et pudor armat in hostīs.

Tum Pallās biiugīs fugientem Rhoetea praeter
trāicit. Hōc spatium tantumque morae fuit Īlō; {{versus|400}}
Īlō namque procul ualidam dērēxerat hastam,
quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthrā,
tē fugiēns frātremque Tyrēn, currūque uolūtus
caedit sēmianimīs Rutulōrum calcibus arua.
Ac uelut optātō uentīs aestāte coortīs {{versus|405}}
dispersa immittit siluīs incendia pāstor,
correptīs subitō mediīs extenditur ūna
horrida per lātōs aciēs Volcānia campōs,
ille sedēns uictor flammās dēspectat ouantīs:
nōn aliter socium uirtūs coit omnis in ūnum {{versus|410}}
tēque iuuat, Pallā. Sed bellīs ācer Halaesus
tendit in aduersōs sēque in sua colligit arma.
Hīc mactat Lādōna Pherētaque Dēmodocumque,
Strȳmoniō dextram fulgenti dēripit ēnse
ēlātam in iugulum, saxō ferit ōra Thoantis {{versus|415}}
ossaque dispersit cerebrō permixta cruentō.
Fāta canēns siluis genitor cēlārat Halaesum;
ut senior lētō cānentia lūmina soluit,
iniēcēre manum Parcae tēlīsque sacrārunt
Euandrī. Quem sīc Pallās petit ante precātus: {{versus|420}}
'Dā nunc, Thybri pater, ferrō, quod missile librō,
fortūnam atque uiam dūrī per pectus Halaesī.
Haec arma exuuiāsque uirī tua quercus habēbit.'
Audiit illa deus; dum texit Imāona Halaesus,
Arcadiō īnfēlīx tēlō dat pectus inermum. {{versus|425}}

At nōn caede uirī tantā perterrita Lausus,
pars ingēns bellī, sinit agmina: prīmus Abantem
oppositum interimit, pugnae nōdumque moramque.
Sternitur Arcadiae prōlēs, sternuntur Etrūscī
et uōs, ō Grāīs imperdita corpora, Teucrī. {{versus|430}}
Agmina concurrunt ducibusque et uīribus aequīs;
extrēmī addēnsent aciēs nec turba mouērī
tēla manūsque sinit. Hinc Pallās īnstat et urget,
hinc contrā Lausus, nec multum discrepat aetās,
ēgregiī fōrmā, sed quīs Fortūna negārat {{versus|435}}
in patriam reditūs. Ipsōs concurrere passūs
haud tamen inter sē magnī rēgnātor Olympī;
mox illōs sua fāta manent maiōre sub hoste.

Intereā soror alma monet succēdere Lausō
Turnum, quī uolucrī currū medium secat agmen. {{versus|440}}
Ut uīdit sociōs: 'Tempus dēsistere pugnae;
sōlus ego in Pallanta feror, sōlī mihi Pallās
dēbētur; cuperem ipse parēns spectātor adesset.'
Haec ait, et sociī cessērunt aequore iussō.
At Rutulum abscessū iuuenis tum iussa superba {{versus|445}}
mīrātus stupet in Turnō corpusque per ingēns
lūmina uoluit obitque trucī procul omnia uīsū,
tālibus et dictīs it contrā dicta tyrannī:
'Aut spoliīs ego iam raptīs laudābor opīmīs
aut lētō īnsignī: sortī pater aequus utrīque est. {{versus|450}}
Tolle minās.' Fātus medium prōcēdit in aequor;
frīgidus Arcadibus coit in praecordia sanguis.
Dēsiluit Turnus biiugīs, pedes apparat īre
comminus; utque leō, speculā cum uīdit ab altā
stāre procul campīs meditantem in proelia taurum, {{versus|455}}
aduolat, haud alia est Turnī uenientis imāgō.
Hunc ubi contiguum missae fore crēdidit hastae,
īre prior Pallās, sī quā fors adiuuet ausum
uīribus imparibus, magnumque ita ad aethera fātur:
'Per patris hospitium et mēnsās, quās aduena adistī, {{versus|460}}
tē precor, Alcīdē, coeptīs ingentibus adsīs.
Cernat sēminecī sibi mē rapere arma cruenta
uictīremque ferant morientia lūmina Turnī.'
Audiit Alcīdēs iuuenem magnumque sub īmō
corde premit gemitum lacrimāsque effundit inānīs. {{versus|465}}
Tum genitor nātum dictīs adfātur amīcīs:
'Stat sua cuique diēs, breue et inreparābile tempus
omnibus est uītae; sed fāmam extendere factīs,
hōc uirtūtis opus. Trōiae sub moenibus altīs
tot gnātī cecidēre deum, quīn occidit ūnā {{versus|470}}
Sarpēdōn, mea prōgeniēs; etiam sua Turnum
fāta uocant mētāsque datī peruēnit ad aeuī.'
Sīc ait, atque oculōs Rutulōrum rēicit aruīs.

At Pallās magnīs ēmittit uīribus hastam
uāgīnāque cauā fulgentem dēripit ēnsem. {{versus|475}}
Illa uolāns umerī surgunt quā tegmina summa
incidit, atque uiam clipeī mōlīta per ōrās
tandem etiam magnō strīnxit dē corpore Turnī.
Hīc Turnus ferrō praefīxum rōbur acūtō
in Pallanta diū lībrāns iacit atque ita fātur: {{versus|480}}
'Aspice num mage sit nostrum penetrābile tēlum.'
Dīxerat; at clipeum, tot ferrī terga, tot aeris,
quem pellīs totiēns obeat circumdata taurī,
uibrantī cuspis medium trānsuerberat ictū
lōrīcaeque morās et pectus perforat ingēns. {{versus|485}}
Ille rapit calidum frūstrā dē uulnere tēlum:
ūnā eademque uiā sanguis animusque sequuntur.
Corruit in uulnus (sonitum super arma dedēre)
et terram hostīlem moriēns petit ōre cruentō.
quem Turnus super adsistēns: {{versus|490}}
'Arcades, haec' inquit 'memorēs mea dicta referte
Euandrō: quālem meruit, Pallanta remittō.
Quisquis honōs tumulī, quidquid sōlāmen humandī est,
largior. Haud illī stābunt Aenēia paruō
hospitia.' Et laeuō pressit pede tālia fātus {{versus|495}}
exanimem rapiēns immānia pondera balteī
impressumque nefās: ūnā sub nocte iugālī
caesa manus iuuenum foedē thalamīque cruentī,
quae Clonus Eurytidēs multō caelāuerat aurō;
quō nunc Turnus ouat spoliō gaudetque potītus. {{versus|500}}
Nescia mēns hominum fātī sortisque futūrae
et servāre modum rēbus sublāta secundīs!
Turnō tempus erit magnō cum optāuerit ēmptum
intāctum Pallantā, et cum spolia ista diemque
ōderit. At sociī multō gemitū lacrimīsque {{versus|505}}
impositum scūtō referunt Pallanta frequentēs.
Ō dolor atque decus magnum reditūre parentī,
haec tē prīma diēs bellō dedit, haec eadem aufert,
cum tamen ingentīs Rutulōrum linquis aceruōs!

Nec iam fāma malī tantī, sed certior auctor {{versus|510}}
aduolat Aenēae tenuī discrīmine lētī
esse suōs, tempus uersīs succurrere Teucrīs.
Proxima quaeque metit gladiō lātumque per agmen
ārdēns līmitem agit ferrō, tē, Turne, superbum
caede nouā quaerēns. Pallās, Euander, in ipsīs {{versus|515}}
omnia sunt oculīs, mēnsae quās aduena prīmās
tunc adiit, dextraeque datae. Sulmōne creātōs
quattuor hīc iuuenēs, totidem quōs ēducat Ufēns,
uīuentīs rapit, īnferiās quōs immolet umbrīs
captīuōque rogī perfundat sanguine flammās. {{versus|520}}
Inde Magō procul īnfēnsam contenderat hastam:
ille āstū subit, at tremibunda superuolat hasta,
et genua amplectēns effātur tālia supplex:
'Per patriōs mānis et spēs surgentis Iūlī
tē precor, hanc animam seruēs gnātōque patrīque. {{versus|525}}
Est domus alta, iacent penitus dēfossa talenta
caelātī argentī, sunt aurī pondera factī
īnfectīque mihī. Nōn hīc uictōria Teucrum
uertitur aut anima ūna dabit discrīmina tanta.'
Dīxerat. Aenēās contrā cui tālia reddit: {{versus|530}}
'Argentī atque aurī memorās quae multa talenta
gnātīs parce tuīs. Bellī commercia Turnus
sustulit ista prior iam tum Pallante perēmptō.
Hoc patris Anchīsae mānēs, hoc sentit Iūlus.'
Sīc fātus galeam laeuā tenet atque reflexā {{versus|535}}
ceruīce ōrantīs capulō tenus applicat ēnsem.
Nec procul Haemonidēs, Phoebī Triuiaeque sacerdōs,
īnfula cui sacrā redimībat tempora uittā,
tōtus conlūcēns ueste atque īnsignibus albīs.
Quem congressus agit campō, lāpsumque superstāns {{versus|540}}
immolat ingentīque umbrā tegit, arma Serestus
lēcta refert umerīs tibi, rēx Grādīue, tropaeum.

Īnstaurant aciēs Volcānī stirpe creātus
Caeculus et ueniēns Mārsōrum montibus Umbrō.
Dardanidēs contrā furit: Ānxuris ēnse sinistram {{versus|545}}
et tōtum clipeī ferrō dēiēcerat orbem
(dīxerat ille aliquid magnum uimque adfore uerbō
crēdiderat, caelōque animum fortasse ferēbat
cānitiemque sibi et longōs prōmīserat annōs);
Tarquitus exsultāns contrā fulgentibus armīs, {{versus|550}}
siluicolae Faunō Dryopē quem nympha creārat,
obuius ārdentī sēsē obtulit. Ille reductā
lōrīcam clipeīque ingēns onus impedit hastā,
tum caput ōrantis nēquīquam et multa parantis
dīcere dēturbat terrae, truncumque tepentem {{versus|555}}
prōuoluēns super haec inimīcō pectore fātur:
'Istīc nunc, metuende, iacē. Nōn tē optima māter
condet humī patriōque onerābit membra sepulcrō:
ālitibus linquēre ferīs, aut gurgite mersum
unda feret piscēsque impastī uulnera lambent.' {{versus|560}}
Prōtinus Antaeum et Lūcam, prīma agmina Turnī,
persequitur, fortemque Numam fuluumque Camertem,
magnanimō Volcente satum, dītissimus agrī
quī fuit Ausonidum et tacitīs regnāuit Amyclīs.
Aegaeon quālis, centum cui bracchia dīcunt {{versus|565}}
centēnāsque manūs, quīnquāgintā oribus ignem
pectoribusque ārsisse, Iouis cum fulmina contrā
tot paribus streperet clipeīs, tot stringeret ēnsīs:
sīc tōtō Aenēās dēsaeuit in aequore uictor
ut semel intepuit mūcrō. Quīn ecce Niphaeī {{versus|570}}
quadriiugīs in equōs aduērsaque pectora tendit.
Atque illī longē gradientem et dīra frementem
ut uīdēre, metū uersī rētrōque ruentēs
effunduntque ducem rapiuntque ad lītora currūs.

Intereā biiugīs īnfērt sē Lūcagus albīs {{versus|575}}
in mediōs frāterque Liger; sed frāter habēnīs
flectit equōs, strictum rotat ācer Lūcagus ēnsem.
Haud tulit Aenēās tantō feruōre furentīs;
inruit aduersāque ingēns appāruit hasta.
cui Liger: {{versus|580}}
'Nōn Diomēdis equōs nec currum cernis Achīllī
aut Phrygiae campōs: nunc bellī fīnis et aeuī
hīs dabitur terrīs.' Uēsānō tālia lātē
dicta uolant Ligerī. Sed nōn et Trōius hērōs
dicta parat contrā, iaculum nam torquet in hostīs. {{versus|585}}
Lūcagus ut prōnus pendēns in uerbera tēlō
admonuit biiugōs, prōiectō dum pede laeuō
aptat sē pugnae, subit ōrās hasta per īmās
fulgentis clipeī, tum laeuum perforat inguen;
excussus currū moribundus uoluitur aruīs. {{versus|590}}
Quem pius Aenēās dictīs adfātur amārīs:
'Lūcage, nūlla tuōs currūs fuga sēgnis equōrum
prōdidit aut uānae uertēre ex hostibus umbrae:
ipse rotīs saliēns iuga dēseris.' Haec ita fātus
arripuit biiugōs; frāter tendēbat inertīs {{versus|595}}
īnfēlīx palmās currū dēlāpsus eōdem:
'Per tē, per quī tē tālem genuēre parentēs,
uir Trōiāne, sine hanc animam et miserēre precantīs.'
Plūribus ōrantī Aenēās: 'Haud tālia dūdum
dicta dabās. Morere et frātrem nē dēsere frāter.' {{versus|600}}
Tum latebrās animae pectus mūcrōne reclūdit.
Tālia per campōs ēdēbat fūnera ductor
Dardanius torrentis aquae uel turbinis ātrī
mōre furēns. Tandem ērumpunt et castra relinquunt
Ascanius puer et nēquīquam obsēssa iuuentūs. {{versus|605}}

Iūnōnem intereā compellat Iuppiter ultrō:
'Ō germāna mihi atque eadem grātissima coniūnx,
ut rēbāre, Venus (nec tā sententia fallit)
Trōiānās sustentat opēs, nōn uīuida bellō
dextra uirīs animusque ferōx patiensque perīclī.' {{versus|610}}
Cui Iūnō summissa: 'Quid, ō pulcherrime coniūnx,
sollicitās aegram et tua trīstia dicta timentem?
Sī mihi, quae quondam fuerat quamque esse decēbat,
uīs in amōre foret, nōn hōc mihi namque negārēs,
omnipotēns, quīn et pugnae subdūcere Turnum {{versus|615}}
et Daunō possem incolumem seruāre parentī.
Nunc pereat Teucrīsque piō det sanguine poenās.
Ille tamen nostrā dēdūcit orīgine nōmen
Pīlumnusque illī quārtus pater, et tua largā
saepe manū multīsque onerāuit līmina dōnīs.' {{versus|620}}
Cui rēx aetheriī breuiter sīc fātur Olympī:
'Sī mora praesentis lētī tempusque cadūcō
ōrātur iuuenī mēque hōc ita pōnere sentīs,
tolle fuga Turnum atque īnstantibus ēripe fātīs:
hāctenus indulsisse uacat. Sīn altior istīs {{versus|625}}
sub precibus uenia ūlla latet tōtumque mouērī
mūtārīue putās bellum, spēs pāscis inānīs.'
Et Iūnō adlacrimāns: 'Quid sī, quae uōce grauārīs,
mente darēs atque haec Turnō rata uīta manēret?
Nunc manet īnsontem grauis exitus, aut ego uērī {{versus|630}}
uāna feror. Quod ut ō potius formīdine falsā
lūdar, et in melius tua, quī potes, ōrsa reflectās!'

Haec ubi dicta dedit, caelō sē prōtinus altō
mīsit agēns hiemem nimbō succīncta per aurās,
Īliacamque aciem et Laurentia castra petīuit. {{versus|635}}
Tum dea nūbe cauā tenuem sine uīribus umbram
in faciem Aenēae (uīsū mīrābile mōnstrum)
Dardaniīs ornat tēlīs, clipeumque iubāsque
dīuīni adsimulat capitis, dat inānia uerba,
dat sine mente sonum gressūsque effingit euntīs, {{versus|640}}
morte obitā quālīs fāma est uolitāre figūrās
aut quae sōpītōs dēlūdunt somnia sēnsūs.
At prīmās laeta ante aciēs exsultat imāgō
inrītatque uirum tēlīs et uōce lacessit.
Īnstat cui Turnus strīdentemque ēminus hastam {{versus|645}}
cōnicit; illa datō uertit uestīgia tergō.
Tum uērō Aenēān āuersum ut cēdere Turnus
crēdidit atque animō spem turbidus hausit inānem:
'Quō fugis, Aenēā? thalamōs nē dēsere pactōs;
hāc dabitur dextrā tellūs quaesīta per undās.' {{versus|650}}
Tālia uōciferāns sequitur strictumque corūscat
mūcrōnem, nec ferre uidet sua gaudia uentōs.

Forte ratīs celsī coniūncta crepīdine saxī
expositīs stābat scālīs et ponte parātō,
quā rēx Clūsīnīs aduectus Osīnius ōrīs. {{versus|655}}
Hūc sēsē trepida Aenēae fugientis imāgō
cōnicit in latebrās, nec Turnus sēgnior īnstat
exsuperatque morās et pontis trānsilit altōs.
Uix prōram attigerat, rumpit Sāturnia fūnem
āuulsamque rapit reuolūta per aequora nāuem. {{versus|660}}
Tum leuis haud ultrā latebrās iam quaerit imāgō,
sed sūblīme uolāns nūbī sē immiscuit ātrae,
illum autem Aenēās absentem in proelia poscit;
obuia multa uirum dēmittit corpora mortī,
cum Turnum mediō intereā fert aequore turbō. {{versus|665}}
Respicit ignārus rērum īngrātusque salūtis
et duplīcis cum uōce manūs ad sīdera tendit:
'Omnipotēns genitor, tantōn mē crīmine dignum
dūxistī et tālīs uoluistī expendere poenās?
Quō feror? Unde abiī? quae mē fuga quemue redūcit? {{versus|670}}
Laurentīsne iterum mūrōs aut castra uidēbō?
Quid manus illa uirum, quī mē meaque arma secūtī?
Quōsque (nefās) omnīs īnfandā in morte relīquī
et nunc pālantīs uideō, gemitumque cadentum
accipiō? Quid agō? Aut quae iam satis īma dehīscat {{versus|675}}
terra mihī? Uōs ō potius miserēscite, uentī;
in rūpēs, in saxa (uolēns uōs Turnus adōrō)
ferte ratem saeuīsque uadīs immittite syrtis,
Quō nec mē Rutulī nec cōnscia fāma sequātur.'
Haec memorāns animō nunc hūc, nunc flūctuat illuc, {{versus|680}}
an sēsē mūcrōne ob tantum dēdecus āmēns
induat et crūdum per costās exigat ēnsem,
flūctibus an iaciat mediīs et lītora nandō
curua petat Teucrumque iterum sē reddat in armā.
Ter cōnātus utramque uiam, ter maxima Iūnō {{versus|685}}
continuit iuuenemque animī miserāta repressit.
Lābitur alta secāns flūctūque aestūque secundō
et patris antīquam Daunī dēfērtur ad urbem.

At Iouis intereā monitīs Mēzentius ārdēns
succēdit pugnae Teucrōsque inuādit ouantīs. {{versus|690}}
Concurrunt Tyrrhēnae aciēs atque omnibus ūnī,
ūnī odiīsque uirō tēlīsque frequentibus īnstant.
Ille (uelut rūpēs uāstum quae prōdit in aequor,
obuia uentōrum furiīs expostaque pontō,
uim cūnctam atque minās perfert caelīque marisque {{versus|695}}
ipsa immōta manēns) prōlem Dolichāonis Hebrum
sternit humī, cum quō Latagum Palmumque fugācem,
sed Latagum saxō atque ingentī fragmine montīs
occupat ōs faciemque aduersam, poplite Palmum
succīsō uoluī sēgnem sinit, armaque Lausō {{versus|700}}
dōnat habēre umerīs et uertice fīgere cristās.
Nec nōn Euanthēn Phrygium Paridisque Mimanta
aequālem comitemque, ūnā quem nocte Theānō
in lūcem genitōre Amycō dedit et face praegnās
Cissēis rēgīna Parim; Paris urbe paternā {{versus|705}}
occubat, ignārum Laurēns habet ōra Mimanta.
Ac uelut ille canum morsū dē montibus altīs
āctus aper, multōs Vesulus quem pīnifer annōs
dēfendit multōsque palūs Laurentia siluā
pāscit harundineā, postquam inter rētia uentum est, {{versus|710}}
substitit īnfremuitque ferōx et inhorruit armōs,
nec cuiquam īrāscī propiusue accēdere uirtūs,
sed iaculīs tūtīsque procul clāmōribus īnstant;
ille autem impauidus partīs cūnctātur in omnīs
dentibus īnfrendēns et tergō dēcutit hastās: {{versus|715}}
haud aliter, iūstae quibus est Mēzentius īrae,
nōn ūllī est animus strictō cōncurrere ferrō,
missilibus longē et uāstō clāmōre lacessunt.

Vēnerat antīquīs Corythī dē fīnibus Ācrōn,
Grāius homō, īnfectōs linquēns profugus hymenaeōs. {{versus|720}}
hunc ubi miscentem longē media agmina uīdit,
purpureum pennīs et pactae coniugis ostrō,
impāstus stabula alta leō ceu saepe perāgrāns
(suadet enim uēsāna famēs), sī forte fugācem
cōnspexit capream aut surgentem in cornua ceruum, {{versus|725}}
gaudet hiāns immāne comāsque arrēxit et haeret
uīsceribus super incumbēns; lāuit improba taeter
ōra cruor
Sīc ruit in dēnsōs alacer Mēzentius hostīs.
Sternitur īnfēlīx Ācrōn et calcibus ātram {{versus|730}}
tundit humum exspīrāns īnfrāctaque tēla cruentat.
Atque īdem fugientem haud est dignātus Orōdēn
sternere nec iactā caecum dare cuspide uulnus;
obuius aduersōque occurrit sēque uirō uir
contulit, haud fūrtō melior sed fortibus armīs. {{versus|735}}
Tum super abiectum positō pede nīxus et hasta:
'Pars bellī haud temnenda, uirī, iacet altus Orōdēs.'
cōnclāmant sociī laetum paeāna secūtī;
ille autem exspirāns: 'Nōn mē, quīcumque es, inultō,
uictor, nec longum laetābere; tē quoque fāta {{versus|740}}
prōspēctant paria atque eadem mox arua tenēbis.'
Ad quem subrīdēns mixtā Mēzentius īrā:
'Nunc morere. Ast dē mē dīuum pater atque hominum rēx
uīderit.' Hōc dicēns ēduxit corpore tēlum.
Ollī dūra quiēs oculōs et ferreus urget {{versus|745}}
somnus, in aeternam clauduntur lūmina noctem.

Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrātor Hydaspēn
partheniumque Rapō et praedūrum uīribus Orsēn,
Messāpus Cloniumque Lycāoniumque Erichaetēn,
illum īnfrēnis equī lāpsū tellūre iacentem, {{versus|750}}
hunc peditem. Pedes et Lycius prōcesserat Āgis,
quem tamen haud expers Valerus uirtūtis auītae
dēicit; at Thronium Salius Saliumque Nealcēs
insidiīs, iaculō et longē fallente sagittā.

Iam grauis aequābat lūctūs et mūtua Māuors {{versus|755}}
fūnera; caedēbant pariter pariterque ruēbant
uictōrēs uictīque, neque hīs fuga nōta neque illīs.
Dī Iouis in tēctīs īram miserantur inānem
ambōrum et tantōs mortālibus esse labōrēs;
hinc Venus, hinc contrā spectat Sāturnia Iūnō. {{versus|760}}
Pallida Tīsiphonē mediā inter mīlia saeuit.

At uērō ingentem quatiēns Mēzentius hastam
turbidus ingreditur campō. Quam magnus Orīōn,
cum pedes incēdit mediī per maxima Nēreī
stāgna uiam scindēns, umerō superēminet undās, {{versus|765}}
aut summīs referēns annōsam montibus ornum
ingrediturque solō et caput inter nūbila condit,
tālis sē uastīs īnfert Mēzentius armīs.
Huic contrā Aenēās speculātus in agmine longō
obuius īre parat. Manet imperterritus ille {{versus|770}}
hostem magnanimum opperiēns, et mōle suā stat;
atque oculīs spatium ēmēnsus quantum satis hastae:
'Dextra mihī deus et tēlum, quod missile librō,
nunc adsint! Uoueō praedōnis corpore raptīs
indūtum spoliīs ipsum tē, Lause, tropaeum {{versus|775}}
Aenēae.' Dīxit, strīdentemque ēminus hastam
iēcit. At illa uolāns clipeō est excussa proculque
ēgregium Antōrēn latus inter et īlia fīgit,
Herculis Antōrēn comitem, quī missus ab Argīs
haeserat Euandrō atque Italā cōnsēderat urbe. {{versus|780}}
Sternitur īnfēlīx aliēnō uulnere, caelum-
que aspicit et dulcīs moriēns reminiscitur Argōs.
Tum pius Aenēās hastam iacit; illa per orbem
aere cauum triplicī, per līnea terga tribusque
trānsiit intextum taurīs opus, īmaque sēdit {{versus|785}}
inguine, sed uīris haud pertulit. Ōcius ēnsem
Aenēās uīsō Tyrrhēnī sanguine laetus
ēripit ā femine et trepidantī feruidus īnstat.
Ingemuit cārī grauiter genitōris amōre,
ut uīdit, Lausus, lacrimaeque per ōra uolūtae, {{versus|790}}
hīc mortis dūrae cāsum tuāque optima facta,
sī qua fidem tantō est operī lātūra uetustās,
nōn equidem nec tē, iuuenis memorande, silēbō,
ille pedem referēns et inūtilis inque ligātus
cēdēbat clipeōque inimīcum hastīle trahēbat. {{versus|795}}
Prōripuit iuuenis sēsēque immiscuit armīs,
iamque adsurgentis dextrā plāgamque ferentis
Aenēae subiit mūcrōnem ipsumque morandō
sustinuit; sociī magnō clāmōre sequuntur,
dum genitor nātī parmā prōtēctus abīret, {{versus|800}}
tēlaque coniciunt perturbantque ēminus hostem
missilibus. Furit Aenēās tēctusque tenet sē.
Ac uelut effūsā sī quandō grandine nimbī
praecipitant, omnis campīs diffūgit arātor
omnis et agricola, et tūtā latet arce uiātor {{versus|805}}
aut amnis rīpīs aut altī fornice saxī,
dum pluit in terrīs, ut possint sōle reductō
exercēre diem: sīc obrutus undique tēlīs
Aenēās nūbem bellī, dum dētonet omnis,
sustinet et Lausum increpitat Lausōque minātur: {{versus|810}}
'Quō moritūre ruis maiōraque uīribus audēs?
Fallit tē incautum pietās tua.' Nec minus ille
exsultat dēmēns, saeuae iamque altius īrae
Dardaniō surgunt ductōrī, extrēmaque Lausō
Parcae fīla legunt. Ualidum namque exigit ēnsem {{versus|815}}
per medium Aenēās iuuenem tōtumque recondit;
trānsiit et parmam mūcrō, leuia arma minācis,
et tunicam mollī māter quam nēuerat aurō,
implēuitque sinum sanguis; tum uīta per aurās
concessit maesta ad Mānīs corpusque relīquit. {{versus|820}}

At uērō ut uultum uīdit morientis et ōra,
ōra modis Anchīsiadēs pallentia mīrīs,
ingemuit miserāns grauiter dextramque tetendit,
et mentem patriae subiit pietātis imāgō.
'Quid tibi nunc, miserande puer, prō laudibus istīs, {{versus|825}}
quid pius Aenēās tantā dabit indole dignum?
Arma, quibus laetātus, habē tua; tēque parentum
mānibus et cinerī, sī qua est ea cūra, remittō.
Hōc tamen īnfēlīx miseram sōlābere mortem:
Aenēae magnī dextrā cadis.' Increpat ultrō {{versus|830}}
cūnctantīs sociōs et terrā subleuat ipsum
sanguine turpantem cōmptōs dē mōre capillōs.

Intereā genitor Tiberīnī ad flūminis undam
uulnera siccābat lymphīs corpusque leuābat
arboris acclīnis truncō. Procul aerea rāmīs {{versus|835}}
dēpendet galea et prātō grauia arma quiēscunt.
Stant lēctī circum iuuenēs; ipse aeger anhēlāns
colla fouet fūsus prōpexam in pectore barbam;
multa super Lausō rogitat, multumque remittit
quī reuocent maestīque ferant mandāta parentis. {{versus|840}}
At Lausum sociī exanimem super arma ferēbant
flentēs, ingentem atque ingentī uulnere uictum.
Agnōuit longē gemitum praesāga malī mēns.
Cānitiem multō dēfōrmat puluere et ambās
ad caelum tendit palmās et corpore inhaeret. {{versus|845}}
'Tantane mē tenuit uīuendī, nāte, uoluptās,
ut prō mē hostīlī paterer succēdere dextrae,
quem genuī? Tuane haec genitor per uulnera seruor
morte tuā uīuēns? Heu, nunc miserō mihi dēmum
exitium īnfēlīx, nunc altē uulnus adāctum! {{versus|850}}
īdem ego, nāte, tuum maculāuī crīmine nōmen,
pulsus ob inuidiam soliō scēptrīsque paternīs.
Dēbueram patriae poenās odiīsque meōrum:
omnīs per mortīs animam sontem ipse dedissem!
Nunc uīuō neque adhūc hominēs lūcemque relinquō. {{versus|855}}
Sed linquam.' Simul hōc dīcēns attollit in aegrum
sē femur et, quamquam uīs altō uulnere tardat,
haud dēiectus equum dūcī iubet. Hōc decus illī,
hōc sōlāmen erat, bellis hōc uictor abībat
omnibus. Adloquitur maerentem et tālibus īnfit: {{versus|860}}
'Rhaebe, diū, rēs sī qua diū mortālibus ūlla est,
uīximus. Aut hodiē uictor spolia illa cruentī
et caput Aenēae referēs Lausīque dolōrum
ultor eris mēcum, aut, aperit sī nūlla uiam uīs,
occumbēs pariter; neque enim, fortissime, crēdō, {{versus|865}}
iussa aliēna patī et dominōs dignābere Teucrōs.'

Dīxit, et exceptus tergō cōnsuēta locāuit
membra manūsque ambās iaculīs onerāuit acūtīs,
aere caput fulgēns cristāque hirsūtus equīnā.
Sīc cursum in mediōs rapidus dedit. Aestuat ingēns {{versus|870}}
ūnō in corde pudor mixtōque īnsānia lūctū.
Atque hīc Aenēān magnā ter uōce uocāuit.
Aenēās agnōuit enim laetusque precātur:
'Sīc pater ille deum faciat, sīc altus Apollō! {{versus|875}}
Incipiās cōnferre manum.'
Tantum effātus et īnfēstā subit obuius hastā.
Ille autem: 'Quid mē ēreptō, saeuissime, nātō
terrēs? Haec uia sōla fuit quā perdere possēs:
nec mortem horrēmus nec dīuum parcimus ūllī. {{versus|880}}
Dēsine, nam ueniō moritūrus et haec tibi portō
dōna prius.' Dīxit, tēlumque intorsit in hostem;
inde aliud super atque aliud fīgitque uolatque
ingentī gȳrō, sed sustīnet aureus umbō.
Ter circum astantem laeuōs equitāuit in orbīs {{versus|885}}
tēla manū iaciēns, ter sēcum Trōius hērōs
immānem aerātō circumfert tegmine siluam.
Inde ubi tōt trāxisse morās, tōt spīcula taedet
uellere, et urgētur pugnā cōngressus inīquā,
multa mouēns animō iam tandem ērumpit et inter {{versus|890}}
bellātōris equī caua tempora cōnicit hastam.
Tollit sē arrēctum quadripēs et calcibus aurās
uerberat, effūsumque equitem super ipse secūtus
implicat ēiectōque incumbit cernuus armō.
Clāmōre incendunt caelum Trōēsque Latīnī- {{versus|895}}
que. Aduolat Aenēās uāgīnāque ēripit ēnsem
et super haec: 'Ubi nunc Mēzentius ācer et illa
effera uīs animī?' Contrā Tyrrhēnus, ut aurās
suspiciēns hausit caelum mentemque recēpit:
'Hostis amāre, quid increpitās mortemque mināris? {{versus|900}}
nūllum in caede nefās, nec sīc ad proelia uēnī,
nec tēcum meus haec pepigit mihi foedera Lausus.
Ūnum hōc per sī quā est uictis uenia hostibus ōrō:
corpus humō patiāre tegī. Sciō acerba meōrum
circumstāre odia: hunc, ōrō, dēfende furōrem {{versus|905}}
et mē cōnsortem nātī concēde sepulcrō.'
Haec loquitur, iugulōque haud īnscius accipit ēnsem
undantīque animam diffundit in arma cruōre.

&lt;/poem&gt;
{{Liber
|Ante=Liber IX
|AnteNomen=Aeneis/Liber IX
|Post=Liber XI
|PostNomen=Aeneis/Liber XI
}}
&lt;/div&gt;
{{finis}}
{{textquality|75%}}

[[en:Aeneid/Book X]]
[[it:Eneide/Libro decimo]]</text>
      <sha1>hdbcca1i13sax7pej0zzo0kdwiw0mol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber X</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39667</id>
    <revision>
      <id>278830</id>
      <parentid>271072</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saumache</username>
        <id>27923</id>
      </contributor>
      <origin>278830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="190264" sha1="6lkaq6k88f4f5o3nydrwyororxr2obf" xml:space="preserve">{{titulus2
|Scriptor=Maurus Servius Honoratus
|OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii
|OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii
|Annus=circa 380 p.Ch.n.
|SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber X|librum X]] commentarius
|Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]]
|Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/381/mode/1up?view=theater archive.org] (partim)
}}
{{Liber
|Ante = Commentarius IX
|AnteNomen = ../Liber IX
|Post = Commentarius XI
|PostNomen = ../Liber XI
}}

*[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis,  {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.''
*''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.''
*''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.'']

{{regula}}

{{ancora+|1|[[Aeneis/Liber X#1|1.]]}} {{sc|'''panditvr interea domvs omnipotentis olympi'''}} secundum poeticum morem hoc dicit ‘factus est dies’, quia poetae dicunt matutino tempore aperiri caelum, noctu vero claudi — unde est illud “ante diem clauso conponet Vesper Olympo” — nam et paulo post descripturus est noctem, ut “iamque dies caelo concesserat”, ut intellegamus alium diem esse consumptum, et nunc eum more solito noctis praetermisisse descriptionem. quamquam ‘panditur caelum’ etiam simpliciter possimus accipere, quovis tempore, scilicet ad numina convocanda: quod et melius est, quia ait ‘interea’, id est dum haec geruntur: nam ‘interea’ particula praeterita negotia coniungit futuris. {{sc|'''olympi'''}} caeli, quasi ololampi, ideo quia totum lucet.

{{ancora+|2|[[Aeneis/Liber X#1|2.]]}} {{sc|'''divvm pater'''}} pro ‘divorum’, sicut ‘Argivum’ ‘Danaum’ ‘Teucrum’. videtur accusativi singularis specie pro genetivo plurali usus.

{{ancora+|3|[[Aeneis/Liber X#1|3.]]}} {{sc|'''sideream in sedem'''}} in astriferum circulum: non enim omnes circuli astriferi sunt, sed solus superior. aut ‘sideream’ lucidam dixit. {{sc|'''vnde ardvvs omnes'''}} ut alibi “et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo despiciens mare velivolum”.

{{ancora+|4|[[Aeneis/Liber X#1|4.]]}} {{sc|'''castraqve dardanidvm spectat'''}} post generalitatem intulit speciem; consequens enim est, ut omnes terras videns, cernat etiam castra Troiana. non nulli sane ‘Dardanidum’ pro ‘Dardanidarum’ adserunt, ut sit genetivus generis masculini specie feminina.

{{ancora+|5|[[Aeneis/Liber X#5|5.]]}} {{sc|'''bipatentibvs'''}} physice dixit: nam caelum patet ab ortu et occasu. est autem sermo Ennianus, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur: unde et modo ‘bipatentibus’ apertis intellegimus. {{sc|'''bipatentibvs'''}}] quod intrantibus et exeuntibus pateant.

{{ancora+|6|[[Aeneis/Liber X#5|6.]]}} {{sc|'''caelicolae magni'''}} orationis istius intentio hoc agit, ut ab odiis Troianorum Iuno revocetur. {{sc|'''qvianam'''}} cur, quare: Ennianus sermo est “quianam legiones caedimus ferro”.

{{ancora+|7|[[Aeneis/Liber X#5|7.]]}} {{sc|'''versa retro'''}} mutata, ut “quae te genitor sententia vertit?” quidam ‘versa retro’ intellegunt, quod rursus ad discordias videntur redisse. alii ‘versa retro’ pro ‘inversum acta’, quasi quae prius rectum iter pergebat, derivata. {{sc|'''certatis'''}} aut contra vos, aut contra meam sententiam.

{{ancora+|8|[[Aeneis/Liber X#5|8.]]}} {{sc|'''abnveram bello italiam concvrrere tevcris'''}} id est prohibueram Italiam contra Troianos bella suscipere. atqui dixit in primo “bellum ingens geret Italia”. quod ita solvitur: aut quia cum uno deo vel dea aliter loquitur — unde est in primo “hic tibi, fabor enim, quando haec te cura remordet” — , aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter removendam eorum contentionem et dissensionem: aut certe quia ait in primo “ternaque transierint Rutulis hiberna subactis”. illic enim dixit Aenean in Italia contra Rutulos tantum esse pugnaturum, nunc autem omnis est Italia in bella commota Iunonis instinctu, quod et Allecto promisit, ut “finitimas in bella feram rumoribus urbes”, et Iuno pollicita est se magis esse facturam, ut “ego, siqua super fortuna laborum est, ipsa regam”. ‘abnueram’ autem prohibueram, ut contra ‘adnuit’ promittit et consentit significat. {{sc|'''abnveram b. i. c. t.'''}}] quo modo ‘abnueram’, cum ipse in primo dixerit “bellum ingens geret Italia?” sed secundum sapientes quosdam alia est necessitas fati, alia voluntas deorum, vis nulla est: quod ipse manifestius in quinto ostendit his versibus “vel quae portenderet ira magna deum vel quae fatorum posceret ordo”: nam et in primo de ira Iunonis ait “acti fatis maria omnia circum”, et iterum in primo fatorum arcana se dixit moturum, non suam voluntatem ostensurum. sed ibi secreto filiae dicit, hic alter idem invidiose diis omnibus praesentibus videtur loqui propter removendam eorum dissensionem.

{{ancora+|9|[[Aeneis/Liber X#5|9.]]}} {{sc|'''qvae contra vetitvm discordia'''}} vetationem, prohibitionem meam. et sic dixit ‘vetitum’, ut ‘aequum’, unde est “et servantissimus aequi”. sane sub comminatione omnium deorum maxime solam tangit Iunonem, cuius odia insequebantur hoc etiam bello Troianos: quod etiam sequentes Iovis allocutiones manifestius indicant.

{{ancora+|10|[[Aeneis/Liber X#10|10.]]}} {{sc|'''ferrvmqve lacessere'''}} pro ‘ferro se lacessere’. ordo autem ‘quis metus suasit aut hos arma sequi ferrumque lacessere’; non est enim, ‘hos suasit’, ne fiat soloikoeides: quamvis inveniatur huius modi figura, ut “Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri suasi”, et Ennius “quis te persuasit?”

{{ancora+|11|[[Aeneis/Liber X#10|11.]]}} {{sc|'''ne arcessite, tempvs'''}} nolite bellorum tempora praeoccupare. et bene satis facit uxori cum prohibitione. significat autem bellum Punicum secundum, quo Hannibal ingressus Italiam cum plurimis locis vicerit, praecipue apud Cannas, vicum Apuliae, omnem populi Romani delevit exercitum.

{{ancora+|12|[[Aeneis/Liber X#10|12.]]}} {{sc|'''olim'''}} quandoque.

{{ancora+|13|[[Aeneis/Liber X#10|13.]]}} {{sc|'''alpes inmittet apertas'''}} emphasis est; non enim dixit ‘per Alpes inmittet exercitum; sed ‘ipsas Alpes’, quas patefecit non sibi tantum sed omnibus gentibus, quae secundum Catonem et Livium muri vice tuebantur Italiam: quas Hannibal post bella Hispaniae, quae {{sc|'''xvii'''}} annis confecit, ante exustas aceto infuso rupit: Iuvenalis “et montem rupit aceto”. denique loca ipsa quae rupit, Poeninae Alpes vocantur. quamvis legatur a Poenina dea, quae ibi colitur, Alpes ipsas vocari. sane omnes altitudines montium licet a Gallis Alpes vocentur, proprie tamen iuga montium Gallicorum sunt. quas quinque viis Varro dicit transiri posse: una, quae est iuxta mare per Ligures; altera, qua Hannibal transiit; tertia, qua Pompeius ad Hispaniense bellum profectus est; quarta, qua Hasdrubal de Gallia in Italiam venit; quinta, quae quondam a Graecis possessa est, quae exinde Alpes Graiae appellantur.

{{ancora+|14|[[Aeneis/Liber X#10|14.]]}} {{sc|'''res rapvisse'''}}] veteres laedere ‘res rapere’ dicebant, etiamsi rapinae nullum crimen existeret; similiter satis facere ‘res reddere’ dicebant. {{sc|'''res rapvisse licebit'''}} clarigationem exercere, hoc est per fetiales bellum indicere: nam Ancus Marcius cum videret populum Romanum, ardentem amore bellorum, et plerumque inferre bella gentibus nulla iusta extante ratione, et exinde pericula creari, misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae bellum indicebatur hoc modo, sicut etiam de Albanis retulit Livius. nam siquando homines vel animalia ab aliqua gente rapta essent populo Romano, cum fetialibus, id est sacerdotibus qui faciendis praesunt foederibus, proficiscebatur etiam pater patratus et ante fines stans clara voce dicebat belli causam, et nolentibus res raptas restituere vel auctores iniuriae tradere, iaciebat hastam, quae res erat pugnae principium, et iam sic licebat more belli res rapere. clarigatio autem dicta est aut a clara voce, qua utebatur pater patratus, aut a klero, hoc est sorte: nam per bellicam sortem invadebant agros hostium: unde et kleronomoi dicuntur Graece qui iure sortiuntur bona defuncti.

{{ancora+|15|[[Aeneis/Liber X#15|15.]]}} {{sc|'''placitvm'''}} aut mihi scilicet, aut fatis: aut quod velim vobis placere.

{{ancora+|16|[[Aeneis/Liber X#15|16.]]}} {{sc|'''ivppiter haec pavcis'''}} habet personarum considerationem, ut superioribus personis det breviloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, unde ait de Venere ‘at non Venus aurea contra pauca refert’: quia Veneri causam necesse est reddere, ideo non pauca refert, aut quia mater dolens, aut quia inferior. item Dido quasi regina paucis locuta est, ut “tum breviter Dido”.

{{ancora+|18|[[Aeneis/Liber X#15|18.]]}} {{sc|'''o pater o hominvm'''}} et Titianus et Calvus, qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et deformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt adlocutiones, dicentes Venerem agere statu absolutivo, cum dicit Iunoni ‘causa fuisti periculorum his quibus Italiam fata concesserant’; Iunonem vero niti statu relativo, per quem ostendit Troianos non sua causa laborare, sed Veneris. {{sc|'''o pater'''}} generaliter ‘pater’ accipe, non tantum Veneris: nam supra ait ‘divum pater atque hominum rex’. et bene in principiis favorem sibi arte conciliat. {{sc|'''hominvm divvmqve aeterna potestas'''}} hunc locum Probus quaerit; sed dicit unam rem secundum physicos, alteram secundum mathematicos. nam divum potestas est, quia ipse est aether, qui elementorum possidet principatum; hominum vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. ‘aeterna’ autem ‘potestas’ adiecit propter aliorum numinum discretionem: nam legimus et Apollinem deposuisse divinam potestatem, et Herculem vel Liberum patrem non semper deos fuisse. sicut autem hominum, et rerum potestas est: an quemadmodum pro rege vel magistratu potestas solet dici?

{{ancora+|19|[[Aeneis/Liber X#15|19.]]}} {{sc|'''namqve alivd qvid sit'''}} ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: ‘namque’ enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. est autem parenthesis. {{sc|'''implorare'''}} implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus ‘imploro te ut misero feras auxilium’; contra ‘imploro te ad diem festum’ non procedit.

{{ancora+|20|[[Aeneis/Liber X#20|20.]]}} {{sc|'''cernis'''}} ad augendam invidiam ait ‘cernis’, ac si diceret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. {{sc|'''insvltent rvtvli'''}} propter illud “interea Rutuli portis circum omnibus instant”. insultare autem est inimicis irridere per cavillationem, exultare vero gloriari et laetum esse.

{{ancora+|21|[[Aeneis/Liber X#20|21.]]}} {{sc|'''per medios'''}} suos scilicet. {{sc|'''insignis eqvis'''}} propter illud “viginti lectis equitum comitatus”: nam castra non eques irruperat. et ambiguum, utrum ‘equis insignis’, an ‘equis feratur’. {{sc|'''secvndo marte'''}} ad illud respicit “hic Mars armipotens animum viresque Latinis addidit”.

{{ancora+|22|[[Aeneis/Liber X#20|22.]]}} {{sc|'''rvat'''}} inruat. {{sc|'''clavsa moenia'''}} ad quae in extremis solent adflicti confugere. magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat.

{{ancora+|23|[[Aeneis/Liber X#20|23.]]}} {{sc|'''qvin'''}} quinetiam. {{sc|'''ipsis'''}} in ipsis. ‘aggeribus’ autem munitionibus, sed abusive. et in muris ideo, quia supra dixit “ignaros deinde in muris Martemque cientes”.

{{ancora+|24|[[Aeneis/Liber X#20|24.]]}} {{sc|'''aggeribvs'''}} agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo ‘aggeribus moerorum’ pro munimentis. {{sc|'''moerorvm'''}} pro ‘murorum’ antique: nam veteres pleraque eorum quae nos per ‘u’ dicimus, per ‘oe’ diphthongon pronuntiabant. hinc est ‘moerorum’ pro ‘murorum’ et e contra ‘punio’ pro ‘poenio’, quod verbum a poena venit, hinc est et “Punica regna vides”, cum Poenos ubique legerimus. hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos ‘u’ habemus, illi diphthongon habent ‘ou’: et ideo putarunt posse pro hac littera, licet non eandem, diphthongon poni. {{sc|'''invndant'''}} implent et inundare faciunt.

{{ancora+|25|[[Aeneis/Liber X#25|25.]]}} {{sc|'''aeneas ignarvs abest'''}} ne merito videatur pati: neque enim potest videri fecisse bellum qui factum esse ignorat: aut hoc ipso miserabilis, quia ignarus †excessus. {{sc|'''levari obsidione sines'''}} liberari: et oblique per Iovem invidiam commovet Iunoni.

{{ancora+|27|[[Aeneis/Liber X#25|27.]]}} {{sc|'''nascentis troiae'''}} invidiose: quia iam ruinis periclitatur quae modo nascitur.

{{ancora+|28|[[Aeneis/Liber X#25|28.]]}} {{sc|'''aetolis svrgit ab arpis'''}} atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non quasi deam loqui, sed quasi unam de Troianis — ut in primo “unius ob iram prodimur”, item “caeli quibus adnuis arcem” — , ne futura ignorare videatur. ‘Aetolis’ autem ‘Arpis’ sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit.

{{ancora+|29|[[Aeneis/Liber X#25|29.]]}} {{sc|'''mea vvlnera restant'''}} ut possim iterum vulnerari.

{{ancora+|30|[[Aeneis/Liber X#30|30.]]}} {{sc|'''demoror'''}} expecto, sustineo. {{sc|'''mortalia d. a.'''}}] id est ut dea mortalium armis intersim et ipsa depugnem. et sic dixit ‘mortalia arma’, ut in duodecimo “vulnus mortale”.

{{ancora+|31|[[Aeneis/Liber X#30|31.]]}} {{sc|'''si sine pace tva'''}} si sine tua benevolentia, ut “orantes pacem”, “veniamque precantes”, item “exorat pacem divum”: ergo ‘pace’ benevolentia, suffragio. dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. {{sc|'''sine pace tva'''}} sine voluntate tua, sine tua concessione, ut solet dici ‘pace illius dixerim’. {{sc|'''invito nvmine troes'''}} syllepsis per genus est.

{{ancora+|32|[[Aeneis/Liber X#30|32.]]}} {{sc|'''lvant peccata'''}} ‘luant’ id est absolvant. dicimus autem et ‘luo poenam’ et ‘luo peccatum’; nam peccatum solvitur poena. qui enim crimine tenetur obnoxius, poena eum a pristina liberat obligatione. contra ‘luo poenam’ si dixeris, non procedit qua re poena solvatur: tamen auctoritas licenter ista confundit more, quo solet poni vel a sequenti quod praecedit, vel a praecedenti quod sequitur.

{{ancora+|33|[[Aeneis/Liber X#30|33.]]}} {{sc|'''neqve illos ivveris avxilio'''}} concessivus est iste modus secundum Probum; namque in artibus non invenitur. fit autem quotiens taedio contentionis quasi videmur concedere quod tamen nolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet auxilium. {{sc|'''responsa secvti'''}} hoc est si non solum prohibiti non sunt, sed eis etiam concessum est.

{{ancora+|34|[[Aeneis/Liber X#30|34.]]}} {{sc|'''svperi'''}} ut Apollo. {{sc|'''manes'''}} ut Creusa et Anchises, vel Hector. {{sc|'''qvisqvam'''}} verecunde: quia apud maritum contra uxorem agit.

{{ancora+|35|[[Aeneis/Liber X#35|35.]]}} {{sc|'''nova condere fata'''}} quasi adversus illa quae tu statuisti.

{{ancora+|36|[[Aeneis/Liber X#35|36.]]}} {{sc|'''exvstas erycino in litore classes'''}} nunc per antikategorian ad accusationem alterius transit: argumentum est enim, utrum habeat voluntatem nocendi quae nocuit. ‘Erycino’ autem ‘in litore’ secundum opinionem suam dixit; nam alii apud Caietam dicunt exusta navigia, unde et Caieta dicta est apo tou kaenai. quamvis quattuor naves exustae sunt, haec tamen exaggerat.

{{ancora+|37|[[Aeneis/Liber X#35|37.]]}} {{sc|'''qvid tempestatvm regem'''}} ubique ‘repetam’ subaudiendum.

{{ancora+|38|[[Aeneis/Liber X#35|38.]]}} {{sc|'''actam nvbibvs irim'''}} inpulsam, scilicet ut persuaderet matribus incendium navium: ut secundum artem rhetoricam rem unam in duas diviserit, ut latius pateret rei acerbitas interposito alio crimine: nam per Irim naves exustae sunt. sed melius est, ut non sit iteratio, ad Turnum missam Irim intellegere: nec nos moveat ordo conversus, solent enim graviora in principiis et in fine secundum artem rhetoricam poni. {{sc|'''nvbibvs'''}} per nubes.

{{ancora+|40|[[Aeneis/Liber X#40|40.]]}} {{sc|'''sors rervm'''}} id est regnum: nam per sortem inter se fratres, Iuppiter Neptunus et Pluton, mundi regna diviserunt, quae Iuno praeter inferos in Troianorum perniciem moverat. {{sc|'''svperis inmissa'''}} ac si diceret, non iam Troianis, sed diis. respexit autem ad illud “et caeli convexa per auras”.

{{ancora+|41|[[Aeneis/Liber X#40|41.]]}} {{sc|'''bacchata per vrbes'''}} non vagata, sed ‘bacchata’, id est perfuruit: et bene ‘bacchata per urbes’, quia per simulationem sacrorum Liberi patris matres egerat in furorem.

{{ancora+|42|[[Aeneis/Liber X#40|42.]]}} {{sc|'''svper imperio'''}} id est de imperio, ut “multa super Priamo rogitans”. et quasi de salute sua se dicit laborare. est autem verecunda petitio et obliqua, per quam magna Iovi invidia commovetur, qui imperium Troianis promiserat. {{sc|'''speravimvs ista'''}} absolute dixit.

{{ancora+|44|[[Aeneis/Liber X#40|44.]]}} {{sc|'''conivnx dvra'''}} hic distinguendum, ne incipiant esse duo epitheta ‘dura fumantia excidia’: quod contra artem fit, nulla interposita coniunctione. ‘dura’ autem debere distingui, ipse ex persona Iunonis ostendit “quae dura potentia nostra egit?” et mire ‘coniunx’, quasi vitium mariti sit. {{sc|'''nvlla'''}} autem {{sc|'''regio'''}} invidiose dixit, ut supra “cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis”, cum a sola arceantur Italia.

{{ancora+|45|[[Aeneis/Liber X#45|45.]]}} {{sc|'''per eversae genitor fvmantia troiae'''}} cum dicimus ‘rogo te per deos’, hoc videmur dicere: memineris religionis curae esse petitionem meam, sicut in primo expressit “at sperate deos memores fandi atque nefandi”; cum autem dicimus ‘rogo te per miserias meas’, videmur dicere: memineris ab eo te rogari qui miserias pertulit, ut qui rogatur ad misericordiam miseriarum commemoratione flectatur, sicut est nunc in Veneris petitione: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae impetret misericordiam. alias stultum est cum adiuratur Iuppiter per excidia Troianorum. Sallustius in primo “postremo ipsos colonos per miserias et incerta humani generis orare”. ‘fumantia’ autem ‘quae fumaverunt’, non enim fumant iam.

{{ancora+|47|[[Aeneis/Liber X#45|47.]]}} {{sc|'''incolvmem ascanivm'''}} ideo Venus pro Aenea non petit hoc loco, non quia pro eo non movetur, sed aut quia scit eum celerius esse moriturum, aut quia soli Ascanio debetur imperium, ut “cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur”.

{{ancora+|48|[[Aeneis/Liber X#45|48.]]}} {{sc|'''aeneas sane'''}} quidam ‘sane’ pro valde accipiunt, ut Cicero pro Quinctio “sane ceterarum rerum pater familias et prudens et attentus”.

{{ancora+|51|[[Aeneis/Liber X#50|51.]]}} {{sc|'''amathvs'''}} et {{sc|'''paphos'''}} Cypri insulae civitates sunt, Veneri consecratae. {{sc|'''est amathvs'''}} ‘Amathus’ ab Amathonte. {{sc|'''celsa paphos'''}} antiqua Paphos, quae nunc Palaepaphos dicitur, in excelso fuit posita, ex quo loco aedificia, permittente pace, in planum litoris deducta sunt. {{sc|'''cythera'''}} insula est contra Laconicam, Veneri consecrata. dicimus autem ‘haec Cythera’, sicut haec Solyma, haec Artaxata, haec Megara.

{{ancora+|52|[[Aeneis/Liber X#50|52.]]}} {{sc|'''idaliaeqve domvs'''}} Idalium civitas Cypri est. et hic Idaliam dixit, cum ipse dixerit “aut super Idalium”.

{{ancora+|53|[[Aeneis/Liber X#50|53.]]}} {{sc|'''aevvm'''}} hic vitam, alias aetatem. {{sc|'''inglorivs'''}} sine triumphis, inmemor gloriae. Cicero in Tusculanis “quae de vita inhonorata et ingloria dici solent”.

{{ancora+|54|[[Aeneis/Liber X#50|54.]]}} {{sc|'''inde'''}} id est ab Ascanio Tyrii nihil timebunt. et verum est; nam Scipio vastaturus est Africam.

{{ancora+|55|[[Aeneis/Liber X#55|55.]]}} {{sc|'''qvid pestem evadere belli ivvit'''}} in fine iam agit miserabiliter, sicut egit et in principiis: nam hoc praecipit ars rhetorica, ut epilogi et principia pari argumentatione tractentur. ‘pestem’ autem incendium significat, ut “et toto descendit corpore pestis”, cum de navibus loqueretur incensis.

{{ancora+|56|[[Aeneis/Liber X#55|56.]]}} {{sc|'''fvgisse per ignes'''}} exprimit quid sit ‘pestem belli evadere’.

{{ancora+|58|[[Aeneis/Liber X#55|58.]]}} {{sc|'''recidivaqve pergama'''}} renascentia. tractus autem sermo est ab arboribus, quae taleis sectis pullulant. ergo illud solum recidivum dicimus, quod postea nascitur: unde modo recidiva Pergama dixit, quae renovantur ab his, qui sunt superstites Troianis periclis.

{{ancora+|59|[[Aeneis/Liber X#55|59.]]}} {{sc|'''non sativs'''}} deest ‘fuit’. {{sc|'''cineres patriae insedisse'''}} propter illud “dulcisque meorum reliquias colerem”.

{{ancora+|60|[[Aeneis/Liber X#60|60.]]}} {{sc|'''atqve solvm qvo troia fvit'''}} sic in tertio “et campos ubi Troia fuit”. {{sc|'''xanthvm et simoenta redde oro miseris'''}} ambiguum est utrum dicat, redde nobis re vera Troiam antiquam, an, redde nobis terras in Italia ad similitudinem Troiae: novimus enim hanc fuisse consuetudinem, ut advenae patriae suae imaginem sibi redderent, ut “effigiem Xanthi Troiamque videtis”. bene ergo Venus medio usa est genere loquendi, ut utrumque significaret, et antiquae reditum Troiae et imperium Italiae, quod Troianis Iuppiter ad similitudinem Troiae fore promiserat. et magis hoc est quod latenter desiderat atque petit.

{{ancora+|62|[[Aeneis/Liber X#60|62.]]}} {{sc|'''casvs da pater iliacos'''}} reddantur nobis errores pristini, dummodo praesentia bella vitemus. {{sc|'''itervmqve revolvere casvs'''}} si ad Troiam vis referre, sic dic: da nobis Troiam per naufragia et pericula, id est patiamur denuo quae pertulimus, dumtaxat nobis Troia reddatur. si vero ad Italiam vis referre, sic intellege: redde nobis Italiam, et libenter repetimus ea quae in Troia pertulimus.

{{ancora+|63|[[Aeneis/Liber X#60|63.]]}} {{sc|'''alta silentia'''}} Iuno ubique silens inducitur, unde ei oratio nisi ex nimia necessitate non datur: hinc est ‘acta furore gravi’: Statius “Iunonem tacitam furibunda silentia torquent”. et notandum quia singillatim dicta Veneris hac oratione solvuntur. {{sc|'''silentia cogis rvmpere'''}} silentium rumpere est non tacere: unde apparet usurpative dictum esse “conposito rumpit vocem”, id est loquitur: nam vocem rumpere silere est, silentium rumpere loqui.

{{ancora+|64|[[Aeneis/Liber X#60|64.]]}} {{sc|'''obdvctvm dolorem'''}} celatum et diuturna iam cicatrice coopertum: nam obduci dicuntur vulnera, quae cicatrice clauduntur.

{{ancora+|65|[[Aeneis/Liber X#65|65.]]}} {{sc|'''aenean hominvm qvisqvam divvmqve s.'''}} ad illud “quae superi manesque dabant”. et celans quae facta sunt ea quae non sunt facta, commemorat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. utitur autem replicatione rerum obiectarum; post enim sequitur resolutio. {{sc|'''seqvi'''}} autem ‘petere’, ut “sidera voce sequentem”.

{{ancora+|67|[[Aeneis/Liber X#65|67.]]}} {{sc|'''esto'''}} modo adverbium est concedentis: nam Graecum est: illo autem loco verbum est “esto nunc Sol testis”. {{sc|'''fatis avctoribvs'''}} num hic ‘responsis'? quia hoc sequitur * * *

{{ancora+|68|[[Aeneis/Liber X#65|68.]]}} {{sc|'''cassandrae impvlsvs fvriis'''}} bene ‘furiis’ plurali numero, quod de vaticinantibus non dicitur, ut videantur merito esse decepti qui Cassandrae insanienti crediderunt: quod falso dicitur a Iunone, sicut ex verbis probamus Anchisae, qui ait “aut quem tum vates Cassandra moveret?” {{sc|'''nvm linqvere castra'''}} illa ait ‘abest’, haec ait ‘reliquit’, ut ipsi adsignet culpam. et est status finitivus non tam dicendo ‘abesse’, quam ‘reliquisse’.

{{ancora+|69|[[Aeneis/Liber X#65|69.]]}} {{sc|'''vitam committere ventis'''}} non quia enavigavit, hoc dixit; sed ‘ventis’, id est incertis et inanibus rebus.

{{ancora+|70|[[Aeneis/Liber X#70|70.]]}} {{sc|'''nvm pvero svmmam belli'''}} quod Venus ad miserationem, haec ad indignationem posuit. exaggeratio est ab aetate.

{{ancora+|71|[[Aeneis/Liber X#70|71.]]}} {{sc|'''tyrrhenamqve fidem'''}} ‘fidem’ auxilium petens; an ‘fidem’ sacramentum, quod adhibetur ad belli societatem? ‘agitare’ autem ad gentes pertinere melius est. ergo ‘Tyrrhenam fidem’ extrinsecus accipiendum ‘invocare’ aut ‘petere’. {{sc|'''tyrrhenamqve fidem'''}} inire societatem cum inimicis gentibus Turno: aut certe disrumpere foedera, quae Turnus cum Tyrrhenis inierat. sciendum sane Turnum auxiliorum causa ad Mezentium confugisse. {{sc|'''gentes qvietas'''}} nam licet vellent in bella prorumpere, tamen erant quietae propter illud oraculum “externos optate duces”.

{{ancora+|72|[[Aeneis/Liber X#70|72.]]}} {{sc|'''qvis devs in fravdem'''}} interrogatio. ‘in fraudem’ autem in periculum: ita enim in iure lectum est “fraudi erit illa res”, id est periculo. {{sc|'''dvra potentia nostra'''}} ad illud respicit “si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx dura”.

{{ancora+|73|[[Aeneis/Liber X#70|73.]]}} {{sc|'''vbi hic ivno'''}} melius quam si dixisset ‘ego’, ut “degeneremque Neoptolemum narrare memento”. {{sc|'''nvbibvs iris'''}} propter illud “aut actam nubibus Irim”.

{{ancora+|74|[[Aeneis/Liber X#70|74.]]}} {{sc|'''indignvm est italos troiam circvmdare flammis'''}} rhetoricum est: nam quotiens aliqua non possumus solvere, paria opponimus. quod nunc Iuno facit: nam negare non potest nec solvere quia obsidentur Troiani: unde dicit, hoc indignum est, Troianos obsideri, aliena eos matrimonia praeripere dignum est. sic in bucolicis “dic, quibus in terris et eris mihi magnus Apollo, tris pateat caeli spatium non amplius ulnas”: quod quia non potuit solvere, et ipse obiecit “dic, quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores”.

{{ancora+|75|[[Aeneis/Liber X#75|75.]]}} {{sc|'''nascentem'''}} hupokrisis.

{{ancora+|76|[[Aeneis/Liber X#75|76.]]}} {{sc|'''pilvmnvs avvs'''}} comparat genus Turni cum Aeneae, dicens etiam avum eius deum esse. Varro Pilumnum et Pitumnum infantium deos esse ait eisque pro puerpera lectum in atrio sterni, dum exploretur an vitalis sit qui natus est: Piso Pilumnum dictum, quia pellat mala infantiae. sed Pilumnus idem Stercutius, ut quidam dicunt, qui propter pilum inventum, quo fruges confici solent, ita appellatus est. si ergo proavus Latini est, non Turni avus: nam Stercutii Picus, Pici Faunus, Fauni Latinus est filius. sed in his nominibus abutitur poeta. {{sc|'''diva venilia mater'''}} hoc ad Veneris obtrectationem dicit ‘cui diva Venilia mater’: nam Venilia nympha est. Pilumnum autem avum Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est Aeneas: nam paulo post dictura est ipsa Iuno “Pilumnusque illi quartus pater”. sane hanc Veniliam quidam Salaciam accipiunt, Neptuni uxorem: Salaciam a salo, Veniliam quod veniam det †negentibus.

{{ancora+|77|[[Aeneis/Liber X#75|77.]]}} {{sc|'''atra face'''}} saevo bello. et est belli definitio: non enim facibus Troiani pugnaverant, sed ferro, id est bello.

{{ancora+|78|[[Aeneis/Liber X#75|78.]]}} {{sc|'''avertere praedas'''}} invidiose: ceterum nihil rapuerant.

{{ancora+|79|[[Aeneis/Liber X#75|79.]]}} {{sc|'''legere'''}} furari: unde et sacrilegi dicuntur, quia sacra legunt, hoc est furantur: alibi “vel quae sublegi tacitus tibi carmina nuper”. {{sc|'''gremiis abdvcere pactas'''}} id est sponsas: nam ante usum tabularum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se consentire in iura matrimonii, et fideiussores dabant: unde admissum est ut sponsum dicamus virum a spondendo, et sponsam promissam. ceterum proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. sane exaggeratio est nimia in eo quod ait ‘gremiis abducere’, tamquam iam uxores.

{{ancora+|80|[[Aeneis/Liber X#80|80.]]}} {{sc|'''praefigere pvppibvs arma'''}} propter illud “scuta virum fluvio pictasque innare carinas”, scilicet quando ad petenda navigavit auxilia. {{sc|'''pacem'''}} autem {{sc|'''orare'''}} propter “centum oratores augusta ad moenia regis ire iubet”.

{{ancora+|82|[[Aeneis/Liber X#80|82.]]}} {{sc|'''proqve viro nebvlam'''}} ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem obpositam. dicit autem quando eum Venus a Diomede liberavit, vel Neptunus ab Achille: quod Veneri inputatur, quia in eius gratiam factum est. {{sc|'''ventos inanes'''}} vacuos. et est nebulae definitio.

{{ancora+|83|[[Aeneis/Liber X#80|83.]]}} {{sc|'''et potes in totidem classem convertere nymphas'''}} licet hoc mater deum fecerit, tamen hoc Veneri inputatur, quia eius gratia factum est, ut illo loco “quas illi Philomela dapes”, cum Procne fecerit, sed propter Philomelam: aut certe quia Venerem dicunt esse matrem deum.

{{ancora+|84|[[Aeneis/Liber X#80|84.]]}} {{sc|'''nos aliqvid rvtvlos contra ivvisse nefandvm est'''}} verecunda confessio est: non enim negat se iuvisse, sed adtenuat dicendo ‘aliquid’.

{{ancora+|85|[[Aeneis/Liber X#85|85.]]}} {{sc|'''aeneas ignarvs abest'''}} ea quae solvere non possumus, inridemus, ut hoc loco. sic in bucolicis praemisit “divini opus Alcimedontis”, postea per inrisionem ait “et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit”.

{{ancora+|87|[[Aeneis/Liber X#85|87.]]}} {{sc|'''gravidam bellis vrbem'''}} alibi “populosque feroces contundet”. ‘urbem’ autem provinciam dicit, quo modo “Italiam quaero patriam”.

{{ancora+|88|[[Aeneis/Liber X#85|88.]]}} {{sc|'''nosne tibi flvxas'''}} status relativus, per quem ostendit Venerem magis Troianis causam fuisse periculorum. {{sc|'''flvxas'''}} molles, quae possent etiam sine inimicis perire. ‘res’ ergo ‘fluxas’ fluxam rempublicam dicit: vel ‘fluxas’ labefactatas.

{{ancora+|89|[[Aeneis/Liber X#85|89.]]}} {{sc|'''qvi troas achivis'''}} atqui de Venere loquitur: sed quia dei arsenotheleis sunt, ut diximus supra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus dicere aperte.

{{ancora+|90|[[Aeneis/Liber X#90|90.]]}} {{sc|'''consvrgere in arma'''}} pro ‘consurgendi’: infinitus modus verbi pro participato.

{{ancora+|91|[[Aeneis/Liber X#90|91.]]}} {{sc|'''foedera solvere fvrto'''}} legitur in historiis quod Troiani cum Graecis foedus habuerunt. tunc etiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo ‘foedera solvere furto’ amicitias adulterio dissipare: nam furtum est adulterium, unde est “et dulcia furta”. et eversi Ilii haec est vera causa: nam foedera quae inter Graecos et Troianos fuerunt, ita soluta sunt. Hercules cum expugnato Ilio filiam Laomedontis Hesionam, Priami sororem, Telamoni dedisset, profecti sunt legati cum Priamo et eam minime repetere potuerunt, illis dicentibus se eam habere iure bellorum. unde commotus Priamus misit Paridem cum exercitu, ut aliquid tale abduceret, aut uxorem regis, aut filiam. qui expugnata Sparta Helenam rapuit. hinc ergo Vergilius utrumque tangit, et istam historiam quam modo diximus, et propter iudicium Paridis: quamvis fabula sit illa res et a poetis composita. {{sc|'''foedera solvere fvrto'''}}] an quod Paridem victum a Menelao subripuit morti? an quod Pandarus dissipavit, ut sit ‘per furtum'?

{{ancora+|92|[[Aeneis/Liber X#90|92.]]}} {{sc|'''dardanivs'''}} non praeter iniuriam Aeneae hoc posuit, quia Dardanus dicitur: nam perite dubium nomen elegit, quod contumeliam communicaret Aeneae. {{sc|'''spartam expvgnavit'''}} hoc de historia est, ut diximus: nam cum sollicitata Helena Parin sequi noluisset, egressus ille civitatem obsedit. qua eversa Helenam rapuit: unde et recipi meruit a marito.

{{ancora+|93|[[Aeneis/Liber X#90|93.]]}} {{sc|'''tela dedi'''}} aut amori Alexandri, aut bello. {{sc|'''cvpidine'''}} eo scilicet, quo in amorem Paridis Helena conpulsa est.

{{ancora+|94|[[Aeneis/Liber X#90|94.]]}} {{sc|'''decvit metvisse'''}} optima est elocutio, nam utrumque praeteriti est temporis. si enim dixeris ‘decet metuisse’, incongruum est, quia ‘decet’ praesentis est, ‘metuisse’ praeteriti. {{sc|'''sera'''}} pro ‘sero’, “ut nec sera comantem narcissum”.

{{ancora+|95|[[Aeneis/Liber X#95|95.]]}} {{sc|'''inrita'''}} vana, substantiam non habentia. {{sc|'''iactas'''}} ventilas.

{{ancora+|96|[[Aeneis/Liber X#95|96.]]}} {{sc|'''orabat'''}} loquebatur: unde et oratores dicimus. nam ‘rogabat’ si dixeris, non procedit, quia magis conviciabatur.

{{ancora+|97|[[Aeneis/Liber X#95|97.]]}} {{sc|'''assensv vario'''}} quia pars Veneri favebat, pars Iunoni.

{{ancora+|98|[[Aeneis/Liber X#95|98.]]}} {{sc|'''deprensa fremvnt silvis'''}} non subito deprensa, sed aut in silvis detenta, aut intellecta. {{sc|'''cev flamina prima c. d. f. s.'''}} {{sc|'''et caeca volvtant mvrmvra'''}} non tempestatis facit comparationem, sed signi tempestatis futurae: quadam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum adventum: unde ait ‘caeca murmura’, quorum ratio non apparet, ut “caecique in nubibus ignes terrificant animos”. sic in georgicis “continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor”.

{{ancora+|102|[[Aeneis/Liber X#100|102.]]}} {{sc|'''tremefacta solo tellvs'''}} loquente Iove stupor elementorum omnium ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius “et bruta tellus”.

{{ancora+|103|[[Aeneis/Liber X#100|103.]]}} {{sc|'''zephyri posvere'''}} Sallustius “iam repente visus lenire Tagus”. {{sc|'''premit placida'''}} id est premendo reddit placida.

{{ancora+|104|[[Aeneis/Liber X#100|104.]]}} {{sc|'''accipite ergo animis'''}} totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit Venus, post secuta Iunonis verba sunt quibus redarguit Venerem: unde nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae sum dicturus accipite. et hoc significant versus, qui subsequuntur.

{{ancora+|105|[[Aeneis/Liber X#105|105.]]}} {{sc|'''qvandoqvidem'''}} bene sententiae dicendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philippicis legimus, ante quam dicatur sententia, eius praemittitur ratio: quod hodieque in usu est.

{{ancora+|106|[[Aeneis/Liber X#105|106.]]}} {{sc|'''havd licitvm est'''}} et ‘licuit’ dicimus et ‘licitum est’, sicut et ‘placuit’ et ‘placitum est’: Terentius “ubi sunt cognitae, placitae sunt”.

{{ancora+|107|[[Aeneis/Liber X#105|107.]]}} {{sc|'''qvae cviqve est fortvna hodie'''}} specialiter Iuppiter pro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo ‘nulli favebo’ et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. {{sc|'''secat'''}} sequitur, tenet, habet, ut “ille viam secat ad naves”: unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam.

{{ancora+|108|[[Aeneis/Liber X#105|108.]]}} {{sc|'''fvat'''}} id est ‘fuerit’: futuri temporis est verbum defectivum.

{{ancora+|109|[[Aeneis/Liber X#105|109.]]}} {{sc|'''sev fatis italvm castra obsidione tenentvr'''}} sive [10.malo] fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue ‘Italum’ et infer ‘castra obsidione tenentur’, scilicet Troianorum; ipsi enim obsidentur, non Itali.

{{ancora+|110|[[Aeneis/Liber X#110|110.]]}} {{sc|'''nec rvtvlos'''}} hoc et de Troianis accipe. {{sc|'''solvo'''}} absolvo: nam aphaeresin pertulit ‘solvo’. {{sc|'''monitis'''}} autem {{sc|'''sinistris'''}} propter “Cassandrae inpulsus furiis”.

{{ancora+|111|[[Aeneis/Liber X#110|111.]]}} {{sc|'''exorsa'''}} rerum initia, actus hodierni diei: id est secundum sua coepta habebit eventum. {{sc|'''laborem fortvnamqve'''}} periculum et felicitatem.

{{ancora+|113|[[Aeneis/Liber X#110|113.]]}} {{sc|'''fata viam invenient'''}} scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. et videtur hic ostendisse, aliud esse fata, aliud Iovem. {{sc|'''stygii per flvmina fratris'''}} hypallage est ‘per Stygia fratris flumina’. et bene etiam iure iurando dicta confirmat, ut rem inmobilem necessitate constituat.

{{ancora+|115|[[Aeneis/Liber X#115|115.]]}} {{sc|'''totvm nvtv tremefecit olympvm'''}} hoc Homeri est.

{{ancora+|117|[[Aeneis/Liber X#115|117.]]}} {{sc|'''caelicolae medivm'''}} poetice mores hominum ad deos refert: ut magistratum deducunt.

{{ancora+|118|[[Aeneis/Liber X#115|118.]]}} {{sc|'''portis circvm omnibvs instant'''}} instant portis omnibus circum, id est circumcirca fusi: nam modo ‘circum’ adverbium loci est.

{{ancora+|120|[[Aeneis/Liber X#120|120.]]}} {{sc|'''ast legio'''}} prolepsis: nam legionis nomen Troiani temporis non fuit. {{sc|'''vallis'''}} intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. vallum enim modo non obsidentium, sed obsessorum debemus accipere.

{{ancora+|121|[[Aeneis/Liber X#120|121.]]}} {{sc|'''nec spes vlla fvgae'''}} fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant.

{{ancora+|123|[[Aeneis/Liber X#120|123.]]}} {{sc|'''imbrasides'''}} Imbrasi filius. {{sc|'''hicetaonivs'''}} Hicetaonis filius. et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in ‘des’ aut in ‘ius’ exeunt, quibus et uti possumus. quae enim ‘on’ terminantur, ad nos transire non possunt.

{{ancora+|124|[[Aeneis/Liber X#120|124.]]}} {{sc|'''senior cvm castore thybris'''}} possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus ‘et senior cum Castore Thybris’: nam amphibolia est.

{{ancora+|125|[[Aeneis/Liber X#125|125.]]}} {{sc|'''prima acies'''}} hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit ‘prima acies’: ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. {{sc|'''germani sarpedonis'''}} aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres ex eadem matre.

{{ancora+|126|[[Aeneis/Liber X#125|126.]]}} {{sc|'''alta'''}} nobili. {{sc|'''lycia comitantvr ab alta'''}}] quos comitantur qui sunt Lycia ab alta.

{{ancora+|127|[[Aeneis/Liber X#125|127.]]}} {{sc|'''fert ingens toto'''}} quidam sine effectu ferentem saxum inproprie inductum accipiunt; sed hoc ita resolvunt, quod qui iactum saxum refert, unius tantum rei eventum ostendit, qui ferentem dicit, longum actum notat.

{{ancora+|128|[[Aeneis/Liber X#125|128.]]}} {{sc|'''lyrnesivs'''}} id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis, quam civitatem Achilles expugnavit. Acmon ergo et Menestheus filii Clytii.

{{ancora+|129|[[Aeneis/Liber X#125|129.]]}} {{sc|'''menestheo'''}} non ‘Mnestheo’, de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed ‘Menestheo’, ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem.

{{ancora+|130|[[Aeneis/Liber X#130|130.]]}} {{sc|'''hi iacvlis'''}} Rutuli scilicet. {{sc|'''illi certant defendere saxis'''}} id est Troiani.

{{ancora+|131|[[Aeneis/Liber X#130|131.]]}} {{sc|'''moliriqve ignem'''}} quid est moliri? num inicere, an temptare iacere? et subaudiendum ‘alii atque alii’.

{{ancora+|132|[[Aeneis/Liber X#130|132.]]}} {{sc|'''veneris ivstissima cvra'''}} de quo merito curet: quia illi debebatur imperium.

{{ancora+|133|[[Aeneis/Liber X#130|133.]]}} {{sc|'''capvt detectvs'''}} sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat “cetera parce puer bello”. erat autem inter duces quasi dux. {{sc|'''ecce'''}} pro admiratione et demonstratione. {{sc|'''honestvm'''}} pulchrum: Terentius “ita me di bene ament, honestus est”.

{{ancora+|134|[[Aeneis/Liber X#130|134.]]}} {{sc|'''micat'''}} scilicet Ascanius fulget qualiter gemma.

{{ancora+|135|[[Aeneis/Liber X#135|135.]]}} {{sc|'''avt collo avt capiti'''}} figurate: nam ‘colli vel capitis’ erat commune.

{{ancora+|136|[[Aeneis/Liber X#135|136.]]}} {{sc|'''oricia terebintho'''}} Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat nigris crinibus cinctus.

{{ancora+|137|[[Aeneis/Liber X#135|137.]]}} {{sc|'''cvi'''}} melius quam si dixisset ‘cuius’.

{{ancora+|139|[[Aeneis/Liber X#135|139.]]}} {{sc|'''magnanimae'''}} ‘gentes’ scilicet. {{sc|'''magnanimae gentes'''}} hic est ordo, aliter non stat versus: est autem prosphonesis. {{sc|'''ismare'''}} modo nomen est proprium: nam ‘Ismarius’ facit appellativum a monte Ismaro Thraciae.

{{ancora+|140|[[Aeneis/Liber X#140|140.]]}} {{sc|'''vvlnera dirigere'''}} pro ‘dirigentem’: ‘vulnera’ autem ‘dirigere’, id est sagittas quibus fiunt vulnera: est autem hysteroproteron. {{sc|'''vvlnera dirigere'''}} aut vulnus pro sagitta posuit, ut “insequitur infesto vulnere Pyrrhus”: aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere.

{{ancora+|141|[[Aeneis/Liber X#140|141.]]}} {{sc|'''maeonia'''}} Lydia, quae ante Maeonia vocabatur. ergo ideo ‘generose’, quod Lydius. {{sc|'''pingvia cvlta'''}} aut figuratum est, quae exercendo culta faciunt: aut ‘culta’ pro arvis.

{{ancora+|142|[[Aeneis/Liber X#140|142.]]}} {{sc|'''pactolvsqve inrigat avro'''}} Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. sed Pactoli fabula talis est: Mida rex cum ibi regnaret, Silenus captus ab eius sociis et vinctus est. miseratione vel prudentia eum et resolvi fecit et omni adfabilitate fovit. quibus rebus ille gratiam rependens, praestitit Midae, ut quicquid tetigisset, in aurum verteretur; sed cum ille quaecumque contigisset in aurum convertens, fame periclitaretur, ex praecepto in Pactolum fluvium abluendi gratia se mittere iussus est. in quem se cum iecisset, ferendi auri naturam flumini dedit, ipse destitit in aurum quae contingebat mutare. ‘inrigat’ autem ‘auro’ mire, cum ramenta quaedam auri inveniri dicantur.

{{ancora+|145|[[Aeneis/Liber X#145|145.]]}} {{sc|'''et capys hinc nomen campanae dvcitvr vrbi'''}} iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. {{sc|'''hinc nomen campanae dvcitvr vrbi'''}} iste quidem hoc dicit, sicut Ovidius, qui Capyn de Troianis esse commemorat “ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae”, Coeliusque Troianum Capyn condidisse Capuam tradidit eumque Aeneae fuisse sobrinum. alii Campum Samnitem condidisse Capuam confirmant. sed Capuam vult Livius a locis campestribus dictam, in quibus sita est. alii a Capy Atyis filio, Capeti patre, tradunt. alii hunc Capyn filium Capeti volunt esse, Tiberini avum, ex quo fluvius Tiberis appellatus est, eumque Capuae conditorem produnt. constat tamen eam a Tuscis conditam de viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur: unde est Capua nominata. Tuscos autem aliquando omnem Italiam subiugasse manifestum est. alii a Tuscis quidem retentam et prius Vulturnum vocatam: Tuscos a Samnitibus exactos Capuam vocasse ob hoc quod hanc quidam Falco condidisset, cui pollices pedum curvi fuerunt quem ad modum falcones aves habent, quos viros Tusci capyas vocarunt. Varro dicit propter caeli temperiem et caespitis fecunditatem campum eundem Capuanum cratera dictum quasi sinum salutis et fructuum.

{{ancora+|147|[[Aeneis/Liber X#145|147.]]}} {{sc|'''contvlerant'''}} nocte interveniente peregerunt. et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exsequitur. {{sc|'''media aeneas freta nocte secabat'''}} aut ‘media nocte’, aut ‘freta media’.

{{ancora+|149|[[Aeneis/Liber X#145|149.]]}} {{sc|'''regem adit'''}} instanti tempore adit.

{{ancora+|150|[[Aeneis/Liber X#150|150.]]}} {{sc|'''qvidve petat'''}} scilicet auxilium. {{sc|'''qvidve ipse ferat'''}} vicissitudinem auxilii, ut supra Euandro “accipe daque fidem”. multi autem ‘quidque petat quidque ipse ferat’ dicunt oportuisse dici, sed mutatam coniunctionem: neque enim ex alterius persona exponitur, sed totum ex Aeneae, et ideo ‘que’ coniunctione opus fuisse; ‘ve’ enim proprie ‘vel’ significat, ut sic “nec patris Anchisae cineres manesve revelli”. {{sc|'''mezentivs arma qvae sibi conciliet'''}} inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis Mezentius in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus.

{{ancora+|151|[[Aeneis/Liber X#150|151.]]}} {{sc|'''violentaqve pectora tvrni'''}} superba, ut est illud “quos illi bello profugos egere superbo”, id est violento.

{{ancora+|152|[[Aeneis/Liber X#150|152.]]}} {{sc|'''hvmanis qvae sit fidvcia rebvs'''}} latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia.

{{ancora+|153|[[Aeneis/Liber X#150|153.]]}} {{sc|'''admonet inmiscetqve preces'''}} partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. ‘admonet’ vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. {{sc|'''tarchon'''}} hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno in loco, ut est “haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni”: quod metri causa fecit.

{{ancora+|154|[[Aeneis/Liber X#150|154.]]}} {{sc|'''ferit'''}} facit, ex more Romano, propter porcum qui de lapide feritur. {{sc|'''libera fatis'''}} exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud “externos optate duces”.

{{ancora+|155|[[Aeneis/Liber X#155|155.]]}} {{sc|'''gens lydia'''}} per derivationem ‘Lydia gens’: nam ‘Lydia’ provincia proprium est.

{{ancora+|157|[[Aeneis/Liber X#155|157.]]}} {{sc|'''prima tenet'''}} more viri fortis in principiis est: alibi “princeps ante omnes densum Palinurus agebat agmen”. {{sc|'''rostro phrygios svbivncta leones'''}} pro ‘subiunctos leones habens’. vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. ergo hanc navem Aeneae ab Etruscis datam intellegamus. quidam volunt hanc navem ex his esse quibus Aeneas ad Euandrum erat evectus, et ad Etruriam terra esse portatam.

{{ancora+|158|[[Aeneis/Liber X#155|158.]]}} {{sc|'''gratissima'''}} propter illinc facta navigia.

{{ancora+|160|[[Aeneis/Liber X#160|160.]]}} {{sc|'''eventvs belli varios'''}} licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum.

{{ancora+|161|[[Aeneis/Liber X#160|161.]]}} {{sc|'''iam qvaerit sidera'''}} deest ‘de Aenea’. et ‘quaerit sidera’ num de sideribus quaerit, an ipsa sidera, id est percenset. aut num causa quaerendi quod cupiat lucem.

{{ancora+|162|[[Aeneis/Liber X#160|162.]]}} {{sc|'''noctis iter'''}} aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. {{sc|'''iam'''}} modo, ut “iamque hos cursu, iam praeterit illos”. {{sc|'''qvae passvs terraqve mariqve'''}} num quia audiendo res gestas Aeneae incendatur et ipse ad imitandi cupiditatem?

{{ancora+|163|[[Aeneis/Liber X#160|163.]]}} {{sc|'''pandite nvnc helicona deae'''}} Parnasus mons est Thessaliae iuxta Boeotiam, quem locum aliquando Aones tenuerunt, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. ex quo fons manare dicitur, quem Pegasi ungula protulisse fertur, qui vocatur Hippocrene.

{{ancora+|164|[[Aeneis/Liber X#160|164.]]}} {{sc|'''tvscis'''}} Tusci a frequenti sacrificio sunt dicti apo tou thuein: unde Tuscos populos bene dicimus. Tusciam vero non debemus dicere, quia nequaquam in idoneis auctoribus legitur, sed aut Etruria dicenda est ab Etrusco principe, aut Lydia a Lydo, aut Tyrrhenia ab eius fratre, qui, ut supra diximus, cum parte populi de Maeonia venit ad Italiam. quod ergo hic dicit Vergilius ‘Tuscis comitetur ab oris’, de Tuscorum finibus intellegendum est.

{{ancora+|166|[[Aeneis/Liber X#165|166.]]}} {{sc|'''massicvs aerata princeps secat aeqvora tigri'''}} inter auxilia accipiendum: nam Aeneae prima est navis. et licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse memoraverit. sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. ut ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est “qua rex Clusinis advectus Osinius oris”, et nunc dicit ‘qui moenia Clusi’. multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. ‘tigri aerata’ cuius rostrum erat in similitudem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. hinc est “hunc vehit inmanis Triton”, item “et aurato fulgebat Apolline puppis”. ‘tigri’ autem secundum regulam dixit: nam Graeca nomina quae genetivum singularem in ‘dis’ mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut ‘tigris tigridis tigridi tigrin tigris a tigri’, ‘Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi’: si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano “ocior et caeli flammis et tigride feta”.

{{ancora+|167|[[Aeneis/Liber X#165|167.]]}} {{sc|'''moenia clvsi'''}} pro ‘Clusii’: nam Clusium dicitur: et est dictum per synizesin, sicut “nec cura peculi” pro ‘peculii’. Clusium autem est oppidum iuxta Massicum, quod in Etruria condidit Clusius Tyrrheni, sive Telemachus Ulixis filius.

{{ancora+|168|[[Aeneis/Liber X#165|168.]]}} {{sc|'''cosas'''}} civitas Tusciae, quae numero dicitur singulari secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem.

{{ancora+|169|[[Aeneis/Liber X#165|169.]]}} {{sc|'''corytiqve'''}} coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras nominamus.

{{ancora+|170|[[Aeneis/Liber X#170|170.]]}} {{sc|'''vna'''}} ad totam classem refert. {{sc|'''torvvs'''}} pro forti et aspero: vel terribilis.

{{ancora+|171|[[Aeneis/Liber X#170|171.]]}} {{sc|'''fvlgebat'''}} scilicet puppis Apolline, armis exercitus.

{{ancora+|172|[[Aeneis/Liber X#170|172.]]}} {{sc|'''popvlonia'''}} est civitas Tusciae. matrem autem eorum qui venerant, patriam dixit, ut alibi “insignem quem mater Aricia misit”. quidam Populoniam post XII. populos in Etruria constitutos populum ex insula Corsica in Italiam venisse et condidisse dicunt: alii Populoniam Volaterranorum coloniam tradunt. alii Volaterranos Corsis eripuisse Populoniam dicunt.

{{ancora+|173|[[Aeneis/Liber X#170|173.]]}} {{sc|'''expertos belli'''}} peritos: nam ‘expertes’ sunt ignari. ‘belli’ autem potest pro ‘in bello’ accipi. {{sc|'''ilva'''}} quidam Ilvam Ithacen dictam volunt; est autem insula adiacens Tusciae, in conspectu Populoniae. Probus ‘trecentos’ subdistingui vult, ut ‘insula’ sequentibus iungatur.

{{ancora+|174|[[Aeneis/Liber X#170|174.]]}} {{sc|'''in exhavstis chalybvm generosa metallis'''}} quanto exhausta fuerit, tanto generosior, hoc est polugonos. ergo ‘in exhaustis’ non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in aliis regionibus effossis metallis terrae sint vacuae, apud Ilvam hoc esse mirum quod sublata renascuntur et rursum de isdem locis effodiuntur. Varro et aliud dicit, nasci quidem illic ferrum, sed in stricturam non posse cogi nisi transvectum in Populoniam Tusciae civitatem, ipsi insulae vicinam.

{{ancora+|175|[[Aeneis/Liber X#175|175.]]}} {{sc|'''interpres hominvm divvmqve'''}} ‘interpres’ medium est: nam et deorum interpretator, et hominum, quibus divinas indicat mentes, interpres vocatur. et notandum quod ait Nigidius Figulus, has artes ita inter sese esse coniunctas, ut alterum sine altero esse non possit: unde his quos perfectos vult probare Vergilius, omnium divinandi artium praestat scientiam, ut hoc loco, item supra Heleno, de quo ait “Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis”. Nigidius autem solus est post Varronem, licet Varro praecellat in theologia, hic in communibus litteris: nam uterque utrumque scripserunt.

{{ancora+|176|[[Aeneis/Liber X#175|176.]]}} {{sc|'''fibrae'''}} fibrae sunt iecoris extremitates. {{sc|'''parent'''}} autem est ‘peritissime agnoscuntur’: quod ad omnia referendum est, fibras, sidera, voces avium et fulmina: nam si ‘videntur’ tantum accipias, cuiuis possunt videri, nec tamen intellegi. item voces avium non videntur, sed agnoscuntur auditae. nec ‘parent’ obtemperant procedit. nam quomodo sidera vel fibrae vel aves vel fulgura possunt obtemperare? {{sc|'''parent'''}} apparent ac patent, quasi nihil ei absconditum vel abstrusum sit. an hyperbolice tantam illi scientiam siderum vel ceterarum quas dixit rerum esse, ut ei parere videantur, sicut dicimus artes quibusdam esse subiectas?

{{ancora+|177|[[Aeneis/Liber X#175|177.]]}} {{sc|'''praesagi fvlminis ignes'''}} ‘praesagi’ futura denuntiantis, ut “de caelo tactas memini praedicere quercus”. est enim †Iovi filius fulmen, de quo tantum futura noscuntur, ut in octavo plenius de fulminis generibus dictum est. alii non ipsum fulmen praesagum accipiunt, sed eos praesagos, qui inde futura praedicunt.

{{ancora+|178|[[Aeneis/Liber X#175|178.]]}} {{sc|'''rapit'''}} raptim ducit. {{sc|'''densos acie'''}} in acie constrictos et coniunctos.

{{ancora+|179|[[Aeneis/Liber X#175|179.]]}} {{sc|'''alpheae ab origine pisae'''}} Alpheus fluvius est inter Pisas et Elidem, civitates Arcadiae, ubi est templum Iovis Olympici: ex quibus locis venerunt qui Pisas in Italia condiderunt, dictas a civitate pristina, unde nunc addidit ‘urbs Etrusca solo’, cum praemisisset ‘Alpheae ab Origine Pisae’. sane Pisas antiquitus conditas a Peloponneso profectis, vel ab his qui cum Pelope in Elidem venerunt. alii Pisum, Celtarum regem, fuisse Apollinis Hyperborei filium et cum Samnitibus bellum gessisse, a quorum regina, quae post coniugis mortem imperio successerat, receptum, in Etruria oppidum suo nomine condidisse. alii †locum ex deo privigno genitum, iuvenem viribus magnis, Pisas condidisse aiunt. Cato originum qui Pisas tenuerint ante adventum Etruscorum, negat sibi conpertum; sed inveniri Tarchonem, Tyrrheno oriundum, postquam eorundem sermonem ceperit, Pisas condidisse, cum ante regionem eandem Teutanes quidam, Graece loquentes, possederint. alii ubi modo Pisae sunt, Phocida oppidum fuisse aiunt, quod nobis indicio est ex Peloponneso originem id oppidum trahere. alii incolas eius oppidi Teutas fuisse, et ipsum oppidum Teutam nominatum, quod postea †Pisas Lydia lingua sua singularem portum significare dixerunt; quare huic urbi a portu lane nomen inpositum. alii ab Epeo, Troiani equi fabricatore, conditum tradunt, qui cum aliis Graecis in hanc regionem reiectus est: ubi postquam Troianae captivae metu dominarum, ad quas deducebantur, naves incenderunt, desperatione reditus remansit, urbemque condidit et ab ea, quae est in Peloponneso, Pisas cognominavit.

{{ancora+|181|[[Aeneis/Liber X#180|181.]]}} {{sc|'''eqvo fidens'''}} id est eques optimus. quidam ‘Astur’ pro ‘Astures’ accipiunt, apud quos equi et equites optimi perhibentur. {{sc|'''versicoloribvs armis'''}} depictis: per quod bellicosus ostenditur.

{{ancora+|182|[[Aeneis/Liber X#180|182.]]}} {{sc|'''tercentvm adicivnt'''}} accedunt et consentiunt eius voluntati: unde ait ‘mens omnibus una sequendi’, id est coniurati sunt. Probus ‘adiciunt’ adiacent et quasi iuxta sunt tradit.

{{ancora+|183|[[Aeneis/Liber X#180|183.]]}} {{sc|'''qvi caerete domo'''}} ac si diceret ‘qui sunt domo Carthagine’. Caere autem, ut et supra diximus, etiam Agylla dicitur, apo tou khairein, quod verbum salutandi gratia apud Graecos dici solet. hanc Pelasgi condiderunt, qui cum sitim passi nec usquam aquam invenientes, casu quodam fontem invenissent, in eodem loco oppidum condiderunt. nec videatur contrarium, quod ait “ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos”, quasi et Turno et Aeneae praestet auxilium: nam illi Lausum fugientem secuti sunt, hi vero communi odio et consilio totius civitatis in Mezentium arma commoverunt. {{sc|'''minionis'''}} fluvius est Minio Tusciae, ultra Centumcellas.

{{ancora+|184|[[Aeneis/Liber X#180|184.]]}} {{sc|'''pyrgi veteres'''}} hoc castellum nobilissimum fuit eo tempore quo Tusci piraticam exercuerunt; nam illic metropolis fuit: quod postea expugnatum a Dionysio tyranno Siciliae dicitur, de quo Lucilius “scorta Pyrgensia”. {{sc|'''intempestaeqve graviscae'''}} Graviscanum oppidum alii intempestum dicunt ventis et tempestatibus carens: quod nulla potest ratione contingere. intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturali historia et Catonem in originibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tranquillitate: nam ut ait Cato, ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem sustinent.

{{ancora+|185|[[Aeneis/Liber X#185|185.]]}} {{sc|'''ligvrvm dvctor'''}} nam Liguria post Tusciam est, circa Gallos.

{{ancora+|186|[[Aeneis/Liber X#185|186.]]}} {{sc|'''cvnare'''}} quidam duci nomen datum tradunt a Cunaro monte, qui in Piceno est. {{sc|'''cvpavo'''}} o Cupavo: et declinatur ‘Cupavo’, sicut ‘Cicero’ ‘Cato’.

{{ancora+|189|[[Aeneis/Liber X#185|189.]]}} {{sc|'''namqve fervnt lvctv cycnvm phaethontis amati'''}} Phaethon Clymenes et Solis filius fuit. qui cum doleret obiectum sibi ab Epapho, rege Aegypti, quod esset non de Sole, sed de adulterio procreatus, duce matre venit ad Solem et poposcit, ut si vere esset eius filius, petenda praestaret. quod cum Sol iurasset per Stygem paludem se esse facturum, petit ille ut eius currus agitaret. Sol post iusiurandum negare non potuit. acceptis itaque curribus Phaethon, cum orbitam solis exisset, et coepisset mundus ardere, a Iove fulminatus in Eridanum cecidit, qui et Padus vocatur. huius interitum flentes sorores, Phaethusa et Lampetusa, deorum miseratione in arbores commutatae sunt, ut hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. fuit etiam quidam Ligus, Cycnus nomine, dulcedine cantus ab Apolline donatus, amator Phaethontis. qui cum eum fleret extinctum, longo luctu in avem sui nominis conversus est. qui postea ab Apolline inter sidera conlocatus est. cuius nunc filium Cupavonem dicit habere cycni pennas in galea ad formae paternae insigne monstrandum. {{sc|'''crimen amor vestrvm'''}} Phaethontem amatum a Cycno aut pie aut turpiter, accipiamus necesse est. si turpiter, talis est sensus: crimen vestrum est, o Cycne et Phaethon, quod sic amastis; hoc vobis tantum potest obici. alii ‘vestrum’ pro ‘tuum’ accipiunt, et ad solum Cycnum referunt, ut “vos, o Calliope, precor”. si pie amavit, secundum Asprum ‘crimen’ erit ‘causa’, ut alibi “et crimine ab uno disce omnes”, ut sit sensus: o Phaethontiades sorores et o Cycne, causa vestrum, id est vestrae mutationis, amor est, quia sic Phaethontem amastis, ut periretis.

{{ancora+|190|[[Aeneis/Liber X#190|190.]]}} {{sc|'''vmbramqve sororvm'''}} ambitiose dictum pro ‘inter arbores de sororibus factas’. et est unum de his, quae habet Vergilius inimitabilia et sua propria: tale est illud “sinuatque alterna volumina crurum”, item “cum primum sulcos aequant sata”.

{{ancora+|191|[[Aeneis/Liber X#190|191.]]}} {{sc|'''mvsa'''}} carmine, cithara, cantilena.

{{ancora+|192|[[Aeneis/Liber X#190|192.]]}} {{sc|'''canentem senectam'''}} qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. {{sc|'''canentem senectam'''}} pro albo colore neoterice dictum putant.

{{ancora+|193|[[Aeneis/Liber X#190|193.]]}} {{sc|'''sidera voce seqventem'''}} cum cantu caelum petentem: vel quod est re vera relatus in sidera, sicut videmus in sphaera.

{{ancora+|194|[[Aeneis/Liber X#190|194.]]}} {{sc|'''filivs'''}} deest ‘eius’. {{sc|'''aeqvales comitatvs classe catervas'''}} aut per naves aequaliter habens distributas catervas: aut ipsi duci pares virtute.

{{ancora+|195|[[Aeneis/Liber X#195|195.]]}} {{sc|'''centavrvm'''}} aut nomen navis; aut qui erat in navi pictus.

{{ancora+|198|[[Aeneis/Liber X#195|198.]]}} {{sc|'''ocnvs'''}} iste est Ocnus, quem in bucolicis Bianorem dicit, ut “namque sepulchrum incipit apparere Bianoris”. hic Mantuam dicitur condidisse, quam a matris nomine appellavit: nam fuit filius Tiberis et Mantus, Tiresiae Thebani vatis filiae, quae post patris interitum ad Italiam venit. alii Manto, filiam Herculis, vatem fuisse dicunt. hunc Ocnum alii Aulestis filium, alii fratrem, qui Perusiam condidit, referunt: et ne cum fratre contenderet, in agro Gallico Felsinam, quae nunc Bononia dicitur, condidisse: permisisse etiam exercitui suo ut castella munirent, in quorum numero Mantua fuit. alii a Tarchone Tyrrheni fratre conditam dicunt: Mantuam autem ideo nominatam, quod Etrusca lingua Mantum Ditem patrem appellant, cui cum ceteris urbibus et hanc consecravit. {{sc|'''mantvs'''}} genetivus Graecus est: nam si latine declinaveris ‘Mantonis’ facit, sicut in Plauto legimus “Ionis”.

{{ancora+|201|[[Aeneis/Liber X#200|201.]]}} {{sc|'''dives avis'''}} maioribus praepotens. et bene ‘dives avis’, quia non ab Ocno, sed ab aliis quoque condita fuit: primum namque a Thebanis, deinde a Tuscis, novissime a Gallis, vel, ut alii dicunt, a Sarsinatibus, qui Perusiae consederant. {{sc|'''sed non genvs omnibvs vnvm'''}} quia origo Mantuanorum et a Tuscis venit, qui in Mantua regnabant, et a Venetis: nam in Venetia posita est, quae et Gallia cisalpina dicitur.

{{ancora+|202|[[Aeneis/Liber X#200|202.]]}} {{sc|'''gens illi triplex popvli svb gente qvaterni'''}} quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias dividebantur: et singulis singuli lucumones imperabant, quos tota in Tuscia duodecim fuisse manifestum est, ex quibus unus omnibus praeerat. hi autem totius Tusciae divisas habebant quasi praefecturas, sed omnium populorum principatum Mantua possidebat: unde est ‘ipsa caput populis’. ergo Vergilius miscet novam et veterem Etruriam, ut utriusque principatum patriae suae adsignet, cum alioquin Mantua ad haec auxilia pertinere non debeat, quia Aeneas nulla a transpadanis auxilia postulaverit, cum omnis exercitus adversum Mezentium uno loco consederit. et propterea putatur poeta in favorem patriae suae hoc locutus, ut de hac sola trans Padum pro Aenea adversum Mezentium auxilia faciat venisse, quod nec populorum nomina, nec lucumonum rettulerit.

{{ancora+|203|[[Aeneis/Liber X#200|203.]]}} {{sc|'''tvsco de sangvine vires'''}} quia robur totum a lucumonibus habuit.

{{ancora+|204|[[Aeneis/Liber X#200|204.]]}} {{sc|'''in se armat'''}} id est odio sui in arma compellit.

{{ancora+|205|[[Aeneis/Liber X#205|205.]]}} {{sc|'''patre benaco velatvs harvndine glavca mincivs i. d. i. a.'''}} {{sc|'''pinv'''}} Benacus lacus est Venetiae, de quo fluvius nascitur Mincius. iure ergo dux Venetus fluvium provinciae suae depinxit in navi: quem Benaci filium, quia ex ipso habet originem, dicit.

{{ancora+|207|[[Aeneis/Liber X#205|207.]]}} {{sc|'''gravis'''}} fortis, ut “ferit ense gravem Thymbraeus Osirim”: vel ‘gravis’ aut animo, aut aetate, aut ‘gravis’ propter navem, nam sequitur ‘centenaque arbore fluctum verberat assurgens’. {{sc|'''centenaqve arbore'''}} non ait remis, sed arboribus, ad exprimendam navis magnitudinem, quae plures habuit remorum ordines: unde ait Lucanus “et summis longe ferit aequora remis”.

{{ancora+|208|[[Aeneis/Liber X#205|208.]]}} {{sc|'''marmore'''}} mari.

{{ancora+|209|[[Aeneis/Liber X#205|209.]]}} {{sc|'''triton'''}} pictus in navis prora: et sic ait quasi de vero Tritone, ut “galea alta Chimaeram sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignes”. {{sc|'''caervla'''}} ‘caerula freta’, non ‘caerula concha’, nam versus non stat.

{{ancora+|210|[[Aeneis/Liber X#210|210.]]}} {{sc|'''latervm tenvs'''}} ut “crurum tenus”, akhri ton pleuron. {{sc|'''hispida'''}} horrida, saetosa.

{{ancora+|211|[[Aeneis/Liber X#210|211.]]}} {{sc|'''frons hominem praefert'''}} modo frontem primam partem hominis intellegere debemus; nam hoc dicit: a capite usque ad ima latera hominis monstrabatur effigies.

{{ancora+|212|[[Aeneis/Liber X#210|212.]]}} {{sc|'''spvmea semifero'''}} incertum, utrum pictus, an ex aere factus.

{{ancora+|213|[[Aeneis/Liber X#210|213.]]}} {{sc|'''tot lecti proceres'''}} quare Tarchonem praeteriit: an quia illi omnes sub imperio eius fuerunt? {{sc|'''ter denis'''}} triginta accipiamus naves fuisse, non, ut quidam volunt, singulos duces tricenas naves habuisse: nam enumeratorum militum non convenit numerus, praesertim cum sequatur ‘subsidio Troiae’, id est parvo auxilio: nam apud maiores bella non ambitu, sed virtute constabant. {{sc|'''troiae'''}} aut castra Aeneae dixit: aut ‘Troiae’ pro Troianis.

{{ancora+|215|[[Aeneis/Liber X#215|215.]]}} {{sc|'''iamqve dies caelo concesserat'''}} non dicit diem intervenisse; nam supra ait “media Aeneas freta nocte secabat”. et ‘caelo concesserat’ pro ‘in caelo’, et deest ‘nocti’.

{{ancora+|216|[[Aeneis/Liber X#215|216.]]}} {{sc|'''noctivago'''}} nomen mire conpositum. {{sc|'''phoebe'''}} luna, sicut sol ‘Phoebus’, item ‘Titan’ sol, et ‘Titanis’ luna. describit autem noctem mediam et dicit finitum diem secundum Romanum ritum, qui a media nocte diem numerant, et noctem similiter a medio die. nec lunae fit sine causa commemoratio: nam aliter nymphae videri non poterant.

{{ancora+|217|[[Aeneis/Liber X#215|217.]]}} {{sc|'''neqve enim m. d. c. q.'''}} parenthesis est.

{{ancora+|218|[[Aeneis/Liber X#215|218.]]}} {{sc|'''clavvmqve regit'''}} pro ‘clavo navem regit’. {{sc|'''clavvmqve regit'''}} iam ei et in quinto libro dedit gubernandi peritiam. {{sc|'''velisqve ministrat'''}} ‘velis’ quidam dativum volunt, non ablativum, ut si dicamus aliquem ministrare convivis.

{{ancora+|219|[[Aeneis/Liber X#215|219.]]}} {{sc|'''medio in spatio'''}} inter navigandum. {{sc|'''chorvs comitvm nymphae'''}} de navibus factae. et mire ‘comitum’, quia cum eo venerant.

{{ancora+|220|[[Aeneis/Liber X#220|220.]]}} {{sc|'''alma cybebe'''}} a Cybebo Phryge, qui primus ei sacrum instituit. {{sc|'''cybebe alma'''}} mater deum, dicta Cybele vel apo tou kubisai ten kephalen, id est capitis rotatione, quod semper Galli, per furorem motu capitis comam rotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus “crinemque rotantes sanguinei populis ulularunt tristia Galli”. ‘Cybebe’ autem bacchius est; nam ‘Cybele’, anapaestus est, ut “hic mater cultrix Cybele”, vel a Cybelo sacerdote †dici vel a Cybele.

{{ancora+|222|[[Aeneis/Liber X#220|222.]]}} {{sc|'''innabant pariter'''}} quia de navibus versae.

{{ancora+|223|[[Aeneis/Liber X#220|223.]]}} {{sc|'''qvot privs'''}} id est ‘quantae’; ad numerum retulit: ergo subtraxit ‘tot’.

{{ancora+|224|[[Aeneis/Liber X#220|224.]]}} {{sc|'''lvstrantqve'''}} circumdant et circumeunt.

{{ancora+|225|[[Aeneis/Liber X#225|225.]]}} {{sc|'''doctissima cymodocea'''}} poetice, sicut etiam mutatio ipsa confingitur: ergo ‘doctissima’ quae divinitus hanc doctrinam fuerit consecuta: nam stultissimum est, quod ait quidam: ideo ‘doctissima’, quia Ilionei navis fuit.

{{ancora+|226|[[Aeneis/Liber X#225|226.]]}} {{sc|'''pone seqvens'''}} hoc quidam ideo dictum tradunt, quod adversae videri nolunt: unde est “transque caput iace, ne respexeris”. {{sc|'''dorso eminet'''}} peritia natandi ostenditur.

{{ancora+|227|[[Aeneis/Liber X#225|227.]]}} {{sc|'''tacitis'''}} aut ipsa tacita; aut pro ‘tacite et leniter’. {{sc|'''svbremigat'''}} subnatat.

{{ancora+|228|[[Aeneis/Liber X#225|228.]]}} {{sc|'''ignarvm adloqvitvr'''}} aut praesentiae suae ignarum, aut quod e navibus nymphae factae sunt. {{sc|'''vigilasne devm gens aenea vigila'''}} verba sunt sacrorum; nam virgines Vestae certa die ibant ad regem sacrorum et dicebant ‘vigilasne rex? vigila’. quod Vergilius iure dat Aeneae, quasi et regi et quem ubique et pontificem et sacrorum inducit peritum. et bene primo interrogat, deinde quod vigilat, approbat. ‘deum’ autem ‘gens’ propter “dis genite” et “geniture deos”.

{{ancora+|229|[[Aeneis/Liber X#225|229.]]}} {{sc|'''velis inmitte rvdentes'''}} hoc est rudentibus vela inmitte, id est laxa, ut est illud “notas odor attulit auras”. inmitti autem dicuntur rudentes cum vela laxantur.

{{ancora+|230|[[Aeneis/Liber X#230|230.]]}} {{sc|'''sacro de vertice'''}} argute ‘sacro’, ne miretur Aeneas deas factas. {{sc|'''pinvs'''}} hoc loco secundum quartam dixit declinationem, in bucolicis iuxta secundam, “ut Maenalus argutumque nemus pinosque loquentes semper habet”. {{sc|'''nos svmvs'''}} loquitur per definitiones. sane declamatorie hos versus explicuit.

{{ancora+|231|[[Aeneis/Liber X#230|231.]]}} {{sc|'''perfidvs'''}} qui post foedus bella commovit: hinc Latinus “ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas”. alii e communi sermone perfidum Rutulum dici volunt, quia ipsa Troiana est. {{sc|'''vt'''}} autem pro ‘quoniam’: Plautus in Pseudulo “ut lassus veni de via, me volo curare” (Ps. 661), et in Mostellaria “eundem animum mihi oportet esse gratum ut impetravi” (Mos. 220) pro ‘quoniam’.

{{ancora+|232|[[Aeneis/Liber X#230|232.]]}} {{sc|'''praecipites'''}} nomen pro adverbio, ‘praecipitanter’.

{{ancora+|233|[[Aeneis/Liber X#230|233.]]}} {{sc|'''rvmpimvs'''}} propter illud “continuo puppes abrumpunt vincula ripis”. {{sc|'''invitae'''}} ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam in nympharum numina commutari. {{sc|'''teqve per aeqvor qvaerimvs'''}} id est haec nobis vagandi est causa, ut te invenire possimus.

{{ancora+|234|[[Aeneis/Liber X#230|234.]]}} {{sc|'''refecit'''}} aut ‘re’ vacat: aut quia ante in ipsis forma fuerat navium. ergo alteram fecit.

{{ancora+|235|[[Aeneis/Liber X#235|235.]]}} {{sc|'''dedit esse deas'''}} Graeca figura, ut “donat habere viro”. {{sc|'''aevvm'''}} inmortalitatem. {{sc|'''agitare'''}} diagein, hoc est agere.

{{ancora+|238|[[Aeneis/Liber X#235|238.]]}} {{sc|'''iam loca ivssa tenent'''}} ut et supra diximus, hoc kata to siopomenon accipiendum est; nam intellegimus, eum equites misisse per terram.

{{ancora+|240|[[Aeneis/Liber X#240|240.]]}} {{sc|'''ne castris ivngant'''}} aut ‘se’ subaudis: aut ‘iungant’ pro ‘iungantur’.

{{ancora+|241|[[Aeneis/Liber X#240|241.]]}} {{sc|'''socios veniente vocari'''}} antiquo verbo militiae usus est: viros enim ‘vocari’ significat eos, qui necessitate in bellum, non voluntate conveniunt.

{{ancora+|244|[[Aeneis/Liber X#240|244.]]}} {{sc|'''crastina lvx'''}} deest ‘veniat’, hoc est crastina lux veniat tantum. [10.et crastina lux] si ad Aeneam referas ‘spectabis’ et ‘non inrita dicta putaris’, ‘crastina lux’ subaudiendum ‘cum venerit’. si autem ad lucem ‘spectabit’ legas, ‘crastina lux’ suspendendum. quidam {{sc|'''crastina lvx mea si non inrita dicta pvtaris ingentes rvtvlae spectabit caedis acervos'''}} ‘spectabit’ est vera lectio, et ordo est ‘si mea dicta inrita non putaris, crastina lux ingentes acervos caedis videbit’: nam male quidam ‘spectabis’ legunt et ad lucem referunt. quod non procedit; nullus enim sic loquitur: o Aenea, nisi quae dico minime credis, o lux crastina ingentes caedis acervos videbis. alii more antiquo ‘lux’ pro ‘luce’ accipiunt: Lucilius in tertio “hinc media remis Palinurum pervenio nox” pro ‘nocte’. Longus ait “deest ‘venerit'”: unde et ipse ‘spectabis’ legit.

{{ancora+|246|[[Aeneis/Liber X#245|246.]]}} {{sc|'''dextra discedens inpvlit'''}} mire ‘discedens’: adiuvatur enim pulsus recedente eo qui inpulerit.

{{ancora+|247|[[Aeneis/Liber X#245|247.]]}} {{sc|'''havd ignara modi'''}} inpulit navem libramenti peritia et moderationis: quippe quae fuerat navis. {{sc|'''fvgit'''}} pro ‘velociter’ posuit.

{{ancora+|248|[[Aeneis/Liber X#245|248.]]}} {{sc|'''ocior et iacvlo'''}} breviter tribus comparavit, quoniam et sagittam ventis aequavit.

{{ancora+|249|[[Aeneis/Liber X#245|249.]]}} {{sc|'''inde aliae celerant cvrsvs'''}} hoc est, inde aliae nymphae aliarum navium cursus celeriores efficiunt, sicut fecerat Cymodocea. an ‘aliae’ naves? {{sc|'''inscivs'''}} id est rerum quas audierat; nam credere ex aperto non poterat.

{{ancora+|250|[[Aeneis/Liber X#250|250.]]}} {{sc|'''omine'''}} augurio promissae victoriae.

{{ancora+|251|[[Aeneis/Liber X#250|251.]]}} {{sc|'''convexa'''}} hic ‘convexa’ epitheton est, quia ait ‘supera convexa’: alibi solum ‘convexa’ principale est.

{{ancora+|252|[[Aeneis/Liber X#250|252.]]}} {{sc|'''alma parens idaea devm'''}} alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc epitheton datur. terram autem ipsam constat esse matrem deum: unde et simulacrum eius cum clavi pingitur; nam terra aperitur verno, hiemali clauditur tempore. {{sc|'''dindyma'''}} mons Phrygiae.

{{ancora+|253|[[Aeneis/Liber X#250|253.]]}} {{sc|'''tvrrigeraeqve vrbes'''}} civitates turritae, quas terra gerit; unde et cum corona turrita mater pingitur deum. {{sc|'''ad frena leones'''}} ideo hoc fingitur, quod omnis feritas maternae subiacet adfectioni et subiugata est. figurate autem ‘leones ad frena cordi’, id est frenati leones.

{{ancora+|254|[[Aeneis/Liber X#250|254.]]}} {{sc|'''propinqves'''}} familiare efficias, prosperes, matures, propitium facias, ut “et propius res aspice nostras”.

{{ancora+|255|[[Aeneis/Liber X#255|255.]]}} {{sc|'''phrygibvsqve adsis'''}} ac si diceret, et cultoribus tuis.

{{ancora+|256|[[Aeneis/Liber X#255|256.]]}} {{sc|'''tantvm effatvs'''}} breviter, ut supra ait, propter lucem iam maturam, id est plenam; nam non crepusculum, sed lux iam matura describitur. {{sc|'''revolvta'''}} id est aperta, sicut contra involutum dicimus esse quod clausum est. {{sc|'''rvebat'''}} autem non occidebat, sed oriebatur, cum impetu veniebat, quia per orbem: ut “et ruit Oceano nox”. et est in sensu hysteroproteron: prius enim nox fugatur, sic dies oritur.

{{ancora+|257|[[Aeneis/Liber X#255|257.]]}} {{sc|'''matvra'''}} multa, quasi tempestiva et quam iam esse oportebat: aut satis plena et clara.

{{ancora+|258|[[Aeneis/Liber X#255|258.]]}} {{sc|'''sociis edicit'''}} secundum dicta nymphae. †{{sc|'''signa seqvantvr'''}} numquid literarum figura faciunt pervolutam? {{sc|'''signa seqvantvr'''}} vel tesserae vel tubarum, vel re vera signa militaria.

{{ancora+|264|[[Aeneis/Liber X#260|264.]]}} {{sc|'''qvales svb nvbibvs atris'''}} altis modo.

{{ancora+|265|[[Aeneis/Liber X#265|265.]]}} {{sc|'''strymoniae'''}} vero {{sc|'''grves'''}} a fluvio Thraciae Strymone, iuxta quem habitant. haec autem comparatio non ad telorum pertinet iactum, sed ad Troianorum clamorem.

{{ancora+|266|[[Aeneis/Liber X#265|266.]]}} {{sc|'''fvgivntqve notos'''}} aut quosvis ventos frigidos: nam etiam grues significant tempestatem futuram, ut in georgicis legimus “aut illum surgentem vallibus imis aeriae fugere grues”: aut re vera ‘notos’; horum enim calorem fugiunt cum revertuntur in Thraciam ex Aegypto. {{sc|'''secvndo'''}} num laeto? Troianorum clamor ex gaudio.

{{ancora+|269|[[Aeneis/Liber X#265|269.]]}} {{sc|'''adlabi classibvs aeqvor'''}} cum classibus labi; aut aequore classem labi. quidam ita exponunt, ut hoc ad phantasiam Rutulorum referant, quoniam admirantibus his unde tanta fiducia animos Troianorum incessisset, repentina facies multarum navium adpropinquantium perinde visa est, atque si ipsum aequor cum classibus allaberetur.

{{ancora+|270|[[Aeneis/Liber X#270|270.]]}} {{sc|'''ardet apex capiti'''}} ex sequentibus intellegimus Aeneae armorum fieri descriptionem; nam dicturus est ‘at non audaci Turno fiducia cessit’, quamvis talia arma conspiceret. si tamen primam respicias conexionem, quasi de Turno videtur dicere: quod non procedit. ‘apex’ coni altitudo hoc loco. est autem Homeri et locus et comparatio. hoc autem iste violentius posuit, quod ille stellae tantum facit comparationem, hic etiam stellae pestiferae, respiciens quas clades Rutulis sit inlaturus Aeneas. possumus tamen ‘apex capiti’ accipere utrumque eum fuisse conplexum cum dicit ‘ardet apex capiti cristisque a vertice flamma funditur’, et sacerdotis per apicem et viri fortis facere mentionem. dicitur autem apex virga, quae in summo pilleo flaminum lana circumdata et filo conligata erat, unde etiam flamines vocabantur. hoc autem nomen a veteribus tractum est: apere enim veteres ritu flaminum adligare dicebant; unde apicem dictum volunt.

{{ancora+|272|[[Aeneis/Liber X#270|272.]]}} {{sc|'''cometae sangvinei lvgvbre rvbent'''}} pro ‘lugubriter’. cometae autem latine crinitae appellantur. et stoici dicunt has stellas esse ultra XXXII. quarum nomina et effectus Avienus, qui iambis scripsit Vergilii fabulas, memorat. Plinius etiam Secundus dicit, cometas stellas esse naturales, quae apparent certis temporibus. item hoc quoque commemorat, cometas fieri de planetis quinque, unde interdum bonum, interdum pessima significant. nam si de Venere aut Iove fiant, optima praenuntiant; si de Marte aut Saturno, deteriora: nam Mercurialis semper talis est, qualis ille cui cohaeret; unde et minister deorum fingitur. hinc est ergo quod modo ait ‘cometae sanguinei lugubre rubent’, id est noxii. hanc stellam Electram dicunt, cum qua Iuppiter concubuit. quae cum Troiam ardentem videret, capillum lacerabat atque ita in astra est recepta. sane Avienus cometarum has differentias dicit: stella, quae obliquam facem post se trahens quasi crinem facit, Hippius vocatur. ista si ab occasu solis in ortum veniat, mala Persidi et Syriae ostendit; si ad meridiem attenderit, Africam et Aegyptum a malis relevat, solis pecoribus pestem denuntians; si septemtrionem respexerit, Aegyptum bellis et miseriis premit; si occidentem attenderit, gravat Italiam et quicquid ab Italia usque ad Hispanias tenditur; si a meridie in septemtrionem ierit, a bellis quidem externis securitatem denuntiat, sed seditiones domesticas significat. alter cometes est, cui ex gladio nomen est, nam Graece xiphias appellatur. cuius tractus est longior et pallidus color, neque comas habere dicitur, et hebetior eius flamma est. qui si orientem attenderit, regem Persidis dolis significat appetendum, denuntiat et bella; etiam Syrios pari conditione involvit; et Libyam atque Aegyptum fraude et insidiis nuntiat posse laborare. quod si occidentem attenderit, foedera nocua regionis eius regi significat, quae dicit per puellam conrogatam in nuptias posse dissolvi. alter cometes est, qui lampas appellatur et quasi fax lucet. hic cum orientem attenderit, omnes illas orientis partes dicit nebulis posse laborare frugesque eorum caliginoso aere corrumpi; si meridiem attenderit, Africam dicit siccitate et serpentibus posse laborare; si occidentem spectaverit, Italiam dicit adsiduis fluminum inundationibus laborare; si septemtrionem viderit, famem gentibus septemtrionalibus significat. est etiam alter cometes, qui vere cometes appellatur; nam comis hinc inde cingitur. hic blandus esse dicitur. qui si orientem attenderit, laetas res ipsi parti significat; si meridiem, Africae aut Aegypto gaudia; si occidentem inspexerit, terra Italia voti sui compos erit. hic dicitur apparuisse eo tempore quo est Augustus sortitus imperium; tunc denique gaudia omnibus gentibus futura sunt nuntiata. si septemtrionem attenderit, prospera universa significat. est alter cometes in tympani modum, qui nec valde lucet, et electri colorem habet, quem disceum vocant. iste quoniam ex uno loco non solet gigni, orbi terrarum caedes, rapinas, bella et cetera mala significat. sextum cometen appellari ex regis Typhonis nomine Typhonem dicunt, qui semel in Aegypto sit visus, qui non igneo, sed sanguineo rubore fuisse narratur; globus ei modicus dicitur et tumens, crinem eius tenui lumine apparere ferunt, qui in septentrionis parte aliquando fuisse dicitur. hunc Aethiopes dicuntur et Persae vidisse et omnium malorum et famis necessitates pertulisse. quarum †ple vel inpleniores differentias, vel in Campestro vel in Petosiri, siquem delectaverit, quaerat.

{{ancora+|273|[[Aeneis/Liber X#270|273.]]}} {{sc|'''sirivs ardor'''}} Sirius stella est in ore canis, quae, ut in tertio diximus, quantum in ipsa est, pestifera est, sed pro qualitate adiacentium aut vincitur aut maioribus utitur viribus: hinc est quod, cum certo tempore semper oriatur, non semper est noxia. sed secundum physiologicos, idcirco canis caloris sidus putatur, quod id animal igneam vim habet: nam quod natura inimicum umorem habeat, propterea fieri ut aegre aquam hauriat ad restinguendam sitim: nam ideo eos, qui rabidi canis morsu continguntur, aquam refugere et, ni cito subveniatur, perire siti, quia †nifus eius animalis, quod contrarium umori sit, similiter in corpore humano saeviat.

{{ancora+|275|[[Aeneis/Liber X#275|275.]]}} {{sc|'''laevo'''}} noxio hic, ut “si mens non laeva fuisset”: alibi pro bono, ut “siquem numina laeva sinunt”. an potius ‘laevo’ notio, quia canis circa austrum est et astrologi notia quae sunt in caelo sinistra vocant? quod autem ait ‘contristat lumine’, cum de stella loqueretur, quam armis splendentibus comparavit, bene hoc Statius ad ipsa arma transtulit, dicens “armaque in auro tristia”.

{{ancora+|277|[[Aeneis/Liber X#275|277.]]}} {{sc|'''praecipere'''}} pro ‘praecipiendi et depellendi’.

{{ancora+|279|[[Aeneis/Liber X#275|279.]]}} {{sc|'''qvod votis optastis adest'''}} magna ars persuadentis est, ut quod cupit fieri, in praeiudicium trahat. sic hoc loco quia vult Turnus, ut optent pugnam eius socii, hanc eos semper dicit optasse. {{sc|'''perfringere dextra'''}} fortiter facere. et bene verbo usus est militari.

{{ancora+|280|[[Aeneis/Liber X#280|280.]]}} {{sc|'''in manibvs'''}} non iam in votis, sed in manibus res est. {{sc|'''esto'''}} pro ‘sit’: tertia namque persona est. ‘referto’ autem pro ‘referat’.

{{ancora+|281|[[Aeneis/Liber X#280|281.]]}} {{sc|'''referto facta patrvm'''}} alii hic distinguunt, ut sit, referat modo unusquisque facta patrum et laudes. et secutus Sallustium hoc dixit, qui ait, Hispanorum fuisse, ut in bella euntibus iuvenibus parentum facta memorarentur a matribus. alii distinguunt ‘nunc magna referto facta’, ut duas res dixerit: nunc unusquisque et suorum factorum meminerit, et laudis parentum.

{{ancora+|283|[[Aeneis/Liber X#280|283.]]}} {{sc|'''egressiqve'''}} si ‘egressi’, figurate dictum est.

{{ancora+|284|[[Aeneis/Liber X#280|284.]]}} {{sc|'''avdentes fortvna ivvat'''}} Terentianum “fortes fortuna adiuvat”. et potest haec sententia et superioribus adplicari et per se separatim intellegi.

{{ancora+|285|[[Aeneis/Liber X#285|285.]]}} {{sc|'''versat qvos dvcere contra'''}} cogitat quidem, sed non facit, ne diviso exercitu utrobique vincatur: quod sequentia indicant, nam paulo post dicturus est ‘et rapit acer totam aciem in Teucros’.

{{ancora+|286|[[Aeneis/Liber X#285|286.]]}} {{sc|'''concredere'''}} ‘con’ vacat.

{{ancora+|287|[[Aeneis/Liber X#285|287.]]}} {{sc|'''altis'''}} ‘puppibus’, non ‘pontibus’.

{{ancora+|288|[[Aeneis/Liber X#285|288.]]}} {{sc|'''pontibvs'''}} transtris, scalis navium. {{sc|'''servare'''}} pro ‘servaverunt’.

{{ancora+|289|[[Aeneis/Liber X#285|289.]]}} {{sc|'''langventis'''}} tranquilli. {{sc|'''brevibvs'''}} vadis. {{sc|'''se credere'''}} pro ‘crediderunt’.

{{ancora+|290|[[Aeneis/Liber X#290|290.]]}} {{sc|'''per remos'''}} id est scaphis. et deest ‘descendunt’.

{{ancora+|291|[[Aeneis/Liber X#290|291.]]}} {{sc|'''non spirant'''}} legitur et ‘sperat’, quod et melius est: nam dum vada esse non sperat, incidit in ea. {{sc|'''non sperat'''}}] quia ‘fracta non remurmurat unda, sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu’.

{{ancora+|293|[[Aeneis/Liber X#290|293.]]}} {{sc|'''precatvr'''}} modo cum precibus hortatur.

{{ancora+|295|[[Aeneis/Liber X#295|295.]]}} {{sc|'''tollite ferte'''}} ad celeritatem nimiam dictum est. {{sc|'''findite rostris'''}} militari felle dictum est, ut etiam terra ipsa quodam modo sentiat hostis adventum.

{{ancora+|297|[[Aeneis/Liber X#295|297.]]}} {{sc|'''statione'''}} statio est portus temporalis; nam portus est ubi hiematur. sed modo statio siccum litus significat: hoc enim dicit: potiar terra, et navem frangere non recuso.

{{ancora+|302|[[Aeneis/Liber X#300|302.]]}} {{sc|'''innocvae'''}} innocuus est cui non nocetur, innoxius qui non novit nocere; sed hoc poetae plerumque confundunt. ‘innocuae’ quibus non sit nocitum; alibi “litus innocuum”, quod non noceat. {{sc|'''sed non pvppis tva'''}} epidiorthosis et prosphonesis.

{{ancora+|303|[[Aeneis/Liber X#300|303.]]}} {{sc|'''dorso iniqvo'''}} dorsum est durior harena, quae remeantibus fluctibus et euntibus plerumque densetur et in modum saxi durescit, quod a nautis pulvinus vocatur, a Graecis thin: Homerus para thina poluphloisboio thalasses. Probus ‘vadi dorso’ pro ‘vado’ dictum putat, ut in georgicis “dorso nemoris”. {{sc|'''iniqvo'''}} sibi nocenti.

{{ancora+|304|[[Aeneis/Liber X#300|304.]]}} {{sc|'''svstentata'''}} non ab alio, ut “fratremque ruentem sustentat dextra”, sed quasi anakokheuousa: vel ‘sustentata’ cum sustentaretur. Melissus ‘sustentata’ pro suspensa accipit: nam ideo et ‘anceps’ est, cum huc atque illuc nutaret. {{sc|'''flvctvsqve fatigat'''}} subaudis ‘eam’: nam ‘fluctus’ nominativus est singularis.

{{ancora+|305|[[Aeneis/Liber X#305|305.]]}} {{sc|'''exponit in vndis'''}} ideo ‘in undis’, non ‘in undas’, quia in ipso loco res agitur, nec est mutatio.

{{ancora+|306|[[Aeneis/Liber X#305|306.]]}} {{sc|'''fragmina'''}} antique dictum: nam ‘fragmenta’ dici debere non nulli adserunt.

{{ancora+|311|[[Aeneis/Liber X#310|311.]]}} {{sc|'''omen pvgnae'''}} Sallustius “pugnam illam pro omine bello futuram”. ideo ergo ‘omen’, quia, sicut nunc, sic ubique vincet Aeneas. {{sc|'''invasit agrestes'''}} quia dixit “et latos vastant cultoribus agros”.

{{ancora+|312|[[Aeneis/Liber X#310|312.]]}} {{sc|'''therone'''}} hoc nomen in Pindaro lectum est tantum. et bene in honorem victoris victum laudat.

{{ancora+|314|[[Aeneis/Liber X#310|314.]]}} {{sc|'''tvnicam sqvalentem'''}} splendentem loricam. ‘squalentem auro’ splendentem auro. et significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti: squalere enim dictum a squamarum crebritate atque asperitate, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur: alibi “quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat”, et alibi “iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis horrebat squamis”. quidquid igitur inculcatum obsitumque aliqua re erat squalere dicebatur. {{sc|'''havrit'''}} ‘ferit’ modo significat, sed non nudum latus, sed quod aperuerat: et putatur hysteroproteron. quidam militarem elocutionem putant: cum enim a latere quis aliquem adortus gladio occidit, ‘haurit illum’ dicunt.

{{ancora+|316|[[Aeneis/Liber X#315|316.]]}} {{sc|'''et tibi phoebe sacrvm'''}} omnes qui secto matris ventre procreantur, ideo sunt Apollini consecrati, quia deus est medicinae, per quam lucem sortiuntur: unde Aesculapius eius fingitur filius; ita enim eum procreatum supra diximus. Caesarum etiam familia ideo sacra retinebat Apollinis, quia qui primus de eorum familia fuit, exsecto matris ventre natus est, unde etiam Caesar dictus est: licet varia de etymologia huius nominis dicantur, ut diximus supra.

{{ancora+|317|[[Aeneis/Liber X#315|317.]]}} {{sc|'''qvod licvit parvo'''}} legitur et ‘cui licuit’. et respexit ad illud, quod ferrum nunc iuvenis vitare non potuit, quod parvus evasit. {{sc|'''nec longe'''}} pro ‘nec multo post’, adverbium loci pro temporis antique.

{{ancora+|320|[[Aeneis/Liber X#320|320.]]}} {{sc|'''ivvere manvs'''}} id est suae.

{{ancora+|321|[[Aeneis/Liber X#320|321.]]}} {{sc|'''vsqve'''}} tamdiu, donec. {{sc|'''dvm terra'''}} donec [10.in] terra. {{sc|'''labores praebvit'''}} nove dixit, cum bona praeberi dicantur. an ideo ‘praebuit’, quod haec Herculi profuerunt, ut ad inmortalitatem per ista perveniret.

{{ancora+|322|[[Aeneis/Liber X#320|322.]]}} {{sc|'''ecce pharon'''}} legitur et ‘Pharo’, ut “it clamor caelo”, ut sit dativus ab eo, quod est ‘hic Pharus’. si autem ‘Pharon’ legeris, figuratum est; nam de nominativo transit ad dativum, dicens ‘clamanti’. {{sc|'''inertes'''}} aut quod alii inertiam obiecerint: aut quia, ubi pugnari oportet, loqui inertis est.

{{ancora+|324|[[Aeneis/Liber X#320|324.]]}} {{sc|'''flaventem malas'''}} flaventes malas habentem, primae aetatis. et est ordo: tu quoque Cydon miserande iaceres, dum sequeris Clytium flaventem prima lanugine malas, id est dum adulescentem sectaris, cuius amore flagrabas: qui iuvenum tibi semper erant.

{{ancora+|325|[[Aeneis/Liber X#325|325.]]}} {{sc|'''infelix nova gavdia cydon'''}} de Cretensibus accipimus quod in amores puerorum intemperantes fuerunt: quod postea in Laconas et in totam Graeciam translatum est, adeo ut et Cicero dicat in libris de re publica, obprobrio fuisse adulescentibus si amatores non haberent. propter quod poeta Cydonem inducit amatorem. novimus autem Cydonas Cretenses dici. sane ‘Cydon’ quando nomen est proprium, ‘Cy’ naturaliter producit; si appellativum, corripit ‘Cy’, ut “Parthus sive Cydon, telum inmedicabile torsit”. tamen Statius etiam in proprio corripuit, ut “haec regi promissa Cydon haec Lampe dabamus”: quod fecit, abutens licentia qua utimur in propriis nominibus. {{sc|'''nova gavdia'''}} quem tunc primum amare coeperat.

{{ancora+|326|[[Aeneis/Liber X#325|326.]]}} {{sc|'''stratvs'''}} id est paene. {{sc|'''secvrvs amorvm'''}} hoc loco ‘oblitus’: aliter “securus amorum germanae”, id est contemnens, non curans.

{{ancora+|327|[[Aeneis/Liber X#325|327.]]}} {{sc|'''miserande'''}} pro ‘miserandus’; nam pro nominativo vocativum posuit, ut contra “socer arma Latinus habeto”: licet illic possit accipi ‘socer arma Latinus habeat’: nam ‘habeto’ et secunda et tertia persona est. tamen etiam et alibi nominativum pro vocativo posuit, ut “corniger Hesperidum fluvius regnator aquarum”.

{{ancora+|328|[[Aeneis/Liber X#325|328.]]}} {{sc|'''stipata cohors'''}} id est unanimiter veniens.

{{ancora+|329|[[Aeneis/Liber X#325|329.]]}} {{sc|'''septem nvmero'''}} hoc est pro ‘septem’: et deest ‘quia’: veteres enim ita enuntiabant: Lucilius in IV. “hi prae se portant ingentes munere pisces triginta numero”. an potius proprie? credibile est enim ut saepius iecerint. {{sc|'''septenaqve tela'''}} more suo pro ‘septem’, ut ‘bina’ pro duobus: “frenaque bina”.

{{ancora+|331|[[Aeneis/Liber X#330|331.]]}} {{sc|'''stringentia corpvs'''}} quidam emphatikoteron putant, id est iam stringentia. alii participium praesens pro futuro accipiunt, id est quae nisi essent deflexa, stringere habuerant. {{sc|'''deflexit partim s. c.'''}} {{sc|'''alma venvs'''}} male ait Donatus, hoc loco ante dictorum oblitum esse Vergilium, quod post Iovis prohibitionem bellis facit numina interesse, non respiciens, Iovem magis deos hortatum esse in foedera, quam a bellis prohibuisse: nam et paulo post tam Iuno, quam Iuturna bellis intererunt.

{{ancora+|332|[[Aeneis/Liber X#330|332.]]}} {{sc|'''achaten'''}} omnia nomina quae in ‘tes’ exeunt, vocativum in ‘a’ mittunt, ut ‘Achates Achata’, ‘Thymoetes Thymoeta’.

{{ancora+|333|[[Aeneis/Liber X#330|333.]]}} {{sc|'''svggere tela mihi'''}} ordo est: suggere tela mihi, quae in campis Iliacis in Graecorum stetere corporibus: nullum enim dextera mea in Rutulos sine causa iaculabitur telum eorum, quae iam sunt caede hostium comprobata. qui vero ‘steteruntque in corpore Graium’ per coniunctionem, non per pronomen legunt, hi non ‘que’ sed ‘autem’ debuisse dici putant, et mutatam a poeta coniunctionem. alii ‘que’ coniunctionem pro ‘enim’ ponunt, ut “primaque oriens erepta iuventa est”.

{{ancora+|336|[[Aeneis/Liber X#335|336.]]}} {{sc|'''transverberat'''}} scindit.

{{ancora+|338|[[Aeneis/Liber X#335|338.]]}} {{sc|'''hvic frater svbit'''}} ‘huic subit’ id est prope venit.

{{ancora+|339|[[Aeneis/Liber X#335|339.]]}} {{sc|'''traiecto missa lacerto'''}} quae fuerat missa retro acto lacerto.

{{ancora+|340|[[Aeneis/Liber X#340|340.]]}} {{sc|'''protinvs'''}} iugiter, continue. {{sc|'''tenorem'''}} currendi modum, id est eodem impetu fertur.

{{ancora+|341|[[Aeneis/Liber X#340|341.]]}} {{sc|'''moribvnda'''}} morienti similis. quod ita esse etiam Sallustius comprobat et ostendit, qui ait “quasi vitabundus per tramites et saltuosa loca exercitum ductare”: nam Iugurtha non vitabat legatum, sed se eum vitare simulabat. nam quia nomen est, ideo significat similitudinem, non passionem. quod si participialiter diceretur, a passivo veniret: omnia enim a passivo participia in ‘dus’ exeunt. {{sc|'''moribvnda'''}} similis morienti: non enim participialiter aliquid significat, sed nominis habet significationem. nominis autem significatio similitudinem habet, non passionem. quando dico ‘moriturus est’, vere moriturus est; moribundus autem non vere, sed similis morienti est: unde et Sallustius dixit “quasi vitabundus”. {{sc|'''nervis'''}} aut necessarie additur ‘nervis’, aut ‘nervis’ tantum ‘pependit’.

{{ancora+|342|[[Aeneis/Liber X#340|342.]]}} {{sc|'''fratris de corpore rapto'''}} si diceret ‘fratrum de corpore’, speciosius esset: quod ideo omisit, quia hasta Alcanoris tantum vulneraverat manum, in Maeonis vero haeserat corpore.

{{ancora+|344|[[Aeneis/Liber X#340|344.]]}} {{sc|'''est licitvm'''}} quoniam non contra dixerat. {{sc|'''femvr'''}} ‘femur’ dicimus, quia legitur et declinatur ‘huius femoris’; illius vero ablativi non invenitur nominativus “laetus eripit a femine”, licet Caper in libris enucleati sermonis dicat ‘femen’; sed non ponit exemplum. ergo aut ‘hoc femur’, aut ‘hoc femen’: nam ‘femus’ non dicimus penitus.

{{ancora+|345|[[Aeneis/Liber X#345|345.]]}} {{sc|'''hic cvribvs'''}} hoc est ‘tunc’. et est ordo: tunc fidens primaevo corpore advenit Clausus Curibus, qui erat de Curibus, ut “Verres Romulia”: aut ‘fidens Curibus’, id est multitudine, ut “ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum agmen agens Clausus”.

{{ancora+|346|[[Aeneis/Liber X#345|346.]]}} {{sc|'''rigida'''}} id est tenens eam, non vibrans et iaciens.

{{ancora+|350|[[Aeneis/Liber X#350|350.]]}} {{sc|'''boreae de gente svprema'''}} aut originem ducentes a Zetho et Calai, qui filii Boreae et Orithyiae nymphae fuerunt, ut ‘de gente’ de genere accipiamus: aut certe in hyperboreis montibus natos, unde est origo venti Boreae. ‘suprema’ autem pro ‘supremi Boreae’. si autem, ut quidam volunt, Boream principium generis accipiamus, erit ‘suprema’ dictum pro ‘summa’: quod si ventum intellegimus, ‘suprema’ ultima modo: sicut enim dictum est, initium flandi Boreas concipit ab hyperboreis montibus. {{sc|'''ismara'''}} Thraciae civitas a monte Ismaro dicta. hic autem feminino ‘Ismara’, quia patriam dixit, ibi neutro “iuvat Ismara Baccho conserere”.

{{ancora+|354|[[Aeneis/Liber X#350|354.]]}} {{sc|'''expellere tendvnt'''}} hoc est loco se invicem movere contendunt.

{{ancora+|355|[[Aeneis/Liber X#355|355.]]}} {{sc|'''limine'''}} decenter dictum, id est in litore.

{{ancora+|356|[[Aeneis/Liber X#355|356.]]}} {{sc|'''magno aethere'''}} id est aere in magno; nam venti in aethere non sunt, sed in aere: sic supra “atque aethera tranant cum sonitu” pro ‘aerem’.

{{ancora+|359|[[Aeneis/Liber X#355|359.]]}} {{sc|'''obnixa omnia contra'''}} mare mari, nubes nubibus, venti ventis. legitur et ‘obnixi’, ut referatur ad ventos.

{{ancora+|361|[[Aeneis/Liber X#360|361.]]}} {{sc|'''haeret pede pes'''}} pro ‘pedi’; nam antiptosis est. et est Homeri versiculus.

{{ancora+|362|[[Aeneis/Liber X#360|362.]]}} {{sc|'''rotantia'''}} ut “Eleusinae matris volventia plaustra”: ‘rotantia’ ergo quae rotantur.

{{ancora+|363|[[Aeneis/Liber X#360|363.]]}} {{sc|'''torrens'''}} non Tiberis, sed quicumque alius fluvius ad tempus crescens.

{{ancora+|364|[[Aeneis/Liber X#360|364.]]}} {{sc|'''insvetos acies inferre pedestres'''}} quia saxis, quae torrens intulerat, inpediti Arcades, omissis equis pedestrem pugnam insueti inierant et a Latinis pellebantur. {{sc|'''arcadas'''}} accusativus est pluralis, cuius ultima syllaba ideo brevis est, quia nominativus pluralis ‘es’ terminatur, ut ‘hi Arcades’, ut ‘delphines delphinas’.

{{ancora+|365|[[Aeneis/Liber X#365|365.]]}} {{sc|'''latio seqvaci'''}} metonymia pro ‘Latinis’, ut alibi “invadunt urbem somno vinoque sepultam”.

{{ancora+|366|[[Aeneis/Liber X#365|366.]]}} {{sc|'''dimittere qvando'''}} ‘quando’ siquidem. et est Romanae militiae: nam in locis inpeditis equos comitibus dabant et pedestri certamine confligebant.

{{ancora+|369|[[Aeneis/Liber X#365|369.]]}} {{sc|'''qvo fvgitis'''}} hoc amare dictum est. et iam preces sequuntur. {{sc|'''per vos et fortia facta'''}} adiurat eos per ipsorum facta, quoniam non habet puer proprios titulos: nam est ei prima militia.

{{ancora+|370|[[Aeneis/Liber X#370|370.]]}} {{sc|'''per dvcis evandri'''}} melius ‘ducis’, quam si dixisset ‘regis’: hoc enim nomen exprimit ducentem in proelia: Sallustius “quo cupidius in ore ducis se quisque bonum et strenuum ostentantes” non dixit ‘proconsulis’. {{sc|'''devictaqve bella'''}} finita, exhausta: nam hostis vincitur, non bellum.

{{ancora+|371|[[Aeneis/Liber X#370|371.]]}} {{sc|'''svbit'''}} succedit, ut “cui deinde subibit”. {{sc|'''lavdi'''}} ut solet, virtuti: potest et proprie intellegi.

{{ancora+|372|[[Aeneis/Liber X#370|372.]]}} {{sc|'''fidite ne pedibvs'''}} dativus est ‘pedibus’: nam ‘fido tibi’ dicimus.

{{ancora+|374|[[Aeneis/Liber X#370|374.]]}} {{sc|'''hac vos et pallanta dvcem patria alta reposcit'''}} hoc vult patria, ut per caedes hostium revertamur.

{{ancora+|375|[[Aeneis/Liber X#375|375.]]}} {{sc|'''nvmina nvlla premvnt'''}} argumentatur a facili, dicens, non contra deos, sed contra mortales bella tractamus.

{{ancora+|377|[[Aeneis/Liber X#375|377.]]}} {{sc|'''ecce maris'''}} quod est efficax, in fine posuit: nam dicit eos quo fugiant non habere, cum terra teneatur ab hostibus, mare autem pedibus transire non possint. castra vero ingredi turpissimum est: aut certe etiam hoc inpossibile, si ab hostibus obsidentur, ut quidam volunt, intellegentes ‘et rapit acer totam aciem in Teucros’ scilicet suam, quam ducebat, ceteris relictis. {{sc|'''magna clavdit nos obice pontvs'''}} periphrasis, id est mari claudimur. et modo usus habet, ut ‘hic obex’ dicamus, unde quidam ‘magno obice’ legunt. antiqui etiam ‘haec obex’ dicebant, secundum quod est ‘magna obice’. hinc est quod non nulli vitant generis dubietatem et legunt ‘magni’, scilicet ‘maris’. Caper tamen in libris dubii generis probat dici et ‘hic obex’ et ‘haec obex’, quod, ut diximus, hodie de usu recessit.

{{ancora+|378|[[Aeneis/Liber X#375|378.]]}} {{sc|'''troiam'''}} id est castra Troianorum.

{{ancora+|379|[[Aeneis/Liber X#375|379.]]}} {{sc|'''densos prorvmpit in hostes'''}} ut eos hortaretur exemplo.

{{ancora+|380|[[Aeneis/Liber X#380|380.]]}} {{sc|'''fatis iniqvis'''}} exitum praeoccupavit futurum.

{{ancora+|381|[[Aeneis/Liber X#380|381.]]}} {{sc|'''magno pondere'''}} hoc est magni ponderis, ut “aere cavo clipeum” pro ‘aeris cavi’.

{{ancora+|383|[[Aeneis/Liber X#380|383.]]}} {{sc|'''receptat'''}} ideo frequentativo usus est, quia haerentem hastam ossibus avellere facile non poterat. et expressit moram quandam et molitionem extrahentis. ergo ‘receptat’ est frequenti concussione divellit. tale est et illud “clipeoque sinistram insertabam aptans”.

{{ancora+|384|[[Aeneis/Liber X#380|384.]]}} {{sc|'''qvem non svper occvpat'''}} ‘quem super’ Lagum, subauditur ‘stantem’. {{sc|'''svper occvpat'''}} quem non desuper occupat: ideo autem ‘desuper’, quia Pallas ad evellendam hastam fuerat inclinatus.

{{ancora+|385|[[Aeneis/Liber X#385|385.]]}} {{sc|'''nam pallas ante rventem dvm fvrit'''}} ordo est: nam eundem Pallas ante excipit, id est dolo interimit; ille enim incautus fuerat, furens propter crudelem mortem sodalis, unde et incautus fuerat.

{{ancora+|387|[[Aeneis/Liber X#385|387.]]}} {{sc|'''tvmido in pvlmone'''}} et naturaliter tumido, et quia furebat. ‘in pulmone’ autem ‘recondit’ archaismos est pro ‘in pulmonem’.

{{ancora+|388|[[Aeneis/Liber X#385|388.]]}} {{sc|'''hinc sthenivm petit'''}} pro ‘tunc’, loci adverbium pro temporis. {{sc|'''rhoeti de gente vetvsta anchemolvm'''}} haec fabula in Latinis nusquam invenitur auctoribus. Avienus tamen, qui totum Livium iambis scripsit, hanc commemorat, dicens Graecam esse. Rhoetus ergo Marrubiorum rex fuerat in Italia, qui Anchemolo filio Casperiam superduxit novercam: hanc privignus stupravit. quo cognito cum eum pater persequeretur et ad poenam vocaret, fugiens ille se ad Turnum contulit: ad Daunum. merito ergo in bello Turni Dauni filio Anchemolus gratiam reddit. ‘gente’ autem ‘vetusta’ ideo, quia a Phorco, deo marino, originem ducere legitur. hoc totum Alexander Polyhistor tradit, quem Lucius Sulla civitate donavit.

{{ancora+|390|[[Aeneis/Liber X#390|390.]]}} {{sc|'''vos etiam gemini'''}} ut supra “tu quoque flaventem prima lanugine malas”.

{{ancora+|392|[[Aeneis/Liber X#390|392.]]}} {{sc|'''svis'''}} etiam suis: Lucanus “et amissum fratrem lugentibus offert”. et est absolutum, suis omnibus, non suis parentibus tantum.

{{ancora+|393|[[Aeneis/Liber X#390|393.]]}} {{sc|'''discrimina'''}} differentias.

{{ancora+|394|[[Aeneis/Liber X#390|394.]]}} {{sc|'''thymbre'''}} pro ‘Thymber’, metri causa metaplasmum fecit: ipse enim superius ‘Thymber’ dixit. {{sc|'''evandrivs'''}} possessivum est modo, non patronymicon.

{{ancora+|395|[[Aeneis/Liber X#395|395.]]}} {{sc|'''decisa svvm'''}} mire ‘suum’, tamquam dominum, a quo fuerat separata.

{{ancora+|396|[[Aeneis/Liber X#395|396.]]}} {{sc|'''semianimesqve micant digiti ferrvmqve retractant'''}} Ennii est, ut “oscitat in campis caput a cervice revulsum, semianimesque micant oculi lucemque requirunt”: quem versum ita ut fuit, transtulit ad suum carmen Varro Atacinus.

{{ancora+|397|[[Aeneis/Liber X#395|397.]]}} {{sc|'''tventes'''}} modo videntes, alibi defendentes significat.

{{ancora+|398|[[Aeneis/Liber X#395|398.]]}} {{sc|'''dolor et pvdor'''}} sic de Mezentio “aestuat ingens uno in corde pudor mixtoque insania luctu”. alii dolorem alicuius studii ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum volunt, ut Graeci ponon appellant: Lucilius in quinto “nam omnibus unus dolor est captus labosque”.

{{ancora+|399|[[Aeneis/Liber X#395|399.]]}} {{sc|'''fvgientem rhoetea praeter'''}} id est praeterfugientem.

{{ancora+|400|[[Aeneis/Liber X#400|400.]]}} {{sc|'''tantvmqve morae fvit ilo'''}} subaudis: ad mortem Ili hoc spatium fuit tantum, et haec sola mora, quo minus Ilus periret. de cuius morte cum nihil dicat, intellegendum est.

{{ancora+|402|[[Aeneis/Liber X#400|402.]]}} {{sc|'''intercipit'''}} quia intercipi aliena dicuntur. {{sc|'''tevthra'''}} ab eo quod est ‘hic Teuthras huius Teuthrae’, quomodo ‘Aeneas Aeneae’.

{{ancora+|403|[[Aeneis/Liber X#400|403.]]}} {{sc|'''tyren'''}} ab eo quod est ‘hic Tyres’.

{{ancora+|404|[[Aeneis/Liber X#400|404.]]}} {{sc|'''semianimis'''}} potest et ‘semianimis’ ab eo quod est ‘semianimus’ legi.

{{ancora+|405|[[Aeneis/Liber X#405|405.]]}} {{sc|'''optato'''}} id est ex voto: per aestatem enim venti frequenter optantur et quasi contingere videntur ex voto, quia †difficuli aestate validiores sunt.

{{ancora+|406|[[Aeneis/Liber X#405|406.]]}} {{sc|'''dispersa'''}} ex diversis locis.

{{ancora+|407|[[Aeneis/Liber X#405|407.]]}} {{sc|'''mediis'''}} absolute dixit. {{sc|'''extenditvr vna'''}} sicut duces diversis locis commissa proelia continuaverant.

{{ancora+|408|[[Aeneis/Liber X#405|408.]]}} {{sc|'''acies vvlcania'''}} ideo abusus est, quia comparatio ad bellum pertinet: nam de igne aciem dicere satis incongruum est: ergo ‘acies Vulcania’ vis ignis, quae late per campos effunditur.

{{ancora+|409|[[Aeneis/Liber X#405|409.]]}} {{sc|'''ille sedens'''}} non quasi Pallas, pugnantibus suis, nihil agat, sed comparatur illius securitati huius voluntas. {{sc|'''victor'''}} cui vota processerunt, voti compos, epitukhon. {{sc|'''ovantes'''}} abusio est, non proprietas.

{{ancora+|410|[[Aeneis/Liber X#410|410.]]}} {{sc|'''coit omnis in vnvm'''}} id est conpellitur: unanimiter omnes fortiter faciunt.

{{ancora+|411|[[Aeneis/Liber X#410|411.]]}} {{sc|'''sed bellis acer'''}} ‘sed’ modo inceptiva particula est, ut in Sallustio saepius, sicut ‘at’ interdum: nam non est coniunctio ratiocinantis.

{{ancora+|412|[[Aeneis/Liber X#410|412.]]}} {{sc|'''in sva colligit arma'''}} post scutum se clausit, alibi “et se collegit in arma”.

{{ancora+|415|[[Aeneis/Liber X#415|415.]]}} {{sc|'''elatam in ivgvlvm'''}} iugulo suo vulnus minantem.

{{ancora+|417|[[Aeneis/Liber X#415|417.]]}} {{sc|'''fata canens'''}} quasi divinus. alii ‘cavens’ legunt; secundum quod non statim et divinus: nam et ab aliis audita cavere potuerat.

{{ancora+|418|[[Aeneis/Liber X#415|418.]]}} {{sc|'''canentia lvmina'''}} aut hypallage est pro ‘ipse canens’: aut physicam rem dixit; dicuntur enim pupillae mortis tempore albescere.

{{ancora+|419|[[Aeneis/Liber X#415|419.]]}} {{sc|'''iniecere manvm parcae'''}} traxerunt debitum sibi. et sermone usus est iuris: nam manus iniectio dicitur quotiens, nulla iudicis auctoritate expectata, rem nobis debitam vindicamus. {{sc|'''telisqve sacrarvnt evandri'''}} multis experimentis ostenditur Vergilium subtiliter et aliud agentem ritum vetustissimorum sacrorum referre. hic ergo cum dicit ‘telisque sacrarunt Euandri’ docet, quidquid destinatum fuerit diis, id sacrum appellari. perveniri autem ad deos non posse, nisi libera ab onere corporis fuerit anima: quod nisi morte fieri non potest. oportune ergo his sacratum Halesum loquitur, cum inminebat interitus.

{{ancora+|421|[[Aeneis/Liber X#420|421.]]}} {{sc|'''da nvnc thybri pater'''}} vicinum invocat numen, circa cuius ripas bella tractantur: sic supra “tu dea, tu praesens nostro succurre labori”.

{{ancora+|422|[[Aeneis/Liber X#420|422.]]}} {{sc|'''dvri'''}} aut fortis, aut asperi et crudelis in hostes.

{{ancora+|423|[[Aeneis/Liber X#420|423.]]}} {{sc|'''tva qvercvs'''}} in tuis ripis creata. sane superius de speciebus stativi augurii dictum est, in quibus capillorem esse diximus, quod hoc loco tangit. capillor autem dicitur cum auspicato arbor capitur et consecratur Iovi Fulguri: dicit enim his versibus ‘da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, fortunam’ et reliqua, ‘haec arma exuviasque viri tua quercus habebit’: hic ergo cum arborem nominat, videtur veteris ritus inducere mentionem.

{{ancora+|424|[[Aeneis/Liber X#420|424.]]}} {{sc|'''avdiit'''}} modo exaudiit et ad effectum deduxit, paulo post tantum audiit, ut “audiit Alcides iuvenem”. {{sc|'''dvm texit'''}} dum spoliat; nam tempus praesens est, non praeteritum ab eo quod est ‘tego’: sic Plautus “ego hunc hominem hodie texam pallio”. et ‘tegit’ ‘te’ primam syllabam corripit, ut tantum positione longa sit.

{{ancora+|425|[[Aeneis/Liber X#425|425.]]}} {{sc|'''inermvm'''}} et ‘inermem’ dicimus et ‘inermum’.

{{ancora+|426|[[Aeneis/Liber X#425|426.]]}} {{sc|'''at non caede viri tanta perterrita sinit agmina'''}} subaudis ‘esse’.

{{ancora+|427|[[Aeneis/Liber X#425|427.]]}} {{sc|'''primvs abantem'''}} ideo ‘primus’, quia comites eius exemplum secuti sunt; nam infert ‘sternitur Arcadiae proles sternuntur Etrusci’ et ‘agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis’.

{{ancora+|428|[[Aeneis/Liber X#425|428.]]}} {{sc|'''oppositvm'''}} obstantem, fortiter pugnantem. et quidam dubium volunt, utrum ‘pugnae oppositum’, an ‘nodum pugnae’, quod est melius. {{sc|'''nodvmqve moramqve'''}} bene addidit ‘moram’, ne ‘nodum’ aliud acciperemus: nam ‘nodus’ proprie est densa peditum multitudo, sicut ‘turma’ equitum, ut lectum est in disciplina militari. ‘nodum’ ergo pro difficultate accipe, quae vix possit resolvi.

{{ancora+|430|[[Aeneis/Liber X#430|430.]]}} {{sc|'''grais inperdita corpora tevcri'''}} quos Graeci perdere nequiverunt. Teucros autem accipimus quos secum duxit Aeneas; nam ait “quorum de numero qui sese in bella sequantur praestantes virtute legit”. aliter non procedit: nam paulo post erupturi sunt qui obsidentur in castris. ‘inperdita’ autem quis ante hunc?

{{ancora+|432|[[Aeneis/Liber X#430|432.]]}} {{sc|'''extremi addensent acies'''}} Lucanus “quantum pede prima relato constringit gyros acies”. ‘denseo’ autem secundae coniugationis est. {{sc|'''nec tvrba moveri tela manvsqve sinit'''}} Lucanus “gladiosque suos conpressa timebat”. quidam sane ‘turbam’ multitudinem accipiunt; nam plurali numero ‘turbas’ perturbationes dixerunt et strepitus: unde et Terentium “turbas lampadas” propter strepitum volunt dixisse, cum parcus senex nec puerperam per publicum duci suadeat nec strepitum per turbas adhiberi.

{{ancora+|438|[[Aeneis/Liber X#435|438.]]}} {{sc|'''maiore svb hoste'''}} sub hostilitate: nam sub diversis hostibus pereunt.

{{ancora+|439|[[Aeneis/Liber X#435|439.]]}} {{sc|'''monet svccedere lavso'''}} expositio talis est: monitus a sorore continuo secat agmen, atque ut vidit socios.

{{ancora+|442|[[Aeneis/Liber X#440|442.]]}} {{sc|'''feror'''}} pro ‘ferri debeo’, id est ire debeo.

{{ancora+|443|[[Aeneis/Liber X#440|443.]]}} {{sc|'''cvperem ipse parens spectator adesset'''}} aspere et amare dictum: multa enim mala graviora videntur si ante oculos nostros eveniant, quam si audiantur. tale est et in secundo de Polite “qui nati coram me cernere letum fecisti”: non enim obicit Pyrrho, quod occiderit, quia hoc ius belli exigebat, sed quare vidente patre: et his similia, ut “inpositique rogis iuvenes ante ora parentum” et “an fratris miseri letum ut crudele videres?” et “vidi oculos ante ipse meos” et “victum tendere palmas Ausonii videre”.

{{ancora+|444|[[Aeneis/Liber X#440|444.]]}} {{sc|'''aeqvore ivsso'''}} pro ‘ipsi iussi’. et est usurpatum participium: nam ‘iubeor’ non dicimus, unde potest venire ‘iussus’. sic ergo hic participium usurpavit, ut Horatius verbum, dicens “haec ego procurare et idoneus imperor et non invitus”. ergo satis licenter dictum est, adeo ut huic loco Probus [10.hic corruptum] alogum adposuerit.

{{ancora+|445|[[Aeneis/Liber X#445|445.]]}} {{sc|'''tvm'''}} deinde.

{{ancora+|446|[[Aeneis/Liber X#445|446.]]}} {{sc|'''stvpet in tvrno'''}} id est in Turnum intuens.

{{ancora+|447|[[Aeneis/Liber X#445|447.]]}} {{sc|'''omnia'''}} quae omnia? an circa Turni arma et corpus?

{{ancora+|448|[[Aeneis/Liber X#445|448.]]}} {{sc|'''tyranni'''}} regis superbi.

{{ancora+|449|[[Aeneis/Liber X#445|449.]]}} {{sc|'''avt spoliis ego iam raptis lavdabor opimis avt leto insigni'''}} dilemma argumentum, quod est ab utraque parte firmissimum et concludit adversarium. {{sc|'''spoliis opimis'''}} quae dux duci detrahit, ut diximus supra, sunt spolia opima.

{{ancora+|450|[[Aeneis/Liber X#450|450.]]}} {{sc|'''sorti pater aeqvvs vtriqve est'''}} ‘sorti’ pro ‘casui’ et ‘fortunae’. {{sc|'''aeqvvs'''}} hoc est aequo animo feret, si cecidero: quia dixerat Turnus ‘cuperem ipse parens spectator adesset’.

{{ancora+|452|[[Aeneis/Liber X#450|452.]]}} {{sc|'''frigidvs arcadibvs coit in praecordia sangvis'''}} praesagio mortis futurae.

{{ancora+|453|[[Aeneis/Liber X#450|453.]]}} {{sc|'''pedes apparat ire'''}} ne videatur pugnae iniquitate vicisse.

{{ancora+|454|[[Aeneis/Liber X#450|454.]]}} {{sc|'''specvla cvm vidit ab alta'''}} hoc ad currus altitudinem spectat, leo ad Turni violentiam atque feritatem. et est ordo: utque leo advolat, talis est Turni imago venientis.

{{ancora+|457|[[Aeneis/Liber X#455|457.]]}} {{sc|'''contigvvm'''}} postquam vidit eum venisse intra iactum teli, scilicet ut posset feriri.

{{ancora+|458|[[Aeneis/Liber X#455|458.]]}} {{sc|'''ire prior pallas'''}} subaudis ‘voluit’. alii ‘ire’ pro ‘it’ legunt, ut sit infinitivus pro indicativo. {{sc|'''si qva'''}} si quo modo. {{sc|'''fors'''}} fortuna. et dictum est propter illud “audentes fortuna iuvat”. {{sc|'''avsvm'''}} num pro ‘audentem'?

{{ancora+|460|[[Aeneis/Liber X#460|460.]]}} {{sc|'''per patris hospitivm'''}} deest ‘mei’.

{{ancora+|461|[[Aeneis/Liber X#460|461.]]}} {{sc|'''te precor alcide'''}} supra contra inferiorem hostem fluminis imploravit auxilium: nunc contra hostem maiorem viribus deum invocat virtute praestantem.

{{ancora+|462|[[Aeneis/Liber X#460|462.]]}} {{sc|'''cernat semineci'''}} ad illud quod ait Turnus ‘cuperem ipse parens spectator adesset’ hic dicit ‘ipse suum cernat interitum’.

{{ancora+|463|[[Aeneis/Liber X#460|463.]]}} {{sc|'''victoremqve ferant morientia lvmina tvrni'''}} Donatus dicit ‘meminerint’, sed melius est ‘sustineant’, quasi pondus et poenam: nec enim meminisse possunt oculi.

{{ancora+|465|[[Aeneis/Liber X#465|465.]]}} {{sc|'''lacrimasqve effvndit inanes'''}} hic ostendit eventum futurum.

{{ancora+|467|[[Aeneis/Liber X#465|467.]]}} {{sc|'''stat sva cviqve dies'''}} sectis philosophorum poetae pro qualitate negotiorum semper utuntur, nec se umquam ad unam alligant nisi quorum hoc propositum est, ut fecit Lucretius, qui Epicureos tantum secutus est. scimus autem inter se sectas esse contrarias: unde fit ut in uno poeta aliqua contraria inveniamus, non ex ipsius vitio, sed ex varietate sectarum. illud namque quod ait in quarto “sed misera ante diem”, Epicureorum est, qui casibus cuncta concedunt: nunc quod dicit ‘stat sua cuique dies’, stoicorum est, qui dicunt fatorum statuta servari. sane prudenter fecit ut fluxam et vagam opinionem Epicureorum daret homini, id est sibi, — nam illud ex persona poetae dictum — hanc autem validam daret Iovi: nam stoici et nimiae virtutis sunt et cultores deorum. ‘stat’ autem fixa est. ‘dies’ vero tempus vitae; nam feminino usus est genere: cum enim masculino utimur, re vera diem significamus. sane prudenter negaturus a causa coepit, quia qui rogat, dum suspensus expectatione est, potest audire causam, cur sibi postea negatum sit; ceterum si statim neges, non admittit excusationem: ideo negaturus Iuppiter sic coepit. {{sc|'''breve tempvs vitae'''}} quia quandoque finitur: ipse paulo post “Rhaebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est, viximus”, item Cicero “quid est enim hoc ipsum diu, in quo est aliquid extremum?”

{{ancora+|468|[[Aeneis/Liber X#465|468.]]}} {{sc|'''omnibvs est'''}} magna consolatio, quae ostendit non esse dolenda communia. quis enim indignetur, contingere eum quod omnium est? {{sc|'''sed famam extendere factis'''}} contra illud quod occurrebat, vitanda esse ardua, si communis omnibus mors esset, vita brevis, dicit ideo amandas esse virtutes, ut vitae brevitas fama et gloriae meritis possit augeri.

{{ancora+|469|[[Aeneis/Liber X#465|469.]]}} {{sc|'''opvs'''}} officium.

{{ancora+|470|[[Aeneis/Liber X#470|470.]]}} {{sc|'''gnati devm'''}} ut Achilles Thetidis, Memnon Aurorae, Ascalaphus Martis.

{{ancora+|471|[[Aeneis/Liber X#470|471.]]}} {{sc|'''sarpedon'''}} secundum Vergilii declinationem, ut “nothum Sarpedonis alti”, paenultima habebit accentum in nominativo; secundum Homerum, qui et Sarpedontos et Sarpedonos facit, et ultima et paenultima syllaba habet accentum. {{sc|'''etiam sva tvrnvm'''}} multi ‘et iam’ legunt, ut sit ‘ecce’. et pertinet ad consolationem si cito periturus est ille qui vincit.

{{ancora+|472|[[Aeneis/Liber X#470|472.]]}} {{sc|'''metas'''}} fines, ut “his ego nec metas rerum nec tempora pono”. {{sc|'''pervenit'''}} bene ad exprimendum celerem mortis adventum praeterito usus est tempore.

{{ancora+|473|[[Aeneis/Liber X#470|473.]]}} {{sc|'''rvtvlorvm reicit arvis'''}} respiciendo fecit partem feliciorem, ut “aspice nos hoc tantum”: quicquid enim Iuppiter videt, admodum iuvat. {{sc|'''reicit'''}} ‘re’ naturaliter brevis est et eam pro longa posuit: sic alibi “reice, ne maculis infuscet vellera pullis”: quod licet possit excusari, quia cum facit ‘reieci’, ‘i’ inter duas vocales posita, producit superiorem, ut dicamus longam eam esse spe, quia per declinationem longa futura est: tamen quia in hac re argumentum magis est quam ratio, dicamus ectasin factam, quae poetis plerumque conceditur.

{{ancora+|475|[[Aeneis/Liber X#475|475.]]}} {{sc|'''fvlgentem diripit ensem'''}} ne iacto telo inermis esset.

{{ancora+|477|[[Aeneis/Liber X#475|477.]]}} {{sc|'''viam molita'''}} hoc est cum difficultate quaesivit: per quod et soliditas clipei, et minus firmus hastae iactus ostenditur.

{{ancora+|478|[[Aeneis/Liber X#475|478.]]}} {{sc|'''strinxit'''}} tactu modico praeteriit: ita enim ab antiquis dicebatur: et est significatio levis vulneris.

{{ancora+|479|[[Aeneis/Liber X#475|479.]]}} {{sc|'''ferro praefixvm robvr'''}} periphrasis hastae.

{{ancora+|481|[[Aeneis/Liber X#480|481.]]}} {{sc|'''nvnc mage sit'''}} legitur et ‘nunc magis est’, unus tamen sensus est. sed si ‘mage’ legamus, propter metrum dictum est pro ‘magis’, sicut etiam ‘pote’ pro ‘potis’: Persius “qui pote? vis dicam? nugaris, cum tibi, calve”: quod adeo in usum venit, ut etiam in prosa inveniatur: Cicero in frumentaria “mage condemnatum hominem in iudicium adducere non posse”. {{sc|'''penetrabile'''}} pro ‘penetrale’ dicitur: nam quod penetrat ‘penetrale’ dicitur, quod autem penetratur ‘penetrabile’.

{{ancora+|482|[[Aeneis/Liber X#480|482.]]}} {{sc|'''tot ferri terga'''}} non dicit quot terga, sed multa.

{{ancora+|483|[[Aeneis/Liber X#480|483.]]}} {{sc|'''cvm pellis'''}} quidam ‘pellis’ humiliter dictum accipiunt.

{{ancora+|484|[[Aeneis/Liber X#480|484.]]}} {{sc|'''cvspis ingens'''}} ita accipiendum est, ne incongruum sit, de puero si dixeris ‘ingens pectus’. sane cuspidem abusive pro hastae mucrone posuit.

{{ancora+|485|[[Aeneis/Liber X#485|485.]]}} {{sc|'''et pectvs perforat'''}} hic subdistinguendum, ut ‘ingens’, sicut diximus, ad superiora possit referri.

{{ancora+|487|[[Aeneis/Liber X#485|487.]]}} {{sc|'''animvsqve seqvvntvr'''}} ‘animus’ pro anima: nam animus consilii est, anima vitae. quidam secundum Epicureos animam per totum corpus divisam esse volunt, et exinde posse fieri ut quis amputata parte corporis vivat: animum vero esse to hegemonikon animae, sine quo vivere non possumus: ergo secundum sectam sibi notam poetam locutum.

{{ancora+|488|[[Aeneis/Liber X#485|488.]]}} {{sc|'''sonitvm svper arma dedere'''}} Homeri est arabese de teukhe’ ep’ auto.

{{ancora+|491|[[Aeneis/Liber X#490|491.]]}} {{sc|'''referte evandro'''}} potest et hic distingui, potest et supra ‘referte’, ut sit ‘Euandro remitto qualem meruit filium’.

{{ancora+|493|[[Aeneis/Liber X#490|493.]]}} {{sc|'''qvidqvid'''}} pro ‘quodcumque’: Plautus in Bacchidibus “quidquid est nomen sibi” (Bac. 25). {{sc|'''solamen hvmandi est'''}} solacium dolentis scilicet patris: quia hoc solacium est viventium, humare defunctos.

{{ancora+|494|[[Aeneis/Liber X#490|494.]]}} {{sc|'''stabvnt'''}} constabunt. hoc ergo dicit: non illi parvo, non parvo periculo, constabunt Aeneae hospitia. et est proverbialis sensus.

{{ancora+|496|[[Aeneis/Liber X#495|496.]]}} {{sc|'''baltei'''}} potest et synaeresis esse ‘baltei’, potest et hypermetrus versus; nam sequens a vocali inchoat. balteus autem a numero singulari masculini est tantum generis: Iuvenalis “balteus et tunicae et cristae”: in numero vero plurali et neutri: idem Iuvenalis “quotiens rumoribus ulciscuntur baltea”.

{{ancora+|497|[[Aeneis/Liber X#495|497.]]}} {{sc|'''inpressvmqve nefas'''}} insculptum Danaidum nefas. Donatus tamen ‘inpressum’ dicit coactum, quod a patre conpulsae sunt facere. sane fabula talis est. Aegyptus et Danaus fratres fuere. sed cum inter eos contentio de Memphidis imperio fuisset, multis saepe †aduotus contumeliis Danaus fratri Aegypto cessit imperio et relicta patria ad Peloponnesum perrexit. cuius cives ibi rex factus a suo nomine Danaos appellavit. quod cum Aegyptum momordisset, veritus, ne Danaus de filiabus per generos et nepotes auxilia conquireret, fraude concepta, filiis suis quinquaginta fratris filias in matrimonium postulavit. quas Danaus, dolorem exilii retinens, mox promisit. sed cum factae essent nuptiae, sponsae omnes sponsos suos, monente patre Danao, nuptiali nocte necaverunt: sola Hypermestra servato Lynceo fugam dedit, qui post adeptus patruum Danaum interemit. hae Danaides apud inferos hanc poenam habuisse dicuntur, ut in dolium pertusum aquam mittant. {{sc|'''nefas'''}} declinatione caret. {{sc|'''svb nocte'''}} pro ‘in nocte’.

{{ancora+|499|[[Aeneis/Liber X#495|499.]]}} {{sc|'''clonvs evrytides'''}} laus ab artifice, ut “mira quem fecerat arte Lycaon”, item “divini opus Alcimedontis”. {{sc|'''caelaverat avro'''}} non auro caelaverat, sed in auro.

{{ancora+|500|[[Aeneis/Liber X#500|500.]]}} {{sc|'''ovat'''}} iactat, gloriatur. et est ordo, quo spolio potitus ovat gaudetque.

{{ancora+|501|[[Aeneis/Liber X#500|501.]]}} {{sc|'''nescia mens hominvm'''}} hoc ad Turnum pertinet: quia propter hunc periturus est balteum, quem nunc se sustulisse laetatur.

{{ancora+|502|[[Aeneis/Liber X#500|502.]]}} {{sc|'''servare modvm'''}} num quia ‘nescia’, ideo ‘nec servare modum'? {{sc|'''svblata'''}} elata.

{{ancora+|503|[[Aeneis/Liber X#500|503.]]}} {{sc|'''magno cvm optaverit emptvm'''}} ‘magno emptum’, scilicet pretio: sci et alibi “et magno mercentur Atridae”. et est sensus talis: erit tempus quo Turnus optabit quovis pretio redimere, ne ipse Pallantem occidisse videatur.

{{ancora+|505|[[Aeneis/Liber X#505|505.]]}} {{sc|'''mvlto gemitv'''}} cum multo gemitu. {{sc|'''mvlto gemitv'''}} lacrimis: minus est hic ‘cum’.

{{ancora+|507|[[Aeneis/Liber X#505|507.]]}} {{sc|'''o dolor'''}} hos duos versus plerique a poeta dictos volunt, alii a sociis qui reportant cadaver. ‘dolor’ autem propter illud ‘haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert’, ‘decus’ propter illud ‘cum tamen ingentes Rutulorum linquis acervos’.

{{ancora+|510|[[Aeneis/Liber X#510|510.]]}} {{sc|'''mali tanti'''}} de morte Pallantis scilicet, ut postea inferantur quae praeterea addit. {{sc|'''certior avctor'''}} id est nuntius verus.

{{ancora+|511|[[Aeneis/Liber X#510|511.]]}} {{sc|'''tenvi discrimine leti'''}} modico mortis interstitio: per quod magna Pallantis virtus ostenditur, quo interempto omnis est in fugam conversus exercitus.

{{ancora+|512|[[Aeneis/Liber X#510|512.]]}} {{sc|'''versis'''}} fugatis.

{{ancora+|513|[[Aeneis/Liber X#510|513.]]}} {{sc|'''latvmqve per agmen'''}} ‘latum limitem ardens agit per agmen’, id est facit: sic melius, quam si dicas ‘latum per agmen’. ergo sic intellegamus, aut per ordinem, aut per hypallagen; nam et supra sic ait “haec ego vasta dabo et lato te limite ducam”.

{{ancora+|515|[[Aeneis/Liber X#515|515.]]}} {{sc|'''pallas evander in ipsis omnia svnt ocvlis'''}} erat rectum: Pallas, Euander, mensae quas advena primas tunc adiit, dextraeque datae, in ipsis omnia sunt oculis. sed perite scissa est narratio, per quam animus Aeneae perturbatus exprimitur.

{{ancora+|517|[[Aeneis/Liber X#515|517.]]}} {{sc|'''tvnc adiit'''}} quidam ‘tunc’ pro ‘quondam’ accipiunt.

{{ancora+|518|[[Aeneis/Liber X#515|518.]]}} {{sc|'''qvattvor hic ivvenes'''}} emphasis virtutis quod multos, quod iuvenes, quod armatos, quod rapit: minus enim fuerat si dixisset ‘capit’: unde in XI. “vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias”.

{{ancora+|519|[[Aeneis/Liber X#515|519.]]}} {{sc|'''inferias qvos immolet vmbris'''}} inferiae sunt sacra mortuorum, quod inferis solvuntur. sane mos erat in sepulchris virorum fortium captivos necari: quod postquam crudele visum est, placuit gladiatores ante sepulchra dimicare, qui a bustis bustuarii appellati sunt.

{{ancora+|520|[[Aeneis/Liber X#520|520.]]}} {{sc|'''captivo sangvine'''}} pro ‘captivorum’, ut “captivi pendent currus”, item “captivaque vestis congeritur”: et est, ut diximus, speciosus ornatus.

{{ancora+|521|[[Aeneis/Liber X#520|521.]]}} {{sc|'''mago'''}} dativus est, ut supra “Ilo namque procul”. {{sc|'''contenderat'''}} adversum iecerat.

{{ancora+|522|[[Aeneis/Liber X#520|522.]]}} {{sc|'''ille astv'''}} ‘astu’ pro scientia bellica. {{sc|'''svbit'''}} subsidit.

{{ancora+|524|[[Aeneis/Liber X#520|524.]]}} {{sc|'''per patrios manes et spes svrgentis ivli'''}} per eas personas rogat, propter quas precatur. et bene, ut in belli calore, breviter omnes locos ad impetrandam veniam conplectitur.

{{ancora+|526|[[Aeneis/Liber X#525|526.]]}} {{sc|'''penitvs defossa talenta'''}} multi enim divitias suas obruebant: unde Horatius “quid iuvat inmensum te argenti pondus et auri furtim defossa timidum deponere terra?” sane melius ‘infossa’ diceret, quam ‘defossa’, ad quod est metri necessitate conpulsus: nam fugit dubiam syllabam. et quidam volunt, tria genera argenti vel auri poetam conplexum, signatum, factum, infectum: signatum, quod in vasis et signis, ut ‘caelati argenti’; infectum quod in massis, ut ‘infectique mihi’. atqui talentum non ad numerum solet, sed ad pondus referri; nisi forte usum temporis sui heroicis temporibus poeta voluerit applicare.

{{ancora+|528|[[Aeneis/Liber X#525|528.]]}} {{sc|'''non hic victoria tevcrvm vertitvr'''}} in meo scilicet interitu. Lucanus “non pondera rerum, nec momenta sumus”.

{{ancora+|529|[[Aeneis/Liber X#525|529.]]}} {{sc|'''dabit discrimina'''}} ‘dabit’ aut conpensabit, aut faciet, ut “quas turbas dedit”. ‘discrimina’ autem differentiam circa eventum et victoriam.

{{ancora+|532|[[Aeneis/Liber X#530|532.]]}} {{sc|'''gnatis parce tvis'''}} ‘talenta parce’ per accusativum Plautine dictum, qui ait in Milite “parce vocem” (Mil. 1220). sane qui in Vergilium scripsit declamationes, de hoc loco hoc ait ex persona Aeneae: ‘inprobus es, qui aut regi dones, aut filios exheredes’. ‘parce’ autem est secundum antiquos ‘serva’, ut apud Lucilium et Ennium invenitur. quod autem dicit ‘gnatis parce tuis’, cum supra dixerit ‘gnatoque patrique’, non est contrarium: nam ‘liberos’ etiam unum dicimus filium, adeo ut Terentius etiam filiam ‘liberos’ dixerit, ut in Hecyra “qui illum dignum decreverunt, suos cui liberos committerent”, ubi pater de filio ad uxorem loquitur. ergo usurpavit, respiciens ad ‘liberos’, ut gnatos de uno diceret. {{sc|'''commercia'''}} vicissitudines et ignoscendi facultatem; vel captivorum redemptionem.

{{ancora+|533|[[Aeneis/Liber X#530|533.]]}} {{sc|'''iam tvm pallante perempto'''}} pro ‘iam tum cum Pallantem peremit’.

{{ancora+|534|[[Aeneis/Liber X#530|534.]]}} {{sc|'''hoc patris anchisae manes'''}} idem sentire et patrem et filium dicit, quasi hoc commodum ad illos pertineat.

{{ancora+|537|[[Aeneis/Liber X#535|537.]]}} {{sc|'''nec procvl haemonides'''}} hoc nomen licet possit esse patronymicon, quia in ‘des’ exit, ut dicamus Haemonis filius, tamen melius est ut id proprium esse dicamus, quia nusquam aliud nomen eius aut praemissum est aut secutum: ergo simile est patronymico, ut sit ‘Haemonides’ sicut Thucydides.

{{ancora+|538|[[Aeneis/Liber X#535|538.]]}} {{sc|'''infvla'''}} fascia in modum diadematis, a qua vittae ab utraque parte dependent: quae plerumque lata est, plerumque tortilis de albo et cocco.

{{ancora+|539|[[Aeneis/Liber X#535|539.]]}} {{sc|'''insignibvs armis'''}} Asper sic legit et utitur Sallustii exemplo, qui ait “equo atque armis insignibus”: Probus vero ‘insignibus albis’ dicit legendum, ut vestes albas accipiamus, quae sunt sacerdotibus congruae, sicut Statius de Amphiarao dicit.

{{ancora+|540|[[Aeneis/Liber X#540|540.]]}} {{sc|'''agit campo'''}} insequitur per campum.

{{ancora+|541|[[Aeneis/Liber X#540|541.]]}} {{sc|'''immolat'''}} quasi victimam, ut ille consueverat: nam hoc verbo ad sacerdotis nomen adlusit. sane immolari proprie dicuntur hostiae, non cum caeduntur, sed cum accipiunt molam salsam: Cato in originibus ita ait “Lavini boves immolatos, prius quam caederentur profugisse in †siciliam”. {{sc|'''ingentiqve vmbra tegit'''}} aut magnitudine corporis sui, aut clipei obumbrat eius cadaver: aut ‘ingenti umbra’, id est morte tegit, ut “in aeternam clauduntur lumina noctem”: aut ‘ingenti umbra tegit’ secundum usum accipiendum, id est insultatione eum opprimit et adumbrat, ut superatos dicimus adumbratos: aut ‘ingenti umbra tegit’ †aut inferior tegat adversum hostes a fortiore quod institutum vivunt causa spoliorum detrahendorum: sequitur enim ‘arma Serestus lecta refert humeris’. {{sc|'''serestvs'''}} Serestos duos intellegamus, unum in castris et unum cum Aenea: nam Troiani nondum erupere de castris, ut intellegamus eum quem supra dixit. ergo duo sunt; nec mirum, cum et ipse dixerit, quod exemplo esse possit “Assaracique duo”.

{{ancora+|542|[[Aeneis/Liber X#540|542.]]}} {{sc|'''lecta refert'''}} proprie dixit: nam spolia quae aptantur tropaeis, legi dicuntur, id est eligi. {{sc|'''tibi rex gradive'''}} ut “tibi, Phoebe, sacravit”. {{sc|'''tropaevm'''}} declinatio latina est, unde paenultima habebit accentum; in numero vero plurali quia tropaea dicimus, sicut Graeci, nec aliquid inde mutilamus, erit in antepaenultima accentus, sicut apud Graecos.

{{ancora+|543|[[Aeneis/Liber X#540|543.]]}} {{sc|'''instavrant acies'''}} kata to siopomenon ante fusas accipimus ex eo quod dixit ‘instaurant’. {{sc|'''vvlcani stirpe creatvs'''}} notandum stirpem de patre dictam, cum semper de longa generis significatione dicatur.

{{ancora+|544|[[Aeneis/Liber X#540|544.]]}} {{sc|'''veniens'''}} pro ‘qui venerat’.

{{ancora+|545|[[Aeneis/Liber X#545|545.]]}} {{sc|'''dardanides'''}} patronymicon a maioribus. {{sc|'''anxyris ense sinistram'''}} quidam ex hoc volunt intellegi etiam Umbronem occisum: constat enim vere ab Aenea occisum, sicut ipse in catalogo ait “sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum evaluit”.

{{ancora+|546|[[Aeneis/Liber X#545|546.]]}} {{sc|'''deiecerat'''}} plusquamperfecto usus est ad exprimendam celeritatem, ut “suras incluserat auro”.

{{ancora+|547|[[Aeneis/Liber X#545|547.]]}} {{sc|'''dixerat ille aliqvid'''}} proverbialiter dictum est, ac si diceret, non mirum sic occisum esse eum qui sibi plurimum adrogabat. Cornutus ut sordidum inprobat.

{{ancora+|548|[[Aeneis/Liber X#545|548.]]}} {{sc|'''caeloqve animvm fortasse ferebat'''}} forte se exaequaverat caelo, ut de Aenea Drances “quibus caelo te laudibus aequem”: aut ‘ferebat’ elevabat, quod solus esset maiore senectute victurus, debellatis omnibus, id est Aenea cum suis.

{{ancora+|549|[[Aeneis/Liber X#545|549.]]}} {{sc|'''longos'''}} pro ‘multos’.

{{ancora+|551|[[Aeneis/Liber X#550|551.]]}} {{sc|'''silvicolae favno dryope qvem nympha crearat'''}} Faunus hoc loco quidam rusticus intellegendus est, non deus, sicut supra Anxyr, quem legimus Iovem. alii Fauni filium, sed antequam Faunus in deorum numero reciperetur. non nulli etiam nympham non deam volunt, sed Graece sponsam dictam, vel quae recens nupta sit, ne incredibile sit ex duobus numinibus procreatum esse mortalem: quamquam haec numina secundum Aristotelem aliquando moriantur: nam et Eryx, Veneris et Neptuni filius, ab Hercule occisus est.

{{ancora+|552|[[Aeneis/Liber X#550|552.]]}} {{sc|'''ille redvcta'''}} id est longa, ut “interea videt Aeneas in valle reducta”. et intellegimus protenta hasta Tarquiti arma esse inpedita. alii ‘reducta’ retro acta dicunt, quod non procedit.

{{ancora+|553|[[Aeneis/Liber X#550|553.]]}} {{sc|'''inpedit'''}} non permisit usui esse ad protegendum Tarquitum.

{{ancora+|555|[[Aeneis/Liber X#555|555.]]}} {{sc|'''detvrbat terrae'''}} hoc est in terram.

{{ancora+|556|[[Aeneis/Liber X#555|556.]]}} {{sc|'''svper haec inimico pectore fatvr'''}} quaeritur quid tantum iste commiserat, ut sic saeviret Aeneas? sed ubique de morte Pallantis obicitur dolor.

{{ancora+|557|[[Aeneis/Liber X#555|557.]]}} {{sc|'''istic nvnc'''}} sarcasmos est, id est hostilis inrisio. ‘istic’ autem pro ‘hic’. {{sc|'''non te optima mater'''}} utrum vere mater, an terra patria?

{{ancora+|558|[[Aeneis/Liber X#555|558.]]}} {{sc|'''patrio sepvlchro'''}} aut etiam hinc apparet, Faunum hominem fuisse: aut, ut quidam volunt, potest hoc ad matrem referri, ut dicat Aeneas quod mater eum sepelire non possit in sui patris monumentis, id est in avi eius materni.

{{ancora+|559|[[Aeneis/Liber X#555|559.]]}} {{sc|'''alitibvs feris'''}} sarkophagois oionois: Plautus “avi me ferae similem faciam, ut praedicas” (Capt. 123).

{{ancora+|560|[[Aeneis/Liber X#560|560.]]}} {{sc|'''inpasti'''}} ita avidi, ut semper credantur inpasti, sicut de harpyiis dixit “et pallida semper ora fame”, quasi fame.

{{ancora+|561|[[Aeneis/Liber X#560|561.]]}} {{sc|'''prima agmina'''}} qui agminis erant primi.

{{ancora+|562|[[Aeneis/Liber X#560|562.]]}} {{sc|'''fortemqve nvmam fvlvvmqve camertem'''}} fulvum xanthon. horum in catalogo meminit.

{{ancora+|564|[[Aeneis/Liber X#560|564.]]}} {{sc|'''avsonidvm'''}} pro ‘Ausonidarum’, sicut ‘deum’ pro ‘deorum’: nam ‘Ausonidum’ a genere feminino venit ut ‘haec Ausonis’ et ‘hae Ausonides’. ‘Ausonidarum’ vero venit ab eo quod est ‘hic Ausonida huius Ausonidae’. {{sc|'''tacitis regnavit amyclis'''}} inter Caietam et Terracinam oppidum constitutum est a Laconibus, qui comites Castoris et Pollucis fuerunt — cum Glauco, filio Minois, in Italiam venerunt et misti cum Ausonis — et ab Amyclis, provinciae Laconicae civitate, ei inditum nomen est. Lacones itaque isti cum secundum Pythagoream sectam a caede omnium animalium abstinerent — unde Iuvenalis “cunctis animalibus abstinuit qui tamquam homine” — et ex vicinis paludibus natas serpentes occidere nefas putarent, ab iisdem interempti sunt: unde Amyclas tacitas dicit, id est Pythagoreas: nam Pythagorica virtus est quinquennale silentium. Cicero propter nimiam modestiam perisse illos ait, dum a finitimis accipiunt iniurias et tacent eas. est et alia expositio: cum frequenter falso nuntiarentur hostes et inani terrore civitas quassaretur, lata lege cautum est ne quis umquam hostis nuntiaret adventum. postea cum vere hostis veniret, nullo nuntiante, ex inproviso civitas capta est: unde tacitae Amyclae dictae sunt, quod periere silentio. hinc est quod ait Lucilius “mihi necesse est loqui: nam scio Amyclas tacendo perisse”. vel ‘tacitis’ de quibus taceatur, id est ignobiles et non dignae aliqua opinione: vel hypallage est pro ‘ipse tacitus’.

{{ancora+|565|[[Aeneis/Liber X#565|565.]]}} {{sc|'''aegaeon qvalis'''}} ipse est qui et Briareus dicitur, Caeli et Terrae filius. alii hunc ex Terra et Ponto natum dicunt, qui habuit Cottum et Gygen fratres. hic contra Titanas Iovi adfuisse dicitur, vel, ut quidam volunt, Saturno. {{sc|'''ignem pectoribvs arsisse'''}} Asper dicit, ignem hunc animae intellegendum calorem, venientem ex ferocia, ut sit ‘cum vim suae crudelitatis efflaret’, ut in georgicis “spirantem naribus ignem” de equo. alii ignem hunc fulminis volunt, ut sit dictum quemadmodum in primo “illum expirantem transfixo pectore flammas”. sane notandum ‘ignem arsisse’, cum igni alia res ardeat.

{{ancora+|567|[[Aeneis/Liber X#565|567.]]}} {{sc|'''iovis cvm fvlmina contra'''}} quia dicitur flammam emisisse oribus suis contra Iovis fulmen. Homerus nihil dicit aliud, quam centum manus eum habuisse et auxilio eum Iovi adversus Neptunum, Iunonem et Minervam fuisse. et forte aut suum ignem, aut Iovis, acceptum spirasse pro eo, ut sit ‘contra’ non adversus Iovem, sed similiter, a pari, ut Terentius in Adelphis in capite comoediae “ille ut item contra me habeat facio sedulo”.

{{ancora+|568|[[Aeneis/Liber X#565|568.]]}} {{sc|'''paribvs'''}} id est inter se paribus.

{{ancora+|569|[[Aeneis/Liber X#565|569.]]}} {{sc|'''sic'''}} ut non unam manum putares: namque ad hoc pertinet comparatio, ut intellegamus, eum multitudinis vice dimicasse. {{sc|'''desaevit'''}} autem hic valde saevit, alias saevire desinit.

{{ancora+|570|[[Aeneis/Liber X#570|570.]]}} {{sc|'''intepvit mvcro'''}} nimia scilicet caede.

{{ancora+|571|[[Aeneis/Liber X#570|571.]]}} {{sc|'''qvadriivges'''}} propter homoeoteleuton noluit dicere ‘quadriiugos’, et contulit se ad aliam declinationem: nam et ‘quadriiuges’ et ‘quadriiugos’ dicimus, sicut ‘inermis’ et ‘inermus’, ‘exanimis’ et ‘exanimus’.

{{ancora+|572|[[Aeneis/Liber X#570|572.]]}} {{sc|'''atqve illi'''}} equi scilicet, nam ad superiora retulit: quod sciendum est esse vitiosum; interposuit enim ‘adversaque pectora’. {{sc|'''longe gradientem'''}} longis gradibus incedentem: et est militaris incessus. aut e longinquo.

{{ancora+|574|[[Aeneis/Liber X#570|574.]]}} {{sc|'''effvndvntqve dvcem'''}} et hoc loco omisit occisum, ut supra “Dardanides contra furit”.

{{ancora+|575|[[Aeneis/Liber X#575|575.]]}} {{sc|'''biivgis'''}} erit nominativus ‘hic biiugus’: nam alias biiugibus faceret, si esset tertiae formae ab eo quod est ‘hic biiugis, huius biiugis’.

{{ancora+|579|[[Aeneis/Liber X#575|579.]]}} {{sc|'''adversaqve ingens'''}} hoc est adversus ipse cum hasta apparuit. et bene ‘ingens’ visus, cum adversa hasta minaretur.

{{ancora+|581|[[Aeneis/Liber X#580|581.]]}} {{sc|'''non diomedis eqvos nec cvrrvm cernis achillis'''}} duos obicit a quibus est victus Aeneas, nec tamen usquequaque: nam eorum impetus evitavit.

{{ancora+|583|[[Aeneis/Liber X#580|583.]]}} {{sc|'''vesano'''}} hic poeta adfectionem suam accommodavit dicendo ‘vesano’.

{{ancora+|585|[[Aeneis/Liber X#585|585.]]}} {{sc|'''dicta parat'''}} potest legi et ‘dicta parat contra’.

{{ancora+|586|[[Aeneis/Liber X#585|586.]]}} {{sc|'''pronvs pendens'''}} ‘pronus’ nomen est, nam et comparatur, ut ‘pronior’. si autem participium esset, fieret vitiosa elocutio sine interpositione coniunctionis.

{{ancora+|587|[[Aeneis/Liber X#585|587.]]}} {{sc|'''admonvit'''}} praeterito praesenti. {{sc|'''proiecto'''}} extento, ut “proiectaque saxa Pachyni”. {{sc|'''proiecto'''}}] id est ante iacto.

{{ancora+|592|[[Aeneis/Liber X#590|592.]]}} {{sc|'''lvcage nvlla tvos cvrrvs fvga segnis eqvorvm prodidit a. v. v. e. h. v.'''}} haec adlocutio contraria est superiori, hoc enim continet: obiecisti mihi quod sim et a Diomede et ab Achille conversus in fugam; te vero, o Lucage, nec equorum tarditas prodidit, quod mihi contigit cum a Diomede occisus est Pandarus qui in eodem curru dimicabat, nec aliqua umbra equi tui sunt territi, quod factum saepius in Homero legitur, sicut et paulo post Turnum agit imago bella deserere. potest tamen et ad illud referri quo tempore eum ab Achille nube cava Neptunus eripuit, ut in quinto commemoratur. potest et ad aliud referri, quod Niphaeus paulo ante ab equis suis proditus est.

{{ancora+|594|[[Aeneis/Liber X#590|594.]]}} {{sc|'''ipse rotis saliens'''}} sarcasmos est; nam per inrisionem dictum est, qui non morte deiectus es: ille enim vulneratus ceciderat. ‘rotis’ autem curru, a parte totum.

{{ancora+|598|[[Aeneis/Liber X#595|598.]]}} {{sc|'''sine'''}} permitte, relinque, patere, id est sugkhoreson.

{{ancora+|601|[[Aeneis/Liber X#600|601.]]}} {{sc|'''latebras animae pectvs'''}} definitio est pectoris, id est in quo anima latet et continetur.

{{ancora+|602|[[Aeneis/Liber X#600|602.]]}} {{sc|'''edebat'''}} quasi ad spectaculum: unde et munerum editores vocantur. {{sc|'''fvnera'''}} caedes, ut “quis funera fando explicet”.

{{ancora+|603|[[Aeneis/Liber X#600|603.]]}} {{sc|'''torrentis aqvae'''}} notandum quod ‘aquae’ addiderit, cum absolute ‘torrens’ dicatur.

{{ancora+|604|[[Aeneis/Liber X#600|604.]]}} {{sc|'''more fvrens'''}} exposuit superiora epitheta. {{sc|'''tandem ervmpvnt'''}} solutam obsidionem ostendit.

{{ancora+|605|[[Aeneis/Liber X#605|605.]]}} {{sc|'''ascanivs pver'''}} syllepsis. est ordo: Ascanius et iuventus; nam ‘obsessa’ et ad Ascanium pertinet.

{{ancora+|608|[[Aeneis/Liber X#605|608.]]}} {{sc|'''vt rebare'''}} ut arbitrabaris, verum est quod Troiani Veneris virtute nituntur. et dictum est per ironiam: nam superfluo quidam hanc orationem simpliciter dictam volunt, ut re vera dicat Iuppiter per se nihil posse Troianos. quod falsum est, adeo ut Iunonis oratio ad ironiam, non ad simplicia verba respondeat. {{sc|'''nec te sententia fallit'''}} hoc per parenthesin dictum est.

{{ancora+|609|[[Aeneis/Liber X#605|609.]]}} {{sc|'''vivida'''}} id est fortis, ut “sed bello vivida virtus”.

{{ancora+|611|[[Aeneis/Liber X#610|611.]]}} {{sc|'''cvi ivno svmmissa'''}} humilis. et quia intellexit obliqua Troianorum accusatione inpugnari suum pudorem, etiam ipsa respondet oblique.

{{ancora+|612|[[Aeneis/Liber X#610|612.]]}} {{sc|'''tristia'''}} vel quae tristem faciant: vel quae severa: Terentius “tristis veritas inest in vultu atque in verbis fides”, item contra Vergilius “furias amnemque severum”, id est tristem.

{{ancora+|615|[[Aeneis/Liber X#615|615.]]}} {{sc|'''qvin'''}} ut non: nam confirmativa particula est. quidam hunc ordinem esse volunt: namque si mihi, quae quondam fuerat, vis in amore foret, non hoc mihi negares, quin possem pugnae subducere Turnum. alii hoc genus elocutionis accipiunt, ut per ea quae per parenthesin posita sunt, reliquo sensui occurratur, non his quae primo posita sunt: hic enim ad illud quod insertum est ‘non hoc mihi namque negares omnipotens’ ‘quin et pugnae subducere Turnum et Dauno possem incolumem servare parenti’. alioquin dempta hac parenthesi, non congruit primum cum postremo, si ita dicas ‘si mihi quae quondam fuerat quamque esse decebat, vis in amore foret, quin et pugnae abducere Turnum et Dauno incolumem possem servare parenti’: Plautus in Cistellaria “is servus, sed abhinc annos factum est XVI., cum conspicatus est primo crepusculo puellam exponi” (Cas. 39-41, non Cist.).

{{ancora+|617|[[Aeneis/Liber X#615|617.]]}} {{sc|'''nvnc pereat tevcrisqve pio det sangvine poenas'''}} ductus est; nam non agit ut pereat, sed magis favet eius saluti: nam statim subicitur, cur indigne fiat ‘ille tamen nostra deducit origine nomen’, ut in secundo “iamdudum sumite poenas, hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae”. quod autem dicit ‘pio sanguine’, Aeneae eum latenter exaequat, qui ubique inducitur cultor deorum.

{{ancora+|618|[[Aeneis/Liber X#615|618.]]}} {{sc|'''ille tamen'''}} quamquam moriturus est, tamen a diis originem ducit. {{sc|'''nostra'''}} divina, id est aut Iovis, aut Iunonis, aut omnium deorum.

{{ancora+|619|[[Aeneis/Liber X#615|619.]]}} {{sc|'''qvartvs pater'''}} abavus: nec est contrarium illud, quod ait supra “cui Pilumnus avus”: potuit enim fieri ut et avus eius et abavus a Pilumno Pilumni nominarentur. ergo per patris appellationem ostendit cognationem.

{{ancora+|621|[[Aeneis/Liber X#620|621.]]}} {{sc|'''rex aetherii breviter sic fatvr'''}} ubique reges breviter loquentes ostendit “Iuppiter haec paucis” et “tum breviter Dido vultum demissa profatur”.

{{ancora+|622|[[Aeneis/Liber X#620|622.]]}} {{sc|'''si mora praesentis leti'''}} ex Iovis concessione quali arte egerit Iuno, cognoscitur, scilicet ut Turnus posset evadere. {{sc|'''cadvco'''}} morituro.

{{ancora+|623|[[Aeneis/Liber X#620|623.]]}} {{sc|'''ponere'''}} facere, vel, ut quidam volunt, constituere et decernere: alii ‘ponere’ pro ‘dare’, ut “haec pro virginitate reponit?” sane ‘ponere’ facere, sicut Lucilius Homerum secutus, qui ait alge’ etheke id est fecit. alii ‘ponere’ putare, ut solet dici ‘pone me hoc fecisse’.

{{ancora+|625|[[Aeneis/Liber X#625|625.]]}} {{sc|'''hactenvs indvlsisse vacat'''}} id est sufficit. ingenti arte locutus est: nam dicendo ‘vacat’ ostendit, supra hoc breve spatium ulterius bonam stellarum inradiationem Turni fata differre non posse: unde non ait ‘indulsisse libet’, sed ‘vacat’, ac si diceret: iam undique in mortem truditur Turnus, hoc tantum vacat spatium, id est intervallum temporis, quasi hoc spatium, hic locus est ut parumper differatur. hinc est quod et supra ait “metasque dati pervenit ad aevi”.

{{ancora+|626|[[Aeneis/Liber X#625|626.]]}} {{sc|'''venia vlla'''}} beneficium, quod te speras mereri. et duas habet significationes: quod petitur, ut hic, et quod conceditur, ut “si qua est victis venia hostibus, oro”.

{{ancora+|627|[[Aeneis/Liber X#625|627.]]}} {{sc|'''mvtarive'''}} deest ‘posse’. an mutatum iri?

{{ancora+|628|[[Aeneis/Liber X#625|628.]]}} {{sc|'''qvae voce gravaris'''}} quae negas fato; vox enim Iovis fatum est: Statius “et vocem fata secuntur”. hoc autem dicit: utinam quae negas voce, id est fato, mente praestares. nam si Iovis vox fatum est, potest aliud fando fati ordinem commutare. ‘gravaris’ autem negas, graviter fers. et hac elocutione non nisi per accusativum utimur, ut si dicas ‘gravor adventum tuum’, id est graviter fero, gravor praesentiam tuam: nam et ipse sic dixit ‘quae gravaris’. aliter non dicimus in hac significatione. similiter etiam accusativo casu utimur, cum volumus absolutam facere elocutionem et per gerundi modum aliquid dicere, ut ‘petendum mihi est equum, codicem, byrrum’ — hinc Vergilius “aut pacem Troiano ab rege petendum”, sic Sallustius “castra sine vulnere introitum” — nam si dixeris ‘petendus est codex’, iam non per gerundi modum agis, sed participialiter loqueris.

{{ancora+|629|[[Aeneis/Liber X#625|629.]]}} {{sc|'''rata'''}} firma, perpetua.

{{ancora+|631|[[Aeneis/Liber X#630|631.]]}} {{sc|'''veri vana feror'''}} id est sum veritatis ignara.

{{ancora+|632|[[Aeneis/Liber X#630|632.]]}} {{sc|'''orsa'''}} pro dictis et fatis.

{{ancora+|634|[[Aeneis/Liber X#630|634.]]}} {{sc|'''nimbo svccincta'''}} id est nubibus, quia praemisit ‘agens hiemem’: quod nisi esset, splendorem acciperemus, qui est circa corpus deorum.

{{ancora+|636|[[Aeneis/Liber X#635|636.]]}} {{sc|'''tvm dea'''}} potest sensu integro ‘dea’ detrahi. {{sc|'''nvbe cava'''}} erit nominativus ‘haec nubes’; nam ‘nubs’ non dicimus, quod ait Livius Andronicus, qui primus edidit fabulam [10.Latinam] apud nos.

{{ancora+|638|[[Aeneis/Liber X#635|638.]]}} {{sc|'''ivbasqve'''}} propter equinam caudam, quae esse solebat in galeis, ut “cristaque hirsutus equina”.

{{ancora+|639|[[Aeneis/Liber X#635|639.]]}} {{sc|'''divini adsimvlat capitis'''}} hoc ex persona poetae dictum est de Aenea, intuentis futura: nam post mortem in numerum referetur deorum. {{sc|'''inania'''}} nec a membris, nec a mente venientia.

{{ancora+|641|[[Aeneis/Liber X#640|641.]]}} {{sc|'''obita'''}} morte sumpta, suscepta et conpleta: obiri enim supremus dies dicitur.

{{ancora+|642|[[Aeneis/Liber X#640|642.]]}} {{sc|'''avt qvae sopitos d. s. s.'''}} ‘quae somnia’ pro ‘qualia insomnia’, quae per somnum videmus.

{{ancora+|643|[[Aeneis/Liber X#640|643.]]}} {{sc|'''exvltat'''}} ‘exultare’ est gaudere, et per se plenum est: nam ‘insultare’ est irridere inimicos. et dicimus ‘insulto tibi’, licet Sallustius dixerit “multos ab adulescentia bonos insultaverat”: quamvis possit illic alia esse significatio, id est in multos bonos insultaverat, hoc est impetum fecerat.

{{ancora+|644|[[Aeneis/Liber X#640|644.]]}} {{sc|'''inritatqve virvm telis'''}} ideo hac arte agit Iuno et imagine decipit Turnum, quia si ei ex aperto fugam suaderet, more viri fortis ille fugae praeponeret mortem, cum praesertim ipse in sequentibus dicat “usque adeone mori miserum est?”

{{ancora+|648|[[Aeneis/Liber X#645|648.]]}} {{sc|'''tvrbidvs'''}} elatus adrogantia, tumens.

{{ancora+|649|[[Aeneis/Liber X#645|649.]]}} {{sc|'''pactos'''}} nunc passivum, ut ‘pacta puella’.

{{ancora+|650|[[Aeneis/Liber X#650|650.]]}} {{sc|'''tellvs qvaesita per vndas'''}} sic alibi “en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens”.

{{ancora+|651|[[Aeneis/Liber X#650|651.]]}} {{sc|'''vociferans seqvitvr'''}} sequens clamabat, non ante dixit et sic est secutus.

{{ancora+|652|[[Aeneis/Liber X#650|652.]]}} {{sc|'''nec ferre videt sva gavdia ventos'''}} proverbium est ‘venti ferunt gaudia’, id est laetatur incassum: sic supra “sed aurae omnia discerpunt”, item “partem mente dedit, partem volucres dispersit in auras”.

{{ancora+|653|[[Aeneis/Liber X#650|653.]]}} {{sc|'''forte ratis'''}} descriptio per parecbasin facta, non enim a superioribus pendet, sed ante dictis adiungitur, ut “insula Sicanium iuxta latus”. has autem descriptiones esse aptas et raras convenit, sicut etiam Horatius docet in arte poetica, dicens “purpureus late qui splendeat unus et alter adsuitur pannus”: sunt enim ornatui. {{sc|'''crepidine saxi'''}} crepido est abrupti saxi altitudo. crepidines etiam templorum dici ipsos suggestus, in quibus aedes sunt conlocatae: et crepidines viarum, id est ipsae eminentiae dextrae sinistraeque. sane hoc loco antiptosis facta est propter metrum: ‘coniuncta’ ergo ‘crepidine’ pro ‘crepidini’, sicut “haeret pede pes” pro ‘pedi’. est autem ablativus pro dativo.

{{ancora+|655|[[Aeneis/Liber X#655|655.]]}} {{sc|'''osinivs'''}} ipse est quem supra Massicum dixit. ergo, ut diximus, [10.si] Osinius proprium est, Massicus appellativum: licet possit fieri ut duo nomina unius sint, ut Numa Pompilius, Alexander Magnus, Numanus Romulus. alii volunt non eundem esse Massicum, quem Osinium; nam duas civitates supra commemorat, Clusium et Cosam: et tradunt potuisse fieri ut hic Osinius rex quidem unius de memoratis fuerit civitatibus, sed sub imperio Massici egerit: nam et Rhamnetem et Romulum, quos in ducum ordinem non numeravit, reges fuisse dixit. alii hunc postea kata to siopomenon volunt venisse, quia in catalogo eius non meminit. {{sc|'''clvsinis oris'''}} Tusciae civitate.

{{ancora+|658|[[Aeneis/Liber X#655|658.]]}} {{sc|'''transilit'''}} hoc sermone festinantis celeritas indicatur.

{{ancora+|659|[[Aeneis/Liber X#655|659.]]}} {{sc|'''vix proram'''}} asyndeton: sic enim melius. {{sc|'''rvmpit satvrnia fvnem'''}} debuit dici ‘cum rumpit Saturnia funem’, ut “vix e conspectu Siculae telluris, cum Iuno aeternum servans”. ideo autem ‘rumpit’, ne deprehenso dolo Turnus ad bellum rediret.

{{ancora+|660|[[Aeneis/Liber X#660|660.]]}} {{sc|'''revolvta per aeqvora navem'''}} hypallage est pro ‘revolutam navem’.

{{ancora+|661|[[Aeneis/Liber X#660|661.]]}} {{sc|'''illvm avtem aeneas absentem in proelia poscit'''}} sic melius, quam sicut non nulli volunt — Urbanus namque sic legit — ‘ille autem Aenean absentem in proelia poscit’, ut ‘obvia multa virum dat corpora morti’ de nautis in navi inventis intellegamus. quod non procedit; nam absens dicitur qui recedit: quod nunc Turno congruit, non Aeneae qui interest proeliis. ‘ille autem Aenean’ legunt, †quo si ita est quia Aeneas ‘multa virum demittit corpora morti’.

{{ancora+|665|[[Aeneis/Liber X#665|665.]]}} {{sc|'''medio'''}} ad medium. {{sc|'''tvrbo'''}} vis venti.

{{ancora+|666|[[Aeneis/Liber X#665|666.]]}} {{sc|'''ignarvs rervm'''}} id est artis per quam evaserat: hoc est nesciens hoc pro salute sua factum, ideoque et ‘ingratus’, nam et queritur.

{{ancora+|668|[[Aeneis/Liber X#665|668.]]}} {{sc|'''omnipotens genitor'''}} duo antonomasiva pro uno proprio, ut “Tritonia Pallas”. {{sc|'''tanton'''}} pro ‘tantone’. et constat mutilatas partes orationis accentum in eodem loco habere, in quo etiam integrae habuerunt: nam moria, id est minores particulae, ut ‘que, ne, ve, ce’, quotiens iunguntur aliis partibus, ante se accentum faciunt, qualislibet sit syllaba quae praecedit, sive brevis sive longa, ut ‘musaque, huiusve, illucce, tantone’, adduce, deduce: et haec mutilata similiter proferuntur, scilicet sub eodem accentu.

{{ancora+|670|[[Aeneis/Liber X#670|670.]]}} {{sc|'''qvo feror?'''}} {{sc|'''vnde abii??'''}} bene variavit adverbia et pronomina. {{sc|'''qvemve redvcit?''}} ‘quem’ qualem, ut “hunc ego te Euryale aspicio?” et quasi nescius sui est in tanta rerum permutatione.

{{ancora+|671|[[Aeneis/Liber X#670|671.]]}} {{sc|'''lavrentisne itervm m.'''}} quasi deliberatio est.

{{ancora+|672|[[Aeneis/Liber X#670|672.]]}} {{sc|'''qvid manvs illa virvm?'''}} syllepsis per genus: nam a manu, id est multitudine, ad viros, a feminino ad masculinum, transitum fecit. ergo figuratum et per genus et per numerum. est autem mira defectio, id est quid dicunt?

{{ancora+|673|[[Aeneis/Liber X#670|673.]]}} {{sc|'''qvosve nefas'''}} Asper ‘quosne’ legit et adnotavit ‘ne’ pro ‘ve’, quasi expletiva particula.

{{ancora+|674|[[Aeneis/Liber X#670|674.]]}} {{sc|'''palantes video'''}} intellegimus eum non longe a terra fuisse: nam quod ait supra ‘medio fert aequore’, ut diximus, ‘ad medium’ accipiendum est. aut quia medium dicitur omne quod est inter finem et initium, ut “interea medium Aeneas iam classe tenebat”. {{sc|'''gemitvmqve cadentvm accipio'''}} hinc apparet de Aenea dictum ‘obvia multa virum demittit corpora morti’.

{{ancora+|675|[[Aeneis/Liber X#675|675.]]}} {{sc|'''ima terra'''}} dolet sibi etiam infelicium vota sublata: siquidem in mari constitutus optare sibi hiatum non potest terrae. imam autem terram prudenter dixit, quae sustinet et continet maria.

{{ancora+|676|[[Aeneis/Liber X#675|676.]]}} {{sc|'''miserescite venti'''}} pro petentis qualitate nonnumquam etiam mors videtur esse miseratio, ut hoc loco, item supra “figite me, si qua est pietas”. ‘miserescite’ autem quis ante hunc? ab eo quod est ‘miseresco’ et ‘miserescimus’.

{{ancora+|677|[[Aeneis/Liber X#675|677.]]}} {{sc|'''tvrnvs adoro'''}} id est iuxta veteres, qui ‘adorare’ adloqui dicebant: nam ideo et adorea laus bellica, quod omnes eum cum gratulatione adloquebantur, qui in bello fortiter fecit. {{sc|'''adoro'''}} ‘ad’ vacat, et est metri causa additum.

{{ancora+|678|[[Aeneis/Liber X#675|678.]]}} {{sc|'''syrtis'''}} ubi harenosa sunt loca syrtes vocantur: ergo ‘inmittite me ad saeva vada syrtium’ aut ad harenosa loca, aut re vera ad syrtes, id est ad mundi extrema, quo me nec fama comitetur, id est ubi me nemo sciat desertorem esse.

{{ancora+|681|[[Aeneis/Liber X#680|681.]]}} {{sc|'''mvcrone indvat'''}} aut katakhrestikos dixit ‘induat’ pro ‘feriat’: aut hypallage est pro ‘mucronem suo induat corpore’. si enim ‘induere’ est vestire, non mucrone corpus induitur, sed induitur mucro corpore, id est tegitur et vestitur.

{{ancora+|682|[[Aeneis/Liber X#680|682.]]}} {{sc|'''crvdvm'''}} crudelem, cruentum. {{sc|'''exigat'''}} aviditas mori cupientis ostenditur.

{{ancora+|686|[[Aeneis/Liber X#685|686.]]}} {{sc|'''animi miserata'''}} pro ‘animo miserata’: nam figurate locutus est, sicut “o praestans animi iuvenis” pro ‘animo’, id est illa re.

{{ancora+|688|[[Aeneis/Liber X#685|688.]]}} {{sc|'''ad vrbem'''}} Ardeam. et ideo sic longe, ne ex propinquo statim rediret, et ut eum adfectus retineret parentis.

{{ancora+|689|[[Aeneis/Liber X#685|689.]]}} {{sc|'''at iovis interea monitis'''}} novimus sacrilegum esse Mezentium, novimus quoque Iovem etiam adhortatum esse alios deos, ut a bello desisterent, et dixisse “rex Iuppiter omnibus idem”. quomodo ergo procedit ‘at Iovis interea monitis'? dicimus primum, Iovem iustitiae favere, non partibus: quod si est, iure Mezentium in Turni locum facit venire, ut iustum proelium inveniatur, ne una penitus sit pars a ducibus destituta. quod autem dicitur, sacrilegum Iuppiter admonere non debuit, non admonet, ut vincat, sed ut possit perire. illud etiam frustra quaeritur, quemadmodum numini sacrilegus obtemperare potuerit, cum Mezentium non aperte Iuppiter moneat, sed ei iniciat tale desiderium: unde est “dine hunc ardorem mentibus addunt, Euryale? an sua cuique deus fit dira cupido?” {{sc|'''monitis'''}} ab eo quod est ‘haec monita’ hic venit dativus; nam et ‘hos monitus’ dicimus, ut Persius “hos pueris monitus patres infundere lippos”. sed a quarta declinatione nec singulari dativo utimur nec plurali: nam unum nomen est de his, quae licet duplicem habeant declinationem, tamen aliquibus eorum casibus propter asperitatem non utimur, ut ‘laurui lauribus’, cum et ‘huius laurus’ et ‘ab hac lauru’ dicamus.

{{ancora+|691|[[Aeneis/Liber X#690|691.]]}} {{sc|'''concvrrvnt tyrrhenae acies'''}} quae specialiter odio Mezentii in bellum ruebant.

{{ancora+|692|[[Aeneis/Liber X#690|692.]]}} {{sc|'''vni odiisqve'''}} bene repetitur ‘uni’, ut ostendat conspirationem Etruscorum olim Mezentio incumbere.

{{ancora+|693|[[Aeneis/Liber X#690|693.]]}} {{sc|'''prodit in aeqvor'''}} extenditur: hinc Iuvenalis “quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt Italiam”.

{{ancora+|694|[[Aeneis/Liber X#690|694.]]}} {{sc|'''ponto'''}} contra pelagus: nam dativus est.

{{ancora+|695|[[Aeneis/Liber X#695|695.]]}} {{sc|'''vim cvnctam'''}} id est violentiam, impetum. {{sc|'''caeliqve marisqve'''}} sicut Mezentius odiorum et telorum totius exercitus.

{{ancora+|697|[[Aeneis/Liber X#695|697.]]}} {{sc|'''fvgacem'''}} velocem modo, vel fugientem.

{{ancora+|698|[[Aeneis/Liber X#695|698.]]}} {{sc|'''latagvm occvpat os'''}} pro ‘Latagi os occupat’. et est Graeca figura, in Homero frequens, ut si dicas ekrousen Akhillea ton poda, id est Achillem percussit pedem pro percussit Achillis pedem.

{{ancora+|699|[[Aeneis/Liber X#695|699.]]}} {{sc|'''poplite palmvm'''}} ea parte, qua plurimum poterat.

{{ancora+|700|[[Aeneis/Liber X#700|700.]]}} {{sc|'''segnem sinit'''}} qui vulneratus nihil iam efficere potuit.

{{ancora+|701|[[Aeneis/Liber X#700|701.]]}} {{sc|'''donat habere'''}} Graeca figura, ut “argenti magnum dat ferre talentum”.

{{ancora+|703|[[Aeneis/Liber X#700|703.]]}} {{sc|'''theano'''}} mater Mimantis.

{{ancora+|705|[[Aeneis/Liber X#705|705.]]}} {{sc|'''cisseis'''}} Hecuba filia Cissei secundum Euripidem, nam secundum alios Dymantis est. quod autem ait ‘face praegnas’, haec ratio est, quia antequam pareret, facem se peperisse vidit in somnis. {{sc|'''parin creat'''}} plus est, quam si diceret ‘face praegnas †incendit paret’. {{sc|'''vrbe paterna occvbat'''}} subaudis ‘Paris’: quod ut non diceret, metri est necessitate conpulsus: nam deest ‘qui’, ut sit ‘qui urbe paterna’.

{{ancora+|706|[[Aeneis/Liber X#705|706.]]}} {{sc|'''ignarvm lavrens habet ora mimanta'''}} scilicet casus sui; vera tamen est lectio ‘ignarum’, id est ignoratum, qui nesciretur: et est supina significatio, sicut in quarto “liquitque volatile ferrum nescius” pro ‘qui nesciebatur’. alii hypallagen volunt esse, ut sit ‘Mimas in Laurenti ora ignota iacet’.

{{ancora+|707|[[Aeneis/Liber X#705|707.]]}} {{sc|'''ac velvt ille'''}} antiqui ‘ille’ vel magnitudini vel nobilitati adsignabant, ut “multum ille et terris” et “Poenorum qualis in arvis saucius ille gravi”.

{{ancora+|708|[[Aeneis/Liber X#705|708.]]}} {{sc|'''actvs'''}} coactus in retia.

{{ancora+|709|[[Aeneis/Liber X#705|709.]]}} {{sc|'''defendit'''}} texit, ut “hic mihi dum teneras defendo a frigore myrtos”. {{sc|'''vesvlvs'''}} mons Liguriae est iuxta Alpes. Liguria autem cohaeret Tusciae, de qua fuerat Mezentius: unde satis est congrua comparatio. sane de hoc Vesulo quidam duo flumina, Rhodanum et Padum, nasci dicunt, quorum unus, id est Rhodanus, in Tyrrhenum mare, alter, id est Padus, in Adriaticum fluit. {{sc|'''mvltosqve'''}} pro ‘multosve’: non enim vicina est palus Laurentia monti Vesulo, ut possit unus idemque aper intellegi. sane {{sc|'''lavrentia'''}} pro ‘Laurens’: nam vera et recta derivatio haec est.

{{ancora+|710|[[Aeneis/Liber X#710|710.]]}} {{sc|'''pastvs'''}} pro ‘pastum’, nam supra ait ‘quem’: ergo antiptosis est.

{{ancora+|711|[[Aeneis/Liber X#710|711.]]}} {{sc|'''inhorrvit armos'''}} id est armis inhorruit: aut certe in armos horruit et erexit saetas.

{{ancora+|712|[[Aeneis/Liber X#710|712.]]}} {{sc|'''irasci'''}} deest ‘est’.

{{ancora+|713|[[Aeneis/Liber X#710|713.]]}} {{sc|'''tvtis clamoribvs'''}} praeter periculum: id est ipsi tuti.

{{ancora+|714|[[Aeneis/Liber X#710|714.]]}} {{sc|'''ivstae irae'''}} quibus quasi odium est propter illud “mortua quin etiam iungebat corpora vivis componens manibusque manus atque oribus ora”.

{{ancora+|717|[[Aeneis/Liber X#715|717.]]}} {{sc|'''cvnctatvr'''}} disponit se per omnes partes. {{sc|'''tergo'''}} scuto, ut “et venit adversi in tergum Sulmonis”.

{{ancora+|719|[[Aeneis/Liber X#715|719.]]}} {{sc|'''corythi de finibvs'''}} Corythus est et civitas Tusciae, et mons, et rex, pater Dardani: unde nunc ad quodvis potest referri ‘de finibus Corythi’.

{{ancora+|720|[[Aeneis/Liber X#720|720.]]}} {{sc|'''graivs homo'''}} oriundo quidem Graecus, sed qui nunc de Tuscia venisset ad bellum.

{{ancora+|721|[[Aeneis/Liber X#720|721.]]}} {{sc|'''miscentem'''}} perturbantem.

{{ancora+|722|[[Aeneis/Liber X#720|722.]]}} {{sc|'''pvrpvrevm pennis'''}} galeam significat purpureas cristas habentem; aut certe ‘purpureum pinnis’ pulchrum, bene galeatum, ut “purpurei cristis iuvenes”, id est pulchri. {{sc|'''pactae conivgis'''}} hic ordo est: conciliata primo, dein conventa, dein pacta, dein sponsa.

{{ancora+|724|[[Aeneis/Liber X#720|724.]]}} {{sc|'''vaesana fames'''}} alibi “et malesuada Fames”. {{sc|'''fvgacem'''}} velocem.

{{ancora+|725|[[Aeneis/Liber X#725|725.]]}} {{sc|'''svrgentem in cornva'''}} id est crescentem, cornibus eminentem.

{{ancora+|726|[[Aeneis/Liber X#725|726.]]}} {{sc|'''comasqve arrexit'''}} naturale enim est, ut irati leones erigant iubas.

{{ancora+|727|[[Aeneis/Liber X#725|727.]]}} {{sc|'''lavit'''}} ab eo quod est ‘lavo lavis’: nam hoc verbum et primae est coniugationis et tertiae, a qua nunc ait ‘lavit’, item Horatius “lavit amne crines”, item alibi “neque dulci mala vino lavere”. ergo ‘lavitum’ et ‘lavit’, sicut Plautus in Pseudolo “easque lacrimis lavis” (Ps. 10), id est umectas.

{{ancora+|731|[[Aeneis/Liber X#730|731.]]}} {{sc|'''infracta'''}} aut valde fracta: aut re vera infracta.

{{ancora+|732|[[Aeneis/Liber X#730|732.]]}} {{sc|'''oroden'''}} istum Oroden, virum fortem, intellegimus in fugam necessitate esse conversum: nam ipse paulo post dicturus est ad hortandos socios ‘pars belli haud temnenda viri, iacet altus Orodes’.

{{ancora+|733|[[Aeneis/Liber X#730|733.]]}} {{sc|'''nec iacta caecvm'''}} unum sensum per duos extulit. ‘caecum vulnus’ autem, quod averso infigitur.

{{ancora+|735|[[Aeneis/Liber X#735|735.]]}} {{sc|'''fvrto'''}} insidiis.

{{ancora+|736|[[Aeneis/Liber X#735|736.]]}} {{sc|'''pede nixvs et hasta'''}} deest ‘ait’.

{{ancora+|737|[[Aeneis/Liber X#735|737.]]}} {{sc|'''havd temnenda viri'''}} Asper ‘viris’ legit, ut sit, aliis haud temnenda: alioqui ipse ait ‘fugientem haud est dignatus Orodem sternere’. {{sc|'''altvs'''}} magnus, ut “sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo”.

{{ancora+|738|[[Aeneis/Liber X#735|738.]]}} {{sc|'''paeana secvti'''}} paean proprie Apollinis laus est, sed abusive etiam aliorum dicitur; unde Pindarus opus suum, quod et hominum et deorum continet laudes, paeanas vocavit. quamvis quidam alium Paeana esse, alium Apollinem velint, sed vere ‘Paean’ Apollo. tamen paeana carmen esse victoriae Aeschylus docet, quod ideo Apollini dicatum est, quia malorum avertendorum potens est: unde et ab Homero ultricem inmittens pestilentiam inducitur.

{{ancora+|740|[[Aeneis/Liber X#740|740.]]}} {{sc|'''nec longvm laetabere'''}} duo dixit: nec diu laetaberis, nec diu me indefenso. Homeri autem more morienti dedit scientiam futurorum. {{sc|'''longvm'''}} autem pro ‘longe’: nomen pro adverbio posuit.

{{ancora+|742|[[Aeneis/Liber X#740|742.]]}} {{sc|'''svbridens'''}} per iracundiam ridens loquitur: unde et illud per inrisionem dictum accipitur ‘ast de me divum pater atque hominum rex viderit’, id est viderit utrum Mezentio possit nocere ille quem vos deorum et hominum creditis esse rectorem.

{{ancora+|744|[[Aeneis/Liber X#740|744.]]}} {{sc|'''edvxit corpore telvm'''}} quo facilius posset perire: Lucanus “non eget ingestis, sed vulsis pectore telis”.

{{ancora+|745|[[Aeneis/Liber X#745|745.]]}} {{sc|'''dvra qvies'''}} blandae contraria: sic dictum est et ‘somnus ferreus’.

{{ancora+|747|[[Aeneis/Liber X#745|747.]]}} {{sc|'''caedicvs alcathovm'''}} hoc loco est confusio in aliquibus nominibus: nam quis sit Troianus, quis sit Rutulus, ignoratur.

{{ancora+|748|[[Aeneis/Liber X#745|748.]]}} {{sc|'''rapo'''}} Rapon dicitur, sicut Tarchon; sed metri causa ‘n’ detraxit, ut possit synaliphe fieri, sicut supra “haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant”.

{{ancora+|750|[[Aeneis/Liber X#750|750.]]}} {{sc|'''infrenis'''}} casu equi asperrimi, qui frenorum sperneret regimen. infrenos autem etiam homines dicimus, ut “hinc Numidae infreni cingunt”. dicimus autem et infrenus et infrenis, sicut inermus et inermis.

{{ancora+|751|[[Aeneis/Liber X#750|751.]]}} {{sc|'''processerat agis'''}} scilicet contra Messapum dimicaturus: quod nequivit efficere, nam a Valero ante quam ad Messapum perveniret, occisus est.

{{ancora+|752|[[Aeneis/Liber X#750|752.]]}} {{sc|'''havd expers'''}} non ignarus virtutis parentum.

{{ancora+|754|[[Aeneis/Liber X#750|754.]]}} {{sc|'''iacvlo et longe fallente sagitta'''}} iactu longe fallentis sagittae: nam hen dia duoin dixit, ut “hamis auroque trilicem”, item “molemque et montes insuper altos”. an ‘longe’ valde?

{{ancora+|755|[[Aeneis/Liber X#755|755.]]}} {{sc|'''mavors'''}} fortuna bellica.

{{ancora+|756|[[Aeneis/Liber X#755|756.]]}} {{sc|'''fvnera'''}} mortes. {{sc|'''caedebant'''}} legitur et ‘cedebant’, id est terga vertebant, secundum quod ‘ruebant’ insequebantur significat. si autem ‘caedebant’, id est occidebant, ‘ruebant’ id est cadebant.

{{ancora+|758|[[Aeneis/Liber X#755|758.]]}} {{sc|'''iram miserantvr inanem'''}} generaliter dicit omnem iram bellicam: ubi enim tam inanis iracundia est, quam in bello, ubi ut pereamus irascimur? aut quia nulla causa tam iusta est, ut propter eam bellum geri debeat: nam ideo ait ‘et tantos mortalibus esse labores’. an ‘inanem’ non iuste conceptam? sic “inanis fletus” Aristaei, ut qui scilicet tanti non fuerint, propter quos ille sic lamentaretur.

{{ancora+|759|[[Aeneis/Liber X#755|759.]]}} {{sc|'''amborvm'''}} pro ‘utrorumque’.

{{ancora+|761|[[Aeneis/Liber X#760|761.]]}} {{sc|'''pallida tisiphone'''}} non ipsa dea, sed effectus furiae, id est furialis ardor, hoc est insania.

{{ancora+|763|[[Aeneis/Liber X#760|763.]]}} {{sc|'''orion cvm pedes incedit medii per maxima nerei stagna'''}} Orion, ut etiam in primo diximus, Oenopionis regis filius fuit, ei concessus a Iove, Mercurio Neptunoque, susceptis hospitio. hic venator inmensi corporis fuit, qui quodam tempore susceptus a rege Oenopione, cum vellet eius filiam vitiare, ille iratus opem Liberi patris, cuius erat filius, inploravit. is satyros misit, qui soporem infunderent Orioni et sic velut vinctum Oenopioni traderent arbitrio eius puniendum. tum ille Oenopion sopito ei oculos sustulit. caecus itaque Orion cum consuleret quemadmodum oculos posset recipere, responsum est ei, posse lumina restitui, si per pelagus ita contra orientem pergeret, ut loca luminum radiis solis semper offerret. quod ille efficere ita potuit: nam cum audisset strepitum cyclopum Iovi fulmina fabricantum, sono ad eos ductus, unum de his suis humeris superposuit et eo duce oraculi praecepta conplevit. non autem incongrue fingitur ire potuisse per medium pelagus, quasi filius pro parte Neptuni. haec autem comparatio pertinet ad solam corporis proceritatem. alii hunc Orionem tantae magnitudinis dicunt fuisse, ut nulla eum altitudo maris ingredientem potuerit morari, unde inter sidera receptus. sane ‘incedit’ pro ‘incessit’, praesens pro praeterito. {{sc|'''per maxima'''}} autem {{sc|'''nerei stagna'''}} epitheto elevavit tapinosin more suo.

{{ancora+|766|[[Aeneis/Liber X#765|766.]]}} {{sc|'''referens'''}} pro ‘ferens’ more antiquo: nam ‘re’ abundat.

{{ancora+|770|[[Aeneis/Liber X#770|770.]]}} {{sc|'''inperterritvs'''}} prima est conpositio, non secunda: nam hoc est ‘perterritus’ quod et ‘territus’, et tunc est vera conpositio, cum sermonis natura corrumpitur. sane ‘inperterritus’ quis ante hunc?

{{ancora+|771|[[Aeneis/Liber X#770|771.]]}} {{sc|'''mole sva stat'''}} hoc est in sua mole, ut dicitur ‘in vestigio’.

{{ancora+|772|[[Aeneis/Liber X#770|772.]]}} {{sc|'''spativm emensvs qvantvm satis hastae'''}} speciosa elocutio.

{{ancora+|773|[[Aeneis/Liber X#770|773.]]}} {{sc|'''dextra mihi devs'''}} sic dictum est, ut “in manibus Mars ipse viri”, ut non alium sibi putet deum esse sacrilegus, quam dextram et fortitudinem.

{{ancora+|774|[[Aeneis/Liber X#770|774.]]}} {{sc|'''voveo'''}} consecro et dico. {{sc|'''praedonis'''}} praedones sunt qui populandam alienam invadunt provinciam, ut alibi “perfidus alta petens abrepta virgine praedo”.

{{ancora+|775|[[Aeneis/Liber X#775|775.]]}} {{sc|'''tropaevm'''}} tropaeum dictum est apo tou trepesthai, id est ab hostium conversione: unde qui hostem fugasset, merebatur tropaeum, qui autem occidisset, triumphum, apo tou thriambeuein, id est ab exultatione. sciendum sane Lauso propriam ideo nihil profuisse pietatem, quod in eum pater mente sacrilega munera transferebat deorum et ei occisorum spolia devovebat.

{{ancora+|778|[[Aeneis/Liber X#775|778.]]}} {{sc|'''antorem'''}} erit nominativus ‘hic Antores’, quomodo ‘Diores’: nam si ‘Antor’ fuerit nominativus singularis numeri, metri ratio non procedit: omnia enim Graeca nomina ‘or’ terminata, in obliquis casibus corripiuntur, ut ‘Hector Hectoris’, ‘Nestor Nestoris’, ‘Castor Castoris’.

{{ancora+|779|[[Aeneis/Liber X#775|779.]]}} {{sc|'''missvs ab argis'''}} profectus, ut “missus in imperium magnum”.

{{ancora+|781|[[Aeneis/Liber X#780|781.]]}} {{sc|'''alieno vvlnere'''}} telo quod in Aenean fuerat destinatum. {{sc|'''caelvmqve aspicit'''}} ut “alto quaesivit caelo lucem” item “hausit caelum mentemque recepit”: naturaliter enim morientes cupiunt satiari extremo lucis aspectu.

{{ancora+|782|[[Aeneis/Liber X#780|782.]]}} {{sc|'''dvlces moriens reminiscitvr argos'''}} inter physica signa moriturorum etiam hoc legitur, patriae aspectum desiderare perituros, ut “et Tyrios deserta quaerere terra”. an ex facti paenitentia? qui ad patriam redire contempserat.

{{ancora+|784|[[Aeneis/Liber X#780|784.]]}} {{sc|'''linea terga'''}} lino enim tegebantur scuta, ut posset inhaerere pictura.

{{ancora+|785|[[Aeneis/Liber X#785|785.]]}} {{sc|'''intextvm tavris opvs'''}} pro tergis: Plautus “ubi vivos homines mortui incursant boves” (As. 35). {{sc|'''imaqve sedit ingvine'''}} hypallage est ‘ima hasta’ pro ‘in imo inguine’.

{{ancora+|788|[[Aeneis/Liber X#785|788.]]}} {{sc|'''a femine'''}} ut etiam supra diximus, secundum Caprum erit nominativus ‘hoc femen’, licet nusquam lectum sit, ut etiam ipse commemorat.

{{ancora+|790|[[Aeneis/Liber X#790|790.]]}} {{sc|'''lacrimaeqve per ora volvtae'''}} non viri fortis, sed filii est considerata persona.

{{ancora+|791|[[Aeneis/Liber X#790|791.]]}} {{sc|'''optima facta'''}} alii legunt ‘optime’: est autem prosphonesis. {{sc|'''hic'''}} in hoc loco, vel in hoc bello: nam adverbium est.

{{ancora+|792|[[Aeneis/Liber X#790|792.]]}} {{sc|'''si qva fidem tanto est operi l. v.'''}} ‘si qua’ pro ‘si’, ut “Anthea si quem”: aut pro ‘si quam fidem’. et quaeritur ‘si qua fides’ a praeterito, an de futuro dicat. ‘tanto’ autem ‘operi’ non de suis carminibus dicit — nec enim sibi adrogaret — sed ‘tanto operi’, id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: ego quidem facta tua, o Lause, et mortem ex pietate venientem non silebo, si tamen credet vetustas ex scelerato homine pium filium fuisse procreatum.

{{ancora+|794|[[Aeneis/Liber X#790|794.]]}} {{sc|'''invtilis'''}} pro ‘vulnere debilitatus’. {{sc|'''inqve ligatvs'''}} pro ‘inligatusque’: et est tmesis cum hysterologia.

{{ancora+|795|[[Aeneis/Liber X#795|795.]]}} {{sc|'''inimicvm hastile'''}} cuiusdam quasi picturae pompa describitur.

{{ancora+|797|[[Aeneis/Liber X#795|797.]]}} {{sc|'''iamqve adsvrgentis dextrae'''}} ordo est: iamque subiit mucronem Aeneae dextrae adsurgentis et plagam ferentis. ‘subiit’ autem ‘mucronem’ iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum alibi antique dativo iunxerit, ut “muroque subibant”: quod suis locis plenius dictum est.

{{ancora+|798|[[Aeneis/Liber X#795|798.]]}} {{sc|'''morando svstinvit'''}} moram iniciendo eius impetum lusit.

{{ancora+|800|[[Aeneis/Liber X#800|800.]]}} {{sc|'''dvm genitor nati parma p. a.'''}} de historia est: nam Scipio Africanus cum esset vix annorum decem et septem, patrem suum defendit in bello, nec cessit viginti et septem confossus vulneribus.

{{ancora+|802|[[Aeneis/Liber X#800|802.]]}} {{sc|'''fvrit aeneas'''}} dolore scilicet, quod sibi Mezentius esset ereptus. et est integrum: quamquam furit, tenet se tamen.

{{ancora+|803|[[Aeneis/Liber X#800|803.]]}} {{sc|'''effvsa si qvando grandine'''}} praeteritum pro instanti posuit.

{{ancora+|804|[[Aeneis/Liber X#800|804.]]}} {{sc|'''praecipitant'''}} praecipitantur.

{{ancora+|805|[[Aeneis/Liber X#805|805.]]}} {{sc|'''tvta latet arte'''}} quod scilicet se perite a tempestate defendunt. ‘tuta’ autem ‘arte’ quae tuetur.

{{ancora+|806|[[Aeneis/Liber X#805|806.]]}} {{sc|'''alti fornice saxi'''}} concameratione, caverna.

{{ancora+|807|[[Aeneis/Liber X#805|807.]]}} {{sc|'''dvm plvit'''}} hic distinguendum: nam si iunxeris ‘dum pluit in terris’, erit archaismos; debuit enim dicere ‘in terras’. tamen sciendum est hemistichium hoc Lucretii esse, quod ita ut invenit Vergilius ad suum transtulit carmen. {{sc|'''in terris vt possint'''}} et viator et rusticus, quibus opera sunt in terris.

{{ancora+|808|[[Aeneis/Liber X#805|808.]]}} {{sc|'''exercere diem'''}} hypallage est pro ‘ipsi per diem exerceri’.

{{ancora+|809|[[Aeneis/Liber X#805|809.]]}} {{sc|'''nvbem belli dvm detonet'''}} bellantum impetum sustinet, donec deferveat. et bene translationem fecit a vicina conparatione.

{{ancora+|812|[[Aeneis/Liber X#810|812.]]}} {{sc|'''fallit te incavtvm pietas tva'''}} quod credis idcirco me pium tibi veniam posse concedere, quia et ipse pietatis intuitu dimicas pro patris salute. ‘tua’ autem ‘pietas’ prudenter est additum, quasi non a parente descendens.

{{ancora+|815|[[Aeneis/Liber X#815|815.]]}} {{sc|'''fila legvnt'''}} proprium fuerat ‘rumpunt’; tamen ‘legunt’ aut colligunt est, aut transeunt, ut “litoraque Epiri legimus”. {{sc|'''exigit ensem per medivm'''}} et cetera. poetica descriptio est: nam re vera fieri non potuit, ut gladius et transiret per medium corpus iuvenis, et in corpore iuvenis absconderetur: nam ‘exigit’ est ‘ex eo agit trans corpus’.

{{ancora+|817|[[Aeneis/Liber X#815|817.]]}} {{sc|'''parmam'''}} id est levia arma, non clipeum. ‘minacis’ autem non Lausi; non enim ipse minatus fuerat. ergo ordo est ‘mucro minacis’, Aeneae scilicet. aut si ad Lausum referas ‘minacis’, num audacis et fortis?

{{ancora+|819|[[Aeneis/Liber X#815|819.]]}} {{sc|'''implevitqve sinvm sangvis'''}} mire expressus est sinus tunicae sanguinem excipiens nec tramittens. {{sc|'''vita per avras concessit maesta ad manes'''}} vita, id est anima. et abusive dictum est; nam ad inferos simulacrum pergit, non anima.

{{ancora+|820|[[Aeneis/Liber X#820|820.]]}} {{sc|'''corpvsqve reliqvit'''}} potuit sine hoc sensus esse.

{{ancora+|825|[[Aeneis/Liber X#825|825.]]}} {{sc|'''pro lavdibvs istis'''}} quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim et pluraliter ‘laudibus’ dixit. alii ‘laudibus’ pro virtutibus, ut solet poeta, dictum tradunt.

{{ancora+|826|[[Aeneis/Liber X#825|826.]]}} {{sc|'''pivs aeneas tanta dabit indole dignvm'''}} propter vitandam adrogantiam tertia persona usus est, ut “et quisquam numen Iunonis adoret?”. ‘indoles’ autem est proprie imago quaedam virtutis futurae.

{{ancora+|827|[[Aeneis/Liber X#825|827.]]}} {{sc|'''qvibvs laetatvs habe tva'''}} moris enim fuerat ut cum his rebus homines sepelirentur quas dilexerant vivi.

{{ancora+|828|[[Aeneis/Liber X#825|828.]]}} {{sc|'''si qva est ea cvra remitto'''}} aut more illo dixit quo solet sepultura ad ipsa cadavera non pertinere — licet umbris, sicut in sexto legimus, prosit — ut “si qua est ea gloria signant”, item de Pallante “vano maesti comitamur honore”: aut certe, si qua est ea cura Mezentio, id est patri sacrilego, qui superos inferosque contemnit. an de tota hac re dubitat?

{{ancora+|830|[[Aeneis/Liber X#830|830.]]}} {{sc|'''aeneae magni dextra cadis'''}} sic alibi “nomen tamen haud leve patrum manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae”.

{{ancora+|832|[[Aeneis/Liber X#830|832.]]}} {{sc|'''sangvine tvrpantem'''}} non ipsum turpantem, sed ut accidit, ita dixit. {{sc|'''comptos de more capillos'''}} antiquo scilicet more, quo viri sicut mulieres componebant capillos: quod verum esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, quantum ad ornatum pertinet capitis.

{{ancora+|833|[[Aeneis/Liber X#830|833.]]}} {{sc|'''interea'''}} dum haec geruntur. et omnino sic est apud poetas ‘interea’, sicut apud Sallustium ‘eodem tempore’.

{{ancora+|834|[[Aeneis/Liber X#830|834.]]}} {{sc|'''vvlnera siccabat lymphis'''}} siccabat aqua. sed et nove et physice locutus est; nam cum aqua omnia infundantur, hic ait siccari vulnus aqua. et ratio vera est; fluxus enim sanguinis aquarum frigore continetur. {{sc|'''levabat'''}} inclinatione recreabat.

{{ancora+|835|[[Aeneis/Liber X#835|835.]]}} {{sc|'''adclinis'''}} quis ante hunc? {{sc|'''procvl'''}} modo ‘iuxta’ significat, ut “serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant”.

{{ancora+|836|[[Aeneis/Liber X#835|836.]]}} {{sc|'''gravia arma qviescvnt'''}} cur illa pendeant, haec in terra sint, docuit dicendo ‘gravia arma’: unde et ‘quiescunt’ dixit. bene ‘gravia’, ut et galeam arma, sed levia intellegamus. et talis est figura, sicut illa Sallustii “leonem atque alias feras”, ergo et leo fera est. ‘quiescunt’ autem quasi in terra posita, quoniam galea, quae pendebat, poterat et moveri.

{{ancora+|838|[[Aeneis/Liber X#835|838.]]}} {{sc|'''colla fovet'''}} sustinens se arboris trunco. {{sc|'''fvsvs propexam in pectore barbam'''}} barbam in pectus infusam habens. archaismos autem est quod ait ‘in pectore’ pro ‘in pectus’, sicut alibi “mediis effusus in undis” pro ‘in medias undas’. ‘propexam’ autem quis ante hunc?

{{ancora+|839|[[Aeneis/Liber X#835|839.]]}} {{sc|'''mvlta'''}} pro ‘multum’, sicut “et pede terram crebra ferit” pro ‘crebro’. {{sc|'''mvltvmqve remittit'''}} hoc pro ‘saepe’.

{{ancora+|841|[[Aeneis/Liber X#840|841.]]}} {{sc|'''svper arma ferebant'''}} supra scutum, sicut supra “inpositum scuto referunt Pallanta frequentes”.

{{ancora+|842|[[Aeneis/Liber X#840|842.]]}} {{sc|'''ingentem atqve ingenti vvlnere'''}} Homeri dictum keito megas megalosti.

{{ancora+|845|[[Aeneis/Liber X#845|845.]]}} {{sc|'''ad caelvm tendit palmas'''}} increpans deos, quasi sacrilegus. et sciendum uno eodemque tempore non eum potuisse et inhaerere corpori et manus ad caelum levare, licet poeta ista coniunxerit. {{sc|'''corpore inhaeret'''}} aut inhaeret Lauso suo corpore: aut certe hysterologia est, ut sit ‘haeret in corpore’: melius tamen est ut sit antiptosis pro ‘corpori’, ut “haeret pede pes” pro ‘pedi’.

{{ancora+|848|[[Aeneis/Liber X#845|848.]]}} {{sc|'''per vvlnera servor'''}} aut re vera ‘per vulnera’, quia per totum eius corpus mucro transierat: aut invidiose ‘vulnera’ ait pro ‘vulnus’, sicut Terentius “non perpeti meretricum contumelias”, cum de Thaide loqueretur.

{{ancora+|850|[[Aeneis/Liber X#850|850.]]}} {{sc|'''nvnc demvm exilivm infelix nvnc alte vvlnvs adactvm'''}} solacio enim viventis filii utrumque fuerat ante tolerabile.

{{ancora+|851|[[Aeneis/Liber X#850|851.]]}} {{sc|'''idem ego'''}} qui nunc causa tuae mortis fui, feci ut et exulis et sacrilegi filius esse dicereris.

{{ancora+|852|[[Aeneis/Liber X#850|852.]]}} {{sc|'''pvlsvs ob invidiam'''}} excusat, ne merito expulsus esse videatur.

{{ancora+|854|[[Aeneis/Liber X#850|854.]]}} {{sc|'''omnes per mortes'''}} per omnia mortis genera, nam una mors est: aut ‘per mortes omnes’, id est per diversa supplicia: aut quasi non una tantum morte dignus.

{{ancora+|857|[[Aeneis/Liber X#855|857.]]}} {{sc|'''vis alto vvlnere tardat'''}} alti vulneris violentia.

{{ancora+|858|[[Aeneis/Liber X#855|858.]]}} {{sc|'''havd deiectvs'''}} non deiectus animo.

{{ancora+|860|[[Aeneis/Liber X#860|860.]]}} {{sc|'''adloqvitvr maerentem'''}} tristem. haec enim animalia secundum Homerum, cum sint tristia, indicant dominorum mortem futuram. et proprie ‘adloquitur’ dixit: est enim ‘adloqui’ consolari.

{{ancora+|861|[[Aeneis/Liber X#860|861.]]}} {{sc|'''rhaebe div res si qva div mortalibvs vlla est'''}} hoc loco notant Vergilium critici, quod homini sacrilego dedit prudentem sententiam: quam rem ratio naturalis excusat. ea enim quae per naturam movent animos, in quamvis personam cadunt, illa vero tantum sunt prudentium, quae non nisi consilio et ratione deprehenduntur: unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis, ut “ne quid nimis”.

{{ancora+|862|[[Aeneis/Liber X#860|862.]]}} {{sc|'''spolia illa crventa'''}} arma Aeneae, Lausi cruore perfusa — inde intulit ‘et caput Aeneae’, per quod etiam spolia Aeneae intellegimus — nam Lauso nihil detraxerat; dixit enim ‘arma, quibus laetatus, habe tua’. si autem ‘cruenti’, intellexeris scilicet crudelis: sic enim convenit personae loquentis.

{{ancora+|863|[[Aeneis/Liber X#860|863.]]}} {{sc|'''lavsiqve dolorvm'''}} num ‘Lausi dolorum’ ut “lacrimas dilectae pelle Creusae” ?

{{ancora+|864|[[Aeneis/Liber X#860|864.]]}} {{sc|'''avt aperit si nvlla viam vis'''}} aut si nullam ostendit fortitudo rationem. ‘aperit’ autem praesens pro futuro.

{{ancora+|865|[[Aeneis/Liber X#865|865.]]}} {{sc|'''neqve enim fortissime credo'''}} quod dignaberis habere dominos Teucros, scilicet ignavos: nam hoc intellegimus ex eo quod dixit equo ‘fortissime’. plerumque enim ex alterius personae vituperatione vel laude, quid de alia dicatur, agnoscimus, ut hoc loco Troianos vituperatos ex equi laude cognoscimus. item alibi e contra “et nunc ille Paris”, scilicet adulter: nam illo loco ex persona Paridis vituperatur Aeneas.

{{ancora+|867|[[Aeneis/Liber X#865|867.]]}} {{sc|'''exceptvs tergo'''}} equo se praebente susceptus: quod fieri plerumque conspicimus.

{{ancora+|868|[[Aeneis/Liber X#865|868.]]}} {{sc|'''iacvlis oneravit a.'''}} aviditas saevientis exprimitur, ut saepius.

{{ancora+|869|[[Aeneis/Liber X#865|869.]]}} {{sc|'''aere capvt fvlgens'''}} quia supra “procul aerea ramis dependet galea”.

{{ancora+|871|[[Aeneis/Liber X#870|871.]]}} {{sc|'''vno in corde pvdor'''}} ‘uno’ autem pro eodem. tribus vero adfectibus conturbatum significat, pudore, ira, dolore, quae potentia sunt singula.

{{ancora+|875|[[Aeneis/Liber X#875|875.]]}} {{sc|'''sic pater ille devm faciat'''}} bene in perniciem contemptoris deorum deos invocat. {{sc|'''sic altvs apollo'''}} aut venerabilis; aut quia in excelso loco consecratus est.

{{ancora+|876|[[Aeneis/Liber X#875|876.]]}} {{sc|'''incipias'''}} deest ‘ut’. {{sc|'''infesta hasta'''}} in vulnus parata, id est protenta.

{{ancora+|879|[[Aeneis/Liber X#875|879.]]}} {{sc|'''qva perdere posses'''}} deest ‘me’: nam hoc dicit, nisi extincto filio nulla se ratione potuisse superari.

{{ancora+|880|[[Aeneis/Liber X#880|880.]]}} {{sc|'''nec divvm parcimvs vlli'''}} hoc ideo, quia Aeneas invocaverat deos, ut ‘sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo’.

{{ancora+|881|[[Aeneis/Liber X#880|881.]]}} {{sc|'''desine'''}} scilicet mortem minari: quoniam libenter moriturus advenit.

{{ancora+|883|[[Aeneis/Liber X#880|883.]]}} {{sc|'''inde alivd'''}} id est iacit telum.

{{ancora+|884|[[Aeneis/Liber X#880|884.]]}} {{sc|'''vmbo'''}} scutum: nam a parte totum intellegimus.

{{ancora+|885|[[Aeneis/Liber X#885|885.]]}} {{sc|'''ter circvm'''}} enarravit quid esset ‘ingenti gyro’. {{sc|'''laevos eqvitavit in orbes'''}} secundum artem militiae: nam eques stans facillime superatur a pedite. in laevam autem partem ideo circuibat, ut Aeneae dexteram partem circumveniret, quae utique nuda erat.

{{ancora+|888|[[Aeneis/Liber X#885|888.]]}} {{sc|'''tot spicvla taedet'''}} hic ostendit quid sit ‘figitque volatque’.

{{ancora+|889|[[Aeneis/Liber X#885|889.]]}} {{sc|'''pvgna iniqva'''}} pedes contra equitem.

{{ancora+|890|[[Aeneis/Liber X#890|890.]]}} {{sc|'''mvlta movens'''}} utrum in ipsum, an in equum tela torqueret, quo vulnerato Mezentius carebat effugio. {{sc|'''inter tempora'''}} id est in frontem.

{{ancora+|891|[[Aeneis/Liber X#890|891.]]}} {{sc|'''bellatoris eqvi'''}} per quem bellum geritur. aliter hominem dicimus bellatorem, qui bellum gerit.

{{ancora+|894|[[Aeneis/Liber X#890|894.]]}} {{sc|'''inplicat'''}} inpedit. {{sc|'''cernvvs'''}} cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, ut etiam Varro in ludis theatralibus docet.

{{ancora+|895|[[Aeneis/Liber X#895|895.]]}} {{sc|'''clamore incendvnt caelvm'''}} implent. et abusive dixit. {{sc|'''troesqve'''}} hoc est Troiani gaudio. {{sc|'''latiniqve'''}} scilicet dolore.

{{ancora+|896|[[Aeneis/Liber X#895|896.]]}} {{sc|'''advolat aeneas'''}} multi haec nolunt distingui, quasi simul fiant.

{{ancora+|899|[[Aeneis/Liber X#895|899.]]}} {{sc|'''havsit caelvm m. r.'''}} hoc est aerem: Lucretius “in hoc caelo, qui dicitur aer”. et hoc dicit: postquam respiravit et mentem recepit post perturbationem ex equi venientem ruina.

{{ancora+|900|[[Aeneis/Liber X#900|900.]]}} {{sc|'''hostis amare'''}} aspere. et hoc Homeri est de telo dictum, quod hic ad hominem transtulit: ille enim ait pikron oiston.

{{ancora+|901|[[Aeneis/Liber X#900|901.]]}} {{sc|'''nvllvm in caede nefas'''}} mori viro forti nefas non est, nec ego sic ut vincerem veni, hoc est cum voluntate procumbo. ergo aut nihil acerbi in morte se passurum ait; aut nihil nefandum Aenean commissurum, si se volentem interfecerit, quia mori decreverit, si mortem filii non potuisset ulcisci. {{sc|'''nec sic ad proelia veni'''}} hoc est ut vincerem, aut victus mortem deprecarer: ergo libenter occumbo.

{{ancora+|902|[[Aeneis/Liber X#900|902.]]}} {{sc|'''nec tecvm mevs haec pepigit mihi foedera lavsvs'''}} hoc est non cum hoc pacto a te Lausus recessit, ut ego vitam requiram. ‘foedera’ autem ‘pepigit’ per translationem dixit, id est non sic pugnavit Lausus, ut ullum mihi vitae relinqueret desiderium.

{{ancora+|903|[[Aeneis/Liber X#900|903.]]}} {{sc|'''venia'''}} beneficium, ut “orantes veniam”.

{{ancora+|904|[[Aeneis/Liber X#900|904.]]}} {{sc|'''acerba meorvm'''}} quasi hoc de Aenea non senserit.

{{ancora+|905|[[Aeneis/Liber X#905|905.]]}} {{sc|'''hvnc oro defende fvrorem'''}} inimicorum iram et post fata saevire cupientem. ‘defende’ autem est prohibe, ut “dum teneras defendo a frigore myrtos”. et bene petit ab Aenea sepulturam, quod scit eum ultro concedere, ut probavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum.

{{ancora+|907|[[Aeneis/Liber X#905|907.]]}} {{sc|'''havd inscivs'''}} litotes figura: non enim dicit ‘non ignarus’, sed expectans omnibus votis, ut “munera nec sperno”, id est libenter accipio. in hac autem figura plus cogitatur, quam dicitur.

{{ancora+|908|[[Aeneis/Liber X#905|908.]]}} {{sc|'''vndantiqve animam diffvndit in arma crvore'''}} ordo est ‘in arma undanti cruore animam diffundit’, cuius sedem plerique sanguinem volunt esse. et sic est dictum hoc, ut “una eademque via sanguis animusque sequuntur”.
{{Liber
|Ante = Commentarius IX
|AnteNomen = ../Liber IX
|Post = Commentarius XI
|PostNomen = ../Liber XI
}}</text>
      <sha1>6lkaq6k88f4f5o3nydrwyororxr2obf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Nicolai de Cusa opera (Basileae 1565).pdf/367</title>
    <ns>104</ns>
    <id>70146</id>
    <revision>
      <id>278824</id>
      <parentid>225970</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <origin>278824</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3536" sha1="avzw265alwhfdrdc3af6qw0fhblz2yr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{left|267}}&lt;/noinclude&gt;{{ct|REVEREND. P. NICOLAI}}
{{ct|de Cusa Cardinalis, liber, qui}}
{{ct|inscribitur de Beryllo, incipit.}}
{{ct|Cap. I.}}
{{is|Q}}UI legerit ea, quae in variis scripsi libellis, videbit me in oppositorum
coincidentia, crebrius versatum, quam nisus sum frequenter,
iuxta intellectualem visionem, quae excedit rationis vigorem,
concludere. Unde ut quam clare legenti conceptum depromam,
speculum et aenigma subiiciam, quo se infirmus cuiusque intellectus
in ultimo scibilium iuvet et dirigat. Et graviores doctissimorum
in difficilibus, ponam paucas sententias et opiniones, ut applicato
speculo et aenigmate, visione intellectuali iudex fias, quantum
quisque propinquius ad veritatem accedat. Et quamvis videatur
libellus iste brevis, tamen dat sufficientem praxim, quomodo
ex aenigmate ad visionem in omni altitudine possit pertingi.
Erit etiam in cuiusque potestate, modum qui subicitur applicandi
et extendendi ad quaeque indaganda.

Causa autem, cur tam Plato in Epistulis quam Dionysius magnus
Areopagita prohibuerunt haec mystica his, qui elevationes intellectuales
ignorant, propalari, est quia illis nihil magis risu dignum
quam haec alta videbuntur. Animalis enim homo haec divina
non percipit, sed exercitatum habentibus in his intellectum nihil
desiderabilius occurret. Si igitur tibi prima facie haec insipida deliramenta
videbuntur, scias te deficere. Et hoc si aliquantulum maximo
sciendi desiderio continuaveris meditationes et praxim ab aliquo,
qui tibi aenigma declaret, acceperis, eo pervenies quod nihil
huic luci antepones et intellectualem thesaurum repperisse gaudebis;
et hoc paucissimis diebus experieris. Nunc ad rem descendens
primum exponam, cur imposui libello nomen Beryllus et quid intendam.

{{ct|Cap. II.}}
{{is|B}}Eryllus lapis est lucidus, albus et transparens. Cui datur forma
concava pariter et convexa, et per ipsum videns attingit prius
invisibile. Intellectualibus oculis si intellectualis beryllus, qui formam
habeat maximam pariter et minimam, adaptatur, per eius medium
attingitur indivisibile omnium principium. Quomodo autem
hoc fiat, propono quanto clarius possum enodare praemissis quibusdam
ad hoc opportunis.

{{ct|Cap. III.}}
{{is|O}}Portet te primum attendere unum esse primum principium,
et id nominatur secundum Anaxagoram intellectus, a quo omnia
in esse prodeunt, ut se ipsum manifestet. Intellectus enim lucem
suae intelligentiae delectatur ostendere et communicare. Conditor
igitur intellectus, quia se finem facit suorum operum, ut scilicet
gloria sua manifestetur, creat cognoscitivas substantias, quae veritatem
ipsius videre possint, et illis se praebet ipse conditor modo
quo capere possunt visibilem. Hoc scire est primum, in quo complicite
omnia dicenda continentur.

{{ct|Cap. IIII.}}
{{is|S}}ecundo scias, quomodo id, quod non est verum neque verisimile,
non est. Omne autem quod est aliter est in alio quam in se.
Est enim in se ut in suo vero esse, in alio autem ut in suo esse verisimili,
ut calidum in se est ut in suo vero esse et in calefacto est per
similitudinem suae caliditatis. Sunt autem tres modi cognoscitivi,
scilicet sensibilis, intellectualis et intelligentialis, qui dicuntur caeli
secundum Augustinum. Sensibile in sensu est per suam sensibilem
speciem sive similitudinem, et sensus in sensibili per suam sensitivam
speciem. Sic intelligibile in intellectu per suam intelligibilem
similitudinem, et intellectus in intelligibili per suam intellectivam
similitudinem. Ita intelligentiale in intelligentia et e converso. {{pt|Illi}}&lt;noinclude&gt;&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>avzw265alwhfdrdc3af6qw0fhblz2yr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Nos in schola latine loquimur - Ars latine loquendi.pdf/22</title>
    <ns>104</ns>
    <id>72819</id>
    <revision>
      <id>278862</id>
      <parentid>242357</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JimKillock</username>
        <id>19003</id>
      </contributor>
      <origin>278862</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1518" sha1="61fck4izznef5byvf2a2zqzsm5fhi03" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;~2025-27166-18&quot; /&gt;{{c|— 8 —}}
{{dhr|2}}&lt;/noinclude&gt;{{c|'''3. Excusandi modus.'''}}
'''M'''. Quomodo, Alexi, construitur verbum ''excusandi''?

'''A'''. Exemplum proferam, domine, quo res explanetur.

1. Petrus semet ipsum et Paulum apud praeceptorem vel praeceptori excusat.

2. Petrus apud praeceptorem valetudinem excusat vel—se valetudinis causa excusat ''(s'excuse sur)''.

3. Petrus praeceptori moram (tarditatem) excusat vel de mora sua se excusat ''(s'excuse de)''.

'''M'''. Si tu esses praeceptor, quid diceres Petro?

'''A'''. Tu nimis saepe excusationem quaeris, Petre ''(cherches à t'excuser)''.

Initium sermonis tui semper ab excusatione oritur.

Semper promptus es ad causam confingendam vel reperiendam ''(pretexte)''.

Tu aegrum te esse facile causaris ''(pretendre)''; semper in promptu habes causas.

Saepius justo a schola abes excusatione morbi (per causam, nomine, simulatione morbi; causa interposita, illata, te aegrotare; causans, causam interponens, inter serens, te aegrotare—sous pretexte).

Qua modo usus es, excusatio non est idonea (honesta—''valable)''.

Ista est excusatio, quam modo excogitasti.

Vitium est, quod nihil excusationis habet (excusationem non habet).

Tibi excusatio potest esse nulla (tu n'es pas excusable).

Quam potes afferre excusationem?

Mihi quidem non satisfecisti.

Nihil tibi facilius quam alicujus rei uti excusatione.

Vitio tuo venia dari non potest.

Hoc est indignum venia (venia caret —''inexcusable'').

Istud tibi non dat excusationem ''(ne vous excuse pas)''.
{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>61fck4izznef5byvf2a2zqzsm5fhi03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf/138</title>
    <ns>104</ns>
    <id>82007</id>
    <revision>
      <id>278825</id>
      <parentid>264947</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <comment>/* Validated */</comment>
      <origin>278825</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2558" sha1="ii9tm8lphmakwdrgx6exhk81lgneadd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Trooper57&quot; /&gt;{{rh|120|{{sc|Gvilielmi Pisonis}}|}}&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;XCIX&quot;/&gt;{{c|{{sc|Cap. XCIX.}}}}

{{c|{{larger|''De Ma{{s}}arandiba, eju{{s}}que facultatibus.''}}}}

{{Is|A}}{{sc|Rbor}} h{{ae}}c Cera{{s}}um altitudine non {{s}}olum, {{s}}ed {{et}} ligno, foliis fructibu{{s}}que {{ae}}mulatur, eique, {{s}}i è longinquo con{{s}}piciatur, {{s}}imillima apparet. Olim {{s}}ilve{{s}}tris {{et}} in monto{{s}}is poti{{s}}{{s}}imum locis na{{s}}cens, nunc in {{FI
|file=Historia naturalis Brasiliae 135 (cropped) 1.jpg
|tsize=350px
|float=right
|margin-left=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}} hortis Lu{{s}}itanorum quoque excolitur. Floret men{{s}}ibus hybernis, moxque fert fructus infinitos, cera{{s}}i quidem Europ{{ae}}i magnitudine {{et}} figura, c{{ae}}terum multum di{{s}}{{s}}imiles; quod pellicula ve{{s}}tiantur tenaci, cra{{s}}{{s}}a, prius rube{{s}}cente, {{s}}ed ubi maturuerint, miniati {{et}} tri{{s}}tis coloris: pr{{ae}}ter duriorem quem continent lapidem, lacteo turgent liquore dulci{{s}}{{s}}imo, eoque non ingrato, ac proinde ab omnibus pariter incolis inter epulas expetito. Quia temperate calidus e{{s}}t hic {{s}}uccus, {{et}} nutriendi facultate pollet, expre{{s}}{{s}}us emul{{s}}ionis in{{s}}tar exhibetur; tum imprimis contra frigidiores pectoris affectus vel {{s}}olus vel aliis remediis pectoralibus admixtus: guttur denique {{et}} a{{s}}peram arteriam male affectam, maximopere mulcere compertum e{{s}}t.
&lt;section end=&quot;XCIX&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;C&quot;/&gt;{{c|{{sc|Cap. C.}}}}

{{c|{{larger|''De Amongeaba, eju{{s}}que facultatibus.''}}}}

{{FI
|file=Historia naturalis Brasiliae 135 (cropped) 2.jpg
|tsize=350px
|float=right
|margin-left=0.3em
|margin-top=0.3em
|margin-bottom=0.3em}}{{Is|A}}{{sc|Mongeaba}} herba qu{{ae}} graminis videtur {{s}}pecies, in areno{{s}}is locis {{s}}ponte luxuriat, {{et}} ultra tibi{{ae}} altitudinem a{{s}}{{s}}urgit, unico caule eoque duriore {{et}} fere ligno{{s}}o, foliis oblongis Gladioli in modum na{{s}}centibus.

In {{s}}ummitate capitulo a{{s}}pero in{{s}}tar ari{{s}}t{{ae}} Panici {{s}}ilve{{s}}tris decoratur.

Facies hujus plant{{ae}} mihi diutius nota quam u{{s}}us; quippe ab illis Incolis tantum mihi traditus, quibus Malv{{ae}} {{et}} Ba{{s}}ourhin{{ae}} copia dee{{s}}t, quod earum emollientium herbarum vices {{s}}uppleat, {{et}} eodem modo pr{{ae}}parata {{et}} externe adhibita u{{s}}us eo{{s}}dem pr{{ae}}{{s}}tet: imprimis autem fomentis {{et}} lavacris ex illa confectis anum ex Tene{{s}}mo afflictam demulceat, magnumque illi {{s}}olatium adferat.
&lt;section end=&quot;C&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;{{d|{{sc|Cap.}}}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ii9tm8lphmakwdrgx6exhk81lgneadd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Psalmus vernalis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84573</id>
    <revision>
      <id>278858</id>
      <parentid>277144</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <origin>278858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="805" sha1="jpy5i6gpxd46atwa1dx194adgcfo5ws" xml:space="preserve">{{titulus
|Scriptor=Fridericus Amadeus Klopstock
|OperaeTitulus=Psalmus vernalis &lt;br&gt;''celeberrimi Klopstock''
|OperaeWikiPagina= 
|Genera=carmina
|SubTitulus=(''Die Frühlingsfeier'')
|Annus =1759
|Interpres=Venceslaus Aloisius Svoboda
|AnnusInterpretationis = 1832
|LinguaNativa=Germanica
|Editio= 1832
|Fons=[https://www.google.ru/books/edition/Poeseos_latinae_Specimina_edit_Wenceslaw/KCVSAAAAcAAJ GoogleBooks]
}}

{{Liber
|Ante=Elegia Michaelis Denis
|AnteNomen=Elegia Michaelis Denis
|Post=Ad Deum (Uz)
|PostNomen=Ad Deum
}}

''(e [[Poeseos Latinae specimina|Poeseos Latinae speciminibus]])''

&lt;pages index=&quot;Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf&quot; from=109 to=113 fromsection=s1/&gt;


{{Liber
|Ante=Elegia Michaelis Denis
|AnteNomen=Elegia Michaelis Denis
|Post=Ad Deum (Uz)
|PostNomen=Ad Deum
}}</text>
      <sha1>jpy5i6gpxd46atwa1dx194adgcfo5ws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278859</id>
      <parentid>278858</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <origin>278859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="856" sha1="p3tr0h3z95wilguy89lzvccuqa9p8bl" xml:space="preserve">{{titulus
|Scriptor=Fridericus Amadeus Klopstock
|OperaeTitulus=Psalmus vernalis &lt;br&gt;''celeberrimi Klopstock''
|OperaeWikiPagina= 
|Genera=carmina
|SubTitulus=(''Die Frühlingsfeier'')
|Annus =1759
|Interpres=Venceslaus Aloisius Svoboda
|AnnusInterpretationis = 1832
|LinguaNativa=Germanica
|Editio= 1832
|Fons=[https://www.google.ru/books/edition/Poeseos_latinae_Specimina_edit_Wenceslaw/KCVSAAAAcAAJ GoogleBooks]
|Liber=Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf
}}

{{Liber
|Ante=Elegia Michaelis Denis
|AnteNomen=Elegia Michaelis Denis
|Post=Ad Deum (Uz)
|PostNomen=Ad Deum
}}

''(e [[Poeseos Latinae specimina|Poeseos Latinae speciminibus]])''

&lt;pages index=&quot;Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf&quot; from=109 to=113 fromsection=s1/&gt;


{{Liber
|Ante=Elegia Michaelis Denis
|AnteNomen=Elegia Michaelis Denis
|Post=Ad Deum (Uz)
|PostNomen=Ad Deum
}}</text>
      <sha1>p3tr0h3z95wilguy89lzvccuqa9p8bl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Liber:Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf</title>
    <ns>106</ns>
    <id>85574</id>
    <revision>
      <id>278826</id>
      <timestamp>2026-08-30T18:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens ''</comment>
      <origin>278826</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="is8uwu3e000vr9ryv9ccquvbgxyny0o" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Title=[[Poeseos Latinae specimina]]
|Language=la
|Volume=
|Author=[[Scriptor:Venceslaus Aloisius Svoboda|Venceslaus Aloisius Svoboda]]
|Translator=
|Editor=
|Illustrator=
|Publisher=
|Address=
|Year=1832
|Source=
|Image=3
|Progress=X
|Pages=&lt;pagelist
3=1 3to26=highroman
27=1 317to320=– 321=291
323to332=–
 /&gt;
|Remarks=
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>is8uwu3e000vr9ryv9ccquvbgxyny0o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278832</id>
      <parentid>278826</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <origin>278832</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="186" sha1="rzhtvk6hchrwgu2c5rj8jpdgfa1x3ji" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Title=[[Poeseos Latinae specimina]]
|Language=la
|Volume=
|Author=[[Scriptor:Venceslaus Aloisius Svoboda|Venceslaus Aloisius Svoboda]]
|Translator=
|Editor=
|Illustrator=
|Publisher=
|Address=
|Year=1832
|Source=
|Image=3
|Progress=X
|Pages=&lt;pagelist
1to2=– 3=1 3to26=highroman
27=1 317to320=– 321=291
323to332=–
 /&gt;
|Remarks=
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>rzhtvk6hchrwgu2c5rj8jpdgfa1x3ji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278860</id>
      <parentid>278832</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <origin>278860</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="o107k2rg1beb8crl5xe1kh1z7aehi10" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Title=[[Poeseos Latinae specimina]]
|Language=la
|Volume=
|Author=[[Scriptor:Venceslaus Aloisius Svoboda|Venceslaus Aloisius Svoboda]]
|Translator=
|Editor=
|Illustrator=
|Publisher=
|Address=
|Year=1832
|Source=
|Image=3
|Progress=X
|Pages=&lt;pagelist
1to2=– 3=1 3to26=highroman
27=1 317to320=– 321=291
323to332=–
 /&gt;
|Remarks={{:Poeseos Latinae specimina}}
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>o107k2rg1beb8crl5xe1kh1z7aehi10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Historia Naturalis Brasiliae/Medicina Brasiliensi/IV/XCIX</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85575</id>
    <revision>
      <id>278827</id>
      <timestamp>2026-08-30T18:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '&lt;pages index=&quot;Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf&quot; include=138 onlysection=XCIX  header=1  prev=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Medicina Brasiliensi/IV/XCVIII|Caput XCVIII]]&quot; next=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Medicina Brasiliensi/IV/C|Caput C]]&quot; /&gt;'</comment>
      <origin>278827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255" sha1="2dfmk2vr2zcjcm8w5hz3aw9pmsdd63l" xml:space="preserve">&lt;pages index=&quot;Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf&quot;
include=138 onlysection=XCIX 
header=1 
prev=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Medicina Brasiliensi/IV/XCVIII|Caput XCVIII]]&quot;
next=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Medicina Brasiliensi/IV/C|Caput C]]&quot; /&gt;</text>
      <sha1>2dfmk2vr2zcjcm8w5hz3aw9pmsdd63l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278844</id>
      <parentid>278827</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <origin>278844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="q8l18t0uc5h8jg9lwcpgyxbgakmejpz" xml:space="preserve">&lt;pages index=&quot;Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf&quot;
include=138 onlysection=XCIX 
header=1 /&gt;</text>
      <sha1>q8l18t0uc5h8jg9lwcpgyxbgakmejpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Historia Naturalis Brasiliae/Medicina Brasiliensi/IV/C</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85576</id>
    <revision>
      <id>278828</id>
      <timestamp>2026-08-30T18:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <comment>Paginam instituit, scribens '&lt;pages index=&quot;Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf&quot; include=138 onlysection=C  header=1  prev=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Medicina Brasiliensi/IV/XCIX|Caput XCIX]]&quot; next=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Medicina Brasiliensi/IV/CI|Caput CI]]&quot; /&gt;'</comment>
      <origin>278828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="250" sha1="kmywoeivy9o3w2hbgj1f3of221xq5le" xml:space="preserve">&lt;pages index=&quot;Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf&quot;
include=138 onlysection=C 
header=1 
prev=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Medicina Brasiliensi/IV/XCIX|Caput XCIX]]&quot;
next=&quot;[[Historia Naturalis Brasiliae/Medicina Brasiliensi/IV/CI|Caput CI]]&quot; /&gt;</text>
      <sha1>kmywoeivy9o3w2hbgj1f3of221xq5le</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278845</id>
      <parentid>278828</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trooper57</username>
        <id>22870</id>
      </contributor>
      <origin>278845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="68bp8ns2bxwnuao2oqtgncd3b9grvys" xml:space="preserve">&lt;pages index=&quot;Historia Naturalis Brasiliae (1648).pdf&quot;
include=138 onlysection=C 
header=1 /&gt;</text>
      <sha1>68bp8ns2bxwnuao2oqtgncd3b9grvys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf/1</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85577</id>
    <revision>
      <id>278833</id>
      <timestamp>2026-08-30T19:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Without text */</comment>
      <origin>278833</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="8qmpkk1i01ep1y6uqq0xwa871zq6onx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;0&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qmpkk1i01ep1y6uqq0xwa871zq6onx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf/2</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85578</id>
    <revision>
      <id>278834</id>
      <timestamp>2026-08-30T19:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Without text */</comment>
      <origin>278834</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="8qmpkk1i01ep1y6uqq0xwa871zq6onx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;0&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qmpkk1i01ep1y6uqq0xwa871zq6onx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf/3</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85579</id>
    <revision>
      <id>278835</id>
      <timestamp>2026-08-30T20:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '{{ct|Poëseos latinae}}  {{ct|'''Specimina,}}}    {{ct|edit}}  {{ct|Wenceslawus Aloysius Swoboda,}} {{ct|caes. reg. Humanitatis classium in Gymnasio}} {{ct|Pragae Minoris Professor,}}    {{rule|16em}}    {{ct|Pragae 1832,}} {{ct|prostat ad Theophili Haase filios.}}'</comment>
      <origin>278835</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="265" sha1="6o826cg3svqyw8p5k7icwmr2irrhctr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{ct|Poëseos latinae}}

{{ct|'''Specimina,}}}


{{ct|edit}}

{{ct|Wenceslawus Aloysius Swoboda,}}
{{ct|caes. reg. Humanitatis classium in Gymnasio}}
{{ct|Pragae Minoris Professor,}}


{{rule|16em}}


{{ct|Pragae 1832,}}
{{ct|prostat ad Theophili Haase filios.}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6o826cg3svqyw8p5k7icwmr2irrhctr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf/4</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85580</id>
    <revision>
      <id>278836</id>
      <timestamp>2026-08-30T20:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Without text */</comment>
      <origin>278836</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="8qmpkk1i01ep1y6uqq0xwa871zq6onx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;0&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qmpkk1i01ep1y6uqq0xwa871zq6onx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf/5</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85581</id>
    <revision>
      <id>278837</id>
      <timestamp>2026-08-30T22:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '{{ct|Poëseos latinae}} {{ct|Specimina,}}  {{ct|edit}}  {{ct|Wenceslawus Aloysius Swoboda,}} {{ct|caes, reg. Humanitatis classium in Gymnasio}} {{ct|Pragae Minoris Professor.}}'</comment>
      <origin>278837</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="227frx43lwisffbjyuifxhwbvibc1vb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{ct|Poëseos latinae}}
{{ct|Specimina,}}

{{ct|edit}}

{{ct|Wenceslawus Aloysius Swoboda,}}
{{ct|caes, reg. Humanitatis classium in Gymnasio}}
{{ct|Pragae Minoris Professor.}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>227frx43lwisffbjyuifxhwbvibc1vb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf/6</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85582</id>
    <revision>
      <id>278838</id>
      <timestamp>2026-08-30T22:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Without text */</comment>
      <origin>278838</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="8qmpkk1i01ep1y6uqq0xwa871zq6onx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;0&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qmpkk1i01ep1y6uqq0xwa871zq6onx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf/109</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85583</id>
    <revision>
      <id>278839</id>
      <timestamp>2026-08-30T22:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '{{ct|v=3|'''{{Spatium|60%|Psalmus vernali|s.}}'''}} {{ct|v=3|({{Gothica|Die Frühlingsfeier.}})}} {{ct|v=3|''Celeberrimi Klopstock.''}} {{rule|6em}}  &lt;poem&gt; Immensa rerum nec procul aequora Lustrare mens fert, sidereas neque    Sedes, beatae quâ catervae       Concelebrant Dominum potentem;   Fas sit vel unam visere guttulam, Summi profectam quippe manû Dei,    Lustrare fas sit terram, et unâ       Concelebrare Deum potentem!   Terram Jehovae...</comment>
      <origin>278839</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="608" sha1="beegijr1tztfja7xp1vzoz3zo30v730" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{Right|83}}
{{rule}}&lt;/noinclude&gt;{{ct|v=3|'''{{Spatium|60%|Psalmus vernali|s.}}'''}}
{{ct|v=3|({{Gothica|Die Frühlingsfeier.}})}}
{{ct|v=3|''Celeberrimi Klopstock.''}}
{{rule|6em}}

&lt;poem&gt;
Immensa rerum nec procul aequora
Lustrare mens fert, sidereas neque
   Sedes, beatae quâ catervae
      Concelebrant Dominum potentem;
 
Fas sit vel unam visere guttulam,
Summi profectam quippe manû Dei,
   Lustrare fas sit terram, et unâ
      Concelebrare Deum potentem!
 
Terram Jehovae constituit manus,
Stellae nitentes quando agere orbitas,
   Majora dum praebere coelo
      Astra jubar nitidum profundo,

&lt;!----&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/poem&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>beegijr1tztfja7xp1vzoz3zo30v730</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278842</id>
      <parentid>278839</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <origin>278842</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="601" sha1="dpzvmuebn0fvnkyvyccprsd4gj3qen3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{Right|83}}
{{rule}}&lt;/noinclude&gt;{{ct|v=3|'''{{Spatium|60%|Psalmus vernali|s.}}'''}}
{{ct|v=3|({{Gothica|Die Frühlingsfeier.}})}}
{{ct|v=3|''Celeberrimi Klopstock.''}}
{{rule|6em}}

&lt;poem&gt;
Immensa rerum nec procul aequora
Lustrare mens fert, sidereas neque
   Sedes, beatae quâ catervae
      Concelebrant Dominum potentem;
 
Fas sit vel unam visere guttulam,
Summi profectam quippe manû Dei,
   Lustrare fas sit terram, et unâ
      Concelebrare Deum potentem!
 
Terram Jehovae constituit manus,
Stellae nitentes quando agere orbitas,
   Majora dum praebere coelo
      Astra jubar nitidum profundo,

&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dpzvmuebn0fvnkyvyccprsd4gj3qen3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278843</id>
      <parentid>278842</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <origin>278843</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="609" sha1="9b7vzoqfsqbbkj9watqgdl3hibl2pxg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{Right|83}}
{{rule}}&lt;/noinclude&gt;{{ct|v=3|'''{{Spatium|60%|Psalmus vernali|s.}}'''}}
{{ct|v=3|({{Gothica|Die Frühlingsfeier.}})}}
{{ct|v=3|''Celeberrimi Klopstock.''}}
{{rule|6em}}

&lt;poem&gt;
Immensa rerum nec procul aequora
Lustrare mens fert, sidereas neque
   Sedes, beatae quâ catervae
      Concelebrant Dominum potentem;
 
Fas sit vel unam visere guttulam,
Summi profectam quippe manû Dei,
   Lustrare fas sit terram, et unâ
      Concelebrare Deum potentem!
 
Terram Jehovae constituit manus,
Stellae nitentes quando agere orbitas,
   Majora dum praebere coelo
      Astra jubar nitidum profundo,

{{nop}}
&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9b7vzoqfsqbbkj9watqgdl3hibl2pxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278850</id>
      <parentid>278843</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proofread */</comment>
      <origin>278850</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="647" sha1="hqqb1aki6l9p430q0iixex64zn8n5wm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{Right|83}}
{{rule}}&lt;/noinclude&gt;{{ct|v=3|'''{{Spatium|60%|Psalmus vernali|s.}}'''}}
{{ct|v=3|({{Gothica|Die Frühlingsfeier.}})}}
{{ct|v=3|''Celeberrimi Klopstock.''}}
{{rule|6em}}

&lt;section begin=s1/&gt;
&lt;poem&gt;
Immensa rerum nec procul aequora
Lustrare mens fert, sidereas neque
   Sedes, beatae quâ catervae
      Concelebrant Dominum potentem;
 
Fas sit vel unam visere guttulam,
Summi profectam quippe manû Dei,
   Lustrare fas sit terram, et unâ
      Concelebrare Deum potentem!
 
Terram Jehovae constituit manus,
Stellae nitentes quando agere orbitas,
   Majora dum praebere coelo
      Astra jubar nitidum profundo,

{{nop}}
&lt;/poem&gt;
&lt;section end=s1/&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hqqb1aki6l9p430q0iixex64zn8n5wm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf/110</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85584</id>
    <revision>
      <id>278840</id>
      <timestamp>2026-08-30T22:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'Terram Jehovae constituit manus, Dum laeta soles spargere lumina    Coepere, dum stellante pulcras       Ederet axe faces Orion.   Haec ergo quot jam millia millies, Labentibus quot millia civium    Saeclis habebat dudum, habetque       Gutta? Mihi unde genus profectum?   Io! coruscos et radiis suis Praecello soles, lumine et haud suo    Stellas nitentes, meque jacto       Stirpe satum generosiore.   Lampyri, veris tu nitidum genus, Fulgore p...</comment>
      <origin>278840</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="851" sha1="4omq6v2ruv6jh1e4s4q95cm532eabx7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;84&lt;poem&gt;&lt;/noinclude&gt;Terram Jehovae constituit manus,
Dum laeta soles spargere lumina
   Coepere, dum stellante pulcras
      Ederet axe faces Orion.
 
Haec ergo quot jam millia millies,
Labentibus quot millia civium
   Saeclis habebat dudum, habetque
      Gutta? Mihi unde genus profectum?
 
Io! coruscos et radiis suis
Praecello soles, lumine et haud suo
   Stellas nitentes, meque jacto
      Stirpe satum generosiore.
 
Lampyri, veris tu nitidum genus,
Fulgore pinnas quae viridi moves
   Belle micantes, tune vivis?
      Vivis, at — heu! — peritura in hor
 
Laudesne fas est vertere fletibus?-
Quem nulla solvent, Maxume, saecula,
   Ignosce moestum imbrem repente
      Esse genis morituri obortum!
 
Arcana pandes, nubila distrahes,
Rerum docebis me genus et modum,
   In luce sanctâ post tenebras
      Me tumuli statues, Benigne!

&lt;!--nop--&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/poem&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4omq6v2ruv6jh1e4s4q95cm532eabx7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278841</id>
      <parentid>278840</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <origin>278841</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="842" sha1="9ch3id917xj23bkjut7c0yrmylnbbdt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;84&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt;
Terram Jehovae constituit manus,
Dum laeta soles spargere lumina
   Coepere, dum stellante pulcras
      Ederet axe faces Orion.
 
Haec ergo quot jam millia millies,
Labentibus quot millia civium
   Saeclis habebat dudum, habetque
      Gutta? Mihi unde genus profectum?
 
Io! coruscos et radiis suis
Praecello soles, lumine et haud suo
   Stellas nitentes, meque jacto
      Stirpe satum generosiore.
 
Lampyri, veris tu nitidum genus,
Fulgore pinnas quae viridi moves
   Belle micantes, tune vivis?
      Vivis, at — heu! — peritura in hor
 
Laudesne fas est vertere fletibus?-
Quem nulla solvent, Maxume, saecula,
   Ignosce moestum imbrem repente
      Esse genis morituri obortum!
 
Arcana pandes, nubila distrahes,
Rerum docebis me genus et modum,
   In luce sanctâ post tenebras
      Me tumuli statues, Benigne!

&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9ch3id917xj23bkjut7c0yrmylnbbdt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278846</id>
      <parentid>278841</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <origin>278846</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="850" sha1="i75jv632v9okc2xqenjxa16ile8vh62" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;84&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt;
Terram Jehovae constituit manus,
Dum laeta soles spargere lumina
   Coepere, dum stellante pulcras
      Ederet axe faces Orion.
 
Haec ergo quot jam millia millies,
Labentibus quot millia civium
   Saeclis habebat dudum, habetque
      Gutta? Mihi unde genus profectum?
 
Io! coruscos et radiis suis
Praecello soles, lumine et haud suo
   Stellas nitentes, meque jacto
      Stirpe satum generosiore.
 
Lampyri, veris tu nitidum genus,
Fulgore pinnas quae viridi moves
   Belle micantes, tune vivis?
      Vivis, at — heu! — peritura in hor
 
Laudesne fas est vertere fletibus?-
Quem nulla solvent, Maxume, saecula,
   Ignosce moestum imbrem repente
      Esse genis morituri obortum!
 
Arcana pandes, nubila distrahes,
Rerum docebis me genus et modum,
   In luce sanctâ post tenebras
      Me tumuli statues, Benigne!

{{nop}}
&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i75jv632v9okc2xqenjxa16ile8vh62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278851</id>
      <parentid>278846</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proofread */</comment>
      <origin>278851</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="854" sha1="36xlen54habbmz0dmsw6v0dxdia40o7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;84&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt;
Terram Jehovae constituit manus,
Dum laeta soles spargere lumina
   Coepere, dum stellante pulcras
      Ederet axe faces Orion.
 
Haec ergo quot jam millia millies,
Labentibus quot millia civium
   Saeclis habebat dudum, habetque
      Gutta? Mihi unde genus profectum?
 
Io! coruscos et radiis suis
Praecello soles, lumine et haud suo
   Stellas nitentes, meque jacto
      Stirpe satum generosiore.
 
Lampyri, veris tu nitidum genus,
Fulgore pinnas quae viridi moves
   Belle micantes, tune vivis?
      Vivis, at — heu! — peritura in horâ
 
Laudesne fas est vertere fletibus?—
Quem nulla solvent, Maxume, saecula,
   Ignosce moestum imbrem repente
      Esse genis morituri obortum!
 
Arcana pandes, nubila distrahes,
Rerum docebis me genus et modum,
   In luce sanctâ post tenebras
      Me tumuli statues, Benigne!

{{nop}}
&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>36xlen54habbmz0dmsw6v0dxdia40o7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf/111</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85585</id>
    <revision>
      <id>278847</id>
      <timestamp>2026-08-30T22:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '&lt;poem&gt;  Lampyri, veris tu nitidum genus, Sin pulvere orta es, denuo pulveri    Reddere, vel quidcunque Numen       Te fieri statuet supremum.   Rorate festas lumina lacrymas, Laudes Jehovae sacra sonet chelys,    Sonent fides palmis recinctae;       Magnum etenim recino Jehovam.   Mundi ecce moles omnipotentiam Testatur ejus, millia praedicant    Portenta, cujus nulla digne       Ora valent celebrare nomen.   Et leniori quae modo flamine Mulc...</comment>
      <origin>278847</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="860" sha1="q2kfu1rho945h47j1gpi9h66rouicd6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{right|85}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt; 
Lampyri, veris tu nitidum genus,
Sin pulvere orta es, denuo pulveri
   Reddere, vel quidcunque Numen
      Te fieri statuet supremum.
 
Rorate festas lumina lacrymas,
Laudes Jehovae sacra sonet chelys,
   Sonent fides palmis recinctae;
      Magnum etenim recino Jehovam.
 
Mundi ecce moles omnipotentiam
Testatur ejus, millia praedicant
   Portenta, cujus nulla digne
      Ora valent celebrare nomen.
 
Et leniori quae modo flamine
Mulcet tepentes aura mihi genas,
   Summi illa coelorum Magistri 
      Nuntiat aura benignitatem.
 
Aurae obticescunt, jam neque lenius
Spirare tentant, fervidius jubar
   Jam solis urit, nube in illâ —
      En- Deus ipse venit tremendus!
 
Venti minaces mox fremitûs cient;
Nutare sylvae, flumina surgere;
   Mortalis illum ut ferre vultus.
      Sustinet, en — Deus adpropinquat!

{{nop}}
&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q2kfu1rho945h47j1gpi9h66rouicd6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278852</id>
      <parentid>278847</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proofread */</comment>
      <origin>278852</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="863" sha1="j9ruy3ldtij3b2ugajpawloz9tl7ws2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{right|85}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt; 
Lampyri, veris tu nitidum genus,
Sin pulvere orta es, denuo pulveri
   Reddere, vel quidcunque Numen
      Te fieri statuet supremum.
 
Rorate festas lumina lacrymas,
Laudes Jehovae sacra sonet chelys,
   Sonent fides palmis recinctae;
      Magnum etenim recino Jehovam.
 
Mundi ecce moles omnipotentiam
Testatur ejus, millia praedicant
   Portenta, cujus nulla digne
      Ora valent celebrare nomen.
 
Et leniori quae modo flamine
Mulcet tepentes aura mihi genas,
   Summi illa coelorum Magistri 
      Nuntiat aura benignitatem.
 
Aurae obticescunt, jam neque lenius
Spirare tentant, fervidius jubar
   Jam solis urit, nube in illâ —
      En — Deus ipse venit tremendus!
 
Venti minaces mox fremitûs cient;
Nutare sylvae, flumina surgere;
   Mortalis illum ut ferre vultus.
      Sustinet, en — Deus adpropinquat!

{{nop}}
&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j9ruy3ldtij3b2ugajpawloz9tl7ws2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278855</id>
      <parentid>278852</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>278855</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="862" sha1="sii7v7i8ybgu1tsu33y7fv7lihy16e9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{right|85}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt;
Lampyri, veris tu nitidum genus,
Sin pulvere orta es, denuo pulveri
   Reddere, vel quidcunque Numen
      Te fieri statuet supremum.
 
Rorate festas lumina lacrymas,
Laudes Jehovae sacra sonet chelys,
   Sonent fides palmis recinctae;
      Magnum etenim recino Jehovam.
 
Mundi ecce moles omnipotentiam
Testatur ejus, millia praedicant
   Portenta, cujus nulla digne
      Ora valent celebrare nomen.
 
Et leniori quae modo flamine
Mulcet tepentes aura mihi genas,
   Summi illa coelorum Magistri 
      Nuntiat aura benignitatem.
 
Aurae obticescunt, jam neque lenius
Spirare tentant, fervidius jubar
   Jam solis urit, nube in illâ —
      En — Deus ipse venit tremendus!
 
Venti minaces mox fremitûs cient;
Nutare sylvae, flumina surgere;
   Mortalis illum ut ferre vultus.
      Sustinet, en — Deus adpropinquat!

{{nop}}
&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sii7v7i8ybgu1tsu33y7fv7lihy16e9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf/112</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85586</id>
    <revision>
      <id>278848</id>
      <timestamp>2026-08-30T22:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '&lt;poem&gt;  Sylvae ecce nutant, deficiunt aquae. Quid cesso vultûs mittere supplices?    Proh parce nobis, parce praesens,       Me miserare Deus trementem!   Caligone irae haec prodigium tuae? Heus alta velat nox faciem tuam!    Nox ista terris fert salutem:       Ira Deo est aliena Patri.   Quin atra nubes haec segetes alet, Et, qui voraces mente fugat metûs,    Liquore dulci implebit uvam:       Ira Deo est aliena Patri.   Praesente summo cunc...</comment>
      <origin>278848</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="850" sha1="ftvkt92atj77y347hg4kw4okc7afp8p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{left|86}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt; 
Sylvae ecce nutant, deficiunt aquae.
Quid cesso vultûs mittere supplices?
   Proh parce nobis, parce praesens,
      Me miserare Deus trementem!
 
Caligone irae haec prodigium tuae?
Heus alta velat nox faciem tuam!
   Nox ista terris fert salutem:
      Ira Deo est aliena Patri.
 
Quin atra nubes haec segetes alet,
Et, qui voraces mente fugat metûs,
   Liquore dulci implebit uvam:
      Ira Deo est aliena Patri.
 
Praesente summo cuncta silent Deo,
Servat cicindela alta silentia.
   Coelestis an mentis propago
      Illi etiam viget intus aura?
 
Queis concupisco, fas utinam siet
Efferre Patrem laudibus! Altius
   Surgunt tenebrae, densiusque
      Imbre salutifero gravescunt.
 
Viden' Jehovae fulgura nuntios?
Audin' Jehovae rauca tonitrua?
   Audisne de coelo tonantem
      Terrifico Dominum fragore?

{{nop}}
&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ftvkt92atj77y347hg4kw4okc7afp8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278853</id>
      <parentid>278848</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proofread */</comment>
      <origin>278853</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="850" sha1="m0krurk2y1mewtmiog79y8l7394g9as" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{left|86}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt; 
Sylvae ecce nutant, deficiunt aquae.
Quid cesso vultûs mittere supplices?
   Proh parce nobis, parce praesens,
      Me miserare Deus trementem!
 
Caligone irae haec prodigium tuae?
Heus alta velat nox faciem tuam!
   Nox ista terris fert salutem:
      Ira Deo est aliena Patri.
 
Quin atra nubes haec segetes alet,
Et, qui voraces mente fugat metûs,
   Liquore dulci implebit uvam:
      Ira Deo est aliena Patri.
 
Praesente summo cuncta silent Deo,
Servat cicindela alta silentia.
   Coelestis an mentis propago
      Illi etiam viget intus aura?
 
Queis concupisco, fas utinam siet
Efferre Patrem laudibus! Altius
   Surgunt tenebrae, densiusque
      Imbre salutifero gravescunt.
 
Viden' Jehovae fulgura nuntios?
Audin' Jehovae rauca tonitrua?
   Audisne de coelo tonantem
      Terrifico Dominum fragore?

{{nop}}
&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m0krurk2y1mewtmiog79y8l7394g9as</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278856</id>
      <parentid>278853</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>278856</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="849" sha1="4ji69o467mdlrb90qdl72t6j9wteijc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{left|86}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt;
Sylvae ecce nutant, deficiunt aquae.
Quid cesso vultûs mittere supplices?
   Proh parce nobis, parce praesens,
      Me miserare Deus trementem!
 
Caligone irae haec prodigium tuae?
Heus alta velat nox faciem tuam!
   Nox ista terris fert salutem:
      Ira Deo est aliena Patri.
 
Quin atra nubes haec segetes alet,
Et, qui voraces mente fugat metûs,
   Liquore dulci implebit uvam:
      Ira Deo est aliena Patri.
 
Praesente summo cuncta silent Deo,
Servat cicindela alta silentia.
   Coelestis an mentis propago
      Illi etiam viget intus aura?
 
Queis concupisco, fas utinam siet
Efferre Patrem laudibus! Altius
   Surgunt tenebrae, densiusque
      Imbre salutifero gravescunt.
 
Viden' Jehovae fulgura nuntios?
Audin' Jehovae rauca tonitrua?
   Audisne de coelo tonantem
      Terrifico Dominum fragore?

{{nop}}
&lt;/poem&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4ji69o467mdlrb90qdl72t6j9wteijc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pagina:Poeseos Latinae specimina (ed. Svoboda).pdf/113</title>
    <ns>104</ns>
    <id>85587</id>
    <revision>
      <id>278849</id>
      <timestamp>2026-08-30T22:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '&lt;poem&gt;  Te, cujus usque est, Omnipotens Pater, Juvare justos, parcere sontibus,    Rerum potentem te satorem       Supplice concelebramus ore!   Venti ecce nimbos flammigeros agunt, Illisque stridet sylva volantibus;    Nunc obticescunt, ecce nubes       Tardius inglomeratur atra!   Viden' Jehovae fulgura nuntios? Audin' Jehovae rauca tonitrua?    Fragore diro immugit aether,       En trifido nemus ardet igne!   At tuta perstat terricolae dom...</comment>
      <origin>278849</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="858" sha1="1kh2auest5skv4t01ev93jmps12a5bc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{Right|87}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt; 
Te, cujus usque est, Omnipotens Pater,
Juvare justos, parcere sontibus,
   Rerum potentem te satorem
      Supplice concelebramus ore!
 
Venti ecce nimbos flammigeros agunt,
Illisque stridet sylva volantibus;
   Nunc obticescunt, ecce nubes
      Tardius inglomeratur atra!
 
Viden' Jehovae fulgura nuntios?
Audin' Jehovae rauca tonitrua?
   Fragore diro immugit aether,
      En trifido nemus ardet igne!
 
At tuta perstat terricolae domus.
Ultrice terras dum quateret face,
   Poenae ministrum tecta nostra
      Igne Pater vetuit ferire.
 
Levatur undis aura salubribus,
Rigatur undis terra salubribus,
   Aestûque campi longo anheli
      Imbre salutifero madescunt,
 
Jehova non jam fulminibus venit
Cinctus trisulcis; en placido Pater
   Adest susurrû, et subter arcus
      Gentibus enitet expiatis.
&lt;/poem&gt;
{{rule|6em}}

{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1kh2auest5skv4t01ev93jmps12a5bc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278854</id>
      <parentid>278849</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Proofread */</comment>
      <origin>278854</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="858" sha1="fotjsfvkpqlzf0isrgbky6q4uy2o82v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{Right|87}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt; 
Te, cujus usque est, Omnipotens Pater,
Juvare justos, parcere sontibus,
   Rerum potentem te satorem
      Supplice concelebramus ore!
 
Venti ecce nimbos flammigeros agunt,
Illisque stridet sylva volantibus;
   Nunc obticescunt, ecce nubes
      Tardius inglomeratur atra!
 
Viden' Jehovae fulgura nuntios?
Audin' Jehovae rauca tonitrua?
   Fragore diro immugit aether,
      En trifido nemus ardet igne!
 
At tuta perstat terricolae domus.
Ultrice terras dum quateret face,
   Poenae ministrum tecta nostra
      Igne Pater vetuit ferire.
 
Levatur undis aura salubribus,
Rigatur undis terra salubribus,
   Aestûque campi longo anheli
      Imbre salutifero madescunt,
 
Jehova non jam fulminibus venit
Cinctus trisulcis; en placido Pater
   Adest susurrû, et subter arcus
      Gentibus enitet expiatis.
&lt;/poem&gt;
{{rule|6em}}

{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fotjsfvkpqlzf0isrgbky6q4uy2o82v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>278857</id>
      <parentid>278854</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SZC 03</username>
        <id>22335</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>278857</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="857" sha1="evnlttw1o01kkip1a875lmumfk37l61" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;SZC 03&quot; /&gt;{{Right|87}}&lt;/noinclude&gt;&lt;poem&gt;
Te, cujus usque est, Omnipotens Pater,
Juvare justos, parcere sontibus,
   Rerum potentem te satorem
      Supplice concelebramus ore!
 
Venti ecce nimbos flammigeros agunt,
Illisque stridet sylva volantibus;
   Nunc obticescunt, ecce nubes
      Tardius inglomeratur atra!
 
Viden' Jehovae fulgura nuntios?
Audin' Jehovae rauca tonitrua?
   Fragore diro immugit aether,
      En trifido nemus ardet igne!
 
At tuta perstat terricolae domus.
Ultrice terras dum quateret face,
   Poenae ministrum tecta nostra
      Igne Pater vetuit ferire.
 
Levatur undis aura salubribus,
Rigatur undis terra salubribus,
   Aestûque campi longo anheli
      Imbre salutifero madescunt,
 
Jehova non jam fulminibus venit
Cinctus trisulcis; en placido Pater
   Adest susurrû, et subter arcus
      Gentibus enitet expiatis.
&lt;/poem&gt;
{{rule|6em}}

{{nop}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>evnlttw1o01kkip1a875lmumfk37l61</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>