Wikisource lawikisource https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicifons Disputatio Vicifontis Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Scriptor Disputatio Scriptoris Pagina Disputatio Paginae Liber Disputatio Libri TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 2521 281735 265122 2026-09-24T08:11:02Z AntiquatedMan2025 30940 281735 wikitext text/x-wiki {{TextQuality|50%}} <div class="text"> {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Tusculanae disputationes |OperaeWikiPagina= Tusculanae disputationes |SubTitulus=<small>[[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|(Opera philosophica)]]</small><br>Liber I |Annus= 45 a.Ch.n. |Curatura=2022-07-18 V1.0 }} {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} 1 Cum defensionum laboribus senatoriisque muneribus aut omnino aut magna ex parte essem aliquando liberatus, rettuli me, Brute, te hortante maxime ad ea studia, quae retenta animo, remissa temporibus, longo intervallo intermissa revocavi, et cum omnium artium, quae ad rectam vivendi viam pertinerent, ratio et disciplina studio sapientiae, quae philosophia dicitur, contineretur, hoc mihi Latinis litteris inlustrandum putavi, non quia philosophia Graecis et litteris et doctoribus percipi non posset, sed meum semper iudicium fuit omnia nostros aut invenisse per se sapientius quam Graecos aut accepta ab illis fecisse meliora, quae quidem digna statuissent, in quibus elaborarent. 2 Nam mores et instituta vitae resque domesticas ac familiaris nos profecto et melius tuemur et lautius, rem vero publicam nostri maiores certe melioribus temperaverunt et institutis et legibus. quid loquar de re militari? in qua cum virtute nostri multum valuerunt, tum plus etiam disciplina. iam illa, quae natura, non litteris adsecuti sunt, neque cum Graecia neque ulla cum gente sunt conferenda. quae enim tanta gravitas, quae tanta constantia, magnitudo animi, probitas, fides, quae tam excellens in omni genere virtus in ullis fuit, ut sit cum maioribus nostris comparanda? 3 Doctrina Graecia nos et omni litterarum genere superabat; in quo erat facile vincere non repugnantes. nam cum apud Graecos antiquissimum e doctis genus sit poetarum, siquidem Homerus fuit et Hesiodus ante Romam conditam, Archilochus regnante Romulo, serius poeticam nos accepimus. annis fere cccccx post Romam conditam Livius fabulam dedit, C.Claudio, Caeci filio, M.Tuditano consulibus, anno ante natum Ennium. qui fuit maior natu quam Plautus et Naevius. II. sero igitur a nostris poetae vel cogniti vel recepti. quamquam est in Originibus solitos esse in epulis canere convivas ad tibicinem de clarorum hominum virtutibus; honorem tamen huic generi non fuisse declarat oratio Catonis, in qua obiecit ut probrum M.Nobiliori, quod is in provinciam poetas duxisset; duxerat autem consul ille in Aetoliam, ut scimus, Ennium. quo minus igitur honoris erat poetis, eo minora studia fuerunt, nec tamen, si qui magnis ingeniis in eo genere extiterunt, non satis Graecorum gloriae responderunt. 4 an censemus, si Fabio, nobilissimo homini, laudi datum esset, quod pingeret, non multos etiam apud nos futuros Polyclitos et Parrhasios fuisse? honos alit artes, omnesque incenduntur ad studia gloria, iacentque ea semper, quae apud quosque improbantur. summam eruditionem Graeci sitam censebant in nervorum vocumque cantibus; igitur et Epaminondas, princeps meo iudicio Graeciae, fidibus praeclare cecinisse dicitur, Themistoclesque aliquot ante annos cum in epulis recusaret lyram, est habitus indoctior. ergo in Graecia musici floruerunt, discebantque id omnes, nec qui nesciebat satis excultus doctrina putabatur. 5 in summo apud illos honore geometria fuit, itaque nihil mathematicis inlustrius; at nos metiendi ratiocinandique utilitate huius artis terminavimus modum. III. At contra oratorem celeriter complexi sumus, nec eum primo eruditum, aptum tamen ad dicendum, post autem eruditum. nam Galbam Africanum Laelium doctos fuisse traditum est, studiosum autem eum, qui is aetate anteibat, Catonem, post vero Lepidum, Carbonem, Gracchos, inde ita magnos nostram ad aetatem, ut non multum aut nihil omnino Graecis cederetur. Philosophia iacuit usque ad hanc aetatem nec ullum habuit lumen litterarum Latinarum; quae inlustranda et excitanda nobis est, ut, si occupati profuimus aliquid civibus nostris, prosimus etiam, si possumus, otiosi. 6 in quo eo magis nobis est elaborandum, quod multi iam esse libri Latini dicuntur scripti inconsiderate ab optimis illis quidem viris, sed non satis eruditis. fieri autem potest, ut recte quis sentiat et id quod sentit polite eloqui non possit; sed mandare quemquam litteris cogitationes suas, qui eas nec disponere nec inlustrare possit nec delectatione aliqua allicere lectorem, hominis est intemperanter abutentis et otio et litteris. itaque suos libros ipsi legunt cum suis, nec quisquam attingit praeter eos, qui eandem licentiam scribendi sibi permitti volunt. quare si aliquid oratoriae laudis nostra attulimus industria, multo studiosius philosophiae fontis aperiemus, e quibus etiam illa manabant. IV. 7 Sed ut Aristoteles, vir summo ingenio, scientia, copia, cum motus esset Isocratis rhetoris gloria, dicere docere etiam coepit adulescentes et prudentiam cum eloquentia iungere, sic nobis placet nec pristinum dicendi studium deponere et in hac maiore et uberiore arte versari. hanc enim perfectam philosophiam semper iudicavi, quae de maximis quaestionibus copiose posset ornateque dicere; in quam exercitationem ita nos studiose [operam] dedimus, ut iam etiam scholas Graecorum more habere auderemus. ut nuper tuum post discessum in Tusculano cum essent complures mecum familiares, temptavi, quid in eo genere possem. ut enim antea declamitabam causas, quod nemo me diutius fecit, sic haec mihi nunc senilis est declamatio. ponere iubebam, de quo quis audire vellet; ad id aut sedens aut ambulans disputabam. 8 itaque dierum quinque scholas, ut Graeci appellant, in totidem libros contuli. fiebat autem ita ut, cum is qui audire vellet dixisset, quid sibi videretur, tum ego contra dicerem. haec est enim, ut scis, vetus et Socratica ratio contra alterius opinionem disserendi. nam ita facillime, quid veri simillimum esset, inveniri posse Socrates arbitrabatur. Sed quo commodius disputationes nostrae explicentur, sic eas exponam, quasi agatur res, non quasi narretur. ergo ita nascetur exordium: V. 9 Malum mihi videtur esse mors. Iisne, qui mortui sunt, an iis, quibus moriendum est? Utrisque. Est miserum igitur, quoniam malum. Certe. Ergo et ii, quibus evenit iam ut morerentur, et ii, quibus eventurum est, miseri. Mihi ita videtur. Nemo ergo non miser. Prorsus nemo. Et quidem, si tibi constare vis, omnes, quicumque nati sunt eruntve, non solum miseri, sed etiam semper miseri. nam si solos eos diceres miseros quibus moriendum esset, neminem tu quidem eorum qui viverent exciperes — moriendum est enim omnibus, — esset tamen miseriae finis in morte. quoniam autem etiam mortui miseri sunt, in miseriam nascimur sempiternam. necesse est enim miseros esse eos qui centum milibus annorum ante occiderunt, vel potius omnis, quicumque nati sunt. Ita prorsus existimo. 10 Dic quaeso: num te illa terrent, triceps apud inferos Cerberus, Cocyti fremitus, travectio Acherontis, 'mento summam aquam attingens enectus siti' Tantalus? tum illud, quod 'Sisyphus versat saxum sudans nitendo neque proficit hilum?' fortasse etiam inexorabiles iudices, Minos et Rhadamanthus? apud quos nec te L.Crassus defendet nec M.Antonius nec, quoniam apud Graecos iudices res agetur, poteris adhibere Demosthenen; tibi ipsi pro te erit maxima corona causa dicenda. haec fortasse metuis et idcirco mortem censes esse sempiternum malum. VI. Adeone me delirare censes, ut ista esse credam? An tu haec non credis? Minime vero. Male hercule narras. Cur? quaeso. Quia disertus esse possem, si contra ista dicerem. 11 Quis enim non in eius modi causa? aut quid negotii est haec poetarum et pictorum portenta convincere? Atqui pleni libri sunt contra ista ipsa disserentium philosophorum. Inepte sane. quis enim est tam excors, quem ista moveant? Si ergo apud inferos miseri non sunt, ne sunt quidem apud inferos ulli. Ita prorsus existimo. Ubi sunt ergo ii, quos miseros dicis, aut quem locum incolunt? si enim sunt, nusquam esse non possunt. Ego vero nusquam esse illos puto. Igitur ne esse quidem? Prorsus isto modo, et tamen miseros ob id ipsum quidem, quia nulli sint. 12 Iam mallem Cerberum metueres quam ista tam inconsiderate diceres. Quid tandem? Quem esse negas, eundem esse dicis. ubi est acumen tuum? cum enim miserum esse dicis, tum eum qui non sit dicis esse. Non sum ita hebes, ut istud dicam. Quid dicis igitur? Miserum esse verbi causa M.Crassum, qui illas fortunas morte dimiserit, miserum Cn.Pompeium, qui tanta gloria sit orbatus, omnis denique miseros, qui hac luce careant. Revolveris eodem. sint enim oportet, si miseri sunt; tu autem modo negabas eos esse, qui mortui essent. Si igitur non sunt, nihil possunt esse; ita ne miseri quidem sunt. Non dico fortasse etiam, quod sentio; nam istuc ipsum, non esse, cum fueris, miserrimum puto. 13 Quid? miserius quam omnino numquam fuisse? ita, qui nondum nati sunt, miseri iam sunt, quia non sunt, et nos, si post mortem miseri futuri sumus, miseri fuimus ante quam nati. ego autem non commemini, ante quam sum natus, me miserum; tu si meliore memoria es, velim scire, ecquid de te recordere. VII. Ita iocaris, quasi ego dicam eos miseros, qui nati non sint, et non eos miseros, qui mortui sunt. Esse ergo eos dicis. Immo, quia non sint, cum fuerint, eo miseros esse. Pugnantia te loqui non vides? quid enim tam pugnat, quam non modo miserum, sed omnino quicquam esse, qui non sit? an tu egressus porta Capena cum Calatini, Scipionum, Serviliorum, Metellorum, sepulcra vides, miseros putas illos? Quoniam me verbo premis, posthac non ita dicam, miseros esse, sed tantum miseros, ob id ipsum, quia non sint. Non dicis igitur: 'miser est M.Crassus', sed tantum: 'miser M.Crassus'? Ita plane. 14 Quasi non necesse sit, quicquid isto modo pronunties, id aut esse aut non esse! an tu dialecticis ne imbutus quidem es? in primis enim hoc traditur: omne pronuntiatum (sic enim mihi in praesentia occurrit ut appellarem axioma, — utar post alio, si invenero melius) id ergo est pronuntiatum, quod est verum aut falsum. cum igitur dicis: 'miser M.Crassus', aut hoc dicis: 'miser est Crassus', ut possit iudicari, verum id falsumne sit, aut nihil dicis omnino. Age, iam concedo non esse miseros, qui mortui sint, quoniam extorsisti, ut faterer, qui omnino non essent, eos ne miseros quidem esse posse. quid? qui vivimus, cum moriendum sit, nonne miseri sumus? quae enim potest in vita esse iucunditas, cum dies et noctes cogitandum sit iam iamque esse moriendum? VIII. 15 Ecquid ergo intellegis, quantum mali de humana condicione deieceris? Quonam modo? Quia, si mors etiam mortuis miserum esset, infinitum quoddam et sempiternum malum haberemus in vita; nunc video calcem, ad quam cum sit decursum, nihil sit praeterea extimescendum. sed tu mihi videris Epicharmi, acuti nec insulsi hominis ut Siculi, sententiam sequi. Quam? non enim novi. Dicam, si potero, Latine. scis enim me Graece loqui in Latino sermone non plus solere quam in Graeco Latine. Et recte quidem. sed quae tandem est Epicharmi ista sententia? 'Emori nolo, sed me esse mortuum nihil aestimo. 'Iam adgnosco Graecum. sed quoniam coegisti, ut concederem, qui mortui essent, eos miseros non esse, perfice, si potes, ut ne moriendum quidem esse miserum putem. 16 Iam istuc quidem nihil negotii est, sed ego maiora molior. Quo modo hoc nihil negotii est? aut quae sunt tandem ista maiora? Quia, quoniam post mortem mali nihil est, ne mors quidem est malum, cui proxumum tempus est post mortem, in quo mali nihil esse concedis: ita ne moriendum quidem esse malum est; id est enim perveniendum esse ad id, quod non esse malum confitemur. Uberius ista, quaeso. haec enim spinosiora, prius ut confitear me cogunt quam ut adsentiar. sed quae sunt ea, quae dicis te maiora moliri? Ut doceam, si possim, non modo malum non esse, sed bonum etiam esse mortem. Non postulo id quidem, aveo tamen audire. ut enim non efficias quod vis, tamen, mors ut malum non sit, efficies. sed nihil te interpellabo; continentem orationem audire malo. 17 Quid, si te rogavero aliquid, nonne respondebis? Superbum id quidem est, sed, nisi quid necesse erit, malo non roges. IX. Geram tibi morem et ea quae vis, ut potero, explicabo, nec tamen quasi Pythius Apollo, certa ut sint et fixa, quae dixero, sed ut homunculus unus e multis probabilia coniectura sequens. ultra enim quo progrediar, quam ut veri similia videam, non habeo; certa dicent ii, qui et percipi ea posse dicunt et se sapientis esse profitentur. Tu, ut videtur; nos ad audiendum parati sumus. 18 Mors igitur ipsa, quae videtur notissima res esse, quid sit, primum est videndum. sunt enim qui discessum animi a corpore putent esse mortem; sunt qui nullum censeant fieri discessum, sed una animum et corpus occidere, animumque in corpore extingui. qui discedere animum censent, alii statim dissipari, alii diu permanere, alii semper. quid sit porro ipse animus, aut ubi, aut unde, magna dissensio est. aliis cor ipsum animus videtur, ex quo excordes, vecordes concordesque dicuntur et Nasica ille prudens bis consul 'Corculum' et 'egregie cordatus homo, catus Aelius Sextus'. 19 Empedocles animum esse censet cordi suffusum sanguinem; aliis pars quaedam cerebri visa est animi principatum tenere; aliis nec cor ipsum placet nec cerebri quandam partem esse animum, sed alii in corde, alii in cerebro dixerunt animi esse sedem et locum; animum autem alii animam, ut fere nostri declarat nomen: nam et agere animam et efflare dicimus et animosos et bene animatos et ex animi sententia; ipse autem animus ab anima dictus est; Zenoni Stoico animus ignis videtur. X. sed haec quidem quae dixi, cor, cerebrum, animam, ignem volgo, reliqua fere singuli. ut multo ante veteres, proxime autem Aristoxenus, musicus idemque philosophus, ipsius corporis intentionem quandam, velut in cantu et fidibus quae ἁρμονία (harmonia) dicitur: sic ex corporis totius natura et figura varios motus cieri tamquam in cantu sonos. 20 hic ab artificio suo non recessit et tamen dixit aliquid, quod ipsum quale esset erat multo ante et dictum et explanatum a Platone. Xenocrates animi figuram et quasi corpus negavit esse ullum, numerum dixit esse, cuius vis, ut iam ante Pythagorae visum erat, in natura maxuma esset. eius doctor Plato triplicem finxit animum, cuius principatum, id est rationem, in capite sicut in arce posuit, et duas partes parere voluit, iram et cupiditatem, quas locis disclusit: iram in pectore, cupiditatem supter praecordia locavit. 21 Dicaearchus autem in eo sermone, quem Corinthi habitum tribus libris exponit, doctorum hominum disputantium primo libro multos loquentes facit; duobus Pherecratem quendam Phthiotam senem, quem ait a Deucalione ortum, disserentem inducit nihil esse omnino animum, et hoc esse nomen totum inane, frustraque animalia et animantis appellari, neque in homine inesse animum vel animam nec in bestia, vimque omnem eam, qua vel agamus quid vel sentiamus, in omnibus corporibus vivis aequabiliter esse fusam nec separabilem a corpore esse, quippe quae nulla sit, nec sit quicquam nisi corpus unum et simplex, ita figuratum ut temperatione naturae vigeat et sentiat. 22 Aristoteles, longe omnibus (Platonem semper excipio) praestans et ingenio et diligentia, cum quattuor nota illa genera principiorum esset complexus, e quibus omnia orerentur, quintam quandam naturam censet esse, e qua sit mens; cogitare enim et providere et discere et docere et invenire aliquid et tam multa [alia] meminisse, amare, odisse, cupere, timere, angi, laetari, haec et similia eorum in horum quattuor generum inesse nullo putat; quintum genus adhibet vacans nomine et sic ipsum animum ἐνδελέχειαν (endelecheian) appellat novo nomine quasi quandam continuatam motionem et perennem. XI. Nisi quae me forte fugiunt, haec sunt fere de animo sententiae. Democritum enim, magnum illum quidem virum, sed levibus et rotundis corpusculis efficientem animum concursu quodam fortuito, omittamus; nihil est enim apud istos, quod non atomorum turba conficiat. 23 Harum sententiarum quae vera sit, deus aliqui viderit; quae veri simillima, magna quaestio est. utrum igitur inter has sententias diiudicare malumus an ad propositum redire? Cuperem equidem utrumque, si posset, sed est difficile confundere. quare si, ut ista non disserantur, liberari mortis metu possumus, id agamus; sin id non potest nisi hac quaestione animorum explicata, nunc, si videtur, hoc, illud alias. Quod malle te intellego, id puto esse commodius; efficiet enim ratio ut, quaecumque vera sit earum sententiarum quas eui, mors aut malum non sit aut sit bonum potius. 24 nam si cor aut sanguis aut cerebrum est animus, certe, quoniam est corpus, interibit cum reliquo corpore; si anima est, fortasse dissipabitur; si ignis, extinguetur; si est Aristoxeni harmonia, dissolvetur. quid de Dicaearcho dicam, qui nihil omnino animum dicat esse? his sententiis omnibus nihil post mortem pertinere ad quemquam potest; pariter enim cum vita sensus amittitur; non sentientis autem nihil est ullam in partem quod intersit. reliquorum sententiae spem adferunt, si te hoc forte delectat, posse animos, cum e corporibus excesserint, in caelum quasi in domicilium suum pervenire. Me vero delectat, idque primum ita esse velim, deinde, etiamsi non sit, mihi persuaderi tamen velim. Quid tibi ergo opera nostra opus est? num eloquentia Platonem superare possumus? evolve diligenter eius eum librum, qui est de animo: amplius quod desideres nihil erit. Feci mehercule, et quidem saepius; sed nescio quo modo, dum lego, adsentior, cum posui librum et mecum ipse de inmortalitate animorum coepi cogitare, adsensio omnis illa elabitur. 25 Quid? hoc dasne aut manere animos post mortem aut morte ipsa interire? Do vero. Quid, si maneant? Beatos esse concedo. Sin intereant? Non esse miseros, quoniam ne sint quidem; iam istuc coacti a te paulo ante concessimus. Quo modo igitur aut cur mortem malum tibi videri dicis? quae aut beatos nos efficiet, animis manentibus, aut non miseros sensu carentis. XII. 26 Expone igitur, nisi molestum est, primum, si potes, animos remanere post mortem, tum, si minus id obtinebis — est enim arduum —, docebis carere omni malo mortem. ego enim istuc ipsum vereor ne malum sit non dico carere sensu, sed carendum esse. Auctoribus quidem ad istam sententiam, quam vis obtineri, uti optimis possumus, quod in omnibus causis et debet et solet valere plurimum, et primum quidem omni antiquitate, quae quo propius aberat ab ortu et divina progenie, hoc melius ea fortasse quae erant vera cernebat. 27 Itaque unum illud erat insitum priscis illis, quos cascos appellat Ennius, esse in morte sensum neque excessu vitae sic deleri hominem, ut funditus interiret; idque cum multis aliis rebus, tum e pontificio iure et e caerimoniis sepulcrorum intellegi licet, quas maxumis ingeniis praediti nec tanta cura coluissent nec violatas tam inexpiabili religione sanxissent, nisi haereret in eorum mentibus mortem non interitum esse omnia tollentem atque delentem, sed quandam quasi migrationem commutationemque vitae, quae in claris viris et feminis dux in caelum soleret esse, in ceteris humi retineretur et permaneret tamen. 28 ex hoc et nostrorum opinione 'Romulus in caelo cum diis agit aevum', ut famae adsentiens dixit Ennius, et apud Graecos indeque perlapsus ad nos et usque ad Oceanum Hercules tantus et tam praesens habetur deus; hinc Liber Semela natus eademque famae celebritate Tyndaridae fratres, qui non modo adiutores in proeliis victoriae populi Romani, sed etiam nuntii fuisse perhibentur. quid? Ino Cadmi filia nonne Leukothea nominata a Graecis Matuta habetur a nostris? quid? totum prope caelum, ne pluris persequar, nonne humano genere completum est? XIII. 29 si vero scrutari vetera et ex is ea quae scriptores Graeciae prodiderunt eruere coner, ipsi illi maiorum gentium dii qui habentur hinc nobis profecti in caelum reperientur. quaere, quorum demonstrentur sepulcra in Graecia; reminiscere, quoniam es initiatus, quae tradantur mysteriis: tum denique, quam hoc late pateat, intelleges. sed qui nondum ea quae multis post annis (homines) tractare coepissent physica didicissent, tantum sibi persuaserant, quantum natura admonente cognoverant, rationes et causas rerum non tenebant, visis quibusdam saepe movebantur, iisque maxime nocturnis, ut vide rentur ei, qui vita excesserant, vivere. 30 Ut porro firmissimum hoc adferri videtur cur deos esse credamus, quod nulla gens tam fera, nemo omnium tam sit inmanis, cuius mentem non imbuerit deorum opinio (multi de diis prava sentiunt — id enim vitioso more effici solet — omnes tamen esse vim et naturam divinam arbitrantur, nec vero id conlocutio hominum aut consessus efficit, non institutis opinio est confirmata, non legibus; omni autem in re consensio omnium gentium lex naturae putanda est) — quis est igitur, qui suorum mortem primum non eo lugeat, quod eos orbatos vitae commodis arbitretur? tolle hanc opinionem, luctum sustuleris. nemo enim maeret suo incommodo: dolent fortasse et anguntur, sed illa lugubris lamentatio fletusque maerens ex eo est, quod eum, quem dileximus, vitae commodis privatum arbitramur idque sentire. atque haec ita sentimus, natura duce, nulla ratione nullaque doctrina. XIV. 31 Maxumum vero argumentum est naturam ipsam de inmortalitate animorum tacitam iudicare, quod omnibus curae sunt, et maxumae quidem, quae post mortem futura sint. 'serit arbores, quae alteri saeclo prosint', ut ait (Statius) in Synephebis, quid spectans nisi etiam postera saecula ad se pertinere? ergo arbores seret diligens agricola, quarum aspiciet bacam ipse numquam; vir magnus leges, instituta, rem publicam non seret? quid procreatio liberorum, quid propagatio nominis, quid adoptationes filiorum, quid testamentorum diligentia, quid ipsa sepulcrorum monumenta, elogia significant nisi nos futura etiam cogitare? 32 Quid? illud num dubitas, quin specimen naturae capi deceat ex optima quaque natura? quae est melior igitur in hominum genere natura quam eorum, qui se natos ad homines iuvandos, tutandos, conservandos, arbitrantur? abiit ad deos Hercules: numquam abisset, nisi, cum inter homines esset, eam sibi viam munivisset. vetera iam ista et religione omnium consecrata: XV. quid in hac re publica tot tantosque viros ob rem publicam interfectos cogitasse arbitramur? iisdemne ut finibus nomen suum quibus vita terminaretur? nemo umquam sine magna spe inmortalitatis se pro patria offerret ad mortem. 33 licuit esse otioso Themistocli, licuit Epaminondae, licuit, ne et vetera et externa quaeram, mihi; sed nescio quo modo inhaeret in mentibus quasi saeclorum quoddam augurium futurorum, idque in maximis ingeniis altissimisque animis et existit maxime et apparet facillime. quo quidem dempto, quis tam esset amens, qui semper in laboribus et periculis viveret? 34 loquor de principibus; quid? poetae nonne post mortem nobilitari volunt? unde ergo illud: 'Aspicite, o cives, senis Enni imaginis formam: Hic vestrum panxit maxima facta patrum'? mercedem gloriae flagitat ab iis quorum patres adfecerat gloria, idemque: 'Nemo me lacrimis decoret nec funera fletu Faxit. Cur? volito vivos per ora virum.' sed quid poetas? opifices post mortem nobilitari volunt. quid enim Phidias sui similem speciem inclusit in clupeo Minervae, cum inscribere (nomen) non liceret? quid? nostri philosophi nonne in is libris ipsis, quos scribunt de contemnenda gloria, sua nomina inscribunt? 35 Quodsi omnium consensus naturae vox est, omnesque qui ubique sunt consentiunt esse aliquid, quod ad eos pertineat qui vita cesserint, nobis quoque idem existimandum est, et si, quorum aut ingenio aut virtute animus excellit, eos arbitrabimur, quia natura optima sint, cernere naturae vim maxume, veri simile est, cum optumus quisque maxume posteritati serviat, esse aliquid, cuius is post mortem sensum sit habiturus. XVI. 36 Sed ut deos esse natura opinamur, qualesque sint, ratione cognoscimus, sic permanere animos arbitramur consensu nationum omnium, qua in sede maneant qualesque sint, ratione discendum est. cuius ignoratio finxit inferos easque formidines, quas tu contemnere non sine causa videbare. in terram enim cadentibus corporibus isque humo tectis, e quo dictum est humari, sub terra censebant reliquam vitam agi mortuorum; quam eorum opinionem magni errores consecuti sunt, quos auxerunt poetae. 37 frequens enim consessus theatri, in quo sunt mulierculae et pueri, movetur audiens tam grande carmen: 'Adsum atque advenio Acherunte vix via alta atque ardua Per speluncas saxis structas asperis pendentibus Maxumis, ubi rigida constat crassa caligo inferum,' tantumque valuit error — qui mihi quidem iam sublatus videtur —, ut, corpora cremata cum scirent, tamen ea fieri apud inferos fingerent, quae sine corporibus nec fieri possent nec intellegi. animos enim per se ipsos viventis non poterant mente complecti, formam aliquam figuramque quaerebant. inde Homeri tota νέκυια, inde ea quae meus amicus Appius νεκυομαντεῖα faciebat, inde in vicinia nostra Averni lacus, unde animae excitantur obscura umbra opertae, imagines mortuorum, alto ostio Acheruntis, falso sanguine. has tamen imagines loqui volunt, quod fieri nec sine lingua nec sine palato nec sine faucium, laterum, pulmonum vi et figura potest. nihil enim animo videre poterant, ad oculos omnia referebant. 38 Magni autem est ingenii sevocare mentem a sensibus et cogitationem ab consuetudine abducere. itaque credo equidem etiam alios tot saeculis, sed quod litteris exstet, Pherecydes Syrius primus dixit animos esse hominum sempiternos, antiquus sane; fuit enim meo regnante gentili. hanc opinionem discipulus eius Pythagoras maxime confirmavit, qui cum Superbo regnante in Italiam venisset, tenuit Magnam illam Graeciam cum [honore] disciplinae, tum etiam auctoritate, multaque saecula postea sic viguit Pythagoreorum nomen, ut nulli alii docti viderentur. XVII. sed redeo ad antiquos. rationem illi sententiae suae non fere reddebant, nisi quid erat numeris aut descriptionibus explicandum: 39 Platonem ferunt, ut Pythagoreos cognosceret, in Italiam venisse et didicisse Pythagorea omnia primumque de animorum aeternitate, non solum sensisse idem quod Pythagoram, sed rationem etiam attulisse. quam, nisi quid dicis, praetermittamus et hanc totam spem inmortalitatis relinquamus. An tu cum me in summam exspectationem adduxeris, deseris? errare mehercule malo cum Platone, quem tu quanti facias scio et quem ex tuo ore admiror, quam cum istis vera sentire. 40 Macte virtute! ego enim ipse cum eodem ipso non invitus erraverim. num igitur dubitamus — an sicut pleraque — quamquam hoc quidem minime; persuadent enim mathematici terram in medio mundo sitam ad universi caeli complexum quasi puncti instar optinere, quod κέντρον illi vocant; eam porro naturam esse quattuor omnia gignentium corporum, ut, quasi partita habeant inter se ac divisa momenta, terrena et umida suopte nutu et suo pondere ad paris angulos in terram et in mare ferantur, reliquae duae partes, una ignea, altera animalis, ut illae superiores in medium locum mundi gravitate ferantur et pondere, sic hae rursum rectis lineis in caelestem locum subvolent, sive ipsa natura superiora adpetente sive quod a gravioribus leviora natura repellantur. quae cum constent, perspicuum debet esse animos, cum e corpore excesserint, sive illi sint animales, id est spirabiles, sive ignei, sublime ferri. 41 si vero aut numerus quidam sit animus, quod subtiliter magis quam dilucide dicitur, aut quinta illa non nominata magis quam non intellecta natura, multo etiam integriora ac puriora sunt, ut a terra longissime se ecferant. Horum igitur aliquid animus, ne tam vegeta mens aut in corde cerebrove aut in Empedocleo sanguine demersa iaceat. XVIII. Dicaearchum vero cum Aristoxeno aequali et condiscipulo suo, doctos sane homines, omittamus; quorum alter ne condoluisse quidem umquam videtur, qui animum se habere non sentiat, alter ita delectatur suis cantibus, ut eos etiam ad haec transferre conetur. harmonian autem ex intervallis sonorum nosse possumus, quorum varia compositio etiam harmonias efficit plures; membrorum vero situs et figura corporis vacans animo quam possit harmoniam efficere, non video. sed hic quidem, quamvis eruditus sit, sicut est, haec magistro concedat Aristoteli, canere ipse doceat; bene enim illo Graecorum proverbio praecipitur: 'quam quisque norit artem, in hac se exerceat.' 42 illam vero funditus eiciamus individuorum corporum levium et rutundorum concursionem fortuitam, quam tamen Democritus concalefactam et spirabilem, id est animalem, esse volt. is autem animus, qui, si est horum quattuor generum, ex quibus omnia constare dicuntur, ex inflammata anima constat, ut potissimum videri video Panaetio, superiora capessat necesse est. nihil enim habent haec duo genera proni et supera semper petunt. ita, sive dissipantur, procul a terris id evenit, sive permanent et conservant habitum suum, hoc etiam magis necesse est ferantur ad caelum et ab is perrumpatur et dividatur crassus hic et concretus aer, qui est terrae proximus. calidior est enim vel potius ardentior animus quam est hic aer, quem modo dixi crassum atque concretum; quod ex eo sciri potest, quia corpora nostra terreno principiorum genere confecta ardore animi concalescunt. XIX. 43 accedit ut eo facilius animus evadat ex hoc aere, quem saepe iam appello, eumque perrumpat, quod nihil est animo velocius, nulla est celeritas quae possit cum animi celeritate contendere. qui si permanet incorruptus suique similis, necesse est ita feratur, ut penetret et dividat omne caelum hoc, in quo nubes, imbres, ventique coguntur, quod et umidum et caliginosum est propter exhalationes terrae. Quam regionem cum superavit animus naturamque sui similem contigit et adgnovit, iunctis ex anima tenui et ex ardore solis temperato ignibus, insistit et finem altius se ecferendi facit. cum enim sui similem et levitatem et calorem adeptus (est), tamquam paribus examinatus ponderibus nullam in partem movetur, eaque ei demum naturalis est sedes, cum ad sui simile penetravit; in quo nulla re egens aletur et sustentabitur iisdem rebus, quibus astra sustentantur et aluntur. 44 Cumque corporis facibus inflammari soleamus ad omnis fere cupiditates eoque magis incendi, quod iis aemulemur, qui ea habeant quae nos habere cupiamus, profecto beati erimus, cum corporibus relictis et cupiditatum et aemulationum erimus expertes; quodque nunc facimus, cum laxati curis sumus, ut spectare aliquid velimus et visere, id multo tum faciemus liberius totosque nos in contemplandis rebus perspiciendisque ponemus, propterea quod et natura inest in mentibus nostris insatiabilis quaedam cupiditas veri videndi et orae ipsae locorum illorum, quo pervenerimus, quo faciliorem nobis cognitionem rerum caelestium, eo maiorem cognoscendi cupiditatem dabant. 45 haec enim pulchritudo etiam in terris 'patritam' illam et 'avitam', ut ait Theophrastus, philosophiam cognitionis cupiditate incensam excitavit. praecipue vero fruentur ea, qui tum etiam, cum has terras incolentes circumfusi erant caligine, tamen acie mentis dispicere cupiebant. XX. Etenim si nunc aliquid adsequi se putant, qui ostium Ponti viderunt et eas angustias, per quas penetravit ea quae est nominata Argo, quia Argivi in ea delecti viri Vecti petebant pellem inauratam arietis, aut ii qui Oceani freta illa viderunt, 'Europam Libyamque rapax ubi dividit unda', quod tandem spectaculum fore putamus, cum totam terram contueri licebit eiusque cum situm, formam, circumscriptionem, tum et habitabiles regiones et rursum omni cultu propter vim frigoris aut caloris vacantis? 46 nos enim ne nunc quidem oculis cernimus ea quae videmus; neque est enim ullus sensus in corpore, sed, ut non physici solum docent verum etiam medici, qui ista aperta et patefacta viderunt, viae quasi quaedam sunt ad oculos, ad auris, ad naris a sede animi perforatae. itaque saepe aut cogitatione aut aliqua vi morbi impediti apertis atque integris et oculis et auribus nec videmus, nec audimus, ut facile intellegi possit animum et videre et audire, non eas partis quae quasi fenestrae sint animi, quibus tamen sentire nihil queat mens, nisi id agat et adsit. quid, quod eadem mente res dissimillimas comprendimus, ut colorem, saporem, calorem, odorem, sonum? quae numquam quinque nuntiis animus cognosceret, nisi ad eum omnia referrentur et is omnium iudex solus esset. atque ea profecto tum multo puriora et dilucidiora cernentur, cum, quo natura fert, liber animus pervenerit. 47 nam nunc quidem, quamquam foramina illa, quae patent ad animum a corpore, callidissimo artificio natura fabricata est, tamen terrenis concretisque corporibus sunt intersaepta quodam modo: cum autem nihil erit praeter animum, nulla res obiecta impediet, quo minus percipiat, quale quidque sit. XXI. Quamvis copiose haec diceremus, si res postularet, quam multa, quam varia, quanta spectacula animus in locis caelestibus esset habiturus. 48 quae quidem cogitans soleo saepe mirari non nullorum insolentiam philosophorum, qui naturae cognitionem admirantur eiusque inventori et principi gratias exultantes agunt eumque venerantur ut deum; liberatos enim se per eum dicunt gravissimis dominis, terrore sempiterno, et diurno ac nocturno metu. quo terrore? quo metu? quae est anus tam delira quae timeat ista, quae vos videlicet, si physica non didicissetis, timeretis, 'Acherunsia templa alta Orci, pallida leti, nubila tenebris loca'? non pudet philosophum in eo gloriari, quod haec non timeat et quod falsa esse cognoverit? e quo intellegi potest, quam acuti natura sint, quoniam haec sine doctrina credituri fuerunt. 49 praeclarum autem nescio quid adepti sunt, quod didicerunt se, cum tempus mortis venisset, totos esse perituros. quod ut ita sit — nihil enim pugno —, quid habet ista res aut laetabile aut gloriosum? Nec tamen mihi sane quicquam occurrit, cur non Pythagorae sit et Platonis vera sententia. ut enim rationem Plato nullam adferret — vide, quid homini tribuam —, ipsa auctoritate me frangeret: tot autem rationes attulit, ut velle ceteris, sibi certe persuasisse videatur. XXII. 50 Sed plurimi contra nituntur animosque quasi capite damnatos morte multant, neque aliud est quicquam cur incredibilis is animorum videatur aeternitas, nisi quod nequeunt qualis animus sit vacans corpore intellegere et cogitatione comprehendere. quasi vero intellegant, qualis sit in ipso corpore, quae conformatio, quae magnitudo, qui locus; ut, si iam possent in homine vivo cerni omnia quae nunc tecta sunt, casurusne in conspectum videatur animus, an tanta sit eius tenuitas, ut fugiat aciem? 51 haec reputent isti qui negant animum sine corpore se intellegere posse: videbunt, quem in ipso corpore intellegant. mihi quidem naturam animi intuenti multo difficilior occurrit cogitatio, multo obscurior, qualis animus in corpore sit tamquam alienae domi, quam qualis, cum exierit et in liberum caelum quasi domum suam venerit. si enim, quod numquam vidimus, id quale sit intellegere non possumus, certe et deum ipsum et divinum animum corpore liberatum cogitatione complecti possumus. Dicaearchus quidem et Aristoxenus, quia difficilis erat animi quid aut qualis esset intellegentia, nullum omnino animum esse dixerunt. 52 est illud quidem vel maxumum animo ipso animum videre, et nimirum hanc habet vim praeceptum Apollinis, quo monet ut se quisque noscat. non enim credo id praecipit, ut membra nostra aut staturam figuramve noscamus; neque nos corpora sumus, nec ego tibi haec dicens corpori tuo dico. cum igitur 'nosce te' dicit, hoc dicit: 'nosce animum tuum.' nam corpus quidem quasi vas est aut aliquod animi receptaculum; ab animo tuo quicquid agitur, id agitur a te. hunc igitur nosse nisi divinum esset, non esset hoc acrioris cuiusdam animi praeceptum tributum deo. 53 Sed si, qualis sit animus, ipse animus nesciet, dic quaeso, ne esse quidem se sciet, ne moveri quidem se? ex quo illa ratio nata est Platonis, quae a Socrate est in Phaedro explicata, a me autem posita est in sexto libro de re publica: XXIII. 'Quod semper movetur, aeternum est; quod autem motum adfert alicui quodque ipsum agitatur aliunde, quando finem habet motus, vivendi finem habeat necesse est. solum igitur, quod se ipsum movet, quia numquam deseritur a se, numquam ne moveri quidem desinit; quin etiam ceteris quae moventur hic fons, hoc principium est movendi. 54 principii autem nulla est origo; nam e principio oriuntur omnia, ipsum autem nulla ex re alia nasci potest; nec enim esset id principium, quod gigneretur aliunde. quod si numquam oritur, ne occidit quidem umquam; nam principium extinctum nec ipsum ab alio renascetur, nec ex se aliud creabit, siquidem necesse est a principio oriri omnia. ita fit, ut motus principium ex eo sit, quod ipsum a se movetur; id autem nec nasci potest nec mori, vel concidat omne caelum omnisque natura ⟨et⟩ consistat necesse est nec vim ullam nanciscatur, qua a primo inpulsa moveatur. cum pateat igitur aeternum id esse, quod se ipsum moveat, quis est qui hanc naturam animis esse tributam neget? inanimum est enim omne, quod pulsu agitatur externo; quod autem est animal, id motu cietur interiore et suo; nam haec est propria natura animi atque vis. quae si est una ex omnibus quae se ipsa [semper] moveat, neque nata certe est et aeterna est'. 55 licet concurrant omnes plebei philosophi — sic enim ii, qui a Platone et Socrate et ab ea familia dissident, appellandi videntur —, non modo nihil umquam tam eleganter explicabunt, sed ne hoc quidem ipsum quam subtiliter conclusum sit intellegent. sentit igitur animus se moveri; quod cum sentit, illud una sentit, se vi sua, non aliena moveri, nec accidere posse ut ipse umquam a se deseratur. ex quo efficitur aeternitas, nisi quid habes ad haec. Ego vero facile sim passus ne in mentem quidem mihi aliquid contra venire; ita isti faveo sententiae. XXIV. 56 Quid? illa tandem num leviora censes, quae declarant inesse in animis hominum divina quaedam? quae si cernerem quem ad modum nasci possent, etiam quem ad modum interirent viderem. nam sanguinem, bilem, pituitam, ossa, nervos, venas, omnem denique membrorum et totius corporis figuram videor posse dicere unde concreta et quo modo facta sint: animum ipsum — si nihil esset in eo nisi id, ut per eum viveremus, tam natura putarem hominis vitam sustentari quam vitis, quam arboris; haec enim etiam dicimus vivere. item si nihil haberet animus hominis nisi ut appeteret aut fugeret, id quoque esset ei commune cum bestiis. 57 Habet primum memoriam, et eam infinitam rerum innumerabilium. quam quidem Plato recordationem esse volt vitae superioris. nam in illo libro, qui inscribitur Menon, pusionem quendam Socrates interrogat quaedam geometrica de dimensione quadrati. ad ea sic ille respondet ut puer, et tamen ita faciles interrogationes sunt, ut gradatim respondens eodem perveniat, quo si geometrica didicisset. ex quo effici volt Socrates, ut discere nihil aliud sit nisi recordari. quem locum multo etiam accuratius explicat in eo sermone, quem habuit eo ipso die, quo excessit e vita; docet enim quemvis, qui omnium rerum rudis esse videatur, bene interroganti respondentem declarare se non tum illa discere, sed reminiscendo recognoscere, nec vero fieri ullo modo posse, ut a pueris tot rerum atque tantarum insitas et quasi consignatas in animis notiones, quas ἐννοίας (ennoias) vocant, haberemus, nisi animus, ante quam in corpus intravisset, in rerum cognitione viguisset. 58 cumque nihil esset,ut omnibus locis a Platone disseritur — nihil enim putat esse, quod oriatur et intereat, idque solum esse, quod semper tale sit quale est, (ἰδέαν 'idean' appellat ille, nos speciem) —, non potuit animus haec in corpore inclusus adgnoscere, cognita attulit; ex quo tam multarum rerum cognitionis admiratio tollitur. neque ea plane videt animus, cum repente in tam insolitum tamque perturbatum domicilium inmigravit, sed cum se collegit atque recreavit, tum adgnoscit illa reminiscendo. ita nihil est aliud discere nisi recordari. 59 Ego autem maiore etiam quodam modo memoriam admiror. quid est enim illud quo meminimus, aut quam habet vim aut unde naturam? non quaero, quanta memoria Simonides fuisse dicatur, quanta Theodectes, quanta is, qui a Pyrrho legatus ad senatum est missus, Cineas, quanta nuper Charmadas, quanta, qui modo fuit, Scepsius Metrodorus, quanta noster Hortensius: de communi hominum memoria loquor, et eorum maxume qui in aliquo maiore studio et arte versantur, quorum quanta mens sit, difficile est existimare; ita multa meminerunt. XXV. 60 Quorsus igitur haec spectat oratio? quae sit illa vis et unde sit, intellegendum puto. non est certe nec cordis, nec sanguinis, nec cerebri, nec atomorum; animae sit ignisne nescio, nec me pudet ut istos fateri nescire quod nesciam: illud, si ulla alia de re obscura adfirmare possem, sive anima sive ignis sit animus, eum iurarem esse divinum. quid enim, obsecro te, terrane tibi hoc nebuloso et caliginoso caelo aut sata aut concreta videtur tanta vis memoriae? si quid sit hoc non vides, at quale sit vides; si ne id quidem, at quantum sit profecto vides. quid igitur? 61 utrum capacitatem aliquam in animo putamus esse, quo tamquam in aliquod vas ea, quae meminimus, infundantur? absurdum id quidem; qui enim fundus aut quae talis animi figura intellegi potest aut quae tanta omnino capacitas? an inprimi quasi ceram animum putamus, et esse memoriam signatarum rerum in mente vestigia? quae possunt verborum, quae rerum ipsarum esse vestigia, quae porro tam inmensa magnitudo, quae illa tam multa possit effingere? 62 Quid? illa vis quae tandem est quae investigat occulta, quae inventio atque excogitatio dicitur? ex hacne tibi terrena mortalique natura et caduca concreta ea videtur? aut qui primus, quod summae sapientiae Pythagorae visum est, omnibus rebus imposuit nomina? aut qui dissipatos homines congregavit et ad societatem vitae convocavit, aut qui sonos vocis, qui infiniti videbantur, paucis litterarum notis terminavit, aut qui errantium stellarum cursus, praegressiones, institutiones notavit? omnes magni; etiam superiores, qui fruges, qui vestitum, qui tecta, qui cultum vitae, qui praesidia contra feras invenerunt, a quibus mansuefacti et exculti a necessariis artificiis ad elegantiora defluximus. nam et auribus oblectatio magna parta est inventa et temperata varietate et natura sonorum, et astra suspeximus cum ea quae sunt infixa certis locis, tum illa non re sed vocabulo errantia, quorum conversiones omnisque motus qui animo vidit, is docuit similem animum suum eius esse, qui ea fabricatus esset in caelo. 63 nam cum Archimedes lunae, solis, quinque errantium motus in sphaeram inligavit, effecit idem quod ille, qui in Timaeo mundum aedificavit, Platonis deus, ut tarditate et celeritate dissimillimos motus una regeret conversio. quod si in hoc mundo fieri sine deo non potest, ne in sphaera quidem eosdem motus Archimedes sine divino ingenio potuisset imitari. XXVI. 64 Mihi vero ne haec quidem notiora et inlustriora carere vi divina videntur, ut ego aut poetam grave plenumque carmen sine caelesti aliquo mentis instinctu putem fundere, aut eloquentiam sine maiore quadam vi fluere abundantem sonantibus verbis uberibusque sententiis. philosophia vero, omnium mater artium, quid est aliud nisi, ut Plato, donum, ut ego, inventum deorum? haec nos primum ad illorum cultum, deinde ad ius hominum, quod situm est in generis humani societate, tum ad modestiam magnitudinemque animi erudivit, eademque ab animo tamquam ab oculis caliginem dispulit, ut omnia supera, infera, prima, ultima, media videremus. 65 prorsus haec divina mihi videtur vis, quae tot res efficiat et tantas. quid est enim memoria rerum et verborum? quid porro inventio? profecto id, quo ne in deo quidem quicquam maius intellegi potest. non enim ambrosia deos aut nectare aut Iuventate pocula ministrante laetari arbitror, nec Homerum audio, qui Ganymeden ab dis raptum ait propter formam, ut Iovi bibere ministraret; non iusta causa, cur Laomedonti tanta fieret iniuria. fingebat haec Homerus et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos. quae autem divina? vigere, sapere, invenire, meminisse. ergo animus qui , ut ego dico, divinus est, ut Euripides dicere audet, deus. Et quidem, si deus aut anima aut ignis est, idem est animus hominis. nam ut illa natura caelestis et terra vacat et umore, sic utriusque harum rerum humanus animus est expers; sin autem est quinta quaedam natura, ab Aristotele inducta primum, haec et deorum est et animorum. Hanc nos sententiam secuti his ipsis verbis in Consolatione hoc expressimus: XXVII. 66 'Animorum nulla in terris origo inveniri potest; nihil enim est in animis mixtum atque concretum aut quod ex terra natum atque fictum esse videatur, nihil ne aut umidum quidem aut flabile aut igneum. his enim in naturis nihil inest, quod vim memoriae, mentis, cogitationis habeat, quod et praeterita teneat et futura provideat et complecti possit praesentia. quae sola divina sunt, nec invenietur umquam, unde ad hominem venire possint nisi a deo. singularis est igitur quaedam natura atque vis animi seiuncta ab his usitatis notisque naturis. ita, quicquid est illud, quod sentit, quod sapit, quod vivit, quod viget, caeleste et divinum ob eamque rem aeternum sit necesse est. nec vero deus ipse, qui intellegitur a nobis, alio modo intellegi potest nisi mens soluta quaedam et libera, segregata ab omni concretione mortali, omnia sentiens et movens ipsaque praedita motu sempiterno. hoc e genere atque eadem e natura est humana mens.' 67 Ubi igitur aut qualis est ista mens? — ubi tua aut qualis? potesne dicere? an, si omnia ad intellegendum non habeo quae habere vellem, ne iis quidem quae habeo mihi per te uti licebit? non valet tantum animus, ut se ipse videat, at ut oculus, sic animus se non videns, alia cernit. non videt autem, quod minimum est, formam suam (quamquam fortasse id quoque, sed relinquamus); vim certe, sagacitatem, memoriam, motum, celeritatem videt. haec magna, haec divina, haec sempiterna sunt; qua facie quidem sit aut ubi habitet, ne quaerendum quidem est. XXVIII. 68 Ut cum videmus speciem primum candoremque caeli, dein conversionis celeritatem tantam quantam cogitare non possumus, tum vicissitudines dierum ac noctium commutationesque temporum quadrupertitas ad maturitatem frugum et ad temperationem corporum aptas eorumque omnium moderatorem et ducem solem, lunamque adcretione et deminutione luminis quasi fastorum notantem et significantem dies, tum in eodem orbe in duodecim partes distributo, quinque stellas ferri eosdem cursus constantissime servantis disparibus inter se motibus, nocturnamque caeli formam undique sideribus ornatam, tum globum terrae eminentem e mari, fixum in medio mundi universi loco, duabus oris distantibus habitabilem et cultum, quarum altera, quam nos incolimus, Sub axe posita ad stellas septem, unde horrifer, Aquilonis stridor gelidas molitur nives, altera australis, ignota nobis, quam vocant Graeci ἀντίχθονα (antixthona), 69 ceteras partis incultas, quod aut frigore rigeant aut urantur calore; hic autem, ubi habitamus, non intermittit suo tempore Caelum nitescere, arbores frondescere, Vites laetificae pampinis pubescere, Rami bacarum ubertate incurvescere, Segetes largiri fruges, florere omnia, Fontes scatere, herbis prata convestirier, tum multitudinem pecudum partim ad vescendum, partim ad cultus agrorum, partim ad vehendum, partim ad corpora vestienda, hominemque ipsum quasi contemplatorem caeli ac deorum cultorem atque hominis utilitati agros omnis et maria parentia —: 70 haec igitur et alia innumerabilia cum cernimus, possumusne dubitare quin iis praesit aliquis vel effector, si haec nata sunt, ut Platoni videtur, vel, si semper fuerunt, ut Aristoteli placet, moderator tanti operis et muneris? sic mentem hominis, quamvis eam non videas, ut deum non vides, tamen, ut deum adgnoscis ex operibus eius, sic ex memoria rerum et inventione et celeritate motus omnique pulchritudine virtutis vim divinam mentis adgnoscito. XXIX. In quo igitur loco est? credo equidem in capite, et cur credam adferre possum. sed alias, ubi sit animus; certe quidem in te est. quae est ei natura? propria, puto, et sua. sed fac igneam, fac spirabilem: nihil ad id de quo agimus. illud modo videto, ut deum noris, etsi eius ignores et locum et faciem, sic animum tibi tuum notum esse oportere, etiamsi ignores et locum et formam. 71 in animi autem cognitione dubitare non possumus, nisi plane in physicis plumbei sumus, quin nihil sit animis admixtum, nihil concretum, nihil copulatum, nihil coagmentatum, nihil duplex: quod cum ita sit, certe nec secerni, nec dividi, nec discerpi, nec distrahi potest, ne interire (quidem) igitur. est enim interitus quasi discessus et secretio ac diremptus earum partium, quae ante interitum iunctione aliqua tenebantur. His et talibus rationibus adductus Socrates nec patronum quaesivit ad iudicium capitis nec iudicibus supplex fuit adhibuitque liberam contumaciam a magnitudine animi ductam, non a superbia, et supremo vitae die de hoc ipso multa disseruit et paucis ante diebus, cum facile posset educi e custodia, noluit, et tum, paene in manu iam mortiferum illud tenens poculum, locutus ita est, ut non ad mortem trudi, verum in caelum videretur escendere. XXX. 72 Ita enim censebat itaque disseruit, duas esse vias duplicesque cursus animorum e corpore excedentium: nam qui se humanis vitiis contaminavissent et se totos libidinibus dedissent, quibus caecati vel domesticis vitiis atque flagitiis se inquinavissent vel, re publica violanda, fraudes inexpiabiles concepissent, iis devium quoddam iter esse, seclusum a concilio deorum; qui autem se integros castosque servavissent, quibusque fuisset minima cum corporibus contagio seseque ab is semper sevocavissent essentque in corporibus humanis vitam imitati deorum, iis ad illos a quibus essent profecti reditum facilem patere. 73 Itaque commemorat, ut cygni, qui non sine causa Apollini dicati sint, sed quod ab eo divinationem habere videantur, qua providentes quid in morte boni sit cum cantu et voluptate moriantur, sic omnibus bonis et doctis esse faciendum. (nec vero de hoc quisquam dubitare posset, nisi idem nobis accideret diligenter de animo cogitantibus, quod iis saepe usu venit, qui cum acriter oculis deficientem solem intuerentur, ut aspectum omnino amitterent; sic mentis acies se ipsa intuens non numquam hebescit, ob eamque causam contemplandi diligentiam amittimus. itaque dubitans, circumspectans, haesitans, multa adversa reverens tamquam in rate in mari inmenso nostra vehitur oratio). 74 sed haec et vetera et a Graecis; Cato autem sic abiit e vita, ut causam moriendi nactum se esse gauderet. vetat enim dominans ille in nobis deus iniussu hinc nos suo demigrare; cum vero causam iustam deus ipse dederit, ut tunc Socrati, nunc Catoni, saepe multis, ne ille me Dius Fidius vir sapiens laetus ex his tenebris in lucem illam excesserit, nec tamen ille vincla carceris ruperit — leges enim vetant —, sed tamquam a magistratu aut ab aliqua potestate legitima, sic a deo evocatus atque emissus exierit. Tota enim philosophorum vita, ut ait idem, commentatio mortis est. XXXI. 75 nam quid aliud agimus, cum a voluptate, id est a corpore, cum a re familiari, quae est ministra et famula corporis, cum a re publica, cum a negotio omni sevocamus animum, quid, inquam, tum agimus nisi animum ad se ipsum advocamus, secum esse cogimus maximeque a corpore abducimus? secernere autem a corpore animum, nec quicquam aliud, est mori discere. quare hoc commentemur, mihi crede, disiungamusque nos a corporibus, id est consuescamus mori. hoc, et dum erimus in terris, erit illi caelesti vitae simile, et cum illuc ex his vinclis emissi feremur, minus tardabitur cursus animorum. nam qui in compedibus corporis semper fuerunt, etiam cum soluti sunt, tardius ingrediuntur, ut ii qui ferro vincti multos annos fuerunt. quo cum venerimus, tum denique vivemus. nam haec quidem vita mors est, quam lamentari possem, si liberet. 76 Satis tu quidem in Consolatione es lamentatus; quam cum lego, nihil malo quam has res relinquere, his vero modo auditis, multo magis. Veniet tempus, et quidem celeriter, sive retractabis, sive properabis; volat enim aetas. tantum autem abest ab eo ut malum mors sit, quod tibi dudum videbatur, ut verear ne homini nihil sit non malum aliud certius, nihil bonum aliud potius, si quidem vel di ipsi vel cum dis futuri sumus Quid refert? Adsunt enim, qui haec non probent. ego autem numquam ita te in hoc sermone dimittam, ulla uti ratione mors tibi videri malum possit. Qui potest, cum ista cognoverim? 77 Qui possit, rogas? catervae veniunt contra dicentium, nec solum Epicureorum, quos equidem non despicio, sed nescio quo modo doctissimus quisque contemnit, acerrume autem deliciae meae Dicaearchus contra hanc inmortalitatem disseruit. is enim tris libros scripsit, qui Lesbiaci vocantur quod Mytilenis sermo habetur, in quibus volt efficere animos esse mortalis. Stoici autem usuram nobis largiuntur tamquam cornicibus: diu mansuros aiunt animos, semper negant. XXXII. num non vis igitur audire, cur, etiamsi ita sit, mors tamen non sit in malis? Ut videtur, sed me nemo de inmortalitate depellet. 78 Laudo id quidem, etsi nihil nimis oportet confidere; movemur enim saepe aliquo acute concluso, labamus mutamusque sententiam clarioribus etiam in rebus; in his est enim aliqua obscuritas. id igitur si acciderit, simus armati. Sane quidem, sed ne accidat, providebo. Num quid igitur est causae, quin amicos nostros Stoicos dimittamus? eos dico, qui aiunt manere animos, cum e corpore excesserint, sed non semper. Istos vero qui, quod tota in hac causa difficillimum est, suscipiant, posse animum manere corpore vacantem, illud autem, quod non modo facile ad credendum est, sed eo concesso, quod volunt, consequens, id vero non dant, ut, cum diu permanserit, ne intereat. 79 Bene reprehendis, et se isto modo res habet. credamus igitur Panaetio a Platone suo dissentienti? quem enim omnibus locis divinum, quem sapientissimum, quem sanctissimum, quem Homerum philosophorum appellat, huius hanc unam sententiam de inmortalitate animorum non probat. volt enim, quod nemo negat, quicquid natum sit interire; nasci autem animos, quod declaret eorum similitudo qui procreentur, quae etiam in ingeniis, non solum in corporibus appareat. alteram autem adfert rationem, nihil esse quod doleat, quin id aegrum esse quoque possit; quod autem in morbum cadat, id etiam interiturum; dolere autem animos, ergo etiam interire. XXXIII. 80 haec refelli possunt: sunt enim ignorantis, cum de aeternitate animorum dicatur, de mente dici, quae omni turbido motu semper vacet, non de partibus iis, in quibus aegritudines, irae, libidinesque versentur, quas is, contra quem haec dicuntur, semotas a mente et disclusas putat. iam similitudo magis apparet in bestiis, quarum animi sunt rationis expertes; hominum autem similitudo in corporum figura magis exstat, et ipsi animi magni refert quali in corpore locati sint. multa enim e corpore existunt, quae acuant mentem, multa, quae obtundant. Aristoteles quidem ait omnis ingeniosos melancholicos esse, ut ego me tardiorem esse non moleste feram. enumerat multos, idque quasi constet, rationem cur ita fiat adfert. quod si tanta vis est ad habitum mentis in iis quae gignuntur in corpore, ea sunt autem, quaecumque sunt, quae similitudinem faciant, nihil necessitatis adfert, cur nascantur animi, similitudo. omitto dissimilitudines. 81 vellem adesse posset Panaetius — vixit cum Africano —, quaererem ex eo, cuius suorum similis fuisset Africani fratris nepos, facie vel patris, vita omnium perditorum ita similis, ut esset facile deterrimus; cuius etiam similis P.Crassi, et sapientis et eloquentis et primi hominis, nepos multorumque aliorum clarorum virorum, quos nihil attinet nominare, nepotes et filii. Sed quid agimus? oblitine sumus hoc nunc nobis esse propositum, cum satis de aeternitate dixissemus, ne si interirent quidem animi, quicquam mali esse in morte? Ego vero memineram, sed te de aeternitate dicentem aberrare a proposito facile patiebar. XXXIV. 82 Video te alte spectare et velle in caelum migrare. spero fore ut contingat id nobis. sed fac, ut isti volunt, animos non remanere post mortem: video nos, si ita sit, privari spe beatioris vitae; mali vero quid adfert ista sententia? fac enim sic animum interire ut corpus: num igitur aliquis dolor aut omnino post mortem sensus in corpore est? nemo id quidem dicit, etsi Democritum insimulat Epicurus, Democritii negant. ne in animo quidem igitur sensus remanet; ipse enim nusquam est. ubi igitur malum est, quoniam nihil tertium est? an quod ipse animi discessus a corpore non fit sine dolore? ut credam ita esse, quam est id exiguum! sed falsum esse arbitror, et fit plerumque sine sensu, non numquam etiam cum voluptate, totum. que hoc leve est, qualecumque est; fit enim ad punctum temporis. 83 'Illud angit vel potius excruciat, discessus ab omnibus iis quae sunt bona in vita'. vide ne 'a malis' dici verius possit. quid ego nunc lugeam vitam hominum? vere et iure possum; sed quid necesse est, cum id agam ne post mortem miseros nos putemus fore, etiam vitam efficere deplorando miseriorem? fecimus hoc in eo libro, in quo nosmet ipsos, quantum potuimus, consolati sumus. a malis igitur mors abducit, non a bonis, verum si quaerimus. et quidem hoc a Cyrenaico Hegesia sic copiose disputatur, ut is a rege Ptolomaeo prohibitus esse dicatur illa in scholis dicere, quod multi is auditis mortem sibi ipsi consciscerent. 84 Callimachi quidem epigramma in Ambraciotam Theombrotum est, quem ait, cum ei nihil accidisset adversi, e muro se in mare abiecisse, lecto Platonis libro. eius autem, quem dixi, Hegesiae liber est Ἀποκαρτερῶν (apokarteron), quo a vita quidem per inediam discedens revocatur ab amicis; quibus respondens vitae humanae enumerat incommoda. possem idem facere, etsi minus quam ille, qui omnino vivere expedire nemini putat. mitto alios: etiamne nobis expedit? qui et domesticis et forensibus solaciis ornamentisque privati certe si ante occidissemus, mors nos a malis, non a bonis abstraxisset. XXXV. 85 Sit igitur aliquis, qui nihil mali habeat, nullum a fortuna volnus acceperit: Metellus ille honoratis quattuor filiis aut quinquaginta Priamus, e quibus septemdecim iusta uxore natis; in utroque eandem habuit fortuna potestatem, sed usa in altero est: Metellum enim multi filii, filiae, nepotes, neptes in rogum inposuerunt, Priamum tanta progenie orbatum, cum in aram confugisset, hostilis manus interemit. hic si vivis filiis incolumi regno occidisset astante ope barbarica Tectis caelatis laqueatis, utrum tandem a bonis an a malis discessisset? tum profecto videretur a bonis. at certe ei melius evenisset nec tam flebiliter illa canerentur: 'Haec omnia vidi inflammari, Priamo vi vitam evitari, Iovis aram sanguine turpari.' quasi vero ista vi quicquam tum potuerit ei melius accidere! quodsi ante occidisset, talem eventum omnino amisisset; hoc autem tempore sensum amisit malorum. 86 Pompeio, nostro familiari, cum graviter aegrotaret Neapoli, melius est factum. coronati Neapolitani fuerunt, nimirum etiam Puteolani; volgo ex oppidis publice gratulabantur: ineptum sane negotium et Graeculum, sed tamen fortunatum. utrum igitur, si tum esset extinctus, a bonis rebus an a malis discessisset? certe a miseris. non enim cum socero bellum gessisset, non inparatus arma sumpsisset, non domum reliquisset, non ex Italia fugisset, non exercitu amisso nudus in servorum ferrum et manus incidisset, non liberi defleti, non fortunae omnes a victoribus possiderentur. qui, si mortem tum obisset, in amplissimis fortunis occidisset, is propagatione vitae quot, quantas, quam incredibilis hausit calamitates! XXXVI. haec morte effugiuntur, etiamsi non evenerunt, tamen, quia possunt evenire; sed homines ea sibi accidere posse non cogitant: Metelli sperat sibi quisque fortunam, proinde quasi aut plures fortunati sint quam infelices aut certi quicquam sit in rebus humanis aut sperare sit prudentius quam timere. 87 Sed hoc ipsum concedatur, bonis rebus homines morte privari: ergo etiam carere mortuos vitae commodis idque esse miserum? certe ita dicant necesse est. an potest is, qui non est, re ulla carere? triste enim est nomen ipsum carendi, quia subicitur haec vis: habuit, non habet; desiderat requirit indiget. haec, opinor, incommoda sunt carentis: caret oculis, odiosa caecitas; liberis, orbitas. valet hoc in vivis, mortuorum autem non modo vitae commodis, sed ne vita quidem ipsa quisquam caret. de mortuis loquor, qui nulli sunt: nos, qui sumus, num aut cornibus caremus aut pinnis? ecquis id dixerit? certe nemo. quid ita? quia, cum id non habeas quod tibi nec usu nec natura sit aptum, non careas, etiamsi sentias te non habere. 88 hoc premendum etiam atque etiam est et urguendum confirmato illo, de quo, si mortales animi sunt, dubitare non possumus, quin tantus interitus in morte sit, ut ne minima quidem suspicio sensus relinquatur — hoc igitur probe stabilito et fixo illud excutiendum est, ut sciatur, quid sit carere, ne relinquatur aliquid erroris in verbo. carere igitur hoc significat: egere eo quod habere velis; inest enim velle in carendo, nisi cum sic tamquam in febri dicitur alia quadam notione verbi. dicitur enim alio modo etiam carere, cum aliquid non habeas et non habere te sentias, etiamsi id facile patiare. (ita) carere in morte non dicitur; nec enim esset dolendum; dicitur illud: 'bono carere', quod est malum. sed ne vivus quidem bono caret, si eo non indiget; sed in vivo intellegi tamen potest regno te carere — dici autem hoc in te satis subtiliter non potest; posset in Tarquinio, cum regno esset expulsus —: at in mortuo ne intellegi quidem. carere enim sentientis est; nec sensus in mortuo: ne carere quidem igitur in mortuo est. XXXVII. 89 Quamquam quid opus est in hoc philosophari, cum rem non magnopere philosophia egere videamus? quotiens non modo ductores nostri, sed universi etiam exercitus ad non dubiam mortem concurrerunt! quae quidem si timeretur, non Lucius Brutus arcens eum reditu tyrannum, quem ipse expulerat, in proelio concidisset; non cum Latinis decertans pater Decius, cum Etruscis filius, cum Pyrrho nepos se hostium telis obiecissent; non uno bello pro patria cadentis Scipiones Hispania vidisset, Paulum et Geminum Cannae, Venusia Marcellum, Litana Albinum, Lucani Gracchum. num quis horum miser hodie? ne tum quidem post spiritum extremum; nec enim potest esse miser quisquam, sensu perempto. 90 'At id ipsum odiosum est, sine sensu esse.' Odiosum, si id esset carere. Cum vero perspicuum sit nihil posse in eo esse, qui ipse non sit, quid potest esse in eo odiosum, qui nec careat nec sentiat? Quamquam hoc quidem nimis saepe, sed eo, quod in hoc inest omnis animi contractio ex metu mortis. Qui enim satis viderit, id quod est luce clarius, animo et corpore consumpto totoque animante deleto et facto interitu universo illud animal, quod fuerit, factum esse nihil, is plane perspiciet inter Hippocentaurum, qui numquam fuerit, et regem Agamemnonem nihil interesse, nec pluris nunc facere M. Camillum hoc civile bellum, quam ego vivo illo fecerim Romam captam. Cur igitur et Camillus doleret, si haec post trecentos et quinquaginta fere annos eventura putaret, et ego doleam, si ad decem milia annorum gentem aliquam urbe nostra potituram putem? Quia tanta caritas patriae est, ut eam non sensu nostro, sed salute ipsius metiamur. XXXVIII. 91 Itaque non deterret sapientem mors, quae propter incertos casus cotidie imminet, propter brevitatem vitae numquam potest longe abesse, quo minus in omne tempus rei p. suisque consulat,cum posteritatem ipsam, cuius sensum habiturus non sit, ad se putet pertinere. quare licet etiam mortalem esse animum iudicantem aeterna moliri, non gloriae cupiditate,quam sensurus non sis, sed virtutis, quam necessario gloria, etiamsi tu id non agas, consequatur. Natura vero ⟨si⟩ se sic habet, ut, quo modo initium nobis rerum omnium ortus noster adferat, sic exitum mors, ut nihil pertinuit ad nos ante ortum, sic nihil post mortem pertinebit. in quo quid potest esse mali, cum mors nec ad vivos pertineat nec ad mortuos? 92 alteri nulli sunt,alteros non attinget.quam qui leviorem faciunt, somni simillimam volunt esse: quasi vero quisquam ita nonaginta annos velit vivere, ut, cum saxaginta confecerit, reliquos dormiat; ne sui quidem id velint, not modo ipse. Endymion vero, si fabulas audire volumus, ut nescio quando in Latmo obdormivit, qui est mons Cariae, nondum, opinor, est experrectus. num igitur eum curare censes, cum Luna laboret, a qua consopitus putatur, ut eum dormientem oscularetur? quid curet autem, qui ne sentit quidem? habes somnum imaginem mortis eamque cotidie induis: et dubitas quin sansus in morte nullus sit, cum in eius simulacro videas esse nullum sensum? XXXIX. 93 Pellantur ergo istae ineptiae paene aniles, ante tempus mori miserum esse. quod tandem tempus? naturaene? at ea quidem dedit usuram tamquam pecuniae nalla praestituta die. quid est igitur quod querare, si repetit, cum volt? ea enim condicione acceperas. Idem, si puer parvus occidit, aequo animo ferendum putant, si vero in cunis, ne querendum quidem. atqui ab hoc acerbius exegit natura quod dederat. 'nondum gustaverat', inquit, 'vitae suavitatem; hic autem iam sperabat magna,quibus frui coeperat.' at id quidem in ceteris rebus melius putatur, aliquam partem quam nullam attingere: cur in vita secus? (quamquam non male ait Callimachus multo saepius lacrimasse Priamum quam Troilum). eorum autem, qui exacta aetate moriuntur, fortuna laudatur. 94 cur? nam, reor, nullis, si vita longior daretur, posset esse iucundior; nihil enim est profecto homini prudentia dulcius,quam, ut cetera auferat, adfert certe senectus. Quae vero aetas longa est, aut quid omnino homini longum? nonne Modo pueros,modo adulescentes in cursu a tergo insequens Nec opinantis adsecuta est senectus? sed quia ultra nihil habemus, hoc longum dicimus. Omnia ista, perinde ut cuique data sunt pro rata parte, ita aut longa aut brevia dicuntur. apud Hypanim fluvium, qui ab Europae parte in Pontum influit, Aristoteles ait bestiolas quasdam nasci, quae unum diem vivant. ex his igitur hora VIII quae mortua est, provecta aetate mortua est; quae vero occidente sole, decrepita, eo magis, si etiam solstitiali die. confer nostram longissimam aetatem cum aeternitate: in eodem propemodum brevitate qua illae bestiolae reperiemur. XL. 95 Contemnamus igitur omnis ineptias — quod enim levius huic levitati nomen inponam? — totamque vim bene vivendi in animi robore ac magnitudine et in omnium rerum humanarum contemptione ac despicientia et in omni virtute ponamus. nam nunc quidem cogitationibus mollissimis effeminamur, ut, si ante mors adventet quam Chaldaeorum promissa consecuti sumus, spoliati magnis quibusdam bonis, inlusi destitutique videamur. 96 quodsi expectando et desiderando pendemus animis, cruciamur, angimur, pro di immortales, quam illud iter iucundum esse debet, quo confecto nulla reliqua cura, nulla sollicitudo futura sit! quam me delectat Theramenes! quam elato animo est! etsi enim flemus, cum legimus, tamen non miserabiliter vir clarus emoritur: qui cum coniectus in carcerem triginta iussu tyrannorum venenum ut sitiens obduxisset, reliquum sic e poculo eiecit, ut id resonaret, quo sonitu reddito adridens 'popino' inquit 'hoc pulchro Critiae', qui in eum fuerat taeterrimus. Graeci enim ⟨in⟩ conviviis solent nominare, cui poculum tradituri sint. lusit vir egregius extremo spiritu, cum iam praecordiis conceptam mortem contineret, vereque ei, cui venenum praebiberat, mortem eam est auguratus, quae brevi consecuta est. 97 Quis hanc maximi animi aequitatem in ipsa morte laudaret, si mortem malum iudicaret? vadit enim in eundem carcerem atque in eundem paucis post annis scyphum Socrates, eodem scelere iudicum quo tyrannorum Theramenes. quae est igitur eius oratio, qua facit eum Plato usum apud iudices iam morte multatum? XLI. 'Magna me' inquit 'spes tenet, iudices, bene mihi evenire, quod mittar ad mortem. necesse est enim sit alterum de duobus, ut aut sensus omnino omnes mors auferat aut in alium quendam locum ex his locis migretur. quam ob rem, sive sensus extinguitur morsque ei somno similis est, qui non numquam etiam sine visis somniorum placatissimam quietem adfert, di boni, quid lucri est emori! aut quam multi dies reperiri possunt, qui tali nocti anteponantur! cui si similis est perpetuitas omnis consequentis temporis, quis me beatior? 98 sin vera sunt quae dicuntur, migrationem esse mortem in eas oras, quas qui e vita excesserunt incolunt, id multo iam beatius est. tene, cum ab is, qui se iudicum numero haberi volunt, evaseris, ad eos venire, qui vere iudices appellentur, Minoem Rhadamanthum Aeacum Triptolemum, convenireque eos qui iuste ⟨et⟩ cum fide vixerint — haec peregrinatio mediocris vobis videri potest? ut vero conloqui cum Orpheo Musaeo Homero Hesiodo liceat, quanti tandem aestimatis? equidem saepe emori, si fieri posset, vellem, ut ea quae dico mihi liceret invisere. quanta delectatione autem adficerer, cum Palamedem, cum Aiacem, cum alios iudicio iniquo circumventos convenirem! temptarem etiam summi regis, qui maximas copias duxit ad Troiam, et Ulixi Sisyphique prudentiam, nec ob eam rem, cum haec exquirerem sicut hic faciebam, capite damnarer. — Ne vos quidem, iudices i qui me absolvistis, mortem timueritis. 99 nec enim cuiquam bono mali quicquam evenire potest nec vivo nec mortuo, nec umquam eius res a dis inmortalibus neglegentur, nec mihi ipsi hoc accidit fortuito. nec vero ego is, a quibus accusatus aut a quibus condemnatus sum, habeo quod suscenseam, nisi quod mihi nocere se crediderunt.' et haec quidem hoc modo; nihil autem melius extremo: 'sed tempus est' inquit 'iam hinc abire, me, ut moriar, vos, ut vitam agatis. utrum autem sit melius, dii inmortales sciunt, hominem quidem scire arbitror neminem.' XLII. Ne ego haud paulo hunc animum malim quam eorum omnium fortunas, qui de hoc iudicaverunt. etsi, quod praeter deos negat scire quemquam, id scit ipse utrum sit melius — nam dixit ante —, sed suum illud, nihil ut adfirmet, tenet ad extemum; 100 nos autem teneamus, ut nihil censeamus esse malum, quod sit a natura datum omnibus, intellegamusque, si mors malum sit, esse sempiternum malum. nam vitae miserae mors finis esse videtur; mors si est misera, finis esse nullus potest. Sed quid ego Socratem aut Theramenem, praestantis viros virtutis et sapientiae gloria, commemoro, cum Lacedaemonius quidam, cuius ne nomen quidem proditum est, mortem tantopere contempserit, ut, cum ad eam duceretur damnatus ab ephoris et esset voltu hilari atque laeto dixissetque ei quidam inimicus: 'contemnisne leges Lycurgi?', responderit: 'ego vero illi maximam gratiam habeo, qui me ea poena multaverit, quam sine mutuatione et sine versura possem dissolvere.' o virum Sparta dignum! ut mihi quidem, qui tam magno animo fuerit, innocens damnatus esse videatur. talis innumerabilis nostra civitas tulit. 101 sed quid duces et principes nominem, cum legiones scribat Cato saepe alacris in eum locum profectas, unde redituras se non arbitrarentur? pari animo Lacedaemonii in Thermopylis occiderunt, in quos Simonides: 'Dic, hospes, Spartae nos te hic vidisse iacentis, Dum sanctis patriae legibus obsequimur.' quid ille dux Leonidas dicit? 'pergite animo forti, Lacedaemonii, hodie apud inferos fortasse cenabimus.' fuit haec gens fortis, dum Lycurgi leges vigebant. e quibus unus, cum Perses hostis in conloquio dixisset glorians: 'solem prae iaculorum multitudine et sagittarum non videbitis', 'in umbra igitur' inquit 'pugnabimus.' 102 viros commemoro: qualis tandem Lacaena? quae cum filium in proelium misisset et interfectum audisset, 'idcirco' inquit 'genueram, ut esset, qui pro patria mortem non dubitaret occumbere'. XLIII. Esto: fortes et duri Spartiatae; magnam habet vim rei p. disciplina. quid? Cyrenaeum Theodorum, philosophum non ignobilem, nonne miramur? cui cum Lysimachus rex crucem minaretur, 'istis, quaeso' inquit 'ista horribilia minitare purpuratis tuis: Theodori quidem nihil interest, humine an sublime putescat.' Cuius hoc dicto admoneor, ut aliquid etiam de humatione et sepultura dicendum existimem, rem non difficilem, is praesertim cognitis, quae de nihil sentiendo paulo ante dicta sunt. de qua Socrates quidem quid senserit, apparet in eo libro in quo moritur, de quo iam tam multa diximus. 103 cum enim de inmortalitate animorum disputavisset et iam moriendi tempus urgeret, rogatus a Critone, quem ad modum sepeliri vellet, 'multam vero' inquit 'operam, amici, frustra consumpsi; Critoni enim nostro non persuasi me hinc avolaturum neque mei quicquam relicturum. verum tamen, Crito, si me adsequi potueris aut sicubi nanctus eris, ut tibi videbitur, sepelito. sed, mihi crede, nemo me vestrum, cum hinc excessero, consequetur.' praeclare is quidem, qui et amico permiserit et se ostenderit de hoc toto genere nihil laborare. 104 durior Diogenes, et is quidem eadem sentiens, sed ut Cynicus asperius: proici se iussit inhumatum. tum amici: 'volucribusne et feris?' 'minime vero' inquit, 'sed bacillum propter me, quo abigam, ponitote.' 'qui poteris?' illi, 'non enim senties.' 'quid igitur mihi ferarum laniatus oberit nihil sentienti?' praeclare Anaxagoras, qui cum Lampsaci moreretur, quaerentibus amicis, velletne Clazomenas in patriam, si quid accidisset, auferri, 'nihil necesse est' inquit, 'undique enim ad inferos tantundem viae est.' totaque de ratione humationis unum tenendum est, ad corpus illam pertinere, sive occiderit animus sive vigeat. in corpore autem perspicuum est vel extincto animo vel elapso nullum residere sensum. LXIV. 105 Sed plena errorum sunt omnia. trahit Hectorem ad currum religatum Achilles: lacerari eum et sentire, credo, putat. ergo hic ulciscitur, ut quidem sibi videtur; at illa sicut acerbissimam rem maeret: 'Vidi, videre quod me passa aegerrume, Hectorem curru quadriiugo raptarier.' quem Hectorem, aut quam diu ille erit Hector? melius Accius et aliquando sapiens Achilles: 'Immo enimvero corpus Priamo reddidi, Hectora abstuli.' non igitur Hectora traxisti, sed corpus quod fuerat Hectoris. 106 ecce alius exoritur e terra, qui matrem dormire non sinat: 'Mater, te appello, tu, quae curam somno suspensam levas, Neque te mei miseret, surge et sepeli natum —!' haec cum pressis et flebilibus modis, qui totis theatris maestitiam inferant, concinuntur, difficile est non eos qui inhumati sint miseros iudicare. 'prius quam ferae volucresque —' metuit, ne laceratis membris minus bene utatur; ne combustis, non extimescit. 'Neu reliquias semesas sireis denudatis ossibus Per terram sanie delibutas foede divexarier —' non intellego, quid metuat, cum tam bonos septenarios fundat ad tibiam. Tenendum est igitur nihil curandum esse post mortem, cum multi inimicos etiam mortuos poeniuntur. exsecratur luculentis sane versibus apud Ennium Thyestes, primum ut naufragio pereat Atreus: durum hoc sane; talis enim interitus non est sine gravi sensu; illa inania: 'Ipse summis saxis fixus asperis, evisceratus, Latere pendens, saxa spargens tabo, sanie et sanguine atro —' 107 non ipsa saxa magis sensu omni vacabunt quam ille 'latere pendens', cui se hic cruciatum censet optare. quae essent dura, si sentiret, ⟨sunt⟩ nulla sine sensu. illud vero perquam inane: 'Neque sepulcrum, quo recipiat, habeat, portum corporis, Ubi remissa humana vita corpus requiescat malis.' vides, quanto haec in errore versentur: portum esse corporis et requiescere in sepulcro putat mortuum; magna culpa Pelopis, qui non erudierit filium nec docuerit, quatenus esset quidque curandum. XLV. 108 Sed quid singulorum opiniones animadvertam, nationum varios errores perspicere cum liceat? condiunt Aegyptii mortuos et eos servant domi; Persae etiam cera circumlitos condunt, ut quam maxime permaneant diuturna corpora. Magorum mos est non humare corpora suorum, nisi a feris sint ante laniata; in Hyrcania plebs publicos alit canes, optumates domesticos: nobile autem genus canum illud scimus esse, sed pro sua quisque facultate parat a quibus lanietur, eamque optumam illi esse censent sepulturam. permulta alia colligit Chrysippus, ut est in omni historia curiosus, sed ita taetra sunt quaedam, ut ea fugiat et reformidet oratio. totus igitur hic locus est contemnendus in nobis, non neglegendus in nostris, ita tamen, ut mortuorum corpora nihil sentire vivi sentiamus; 109 quantum autem consuetudini famaeque dandum sit, id curent vivi, sed ita, ut intellegant nihil id ad mortuos pertinere. Sed profecto mors tum aequissimo animo oppetitur, cum suis se laudibus vita occidens consolari potest. nemo parum diu vixit, qui virtutis perfectae perfecto functus est munere. multa mihi ipsi ad mortem tempestiva fuerunt. quam utinam potuissem obire! nihil enim iam adquirebatur, cumulata erant officia vitae, cum fortuna bella restabant. quare si ipsa ratio minus perficiet, ut mortem neglegere possimus, at vita acta perficiat, ut satis superque vixisse videamur. quamquam enim sensus abierit, tamen suis et propriis bonis laudis et gloriae, quamvis non sentiant, mortui non carent. etsi enim nihil habet in se gloria cur expetatur, tamen virtutem tamquam umbra sequitur. XLVI. 110 verum multitudinis iudicium de bonis ⟨bonum⟩ si quando est, magis laudandum est quam illi ob eam rem beati. non possum autem dicere, quoquo modo hoc accipietur, Lycurgum Solonem legum et publicae disciplinae carere gloria, Themistoclem Epaminondam bellicae virtutis. ante enim Salamina ipsam Neptunus obruet quam Salaminii tropaei memoriam, priusque e Boeotia Leuctra tollentur quam pugnae Leuctricae gloria. multo autem tardius fama deseret Curium Fabricium Calatinum, duo Scipiones duo Africanos, Maximum Marcellum Paulum, Catonem Laelium, innumerabilis alios; quorum similitudinem aliquam qui arripuerit, non eam fama populari, sed vera bonorum laude metiens, fidenti animo, si ita res feret, gradietur ad mortem; in qua aut summum bonum aut nullum malum esse cognovimus. secundis vero suis rebus volet etiam mori; non enim tum cumulus bonorum iucundus esse potest quam molesta decessio. 111 hanc sententiam significare videtur Laconis illa vox, qui, cum Rhodius Diagoras, Olympionices nobilis, uno die duo suos filios victores Olympiae vidsset, accessit ad senem et gratulatus: 'morere Diagora' inquit; 'non enim in caelum ascensurus es.' magna haec, et nimium fortasse, Graeci putant vel tum potius putabant, isque, qui hoc Diagorae dixit, permagnum existimans tris Olympionicas una e domo prodire cunctari illum diutius in vita fortunae obiectum inutile putabat ipsi. Ego autem tibi quidem, quod satis esset, paucis verbis, ut mihi videbar, responderam — concesseras enim nullo in malo mortuos esse —; sed ob eam causam contendi ut plura dicerem, quod in desiderio et luctu haec est consolatio maxima. nostrum enim et nostra causa susceptum dolorem modice ferre debemus, ne nosmet ipsos amare videamur; illa suspicio intolerabili dolore cruciat, si opinamur eos quibus orbati sumus esse cum aliquo sensu in is malis quibus volgo opinantur. hanc excutere opinionem mihimet volui radicitus, eoque fui fortasse longior. XLVII. 112 Tu longior? non mihi quidem. prior enim pars orationis tuae faciebat, ut mori cuperem, posterior, ut modo non nollem, modo non laborarem; omni autem oratione illud certe perfectum est, ut mortem non ducerem in malis. Num igitur etiam rhetorum epilogum desideramus? an hanc iam artem plane relinquimus? Tu vero istam ne relinqueris, quam semper ornasti, et quidem iure; illa enim te, verum si loqui volumus, ornaverat. sed quinam est iste epilogus? aveo enim audire, quicquid est. 113 Deorum inmortalium iudicia solent in scholis proferre de morte, nec vero ea fingere ipsi, sed Herodoto auctore aliisque pluribus. primum Argiae sacerdotis Cleobis et Bito filii praedicantur. nota fabula est. cum enim illam ad sollemne et statum sacrificium curru vehi ius esset satis longe ab oppido ad fanum morarenturque iumenta, tum iuvenes i quos modo nominavi veste posita corpora oleo perunxerunt, ad iugum accesserunt. ita sacerdos advecta in fanum, cum currus esset ductus a filiis, precata a dea dicitur, ut id illis praemii daret pro pietate, quod maxumum homini dari posset a deo; post epulatos cum matre adulescentis somno se dedisse, mane inventos esse mortuos. 114 simili precatione Trophonius et Agamedes usi dicuntur; qui cum Apollini Delphis templum exaedificavissent, venerantes deum petiverunt mercedem non parvam quidem operis et laboris sui: nihil certi, sed quod esset optimum homini. quibus Apollo se id daturum ostendit post eius diei diem tertium; qui ut inluxit, mortui sunt reperti. iudicavisse deum dicunt, et eum quidem deum,cui reliqui dii concessissent, ut praeter ceteros divinaret. XLVIII. adfertur etiam de Sileno fabella quaedam: qui cum a Mida captus esset, hoc ei muneris pro sua missione dedisse scribitur: docuisse regem non nasci homini longe optimum esse, proximum autem quam primum mori. 115 qua est sententia in Cresphonte usus Euripedes: 'Nam nos decebat coetus celebrantis domum Lugere, ubi esset aliquis in lucem editus, Humanae vitae varia reputantis mala; At, qui labores morte finisset gravis, Hunc omni amicos laude et laetitia exsequi.' simile quiddam est in Consolatione Crantoris: ait enim Terinaeum quendam Elysium, cum graviter filii mortem maereret, venisse in psychomantium quaerentem, quae fuisset tantae calamitatis causa; huic in tabellis tris huius modi versiculos datos: 'Igraris homines in vita mentibus errant: Euthynous potitur fatorum numine leto. Sic fuit utilius finiri ipsique tibique.' 116 his et talibus auctoribus usi confirmant causam rebus a diis inmortalibus iudicatam. Alcidamas quidem, rhetor antiquus in primis nobilis, scripsit etiam laudationem mortis, quae constat ex enumeratione humanorum malorum; cui rationes eae quae exquisitius a philosophis colliguntur defuerunt, ubertas orationis non defuit. Clarae vero mortes pro patria oppetitae non solum gloriosae rhetoribus, sed etiam beatae videri solent. repetunt ab Erechtheo, cuius etiam filiae cupide mortem expetiverunt pro vita civium; ⟨commemorant⟩ Codrum, qui se in medios inmisit hostis veste famulari, ne posset adgnosci, si esset ornatu regio, quod oraculum erat datum, si rex interfectus esset, victrices Athenas fore; Menoeceus non praetermittitur, qui item oraculo edito largitus est patriae suum sanguinem; ⟨nam⟩ Iphigenia Aulide duci se immolandam iubet, ut hostium elicatur suo. veniunt inde ad propiora: XLIX. Harmodius in ore est et Aristogiton; Lacedaemonius Leonidas, Thebanus Epaminondas viget. nostros non norunt, quos enumerare magnum est: ita sunt multi, quibus videmus optabilis mortes fuisse cum gloria. 117 Quae cum ita sint, magna tamen eloquentia est utendum atque ita velut superiore e loco contionandum, ut homines mortem vel optare incipiant vel certe timere desistant? nam si supremus ille dies non extinctionem, sed commutationem adfert loci, quid optabilius? sin autem perimit ac delet omnino, quid melius quam in mediis vitae laboribus obdormiscere et ita coniventem somno consopiri sempiterno? quod si fiat, melior Enni quam Solonis oratio. hic enim noster: 'nemo me lacrimis decoret' inquit 'nec funera fletu faxit!' at vero ille sapiens: 'Mors mea ne careat lacrimis: linquamus amicis Maerorem, ut celebrent funera cum gemitu.' 118 nos vero, si quid tale acciderit, ut a deo denuntiatum videatur ut exeamus e vita, laeti et agentes gratias paremus emittique nos e custodia et levari vinclis arbitremur,ut aut in aeternam et plane in nostram domum remigremus aut omni sensu molestiaque careamus; sin autem nihil denuntiabitur, eo tamen simus animo, ut horribilem illum diem aliis nobis faustum putemus nihilque in malis ducamus, quod sit vel a diis inmortalibus vel a natura parente omnium constitutum. non enim temere nec fortuito sati et creati sumus, sed profecto fuit quaedam vis, quae generi consuleret humano nec id gigneret aut aleret, quod cum exanclavisset omnes labores, tum incideret in mortis malum sempiternum: portum potius paratum nobis et perfugium putemus. 119 quo utinam velis passis pervehi liceat! sin reflantibus ventis reiciemur, tamen eodem paulo tardius referamur necesse est. quod autem omnibus necesse est, idne miserum esse uni potest? Habes epilogum, ne quid preatermissum aut relictum putes. Ego vero, et quidem fecit etiam iste me epilogus firmiorem. Optime, inquam. sed nunc quidem valetudini tribuamus aliquid, cras autem et quot dies erimus in Tusculano, agamus haec et ea potissimum, quae levationem habeant aegritudinum formidinum cupiditatum, qui omnis philosohpiae est fructus uberrimus. {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} </div> ccuil6zcfd3342hq0i3asz79s5dz8df 281736 281735 2026-09-24T08:18:45Z AntiquatedMan2025 30940 281736 wikitext text/x-wiki {{TextQuality|50%}} <div class="text"> {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Tusculanae disputationes |OperaeWikiPagina= Tusculanae disputationes |SubTitulus=<small>[[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|(Opera philosophica)]]</small><br>Liber I |Annus= 45 a.Ch.n. |Curatura=2022-07-18 V1.0 }} {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} 1 Cum defensionum laboribus senatoriisque muneribus aut omnino aut magna ex parte essem aliquando liberatus, rettuli me, Brute, te hortante maxime ad ea studia, quae retenta animo, remissa temporibus, longo intervallo intermissa revocavi, et cum omnium artium, quae ad rectam vivendi viam pertinerent, ratio et disciplina studio sapientiae, quae philosophia dicitur, contineretur, hoc mihi Latinis litteris inlustrandum putavi, non quia philosophia Graecis et litteris et doctoribus percipi non posset, sed meum semper iudicium fuit omnia nostros aut invenisse per se sapientius quam Graecos aut accepta ab illis fecisse meliora, quae quidem digna statuissent, in quibus elaborarent. 2 Nam mores et instituta vitae resque domesticas ac familiaris nos profecto et melius tuemur et lautius, rem vero publicam nostri maiores certe melioribus temperaverunt et institutis et legibus. quid loquar de re militari? in qua cum virtute nostri multum valuerunt, tum plus etiam disciplina. iam illa, quae natura, non litteris adsecuti sunt, neque cum Graecia neque ulla cum gente sunt conferenda. quae enim tanta gravitas, quae tanta constantia, magnitudo animi, probitas, fides, quae tam excellens in omni genere virtus in ullis fuit, ut sit cum maioribus nostris comparanda? 3 Doctrina Graecia nos et omni litterarum genere superabat; in quo erat facile vincere non repugnantes. nam cum apud Graecos antiquissimum e doctis genus sit poetarum, siquidem Homerus fuit et Hesiodus ante Romam conditam, Archilochus regnante Romulo, serius poeticam nos accepimus. annis fere cccccx post Romam conditam Livius fabulam dedit, C.Claudio, Caeci filio, M.Tuditano consulibus, anno ante natum Ennium. qui fuit maior natu quam Plautus et Naevius. II. sero igitur a nostris poetae vel cogniti vel recepti. quamquam est in Originibus solitos esse in epulis canere convivas ad tibicinem de clarorum hominum virtutibus; honorem tamen huic generi non fuisse declarat oratio Catonis, in qua obiecit ut probrum M.Nobiliori, quod is in provinciam poetas duxisset; duxerat autem consul ille in Aetoliam, ut scimus, Ennium. quo minus igitur honoris erat poetis, eo minora studia fuerunt, nec tamen, si qui magnis ingeniis in eo genere extiterunt, non satis Graecorum gloriae responderunt. 4 an censemus, si Fabio, nobilissimo homini, laudi datum esset, quod pingeret, non multos etiam apud nos futuros Polyclitos et Parrhasios fuisse? honos alit artes, omnesque incenduntur ad studia gloria, iacentque ea semper, quae apud quosque improbantur. summam eruditionem Graeci sitam censebant in nervorum vocumque cantibus; igitur et Epaminondas, princeps meo iudicio Graeciae, fidibus praeclare cecinisse dicitur, Themistoclesque aliquot ante annos cum in epulis recusaret lyram, est habitus indoctior. ergo in Graecia musici floruerunt, discebantque id omnes, nec qui nesciebat satis excultus doctrina putabatur. 5 in summo apud illos honore geometria fuit, itaque nihil mathematicis inlustrius; at nos metiendi ratiocinandique utilitate huius artis terminavimus modum. III. At contra oratorem celeriter complexi sumus, nec eum primo eruditum, aptum tamen ad dicendum, post autem eruditum. nam Galbam Africanum Laelium doctos fuisse traditum est, studiosum autem eum, qui is aetate anteibat, Catonem, post vero Lepidum, Carbonem, Gracchos, inde ita magnos nostram ad aetatem, ut non multum aut nihil omnino Graecis cederetur. Philosophia iacuit usque ad hanc aetatem nec ullum habuit lumen litterarum Latinarum; quae inlustranda et excitanda nobis est, ut, si occupati profuimus aliquid civibus nostris, prosimus etiam, si possumus, otiosi. 6 in quo eo magis nobis est elaborandum, quod multi iam esse libri Latini dicuntur scripti inconsiderate ab optimis illis quidem viris, sed non satis eruditis. fieri autem potest, ut recte quis sentiat et id quod sentit polite eloqui non possit; sed mandare quemquam litteris cogitationes suas, qui eas nec disponere nec inlustrare possit nec delectatione aliqua allicere lectorem, hominis est intemperanter abutentis et otio et litteris. itaque suos libros ipsi legunt cum suis, nec quisquam attingit praeter eos, qui eandem licentiam scribendi sibi permitti volunt. quare si aliquid oratoriae laudis nostra attulimus industria, multo studiosius philosophiae fontis aperiemus, e quibus etiam illa manabant. IV. 7 Sed ut Aristoteles, vir summo ingenio, scientia, copia, cum motus esset Isocratis rhetoris gloria, dicere docere etiam coepit adulescentes et prudentiam cum eloquentia iungere, sic nobis placet nec pristinum dicendi studium deponere et in hac maiore et uberiore arte versari. hanc enim perfectam philosophiam semper iudicavi, quae de maximis quaestionibus copiose posset ornateque dicere; in quam exercitationem ita nos studiose [operam] dedimus, ut iam etiam scholas Graecorum more habere auderemus. ut nuper tuum post discessum in Tusculano cum essent complures mecum familiares, temptavi, quid in eo genere possem. ut enim antea declamitabam causas, quod nemo me diutius fecit, sic haec mihi nunc senilis est declamatio. ponere iubebam, de quo quis audire vellet; ad id aut sedens aut ambulans disputabam. 8 itaque dierum quinque scholas, ut Graeci appellant, in totidem libros contuli. fiebat autem ita ut, cum is qui audire vellet dixisset, quid sibi videretur, tum ego contra dicerem. haec est enim, ut scis, vetus et Socratica ratio contra alterius opinionem disserendi. nam ita facillime, quid veri simillimum esset, inveniri posse Socrates arbitrabatur. Sed quo commodius disputationes nostrae explicentur, sic eas exponam, quasi agatur res, non quasi narretur. ergo ita nascetur exordium: V. 9 Malum mihi videtur esse mors. Iisne, qui mortui sunt, an iis, quibus moriendum est? Utrisque. Est miserum igitur, quoniam malum. Certe. Ergo et ii, quibus evenit iam ut morerentur, et ii, quibus eventurum est, miseri. Mihi ita videtur. Nemo ergo non miser. Prorsus nemo. Et quidem, si tibi constare vis, omnes, quicumque nati sunt eruntve, non solum miseri, sed etiam semper miseri. nam si solos eos diceres miseros quibus moriendum esset, neminem tu quidem eorum qui viverent exciperes — moriendum est enim omnibus, — esset tamen miseriae finis in morte. quoniam autem etiam mortui miseri sunt, in miseriam nascimur sempiternam. necesse est enim miseros esse eos qui centum milibus annorum ante occiderunt, vel potius omnis, quicumque nati sunt. Ita prorsus existimo. 10 Dic quaeso: num te illa terrent, triceps apud inferos Cerberus, Cocyti fremitus, travectio Acherontis, 'mento summam aquam attingens enectus siti' Tantalus? tum illud, quod 'Sisyphus versat saxum sudans nitendo neque proficit hilum?' fortasse etiam inexorabiles iudices, Minos et Rhadamanthus? apud quos nec te L.Crassus defendet nec M.Antonius nec, quoniam apud Graecos iudices res agetur, poteris adhibere Demosthenen; tibi ipsi pro te erit maxima corona causa dicenda. haec fortasse metuis et idcirco mortem censes esse sempiternum malum. VI. Adeone me delirare censes, ut ista esse credam? An tu haec non credis? Minime vero. Male hercule narras. Cur? quaeso. Quia disertus esse possem, si contra ista dicerem. 11 Quis enim non in eius modi causa? aut quid negotii est haec poetarum et pictorum portenta convincere? Atqui pleni libri sunt contra ista ipsa disserentium philosophorum. Inepte sane. quis enim est tam excors, quem ista moveant? Si ergo apud inferos miseri non sunt, ne sunt quidem apud inferos ulli. Ita prorsus existimo. Ubi sunt ergo ii, quos miseros dicis, aut quem locum incolunt? si enim sunt, nusquam esse non possunt. Ego vero nusquam esse illos puto. Igitur ne esse quidem? Prorsus isto modo, et tamen miseros ob id ipsum quidem, quia nulli sint. 12 Iam mallem Cerberum metueres quam ista tam inconsiderate diceres. Quid tandem? Quem esse negas, eundem esse dicis. ubi est acumen tuum? cum enim miserum esse dicis, tum eum qui non sit dicis esse. Non sum ita hebes, ut istud dicam. Quid dicis igitur? Miserum esse verbi causa M.Crassum, qui illas fortunas morte dimiserit, miserum Cn.Pompeium, qui tanta gloria sit orbatus, omnis denique miseros, qui hac luce careant. Revolveris eodem. sint enim oportet, si miseri sunt; tu autem modo negabas eos esse, qui mortui essent. Si igitur non sunt, nihil possunt esse; ita ne miseri quidem sunt. Non dico fortasse etiam, quod sentio; nam istuc ipsum, non esse, cum fueris, miserrimum puto. 13 Quid? miserius quam omnino numquam fuisse? ita, qui nondum nati sunt, miseri iam sunt, quia non sunt, et nos, si post mortem miseri futuri sumus, miseri fuimus ante quam nati. ego autem non commemini, ante quam sum natus, me miserum; tu si meliore memoria es, velim scire, ecquid de te recordere. VII. Ita iocaris, quasi ego dicam eos miseros, qui nati non sint, et non eos miseros, qui mortui sunt. Esse ergo eos dicis. Immo, quia non sint, cum fuerint, eo miseros esse. Pugnantia te loqui non vides? quid enim tam pugnat, quam non modo miserum, sed omnino quicquam esse, qui non sit? an tu egressus porta Capena cum Calatini, Scipionum, Serviliorum, Metellorum, sepulcra vides, miseros putas illos? Quoniam me verbo premis, posthac non ita dicam, miseros esse, sed tantum miseros, ob id ipsum, quia non sint. Non dicis igitur: 'miser est M.Crassus', sed tantum: 'miser M.Crassus'? Ita plane. 14 Quasi non necesse sit, quicquid isto modo pronunties, id aut esse aut non esse! an tu dialecticis ne imbutus quidem es? in primis enim hoc traditur: omne pronuntiatum (sic enim mihi in praesentia occurrit ut appellarem axioma, — utar post alio, si invenero melius) id ergo est pronuntiatum, quod est verum aut falsum. cum igitur dicis: 'miser M.Crassus', aut hoc dicis: 'miser est Crassus', ut possit iudicari, verum id falsumne sit, aut nihil dicis omnino. Age, iam concedo non esse miseros, qui mortui sint, quoniam extorsisti, ut faterer, qui omnino non essent, eos ne miseros quidem esse posse. quid? qui vivimus, cum moriendum sit, nonne miseri sumus? quae enim potest in vita esse iucunditas, cum dies et noctes cogitandum sit iam iamque esse moriendum? VIII. 15 Ecquid ergo intellegis, quantum mali de humana condicione deieceris? Quonam modo? Quia, si mors etiam mortuis miserum esset, infinitum quoddam et sempiternum malum haberemus in vita; nunc video calcem, ad quam cum sit decursum, nihil sit praeterea extimescendum. sed tu mihi videris Epicharmi, acuti nec insulsi hominis ut Siculi, sententiam sequi. Quam? non enim novi. Dicam, si potero, Latine. scis enim me Graece loqui in Latino sermone non plus solere quam in Graeco Latine. Et recte quidem. sed quae tandem est Epicharmi ista sententia? 'Emori nolo, sed me esse mortuum nihil aestimo. 'Iam adgnosco Graecum. sed quoniam coegisti, ut concederem, qui mortui essent, eos miseros non esse, perfice, si potes, ut ne moriendum quidem esse miserum putem. 16 Iam istuc quidem nihil negotii est, sed ego maiora molior. Quo modo hoc nihil negotii est? aut quae sunt tandem ista maiora? Quia, quoniam post mortem mali nihil est, ne mors quidem est malum, cui proxumum tempus est post mortem, in quo mali nihil esse concedis: ita ne moriendum quidem esse malum est; id est enim perveniendum esse ad id, quod non esse malum confitemur. Uberius ista, quaeso. haec enim spinosiora, prius ut confitear me cogunt quam ut adsentiar. sed quae sunt ea, quae dicis te maiora moliri? Ut doceam, si possim, non modo malum non esse, sed bonum etiam esse mortem. Non postulo id quidem, aveo tamen audire. ut enim non efficias quod vis, tamen, mors ut malum non sit, efficies. sed nihil te interpellabo; continentem orationem audire malo. 17 Quid, si te rogavero aliquid, nonne respondebis? Superbum id quidem est, sed, nisi quid necesse erit, malo non roges. IX. Geram tibi morem et ea quae vis, ut potero, explicabo, nec tamen quasi Pythius Apollo, certa ut sint et fixa, quae dixero, sed ut homunculus unus e multis probabilia coniectura sequens. ultra enim quo progrediar, quam ut veri similia videam, non habeo; certa dicent ii, qui et percipi ea posse dicunt et se sapientis esse profitentur. Tu, ut videtur; nos ad audiendum parati sumus. 18 Mors igitur ipsa, quae videtur notissima res esse, quid sit, primum est videndum. sunt enim qui discessum animi a corpore putent esse mortem; sunt qui nullum censeant fieri discessum, sed una animum et corpus occidere, animumque in corpore extingui. qui discedere animum censent, alii statim dissipari, alii diu permanere, alii semper. quid sit porro ipse animus, aut ubi, aut unde, magna dissensio est. aliis cor ipsum animus videtur, ex quo excordes, vecordes concordesque dicuntur et Nasica ille prudens bis consul 'Corculum' et 'egregie cordatus homo, catus Aelius Sextus'. 19 Empedocles animum esse censet cordi suffusum sanguinem; aliis pars quaedam cerebri visa est animi principatum tenere; aliis nec cor ipsum placet nec cerebri quandam partem esse animum, sed alii in corde, alii in cerebro dixerunt animi esse sedem et locum; animum autem alii animam, ut fere nostri declarat nomen: nam et agere animam et efflare dicimus et animosos et bene animatos et ex animi sententia; ipse autem animus ab anima dictus est; Zenoni Stoico animus ignis videtur. X. sed haec quidem quae dixi, cor, cerebrum, animam, ignem volgo, reliqua fere singuli. ut multo ante veteres, proxime autem Aristoxenus, musicus idemque philosophus, ipsius corporis intentionem quandam, velut in cantu et fidibus quae ἁρμονία (harmonia) dicitur: sic ex corporis totius natura et figura varios motus cieri tamquam in cantu sonos. 20 hic ab artificio suo non recessit et tamen dixit aliquid, quod ipsum quale esset erat multo ante et dictum et explanatum a Platone. Xenocrates animi figuram et quasi corpus negavit esse ullum, numerum dixit esse, cuius vis, ut iam ante Pythagorae visum erat, in natura maxuma esset. eius doctor Plato triplicem finxit animum, cuius principatum, id est rationem, in capite sicut in arce posuit, et duas partes parere voluit, iram et cupiditatem, quas locis disclusit: iram in pectore, cupiditatem supter praecordia locavit. 21 Dicaearchus autem in eo sermone, quem Corinthi habitum tribus libris exponit, doctorum hominum disputantium primo libro multos loquentes facit; duobus Pherecratem quendam Phthiotam senem, quem ait a Deucalione ortum, disserentem inducit nihil esse omnino animum, et hoc esse nomen totum inane, frustraque animalia et animantis appellari, neque in homine inesse animum vel animam nec in bestia, vimque omnem eam, qua vel agamus quid vel sentiamus, in omnibus corporibus vivis aequabiliter esse fusam nec separabilem a corpore esse, quippe quae nulla sit, nec sit quicquam nisi corpus unum et simplex, ita figuratum ut temperatione naturae vigeat et sentiat. 22 Aristoteles, longe omnibus (Platonem semper excipio) praestans et ingenio et diligentia, cum quattuor nota illa genera principiorum esset complexus, e quibus omnia orerentur, quintam quandam naturam censet esse, e qua sit mens; cogitare enim et providere et discere et docere et invenire aliquid et tam multa [alia] meminisse, amare, odisse, cupere, timere, angi, laetari, haec et similia eorum in horum quattuor generum inesse nullo putat; quintum genus adhibet vacans nomine et sic ipsum animum ἐνδελέχειαν (endelecheian) appellat novo nomine quasi quandam continuatam motionem et perennem. XI. Nisi quae me forte fugiunt, haec sunt fere de animo sententiae. Democritum enim, magnum illum quidem virum, sed levibus et rotundis corpusculis efficientem animum concursu quodam fortuito, omittamus; nihil est enim apud istos, quod non atomorum turba conficiat. 23 Harum sententiarum quae vera sit, deus aliqui viderit; quae veri simillima, magna quaestio est. utrum igitur inter has sententias diiudicare malumus an ad propositum redire? Cuperem equidem utrumque, si posset, sed est difficile confundere. quare si, ut ista non disserantur, liberari mortis metu possumus, id agamus; sin id non potest nisi hac quaestione animorum explicata, nunc, si videtur, hoc, illud alias. Quod malle te intellego, id puto esse commodius; efficiet enim ratio ut, quaecumque vera sit earum sententiarum quas eui, mors aut malum non sit aut sit bonum potius. 24 nam si cor aut sanguis aut cerebrum est animus, certe, quoniam est corpus, interibit cum reliquo corpore; si anima est, fortasse dissipabitur; si ignis, extinguetur; si est Aristoxeni harmonia, dissolvetur. quid de Dicaearcho dicam, qui nihil omnino animum dicat esse? his sententiis omnibus nihil post mortem pertinere ad quemquam potest; pariter enim cum vita sensus amittitur; non sentientis autem nihil est ullam in partem quod intersit. reliquorum sententiae spem adferunt, si te hoc forte delectat, posse animos, cum e corporibus excesserint, in caelum quasi in domicilium suum pervenire. Me vero delectat, idque primum ita esse velim, deinde, etiamsi non sit, mihi persuaderi tamen velim. Quid tibi ergo opera nostra opus est? num eloquentia Platonem superare possumus? evolve diligenter eius eum librum, qui est de animo: amplius quod desideres nihil erit. Feci mehercule, et quidem saepius; sed nescio quo modo, dum lego, adsentior, cum posui librum et mecum ipse de inmortalitate animorum coepi cogitare, adsensio omnis illa elabitur. 25 Quid? hoc dasne aut manere animos post mortem aut morte ipsa interire? Do vero. Quid, si maneant? Beatos esse concedo. Sin intereant? Non esse miseros, quoniam ne sint quidem; iam istuc coacti a te paulo ante concessimus. Quo modo igitur aut cur mortem malum tibi videri dicis? quae aut beatos nos efficiet, animis manentibus, aut non miseros sensu carentis. XII. 26 Expone igitur, nisi molestum est, primum, si potes, animos remanere post mortem, tum, si minus id obtinebis — est enim arduum —, docebis carere omni malo mortem. ego enim istuc ipsum vereor ne malum sit non dico carere sensu, sed carendum esse. Auctoribus quidem ad istam sententiam, quam vis obtineri, uti optimis possumus, quod in omnibus causis et debet et solet valere plurimum, et primum quidem omni antiquitate, quae quo propius aberat ab ortu et divina progenie, hoc melius ea fortasse quae erant vera cernebat. 27 Itaque unum illud erat insitum priscis illis, quos cascos appellat Ennius, esse in morte sensum neque excessu vitae sic deleri hominem, ut funditus interiret; idque cum multis aliis rebus, tum e pontificio iure et e caerimoniis sepulcrorum intellegi licet, quas maxumis ingeniis praediti nec tanta cura coluissent nec violatas tam inexpiabili religione sanxissent, nisi haereret in eorum mentibus mortem non interitum esse omnia tollentem atque delentem, sed quandam quasi migrationem commutationemque vitae, quae in claris viris et feminis dux in caelum soleret esse, in ceteris humi retineretur et permaneret tamen. 28 ex hoc et nostrorum opinione 'Romulus in caelo cum diis agit aevum', ut famae adsentiens dixit Ennius, et apud Graecos indeque perlapsus ad nos et usque ad Oceanum Hercules tantus et tam praesens habetur deus; hinc Liber Semela natus eademque famae celebritate Tyndaridae fratres, qui non modo adiutores in proeliis victoriae populi Romani, sed etiam nuntii fuisse perhibentur. quid? Ino Cadmi filia nonne Leukothea nominata a Graecis Matuta habetur a nostris? quid? totum prope caelum, ne pluris persequar, nonne humano genere completum est? XIII. 29 si vero scrutari vetera et ex is ea quae scriptores Graeciae prodiderunt eruere coner, ipsi illi maiorum gentium dii qui habentur hinc nobis profecti in caelum reperientur. quaere, quorum demonstrentur sepulcra in Graecia; reminiscere, quoniam es initiatus, quae tradantur mysteriis: tum denique, quam hoc late pateat, intelleges. sed qui nondum ea quae multis post annis (homines) tractare coepissent physica didicissent, tantum sibi persuaserant, quantum natura admonente cognoverant, rationes et causas rerum non tenebant, visis quibusdam saepe movebantur, iisque maxime nocturnis, ut vide rentur ei, qui vita excesserant, vivere. 30 Ut porro firmissimum hoc adferri videtur cur deos esse credamus, quod nulla gens tam fera, nemo omnium tam sit inmanis, cuius mentem non imbuerit deorum opinio (multi de diis prava sentiunt — id enim vitioso more effici solet — omnes tamen esse vim et naturam divinam arbitrantur, nec vero id conlocutio hominum aut consessus efficit, non institutis opinio est confirmata, non legibus; omni autem in re consensio omnium gentium lex naturae putanda est) — quis est igitur, qui suorum mortem primum non eo lugeat, quod eos orbatos vitae commodis arbitretur? tolle hanc opinionem, luctum sustuleris. nemo enim maeret suo incommodo: dolent fortasse et anguntur, sed illa lugubris lamentatio fletusque maerens ex eo est, quod eum, quem dileximus, vitae commodis privatum arbitramur idque sentire. atque haec ita sentimus, natura duce, nulla ratione nullaque doctrina. XIV. 31 Maxumum vero argumentum est naturam ipsam de inmortalitate animorum tacitam iudicare, quod omnibus curae sunt, et maxumae quidem, quae post mortem futura sint. 'serit arbores, quae alteri saeclo prosint', ut ait (Statius) in Synephebis, quid spectans nisi etiam postera saecula ad se pertinere? ergo arbores seret diligens agricola, quarum aspiciet bacam ipse numquam; vir magnus leges, instituta, rem publicam non seret? quid procreatio liberorum, quid propagatio nominis, quid adoptationes filiorum, quid testamentorum diligentia, quid ipsa sepulcrorum monumenta, elogia significant nisi nos futura etiam cogitare? 32 Quid? illud num dubitas, quin specimen naturae capi deceat ex optima quaque natura? quae est melior igitur in hominum genere natura quam eorum, qui se natos ad homines iuvandos, tutandos, conservandos, arbitrantur? abiit ad deos Hercules: numquam abisset, nisi, cum inter homines esset, eam sibi viam munivisset. vetera iam ista et religione omnium consecrata: XV. quid in hac re publica tot tantosque viros ob rem publicam interfectos cogitasse arbitramur? iisdemne ut finibus nomen suum quibus vita terminaretur? nemo umquam sine magna spe inmortalitatis se pro patria offerret ad mortem. 33 licuit esse otioso Themistocli, licuit Epaminondae, licuit, ne et vetera et externa quaeram, mihi; sed nescio quo modo inhaeret in mentibus quasi saeclorum quoddam augurium futurorum, idque in maximis ingeniis altissimisque animis et existit maxime et apparet facillime. quo quidem dempto, quis tam esset amens, qui semper in laboribus et periculis viveret? 34 loquor de principibus; quid? poetae nonne post mortem nobilitari volunt? unde ergo illud: 'Aspicite, o cives, senis Enni imaginis formam: Hic vestrum panxit maxima facta patrum'? mercedem gloriae flagitat ab iis quorum patres adfecerat gloria, idemque: 'Nemo me lacrimis decoret nec funera fletu Faxit. Cur? volito vivos per ora virum.' sed quid poetas? opifices post mortem nobilitari volunt. quid enim Phidias sui similem speciem inclusit in clupeo Minervae, cum inscribere (nomen) non liceret? quid? nostri philosophi nonne in is libris ipsis, quos scribunt de contemnenda gloria, sua nomina inscribunt? 35 Quodsi omnium consensus naturae vox est, omnesque qui ubique sunt consentiunt esse aliquid, quod ad eos pertineat qui vita cesserint, nobis quoque idem existimandum est, et si, quorum aut ingenio aut virtute animus excellit, eos arbitrabimur, quia natura optima sint, cernere naturae vim maxume, veri simile est, cum optumus quisque maxume posteritati serviat, esse aliquid, cuius is post mortem sensum sit habiturus. XVI. 36 Sed ut deos esse natura opinamur, qualesque sint, ratione cognoscimus, sic permanere animos arbitramur consensu nationum omnium, qua in sede maneant qualesque sint, ratione discendum est. cuius ignoratio finxit inferos easque formidines, quas tu contemnere non sine causa videbare. in terram enim cadentibus corporibus isque humo tectis, e quo dictum est humari, sub terra censebant reliquam vitam agi mortuorum; quam eorum opinionem magni errores consecuti sunt, quos auxerunt poetae. 37 frequens enim consessus theatri, in quo sunt mulierculae et pueri, movetur audiens tam grande carmen: 'Adsum atque advenio Acherunte vix via alta atque ardua Per speluncas saxis structas asperis pendentibus Maxumis, ubi rigida constat crassa caligo inferum,' tantumque valuit error — qui mihi quidem iam sublatus videtur —, ut, corpora cremata cum scirent, tamen ea fieri apud inferos fingerent, quae sine corporibus nec fieri possent nec intellegi. animos enim per se ipsos viventis non poterant mente complecti, formam aliquam figuramque quaerebant. inde Homeri tota νέκυια, inde ea quae meus amicus Appius νεκυομαντεῖα faciebat, inde in vicinia nostra Averni lacus, unde animae excitantur obscura umbra opertae, imagines mortuorum, alto ostio Acheruntis, falso sanguine. has tamen imagines loqui volunt, quod fieri nec sine lingua nec sine palato nec sine faucium, laterum, pulmonum vi et figura potest. nihil enim animo videre poterant, ad oculos omnia referebant. 38 Magni autem est ingenii sevocare mentem a sensibus et cogitationem ab consuetudine abducere. itaque credo equidem etiam alios tot saeculis, sed quod litteris exstet, Pherecydes Syrius primus dixit animos esse hominum sempiternos, antiquus sane; fuit enim meo regnante gentili. hanc opinionem discipulus eius Pythagoras maxime confirmavit, qui cum Superbo regnante in Italiam venisset, tenuit Magnam illam Graeciam cum [honore] disciplinae, tum etiam auctoritate, multaque saecula postea sic viguit Pythagoreorum nomen, ut nulli alii docti viderentur. XVII. sed redeo ad antiquos. rationem illi sententiae suae non fere reddebant, nisi quid erat numeris aut descriptionibus explicandum: 39 Platonem ferunt, ut Pythagoreos cognosceret, in Italiam venisse et didicisse Pythagorea omnia primumque de animorum aeternitate, non solum sensisse idem quod Pythagoram, sed rationem etiam attulisse. quam, nisi quid dicis, praetermittamus et hanc totam spem inmortalitatis relinquamus. An tu cum me in summam exspectationem adduxeris, deseris? errare mehercule malo cum Platone, quem tu quanti facias scio et quem ex tuo ore admiror, quam cum istis vera sentire. 40 Macte virtute! ego enim ipse cum eodem ipso non invitus erraverim. num igitur dubitamus — an sicut pleraque — quamquam hoc quidem minime; persuadent enim mathematici terram in medio mundo sitam ad universi caeli complexum quasi puncti instar optinere, quod κέντρον illi vocant; eam porro naturam esse quattuor omnia gignentium corporum, ut, quasi partita habeant inter se ac divisa momenta, terrena et umida suopte nutu et suo pondere ad paris angulos in terram et in mare ferantur, reliquae duae partes, una ignea, altera animalis, ut illae superiores in medium locum mundi gravitate ferantur et pondere, sic hae rursum rectis lineis in caelestem locum subvolent, sive ipsa natura superiora adpetente sive quod a gravioribus leviora natura repellantur. quae cum constent, perspicuum debet esse animos, cum e corpore excesserint, sive illi sint animales, id est spirabiles, sive ignei, sublime ferri. 41 si vero aut numerus quidam sit animus, quod subtiliter magis quam dilucide dicitur, aut quinta illa non nominata magis quam non intellecta natura, multo etiam integriora ac puriora sunt, ut a terra longissime se ecferant. Horum igitur aliquid animus, ne tam vegeta mens aut in corde cerebrove aut in Empedocleo sanguine demersa iaceat. XVIII. Dicaearchum vero cum Aristoxeno aequali et condiscipulo suo, doctos sane homines, omittamus; quorum alter ne condoluisse quidem umquam videtur, qui animum se habere non sentiat, alter ita delectatur suis cantibus, ut eos etiam ad haec transferre conetur. harmonian autem ex intervallis sonorum nosse possumus, quorum varia compositio etiam harmonias efficit plures; membrorum vero situs et figura corporis vacans animo quam possit harmoniam efficere, non video. sed hic quidem, quamvis eruditus sit, sicut est, haec magistro concedat Aristoteli, canere ipse doceat; bene enim illo Graecorum proverbio praecipitur: 'quam quisque norit artem, in hac se exerceat.' 42 illam vero funditus eiciamus individuorum corporum levium et rutundorum concursionem fortuitam, quam tamen Democritus concalefactam et spirabilem, id est animalem, esse volt. is autem animus, qui, si est horum quattuor generum, ex quibus omnia constare dicuntur, ex inflammata anima constat, ut potissimum videri video Panaetio, superiora capessat necesse est. nihil enim habent haec duo genera proni et supera semper petunt. ita, sive dissipantur, procul a terris id evenit, sive permanent et conservant habitum suum, hoc etiam magis necesse est ferantur ad caelum et ab is perrumpatur et dividatur crassus hic et concretus aer, qui est terrae proximus. calidior est enim vel potius ardentior animus quam est hic aer, quem modo dixi crassum atque concretum; quod ex eo sciri potest, quia corpora nostra terreno principiorum genere confecta ardore animi concalescunt. XIX. 43 accedit ut eo facilius animus evadat ex hoc aere, quem saepe iam appello, eumque perrumpat, quod nihil est animo velocius, nulla est celeritas quae possit cum animi celeritate contendere. qui si permanet incorruptus suique similis, necesse est ita feratur, ut penetret et dividat omne caelum hoc, in quo nubes, imbres, ventique coguntur, quod et umidum et caliginosum est propter exhalationes terrae. Quam regionem cum superavit animus naturamque sui similem contigit et adgnovit, iunctis ex anima tenui et ex ardore solis temperato ignibus, insistit et finem altius se ecferendi facit. cum enim sui similem et levitatem et calorem adeptus (est), tamquam paribus examinatus ponderibus nullam in partem movetur, eaque ei demum naturalis est sedes, cum ad sui simile penetravit; in quo nulla re egens aletur et sustentabitur iisdem rebus, quibus astra sustentantur et aluntur. 44 Cumque corporis facibus inflammari soleamus ad omnis fere cupiditates eoque magis incendi, quod iis aemulemur, qui ea habeant quae nos habere cupiamus, profecto beati erimus, cum corporibus relictis et cupiditatum et aemulationum erimus expertes; quodque nunc facimus, cum laxati curis sumus, ut spectare aliquid velimus et visere, id multo tum faciemus liberius totosque nos in contemplandis rebus perspiciendisque ponemus, propterea quod et natura inest in mentibus nostris insatiabilis quaedam cupiditas veri videndi et orae ipsae locorum illorum, quo pervenerimus, quo faciliorem nobis cognitionem rerum caelestium, eo maiorem cognoscendi cupiditatem dabant. 45 haec enim pulchritudo etiam in terris 'patritam' illam et 'avitam', ut ait Theophrastus, philosophiam cognitionis cupiditate incensam excitavit. praecipue vero fruentur ea, qui tum etiam, cum has terras incolentes circumfusi erant caligine, tamen acie mentis dispicere cupiebant. XX. Etenim si nunc aliquid adsequi se putant, qui ostium Ponti viderunt et eas angustias, per quas penetravit ea quae est nominata Argo, quia Argivi in ea delecti viri Vecti petebant pellem inauratam arietis, aut ii qui Oceani freta illa viderunt, 'Europam Libyamque rapax ubi dividit unda', quod tandem spectaculum fore putamus, cum totam terram contueri licebit eiusque cum situm, formam, circumscriptionem, tum et habitabiles regiones et rursum omni cultu propter vim frigoris aut caloris vacantis? 46 nos enim ne nunc quidem oculis cernimus ea quae videmus; neque est enim ullus sensus in corpore, sed, ut non physici solum docent verum etiam medici, qui ista aperta et patefacta viderunt, viae quasi quaedam sunt ad oculos, ad auris, ad naris a sede animi perforatae. itaque saepe aut cogitatione aut aliqua vi morbi impediti apertis atque integris et oculis et auribus nec videmus, nec audimus, ut facile intellegi possit animum et videre et audire, non eas partis quae quasi fenestrae sint animi, quibus tamen sentire nihil queat mens, nisi id agat et adsit. quid, quod eadem mente res dissimillimas comprendimus, ut colorem, saporem, calorem, odorem, sonum? quae numquam quinque nuntiis animus cognosceret, nisi ad eum omnia referrentur et is omnium iudex solus esset. atque ea profecto tum multo puriora et dilucidiora cernentur, cum, quo natura fert, liber animus pervenerit. 47 nam nunc quidem, quamquam foramina illa, quae patent ad animum a corpore, callidissimo artificio natura fabricata est, tamen terrenis concretisque corporibus sunt intersaepta quodam modo: cum autem nihil erit praeter animum, nulla res obiecta impediet, quo minus percipiat, quale quidque sit. XXI. Quamvis copiose haec diceremus, si res postularet, quam multa, quam varia, quanta spectacula animus in locis caelestibus esset habiturus. 48 quae quidem cogitans soleo saepe mirari non nullorum insolentiam philosophorum, qui naturae cognitionem admirantur eiusque inventori et principi gratias exultantes agunt eumque venerantur ut deum; liberatos enim se per eum dicunt gravissimis dominis, terrore sempiterno, et diurno ac nocturno metu. quo terrore? quo metu? quae est anus tam delira quae timeat ista, quae vos videlicet, si physica non didicissetis, timeretis, 'Acherunsia templa alta Orci, pallida leti, nubila tenebris loca'? non pudet philosophum in eo gloriari, quod haec non timeat et quod falsa esse cognoverit? e quo intellegi potest, quam acuti natura sint, quoniam haec sine doctrina credituri fuerunt. 49 praeclarum autem nescio quid adepti sunt, quod didicerunt se, cum tempus mortis venisset, totos esse perituros. quod ut ita sit — nihil enim pugno —, quid habet ista res aut laetabile aut gloriosum? Nec tamen mihi sane quicquam occurrit, cur non Pythagorae sit et Platonis vera sententia. ut enim rationem Plato nullam adferret — vide, quid homini tribuam —, ipsa auctoritate me frangeret: tot autem rationes attulit, ut velle ceteris, sibi certe persuasisse videatur. XXII. 50 Sed plurimi contra nituntur animosque quasi capite damnatos morte multant, neque aliud est quicquam cur incredibilis is animorum videatur aeternitas, nisi quod nequeunt qualis animus sit vacans corpore intellegere et cogitatione comprehendere. quasi vero intellegant, qualis sit in ipso corpore, quae conformatio, quae magnitudo, qui locus; ut, si iam possent in homine vivo cerni omnia quae nunc tecta sunt, casurusne in conspectum videatur animus, an tanta sit eius tenuitas, ut fugiat aciem? 51 haec reputent isti qui negant animum sine corpore se intellegere posse: videbunt, quem in ipso corpore intellegant. mihi quidem naturam animi intuenti multo difficilior occurrit cogitatio, multo obscurior, qualis animus in corpore sit tamquam alienae domi, quam qualis, cum exierit et in liberum caelum quasi domum suam venerit. si enim, quod numquam vidimus, id quale sit intellegere non possumus, certe et deum ipsum et divinum animum corpore liberatum cogitatione complecti possumus. Dicaearchus quidem et Aristoxenus, quia difficilis erat animi quid aut qualis esset intellegentia, nullum omnino animum esse dixerunt. 52 est illud quidem vel maxumum animo ipso animum videre, et nimirum hanc habet vim praeceptum Apollinis, quo monet ut se quisque noscat. non enim credo id praecipit, ut membra nostra aut staturam figuramve noscamus; neque nos corpora sumus, nec ego tibi haec dicens corpori tuo dico. cum igitur 'nosce te' dicit, hoc dicit: 'nosce animum tuum.' nam corpus quidem quasi vas est aut aliquod animi receptaculum; ab animo tuo quicquid agitur, id agitur a te. hunc igitur nosse nisi divinum esset, non esset hoc acrioris cuiusdam animi praeceptum tributum deo. 53 Sed si, qualis sit animus, ipse animus nesciet, dic quaeso, ne esse quidem se sciet, ne moveri quidem se? ex quo illa ratio nata est Platonis, quae a Socrate est in Phaedro explicata, a me autem posita est in sexto libro de re publica: XXIII. 'Quod semper movetur, aeternum est; quod autem motum adfert alicui quodque ipsum agitatur aliunde, quando finem habet motus, vivendi finem habeat necesse est. solum igitur, quod se ipsum movet, quia numquam deseritur a se, numquam ne moveri quidem desinit; quin etiam ceteris quae moventur hic fons, hoc principium est movendi. 54 principii autem nulla est origo; nam e principio oriuntur omnia, ipsum autem nulla ex re alia nasci potest; nec enim esset id principium, quod gigneretur aliunde. quod si numquam oritur, ne occidit quidem umquam; nam principium extinctum nec ipsum ab alio renascetur, nec ex se aliud creabit, siquidem necesse est a principio oriri omnia. ita fit, ut motus principium ex eo sit, quod ipsum a se movetur; id autem nec nasci potest nec mori, vel concidat omne caelum omnisque natura ⟨et⟩ consistat necesse est nec vim ullam nanciscatur, qua a primo inpulsa moveatur. cum pateat igitur aeternum id esse, quod se ipsum moveat, quis est qui hanc naturam animis esse tributam neget? inanimum est enim omne, quod pulsu agitatur externo; quod autem est animal, id motu cietur interiore et suo; nam haec est propria natura animi atque vis. quae si est una ex omnibus quae se ipsa [semper] moveat, neque nata certe est et aeterna est'. 55 licet concurrant omnes plebei philosophi — sic enim ii, qui a Platone et Socrate et ab ea familia dissident, appellandi videntur —, non modo nihil umquam tam eleganter explicabunt, sed ne hoc quidem ipsum quam subtiliter conclusum sit intellegent. sentit igitur animus se moveri; quod cum sentit, illud una sentit, se vi sua, non aliena moveri, nec accidere posse ut ipse umquam a se deseratur. ex quo efficitur aeternitas, nisi quid habes ad haec. Ego vero facile sim passus ne in mentem quidem mihi aliquid contra venire; ita isti faveo sententiae. XXIV. 56 Quid? illa tandem num leviora censes, quae declarant inesse in animis hominum divina quaedam? quae si cernerem quem ad modum nasci possent, etiam quem ad modum interirent viderem. nam sanguinem, bilem, pituitam, ossa, nervos, venas, omnem denique membrorum et totius corporis figuram videor posse dicere unde concreta et quo modo facta sint: animum ipsum — si nihil esset in eo nisi id, ut per eum viveremus, tam natura putarem hominis vitam sustentari quam vitis, quam arboris; haec enim etiam dicimus vivere. item si nihil haberet animus hominis nisi ut appeteret aut fugeret, id quoque esset ei commune cum bestiis. 57 Habet primum memoriam, et eam infinitam rerum innumerabilium. quam quidem Plato recordationem esse volt vitae superioris. nam in illo libro, qui inscribitur Menon, pusionem quendam Socrates interrogat quaedam geometrica de dimensione quadrati. ad ea sic ille respondet ut puer, et tamen ita faciles interrogationes sunt, ut gradatim respondens eodem perveniat, quo si geometrica didicisset. ex quo effici volt Socrates, ut discere nihil aliud sit nisi recordari. quem locum multo etiam accuratius explicat in eo sermone, quem habuit eo ipso die, quo excessit e vita; docet enim quemvis, qui omnium rerum rudis esse videatur, bene interroganti respondentem declarare se non tum illa discere, sed reminiscendo recognoscere, nec vero fieri ullo modo posse, ut a pueris tot rerum atque tantarum insitas et quasi consignatas in animis notiones, quas ἐννοίας (ennoias) vocant, haberemus, nisi animus, ante quam in corpus intravisset, in rerum cognitione viguisset. 58 cumque nihil esset,ut omnibus locis a Platone disseritur — nihil enim putat esse, quod oriatur et intereat, idque solum esse, quod semper tale sit quale est, (ἰδέαν 'idean' appellat ille, nos speciem) —, non potuit animus haec in corpore inclusus adgnoscere, cognita attulit; ex quo tam multarum rerum cognitionis admiratio tollitur. neque ea plane videt animus, cum repente in tam insolitum tamque perturbatum domicilium inmigravit, sed cum se collegit atque recreavit, tum adgnoscit illa reminiscendo. ita nihil est aliud discere nisi recordari. 59 Ego autem maiore etiam quodam modo memoriam admiror. quid est enim illud quo meminimus, aut quam habet vim aut unde naturam? non quaero, quanta memoria Simonides fuisse dicatur, quanta Theodectes, quanta is, qui a Pyrrho legatus ad senatum est missus, Cineas, quanta nuper Charmadas, quanta, qui modo fuit, Scepsius Metrodorus, quanta noster Hortensius: de communi hominum memoria loquor, et eorum maxume qui in aliquo maiore studio et arte versantur, quorum quanta mens sit, difficile est existimare; ita multa meminerunt. XXV. 60 Quorsus igitur haec spectat oratio? quae sit illa vis et unde sit, intellegendum puto. non est certe nec cordis, nec sanguinis, nec cerebri, nec atomorum; animae sit ignisne nescio, nec me pudet ut istos fateri nescire quod nesciam: illud, si ulla alia de re obscura adfirmare possem, sive anima sive ignis sit animus, eum iurarem esse divinum. quid enim, obsecro te, terrane tibi hoc nebuloso et caliginoso caelo aut sata aut concreta videtur tanta vis memoriae? si quid sit hoc non vides, at quale sit vides; si ne id quidem, at quantum sit profecto vides. quid igitur? 61 utrum capacitatem aliquam in animo putamus esse, quo tamquam in aliquod vas ea, quae meminimus, infundantur? absurdum id quidem; qui enim fundus aut quae talis animi figura intellegi potest aut quae tanta omnino capacitas? an inprimi quasi ceram animum putamus, et esse memoriam signatarum rerum in mente vestigia? quae possunt verborum, quae rerum ipsarum esse vestigia, quae porro tam inmensa magnitudo, quae illa tam multa possit effingere? 62 Quid? illa vis quae tandem est quae investigat occulta, quae inventio atque excogitatio dicitur? ex hacne tibi terrena mortalique natura et caduca concreta ea videtur? aut qui primus, quod summae sapientiae Pythagorae visum est, omnibus rebus imposuit nomina? aut qui dissipatos homines congregavit et ad societatem vitae convocavit, aut qui sonos vocis, qui infiniti videbantur, paucis litterarum notis terminavit, aut qui errantium stellarum cursus, praegressiones, institutiones notavit? omnes magni; etiam superiores, qui fruges, qui vestitum, qui tecta, qui cultum vitae, qui praesidia contra feras invenerunt, a quibus mansuefacti et exculti a necessariis artificiis ad elegantiora defluximus. nam et auribus oblectatio magna parta est inventa et temperata varietate et natura sonorum, et astra suspeximus cum ea quae sunt infixa certis locis, tum illa non re sed vocabulo errantia, quorum conversiones omnisque motus qui animo vidit, is docuit similem animum suum eius esse, qui ea fabricatus esset in caelo. 63 nam cum Archimedes lunae, solis, quinque errantium motus in sphaeram inligavit, effecit idem quod ille, qui in Timaeo mundum aedificavit, Platonis deus, ut tarditate et celeritate dissimillimos motus una regeret conversio. quod si in hoc mundo fieri sine deo non potest, ne in sphaera quidem eosdem motus Archimedes sine divino ingenio potuisset imitari. XXVI. 64 Mihi vero ne haec quidem notiora et inlustriora carere vi divina videntur, ut ego aut poetam grave plenumque carmen sine caelesti aliquo mentis instinctu putem fundere, aut eloquentiam sine maiore quadam vi fluere abundantem sonantibus verbis uberibusque sententiis. philosophia vero, omnium mater artium, quid est aliud nisi, ut Plato, donum, ut ego, inventum deorum? haec nos primum ad illorum cultum, deinde ad ius hominum, quod situm est in generis humani societate, tum ad modestiam magnitudinemque animi erudivit, eademque ab animo tamquam ab oculis caliginem dispulit, ut omnia supera, infera, prima, ultima, media videremus. 65 prorsus haec divina mihi videtur vis, quae tot res efficiat et tantas. quid est enim memoria rerum et verborum? quid porro inventio? profecto id, quo ne in deo quidem quicquam maius intellegi potest. non enim ambrosia deos aut nectare aut Iuventate pocula ministrante laetari arbitror, nec Homerum audio, qui Ganymeden ab dis raptum ait propter formam, ut Iovi bibere ministraret; non iusta causa, cur Laomedonti tanta fieret iniuria. fingebat haec Homerus et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos. quae autem divina? vigere, sapere, invenire, meminisse. ergo animus qui , ut ego dico, divinus est, ut Euripides dicere audet, deus. Et quidem, si deus aut anima aut ignis est, idem est animus hominis. nam ut illa natura caelestis et terra vacat et umore, sic utriusque harum rerum humanus animus est expers; sin autem est quinta quaedam natura, ab Aristotele inducta primum, haec et deorum est et animorum. Hanc nos sententiam secuti his ipsis verbis in Consolatione hoc expressimus: XXVII. 66 'Animorum nulla in terris origo inveniri potest; nihil enim est in animis mixtum atque concretum aut quod ex terra natum atque fictum esse videatur, nihil ne aut umidum quidem aut flabile aut igneum. his enim in naturis nihil inest, quod vim memoriae, mentis, cogitationis habeat, quod et praeterita teneat et futura provideat et complecti possit praesentia. quae sola divina sunt, nec invenietur umquam, unde ad hominem venire possint nisi a deo. singularis est igitur quaedam natura atque vis animi seiuncta ab his usitatis notisque naturis. ita, quicquid est illud, quod sentit, quod sapit, quod vivit, quod viget, caeleste et divinum ob eamque rem aeternum sit necesse est. nec vero deus ipse, qui intellegitur a nobis, alio modo intellegi potest nisi mens soluta quaedam et libera, segregata ab omni concretione mortali, omnia sentiens et movens ipsaque praedita motu sempiterno. hoc e genere atque eadem e natura est humana mens.' 67 Ubi igitur aut qualis est ista mens? — ubi tua aut qualis? potesne dicere? an, si omnia ad intellegendum non habeo quae habere vellem, ne iis quidem quae habeo mihi per te uti licebit? non valet tantum animus, ut se ipse videat, at ut oculus, sic animus se non videns, alia cernit. non videt autem, quod minimum est, formam suam (quamquam fortasse id quoque, sed relinquamus); vim certe, sagacitatem, memoriam, motum, celeritatem videt. haec magna, haec divina, haec sempiterna sunt; qua facie quidem sit aut ubi habitet, ne quaerendum quidem est. XXVIII. 68 Ut cum videmus speciem primum candoremque caeli, dein conversionis celeritatem tantam quantam cogitare non possumus, tum vicissitudines dierum ac noctium commutationesque temporum quadrupertitas ad maturitatem frugum et ad temperationem corporum aptas eorumque omnium moderatorem et ducem solem, lunamque adcretione et deminutione luminis quasi fastorum notantem et significantem dies, tum in eodem orbe in duodecim partes distributo, quinque stellas ferri eosdem cursus constantissime servantis disparibus inter se motibus, nocturnamque caeli formam undique sideribus ornatam, tum globum terrae eminentem e mari, fixum in medio mundi universi loco, duabus oris distantibus habitabilem et cultum, quarum altera, quam nos incolimus, Sub axe posita ad stellas septem, unde horrifer, Aquilonis stridor gelidas molitur nives, altera australis, ignota nobis, quam vocant Graeci ἀντίχθονα (antixthona), 69 ceteras partis incultas, quod aut frigore rigeant aut urantur calore; hic autem, ubi habitamus, non intermittit suo tempore Caelum nitescere, arbores frondescere, Vites laetificae pampinis pubescere, Rami bacarum ubertate incurvescere, Segetes largiri fruges, florere omnia, Fontes scatere, herbis prata convestirier, tum multitudinem pecudum partim ad vescendum, partim ad cultus agrorum, partim ad vehendum, partim ad corpora vestienda, hominemque ipsum quasi contemplatorem caeli ac deorum cultorem atque hominis utilitati agros omnis et maria parentia —: 70 haec igitur et alia innumerabilia cum cernimus, possumusne dubitare quin iis praesit aliquis vel effector, si haec nata sunt, ut Platoni videtur, vel, si semper fuerunt, ut Aristoteli placet, moderator tanti operis et muneris? sic mentem hominis, quamvis eam non videas, ut deum non vides, tamen, ut deum adgnoscis ex operibus eius, sic ex memoria rerum et inventione et celeritate motus omnique pulchritudine virtutis vim divinam mentis adgnoscito. XXIX. In quo igitur loco est? credo equidem in capite, et cur credam adferre possum. sed alias, ubi sit animus; certe quidem in te est. quae est ei natura? propria, puto, et sua. sed fac igneam, fac spirabilem: nihil ad id de quo agimus. illud modo videto, ut deum noris, etsi eius ignores et locum et faciem, sic animum tibi tuum notum esse oportere, etiamsi ignores et locum et formam. 71 in animi autem cognitione dubitare non possumus, nisi plane in physicis plumbei sumus, quin nihil sit animis admixtum, nihil concretum, nihil copulatum, nihil coagmentatum, nihil duplex: quod cum ita sit, certe nec secerni, nec dividi, nec discerpi, nec distrahi potest, ne interire (quidem) igitur. est enim interitus quasi discessus et secretio ac diremptus earum partium, quae ante interitum iunctione aliqua tenebantur. His et talibus rationibus adductus Socrates nec patronum quaesivit ad iudicium capitis nec iudicibus supplex fuit adhibuitque liberam contumaciam a magnitudine animi ductam, non a superbia, et supremo vitae die de hoc ipso multa disseruit et paucis ante diebus, cum facile posset educi e custodia, noluit, et tum, paene in manu iam mortiferum illud tenens poculum, locutus ita est, ut non ad mortem trudi, verum in caelum videretur escendere. XXX. 72 Ita enim censebat itaque disseruit, duas esse vias duplicesque cursus animorum e corpore excedentium: nam qui se humanis vitiis contaminavissent et se totos libidinibus dedissent, quibus caecati vel domesticis vitiis atque flagitiis se inquinavissent vel, re publica violanda, fraudes inexpiabiles concepissent, iis devium quoddam iter esse, seclusum a concilio deorum; qui autem se integros castosque servavissent, quibusque fuisset minima cum corporibus contagio seseque ab is semper sevocavissent essentque in corporibus humanis vitam imitati deorum, iis ad illos a quibus essent profecti reditum facilem patere. 73 Itaque commemorat, ut cygni, qui non sine causa Apollini dicati sint, sed quod ab eo divinationem habere videantur, qua providentes quid in morte boni sit cum cantu et voluptate moriantur, sic omnibus bonis et doctis esse faciendum. (nec vero de hoc quisquam dubitare posset, nisi idem nobis accideret diligenter de animo cogitantibus, quod iis saepe usu venit, qui cum acriter oculis deficientem solem intuerentur, ut aspectum omnino amitterent; sic mentis acies se ipsa intuens non numquam hebescit, ob eamque causam contemplandi diligentiam amittimus. itaque dubitans, circumspectans, haesitans, multa adversa reverens tamquam in rate in mari inmenso nostra vehitur oratio). 74 sed haec et vetera et a Graecis; Cato autem sic abiit e vita, ut causam moriendi nactum se esse gauderet. vetat enim dominans ille in nobis deus iniussu hinc nos suo demigrare; cum vero causam iustam deus ipse dederit, ut tunc Socrati, nunc Catoni, saepe multis, ne ille me Dius Fidius vir sapiens laetus ex his tenebris in lucem illam excesserit, nec tamen ille vincla carceris ruperit — leges enim vetant —, sed tamquam a magistratu aut ab aliqua potestate legitima, sic a deo evocatus atque emissus exierit. Tota enim philosophorum vita, ut ait idem, commentatio mortis est. XXXI. 75 nam quid aliud agimus, cum a voluptate, id est a corpore, cum a re familiari, quae est ministra et famula corporis, cum a re publica, cum a negotio omni sevocamus animum, quid, inquam, tum agimus nisi animum ad se ipsum advocamus, secum esse cogimus maximeque a corpore abducimus? secernere autem a corpore animum, nec quicquam aliud, est mori discere. quare hoc commentemur, mihi crede, disiungamusque nos a corporibus, id est consuescamus mori. hoc, et dum erimus in terris, erit illi caelesti vitae simile, et cum illuc ex his vinclis emissi feremur, minus tardabitur cursus animorum. nam qui in compedibus corporis semper fuerunt, etiam cum soluti sunt, tardius ingrediuntur, ut ii qui ferro vincti multos annos fuerunt. quo cum venerimus, tum denique vivemus. nam haec quidem vita mors est, quam lamentari possem, si liberet. 76 Satis tu quidem in Consolatione es lamentatus; quam cum lego, nihil malo quam has res relinquere, his vero modo auditis, multo magis. Veniet tempus, et quidem celeriter, sive retractabis, sive properabis; volat enim aetas. tantum autem abest ab eo ut malum mors sit, quod tibi dudum videbatur, ut verear ne homini nihil sit non malum aliud certius, nihil bonum aliud potius, si quidem vel di ipsi vel cum dis futuri sumus Quid refert? Adsunt enim, qui haec non probent. ego autem numquam ita te in hoc sermone dimittam, ulla uti ratione mors tibi videri malum possit. Qui potest, cum ista cognoverim? 77 Qui possit, rogas? catervae veniunt contra dicentium, nec solum Epicureorum, quos equidem non despicio, sed nescio quo modo doctissimus quisque contemnit, acerrume autem deliciae meae Dicaearchus contra hanc inmortalitatem disseruit. is enim tris libros scripsit, qui Lesbiaci vocantur quod Mytilenis sermo habetur, in quibus volt efficere animos esse mortalis. Stoici autem usuram nobis largiuntur tamquam cornicibus: diu mansuros aiunt animos, semper negant. XXXII. num non vis igitur audire, cur, etiamsi ita sit, mors tamen non sit in malis? Ut videtur, sed me nemo de inmortalitate depellet. 78 Laudo id quidem, etsi nihil nimis oportet confidere; movemur enim saepe aliquo acute concluso, labamus mutamusque sententiam clarioribus etiam in rebus; in his est enim aliqua obscuritas. id igitur si acciderit, simus armati. Sane quidem, sed ne accidat, providebo. Num quid igitur est causae, quin amicos nostros Stoicos dimittamus? eos dico, qui aiunt manere animos, cum e corpore excesserint, sed non semper. Istos vero qui, quod tota in hac causa difficillimum est, suscipiant, posse animum manere corpore vacantem, illud autem, quod non modo facile ad credendum est, sed eo concesso, quod volunt, consequens, id vero non dant, ut, cum diu permanserit, ne intereat. 79 Bene reprehendis, et se isto modo res habet. credamus igitur Panaetio a Platone suo dissentienti? quem enim omnibus locis divinum, quem sapientissimum, quem sanctissimum, quem Homerum philosophorum appellat, huius hanc unam sententiam de inmortalitate animorum non probat. volt enim, quod nemo negat, quicquid natum sit interire; nasci autem animos, quod declaret eorum similitudo qui procreentur, quae etiam in ingeniis, non solum in corporibus appareat. alteram autem adfert rationem, nihil esse quod doleat, quin id aegrum esse quoque possit; quod autem in morbum cadat, id etiam interiturum; dolere autem animos, ergo etiam interire. XXXIII. 80 haec refelli possunt: sunt enim ignorantis, cum de aeternitate animorum dicatur, de mente dici, quae omni turbido motu semper vacet, non de partibus iis, in quibus aegritudines, irae, libidinesque versentur, quas is, contra quem haec dicuntur, semotas a mente et disclusas putat. iam similitudo magis apparet in bestiis, quarum animi sunt rationis expertes; hominum autem similitudo in corporum figura magis exstat, et ipsi animi magni refert quali in corpore locati sint. multa enim e corpore existunt, quae acuant mentem, multa, quae obtundant. Aristoteles quidem ait omnis ingeniosos melancholicos esse, ut ego me tardiorem esse non moleste feram. enumerat multos, idque quasi constet, rationem cur ita fiat adfert. quod si tanta vis est ad habitum mentis in iis quae gignuntur in corpore, ea sunt autem, quaecumque sunt, quae similitudinem faciant, nihil necessitatis adfert, cur nascantur animi, similitudo. omitto dissimilitudines. 81 vellem adesse posset Panaetius — vixit cum Africano —, quaererem ex eo, cuius suorum similis fuisset Africani fratris nepos, facie vel patris, vita omnium perditorum ita similis, ut esset facile deterrimus; cuius etiam similis P.Crassi, et sapientis et eloquentis et primi hominis, nepos multorumque aliorum clarorum virorum, quos nihil attinet nominare, nepotes et filii. Sed quid agimus? oblitine sumus hoc nunc nobis esse propositum, cum satis de aeternitate dixissemus, ne si interirent quidem animi, quicquam mali esse in morte? Ego vero memineram, sed te de aeternitate dicentem aberrare a proposito facile patiebar. XXXIV. 82 Video te alte spectare et velle in caelum migrare. spero fore ut contingat id nobis. sed fac, ut isti volunt, animos non remanere post mortem: video nos, si ita sit, privari spe beatioris vitae; mali vero quid adfert ista sententia? fac enim sic animum interire ut corpus: num igitur aliquis dolor aut omnino post mortem sensus in corpore est? nemo id quidem dicit, etsi Democritum insimulat Epicurus, Democritii negant. ne in animo quidem igitur sensus remanet; ipse enim nusquam est. ubi igitur malum est, quoniam nihil tertium est? an quod ipse animi discessus a corpore non fit sine dolore? ut credam ita esse, quam est id exiguum! sed falsum esse arbitror, et fit plerumque sine sensu, non numquam etiam cum voluptate, totum. que hoc leve est, qualecumque est; fit enim ad punctum temporis. 83 'Illud angit vel potius excruciat, discessus ab omnibus iis quae sunt bona in vita'. vide ne 'a malis' dici verius possit. quid ego nunc lugeam vitam hominum? vere et iure possum; sed quid necesse est, cum id agam ne post mortem miseros nos putemus fore, etiam vitam efficere deplorando miseriorem? fecimus hoc in eo libro, in quo nosmet ipsos, quantum potuimus, consolati sumus. a malis igitur mors abducit, non a bonis, verum si quaerimus. et quidem hoc a Cyrenaico Hegesia sic copiose disputatur, ut is a rege Ptolomaeo prohibitus esse dicatur illa in scholis dicere, quod multi is auditis mortem sibi ipsi consciscerent. 84 Callimachi quidem epigramma in Ambraciotam Theombrotum est, quem ait, cum ei nihil accidisset adversi, e muro se in mare abiecisse, lecto Platonis libro. eius autem, quem dixi, Hegesiae liber est Ἀποκαρτερῶν (apokarteron), quo a vita quidem per inediam discedens revocatur ab amicis; quibus respondens vitae humanae enumerat incommoda. possem idem facere, etsi minus quam ille, qui omnino vivere expedire nemini putat. mitto alios: etiamne nobis expedit? qui et domesticis et forensibus solaciis ornamentisque privati certe si ante occidissemus, mors nos a malis, non a bonis abstraxisset. XXXV. 85 Sit igitur aliquis, qui nihil mali habeat, nullum a fortuna volnus acceperit: Metellus ille honoratis quattuor filiis aut quinquaginta Priamus, e quibus septemdecim iusta uxore natis; in utroque eandem habuit fortuna potestatem, sed usa in altero est: Metellum enim multi filii, filiae, nepotes, neptes in rogum inposuerunt, Priamum tanta progenie orbatum, cum in aram confugisset, hostilis manus interemit. hic si vivis filiis incolumi regno occidisset astante ope barbarica Tectis caelatis laqueatis, utrum tandem a bonis an a malis discessisset? tum profecto videretur a bonis. at certe ei melius evenisset nec tam flebiliter illa canerentur: 'Haec omnia vidi inflammari, Priamo vi vitam evitari, Iovis aram sanguine turpari.' quasi vero ista vi quicquam tum potuerit ei melius accidere! quodsi ante occidisset, talem eventum omnino amisisset; hoc autem tempore sensum amisit malorum. 86 Pompeio, nostro familiari, cum graviter aegrotaret Neapoli, melius est factum. coronati Neapolitani fuerunt, nimirum etiam Puteolani; volgo ex oppidis publice gratulabantur: ineptum sane negotium et Graeculum, sed tamen fortunatum. utrum igitur, si tum esset extinctus, a bonis rebus an a malis discessisset? certe a miseris. non enim cum socero bellum gessisset, non inparatus arma sumpsisset, non domum reliquisset, non ex Italia fugisset, non exercitu amisso nudus in servorum ferrum et manus incidisset, non liberi defleti, non fortunae omnes a victoribus possiderentur. qui, si mortem tum obisset, in amplissimis fortunis occidisset, is propagatione vitae quot, quantas, quam incredibilis hausit calamitates! XXXVI. haec morte effugiuntur, etiamsi non evenerunt, tamen, quia possunt evenire; sed homines ea sibi accidere posse non cogitant: Metelli sperat sibi quisque fortunam, proinde quasi aut plures fortunati sint quam infelices aut certi quicquam sit in rebus humanis aut sperare sit prudentius quam timere. 87 Sed hoc ipsum concedatur, bonis rebus homines morte privari: ergo etiam carere mortuos vitae commodis idque esse miserum? certe ita dicant necesse est. an potest is, qui non est, re ulla carere? triste enim est nomen ipsum carendi, quia subicitur haec vis: habuit, non habet; desiderat requirit indiget. haec, opinor, incommoda sunt carentis: caret oculis, odiosa caecitas; liberis, orbitas. valet hoc in vivis, mortuorum autem non modo vitae commodis, sed ne vita quidem ipsa quisquam caret. de mortuis loquor, qui nulli sunt: nos, qui sumus, num aut cornibus caremus aut pinnis? ecquis id dixerit? certe nemo. quid ita? quia, cum id non habeas quod tibi nec usu nec natura sit aptum, non careas, etiamsi sentias te non habere. 88 hoc premendum etiam atque etiam est et urguendum confirmato illo, de quo, si mortales animi sunt, dubitare non possumus, quin tantus interitus in morte sit, ut ne minima quidem suspicio sensus relinquatur — hoc igitur probe stabilito et fixo illud excutiendum est, ut sciatur, quid sit carere, ne relinquatur aliquid erroris in verbo. carere igitur hoc significat: egere eo quod habere velis; inest enim velle in carendo, nisi cum sic tamquam in febri dicitur alia quadam notione verbi. dicitur enim alio modo etiam carere, cum aliquid non habeas et non habere te sentias, etiamsi id facile patiare. (ita) carere in morte non dicitur; nec enim esset dolendum; dicitur illud: 'bono carere', quod est malum. sed ne vivus quidem bono caret, si eo non indiget; sed in vivo intellegi tamen potest regno te carere — dici autem hoc in te satis subtiliter non potest; posset in Tarquinio, cum regno esset expulsus —: at in mortuo ne intellegi quidem. carere enim sentientis est; nec sensus in mortuo: ne carere quidem igitur in mortuo est. XXXVII. 89 Quamquam quid opus est in hoc philosophari, cum rem non magnopere philosophia egere videamus? quotiens non modo ductores nostri, sed universi etiam exercitus ad non dubiam mortem concurrerunt! quae quidem si timeretur, non Lucius Brutus arcens eum reditu tyrannum, quem ipse expulerat, in proelio concidisset; non cum Latinis decertans pater Decius, cum Etruscis filius, cum Pyrrho nepos se hostium telis obiecissent; non uno bello pro patria cadentis Scipiones Hispania vidisset, Paulum et Geminum Cannae, Venusia Marcellum, Litana Albinum, Lucani Gracchum. num quis horum miser hodie? ne tum quidem post spiritum extremum; nec enim potest esse miser quisquam, sensu perempto. 90 'At id ipsum odiosum est, sine sensu esse.' Odiosum, si id esset carere. Cum vero perspicuum sit nihil posse in eo esse, qui ipse non sit, quid potest esse in eo odiosum, qui nec careat nec sentiat? Quamquam hoc quidem nimis saepe, sed eo, quod in hoc inest omnis animi contractio ex metu mortis. Qui enim satis viderit, id quod est luce clarius, animo et corpore consumpto totoque animante deleto et facto interitu universo illud animal, quod fuerit, factum esse nihil, is plane perspiciet inter Hippocentaurum, qui numquam fuerit, et regem Agamemnonem nihil interesse, nec pluris nunc facere M. Camillum hoc civile bellum, quam ego vivo illo fecerim Romam captam. Cur igitur et Camillus doleret, si haec post trecentos et quinquaginta fere annos eventura putaret, et ego doleam, si ad decem milia annorum gentem aliquam urbe nostra potituram putem? Quia tanta caritas patriae est, ut eam non sensu nostro, sed salute ipsius metiamur. XXXVIII. 91 Itaque non deterret sapientem mors, quae propter incertos casus cotidie imminet, propter brevitatem vitae numquam potest longe abesse, quo minus in omne tempus rei p. suisque consulat,cum posteritatem ipsam, cuius sensum habiturus non sit, ad se putet pertinere. quare licet etiam mortalem esse animum iudicantem aeterna moliri, non gloriae cupiditate,quam sensurus non sis, sed virtutis, quam necessario gloria, etiamsi tu id non agas, consequatur. Natura vero ⟨si⟩ se sic habet, ut, quo modo initium nobis rerum omnium ortus noster adferat, sic exitum mors, ut nihil pertinuit ad nos ante ortum, sic nihil post mortem pertinebit. in quo quid potest esse mali, cum mors nec ad vivos pertineat nec ad mortuos? 92 alteri nulli sunt,alteros non attinget.quam qui leviorem faciunt, somni simillimam volunt esse: quasi vero quisquam ita nonaginta annos velit vivere, ut, cum saxaginta confecerit, reliquos dormiat; ne sui quidem id velint, not modo ipse. Endymion vero, si fabulas audire volumus, ut nescio quando in Latmo obdormivit, qui est mons Cariae, nondum, opinor, est experrectus. num igitur eum curare censes, cum Luna laboret, a qua consopitus putatur, ut eum dormientem oscularetur? quid curet autem, qui ne sentit quidem? habes somnum imaginem mortis eamque cotidie induis: et dubitas quin sansus in morte nullus sit, cum in eius simulacro videas esse nullum sensum? XXXIX. 93 Pellantur ergo istae ineptiae paene aniles, ante tempus mori miserum esse. quod tandem tempus? naturaene? at ea quidem dedit usuram tamquam pecuniae nalla praestituta die. quid est igitur quod querare, si repetit, cum volt? ea enim condicione acceperas. Idem, si puer parvus occidit, aequo animo ferendum putant, si vero in cunis, ne querendum quidem. atqui ab hoc acerbius exegit natura quod dederat. 'nondum gustaverat', inquit, 'vitae suavitatem; hic autem iam sperabat magna,quibus frui coeperat.' at id quidem in ceteris rebus melius putatur, aliquam partem quam nullam attingere: cur in vita secus? (quamquam non male ait Callimachus multo saepius lacrimasse Priamum quam Troilum). eorum autem, qui exacta aetate moriuntur, fortuna laudatur. 94 cur? nam, reor, nullis, si vita longior daretur, posset esse iucundior; nihil enim est profecto homini prudentia dulcius,quam, ut cetera auferat, adfert certe senectus. Quae vero aetas longa est, aut quid omnino homini longum? nonne Modo pueros,modo adulescentes in cursu a tergo insequens Nec opinantis adsecuta est senectus? sed quia ultra nihil habemus, hoc longum dicimus. Omnia ista, perinde ut cuique data sunt pro rata parte, ita aut longa aut brevia dicuntur. apud Hypanim fluvium, qui ab Europae parte in Pontum influit, Aristoteles ait bestiolas quasdam nasci, quae unum diem vivant. ex his igitur hora VIII quae mortua est, provecta aetate mortua est; quae vero occidente sole, decrepita, eo magis, si etiam solstitiali die. confer nostram longissimam aetatem cum aeternitate: in eodem propemodum brevitate qua illae bestiolae reperiemur. XL. 95 Contemnamus igitur omnis ineptias — quod enim levius huic levitati nomen inponam? — totamque vim bene vivendi in animi robore ac magnitudine et in omnium rerum humanarum contemptione ac despicientia et in omni virtute ponamus. nam nunc quidem cogitationibus mollissimis effeminamur, ut, si ante mors adventet quam Chaldaeorum promissa consecuti sumus, spoliati magnis quibusdam bonis, inlusi destitutique videamur. 96 quodsi expectando et desiderando pendemus animis, cruciamur, angimur, pro di immortales, quam illud iter iucundum esse debet, quo confecto nulla reliqua cura, nulla sollicitudo futura sit! quam me delectat Theramenes! quam elato animo est! etsi enim flemus, cum legimus, tamen non miserabiliter vir clarus emoritur: qui cum coniectus in carcerem triginta iussu tyrannorum venenum ut sitiens obduxisset, reliquum sic e poculo eiecit, ut id resonaret, quo sonitu reddito adridens 'popino' inquit 'hoc pulchro Critiae', qui in eum fuerat taeterrimus. Graeci enim ⟨in⟩ conviviis solent nominare, cui poculum tradituri sint. lusit vir egregius extremo spiritu, cum iam praecordiis conceptam mortem contineret, vereque ei, cui venenum praebiberat, mortem eam est auguratus, quae brevi consecuta est. 97 Quis hanc maximi animi aequitatem in ipsa morte laudaret, si mortem malum iudicaret? vadit enim in eundem carcerem atque in eundem paucis post annis scyphum Socrates, eodem scelere iudicum quo tyrannorum Theramenes. quae est igitur eius oratio, qua facit eum Plato usum apud iudices iam morte multatum? XLI. 'Magna me' inquit 'spes tenet, iudices, bene mihi evenire, quod mittar ad mortem. necesse est enim sit alterum de duobus, ut aut sensus omnino omnes mors auferat aut in alium quendam locum ex his locis migretur. quam ob rem, sive sensus extinguitur morsque ei somno similis est, qui non numquam etiam sine visis somniorum placatissimam quietem adfert, di boni, quid lucri est emori! aut quam multi dies reperiri possunt, qui tali nocti anteponantur! cui si similis est perpetuitas omnis consequentis temporis, quis me beatior? 98 sin vera sunt quae dicuntur, migrationem esse mortem in eas oras, quas qui e vita excesserunt incolunt, id multo iam beatius est. tene, cum ab is, qui se iudicum numero haberi volunt, evaseris, ad eos venire, qui vere iudices appellentur, Minoem Rhadamanthum Aeacum Triptolemum, convenireque eos qui iuste ⟨et⟩ cum fide vixerint — haec peregrinatio mediocris vobis videri potest? ut vero conloqui cum Orpheo Musaeo Homero Hesiodo liceat, quanti tandem aestimatis? equidem saepe emori, si fieri posset, vellem, ut ea quae dico mihi liceret invisere. quanta delectatione autem adficerer, cum Palamedem, cum Aiacem, cum alios iudicio iniquo circumventos convenirem! temptarem etiam summi regis, qui maximas copias duxit ad Troiam, et Ulixi Sisyphique prudentiam, nec ob eam rem, cum haec exquirerem sicut hic faciebam, capite damnarer. — Ne vos quidem, iudices i qui me absolvistis, mortem timueritis. 99 nec enim cuiquam bono mali quicquam evenire potest nec vivo nec mortuo, nec umquam eius res a dis inmortalibus neglegentur, nec mihi ipsi hoc accidit fortuito. nec vero ego is, a quibus accusatus aut a quibus condemnatus sum, habeo quod suscenseam, nisi quod mihi nocere se crediderunt.' et haec quidem hoc modo; nihil autem melius extremo: 'sed tempus est' inquit 'iam hinc abire, me, ut moriar, vos, ut vitam agatis. utrum autem sit melius, dii inmortales sciunt, hominem quidem scire arbitror neminem.' XLII. Ne ego haud paulo hunc animum malim quam eorum omnium fortunas, qui de hoc iudicaverunt. etsi, quod praeter deos negat scire quemquam, id scit ipse utrum sit melius — nam dixit ante —, sed suum illud, nihil ut adfirmet, tenet ad extemum; 100 nos autem teneamus, ut nihil censeamus esse malum, quod sit a natura datum omnibus, intellegamusque, si mors malum sit, esse sempiternum malum. nam vitae miserae mors finis esse videtur; mors si est misera, finis esse nullus potest. Sed quid ego Socratem aut Theramenem, praestantis viros virtutis et sapientiae gloria, commemoro, cum Lacedaemonius quidam, cuius ne nomen quidem proditum est, mortem tantopere contempserit, ut, cum ad eam duceretur damnatus ab ephoris et esset voltu hilari atque laeto dixissetque ei quidam inimicus: 'contemnisne leges Lycurgi?', responderit: 'ego vero illi maximam gratiam habeo, qui me ea poena multaverit, quam sine mutuatione et sine versura possem dissolvere.' o virum Sparta dignum! ut mihi quidem, qui tam magno animo fuerit, innocens damnatus esse videatur. talis innumerabilis nostra civitas tulit. 101 sed quid duces et principes nominem, cum legiones scribat Cato saepe alacris in eum locum profectas, unde redituras se non arbitrarentur? pari animo Lacedaemonii in Thermopylis occiderunt, in quos Simonides: 'Dic, hospes, Spartae nos te hic vidisse iacentis, Dum sanctis patriae legibus obsequimur.' quid ille dux Leonidas dicit? 'pergite animo forti, Lacedaemonii, hodie apud inferos fortasse cenabimus.' fuit haec gens fortis, dum Lycurgi leges vigebant. e quibus unus, cum Perses hostis in conloquio dixisset glorians: 'solem prae iaculorum multitudine et sagittarum non videbitis', 'in umbra igitur' inquit 'pugnabimus.' 102 viros commemoro: qualis tandem Lacaena? quae cum filium in proelium misisset et interfectum audisset, 'idcirco' inquit 'genueram, ut esset, qui pro patria mortem non dubitaret occumbere'. XLIII. Esto: fortes et duri Spartiatae; magnam habet vim rei p. disciplina. quid? Cyrenaeum Theodorum, philosophum non ignobilem, nonne miramur? cui cum Lysimachus rex crucem minaretur, 'istis, quaeso' inquit 'ista horribilia minitare purpuratis tuis: Theodori quidem nihil interest, humine an sublime putescat.' Cuius hoc dicto admoneor, ut aliquid etiam de humatione et sepultura dicendum existimem, rem non difficilem, is praesertim cognitis, quae de nihil sentiendo paulo ante dicta sunt. de qua Socrates quidem quid senserit, apparet in eo libro in quo moritur, de quo iam tam multa diximus. 103 cum enim de inmortalitate animorum disputavisset et iam moriendi tempus urgeret, rogatus a Critone, quem ad modum sepeliri vellet, 'multam vero' inquit 'operam, amici, frustra consumpsi; Critoni enim nostro non persuasi me hinc avolaturum neque mei quicquam relicturum. verum tamen, Crito, si me adsequi potueris aut sicubi nanctus eris, ut tibi videbitur, sepelito. sed, mihi crede, nemo me vestrum, cum hinc excessero, consequetur.' praeclare is quidem, qui et amico permiserit et se ostenderit de hoc toto genere nihil laborare. 104 durior Diogenes, et is quidem eadem sentiens, sed ut Cynicus asperius: proici se iussit inhumatum. tum amici: 'volucribusne et feris?' 'minime vero' inquit, 'sed bacillum propter me, quo abigam, ponitote.' 'qui poteris?' illi, 'non enim senties.' 'quid igitur mihi ferarum laniatus oberit nihil sentienti?' praeclare Anaxagoras, qui cum Lampsaci moreretur, quaerentibus amicis, velletne Clazomenas in patriam, si quid accidisset, auferri, 'nihil necesse est' inquit, 'undique enim ad inferos tantundem viae est.' totaque de ratione humationis unum tenendum est, ad corpus illam pertinere, sive occiderit animus sive vigeat. in corpore autem perspicuum est vel extincto animo vel elapso nullum residere sensum. LXIV. 105 Sed plena errorum sunt omnia. trahit Hectorem ad currum religatum Achilles: lacerari eum et sentire, credo, putat. ergo hic ulciscitur, ut quidem sibi videtur; at illa sicut acerbissimam rem maeret: 'Vidi, videre quod me passa aegerrume, Hectorem curru quadriiugo raptarier.' quem Hectorem, aut quam diu ille erit Hector? melius Accius et aliquando sapiens Achilles: 'Immo enimvero corpus Priamo reddidi, Hectora abstuli.' non igitur Hectora traxisti, sed corpus quod fuerat Hectoris. 106 ecce alius exoritur e terra, qui matrem dormire non sinat: 'Mater, te appello, tu, quae curam somno suspensam levas, Neque te mei miseret, surge et sepeli natum —!' haec cum pressis et flebilibus modis, qui totis theatris maestitiam inferant, concinuntur, difficile est non eos qui inhumati sint miseros iudicare. 'prius quam ferae volucresque —' metuit, ne laceratis membris minus bene utatur; ne combustis, non extimescit. 'Neu reliquias semesas sireis denudatis ossibus Per terram sanie delibutas foede divexarier —' non intellego, quid metuat, cum tam bonos septenarios fundat ad tibiam. Tenendum est igitur nihil curandum esse post mortem, cum multi inimicos etiam mortuos poeniuntur. exsecratur luculentis sane versibus apud Ennium Thyestes, primum ut naufragio pereat Atreus: durum hoc sane; talis enim interitus non est sine gravi sensu; illa inania: 'Ipse summis saxis fixus asperis, evisceratus, Latere pendens, saxa spargens tabo, sanie et sanguine atro —' 107 non ipsa saxa magis sensu omni vacabunt quam ille 'latere pendens', cui se hic cruciatum censet optare. quae essent dura, si sentiret, ⟨sunt⟩ nulla sine sensu. illud vero perquam inane: 'Neque sepulcrum, quo recipiat, habeat, portum corporis, Ubi remissa humana vita corpus requiescat malis.' vides, quanto haec in errore versentur: portum esse corporis et requiescere in sepulcro putat mortuum; magna culpa Pelopis, qui non erudierit filium nec docuerit, quatenus esset quidque curandum. XLV. 108 Sed quid singulorum opiniones animadvertam, nationum varios errores perspicere cum liceat? condiunt Aegyptii mortuos et eos servant domi; Persae etiam cera circumlitos condunt, ut quam maxime permaneant diuturna corpora. Magorum mos est non humare corpora suorum, nisi a feris sint ante laniata; in Hyrcania plebs publicos alit canes, optumates domesticos: nobile autem genus canum illud scimus esse, sed pro sua quisque facultate parat a quibus lanietur, eamque optumam illi esse censent sepulturam. permulta alia colligit Chrysippus, ut est in omni historia curiosus, sed ita taetra sunt quaedam, ut ea fugiat et reformidet oratio. totus igitur hic locus est contemnendus in nobis, non neglegendus in nostris, ita tamen, ut mortuorum corpora nihil sentire vivi sentiamus; 109 quantum autem consuetudini famaeque dandum sit, id curent vivi, sed ita, ut intellegant nihil id ad mortuos pertinere. Sed profecto mors tum aequissimo animo oppetitur, cum suis se laudibus vita occidens consolari potest. nemo parum diu vixit, qui virtutis perfectae perfecto functus est munere. multa mihi ipsi ad mortem tempestiva fuerunt. quam utinam potuissem obire! nihil enim iam adquirebatur, cumulata erant officia vitae, cum fortuna bella restabant. quare si ipsa ratio minus perficiet, ut mortem neglegere possimus, at vita acta perficiat, ut satis superque vixisse videamur. quamquam enim sensus abierit, tamen suis et propriis bonis laudis et gloriae, quamvis non sentiant, mortui non carent. etsi enim nihil habet in se gloria cur expetatur, tamen virtutem tamquam umbra sequitur. XLVI. 110 verum multitudinis iudicium de bonis ⟨bonum⟩ si quando est, magis laudandum est quam illi ob eam rem beati. non possum autem dicere, quoquo modo hoc accipietur, Lycurgum Solonem legum et publicae disciplinae carere gloria, Themistoclem Epaminondam bellicae virtutis. ante enim Salamina ipsam Neptunus obruet quam Salaminii tropaei memoriam, priusque e Boeotia Leuctra tollentur quam pugnae Leuctricae gloria. multo autem tardius fama deseret Curium Fabricium Calatinum, duo Scipiones duo Africanos, Maximum Marcellum Paulum, Catonem Laelium, innumerabilis alios; quorum similitudinem aliquam qui arripuerit, non eam fama populari, sed vera bonorum laude metiens, fidenti animo, si ita res feret, gradietur ad mortem; in qua aut summum bonum aut nullum malum esse cognovimus. secundis vero suis rebus volet etiam mori; non enim tum cumulus bonorum iucundus esse potest quam molesta decessio. 111 hanc sententiam significare videtur Laconis illa vox, qui, cum Rhodius Diagoras, Olympionices nobilis, uno die duo suos filios victores Olympiae vidsset, accessit ad senem et gratulatus: 'morere Diagora' inquit; 'non enim in caelum ascensurus es.' magna haec, et nimium fortasse, Graeci putant vel tum potius putabant, isque, qui hoc Diagorae dixit, permagnum existimans tris Olympionicas una e domo prodire cunctari illum diutius in vita fortunae obiectum inutile putabat ipsi. Ego autem tibi quidem, quod satis esset, paucis verbis, ut mihi videbar, responderam — concesseras enim nullo in malo mortuos esse —; sed ob eam causam contendi ut plura dicerem, quod in desiderio et luctu haec est consolatio maxima. nostrum enim et nostra causa susceptum dolorem modice ferre debemus, ne nosmet ipsos amare videamur; illa suspicio intolerabili dolore cruciat, si opinamur eos quibus orbati sumus esse cum aliquo sensu in is malis quibus volgo opinantur. hanc excutere opinionem mihimet volui radicitus, eoque fui fortasse longior. XLVII. 112 Tu longior? non mihi quidem. prior enim pars orationis tuae faciebat, ut mori cuperem, posterior, ut modo non nollem, modo non laborarem; omni autem oratione illud certe perfectum est, ut mortem non ducerem in malis. Num igitur etiam rhetorum epilogum desideramus? an hanc iam artem plane relinquimus? Tu vero istam ne relinqueris, quam semper ornasti, et quidem iure; illa enim te, verum si loqui volumus, ornaverat. sed quinam est iste epilogus? aveo enim audire, quicquid est. 113 Deorum inmortalium iudicia solent in scholis proferre de morte, nec vero ea fingere ipsi, sed Herodoto auctore aliisque pluribus. primum Argiae sacerdotis Cleobis et Bito filii praedicantur. nota fabula est. cum enim illam ad sollemne et statum sacrificium curru vehi ius esset satis longe ab oppido ad fanum morarenturque iumenta, tum iuvenes i quos modo nominavi veste posita corpora oleo perunxerunt, ad iugum accesserunt. ita sacerdos advecta in fanum, cum currus esset ductus a filiis, precata a dea dicitur, ut id illis praemii daret pro pietate, quod maxumum homini dari posset a deo; post epulatos cum matre adulescentis somno se dedisse, mane inventos esse mortuos. 114 simili precatione Trophonius et Agamedes usi dicuntur; qui cum Apollini Delphis templum exaedificavissent, venerantes deum petiverunt mercedem non parvam quidem operis et laboris sui: nihil certi, sed quod esset optimum homini. quibus Apollo se id daturum ostendit post eius diei diem tertium; qui ut inluxit, mortui sunt reperti. iudicavisse deum dicunt, et eum quidem deum,cui reliqui dii concessissent, ut praeter ceteros divinaret. XLVIII. adfertur etiam de Sileno fabella quaedam: qui cum a Mida captus esset, hoc ei muneris pro sua missione dedisse scribitur: docuisse regem non nasci homini longe optimum esse, proximum autem quam primum mori. 115 qua est sententia in Cresphonte usus Euripedes: 'Nam nos decebat coetus celebrantis domum Lugere, ubi esset aliquis in lucem editus, Humanae vitae varia reputantis mala; At, qui labores morte finisset gravis, Hunc omni amicos laude et laetitia exsequi.' simile quiddam est in Consolatione Crantoris: ait enim Terinaeum quendam Elysium, cum graviter filii mortem maereret, venisse in psychomantium quaerentem, quae fuisset tantae calamitatis causa; huic in tabellis tris huius modi versiculos datos: 'Igraris homines in vita mentibus errant: Euthynous potitur fatorum numine leto. Sic fuit utilius finiri ipsique tibique.' 116 his et talibus auctoribus usi confirmant causam rebus a diis inmortalibus iudicatam. Alcidamas quidem, rhetor antiquus in primis nobilis, scripsit etiam laudationem mortis, quae constat ex enumeratione humanorum malorum; cui rationes eae quae exquisitius a philosophis colliguntur defuerunt, ubertas orationis non defuit. Clarae vero mortes pro patria oppetitae non solum gloriosae rhetoribus, sed etiam beatae videri solent. repetunt ab Erechtheo, cuius etiam filiae cupide mortem expetiverunt pro vita civium; ⟨commemorant⟩ Codrum, qui se in medios inmisit hostis veste famulari, ne posset adgnosci, si esset ornatu regio, quod oraculum erat datum, si rex interfectus esset, victrices Athenas fore; Menoeceus non praetermittitur, qui item oraculo edito largitus est patriae suum sanguinem; ⟨nam⟩ Iphigenia Aulide duci se immolandam iubet, ut hostium eliciatur suo. veniunt inde ad propiora: XLIX. Harmodius in ore est et Aristogiton; Lacedaemonius Leonidas, Thebanus Epaminondas viget. nostros non norunt, quos enumerare magnum est: ita sunt multi, quibus videmus optabilis mortes fuisse cum gloria. 117 Quae cum ita sint, magna tamen eloquentia est utendum atque ita velut superiore e loco contionandum, ut homines mortem vel optare incipiant vel certe timere desistant? nam si supremus ille dies non extinctionem, sed commutationem adfert loci, quid optabilius? sin autem perimit ac delet omnino, quid melius quam in mediis vitae laboribus obdormiscere et ita coniventem somno consopiri sempiterno? quod si fiat, melior Enni quam Solonis oratio. hic enim noster: 'nemo me lacrimis decoret' inquit 'nec funera fletu faxit!' at vero ille sapiens: 'Mors mea ne careat lacrimis: linquamus amicis Maerorem, ut celebrent funera cum gemitu.' 118 nos vero, si quid tale acciderit, ut a deo denuntiatum videatur ut exeamus e vita, laeti et agentes gratias paremus emittique nos e custodia et levari vinclis arbitremur,ut aut in aeternam et plane in nostram domum remigremus aut omni sensu molestiaque careamus; sin autem nihil denuntiabitur, eo tamen simus animo, ut horribilem illum diem aliis nobis faustum putemus nihilque in malis ducamus, quod sit vel a diis inmortalibus vel a natura parente omnium constitutum. non enim temere nec fortuito sati et creati sumus, sed profecto fuit quaedam vis, quae generi consuleret humano nec id gigneret aut aleret, quod cum exanclavisset omnes labores, tum incideret in mortis malum sempiternum: portum potius paratum nobis et perfugium putemus. 119 quo utinam velis passis pervehi liceat! sin reflantibus ventis reiciemur, tamen eodem paulo tardius referamur necesse est. quod autem omnibus necesse est, idne miserum esse uni potest? Habes epilogum, ne quid preatermissum aut relictum putes. Ego vero, et quidem fecit etiam iste me epilogus firmiorem. Optime, inquam. sed nunc quidem valetudini tribuamus aliquid, cras autem et quot dies erimus in Tusculano, agamus haec et ea potissimum, quae levationem habeant aegritudinum formidinum cupiditatum, qui omnis philosohpiae est fructus uberrimus. {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} </div> elb9uhio7lywcfv1hx36edi12foxoez 0 40432 281737 263110 2026-09-24T11:42:58Z Saumache 27923 281737 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Titus Maccius Plautus |OperaeTitulus=Casina |OperaeWikiPagina=Casina (Plautus) |Liber= |Annus= saeculo III a.Ch.n. |Genera=Comoediae |Editio= |Fons= [https://www.thelatinlibrary.com/plautus/cas.shtml thelatinlibrary.com] }} {| align=center id=toc |- align=center | ACTVS I - [[#I.i|i]]<br>ACTVS II - [[#II.i|i]] ⸱ [[#II.ii|ii]] ⸱ [[#II.iii|iii]] ⸱ [[#II.iv|iv]] ⸱ [[#II.v|v]] ⸱ [[#II.vi|vi]] ⸱ [[#II.vii|vii]] ⸱ [[#II.viii|viii]]<br>ACTVS III - [[#III.i|i]] ⸱ [[#III.ii|ii]] ⸱ [[#III.iii|iii]] ⸱ [[#III.iv|iv]] ⸱ [[#III.v|v]] ⸱ [[#III.vi|vi]]<br>ACTVS IV - [[#IV.i|i]] ⸱ [[#IV.ii|ii]] ⸱ [[#IV.iii|iii]] ⸱ [[#IV.iv|iv]]<br>ACTVS V - [[#V.i|i]] ⸱ [[#V.ii|ii]] ⸱ [[#V.iii|iii]] ⸱ [[#V.iv|iv]] |} __NOTOC__ pagina mendis perfusa, quasi manu scripta ==PERSONAE== <poem> OLYMPIO VILICVS CHALINVS SERVOS CLEOSTRATA MVLIER PARDALISCA ANCILLA MYRRHINA MVLIER LYSIDAMVS SENEX ALCESIMVS SENEX COQVOS TIBICEN</poem> ==ARGUMENTVM== <poem> '''C'''onservam uxorem duo conservi expetunt. '''A'''lium senex allegat, alium filius. '''S'''enem adiuvat sors: verum decipitur dolis. '''I'''ta ei subicitur pro puella servolus '''N'''equam, qui dominum mulcat atque vilicum.{{r|5}} '''A'''dulescens ducit civem Casinam cognitam.</poem> ==<span id='prologus.0.0'></span>PROLOGVS== <poem> Salvere iubeo spectatores optumos, fidem qui facitis maxumi et vos Fides. Si verum dixi, signum clarum date mihi, ut vos mi esse aequos iam inde a principio sciam. Qui utuntur vino vetere sapientis puto{{r|prologus.0.5|5}}{{l|5}} et qui lubenter veteres spectant fabulas. Antiqua opera et verba quom vobis placent, aequomst placere ante alias veteres fabulas. Nam nunc novae quae prodeunt comoediae multo sunt nequiores quam nummi novi.{{r|prologus.0.10|10}}{{l|10}} Nos postquam populi rumore intelleximus studiose expetere vos Plautinas fabulas, antiquam eius edimus comoediam, quam vos probastis qui estis in senioribus: nam iuniorum qui sunt, non norunt, scio,{{r|prologus.0.15|15}}{{l|15}} verum ut cognoscant dabimus operam sedulo. Haec quom primum actast, vicit omnis fabulas. Ea tempestate flos poetarum fuit, qui nunc abierunt hinc in communem locum: sed tamen absentes prosunt pro praesentibus.{{r|prologus.0.20|20}}{{l|20}} Vos omnes opere magno esse oratos volo, benigne ut operam detis ad nostrum gregem. Eicite ex animo curam atque alienum aes nequis formidet flagitatorem suom: ludi sunt, ludus datus est argentariis,{{r|prologus.0.25|25}}{{l|25}} tranquillumst, Alcedonia sunt circum forum. Ratione utuntur: ludis poscunt neminem secundum ludos reddunt autem nemini. Aures vocivae si sunt, animum advortite: comoediai nomen dare vobis volo.{{r|prologus.0.30|30}}{{l|30}} Clerumenoe vocatur haec comoedia graece, latine Sortientes. Deiphilus hanc graece scripsit, postid rursum denuo latine Plautus cum latranti nomine. Senex hic maritus habitat: eist filius:{{r|prologus.0.35|35}}{{l|35}} is ima cum patre in illisce habitat aedibus. Est ei quidam servos, qui in morbo cubat — immo hercle vero in lecto, nequid mentiar —: is servos, sed abhinc annos factumst sedecim, quom conspicatust primulo crepusculo{{r|prologus.0.40|40}}{{l|40}} puellam exponi. Adit extemplo ad mulierem, quae illam exponebat: orat, ut eam det sibi. Exorat, aufert, detulit recta domum: dat erae suae: orat, ut eam curet educet. Era fecit, educavit magna industria,{{r|prologus.0.45|45}}{{l|45}} quasi si esset ex se nata, non multo secus. Postquam ea adolevit ad eam aetatem, ut viris placere posset, eam puellam hic senex amat efflictim et item contra filius. Nunc sibi uterque contra legiones parat{{r|prologus.0.50|50}}{{l|50}} paterque filiusque clam alter alterum. Pater adlegavit vilicum, qui posceret sibi istanc uxorem: is sperat, si ei sit data, sibi fore paratas clam uxorem excubias foris. Filius is autem armigerum adlegavit suom,{{r|prologus.0.55|55}}{{l|55}} qui sibi eam uxorem poscat: scit, si id impetret, futurum quod amat intra praesepis suas. Senis uxor sensit virum amori operam dare: propterea una consentit cum filio. Ille autem postquam filium sensit suom{{r|prologus.0.60|60}}{{l|60}} eandem illam amare et esse impedimento sibi, hinc adulescentem peregre ablegavit pater. Sciens ei mater dat operam absenti tamen. Is—ne exspectetis—hodie in hac comoedia in urbem non redibit: Plautus noluit:{{r|prologus.0.65|65}}{{l|65}} pontem interrupit, qui erat ei in itinere. Sunt hic, inter se quos nunc credo dicere: 'quaeso hercle, quid istuc est? Seruiles nuptiae? Seruin uxorem ducent aut poscent sibi? Novom attulerunt, quod fit nusquam gentium.'{{r|prologus.0.70|70}}{{l|70}} at ego aio id fieri in Graecia et Carthagini et hic in nostra terra, in Apulia: maioreque opere ibi serviles nuptiae quam liberales etiam curari solent. Id ni fit, mecum pignus, siquis volt, dato{{r|prologus.0.75|75}}{{l|75}} in urnam mulsi, Poenus dum iudex siet vel Graecus adeo vel mea causa Apulus. Quid nunc? Nil agitis? Sentio, nemo sitit. Revortar ad illam puellam expositiciam, quam servi summa vi sibi uxorem expetunt.{{r|prologus.0.80|80}}{{l|80}} Ea inuenietur et pudica et libera, ingenua Atheniensis: neque quidquam stupri faciet profecto in hac quidem comoedia. Mox hercle vero post transactam fabulam argentum siquis dederit, ut ego suspicor,{{r|prologus.0.85|85}}{{l|85}} ultro ibit nuptum, non manebit auspices. Tantumst. Valete, belle rem gerite et vincite virtute vera, quod fecistis antidhac.</poem> ==ACTVS I== ===<span id='1.1.0'></span>I.i=== <poem>[OLYMPIO CHALINVS]<br>'''OL.''' Non mihi licere meam rem me solum ut volo loqui atque cogitare sine ted arbitro?{{l|90 Quid tu, malum, me sequere? '''CHA.''' Quia certumst mihi, quasi umbra, quoquo tu ibis te semper sequi. Quin edepol etiam, si in crucem vis pergere,{{r|1.1.5|5}} sequi decretumst: dehinc conicito ceterum: possisne necne clam me sutelis tuis{{l|95}} praeripere Casinam uxorem, proinde ut postulas. '''OL.''' Quid tibi negotist mecum? '''CHA.''' Quid ais, impudens? Quid in urbe reptas, vilice haud magni preti?{{r|1.1.10|10}} '''OL.''' Lubet. '''CHA.''' Quin ruri es in praefectura tua? Quin potius quod legatumst tibi negotium{{l|100}} id curas atque urbanis rebus te apstines? Huc mihi venisti sponsam praereptum meam. Abi rus, abi dierectus tuam in provinciam.{{r|1.1.15|15}} '''OL.''' Chaline, non sum oblitus officium meum: praefeci ruri recte qui curet tamen.{{l|105}} Ego huc quod veni in urbem si impetravero, uxorem ut istam ducam quam tu deperis, bellam et tenellam Casinam, conservam tuam:{{r|1.1.20|20}} quando ego eam mecum rus uxorem abduxero, rure incubabo usque in praefectura mea.{{l|110}} '''CHA.''' Tun illam ducas? Hercle me suspendio quam tu eius potior fias satiust mortuom. '''OL.''' Mea praedast illa: proin tu te in laqueum induas.{{r|1.1.25|25}} '''CHA.''' Ex sterculino effosse, tua illaec praeda sit? '''OL.''' Scies hoc ita esse. Vae tibi: quot te modis,{{l|115}} si vivo, habebo in nuptiis miservm meis. '''CHA.''' Quid tu mihi facies? '''OL.''' Egone quid faciam tibi? Primum omnium huic lucebis novae nuptae facem:{{r|1.1.30|30}} (Postilla ut semper improbus nilique sis.) Postid locorum quando ad villam veneris,{{l|120}} dabitur tibi amphora una et una semita, fons unus, unum ahenum et octo dolia: quae nisi erunt semper plena, ego te implebo flagris{{r|1.1.35|35}} ita te aggerunda curuom aqua faciam probe, ut postilena possit ex te fieri.{{l|125}} Post autem ruri nisi tu taceruom ederis aut quasi lumbricus terram, quod te postules gustare quicquam: numquam edepol ieiunium{{r|1.1.40|40}} ieiunumst aeque atque ego te ruri reddibo. Postid, quom lassus fueris et famelicus,{{l|130}} noctu ut condigne te cubes curabitur. '''CHA.''' Quid facies? '''OL.''' Concludere in fenestramfirmiter, unde auscultare possis, quom ego illam ausculer.{{r|1.1.45|45}} Quom mihi illa dicet: mi animule, mi Olympio, mea vita, mea mellilla, mea festivitas:{{l|135}} sine tuos ocellos deosculer, voluptas mea, sine, amabo, ted amari, meus festus dies, meus pullus passer, mea columba, mi lepus:{{r|1.1.50|50}} quom mi haec dicentur dicta, tum tu, furcifer, quasi mus in medio pariete vorsabere.{{l|140}} ['''CHA.'''] Nunc ne tu te mihi respondere postules. Abeo intro: taedet tui sermonis. '''CHA.''' Te sequor: hic quidem pol certo nil ages sine med arbitro.{{r|1.1.55|55}}</poem> ==ACTVS II== ===<span id='2.1.0'></span>II.i=== <poem>[CLEOSTRATA, PARDALISCA]<br>'''CLE.''' Obsignate cellas, referte anulum ad me: ego huc transeo in proxumum ad meam vicinam.{{l|145}} Vir siquid volet me, facite hinc accersatis. '''PAR.''' Prandium iusserat senex sibi parari. '''CLE.''' St, tace atque abi: neque paro neque hodie coquetur:{{l|150|149-150}}{{r|2.1.5|5}} quando is mi et filio advorsatur suo animi amorisque causa sui,{{l|152-154}} flagitium illud hominis. Ego illum fame, ego illum siti,{{l|155}} maledictis malefactis amatorem ulciscar. Ego pol illum probe incommodis dictis angam:{{r|2.1.10|10}} faciam, uti proinde ut est dignus vitam colat, acheruntis pabulum, flagiti persequentem,{{l|160}} stabulum nequitiae. Nunc huc meas fortunas eo questum ad vicinam.{{r|2.1.15|15}} Sed foris concrepuit atque eapse eccam egreditur foras. Non pol per tempus iter huc mihi incepi.</poem> ===<span id='2.2.0'></span>II.ii=== <poem>[MYRRHINA, CLEOSTRATA]<br>'''MY.''' Sequimini, comites, in proxumum me huc. Heus vos, ecquis haec quae loquor audit?{{l|165|165-166}} Ego hic ero, vir si aut quispiam quaeret. Nam ubi domi sola sum, sopor manus calvitur.{{l|168-169}} Iussin colum ferri mihi? '''CLE.''' Myrrhina, salve.{{l|170|170-171}} '''MY.''' Salve mecastor: sed quid tus tristis, amabo?{{r|2.2.5|5}}{{l|172-173}} '''CLE.''' Ita solent omnes quae sunt male nuptae:{{l|175|174-175}} domi et foris aegre quod sit satis semper est.{{l|176-177}} Nam ego ibam ad te. '''MY.''' Et pol ego istuc ad te. Sed quid est, quod tuo nunc animo aegrest? Nam quod tibist aegre, idem mihist dividiae.{{r|2.2.10|10}}{{l|180|180-181}} '''CLE.''' Credo ecastor: nam vicinam neminem amo merito magis quam te nec qua in plura sint mihi quae ego velim. '''MY.''' Amo te, atque istuc expeto scire quid sit. '''CLE.''' Vir Pessumis me modis despicatur domi.{{l|185|185-186}} '''MY.''' Hem. '''CLE.''' Quid est? '''MY.''' Dic idem hoc—nam pol hau satis meo{{r|2.2.15|15}} corde accepi querellls tuas—opsecro.{{a|188}} '''CLE.''' Vir me habet pessumis despicatam modis{{a|189}} nec mihi ius meum optinendi optiost.{{l|190}} '''MY.''' Mira sunt, vera si praedicas: nam viri{{a|191}} ius suom ad mulieres optinere haud queunt.{{r|2.2.20|20}}{{a|192}} '''CLE.''' Quin mihi ancillulam ingratiis postulat,{{a|193}} quae meast, quae meo educta sumptu siet,{{a|194}} vilico se suo dare:{{l|195}} sed ipsus eam amat. '''MY.''' Obsecro,{{l|195a}} tace. Nam hic nunc licet dicere.{{r|2.2.25|25}} Nos sumus. '''CLE.''' Itast. '''MY.''' Unde ea tibist?{{l|197-198}} Nam peculi probam nil habere addecet clam virum et quae habet partum ei haud commodest,{{l|200}} quin viro aut subtrahat aut stupro invenerit. Hoc viri censeo esse omne quicquid tuomst.{{r|2.2.30|30}} '''CLE.''' Tu quidem advorsum tuam amicam omnia loqueris. '''MY.''' Tace sis, stulta, et mi ausculta. Noli sis tu illi advorsari:{{l|205}} sine amet, sine quod lubet id faciat, quando tibi nil domi deliquomst.{{l|206-207}} '''CLE.''' Satin sanas? Nam tu quidem advorsus tuam istaec rem loquere. '''MY.''' Insipiens,{{l|208-209}} semper tu huic verbo vitato abs tuo viro. '''CLE.''' Quoi{{r|2.2.35|35}}{{l|210|210-211}} verbo? '''MY.''' Ei foras, mulier. '''CLE.''' St, tace. '''MY.''' Quid est? '''CLE.''' Em. '''MY.''' Quis est quem vides? '''CLE.''' Vir eccum it. Intro abi, adpropera [age], amabo. '''MY.''' Impetras: abeo. '''CLE.''' Mox magis quom otium mihi et tibi erit, igitur{{l|215}} tecum loquar: nunc vale. '''MY.''' Valeas.{{r|2.2.40|40}}</poem> ===<span id='2.3.0'></span>II.iii=== <poem>[LYSIDAMVS, CLEOSTRATA]<br>'''LY.''' Omnibus rebus ego amorem credo et nitoribus nitidis anteuenire, nec potis quicquam commemorari, quod plus salis plusque leporis hodie habeat. Cocos equidem nimis demiror, qui lituntur condimentis, eos eo condimento uno non utier, omnibus quod praestat.{{l|220}} Nam ubi amor condimentum inerit, quoivis placituram credo,{{r|2.3.5|5}} neque salsum neque suave esse potest quicquam, ubi amor non admiscetur; fel quod amarumst, id mel faciet: hominem ex tristi lepidum et lenem. Hanc ego de me coniecturam domi facio magis quam ex auditis; qui quam amo Casinam magis, inicio munditiis Munditiam antideo.{{l|225}} Myropolas omnis sollicito: ubiquomquest lepidum unguentum, unguor,{{r|2.3.10|10}} ut illi placeam: et placeo, ut videor. Sed uxor me excruciat, quia vivit. Tristem astare aspicio: blande haec mihi mala res appellandast. Vxor mea meaque amoenitas, quid tu agis? '''CLE.''' Manum abi atque abstine. '''LY.''' Heia, mea Iuno, non decet esse te tam tristem tuo Iovi.{{l|230}} Quo nunc abis? '''CLE.''' Mitte me. '''LY.''' Mane. '''CLE.''' Non maneo. '''LY.''' At pol ego te sequar.{{r|2.3.15|15}} '''CLE.''' Obsecro, sanun es? '''LY.''' Sanus. Quam ted amo. '''CLE.''' Nolo ames. '''LY.''' Non potes impetrare. '''CLE.''' Enecas. '''LY.''' Vera dicas velim. '''CLE.''' Credo ego istuc tibi. '''LY.''' Respice, o mi lepos. '''CLE''' Nempe ita ut tu mihi's.{{l|235}} Unde hic, amabo, unguenta olent? '''LY.''' Oh perii.{{r|2.3.20|20}} Manufesto miser teneor. Cesso caput pallio detergere? Ut te bonus Mercurius perdat, myropola, quia haec mihi dedisti. '''CLE.''' Eho tu, nili, cana culex: vix teneor, quin quae decent te dicam. Senecta aetate unguentatus per vias, ignave, incedis?{{l|240}} '''LY.''' Pol ego amico dedi quoidam operam, dum emit unguenta. '''CLE.''' Ut cito commentust.{{r|2.3.25|25}} Ecquid te pudet? '''LY.''' Omnia quae tu vis. '''CLE.''' Ubi in lustra iacuisti? '''LY.''' Egon in lustra? '''CLE.''' Scio plus quam tu me arbitrare. '''LY.''' Quid id est? Quid [tu] seis? '''CLE.''' Te sene omnium senem neminem esse ignaviorem. Unde is, nili? Ubi fuisti? Ubi lustratus? Ubi bibisti?{{l|245}} Mades mecastor: vide palliolum ut rugat. '''LY.''' Di me et te infelicent,{{r|2.3.30|30}} si ego in os meum hodie vini guttam indidi.'''CLE.''' Immo age ut lubet bibe, es, disperde rem. '''LY.''' Ohe, iam satis, uxor, Comprime te? Nimium tinnis. Relinque aliquantum orationis, cras quod mecum litiges.{{l|250|249-250}} Sed quid ais? Iam domuisti animum, potius ut, quod vir velit fieri, id facias, [potius] quam advorsere contra? '''CLE.''' Qua de re? '''LY.''' Rogas?{{r|2.3.35|35}} Super ancilla Casina: ut detur nuptum nostro vilico, servo frugi? Atque ubi illi bene sit ligno, aqua calida? Cibo,{{l|255}} vestimentis? Ubique educat pueros quos pariat potius quam illi servo nequam des armigero [nisi] atque improbo, quoi homini hodie peculi nummus non est plumbeus.{{r|2.3.40|40}} '''CLE.''' Mirum ecastor te senecta aetate officium tuom non meminisse. '''LY.''' Quid iam? '''CLE.''' Quia, si facias recte aut commode,{{l|260}} me sinas curare ancillas: quae meast curatio. '''LY.''' Cui, malum, homini scutigerulo dare lubet? '''CLE.''' Quia enim filio nos oportet opitulari unico. '''LY.''' At quamquam unicust,{{r|2.3.45|45}} nilo magis ille unicust mihi filius quam ego illi pater: illum mi aequiust quam me illi quae volo concedere.{{l|265}} '''CLE.''' Tu ecastor tibi, homo, malam rem quaeris: subolet, selltio. '''LY.''' Egone? '''CLE.''' Tu: nam quid friguttis? Quid istuc tam cupide cupis? '''LY.''' Ut enim frugi servo detur potius quam servo improbo.{{r|2.3.50|50}} '''CLE.''' Quid si ego impetro atque exoro a vilico, causa mea ut eam illi permittat? '''LY.''' Quid si ego autem ab armigero impetro,{{l|270}} ut eam illi permittat? Atque hoc credo impetrassere. '''CLE.''' Conuenit. Vin tuis Chalinum huc evocem verbis foras? Tu eum orato, ego autem orabo vilicum. '''LY.''' Sane volo.{{r|2.3.55|55}} '''CLE.''' Iam hic erit: nunc experiemur, nostrum uter sit blandior. '''LY.''' Hercules dique istam perdant, quod nunc liceat dicere.{{l|275}} Ego discrucior miser amore, illa autem quasi ob industriam mi advorsatur. Subolet hoc iam uxori, quod ego machinor: propter eam rem magis armigero dat operam de industria.{{r|2.3.60|60}}</poem> ===<span id='2.4.0'></span>II.iv=== <poem>[LYSIDAMVS, CHALINVS]<br>'''LY.''' Qui Illum di omnes deaeque perdant. '''CHA.''' Te—uxor aiebat tua me vocare. '''LY.''' Ego enim vocari iussi. '''CHA.''' Eloquere quid velis?{{l|280}} '''LY.''' Primum ego te porrectiore fronte volo mecum loqui: stultitiast ei te esse tristem quoius potestas plus potest. Probum et frugi hominem iam pridem esse arbitror. '''CHA.''' Intellego.{{r|2.4.5|5}} Quin, si ita arbitrare, emittis me manu? '''LY.''' Quin id volo:{{l|285|284-285}} sed nil est me cupere factum, nisi tu factis adiuvas. '''CHA.''' Quid velis, modo id velim me scire. '''LY.''' Ausculta, ego eloquar. Casinam ego uxorem promisi vilico nostro dare. '''CHA.''' At tua uxor filiusque promiservnt mihi. '''LY.''' Scio:{{r|2.4.10|10}} sed utrum nunc tu caelibem ted esse mavis liberum{{l|290}} an maritum servom aetatem degere et gnatos tuos? Optio haec tuast: utram harum vis condicionem accipe. '''CHA.''' Liber si sim, meo periclo vivam: nunc vivo tuo. De Casina certumst concedere homini nato nemini.{{r|2.4.15|15}} '''LY.''' Intro abi atque actutum uxorem huc evoca ante aedis cito:{{l|295}} et sitellam huc tecum efferto cum aqua et sortis. '''CHA.''' Satis placet. '''LY.''' Ego pol istam iam aliquovorsum tragulam decidero. Nam si sic nil impetrare potero, saltem sortiar. Ibi ego te et suffragatores tuos ulciscar. '''CHA.''' Attamen{{r|2.4.20|20}} mihi obtinget sors. '''LY.''' Ut quidem pol pereas cruciatu malo.{{l|300}} '''CHA.''' Mihi illa nubet: machinare quidlubet quovis modo. '''LY.''' Abin hinc ab oculis? '''CHA.''' Inuitus me vides: vivam tamen. '''LY.''' Sumne ego miser homo? Satin omnes res sunt advorsae mihi? Iam metuo, ne Olympionem mea uxor exoraverit,{{r|2.4.25|25}} ne Casinam ducat. Si id factumst, ecce me nullum senem.{{l|305}} Si non impetravit, specula etiam in sortitust mihi. Si sors autem decolassit, gladium faciam culcitam eumque incumbam. Sed progreditur optume eccum Olympio.</poem> ===<span id='2.5.0'></span>II.v=== <poem>[OLYMPIO, LYSIDAMVS]<br>'''OL.''' Una edepol opera in furnum calidum condito atque ibi torreto me pro pane rubido,{{l|310}} era, qua istuc opera a me impetres quod postulas. '''LY.''' Salvos sum: salva spes est, ut verba audio. '''OL.''' Quid tu me vera libertate territas?{{r|2.5.5|5}} Quin si tu nolis filiusque etiam tuos, vobis inuitis atque amborum ingratiis{{l|315}} una libella liber possum fieri. '''LY.''' Quid istuc est? Quicum litigas, Olympio? '''OL.''' Cum eadem qua tu semper. '''LY.''' Cum uxore mea?{{r|2.5.10|10}} '''OL.''' Quam tu mi uxorem? Quasi venator tu quidem es: dies atque noctes cum cane aetatem exigis.{{l|320}} '''LY.''' Quid agit? Quid loquitur tecum? '''OL.''' Orat obsecrat ne Casinam uxorem ducam. '''LY.''' Quid tu postea? '''OL.''' Negavi enim ipsi me concessurum Iovi{{r|2.5.15|15}} si is mecum oraret. '''LY.''' Di te servassint mihi. '''OL.''' Nunc in fermento totast: ita turget mihi.{{l|325}} '''LY.''' Ego edepol illam mediam diruptam velim. '''OL.''' Credo edepol esse, siquidem tu frugi bonae's. Verum edepol tua mihi odiosast amatio:{{r|2.5.20|20}} inimicast tua uxor mihi, inimicus filius, inimici familiares. '''LY.''' Quid id refert tua?{{l|330}} Unus tibi hic dum propitius sit Iuppiter, tu istos minutos cave deos flocci feceris. '''OL.''' Nugae sunt istae magnae: quasi tu nescias,{{r|2.5.25|25}} repente ut emoriantur humani Ioves. Sed tandem si tu Iuppiter sis [e]mortuos,{{l|335}} quom ad deos minoris redierit regnum tuom, quis mihi subueniet tergo aut capiti aut cruribus? '''LY.''' Opinione melius res tibi habet tua,{{r|2.5.30|30}} si hoc impetramus, ut ego cum Casina cubem. '''OL.''' Non hercle opinor posse: ita uxor acriter{{l|340}} tua instat, ne mihi detur. '''LY.''' At ego sic agam: coniciam sortis in sitellam et sortiar tibi et Chalino. Ita rem natam intellego:{{r|2.5.35|35}} necessumst vorsis gladiis depugnarier. '''OL.''' Quid si sors aliter quam voles euenerit?{{l|345}} '''LY.''' Benedice: dis sum fretus, deos sperabimus. '''OL.''' Non ego istuc verbum empsim titivillicio: nam omnes mortales deis sunt freti: sed tamen{{r|2.5.40|40}} vidi ego deis fretos saepe multos decipi. '''LY.''' St, tace parumper. '''OL.''' Quid vis? '''LY.''' Eccum exit foras{{l|350}} chalinus intus cum sitella et sortibus: nunc nos conlatis signis depugnabimus.</poem> ===<span id='2.6.0'></span>II.vi=== <poem>[CLEOSTRATA. CEALINVS. LYSIDAMVS. OLYMPIO]<br>'''CLE.''' Face, Chaline, certiorem me, quid meus vir me velit. '''CHA.''' Ille edepol videre ardentem te extra portam mortuam. '''CLE.''' Credo ecastor velle. '''CHA.''' At pol ego hau credo, sed certo scio.{{l|355}} '''LY.''' Plus artificumst mi quam rebar: hariolum hunc habeo domi. Quid si propius attollamus signa eamusque obuiam?{{r|2.6.5|5}} Sequere. Quid vos agitis? '''CHA.''' Adsunt quae imperavisti omnia: vxor, sortes, situla atque egomet. '''OL.''' Te uno adest plus quam ego volo. '''CHA.''' Tibi quidem edepol ita videtur: stimulus ego nunc sum tibi:{{l|360}} fodico corculum: adsudascis iam ex metu, mastigia. '''CLE.''' Tace, Chaline. '''OL.''' Comprime istum. '''CHA.''' Immo istunc qui didicit dare.{{r|2.6.10|10}} '''LY.''' Adpone hic sitellam, sortis cedo mihi: animum advortite. Atqui ego censui aps te posse hoc me[cum] impetrare, uxor mea, casina ut uxor mihi daretur, et nunc etiam censeo.{{l|365}} '''CLE.''' Tibi daretur illa? '''LY.''' Mihi enim — ah — non id volui dicere: dum mihi volui, huic dixi atque adeo mihi dum cupio — perperam{{r|2.6.15|15}} iam dudum hercle fabulor. '''CLE.''' Pol tu quidem, atque etiam facis. '''LY.''' Huic— immo hercle mlhi — vih, tandem redii vix veram in viam. '''CLE.''' Per pol saepe peccas. '''LY.''' Ita fit, ubi quid tanto opere expetas.{{l|370}} Sed te uterque tuo pro iure ego atque hic oramus. '''CLE.''' Quid est? '''LY.''' Dicam enim, mea mulsa: de istac Casina huic nostro vilico{{r|2.6.20|20}} gratiam facias. '''CLE.''' At pol ego nec facio neque censeo. '''LY.''' Tum igitur ego sortis utrimque iam '''CLE.''' Quis votat? '''LY.''' Optumum atque aequissumum istud esse iure iudico.{{l|375}} Postremo si illuc quod volumus eueniet, gaudebimus: sin secus, patiemur animis aequis. Tene sortem tibi:{{r|2.6.25|25}} vide quid scriptumst. '''OL.''' Unum. '''CHA.''' Iniquomst, quia isti prius quam mihist. '''LY.''' Accipe hanc sis. '''CHA.''' Cedo. Mane: unum venit in mentem modo. Vide, nequa illic insit alia sortis sub aqua. '''LY.''' Verbero,{{l|380}} men te censes esse? '''CLE.''' Nullast: habe quietum animum modo. '''OL.''' Quod bonum atque fortunatum [tuum] sit mihi. '''CHA.''' Magnum malum.{{r|2.6.30|30}} '''OL.''' Tibi quidem edepol, credo, eueniet: novi pietatem tuam. Sed mane dum: num ista aut populna sors aut abiegnast tua? '''CHA.''' Quid tu id curas? '''OL.''' Quia enim metuo, ne in aqua summa natet.{{l|385}} '''LY.''' Auge cave. Conicite sortis nunciam am[a]bo huc. Eccere: vxor, aequa. '''OL.''' Noli uxori credere. '''LY.''' Habe animum bonum.{{r|2.6.35|35}} '''OL.''' Credo hercle, hodie devotabit sortis, si attigerit. '''LY.''' Tace. '''OL.''' Taceo: deos quaeso— '''CHA.''' Ut quidem tu hodie canem et furcam feras. '''OL.''' Mihi ut sortito eueniat,— '''CHA.''' Ut quidem hercle pedibus pendeas.{{l|390}} '''OL.''' At tu ut oculos emungare ex capite per nasum tuos. '''CHA.''' Quid times? Paratum oportet esse iam laqueum tibi.{{r|2.6.40|40}} '''OL.''' Periisti. '''LY.''' Animum advortite am[a]bo. '''OL.''' Taceo. '''LY.''' Nunc tu, Cleostrata, ne a me memores malitiose de hac re factum aut suspices, tibi permitto: tute sorti. '''OL.''' Perdis me. '''CHA.''' Lucrum facit.{{l|395}} '''CLE.''' Bene facis. '''CHA.''' Deos quaeso, ut tua sors ex sitella effugerit. '''OL.''' Ain tu? Quia tute es fugitivos, omnis te imitari cupis?{{r|2.6.45|45}} '''CEA.''' Utinam tua quidem sicut Herculei praedicant quondam prognatis ista in sortiendo sors deliquerit. '''OL.''' Tu ut liquescas ipse, actutum virgis calefactabere.{{l|400}} '''LY.''' Hoc age sis, Olympio. '''OL.''' Si hic litteratus me sinat. '''LY.''' Quod bonum atque fortunatum mihi sit. '''OL.''' Ita vero, et mihi.{{r|2.6.50|50}} '''CHA.''' Non. '''OL.''' Immo her'''CLE.''' '''CHA.''' Immo mihi hercle '''CLE.''' Hic vincet, tu vives miser. '''LY.''' Percide os tu illi odio: age, ecquid fit? '''CLE.''' Cave obiexis manum. '''OL.''' Compressan palma an porrecta ferio? '''LY.''' Age ut vis. '''OL.''' Em tibi.{{l|405}} '''CLE.''' Quid tibi istunc tactiost? '''OL.''' Quia Iuppiter iussit meus. '''CLE.''' Feri malam ut ille rursum. '''OL.''' Perii: pugnis caedor, Iuppiter.{{r|2.6.55|55}} '''LY.''' Quid tibi tactio hunc fuit? '''CHA.''' Quia iussit haec Iuno mea. '''LY.''' Patiundumst, siquidem me vivo mea uxor imperium exhibet. '''CLE.''' Tam huic loqui [qui] licere oportet quam isti. '''OL.''' Cur omen mihi{{l|410}} vituperat? '''LY.''' Malo, Chaline, tibi cavendum censeo. '''CHA.''' Temperi, postquam oppugnatumst os. '''LY.''' Age, uxor [mea], nunciam{{r|2.6.60|60}} sorti: vos advortite animum. Prae metu ubi sim nescio. ['''OL.'''] Perii: cor lienosum, opinor, habeo: iam[iam] dudum salit. De labore pectus tundit. '''CLE.''' Teneo sortem. '''LY.''' Ecfer foras.{{l|415}} '''CHA.''' Iamne mortuos? '''OL.''' Ostende: meast. '''CHA.''' Mala crucias quidem. '''CLE.''' Victus es, Chaline. '''LY.''' Quom nos di iuvere, Olympio,{{r|2.6.65|65}} gaudeo. '''OL.''' Pietate factumst mea atque maiorum meum. '''LY.''' Intro abi, uxor, atque adorna nuptias. '''CLE.''' Faciam ut iubes. '''LY.''' Scin tu rus hinc esse ad villam longe quo ducat? '''CLE.''' Scio.{{l|420}} '''LY.''' Intro abi: et quamquam hoc tibi aegrest, tamen fac accures. '''CLE.''' Licet. '''LY.''' Eamus nos quoque intro: hortemur, ut properent. '''OL.''' Numquid moror?{{r|2.6.70|70}} Nam praesente hoc plura verba fieri non desidero.</poem> ===<span id='2.7.0'></span>II.vii=== <poem>[CHALINVS]<br>'''CHALINVS'''Si nunc me suspendam, meam operam luserim et praeter operam restim sumpti fecerim{{l|425}} et meis inimicis voluptatem creaverim. Quid opus est, qui sic mortuos tequidem tamen? Sorti sum victus: Casina nubet vilico.{{r|2.7.5|5}} Atque id non tam aegrest iam, vicisse vilicum, quam id expetivisse opere tam magno senem,{{l|430}} ne ea mihi daretur atque ut illi nuberet. Ut ille trepidabat, ut festinabat miser, ut subsultabat, postquam vicit vilicus.{{r|2.7.10|10}} Attat, concedam huc: audio aperiri fores. Mei benevolentis atque ameici prodeunt.{{l|435}} Hinc ex insidiis hisce ego insidias dabo.</poem> ===<span id='2.8.0'></span>II.viii=== <poem>[OLYMPIO. LYSIDAMVS. CHALINVS]<br>'''OL.''' Sine modo rus [e]ueniat: ego remittam ad te virum cum furca in urbem tamquam carbonarium. '''LY.''' Ita fieri oportet. '''OL.''' Factum et curatum dabo. '''LY.''' Volui Chalinum, si domi esset, mittere{{l|440}} tecum obsonatum, ut etiam in maerore insuper{{r|2.8.5|5}} inimico nostro miseriam hanc adiungerem. '''CHA.''' Recessim cedam ad parietem: imitabor nepam: captandust horum clanculum sermo mihi. Nam illorum me alter cruciat, alter macerat.{{l|445}} At candidatus cedit hic mastigia,{{r|2.8.10|10}} stimulorum loculi. Protollo mortem mihi: certumst, hunc Acheruntem praemittam prius. '''OL.''' Ut tibi ego inuentus sum obsequens. Quod maxume cupiebas, eius copiam feci tibi:{{l|450}} erit hodie tecum quod amas clam uxorem. '''LY.''' Tace:{{r|2.8.15|15}} ita me di bene ament, ut ego vix reprimo labra, ob istanc rem quin te deosculer, voluptas mea. '''CHA.''' Quid, deosculere? Quae res? Quae voluptas tua? Ecfodere hercle hic volt, credo, vesicam vilico.{{l|455}} '''OL.''' Ecquid amas nunc me? '''LY.''' Immo edepol me quam te minus.{{r|2.8.20|20}} Licetne amplecti te? '''CHA.''' Quid, amplecti? '''OL.''' Licet. '''LY.''' Ut, quia te tango, mel mihi videor lingere. '''OL.''' Vltro te, amator, apage te a dorso meo. '''CHA.''' Illuc est, illuc, quod hic hunc fecit vilicum.{{l|460}} Et idem me pridem, quom ei advorsum veneram,{{r|2.8.25|25}} facere atriensem voluerat sub ianua. '''OL.''' Ut tibi morigerus hodie, ut voluptati fui. '''LY.''' Ut tibi, dum vivam, bene velim plus quam mihi. '''CHA.''' Hodie hercle, opinor, hi conturbabunt pedes:{{l|465}} solet hic barbatos sane sectari senex.{{r|2.8.30|30}} '''LY.''' Ut ego hodie Casillam deosculabor, ut mihi bona multa faciam clam meam uxorem. '''CHA.''' Attatae. Nunc pol ego demum in rectam redii semitam: hic ipsus Casinam deperit. Habeo viros.{{l|470}} '''LY.''' Iam hercle amplexari, iam osculari gestio.{{r|2.8.35|35}} '''OL.''' Sine prius deduci. Quid, malum, properas? '''LY.''' Amo. '''OL.''' At non, opinor, fieri hoc posse hodie. '''LY.''' Potest, siquidem cras eenses te posse emitti manu. '''CHA.''' Enim vero huc aures magis sunt adhibendae mihi:{{l|475}} iam ego uno in saltu lepide apros capiam duos.{{r|2.8.40|40}} '''LY.''' Apud hunc sodalem meum atque vicinum mihi locus est paratus: ei ego amorem omnem meum concredui, is mihi se locum dixit dare. '''OL.''' Quid eius uxor? Ubi erit? '''LY.''' Lepide repperi:{{l|480}} mea uxor vocabit huc eam ad se in nuptias,{{r|2.8.45|45}} ut hic sit secum, se adiuvet, secum cubet. Ego iussi, et dixit se facturam uxor mea. Illa hic cubabit, [si] vir ab[i]erit faxo domo. Tu rus uxorem duces: id rus hic erit,{{l|485}} tantisper dum ego cum Casina faciam nuptias:{{r|2.8.50|50}} hinc tu ante lucem rus cras duces postea. Satin astu[te]? '''OL.''' Docte. '''CHA.''' Age modo, fabricamini: malo hercle vostro tam vorsuti vivitis. '''LY.''' Scin quid nunc facias? '''OL.''' Loquere. '''LY.''' Tene marsuppium.{{l|490}} Abi atque obsona, propera: sed lepide volo,{{r|2.8.55|55}} molliculas escas, ut ipsa molliculast. '''OL.''' Licet. '''LY.''' Emito sepiolas, lopadas, loligunculas, hordeias, — '''CHA.''' Immo triticeias, si sapis. '''LY.''' Soleas. '''CHA.''' Qui, quaeso, potius quam sculponeas,{{l|495}} quibus battuatur tibi os, senex nequissume?{{r|2.8.60|60}} '''OL.''' Vin lingulacas? '''LY.''' Quid opust, quando uxor domist? Ea lingulacast nobis: nam numquam tacet. '''OL.''' In re praesenti ex copia piscaria consulere quid emam potero. '''LY.''' Aequom oras: abi[s].{{l|500}} Argento parci nolo: obsonato ampliter.{{r|2.8.65|65}} Nam mihi vicino hoc etiam conuentost opus, ut quod mandavi curet. '''OL.''' Iamne abeo? '''LY.''' Volo. '''CHA.''' Tribus non conduci possum libertatibus, quin ego illis hodie comparem magnum malum{{l|505}} quinque hanc omnem rem meae erae iam faciam palam.{{r|2.8.70|70}} Manufesto teneo in noxia inimicos meos. Sed si nunc facere volt era officium suom, nostra omnis lis est: pulcre praevortar viros. Nostro omine it dies: iam victi vicimus.{{l|510}} Ibo intro, ut id quod alius condivit coquos{{r|2.8.75|75}} ego nuna vicissim ut alio pacto condiam: quod id quod paratumst, ut paratum ne siet, si[e]tque ei paratum quod paratum non erat.</poem> ==ACTVS III== ===<span id='3.1.0'></span>III.i=== <poem>[LYSIDAMVS, ALCESIMVS]<br>'''LY.''' Nunc amicine anne inimici sis imago, Alcesime,{{l|515}} mihi sciam: nunc specimen specitur, nunc certamen cernitur. Cur amem me castigare, id ponito ad compendium: 'Cano capite, aetate aliena' eo addito ad compendium. 'Quoi sit uxor', id quoque illuc ponito ad compendium.{{r|3.1.5|5}} '''AL.''' Miseriorem ego ex amore quam te vidi neminem.{{l|520}} '''LY.''' Fac vicent aedes. '''AL.''' Quin edepol servos ancillas domo certumst omnis mittere ad te. '''LY.''' Oh, nimium scite scitus es. Sed facitodum merula per versus quod cantat colas: 'Cum cibo, cum quiqui facito ut; veniant, quasi eant Sutrium.'{{r|3.1.10|10}} '''AL.''' Meminero. '''LY.''' Em, nunc enim tu demum nullo scito scitus es.{{l|525}} ['''LY.'''] Cura, ego ad forum modo ibo: iam hic ero. '''AL.''' Bene ambula. '''LY.''' Fac habeant linguam tuae aedes. '''AL.''' Quid ita? '''LY.''' Quom veniam, vocent. '''AL.''' Attatae, caedundus tu homos: nimias delicias facis. '''LY.''' Quid me amare refert, nisi sim doctus ac dicaculus?{{r|3.1.15|15}} Sed tu cave in quaesitione mihi sis. '''AL.''' Vsque adero domi.{{l|530}}</poem> ===<span id='3.2.0'></span>III.ii=== <poem>[CLEOSTRATA]<br>'''CLEOSTRATA''' Hoc erat ecastor [id], quod me vir tanto opere orabat meus, ut properarem arcessere hanc ad me vicinam meam: liberae aedes ut sibi essent, Casinam quo deducerent. Nunc adeo nequaquam arcessam, ne illis ignavissumis liberi loci potestas sit vetulis verbecibus.{{r|3.2.5|5}}{{l|535}} Sed eccum egreditur senati columen, praesidium popli, meus vicinus, meo viro qui liberum praehibet locum. Non ecastor ullis emptust modius qui venit salis. '''AL.''' Miror huc iam non arcessi in proxumum uxorem meam, quae iam dudum, si arcessatur, ornata exspectat domi.{{r|3.2.10|10}}{{l|540}} Sed eccam: opino[r] arcessit. Salve Cleostrata. '''CLE.''' Et tu, Alcesime. Ubi tua uxor? '''AL.''' Intus illa te, si se arcessas, manet: nam tuos vir me oravit, ut eam isto ad te adiutum mitterem. Vin vocem? '''CLE.''' Sine eam: te nolo, si occupatast. '''AL.''' Otiumst. '''CLE.''' Nil moror: molesta ei esse nolo: post conuenero.{{r|3.2.15|15}}{{l|545}} '''AL.''' Non ornatis isti apud vos nuptias? '''CLE.''' Orno et paro. '''AL.''' Non ergo opus est adiutrice? '''CLE.''' Satis domist: ubi nuptiae fuerint, tum istam conuenibo. Nunc vile atque istanc iube. '''AL.''' Quid ego nunc faciam? Flagitium maxumum feci miser propter operam illius irqui improbi edentuli,{{r|3.2.20|20}}{{l|550}} qui hoc mihi contraxit. Operam uxoris polliceor foras quasi catillatum. Flagitium hominis, qui dixit mihi suam uxorem hanc arcessituram esse: ea se eam negat morarier. Atque edepol mirum ni subolet iam hoc huic vicinae meae. Verum autem altrovorsum quom eam mecum rationem puto,{{r|3.2.25|25}}{{l|555}} siquid eius esset, esset mecum postulatio. ['''CLE.'''] Ibo intro, ut subducam navim rusum in puluinaria. '''CLE.''' Iam hic est lepide ludificatus. Miseri ut festinant senes. Nunc ego illum nili, decrepitum, meum virum veniat velim ut eum ludificem vicissim, postquam hunc delusi alterum.{{r|3.2.30|30}}{{l|560}} Nam ego aliquid contrahere cupio litigi inter eos duos. Sed eccum incedit: at quom aspicias tristem, frugi censeas.</poem> ===<span id='3.3.0'></span>III.iii=== <poem>[LYSIDAMVS, CLEOSTRATA]<br>'''LY.''' Stultitia magnast mea quidem sententia hominem amatorem ullum ad forum procedere in eum diem, quo[i] quod amet in mundo siet:{{l|565}} sicut ego feci stultus. Contrivi diem, dum asto advocatus quoidam cognato meo.{{r|3.3.5|5}} Quem hercle ego litem adeo perdidisse gaudeo, ne me nequiquam sibi hodie advocaverit. Nam meo quidem animo, qui advocatos advocet,{{l|570}} rogitare oportet prius et percontarier, adsitne ei animus necne ei adsit quem advocet.{{r|3.3.10|10}} Si neget adesse, exanimatum amittat domum. Sed uxorem ante aedis eccam. Ei misero mihi: metuo, ne non sit surda atque haec audiverit.{{l|575}} '''CLE.''' Audivi ecastor cum malo magno tuo. '''LY.''' Accedam propius. Quid agis, mea festivitas?{{r|3.3.15|15}} '''CLE.''' Te ecastor praestolabar. '''LY.''' Iamne ornata re[s e]st? Iamne hanc traduxti huc ad nos vicinam tuam quae te adiutaret? '''CLE.''' Arcessivi ut iusseras:{{l|580}} verum hic sodalis tuos, amicus optumus, nescioquid se sufflavit uxori suae:{{r|3.3.20|20}} negavit posse, quoniam arcesso, mittere. '''LY.''' Vitium tibi istuc maxumumst: blandas parum. '''CLE.''' Non matronarum offLciumst, sed meretricium,{{l|585}} viris alienis, mi vir, subblandirier. I tu atque arcesse illam: ego intus quod factost opus{{r|3.3.25|25}} volo accurare, mi vir. '''LY.''' Propera ergo. '''CLE.''' Licet. Iam pol ego huic aliquem in pectus iniciam metum. Miserrumum hodie ego hunc habebo amasium.{{l|590}}</poem> ===<span id='3.4.0'></span>III.v=== <poem>[ALCESIMVS, LYSIDAMVS]<br>'''AL.''' Viso huc, amator si a foro rediit domum, qui me atque uxorem ludificatust larua. Sed eccum ante aedis. Ad te hercle ibam commodum '''LY.''' Et hercle ego ad te. Quid ais, vir minumi preti? Quid tibi mandavi? Quid tecum oravi? '''AL.''' Quid est?{{r|3.4.5|5}}{{l|595}} '''LY.''' Ut bene vocivas aedis fecisti mihi. Ut traduxisti huc ad nos uxorem tuam. Satin propter te pereo ego atque occasio? '''AL.''' Quin tu suspendis te? Nempe tute dixeras tuam arcessituram esse uxorem uxorem meam.{{r|3.4.10|10}}{{l|600}} '''LY.''' Ergo arcessivisse ait sese et dixisse te eam non missurum. '''AL.''' Quin eapse ultro mihi negavit eius operam se morarier. '''LY.''' Quin eapse me adlegavit qui istam arcesserem. '''AL.''' Quin nili facio. '''LY.''' Quin me perdis. '''AL.''' Quin benest.{{r|3.4.15|5}}{{l|605}} '''LY.''' Quin etiam diu morabor. '''AL.''' Quin cupio tibi— '''LY.''' Quin — '''AL.''' Aliquid aegre facere. '''LY.''' Quin faciam lubens. Numquam tibi hodie quin erit plus quam mihi. '''AL.''' Quin hercle di te perdant postremo quidem. '''LY.''' Quid nunc? Missurun es ad me uxorem tuam?{{r|3.4.20|20}}{{l|610}} '''AL.''' Ducas easque in maxumam malam crucem cum hac, cum istac cumque amica etiam tua. Abi et aliud cura: ego iam per hortum iussero meam istuc transire uxorem ad uxorem tuam. '''LY.''' Nunc tu mihi amicus es in germanum modum.{{r|3.4.25|25}}{{l|615}} Qua ego hunc amorem mi esse avi dicam datum? Aut quod ego umquam erga Venerem inique fecerim: quoi sic amanti mi obuiam eueniunt morae? Attat, quid illuc clamoris, opsecro, in nostrast domo?{{r|3.4.30|30}}{{l|620}}</poem> ===<span id='3.5.0'></span>III.v=== <poem>[PARDALISCA, LYSIDAMVS]<br>'''PAR.''' Nulla sum, nulla sum: tota, tota occidi. Cor metu mortuomst, membra miserae tremunt: nescio unde auxili praesidi perfugi mi aut opum copiam comparem aut espetam. Tanta factu modo mira miris modis{{r|3.5.5|5}}{{l|625}} intus vidi, novam atque integram audaciam. Cave tibi, Cleostrata, apscede ab ista, opsecro, nequid in te mali faxit ira percita. Eripite isti gladium, quae suist impos animi. '''LY.''' Nam quid est, quod haec huc timida atque exanimata exslluit?{{r|3.5.10|10}}{{l|630}} Pardalisca. '''PAR.''' Perii: unde meae usurpant aures sonitum? '''LY.''' Respice modo ad me. '''PAR.''' O ere mi—'''LY.''' Quid tibist? Quid timidas? '''PAR.''' Perii. '''LY.''' Quid, peristi? '''PAR.''' Perii: et tu peristi. '''LY.''' Ah, perii? Quid ita? '''PAR.''' Vae tibi. '''LY.''' Immo vae tibi sit. '''PAR.''' Ne cadam, amabo, tene me. '''LY.''' Quicquid est eloquere mihi cito. '''PAR.''' Contine pectus:{{r|3.5.15|15}}{{l|635|635-636}} face ventum, amabo, pallio. '''LY.''' Timeo hoc negoti quid siet,{{l|637-638}} nisi haec meraco se uspiam percussit flore Liberi.{{l|639-640}} '''PAR.''' Optine auris, amabo. '''LY.''' In malam a me crucem. Pectus auris caput teque di perduint. Nam nisi ex te scio quicquid hoc est cito, hoc{{r|3.5.20|20}} iam tibi istuc cerebrum dispercutiam, excetra tu, ludibrio, pessuma, adhuc quae me habuisti.{{l|645}} '''PAR.''' Ere mi. '''LY.''' Quid vis, mea tu ancilla? '''PAR.''' Nimium saevis. '''LY.''' Numero dicis.{{l|646-647}} Sed hoc quicquid est eloquere, in pauca confer: quid intus tumulti fuit? '''PAR.''' Scibis, audi.{{r|3.5.25|25}} Malum pessumumque hic modo intus apud nos{{l|650}} tua ancilla hoc pacto exordiri coepit, quod haud Atticam condecet disciplinam. '''LY.''' Quid est id? '''PAR.''' Timor praepedit dicta linguae. '''LY.''' Possum scire ego istuc ex te? Quid negotist? '''PAR.''' Dicam.{{r|3.5.30|30}} Tua ancilla, quam tu tuo vilico vis{{l|655}} dare uxorem, ea intus— '''LY.''' Quid intus? Quid est? '''PAR.''' Imitatur malarum malam discipinam, viro quae suo interminatur vitam. '''LY.''' Quid ergo? '''PAR.''' Ah. '''LY.''' Quid est? '''PAR.''' Interemere ait velle vitam.{{r|3.5.35|35}} Gladium— '''LY.''' Hem. '''PAR.''' Gladium— '''LY.''' Quid eum gladium?{{l|660}} '''PAR.''' Habet. '''LY.''' Ei misero mihi. Cur eum habet? Insectatur omnis domi per aedis nec quemquam prope ad sese sinit adire: ita omnis sub arcis, sub lectis latentes{{r|3.5.40|40}} metu mussitant. '''LY.''' Occidi atque interii.{{l|665}} Quid illic obiectumst mali tam repente? '''PAR.''' Insanit. '''LY.''' Scelestissumum me esse credo. '''PAR.''' Immo si scias dicta quae dixit hodie. '''LY.''' Lstuc expeto scire: quid dixit? '''PAR.''' Audi.{{r|3.5.45|45}} Per omnis deos et deas deieravit{{l|670}} occisurum eam hac nocte quicum cubaret. '''LY.''' Men occidet? '''PAR.''' An quippiam ad te attinet? '''LY.''' Vah. '''PAR.''' Quid cum ea negoti tibist? '''LY.''' Peccavi: Illuc dicere vilicum volebam.{{r|3.5.50|50}} '''PAR.''' Sciens de via in semitam degredire.{{l|675}} '''LY.''' Num quid mihi minatur? '''PAR.''' Tibi infesta solist plus quam quoiquam. '''LY.''' Quam ob rem? '''PAR.''' Quia se des uxorem Olympioni: neque se tuam nec suam neque viri vitam sinere{{l|678-680}} in crastinum protolli: id huc missa sum tibi ut dicerem,{{r|3.5.55|55}} ab ea ut caveas tibi. '''LY.''' Perii hercle ego miser. '''PAR.''' Dignu's tu.{{l|682-683}} '''LY.''' Neque est neque fuit me senex quisquam amator adaeque miser. '''PAR.''' Ludo ego hinc facete:{{l|685}} nam quae facta dixi, omnia huic falsa dixi. Era atque haec dolum ex proxumo hunc protulerunt:{{r|3.5.60|60}} ego huc missa sum ludere. '''LY.''' Heus, Pardalisca. '''PAR.''' Quid est? '''LY.''' Est— '''PAR.''' Quid? '''LY.''' Est, quod volo exquirere ex te. '''PAR.''' Moram offers mihi. '''LY.''' At tu mihi offers maerorem.{{l|690}} Sed etiamne habet nunc Casina gladium? '''PAR.''' Habet, sed duos. '''LY.''' Quid, duos? '''PAR.''' Altero te{{r|3.5.65|65}} occisurum ait, altero vilicum hodie. '''LY.''' Occisissumus sum omnium qui vivont. Loricam induam: mi optumum esse opinor.{{l|695}} Quid uxor mea? Non adiit atque ademit? '''PAR.''' Nemo audet prope aceedere. '''LY.''' Exoret. '''PAR.''' Orat:{{r|3.5.70|70}} negat ponere alio modo filio profecto, nisi se sciat vilico non datum iri. '''LY.''' Atqui ingratiis quoi non volt nubet hodie:{{l|700}} nam cur non ego id perpetrem quod coepi, ut nubat mihi —Illud quidem dicere volebam:{{r|3.5.75|75}} nostro vilico. '''PAR.''' Saepiuscule, peccas. '''LY.''' Timor praepedit verba. Verum, obsecro te, dic me uxorem orare, ut exoret illam:{{l|705}} gladium ut ponat et redire me intro ut liceat. '''PAR.''' Nuntiabo. '''LY.''' Et tu orato. '''PAR.''' Et ego orabo. '''LY.''' At blande orato ut soles. Sed audin?{{r|3.5.80|80}} Si effexii hoc, soleas tibi dabo et anulum in digito aureum et bona pluruma.{{l|709-712}} '''PAR.''' Operam dabo. '''LY.''' Face ut impetres. '''PAR.''' Eo nunciam, nisi quippiam remorare me. '''LY.''' Abi et cura.{{l|715}} Redit eccum tandem opsonatu meus adiutor: pompam ducit.{{r|3.5.85|85}}</poem> ===<span id='3.6.0'></span>III.vi=== <poem>[OLYMPIO, LYSIDAMVS, CITRIO]<br>'''OL.''' Vide, fur, ut sentis sub signis ducas. '''CI.''' Qui vero hi sunt sentis?{{l|720}} '''OL.''' Quia quod tetigere, ilico rapiunt: si eas ereptum, ilico scindunt. Ita quoquo adueniunt, ubi ubi sunt, duplici damno dominos multant. '''CI.''' Heia. '''OL.''' Attat, cesso magnufice patriceque amicirier atque ita ero meo ire advorsum? '''LY.''' Bone vir, salve. '''OL.''' Fateor. '''LY.''' Quid fit? '''OL.''' Tu amas, ego essurio et sitio.{{r|3.6.5|5}}{{l|725|724-725}} '''LY.''' Lepide excuratus [in]cessisti. '''OL.''' Aha, hodie * * * * * lus. '''LY.''' Mane vero, quamquam fastidis. '''OL.''' Fy fy, foetet tuos mihi sermo. '''LY.''' Quae res? '''OL.''' Haec res. '''LY.''' Etiamne adstas? '''OL.''' Enim vero ''πράγματά μοι παρέχεις''. '''LY.''' Dabo tibi ''μέγα κακόν'', ut ego opinor, nisi resistis.{{r|3.6.10|10}}{{l|730}} '''OL.''' ''ὦ ... ζεῦ'', potin a med abeas, nisi me vis vomere hodie? '''LY.''' Mane. '''OL.''' Quid est? Quis hic est homo? '''LY.''' Erus sum. '''OL.''' Quis erus? '''LY.''' Quoius tu servo's. '''OL.''' Servos ego? '''LY.''' Atque meus. O '''L.''' Non sum ego liber?{{l|735|734-736}} Memento, memento. '''LY.''' Mane atque asta. '''OL.''' Omitte.{{r|3.6.15|15}} '''LY.''' Seruos sum tuos. '''OL.''' Optumest. '''LY.''' Opsecro te, olympisce mi, mi pater, mi patrone. '''OL.''' Em, sapis sane. '''LY.''' Tuos sum equidem.{{l|740}} '''OL.''' Quid mihi opust servo tam nequam? '''LY.''' Quid nunc? Quam mox recreas me? '''OL.''' Cena modo si sit cocta.{{r|3.6.20|20}} '''LY.''' Eisce ergo abeant. '''OL.''' Propere, Citrio, intro ite et cito deproperate.{{l|745|744-745}} Ego iam intus ero: facite cenam mihi ut ebria sit.{{l|746-747}} Sed lepide nitideque volo: nil moror barbarico bliteo. Stasne etiam? I sis. '''LY.''' Ego hic habeo. '''OL.''' Numquid est ceterum quod morae siet?{{r|3.6.25|25}}{{l|750}} '''LY.''' Gladium Casinam intus habere ait, qui me atque te interimat.{{l|751-752}} '''OL.''' Scio. Sic sine habere; nugas agunt: novi ego illas malas merces.{{l|754a}} Quin tu i modo mecum{{r|3.6.30|30}}{{l|755}} domum. '''LY.''' At pol malum metuo.{{l|755a}} I tu modo: perspicito prior quid intus agatur. '''OL.''' Tam mihi mea vita quam tua tibi carast.{{l|757a}} ['''LY.'''] Verum i modo. '''LY.''' Si tu iubes, em, ibitur tecum.{{r|3.6.35|35}}</poem> ==ACTVS IV== ===<span id='4.1.0'></span>IV.i=== <poem>[PARDALISCA]<br>Nec pol ego Nemeae credo neque ego Olympiae neque usquam ludos tam festivos fieri{{l|760}} quam hic intus fiunt ludi ludificabiles seni nostro et nostro Olympioni vilico. Omnes festinant intus totis aedibus,{{r|4.1.5|5}} senex in culina clamat, hortatar coquos: 'Quin agitis hodie? Quin datis, siquid datis?{{l|765}} Properate: cenam iam esse coctam oportuit.' Vilicus is autem cum corona candide vestitus lautus exornatusque ambulat.{{r|4.1.10|10}} Illae autem in cubiculo armigerum exornant duae, quem dent pro Casina nuptum nostro vilico:{{l|770}} sed nimium lepide dissimulant, quasi mi sciant fore huius quod futurumst. Digne autem coqui nimis lepide ei rei dant operam, ne cenet senex:{{r|4.1.15|15}} aulas peruortunt, ignem restingunt aqua: illarum oratu faciunt. Illae autem senem{{l|775}} cupiunt extrudere incenatum ex aedibus, ut ipsae solae ventres distendant suos. Novi ego illas ambestrices: corbitam cibi{{r|4.1.20|20}} comesse possunt. Sed aperitur ostium.</poem> ===<span id='4.2.0'></span>IV.ii=== <poem>[LYSIDAMVS, PARDALISCA]<br>'''LY.''' Si sapitis, uxor, vos tamen cenabitis,{{l|780}} cena ubi erit cocta: ego ruri cenavero. Nam novom maritum et novam nuptam volo rus prosequi—novi hominum mores maleficos— nequis eam abripiat. Facite vostro animo volup.{{r|4.2.5|5}} Sed properate istum atque istam actutum emittere,{{l|785}} tandem ut veniamus luci: ego cras hic ero: cras habuero, uxor, ego tamen conuivium. '''PAR.''' Fit, quod futurum dixi: incenatum senem foras extrudunt mulieres. '''LY.''' Quid tu hic agis?{{r|4.2.10|10}} '''PAR.''' Ego eo quo me ipsa misit. '''LY.''' Veron? '''PAR.''' Serio.{{l|790}} '''LY.''' Quid hic speculare? '''PAR.''' Nil equidem speculor. '''LY.''' Abi: tu hi[n]c cunctas: intus alii festinant. '''PAR.''' Eo. '''LY.''' Abi hinc sis ergo, pessumarum possuma. Iamne abiit illaec? Dicere hic quiduis licet:{{r|4.2.15|15}} qui amat, tamen hercle si esurit, nullum esurit.{{l|795}} Sed eccem progreditur cum corona et lampade meus socius compar, commaritus, vilicus.</poem> ===<span id='4.3.0'></span>IV.iii=== <poem>[OLYMPIO. LYSIDAMVS]<br>'''OL.''' Age, tibicen, dum illam educunt huc novam nuptam foras, suavi cantu concelebra omnem hanc plateam hymenaeo. Io, hymen hymenaee, o hymen.{{l|800}} '''LY.''' Quid agis, mea salus? '''OL.''' Esurio hercle, atque adeo hau salubriter. '''LY.''' At ego amo. '''OL.''' At ego hercle nili facio: tibi amor pro cibost:{{r|4.3.5|5}} mihi ieiunitate iam dudum intestina murmurant. '''LY.''' Nam quid illaec nunc tam diu intus remorantur remeligines? Quasi ob industriam, quanto ego plus propero, procedit minus.{{l|805}} '''OL.''' Quid si etiam si occentem hymenaeum, siqui citius prodeant? '''LY.''' Censeo: et ego te adiuvabo in nuptiis communibus.{{r|4.3.10|10}} '''LY.''' '''OL.''' Hymen, hymenaee, o hymen. '''LY.''' Perii hercle ego miser: dirrumpi cantando hymenaeum lieet illo morbo, quo dirrumpi eupio, non est copiae.{{l|810}} '''OL.''' Edepol, ne tu si equos esses, esses indomabilis. '''LY.''' Quo argumento? '''OL.''' Nimis tenax es. '''LY.''' Num me expertus uspiam?{{r|4.3.15|15}} '''OL.''' Di melius faciant. Sed crepuit ostium: exitur foras. '''LY.''' Di hercle me cupiunt servatum. Iam oboluit Csinus procul.</poem> ===<span id='4.4.0'></span>IV.iv=== <poem>[OLYMIPIO, LYSIDAMVS]<br>'''PAR.''' Sensim supera tolle limen pedes, mea nova nupta:{{l|815|815-816}} sospes iter incipe hoc, ut viro tuo semper sis superstes, tuaque ut potior pollentia sit, vincasque virum victrixque sies.{{l|820|819-820}} Tua vox superet tuomque imperium: vir te vestiat, tu virum despolies.{{r|4.4.5|5}}{{l|821-822}} Noctuque et diu ut viro subdola sis, opsecro memento. '''OL.''' Malo maxumo suo hercle ilico, ubi tantillum peccassit—{{l|825}} '''LY.''' Tace. '''OL.''' Non taceo. '''LY.''' Quae res? '''OL.''' Malae male monstrant. '''LY.''' Facies tu hanc rem mi ex parata imparatam:{{r|4.4.10|10}} id quaerunt volunt, haec ut infecta faciant. '''CLE.''' Age, Olympio, quando vis uxorem, accipe hanc ab nobis.{{l|830}} '''OL.''' Date ergo, daturae si umquam estis hodie uxorem. '''LY.''' Abite intro. '''CLE.''' Amabo, integrae atque imperitae huic{{r|4.4.15|15}} impercito. '''OL.''' Futurumst. Valete. '''LY.''' Ite iam, ite iam. '''CLE.''' Valete. '''LY.''' Iamne abscessit uxor? '''OL.''' Domist: ne time. '''LY.''' Euax,{{l|835}} nunc pol demum ego sum liber. Meum corculum, melculum, verculum. '''OL.''' Heus tu,{{r|4.4.20|20}} malo, si sapis, cavebis: meast haec. '''LY.''' Scio: sed meus fructus est prior. '''OL.''' Tene hanc lampadem. '''LY.''' Fmmo ego hanc tenebo.{{l|840}} Venus multipotens, bona multa mihi dedisti, huius quom copiam mihi dedisti. O,{{r|4.4.25|25}} corplisculum malacum. '''OL.''' Mea uxorcula — quae res? '''LY.''' Quid est? '''OL.''' Institit planta{{l|845}} ['''LY.'''] Quasi luca bos. '''LY.''' Tace sis. Nebula haud est mollis aeque atque huius est pectus.{{r|4.4.30|30}} ['''OL.'''] Edepol papillam bellulam. '''OL.''' Ei misero mihi. '''LY.''' Quid est? '''OL.''' Pectus mi icit non cubito, verum ariete. '''LY.''' Quid tu ergo hanc, quaeso, tractas tam dura manu?{{l|850}} At mihi, qui belle hanc tracto, non villum facit. '''OL.''' Vah. '''LY.''' Quid negotist? '''OL.''' Opsecro, ut valentulast:{{r|4.4.35|35}} paene exposivit cubito. '''LY.''' Cubitum ergo ire volt. '''OL.''' Quin imus ergo? '''LY.''' I, belle belliatula.</poem> ==ACTVS V== ===<span id='5.1.0'></span>V.i=== <poem>[CLEOSTRATA, MYRRHINA, PARDALISCA]<br>'''MY.''' Acceptae bene et commode eximus intus{{l|855}} ludos visere huc in viam nuptialis. Numquam ecastor ullo die risi adaeque neque hoc quod relicuomst plus risuram opinor. '''PAR.''' Lubet Chalinum quid agat scire, novom nuptum cum novo marito.{{r|5.1.5|5}} '''MY.''' Nec fallaciam astutiorem ullus fecit{{l|860}} poeta atque ut haec est fabre facta ab nobis. '''CLE.''' Optunso ore nunc peruelim progrediri senem, quo senex: nequior nullus vivit. Ne illum quidem{{r|5.1.10|10}} nequiorem arbitror esse, qui locum{{l|865}} praebet illi <nowiki>* * *</nowiki> te nunc praesidem volo hic, Pardalisca, esse, qui huic exeat eum ut ludibrio habeas. '''PAR.''' Lubens Fecero et solens.{{r|5.1.15|15}} <nowiki>* * *</nowiki> spectato hinc omnia, intus quid agant. <nowiki>* * *</nowiki>{{l|870|870-871}} * * * pone me amabo. '''MY.''' Et ibi audacius licet quae velis libere proloqui. '''PAR.''' Tace, vostra foris crepuit.</poem> ===<span id='5.2.0'></span>V.ii=== <poem>[PARDALISCA]<br>'''OL.''' Neque quo fugiam neque ubi lateam neque hoc dedecus quomodo celem{{l|875}} scio: tantum erus atque ego flagitio superavimus nuptiis nostris. Ita nunc pudeo atque ita nunc paveo atque ita inridiculo sumus ambo. Sed ego insipiens nova nunc facio: pudet quem prius non puditumst umquam. Operam date, dum mea facta itero: est operae pretium auribus accipere,{{r|5.2.5|5}} ita ridicula auditu iteratu ea sunt, quae ego intus turbavi.{{l|880}} Ubi intro hanc novam nuptam deduxi, recta via in conclave abduxi. Sed tam[en] tenebrae ibi erant [tam]quam in puteo: dum senex abest, decumbe inquam. Conloco fulcio mollio blandior ut prior quam senex nuptias perpetrem.{{r|5.2.10|10}} Tardus esse llico coepi, quoniam <nowiki>* * *</nowiki>{{l|885}} respecto identidem ne senex <nowiki>* * *</nowiki> inlecebram stupri principio eam savium posco * * reppulit mihi manum: neque enim dare sibi savium me sivit. Enim iam magis iam adpropero, magis iam lubet in Casinam inruere <nowiki>* * *</nowiki>{{r|5.2.15|15}}{{l|890|889-890}} cupio illam operam seni surripere, forem obdo, ne senex me opprimeret. '''CLE.''' Age dum, tu adi hunc. '''PAR.''' Opsecro, ubi tua nova nuptast? '''OL.''' Perii hercle ego, manufesta res est. '''PAR.''' Omnem in ordinem{{l|895|893-895}} fateri ergo aequomst. Quid intus agitur? Quid agit Casina? Satin morigerast?{{r|5.2.20|20}} '''OL.''' Pudet dicere me. '''PAR.''' Memora ordine, ut occeperas.{{l|897-898}} '''OL.''' Pudet hercle. '''PAR.''' Age, audacter <nowiki>* * *</nowiki> postquam decubuisti, inde volo memorare: quid est factum <nowiki>* * *</nowiki>{{l|900}} '''OL.''' <nowiki>* * *</nowiki> flagitiumst. '''PAR.''' Cavebunt qui audierint faciant <nowiki>* * *</nowiki> <nowiki>* * *</nowiki> hoc magnus est. '''OL.''' Perdis. '''PAR.''' Quin tu pergis? '''OL.''' Ubi{{r|5.2.25|25}} <nowiki>* * *</nowiki> us suptus porro <nowiki>* * *</nowiki>{{l|905}} '''PAR.''' Quid? '''OL.''' Babae. '''PAR.''' Quid? '''OL.''' Papae. '''PAR.''' * * * * est? '''OL.''' Oh, erat maxumum: * * * * haberet metui: id quaerere occepi <nowiki>* * *</nowiki> dum gladium quaero ne habeat, <nowiki>* * *</nowiki> arripio <nowiki>* * *</nowiki> capulum.{{r|5.2.30|30}} Sed quom cogito, non habuit gladium: nam esset frigidus.{{l|910}} '''PAR.''' Eloquere. '''OL.''' At pullet. '''PAR.''' Num radix fuit? '''OL.''' Non fuit. '''PAR.''' Num cucumis?{{l|911a}} '''OL.''' Profecto hercle * * * non fuit quicquam holerum: nisi quicquid erat, calamitas profecto attigerat numquam: ita quicquid erat, grande erat.{{r|5.2.35|35}} '''PAR.''' Quid fit denique, edisserta. '''OL.''' Ubi appello Casinam, inquit,{{l|915|915-916}} amabo, mea uxorcula, cur virum tuom sic me spernis?{{l|917-918}} Nimis tu quidem hercle immerito meo mihi haec facis, quia mihi te expetivi.{{l|920}} Illa haud verbum facit et saepit veste id qui estis mulieres.{{r|5.2.40|40}} Ubi illum saltum video opsaeptum, rogo ut altero * * sin adire. Volo, ut obuortam, cubitis im * * * * * * * * ullum muttit e * * * * * * * * * * * * * * * surgo, ut in eam in * * * * * * * * * * * * *{{l|925}} atque illam in * * * * * * * * * * * * * *{{r|5.2.55|55}} '''MY.''' Perlepide narrat * * * * * * * * * * * * '''OL.''' Savium * * * * * * * * * * * * * * * * ita quasi saetis labra mihi conpungit barba * * * continuo in genua ut astiti, peetus mihi pedibus percutit.{{l|930}} Decido de lecto praecipes: subsilit, optundit os mihi.{{r|5.2.50|50}} Inde foras tacitus profugiens exeo hoc ornatu quo vides, ut senex hoc eodem po0ulo quo ego bibi biberet. '''PAR.''' Optumest. Sed ubist palliolum tuom? '''OL.''' Hic intus reliqui. '''PAR.''' Quid nunc? Satin lepide aditast vobis manus? '''OL.''' Merito.{{l|935}} Sed concrepuerunt fores. Num illa me nunc sequitur?{{r|5.2.55|55}}</poem> ===<span id='5.3.0'></span>V.iii=== <poem>[MYRRHINA, PARDALISCA]<br>:'''LY.''' Maxumo ego ardeo dagitio nec quid agam meis rebus scio, nec meam ut uxorem aspiciam contra oculis: ita disperii.{{l|940}} Omnia palam sunt probra: omnibus modis occidi miser. <nowiki>* * *</nowiki> ita manufesto faucibus teneor.{{r|V.v.5|5}} <nowiki>* * *</nowiki> quibus modis purgem scio me meae uxori. <nowiki>* * *</nowiki> que expalliatus sum miser:{{l|945}} <nowiki>* * *</nowiki> clandestinae nuptiae. <nowiki>* * *</nowiki> censeo <nowiki>* * *</nowiki> mi optumumst{{r|5.3.10|10}} <nowiki>* * *</nowiki> intro ad uxorem [m]eam sufferamque ei meum tergum ob iniuriam.{{l|959}} Sed ecquis est, qul homo munus velit fungier pro me? Quid nunc agam? Nescio, nisi ut improbos{{l|952-953}} famulos imiter ac domo fugiam{{r|5.3.15|15}} fugiam: nam nullast salus scapulis, si domum redeo.{{l|955|955-956}} Nugas istic dicere licet: vipulo hercle ego inuitus tamen, etsi malum merui. Hac dabo protinam et fugiam. '''CLE.''' Heus, sta ilico, amator.{{l|960|959-960}} '''LY.''' Occidi, revocor. Quasi non audiam, abibo.{{r|5.3.20|20}}{{l|961-962}}</poem> ===<span id='5.4.0'></span><br/>V.iv=== <poem>[MYRRHINA, PARDALISCA, OLYMPIO]<br>'''CHA.''' Ubi tu's hic qui colere mores Massilienses postulas? Nunc tu si veis subigitare me, probast occasio. Redi sis in cubiculum. Periisti hercle: age, accede huc modo.{{l|965}} Nunc ego tecum aequom arbitrum extra considium captavero. '''LY.''' Perii, fusti defloccabit iam illic homo lumbos meos.{{r|5.4.5|5}} Hac iter faeifindumst: nam illac lumbifragiumst obuiam. '''CLE.''' Iubeo te salvere, amator. '''LY.''' Ecce autem uxor obuiamst. Nunc ego inter sacrum saxumque sum nec quo fugiam scio:{{l|970}} hac lupi, hac eanes: lupina scaeua fusti rem gerit. Hercle, opinor, permutavi ego illuc nunc verbum vetus.{{r|5.4.10|10}} Hac ibo: caninam scaeuam spero meliorem fore. '''CLE.''' Quid agis, dismarite? Mi vir, unde hoe ornatu aduenis? Quid fecisti scipione[m] aut quod habuisti pallium?{{l|975}} '''PAR.''' In adulterio, dum moechissat Casinam, credo perdidit '''LY.''' Occidi. '''CHA.''' Etiamne imus cubitum? Casina sum. '''LY.''' In malam crucem.{{r|5.4.15|15}} '''CHA.''' Non amas me? '''CLE.''' Quin responde: tuo quid faetumst pallio? '''LY.''' Baeehae hercle, uxor— '''CLE.''' Bacchae? '''LY.''' Bacchae hercle, uxor—'''MY.''' Nugatur seiens. Nam ecastor nunc Bacchae nullae ludunt. '''LY.''' Oblitus fui.{{l|980}} Sed tamen Bacchae— '''CLE.''' Quid Bachae? '''LY.''' Sin id fieri non potest — '''CLE.''' Times ecastor. '''LY.''' Egone? Mentire hercle. '''CLE.''' Nam palles male. {{r|5.4.20|20}} n <nowiki>* * *</nowiki> quid me <nowiki>* * *</nowiki> us <nowiki>* * *</nowiki> am me rogas? <nowiki>* * *</nowiki> male r <nowiki>* * *</nowiki> mihi. <nowiki>* * *</nowiki> gratulor.{{l|985}} <nowiki>* * *</nowiki> senex. Ho <nowiki>* * *</nowiki>{{r|5.4.25|25}} <nowiki>* * *</nowiki> unc Casinust <nowiki>* * *</nowiki> qui hic <nowiki>* * *</nowiki> lem frus <nowiki>* * *</nowiki> ram <nowiki>* * *</nowiki> dis{{l|990|989-990}} qui etiam me miservm famosum fecit flagitiis suis. '''LY.''' Non taces? '''OL.''' Non hercle vero taceo: nam tu maxumo me opsecravisti opere, Casinam ut poscerem uxorem mihi.{{r|5.4.30|30}} '''LY.''' Tui amoris calisa ego istuc feci. '''CLE.''' Immo Hector Ilius{{l|995|994-995}} te quidem oppressit. '''LY.''' Feci ego istaec tdicta quae vos dicitis? '''CLE.''' Rogitas etiam? '''LY.''' Si quidem hercle feci, feci nequiter. '''CLE.''' Redi modo huc intro: monebo, siqui meministi minus. '''LY.''' Hercle opinor potius vobis credam quod vos dicitis.{{r|5.4.35|35}} Sed, uxor, da viro hanc veniam. Myrrhina, ora Cleostratam.{{l|1000}} Si umquam posthac aut amasso Casinam aut occepso modo, ne ut eam amasso, si ego umquam adeo posthac tale admisero, nulla causast, quin pendentem me, uxor, virgis verberes. '''MY.''' Censeo ecastor veniam hanc dandam.'''CLE.''' Faciam, ut iubes.{{r|5.4.40|40}} Propter eam rem hanc tibi nunc veniam millus gravate prospero,{{l|1005}} hanc ex longa longiorem ne faciamus fabulam. '''LY.''' Non iratas? '''CLE.''' Non sum irata. '''LY.''' Tuaen fidei credo? '''CLE.''' Meae. '''LY.''' Lepidiorem uxorem nemo quisquam, quam ego habeo hanc, habet. '''CLE.''' Age, tu redde huic scipionem et pallium. '''CHA.''' Tene, si lubet.{{r|5.4.45|45}} Mihi quidem edepol insignite factast magna iniuria:{{l|1010}} duobus nupsi, neuter fecit quod novae nuptae solet. '''PAR.''' Spectatores, quod futurumst intus, id memorabimus. Haec Casina huius reperietur filia esse ex proxumo eaque nubet Euthynico nostro erili filio.{{r|5.4.50|50}} Nunc vos aequomst manibus meritis meritam mercedem dare.{{l|1015}} Qui faxit, clam uxorem ducet semper scortum quod volet: verum qui non manibus clare quantum poterit plauserit, ei pro scorto supponetur ircus unctus nautea.</poem> {{finis}} {{textquality|25%}} mk2wb5ty9pimq7n2gdoef4h8es8vds7 0 60708 281738 195839 2026-09-24T11:44:51Z Saumache 27923 Changed redirect target from [[In Verrem/Actio secunda/Liber tertius]] to [[In Verrem/Actio II/Liber III]] 281738 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Verrem/Actio II/Liber III]] o71ikoywao30w2rjlsn9i3dx1m8xxlh 104 81068 281731 273875 2026-09-23T21:31:52Z Catgolin 32186 /* Nondum emendata */ 281731 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Catgolin" />{{sidenotes begin|side=left}} {{rh|x|INTRODUCTION.|}}</noinclude>there is a fly-leaf inserted (fol. 194) in a hand of the <ref>Perhaps the close of the century.</ref>latter part of the 14th century, in reference to the claim by King Edward the First of the advowson of the Priory of Tynemouth (A.D. 1293), against the Abbot of St. Alban's. On careful examination, this leaf has been found to contain a series of extracts from earlier writers in reference to the foundation of that Cell, and its early occupation by the monks of St. Alban's. After quoting some passages from the Chronicles of Matthew Paris and the ''Gesta Abbatum'' (which latter however are not to be found in the ''Gesta'' as they have come down to us,) in reference to the restoration of Tynemouth by Robert de Molbrai, Earl of Northumberland, and his death and burial at St. Alban's, the writer proceeds to give the following extract—"''Ex Albo Libro et Chronicis Risangre''":— {{Marginalia sinistra|Words of the quotation.}} :"Expost Dominus Rex Edwardus... quosdam malivolos et infideles; ut patet in placita habita apud Novum Castrum super Tynam coram Hugone de Cressyngham, etc. anno ejusdem Regis vicesimo primo, ubi dictus Rex de Willelmum de <ref>Probably, “'''Inge.'''”</ref>I.... <ref name="mutilation">The leaf is mutilated in these places</ref>[qui] querebatur pro eo, petiit advocationem Prioratus de Yynemutha sibi reddi, ut jus suum. Directum est breve Vicecomiti ex parte Regis, in hæc verba:—'Edwardus, etc, Vicecomiti Northumbriæ, etc. Præcipe Abbati de Sancto Albano quod juste et sine dilatione reddat nobis advocationem de Tynemutha, etc.; et nisi fecerit, summone per bonos summonitores prædictum Abbatem, etc.' Abbas vero, diem præveniens, ad præ<ref name="mutilation"/>[sentiam Regis] in Scotiam accessit; sciens se contra regiam potentiam placitum sustinere non posse, viam placiti totaliter reliquit, et Domini Regis gratiæ se submisit. Quare Rex, pietate ductus, <ref name="mutilation"/>[et procerum] suorum instantia excitatus, concessit pro se et hæredibus suis, quod dicut Abbas et successores sui habeant et tene-<noinclude> {{hr}} <references/> {{sidenotes end}}</noinclude> rqi2notuupblx25a2w2lns68hat102p 104 81069 281732 273876 2026-09-23T21:32:38Z Catgolin 32186 /* Nondum emendata */ 281732 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Catgolin" />{{sidenotes begin|side=right}} {{rh||INTRODUCTION.|xi}}</noinclude>ant de cretero prædictam advocationem Prioratus de Tynemutha, ut jus ecclesiæ <ref>The leaf is mutilated here.</ref>[suæ in perpe]tuum. Te super hoc idem Rex prædicto Abbati chartam confirmationis dedit, in hæc verbs.—Subscribatur charta." {{Marginalia dextra|The words to be found in none of the works hitero attributed to Richesger.}} Now upon careful search through every page of the works which have been hitherto attributed to Rishanger, a detailed description of which will be found in the Introduction to Rishanger's ''Chronicle'' beore mentioned, no such passage as this, or anything resembling it, is to be found. But if the reader, on the other hand, will turn to the Second Section of the ''Gesta Abbatum'', pages 19–20 of the present Volume, he will find the whole account after the words {{Marginalia dextra|But to be found for the most part, and almost ''verbatim'', in the Second Section of the ''Gesta Abbatum''.}} “''querebatur pro eo,'' given in full, and almost ''verbatim'', from which the aboe passage, no doubt, was extracted. The opening words of the extract, it will be remarked, are not to be found in the present work; the Justiciars name is not given, and those of the locality (Newcastle-on-Tyne) where the plaint was proffered, and of the King's advocate on the occasion, are omitted. {{Marginalia dextra|The ''Chronica Risangre'' probably the source from which the Second Section was derived.}} On this, as almost very other matter connected with the name and writings of William Rishanger, it is impossible to speak with anything approaching absolute certainty; but taking all the circumstances into consideration, to the Editor the probability seems to be, that the ''Chrinica Risangre'', here spoken of, was the original work from which the Second Section, (other than the extracts from the ''Additamenta'' of Matthew Paris,) was selected for transcription into the pages of the ''Liber Albus'' of St. Alban's; {{Marginalia dextra|The "''Liber Albus''" named in the quotation, perhaps identical with MS. Cotton. Claudius E. iv.}} which, not improbably, may have been the name originally given to the Cottonian MS. Claudius E. iv., still a goodly folio, and then a clean newly written volume, fully deserving, from its ample margins (and perhaps from its binding,) the name of the "White Book." Upon this hypothesis, threee-fourths of the quo<noinclude>{{hr}} <references/> {{sidenotes end}}</noinclude> r2aqlqiqa7nba1ubyh124jskrpuvk10 0 85970 281730 280442 2026-09-23T21:31:02Z Catgolin 32186 281730 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Thomas Walsingham |OperaeTitulus=Gesta Abbatum Monasterii Sancti Albani/II |OperaeWikiPagina= |Liber=Gesta Abbatum Monsterii Sancti Albani (vol 2 1290, 1349).pdf |SubTitulus= |Editio=Longmans, Green Reader and Dyre |Annus=1867 |AnnusMonstratus= |Genera=Historia }} {{t2|Index}} <center>{{Capituli|Chronica Monasterii S. Albani.}}</CENTER> <center><big>'''{{Capituli|Gesta Abbatum Monasterii Sancti Albani,}}'''</big></center> <center>A</center> <center><big>{{Capituli|Thoma Walsingham,}}</big></center> <center>{{Capituli|Regnante Ricardo Secundo,}}</center> <center>{{Capituli|Ejusdem Ecclesiæ præcentore,}}</center> <center>{{Capituli|Compilata.}}</center> * [[Gesta Abbatum Monasterii Sancti Albani/II/Introduction|Introduction]] * [[Gesta Abbatum Monasterii Sancti Albani/II/2|Section secunda continuata]] ** [[Gesta Abbatum Monasterii Sancti Albani/II/2|John III, 25th Abbot, A.D. 1290–1301]] ** [[Gesta Abbatum Monasterii Sancti Albani/II/2#De_præfectione_Johannis_de_Maryns_suprascripti_in_vicesimum_sextum_Abbatem_Monasterii_Sancti_Albani.|John IV, 26th Abbot, A.D. 1301—1308]] * [[Gesta Abbatum Monasterii Sancti Albani/II/3|Sectio tertia a Thoma Walshingham conscripta]] ** [[Gesta Abbatum Monasterii Sancti Albani/II/3|Hugh, 27th Abbot, A.D. 1308–1326]] ** [[Gesta Abbatum Monasterii Sancti Albani/II/3#De_ortu,_educatione,_litteratura,_gradu,_et_moribus,_Ricardi_de_Walyngforde,_in_Abbatem_vicesimum_octavum_Monasterii_Sancti_Albani_eligendi.|Richard II, 28th Abbot, A.D. 1326–1335]] <br/>[Sequentes partes nondum perfectæ sunt] ** [[Pagina:Gesta_Abbatum_Monsterii_Sancti_Albani_(vol_2_1290,_1349).pdf/329|Michael, 29th Abbot, A.D. 1335–1349. (p. 299)]] ** [[Pagina:Gesta_Abbatum_Monsterii_Sancti_Albani_(vol_2_1290,_1349).pdf/399|Thomas, 30th Abbot, A.D. 1349–1396. (p. 371)]] * [[Pagina:Gesta_Abbatum_Monsterii_Sancti_Albani_(vol_2_1290,_1349).pdf/495|Appendix, (p. 467)]] ** [[Pagina:Gesta_Abbatum_Monsterii_Sancti_Albani_(vol_2_1290,_1349).pdf/497|Appendix (A.), (p. 469)]] ** [[Pagina:Gesta_Abbatum_Monsterii_Sancti_Albani_(vol_2_1290,_1349).pdf/511|Appendix (B.), (p. 483)]] ** [[Pagina:Gesta_Abbatum_Monsterii_Sancti_Albani_(vol_2_1290,_1349).pdf/531|Appendix (C.), (p. 503)]] * [[Pagina:Gesta_Abbatum_Monsterii_Sancti_Albani_(vol_2_1290,_1349).pdf/539|Appendix (D.), (p. 511)]] 8zxk7w0qh07auvwekgkh1y7ei8f8s6j 104 86029 281733 280637 2026-09-23T21:35:19Z Catgolin 32186 281733 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Catgolin" />{{sidenotes begin}} {{rh|86|{{capituli|Gesta Abbatum}}|}}</noinclude>{{Marginalia sinistra|<center>John IV.,<BR/>26th<br/>Abbot,<br/>A.D.<br/>1302–8.{{hr}}</center>Abbot John presents Brother John de Stevenache to the Priory of Wymundham.}} Præterea, omnia opera <ref>''yemalia'' in MS.</ref>hyemalia per prædictos juratos ad certum pretium fecit taxari. Pro quibus gravaminibus, damnis, et injuriis, non mediocriter gravatus, Dominus Johannes de Maryns, permissione divina, Abbas Monasterii Sancti Albani, Fratrem Johannem de Stevenache, commonachum suum, virum providum et discretum, Prioprem Cellæ suæ de Wymundham præfecit; et Domino W. de Karletone, cui custodia dictæ Cellæ, nomine Domini Regis, fuerat commissa, ratione minoris ætatis filii et hæredis Domini Roberti de Tateshale, apud Eboracum eundem præsentavit, in hunc modum.— {{t4|De pace inter memoratum Abbatem et Robertum Tatyshalle, advocatum de Wymundham, <ref>This portion of the Rubric seems in reality to apply to a preceding context. See pages 64 and 83, ''ante''.</ref>ratione cujusdam liberationis panis et <ref>''servicie'' in MS.</ref>cervisiæ per eundem exactæ.}} : {{Marginalia sinistra|Notification of such presentation to the King's Escheator.}} "Venerandæ discretionis viro, Domino W. de Karltone, Johannes, permissione divina, Abbas Monasterii Sancti Albani, salutem, cum honore. Quia Fratrem Johannem de Stevenache, virum honestum et idoneum, præfecimus in Priorem Cellæ nostræ de Wymundham, vacantis per mortem Fratris Adæ, Prioris; cujus Cellæ custodia, ratione minoris ætatis Roberti, filii et hæredis Domini Roberti de Tateshale, advocati dictæ Cellæ, nuper defuncti, per dominum nostrum, Regem, prout intelleximus, vobis est pleno jure commissa, vestræ reverendæ discretioni supplicamus, quatenus eundem, si placet, admittatis et acceptetis, et in dicto Prioratu, cum pertinentiis, sicut decet, libere administrare permittatis. Vale. Datum apud Sanctum Albanum, in Octavis Epiphaniæ, anno ejusdem, millesimo trecentesimo tertio." {{Marginalia sinistra|The Abbot obtains a formal declaration that the Priory of}} Prædictus Johannes, pro statu et libertatibus Ecclesiæ Sancti Albani, atque Cellæ de Wymundham prædictæ, salvandis, necnon propter occasiones dictæ præsentationis manifestandas, munimenta Ecclesiæ Sancti<noinclude>{{hr}} <references /></noinclude> hlrjuml4vmemi9f79mduknx525nxz7b 104 86195 281702 281596 2026-09-23T20:21:13Z Sjgallagher2 29663 281702 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{center| {{x-larger|ELIAS VINETVS}}<br />{{larger|De Ioan. de Sacro Bosco.}} {{larger|AD IOANNEM TACITUM.}} φιλίτρον }} {{dropinitial|I}}OANNI ''de Sacro Bosco patria fuit, quæ nunc Anglia insula, olim Albion &amp; Britannia appellata. Lutetiæ literas &amp; philosophiam didicit, doctorque Parisiensis fuit. Scripsit de Sphæra mundi, de astrolabo, de algorithmo (supputandi artem ita vocarunt barbari) &amp; de computo ecclesiastico, ad annum Christi MCCLVI, vt ex eo carmine liquet, quo is libellus de computo concluditur. Lutetiæ sepultus est, in sodalium Maturinalium claustris: cuius medio tumulo insculpta sphæra, ac circum illam hoc epitaphium,'' <poem> ''De Sacro Bosco qui compotista Ioannes'' ''Tempora qui sequeris, memor esto quod morieris'' ''Si miser es, plora. Miserans pro me precor ora.'' </poem> ''Ex quo quidem vel solo carmine, quale id fuerit sæ-<noinclude></noinclude> jfm3hlpvnj3cib06ulslqm6yg4vzbz1 281703 281702 2026-09-23T20:22:08Z Sjgallagher2 29663 281703 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{center| {{x-larger|ELIAS VINETVS}}<br />{{x-larger|De Ioan. de Sacro Bosco.}} {{larger|AD IOANNEM TACITUM.}} {{xx-larger|{{Greek|φιλίτρον}}}} }} {{dropinitial|I}}OANNI ''de Sacro Bosco patria fuit, quæ nunc Anglia insula, olim Albion &amp; Britannia appellata. Lutetiæ literas &amp; philosophiam didicit, doctorque Parisiensis fuit. Scripsit de Sphæra mundi, de astrolabo, de algorithmo (supputandi artem ita vocarunt barbari) &amp; de computo ecclesiastico, ad annum Christi MCCLVI, vt ex eo carmine liquet, quo is libellus de computo concluditur. Lutetiæ sepultus est, in sodalium Maturinalium claustris: cuius medio tumulo insculpta sphæra, ac circum illam hoc epitaphium,'' <poem> ''De Sacro Bosco qui compotista Ioannes'' ''Tempora qui sequeris, memor esto quod morieris'' ''Si miser es, plora. Miserans pro me precor ora.'' </poem> ''Ex quo quidem vel solo carmine, quale id fuerit sæ-<noinclude></noinclude> qzqocdo2w2g0v1rga85p371mu75dk5b 104 86197 281704 281374 2026-09-23T20:23:05Z Sjgallagher2 29663 281704 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{center| {{larger|IOAN. DE SACRO BOSCO}}<br />IN SVAM SPHAERAM. <br /> <br /> {{larger|PRŒMIVM}} }} {{dropinitial|T}}''Ractatum de Sphera quatuor capitulis distinguimus, dicturi primo compositionem Sphæræ, quid sit Sphæra, quid sit eius centrum, quid axis Sphæræ, quid sit polus mundi, quot sint Sphæræ, quæ sit forma mundi: In secundo, de circulis, ex quibus Sphæra materialis componitur, &amp; illa supercœlestis (quæ per istam imaginatur) componi intelligitur. In tertio, de ortu &amp; occasu signorum, &amp; de diversitate dierum &amp; noctium &amp; de diuisione climatum. In quarto, de circulis, &amp; motibus planetarum &amp; de causis eclipsium.''{{nop}}<noinclude></noinclude> rvkfky85sx8ei1sug2xnsbgvep2wwwt 104 86198 281708 281599 2026-09-23T20:29:49Z Sjgallagher2 29663 281708 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{center| {{x-larger|Capitulum Primum}} }} {{dropinitial|S}}Phæra igitur ab Euclide sic describitur: Sphæra est transitus circunferentiæ dimidij circuli quæ (fixa diametro) eousque circunducitur, quousque ad locum suum redeat, id est: Sphæra est tale rotundum &amp; solidum, quod describitur ab arcu semicirculi circunducto. Sphæra etiam à Theodosio sic describitur: Sphæra est solidum quoddam una superficie contentum, in cuius medio punctus est, à quo omnes lineæ ductæ ad circumferentiam sunt æquales: &amp; ille punctus dicitur centrum sphæræ. Linea vero recta, transiens per centrum sphæræ, applicans extremitates suas ad circunferentiam ex vtraque parte, circa quam sphæra voluitur, dicitur axis sphæræ. Duo verò puncta axem terminantia dicuntur poli sphæræ. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Euclidis definitio sphæra est hæc in elemento undecimo. Sphæra est quando semicirculi manente diametro, circunductus semicirculus in idem rursus redit, vnde cœpit circunscribi figura illa. Huius definitionis sententia ex subjectis picturis patere potest. Quam autem ponit auctor, corruperunt Græcorum Euclidis interpretes. Si enim linea in latum fluens describit tantum superficiem, circumferentia semicirculi circumducta, describet superficiem globi solum, non globum solidum.''<noinclude></noinclude> 8nw3m11kkdv3icsx3fmyrvlm1x0u73m 104 86199 281705 281515 2026-09-23T20:23:30Z Sjgallagher2 29663 281705 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{center| [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig1.png|inline|500px]] {{x-larger|D I V I S I O &nbsp; S P H Æ R Æ}}<br />{{x-larger|M V N D I .}} }} {{dropinitial|S}}Phæra autem mundi dupliciter diuiditur, secundum substantiam, &amp; secundum accidens. Secundum substantiam in sphæras nouem. ''In sphæras nouem.) Recentiores {{sic|Astologi}} decimam sphæram addiderunt, propter tertium in octaua sphæra animaduersum motum, quem dixerunt motum trepidationis, &amp; motum accessus &amp; recessus; de quo Purbachius in Theoricis.'' Scilicet sphæram nouam, quæ primus motus siue primum mobile dicitur: &amp; in sphæram stellarum fixarum, quæ firmamentum nuncupatur: &amp; in septem sphæras septem planetarum, quarum quaedam sunt maiores, quædam minores secundum quod plus accedunt vel recedunt à firmamento. Vnde inter illas sphæras, sphæra Saturni<noinclude></noinclude> odgf1g39mi4j4v4g3b3qarp5wu5m4nj 104 86201 281706 281517 2026-09-23T20:25:15Z Sjgallagher2 29663 281706 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>li, si aliquis ibi manere possit. Et dicitur eis recta, quia neuter polorum magis altero illis eleuatur: vel quoniam eorum horizon intersecat æquinoctialem, &amp; intersecatur ab eodem ad angulos rectos sphærales. Illi verò dicuntur habere sphæram obliquam, quicunque habitant citra æquinoctialem, vel ultra. Illis enim supra horizontem alter polorum semper eleuatur, alter verò semper deprimitur: vel quoniam illorum horizon artificialis intersecat æquinoctialem, &amp; intersecatur ab eodem ad angulos impares &amp; obliquos. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Horizon artificialis, quis hic dicatur, dum quærant &amp; contendant interpretes, tu eum interim accipito, qui capite secundo obliquis &amp; decliuis appellabitur.'' {{center| [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig3.png|inline|500px]] {{larger|DE PARTIBVS MUNDI,}} Et quæ sunt partes eiusdem. }} {{dropinitial|V}}Niversalis autem mundi machina in duo di uiditur, in ætheream scilicet &amp; elementarem regionem. Elementaris quidem alterationi continuæ peruia existens, in quatuor diuiditur. Est enim terra tanquam mundi centrum in medio omnium<noinclude></noinclude> gfz979ext1bwz66qv31c9gtgela1uz9 281707 281706 2026-09-23T20:25:37Z Sjgallagher2 29663 281707 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>li, si aliquis ibi manere possit. Et dicitur eis recta, quia neuter polorum magis altero illis eleuatur: vel quoniam eorum horizon intersecat æquinoctialem, &amp; intersecatur ab eodem ad angulos rectos sphærales. Illi verò dicuntur habere sphæram obliquam, quicunque habitant citra æquinoctialem, vel ultra. Illis enim supra horizontem alter polorum semper eleuatur, alter verò semper deprimitur: vel quoniam illorum horizon artificialis intersecat æquinoctialem, &amp; intersecatur ab eodem ad angulos impares &amp; obliquos. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Horizon artificialis, quis hic dicatur, dum quærant &amp; contendant interpretes, tu eum interim accipito, qui capite secundo obliquis &amp; decliuis appellabitur.'' {{center| [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig3.png|inline|500px]] {{larger|DE PARTIBVS MUNDI,}}<br />Et quæ sunt partes eiusdem. }} {{dropinitial|V}}Niversalis autem mundi machina in duo di uiditur, in ætheream scilicet &amp; elementarem regionem. Elementaris quidem alterationi continuæ peruia existens, in quatuor diuiditur. Est enim terra tanquam mundi centrum in medio omnium<noinclude></noinclude> 0c3zt0xpeoqiv9ctvrckxsbqcr1lxut 104 86202 281683 281520 2026-09-23T14:36:22Z Sjgallagher2 29663 281683 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>sita, circa quam aqua, circa aquam æret, circa ærem ignis, illic purus &amp; non turbidus orbem Lunæ attinges, vt ait Aristoteles in libro Meteororum. Sic enim ea disposuit Deus gloriosus &amp; sublimis. Et hæc quatuor elementa dicuntur, quæ vicissim à semetipsis alterantur, corrumputur, &amp; generantur. Sunt autem elementa corpora simplicia, quæ in partes diversarum formarum minime diuidi possunt; ex quorum comixtione diversæ generatorum species fit. Quorum trium quodlibet terram orbiculariter vndique circundat nisi quantum siccitas terræ humori aquæ oblistit ad vitam animantium tuendam. Omnia etiam præter terram mobilia existút, quæ vt centrum mundi, ponderositate sui, magnum extremorum motum vndique equaliter fugiens, rotundæ sphæræ medium possidet. Circa elementarem quidem regionem ætherea regio lucida ab omni variatione, sua immutabili essentia, immunis existens, motu continuo circulariter incedit, &amp; hæc à Philosophis quinta nuncupatur essentia: cuius nouem sunt Sphæræ, si- {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Quinta nuncupatur essentia) Ab Aristotele {{Greek|οὐσία}} quidem, idest, essentia lib primo de Cælo, in libro vero de Mundo (quem eiusdem esse Aristotelis quidam negant) {{Greek|στοιχεῖον}}, id est, elementum, aliud a quattuor illis, igne, ære, aqua, terra.'' cut in proximo pertractatum est, scilicet, Lunæ, Mercurij; Veneris, Solis, Martis, Iouis Saturni, stellarum fixarum, &amp; cœli ultimi. Istarum<noinclude></noinclude> qpy29ljwgjjv7ofp5qej69w3ftog0us 281688 281683 2026-09-23T14:43:03Z Sjgallagher2 29663 281688 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>sita, circa quam aqua, circa aquam æret, circa ærem ignis, illic purus &amp; non turbidus orbem Lunæ attinges, vt ait Aristoteles in libro Meteororum. Sic enim ea disposuit Deus gloriosus &amp; sublimis. Et hæc quatuor elementa dicuntur, quæ vicissim à semetipsis alterantur, corrumputur, &amp; generantur. Sunt autem elementa corpora simplicia, quæ in partes diversarum formarum minime diuidi possunt; ex quorum comixtione diversæ generatorum species fit. Quorum trium quodlibet terram orbiculariter vndique circundat nisi quantum siccitas terræ humori aquæ oblistit ad vitam animantium tuendam. Omnia etiam præter terram mobilia existút, quæ vt centrum mundi, ponderositate sui, magnum extremorum motum vndique equaliter fugiens, rotundæ sphæræ medium possidet. Circa elementarem quidem regionem ætherea regio lucida ab omni variatione, sua immutabili essentia, immunis existens, motu continuo circulariter incedit, &amp; hæc à Philosophis quinta nuncupatur essentia: cuius nouem sunt Sphæræ, si- {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Quinta nuncupatur essentia) Ab Aristotele'' {{Greek|οὐσία}} ''quidem, idest, essentia lib primo de Cælo, in libro vero de Mundo (quem eiusdem esse Aristotelis quidam negant)'' {{Greek|στοιχεῖον}}, ''id est, elementum, aliud a quattuor illis, igne, ære, aqua, terra.'' cut in proximo pertractatum est, scilicet, Lunæ, Mercurij; Veneris, Solis, Martis, Iouis Saturni, stellarum fixarum, &amp; cœli ultimi. Istarum<noinclude></noinclude> cytf3abm8y45j2hygsuvaouhj6hjo46 281709 281688 2026-09-23T20:30:46Z Sjgallagher2 29663 281709 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>sita, circa quam aqua, circa aquam æret, circa ærem ignis, illic purus &amp; non turbidus orbem Lunæ attinges, vt ait Aristoteles in libro Meteororum. Sic enim ea disposuit Deus gloriosus &amp; sublimis. Et hæc quatuor elementa dicuntur, quæ vicissim à semetipsis alterantur, corrumputur, &amp; generantur. Sunt autem elementa corpora simplicia, quæ in partes diversarum formarum minime diuidi possunt; ex quorum comixtione diversæ generatorum species fit. Quorum trium quodlibet terram orbiculariter vndique circundat nisi quantum siccitas terræ humori aquæ oblistit ad vitam animantium tuendam. Omnia etiam præter terram mobilia existút, quæ vt centrum mundi, ponderositate sui, magnum extremorum motum vndique equaliter fugiens, rotundæ sphæræ medium possidet. Circa elementarem quidem regionem ætherea regio lucida ab omni variatione, sua immutabili essentia, immunis existens, motu continuo circulariter incedit, &amp; hæc à Philosophis quinta nuncupatur essentia: cuius nouem sunt Sphæræ, si- {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Quinta nuncupatur essentia) Ab Aristotele'' {{Greek|οὐσία}} ''quidem, idest, essentia lib primo de Cœlo, in libro vero de Mundo (quem eiusdem esse Aristotelis quidam negant)'' {{Greek|στοιχεῖον}}, ''id est, elementum, aliud a quattuor illis, igne, ære, aqua, terra.'' cut in proximo pertractatum est, scilicet, Lunæ, Mercurij; Veneris, Solis, Martis, Iouis Saturni, stellarum fixarum, &amp; cœli ultimi. Istarum<noinclude></noinclude> 8nd1fqv3p3sf1ot5ai0t9tl7e3gxg8q 104 86204 281710 281539 2026-09-23T20:33:08Z Sjgallagher2 29663 281710 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>cœli intimi motum, &amp; in diuersis spatijis temporum ipsum metitur: vt Saturnus in triginta annis: Iuppiter in duodecim: Mars in duobus: Sol in trecentis sexaginta quinque diebus &amp; sex horis ferè: Venus &amp; Mercurius similiter ferè cum Sole. Luna verò in viginti septem &amp; octo horis. {{center| CŒLVM MOVERI CIRCVLARITER<br />&amp; esse figuræ Sphæricæ. }} {{dropinitial|Q}}Vod autem cœlum euoluatur ab oriente in occidentem, signum est. Stellæ quæ oriuntur in oriente, semper elevantur paulatim &amp; successiuè, quousque in medium cœli veniant; &amp; sunt semper in eadem propinquitate &amp; remotione adiuicem: &amp; ita semper se habentes, tendunt in occasum continuè, &amp; uniformiter. Est &amp; aliud signum. Stellæ quæ sunt iuxta polum arcticum, quæ nunquam nobis occidunt, mouentur continuè, &amp; uniformiter circa polum describendo circulos suos, &amp; semper sunt in æquali distantia ad inuicem &amp; propinquitate. Unde per istos duos motus continuos stellarum tam tendentium ad occaum, quam non, patet, quòd firmamentum mouetur ab oriente in occidentem. {{center|[[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig5.png|inline|400px]]}}<noinclude></noinclude> fneqz6rscdt30j97r2396vyom893fcx 104 86205 281677 281541 2026-09-23T14:17:54Z Sjgallagher2 29663 /* Emendata */ 281677 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>Quod autem cœlum sit rotundum, triplex est ratio, similitudo, commoditas, &amp; necessitas. Similitudo, quoniam mundus sensibilis factus est ad similitudinem mundi archetypi, in quo nec est principium, nec finis. Vnde ad huius similitudinem factus mundus sensibilis, habet formam rotundam, in qua non est assignare principium, neque finem. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Αρχέτυπος substant. prima forma, idea, &amp; exemplar, quod imitetur. Mundus Archetypus (vt archetypas nugas, archetypos Cleantas dixerunt Iuuenalis &amp; Martialis) hic dicitur ea mundi forma, quam mente concepit Deus mundum facturus, qua Dei cogitatio æterna est, vt Deus ipse. Sic hunc locum interpretantur.'' Commoditas, quia omnium corporum isoperimetrorum sphæra maximum est: omnium etiam formarum rotunda capacissima est. Quoniam igitur maximum &amp; rotundum, ideo capacissimum: unde cum mundus omnia contineat, talis forma fuit illi utilis &amp; commoda. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''ῐ̓́σον æquale, ϖερῖ circum, μέτον mensura περίμετρος linea circundans, &amp; ambitus. Si itaque fuerint duæ insulæ, verbi gratia, ambitus vicenum stadiorum quarum altera triquetra sit, altera rotunda sit circulique speciem habeat, isoperimetrarum illarum maior erit rotunda. Sic habebit, si ex eodem luto vas rotundum''<noinclude></noinclude> 31pr5uxcqpzspwhtmc00wwovap7dh5g 281682 281677 2026-09-23T14:35:23Z Sjgallagher2 29663 281682 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>Quod autem cœlum sit rotundum, triplex est ratio, similitudo, commoditas, &amp; necessitas. Similitudo, quoniam mundus sensibilis factus est ad similitudinem mundi archetypi, in quo nec est principium, nec finis. Vnde ad huius similitudinem factus mundus sensibilis, habet formam rotundam, in qua non est assignare principium, neque finem. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''{{Greek|Αρχέτυπος}} substant. prima forma, idea, &amp; exemplar, quod imitetur. Mundus Archetypus (vt archetypas nugas, archetypos Cleantas dixerunt Iuuenalis &amp; Martialis) hic dicitur ea mundi forma, quam mente concepit Deus mundum facturus, qua Dei cogitatio æterna est, vt Deus ipse. Sic hunc locum interpretantur.'' Commoditas, quia omnium corporum isoperimetrorum sphæra maximum est: omnium etiam formarum rotunda capacissima est. Quoniam igitur maximum &amp; rotundum, ideo capacissimum: unde cum mundus omnia contineat, talis forma fuit illi utilis &amp; commoda. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''{{Greek|ῐ̓́σον}} æquale, {{Greek|ϖερῖ}} circum, {{Greek|μέτον}} mensura {{Greek|περίμετρος}} linea circundans, &amp; ambitus. Si itaque fuerint duæ insulæ, verbi gratia, ambitus vicenum stadiorum quarum altera triquetra sit, altera rotunda sit circulique speciem habeat, isoperimetrarum illarum maior erit rotunda. Sic habebit, si ex eodem luto vas rotundum''<noinclude></noinclude> lg84bdf6o2ekax2eipctvm85lqjzj6b 281687 281682 2026-09-23T14:42:33Z Sjgallagher2 29663 281687 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>Quod autem cœlum sit rotundum, triplex est ratio, similitudo, commoditas, &amp; necessitas. Similitudo, quoniam mundus sensibilis factus est ad similitudinem mundi archetypi, in quo nec est principium, nec finis. Vnde ad huius similitudinem factus mundus sensibilis, habet formam rotundam, in qua non est assignare principium, neque finem. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} {{Greek|Αρχέτυπος}} ''substant. prima forma, idea, &amp; exemplar, quod imitetur. Mundus Archetypus (vt archetypas nugas, archetypos Cleantas dixerunt Iuuenalis &amp; Martialis) hic dicitur ea mundi forma, quam mente concepit Deus mundum facturus, qua Dei cogitatio æterna est, vt Deus ipse. Sic hunc locum interpretantur.'' Commoditas, quia omnium corporum isoperimetrorum sphæra maximum est: omnium etiam formarum rotunda capacissima est. Quoniam igitur maximum &amp; rotundum, ideo capacissimum: unde cum mundus omnia contineat, talis forma fuit illi utilis &amp; commoda. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} {{Greek|ῐ̓́σον}} ''æquale'', {{Greek|ϖερῖ}} ''circum'', {{Greek|μέτον}} ''mensura'' {{Greek|περίμετρος}} ''linea circundans, &amp; ambitus. Si itaque fuerint duæ insulæ, verbi gratia, ambitus vicenum stadiorum quarum altera triquetra sit, altera rotunda sit circulique speciem habeat, isoperimetrarum illarum maior erit rotunda. Sic habebit, si ex eodem luto vas rotundum''<noinclude></noinclude> m7da9amlwb8tbsft9lnptio7am05hrl 104 86249 281711 281600 2026-09-23T20:33:54Z Sjgallagher2 29663 281711 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>''&amp; quadratum finxeri. Theon in lib. I magnæ Syntaxios Ptolemæi.'' [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig6.png|inline|right|300px]] Necessitas, quoniam si mundus esset alterius formæ, quàm rotundæ; scilicet trilateræ, vel quadrilateræ, vel multilateræ, sequerentur duo impossibilia, scilicet quod aliquis locus esset vacuus &amp; corpus sine loco: quorum vtrumquæ est falsum, sicut patet in angulis eleuatis &amp; circunuolutis. [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig7.png|inline|300px]] Item sicut dicit Alfraganus, si cœlum esset planum, aliqua pars cœli esset nobis propinquior alia, illa scilicet, quæ esset supra caput nostrum.<noinclude></noinclude> byguocoue5x2rjsv7kokzxaaygqwajz 104 86250 281680 281543 2026-09-23T14:33:43Z Sjgallagher2 29663 281680 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Alfraganus tuus differentia secunda nugatur, quia cœli in orbem acti puncta singula à centro semper æqualiter distantia converterentur Annotauit Petrus Nonius.'' Igitur stella ibi existens, esset nobis propinquior, quam stella in ortu vel occasu. Sed quæ nobis propinquiora sunt, maiora videntur. Ergo Sol, vel alia stella existens in medio cœli, maior deberet videri, quam in ortu existens vel in occasu. Cuius contrarium videmus contingere: maior enim apparet Sol, vel alia stella existens in oriente, vel occidente, quam in medio cœli. Sed cum rei veritas ita non sit, huius apparentiæ causa eit, quod in tempore hyemali vel pluuiali vapores quidam ascendunt inter aspectum nostrum &amp; Solem, vel aliam stellam. &amp; cum illi vapores sint corpus diaphanum, disgregant radios nostros vituales, ita quod non compræhendunt rem in sua naturali &amp; vera quantitate, sicut patet in denario proiecto in fundo aquæ limpidæ, qui propter similem disagregationem radiorum apparet maioris, quam suæ veræ quantitatis. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Diaphanum necnon apud probatos autores legavit Rhodiginus; ego διαφανές tantum memini. Sunt aut διαφανῆ aer, aqua, vitrum, crystallus, vapores, &amp; alia huiusmodi, ita rara, utque ea videre possis. Pellutida [L]atinos dixisse puto, sicut &amp; cribrum, &amp; laternam''<noinclude></noinclude> 73sg6maknw6oywirabo9z6sudqr80s0 281681 281680 2026-09-23T14:34:38Z Sjgallagher2 29663 281681 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Alfraganus tuus differentia secunda nugatur, quia cœli in orbem acti puncta singula à centro semper æqualiter distantia converterentur Annotauit Petrus Nonius.'' Igitur stella ibi existens, esset nobis propinquior, quam stella in ortu vel occasu. Sed quæ nobis propinquiora sunt, maiora videntur. Ergo Sol, vel alia stella existens in medio cœli, maior deberet videri, quam in ortu existens vel in occasu. Cuius contrarium videmus contingere: maior enim apparet Sol, vel alia stella existens in oriente, vel occidente, quam in medio cœli. Sed cum rei veritas ita non sit, huius apparentiæ causa eit, quod in tempore hyemali vel pluuiali vapores quidam ascendunt inter aspectum nostrum &amp; Solem, vel aliam stellam. &amp; cum illi vapores sint corpus diaphanum, disgregant radios nostros vituales, ita quod non compræhendunt rem in sua naturali &amp; vera quantitate, sicut patet in denario proiecto in fundo aquæ limpidæ, qui propter similem disagregationem radiorum apparet maioris, quam suæ veræ quantitatis. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Diaphanum necnon apud probatos autores legavit Rhodiginus; ego {{Greek|διαφανές}} tantum memini. Sunt aut {{Greek|διαφανῆ}} aer, aqua, vitrum, crystallus, vapores, &amp; alia huiusmodi, ita rara, utque ea videre possis. Pellutida [L]atinos dixisse puto, sicut &amp; cribrum, &amp; laternam''<noinclude></noinclude> 7csghwsosnwb8fmqkghkf826d4nbtf8 281686 281681 2026-09-23T14:41:41Z Sjgallagher2 29663 281686 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Alfraganus tuus differentia secunda nugatur, quia cœli in orbem acti puncta singula à centro semper æqualiter distantia converterentur Annotauit Petrus Nonius.'' Igitur stella ibi existens, esset nobis propinquior, quam stella in ortu vel occasu. Sed quæ nobis propinquiora sunt, maiora videntur. Ergo Sol, vel alia stella existens in medio cœli, maior deberet videri, quam in ortu existens vel in occasu. Cuius contrarium videmus contingere: maior enim apparet Sol, vel alia stella existens in oriente, vel occidente, quam in medio cœli. Sed cum rei veritas ita non sit, huius apparentiæ causa eit, quod in tempore hyemali vel pluuiali vapores quidam ascendunt inter aspectum nostrum &amp; Solem, vel aliam stellam. &amp; cum illi vapores sint corpus diaphanum, disgregant radios nostros vituales, ita quod non compræhendunt rem in sua naturali &amp; vera quantitate, sicut patet in denario proiecto in fundo aquæ limpidæ, qui propter similem disagregationem radiorum apparet maioris, quam suæ veræ quantitatis. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Diaphanum necnon apud probatos autores legavit Rhodiginus; ego'' {{Greek|διαφανές}} ''tantum memini. Sunt aut'' {{Greek|διαφανῆ}} ''aer, aqua, vitrum, crystallus, vapores, &amp; alia huiusmodi, ita rara, utque ea videre possis. Pellutida [L]atinos dixisse puto, sicut &amp; cribrum, &amp; laternam''<noinclude></noinclude> pwqjfu1wsqobr73lzv85py8c22gd3fu 0 86251 281734 281393 2026-09-24T08:05:28Z Coronus Tenebrosius 31709 /* ORDO DIURNUS */ 281734 wikitext text/x-wiki [[Carmina non adlecta]] == ORDO DIURNUS == <poem> Ad alia opera, quae mihi agenda sunt, hodie me confero. Exspectat me opus cloacarum (in sensu verborum simplicissimo). Et verba, quid valent, quid possunt, haec verba, princeps ...? Corpus bene erit motum, et hauriet solem ac lucem post nocturnam pluviam. Humida est terra. Non sentit reditum meum neque propinquitatem. Et vere, et metaphore vere, omnibus in gradibus, tempus est proficisci. In luto stans, radiis Solis perfusus, sentio et scio: tota Gea est somnium vivum. Quam aliam rem veram, praeter eam quae ex Terra oritur, nos duo omnino scimus? Aliquid audivimus, aliquid sentimus, sed non vidimus. </poem> fizqucjklfxnv03313q8kfzv79w8rhd 104 86253 281712 281546 2026-09-23T20:34:46Z Sjgallagher2 29663 281712 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>sa est tumor terrae, quod bene patet per ea quæ fiunt in sublimi, una enim &amp; eadem eclipsis Lunæ numero, quæ apparet nobis in prima hora noctis, apparet orientalibus circa horam noctis tertiam. Vnde constat, quòd illis prius fuit nox, &amp; sol prius occidit quam nobis. Cuius rei causa est tamen tumor terræ. {{center|[[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig9.png|inline|500px]]}} Quòd etiam terra habeat tumorem à septetrione in austrum, &amp; contrà, sic patet. Hominibus<noinclude></noinclude> t8mlw1ddsuxo2nr1yjuk8s6jsvhg1qp 104 86255 281713 281574 2026-09-23T20:35:16Z Sjgallagher2 29663 281713 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude> {{center|[[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig10.png|inline|500px]]}} {{c|{{larger|QVOD AQVA SIT}}<br />ROTUNDA.}} {{dropinitial|Q}}Vòd autem aqua habeat tumorem, &amp; accedat ad rotunditatem, sic patet. Ponatur signum in littore maris, &amp; exeat nauis à portu, &amp; in tantum elongetur, quod oculus existentis iuxta pedem mali non possit videri signum, stante verò naui oculus eiusdem existentis in summitate mali, bene videbit signum illud. Sed oculus existentis iuxta pedem mali, melius deberet videre signum,<noinclude></noinclude> 2dghp6h6ulastwcharp1sfuc760de8t 104 86256 281714 281579 2026-09-23T20:35:41Z Sjgallagher2 29663 281714 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>quàm qui est in summitate mali, sicut patet per lineas ductas ab vtroque ad signum. Et nulla alia huius rei causa est, quam tumor aquæ. Excludantur enim omnia alia impedimenta, sicut nebulæ &amp; vapores ascendentes. [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig11.png|inline|left|300px]]Item, cum aqua sit corpus homogeneum, totum cum partibus eiusdem erit rationis, sed partes aquæ (sicut in guttulis &amp; roribus herbarum accidit) rotundam naturaliter appetunt formam, ergo &amp; totum, cuius sunt partes. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Homogeneum, eiusdem generis &amp; naturæ, ex Græco ὁμογενής. Terra autem &amp; aqua globum unum contituunt, quarum dubitatum est aliquando vtra maior esset. Quidam aquam putauerunt, sed si non fallunt, qui nuper orbem lustrauerunt descripseruntque, terræ quam aquæ facies maior est, quod &amp; Nonius noster monuit.'' {{c| {{larger|TERRAM ESSE CENTRUM}}<br />mundi, immobilemque consistere. }} {{dropinitial|Q}}Vòd autem terra sit in medio firmamenti sita, sic patet. Existentibus in superficie terræ, stellæ apparent eiusmod quantitatis, siue sint in medio cœli, siue iuxta ortum, siue iuxta occa-<noinclude></noinclude> p8nhqmx9hhi4ysturzktv89kdm8mvzk 281715 281714 2026-09-23T20:36:04Z Sjgallagher2 29663 281715 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>quàm qui est in summitate mali, sicut patet per lineas ductas ab vtroque ad signum. Et nulla alia huius rei causa est, quam tumor aquæ. Excludantur enim omnia alia impedimenta, sicut nebulæ &amp; vapores ascendentes. [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig11.png|inline|left|300px]]Item, cum aqua sit corpus homogeneum, totum cum partibus eiusdem erit rationis, sed partes aquæ (sicut in guttulis &amp; roribus herbarum accidit) rotundam naturaliter appetunt formam, ergo &amp; totum, cuius sunt partes. {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Homogeneum, eiusdem generis &amp; naturæ, ex Græco ὁμογενής. Terra autem &amp; aqua globum unum contituunt, quarum dubitatum est aliquando vtra maior esset. Quidam aquam putauerunt, sed si non fallunt, qui nuper orbem lustrauerunt descripseruntque, terræ quam aquæ facies maior est, quod &amp; Nonius noster monuit.'' {{c| {{larger|TERRAM ESSE CENTRVM}}<br />mundi, immobilemque consistere. }} {{dropinitial|Q}}Vòd autem terra sit in medio firmamenti sita, sic patet. Existentibus in superficie terræ, stellæ apparent eiusmod quantitatis, siue sint in medio cœli, siue iuxta ortum, siue iuxta occa-<noinclude></noinclude> aflntei435fyuaqni7do1vwdlprt0k1 104 86258 281674 281534 2026-09-23T13:06:39Z Sjgallagher2 29663 /* Emendata */ 281674 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>Dicit etiam Alfraganus, quod minima stellarum fixarum visu mutabilium, maior est tota terra: sed ipsa stella, respectu totius firmamenti, est sicut punctus &amp; centrum: multò igitur fortius terra est punctus respectu firmamenti, cum sit minor ea. Quòd autem terra in medio omnium teneatur immobiliter, cùm sit summè grauis, sic persuadere videtur eius grauitas. Omne graue naturaliter tendit ad centrum. Centrum quidem punctus in medio firmamenti. Terra igitur cum sit summè grauis, ad punctum illum naturaliter tendit. Item, quicquid à medio mouetur, versus circumferentiam cœli ascendit: terra à medio mouetur: igitur ascendit quod pro impossibili relinquitur. {{c|{{larger|DE AMBITU TERRE}} ET DIAMETRO. }} [[File:DeSacrobosco_DeSphaera_Fig14.png|inline|right|250px]] {{dropinitial|T}}otius autem orbis terræ ambitus, authoritate Ambrosij, Theodosij, Macrobij, &amp; Eratostenis Philosophorum, 252000. stadia continere diffinitur, vnicuique quidem 360. partium zodiaci 700. stadia deputando. Sumpto enim astrolabio, vel quadrante in stellatæ noctis claritate, per vtrunque mediclinij foramen, polo perspecto notent graduum multitudo, in qua steterit mediclinum. Deinde procedat cosmimetra directe versus septentrionem à meridie, donec<noinclude></noinclude> e63ojkfrtg6hz88ytryp08tt09tlqy6 281716 281674 2026-09-23T20:36:45Z Sjgallagher2 29663 281716 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>Dicit etiam Alfraganus, quod minima stellarum fixarum visu mutabilium, maior est tota terra: sed ipsa stella, respectu totius firmamenti, est sicut punctus &amp; centrum: multò igitur fortius terra est punctus respectu firmamenti, cum sit minor ea. Quòd autem terra in medio omnium teneatur immobiliter, cùm sit summè grauis, sic persuadere videtur eius grauitas. Omne graue naturaliter tendit ad centrum. Centrum quidem punctus in medio firmamenti. Terra igitur cum sit summè grauis, ad punctum illum naturaliter tendit. Item, quicquid à medio mouetur, versus circumferentiam cœli ascendit: terra à medio mouetur: igitur ascendit quod pro impossibili relinquitur. {{c|{{larger|DE AMBITV TERRE}}<br />ET DIAMETRO. }} [[File:DeSacrobosco_DeSphaera_Fig14.png|inline|right|250px]] {{dropinitial|T}}otius autem orbis terræ ambitus, authoritate Ambrosij, Theodosij, Macrobij, &amp; Eratostenis Philosophorum, 252000. stadia continere diffinitur, vnicuique quidem 360. partium zodiaci 700. stadia deputando. Sumpto enim astrolabio, vel quadrante in stellatæ noctis claritate, per vtrunque mediclinij foramen, polo perspecto notent graduum multitudo, in qua steterit mediclinum. Deinde procedat cosmimetra directe versus septentrionem à meridie, donec<noinclude></noinclude> 7gclfnh3qavli64waygqpljuvyt3sdi 104 86259 281675 281538 2026-09-23T13:11:40Z Sjgallagher2 29663 /* Emendata */ 281675 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>in alterius noctis claritate, viso vt prius polo, statuerit altius vno gradu mediclinium. Post hoc mensuretur huius itineris spatium, &amp; inuenientur 790. stadia. Deinde datis vnicuique 360. graduum tot stadijs, terreni orbis ambitus inuentus erit. Ex his autem, iuxta circuli &amp; diametri regulam diameter terræ sic inueniri poterit. Aufer vigesimam secundam partem de circuitu terræ &amp; remanentis tertia pars, hoc est 80181. stadia &amp; semis, &amp; tertia pars vnius stadij erit terreni orbis diameter siue spissitudo. {{center|[[File:DeSacrobosco_DeSphaera_Fig15.png|inline|500px]] }} {{center|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Ambrosius Theodosius Macrobius hic vnicus est autor, Macrobius scilicet ille, qui scripsit Saturnalium libros &amp; commentaria in Somnium Scipionis, in quorum libro primo illa inuenies de terræ ambitu ex Eratosthene. Eratosthenis porrò huius scripta Sacroboscus an viderit nescio: quæ si ad nos peruenissent integra, sciremus, ambitumne terræ ducentorum &amp; quinquaginta duorum milium stadiorum esse scripserit, quomodo tradunt Plinius extremo libro secundo, Macrobius ille, Capella, &amp; Sacroboscus: au verò ducentorum &amp;''<noinclude></noinclude> bip10jly9uwlr6hp82kqf186xniy90r 104 86260 281676 281558 2026-09-23T13:17:48Z Sjgallagher2 29663 281676 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Sjgallagher2" /></noinclude>''quinquaginta solum, id est, μεριάδων εἴκοσι {{sic|πένδε|πέντε}}, vt habet Cleomedes libro primo. Huius certè vel solius auctoritas magni esse momenti debet, quod Eratosthenis rationes &amp; demonstrationem adducat. Ptolomaus post Eratosthenem fuit qui pro septingentis quingenta tantum stadia terrestris meridiani tribuit vni cælestis meridiani gradui. Ita incomperta est terræ magnitudo propter metiendi difficultatem, seu illius mensuram terra, vt Eratosthenes, &amp; alij, seu mari, vt Posidonius, eodem Cleomede autore, inire velis. Qui autem hic ambitus terræ vulgo dicitur, non solius est terra, sed terra &amp; aqua simul qua vnam ambo dicta sunt sphæram constitueri: Cæterum de mensuris hos fecerunt geometræ versiculos, memoria gratia.'' <poem> ''Quattuor ex granis digitus componitur vnus.'' ''Et quater in palmo digitus, quater in pede palmus.'' ''Quinque pedes passum faciunt, passus quoque centum.'' ''Viginti quinque stadium dant, sed miliare'' ''Octo dabunt stadia. duplicatum dat tibi leucam.'' </poem> ''Leuca tamen Gallicum vocabulum, quo &amp; Hispani vtuntur, non dua miliaria, sed vnum tantum &amp; dimidium, id est, mille &amp; quingentos passus continere definitur Ammiano Marcellino libro quinto decimo et sex todecimo. &amp; Iornandi in Gothicis. Porrò rationem cer tam cuiusuis ambitus circuli ad suum diametrum geometræ haud dum potuerunt demonstrare. Accipitur tamen interim pro vera vulgo, tripla sesquiseptima, quomodo se habent, 22. ad 7. atque ita versiculi hi ex diametro persphæriam &amp; contra, ex illa diametrum cuiusuis circuli minimo negotio invenire docent. '' <poem> ''Circuitus circi per septem multiplicetur.'' </poem><noinclude></noinclude> 6qtf589qqluax49c588tiftxqrz7p6z 281684 281676 2026-09-23T14:38:27Z Sjgallagher2 29663 281684 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Sjgallagher2" /></noinclude>''quinquaginta solum, id est, μεριάδων εἴκοσι πέντε, vt habet Cleomedes libro primo. Huius certè vel solius auctoritas magni esse momenti debet, quod Eratosthenis rationes &amp; demonstrationem adducat. Ptolomaus post Eratosthenem fuit qui pro septingentis quingenta tantum stadia terrestris meridiani tribuit vni cælestis meridiani gradui. Ita incomperta est terræ magnitudo propter metiendi difficultatem, seu illius mensuram terra, vt Eratosthenes, &amp; alij, seu mari, vt Posidonius, eodem Cleomede autore, inire velis. Qui autem hic ambitus terræ vulgo dicitur, non solius est terra, sed terra &amp; aqua simul qua vnam ambo dicta sunt sphæram constitueri: Cæterum de mensuris hos fecerunt geometræ versiculos, memoria gratia.'' <poem> ''Quattuor ex granis digitus componitur vnus.'' ''Et quater in palmo digitus, quater in pede palmus.'' ''Quinque pedes passum faciunt, passus quoque centum.'' ''Viginti quinque stadium dant, sed miliare'' ''Octo dabunt stadia. duplicatum dat tibi leucam.'' </poem> ''Leuca tamen Gallicum vocabulum, quo &amp; Hispani vtuntur, non dua miliaria, sed vnum tantum &amp; dimidium, id est, mille &amp; quingentos passus continere definitur Ammiano Marcellino libro quinto decimo et sex todecimo. &amp; Iornandi in Gothicis. Porrò rationem cer tam cuiusuis ambitus circuli ad suum diametrum geometræ haud dum potuerunt demonstrare. Accipitur tamen interim pro vera vulgo, tripla sesquiseptima, quomodo se habent, 22. ad 7. atque ita versiculi hi ex diametro persphæriam &amp; contra, ex illa diametrum cuiusuis circuli minimo negotio invenire docent. '' <poem> ''Circuitus circi per septem multiplicetur.'' </poem><noinclude></noinclude> l60srjisxbuijff00akhl7cie7cs0u8 281685 281684 2026-09-23T14:40:37Z Sjgallagher2 29663 281685 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Sjgallagher2" /></noinclude>''quinquaginta solum, id est,'' {{Greek|μεριάδων εἴκοσι πέντε}}, ''vt habet Cleomedes libro primo. Huius certè vel solius auctoritas magni esse momenti debet, quod Eratosthenis rationes &amp; demonstrationem adducat. Ptolomaus post Eratosthenem fuit qui pro septingentis quingenta tantum stadia terrestris meridiani tribuit vni cælestis meridiani gradui. Ita incomperta est terræ magnitudo propter metiendi difficultatem, seu illius mensuram terra, vt Eratosthenes, &amp; alij, seu mari, vt Posidonius, eodem Cleomede autore, inire velis. Qui autem hic ambitus terræ vulgo dicitur, non solius est terra, sed terra &amp; aqua simul qua vnam ambo dicta sunt sphæram constitueri: Cæterum de mensuris hos fecerunt geometræ versiculos, memoria gratia.'' <poem> ''Quattuor ex granis digitus componitur vnus.'' ''Et quater in palmo digitus, quater in pede palmus.'' ''Quinque pedes passum faciunt, passus quoque centum.'' ''Viginti quinque stadium dant, sed miliare'' ''Octo dabunt stadia. duplicatum dat tibi leucam.'' </poem> ''Leuca tamen Gallicum vocabulum, quo &amp; Hispani vtuntur, non dua miliaria, sed vnum tantum &amp; dimidium, id est, mille &amp; quingentos passus continere definitur Ammiano Marcellino libro quinto decimo et sex todecimo. &amp; Iornandi in Gothicis. Porrò rationem cer tam cuiusuis ambitus circuli ad suum diametrum geometræ haud dum potuerunt demonstrare. Accipitur tamen interim pro vera vulgo, tripla sesquiseptima, quomodo se habent, 22. ad 7. atque ita versiculi hi ex diametro persphæriam &amp; contra, ex illa diametrum cuiusuis circuli minimo negotio invenire docent. '' <poem> ''Circuitus circi per septem multiplicetur.'' </poem><noinclude></noinclude> 5uf4wrwvay0r4edch32cp4glqmtt35x 281689 281685 2026-09-23T14:49:12Z Sjgallagher2 29663 /* Emendata */ 281689 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>''quinquaginta solum, id est,'' {{Greek|μεριάδων εἴκοσι πέντε}}, ''vt habet Cleomedes libro primo. Huius certè vel solius auctoritas magni esse momenti debet, quod Eratosthenis rationes &amp; demonstrationem adducat. Ptolæmaus post Eratosthenem fuit qui pro septingentis quingenta tantum stadia terrestris meridiani tribuit vni cœlestis meridiani gradui. Ita incomperta est terræ magnitudo propter metiendi difficultatem, seu illius mensuram terra, vt Eratosthenes, &amp; alij, seu mari, vt Posidonius, eodem Cleomede auctore, inire velis. Qui autem hic ambitus terræ vulgo dicitur, non solius est terræ, sed terræ &amp; aquæ simul quæ vnam ambo dictæ sunt sphæram constituere. Cæterum de mensuris hos fecerunt geometræ versiculos, memoria gratia.'' <poem> ''Quattuor ex granis digitus componitur vnus.'' ''Est quater in palmo digitus, quater in pede palmus.'' ''Quinque pedes passum faciunt, passus quoque centum.'' ''Viginti quinque stadium dant, sed miliare'' ''Octo dabunt stadia, duplicatum dat tibi leucam.'' </poem> ''Leuca tamen Gallicum vocabulum, quo &amp; Hispani vtuntur, non dua miliaria, sed vnum tantum &amp; dimidium, id est, mille &amp; quingentos passus continere definitur Ammiano Marcellino libro quinto decimo et sextodecimo, &amp; Iornandi in Gothicis. Porrò rationem certam cuiusuis ambitus circuli ad suum diametrum geometræ haud dum potuerunt demonstrare. Accipitur tamen interim pro vera vulgò, tripla sesquiseptima, quomodo se habent, 22. ad 7. atque ita versiculi hi ex diametro peripheriam &amp; contra, ex illa diametrum cuiusuis circuli minimo negotio invenire docent. '' <poem> ''Circuitus circi per septem multiplicetur.'' </poem><noinclude></noinclude> 3sd2gl98qogobr8dp149gnevd749dfd 104 86261 281690 281559 2026-09-23T14:51:19Z Sjgallagher2 29663 /* Emendata */ 281690 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude><section begin="ch1" /> <poem> ''Vigintique duo productum deinde secuto:'' ''Hinc numerus, quotiens qui dicitur, est diametrus:'' ''Si per vigintiduo multiplices diametrum.'' ''Per septemque seces numerum, qui prodijt inde,'' ''Circuitum circi quotiens numerus tibi redit.'' </poem> <section end="ch1" /> <section begin="ch2" /> {{c| {{larger|CAPITVLVM SECVNDVM}} <br /> De circulis, ex quibus sphæra materialis componitur: &amp; illa super cœlestis, quæ per istam imaginatur, componi intelligitur. }} {{dropinitial|H}}Orum autem circulorum quidam sunt maiores, quidam minores: vt sensui patet. Maior autem circulus in sphæra dicitur, qui descriptus in superficie sphæræ super eius centrum diuidit sphæram in duo æqualia, Minor vero, qui descriptus in superficie sphæræ eam non diuidit in duo æqualia, sed in portiones inæquales. Inter circulos vero maiores, primo dicendum est de æqui noctiali. <section end="ch2" /><noinclude></noinclude> p8lofhokvh4ezz4rq75bnd7oiu5a5ry 281691 281690 2026-09-23T14:51:33Z Sjgallagher2 29663 /* Nondum emendata */ 281691 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Sjgallagher2" /></noinclude>## ch1 ## <poem> ''Vigintique duo productum deinde secuto:'' ''Hinc numerus, quotiens qui dicitur, est diametrus:'' ''Si per vigintiduo multiplices diametrum.'' ''Per septemque seces numerum, qui prodijt inde,'' ''Circuitum circi quotiens numerus tibi redit.'' </poem> ## ch2 ## {{c| {{larger|CAPITVLVM SECVNDVM}} <br /> De circulis, ex quibus sphæra materialis componitur: &amp; illa super cœlestis, quæ per istam imaginatur, componi intelligitur. }} {{dropinitial|H}}Orum autem circulorum quidam sunt maiores, quidam minores: vt sensui patet. Maior autem circulus in sphæra dicitur, qui descriptus in superficie sphæræ super eius centrum diuidit sphæram in duo æqualia, Minor vero, qui descriptus in superficie sphæræ eam non diuidit in duo æqualia, sed in portiones inæquales. Inter circulos vero maiores, primo dicendum est de æqui noctiali.<noinclude></noinclude> 6ahuqx4gh4kus0k2rfyrovv6n23zzkv 281692 281691 2026-09-23T14:55:36Z Sjgallagher2 29663 281692 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Sjgallagher2" /></noinclude>## ch1 ## <poem> ''Vigintique duo productum deinde secuto:'' ''Hinc numerus, quotiens qui dicitur, est diametrus:'' ''Si per vigintiduo multiplices diametrum.'' ''Per septemque seces numerum, qui prodijt inde,'' ''Circuitum circi quotiens numerus tibi redit.'' </poem> ## ch2 ## {{c| {{larger|CAPITVLVM SECVNDVM}} <br /> De circulis, ex quibus sphæra materialis componitur: &amp; illa super cœlestis, quæ per istam imaginatur, componi intelligitur. }} {{dropinitial|H}}Orum autem circulorum quidam sunt maiores, quidam minores: vt sensui patet. Maior autem circulus in sphæra dicitur, qui descriptus in superficie sphæræ super eius centrum diuidit sphæram in duo æqualia, Minor vero, qui descriptus in superficie sphæræ eam non diuidit in duo æqualia, sed in portiones inæquales. Inter circulos vero maiores, primo dicendum est de æqui noctiali.[[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig16.png|inline|left|300px]]<noinclude></noinclude> p5x5kyj6810ph23nerywtupns2lbqc5 281693 281692 2026-09-23T14:57:01Z Sjgallagher2 29663 /* Emendata */ 281693 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>## ch1 ## <poem> ''Vigintique duo productum deinde secuto:'' ''Hinc numerus, quotiens qui dicitur, est diametrus:'' ''Si per vigintiduo multiplices diametrum.'' ''Per septemque seces numerum, qui prodijt inde,'' ''Circuitum circi quotiens numerus tibi redit.'' </poem> ## ch2 ## {{c| {{larger|CAPITVLVM SECVNDVM}} <br /> De circulis, ex quibus sphæra materialis componitur: &amp; illa super cœlestis, quæ per istam imaginatur, componi intelligitur. }} {{dropinitial|H}}Orum autem circulorum quidam sunt maiores, quidam minores: vt sensui patet. Maior autem circulus in sphæra dicitur, qui descriptus in superficie sphæræ super eius centrum diuidit sphæram in duo æqualia, Minor vero, qui descriptus in superficie sphæræ eam non diuidit in duo æqualia, sed in portiones inæquales. Inter circulos vero maiores, primo dicendum est de æqui noctiali.[[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig16.png|inline|left|300px]]<noinclude></noinclude> ec2ks9p7d3jjitmss9u6wcao6covrad 281694 281693 2026-09-23T15:12:15Z Sjgallagher2 29663 281694 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude><section begin="ch1" /> <poem> ''Vigintique duo productum deinde secuto:'' ''Hinc numerus, quotiens qui dicitur, est diametrus:'' ''Si per vigintiduo multiplices diametrum.'' ''Per septemque seces numerum, qui prodijt inde,'' ''Circuitum circi quotiens numerus tibi redit.'' </poem> <section end="ch1" /> <section begin="ch2" /> {{c| {{larger|CAPITVLVM SECVNDVM}} <br /> De circulis, ex quibus sphæra materialis componitur: &amp; illa super cœlestis, quæ per istam imaginatur, componi intelligitur. }} {{dropinitial|H}}Orum autem circulorum quidam sunt maiores, quidam minores: vt sensui patet. Maior autem circulus in sphæra dicitur, qui descriptus in superficie sphæræ super eius centrum diuidit sphæram in duo æqualia, Minor vero, qui descriptus in superficie sphæræ eam non diuidit in duo æqualia, sed in portiones inæquales. Inter circulos vero maiores, primo dicendum est de æqui noctiali. [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig16.png|inline|left|300px]] <section end="ch2" /><noinclude></noinclude> 59trrsck18app1ot4nsu44nfmm7l2pq 281717 281694 2026-09-23T20:37:19Z Sjgallagher2 29663 281717 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude><section begin="ch1" /> <poem> ''Vigintique duo productum deinde secuto:'' ''Hinc numerus, quotiens qui dicitur, est diametrus:'' ''Si per vigintiduo multiplices diametrum.'' ''Per septemque seces numerum, qui prodijt inde,'' ''Circuitum circi quotiens numerus tibi redit.'' </poem> <section end="ch1" /> <section begin="ch2" /> {{c| {{larger|CAPITVLVM SECVNDVM}}<br />De circulis, ex quibus sphæra materialis componitur: &amp; illa super cœlestis, quæ per istam imaginatur, componi intelligitur. }} {{dropinitial|H}}Orum autem circulorum quidam sunt maiores, quidam minores: vt sensui patet. Maior autem circulus in sphæra dicitur, qui descriptus in superficie sphæræ super eius centrum diuidit sphæram in duo æqualia, Minor vero, qui descriptus in superficie sphæræ eam non diuidit in duo æqualia, sed in portiones inæquales. Inter circulos vero maiores, primo dicendum est de æqui noctiali. [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig16.png|inline|left|300px]] <section end="ch2" /><noinclude></noinclude> oaaucis1l0qdpewwtdrqikby4wxmo7r 281726 281717 2026-09-23T20:49:46Z Sjgallagher2 29663 281726 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude><section begin="ch1" /> <poem> ''Vigintique duo productum deinde secuto:'' ''Hinc numerus, quotiens qui dicitur, est diametrus:'' ''Si per vigintiduo multiplices diametrum.'' ''Per septemque seces numerum, qui prodijt inde,'' ''Circuitum circi quotiens numerus tibi redit.'' </poem> <section end="ch1" /> <section begin="ch2" /> {{center| {{x-larger|Capitulum Secundum}}<br />De circulis, ex quibus sphæra materialis componitur: &amp; illa super cœlestis, quæ per istam imaginatur, componi intelligitur. }} {{dropinitial|H}}Orum autem circulorum quidam sunt maiores, quidam minores: vt sensui patet. Maior autem circulus in sphæra dicitur, qui descriptus in superficie sphæræ super eius centrum diuidit sphæram in duo æqualia, Minor vero, qui descriptus in superficie sphæræ eam non diuidit in duo æqualia, sed in portiones inæquales. Inter circulos vero maiores, primo dicendum est de æqui noctiali. [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig16.png|inline|left|300px]] <section end="ch2" /><noinclude></noinclude> 6bn5ccqo18wp1e2jbri79mn8enlifz7 104 86262 281696 281434 2026-09-23T19:46:55Z Sjgallagher2 29663 /* Emendata */ 281696 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{c| {{larger|DE AEQVINOCTIALI}} CIRCVLO. }} [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig17.png|inline|right|300px]] {{dropinitial|E}}St igitur æquinoctialis circulus quidam, diuidens sphæram in duo æqualia, secundum quamlibet sui partem æquè distans ab vtroque polo. Et dicitur æquinoctialis, quoniam quando Sol transit per illum (quod est bis in anno, in principio Arietis, scilicet, &amp; in principio Libræ) est æquinoctiuum in universa terra: vnde etiam appellatur æquator diei &amp; noctis, quia adæquat diem artificialem nocti. Et dicitur cingulus primi motus. Vnde sciendum quòd primus motus dicitur motus primi mobilis, hoc est, nonæ sphæræ sive cœli vltimi, qui est ab oriente per occidentem, rediens iterum in orientem: qui etiam dicitur motus rationalis, ad similitudinem motus rationis, qui est in microcosmo, id est, in homine, scilicet quando sit consideratio à creatore per creaturas in creatorem, ibi sedendo. Secundus motus est firmamenti &amp; planatarum, contrarius huic, ab occidente per oriente iterum rediens in occidentem, qui motus dicitur irrationalis sive sensualis, ad similitudinem motus microcosmi, qui est à corruptibilibus ad creatorem, iterum rediens ad corruptibilia. Dicitur ergo cingulus primi motus, quia cingit, siue diuidit primum<noinclude></noinclude> 5wyw2utnowr8nug4o3cbtbvcoyh8rae 281697 281696 2026-09-23T19:47:11Z Sjgallagher2 29663 281697 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{c| {{larger|DE ÆQVINOCTIALI}} CIRCVLO. }} [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig17.png|inline|right|300px]] {{dropinitial|E}}St igitur æquinoctialis circulus quidam, diuidens sphæram in duo æqualia, secundum quamlibet sui partem æquè distans ab vtroque polo. Et dicitur æquinoctialis, quoniam quando Sol transit per illum (quod est bis in anno, in principio Arietis, scilicet, &amp; in principio Libræ) est æquinoctiuum in universa terra: vnde etiam appellatur æquator diei &amp; noctis, quia adæquat diem artificialem nocti. Et dicitur cingulus primi motus. Vnde sciendum quòd primus motus dicitur motus primi mobilis, hoc est, nonæ sphæræ sive cœli vltimi, qui est ab oriente per occidentem, rediens iterum in orientem: qui etiam dicitur motus rationalis, ad similitudinem motus rationis, qui est in microcosmo, id est, in homine, scilicet quando sit consideratio à creatore per creaturas in creatorem, ibi sedendo. Secundus motus est firmamenti &amp; planatarum, contrarius huic, ab occidente per oriente iterum rediens in occidentem, qui motus dicitur irrationalis sive sensualis, ad similitudinem motus microcosmi, qui est à corruptibilibus ad creatorem, iterum rediens ad corruptibilia. Dicitur ergo cingulus primi motus, quia cingit, siue diuidit primum<noinclude></noinclude> 5ratmdag5wheatyioah5zkw9muyakcw 281718 281697 2026-09-23T20:37:48Z Sjgallagher2 29663 281718 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{c| {{larger|DE ÆQVINOCTIALI}}<br />CIRCVLO. }} [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig17.png|inline|right|300px]] {{dropinitial|E}}St igitur æquinoctialis circulus quidam, diuidens sphæram in duo æqualia, secundum quamlibet sui partem æquè distans ab vtroque polo. Et dicitur æquinoctialis, quoniam quando Sol transit per illum (quod est bis in anno, in principio Arietis, scilicet, &amp; in principio Libræ) est æquinoctiuum in universa terra: vnde etiam appellatur æquator diei &amp; noctis, quia adæquat diem artificialem nocti. Et dicitur cingulus primi motus. Vnde sciendum quòd primus motus dicitur motus primi mobilis, hoc est, nonæ sphæræ sive cœli vltimi, qui est ab oriente per occidentem, rediens iterum in orientem: qui etiam dicitur motus rationalis, ad similitudinem motus rationis, qui est in microcosmo, id est, in homine, scilicet quando sit consideratio à creatore per creaturas in creatorem, ibi sedendo. Secundus motus est firmamenti &amp; planatarum, contrarius huic, ab occidente per oriente iterum rediens in occidentem, qui motus dicitur irrationalis sive sensualis, ad similitudinem motus microcosmi, qui est à corruptibilibus ad creatorem, iterum rediens ad corruptibilia. Dicitur ergo cingulus primi motus, quia cingit, siue diuidit primum<noinclude></noinclude> mh9fgna2he5edo3kghnpah9mrt3wrea 104 86263 281698 281435 2026-09-23T19:55:16Z Sjgallagher2 29663 /* Emendata */ 281698 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>mobile, scilicet, sphæram nonam in duo æqualia; æquè distans à polis mundi. Vnde notandum, quod polus mundi, qui nobis semper apparet, dicitur polus septentrionalis arcticus vel borealis. Septentrionalis dicitur à septentrione, hoc est, à maiori vrsa, qui dicitur à septem &amp; trion, quod est bos: quia septem stellæ, quæ sunt in vrsa, tardè mouentur ad modum bouis, cum sint propinquæ polo. Vel dicuntur illæ septem stellæ septentriones, quasi septem teriones, eò quòd terunt partes circa polum. Arcticus quidem dicitur ab {{Greek|ἄρκτος}}, quod est vrsa. Est enim iuxta maiorem vrsam. {{c|{{larger|''SCHOLION VINETI.''}}}} ''Iuxta maiorem vrsam. Quidam libri habent, Iuxta minorem vrsam. Nam videtur hic auctor vrsam, quæ vulgo maior dicitur, minorem vocare. Consule de hoc Vitruuium, Hyginium, Gellium, si quid habent certi.'' Borealis verò dicitur quia est in illa parte à qua venit, Boreas. Polus vero oppositus: dicitur antarcticus, quasi contra arcticum, positus, dicitur &amp; meridionalis, quia exparte meridiei est, dicitur etiam australis, quia est in illa parte à qua venit auster. Ista igitur duo puncta in firmamento stabilia, dicuntur poli mundi, quia sphæræ axem terminant, &amp; ad illos voluitur mundus, quorum vnus semper nobis apparet, reliquus verò semper occultatur. Vnde Virgilius in primo Georg. <poem> Hic vertex nobis semper sublimis, at illum Sub pedibus Styx atra videt manesque profundi. </poem><noinclude></noinclude> 4zgvjoxn4ipu64tgjlqjx5oewww0v3c 104 86264 281699 281436 2026-09-23T20:05:01Z Sjgallagher2 29663 /* Emendata */ 281699 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{c|{{larger|DE ZODIACO}} CIRCVLO. }} {{dropinitial|E}}St alius circulus in sphæra, qui intersecat æquinoctialem, &amp; intersecatur ab eodem in duas partes æquales: &amp; vna eius medietas declinat versus septentrionem, alia versus austrum. Et dicitur iste circulus zodiacus à {{Greek|ζωή}} quod est vita, quia secundum motum planetarum sub illo est omnis vita in rebus inferioribus. Vel dicitur à {{Greek|ζώδιον}} quod est animal, quia cum diuidatur in 12. partes æquales, quælibet pars appellatur signum, &amp; nomen habet speciale à nomine alicuius animalis, propter proprietatem aliquam conuenientem tam ipsi, quam animali. Vel propter dispositionem stellarum fixarum in illis partibus ad modum huiusmodi animalium. Iste verò circulus latinè dicitur signifer, quia fert signa, vel quia diuiditur in ea. Ab Aristotele verò in lib. 2. de generatione &amp; corruptione, dicitur circulus obliquus, vbi dicit, quod secundum accessum &amp; recessum Solis in circulo obliquo fiunt generationes &amp; corruptiones in rebus inferioribus. Nomina autem signorum, ordinatio, &amp; numerus in his patet versibus: <poem> Sunt Aries, Taurus Gemini, Cancer, Leo, Virgo. Libraque, Scorpius. Arcitenens, Caper, Amphora, Pisces. </poem> Quodlibet autem signum diuiditur in 30. gradus. Vnde patet, quòd in toto zodiato sunt 560. gradus. Secundum autem Astronomos iterum quilibet gradus diuiditur in 60. minuta, quodlibet minu-<noinclude></noinclude> nns4xy2si7a6z6rf8bl059y805sjyqk 281719 281699 2026-09-23T20:38:19Z Sjgallagher2 29663 281719 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{c|{{larger|DE ZODIACO}}<br />CIRCVLO. }} {{dropinitial|E}}St alius circulus in sphæra, qui intersecat æquinoctialem, &amp; intersecatur ab eodem in duas partes æquales: &amp; vna eius medietas declinat versus septentrionem, alia versus austrum. Et dicitur iste circulus zodiacus à {{Greek|ζωή}} quod est vita, quia secundum motum planetarum sub illo est omnis vita in rebus inferioribus. Vel dicitur à {{Greek|ζώδιον}} quod est animal, quia cum diuidatur in 12. partes æquales, quælibet pars appellatur signum, &amp; nomen habet speciale à nomine alicuius animalis, propter proprietatem aliquam conuenientem tam ipsi, quam animali. Vel propter dispositionem stellarum fixarum in illis partibus ad modum huiusmodi animalium. Iste verò circulus latinè dicitur signifer, quia fert signa, vel quia diuiditur in ea. Ab Aristotele verò in lib. 2. de generatione &amp; corruptione, dicitur circulus obliquus, vbi dicit, quod secundum accessum &amp; recessum Solis in circulo obliquo fiunt generationes &amp; corruptiones in rebus inferioribus. Nomina autem signorum, ordinatio, &amp; numerus in his patet versibus: <poem> Sunt Aries, Taurus Gemini, Cancer, Leo, Virgo. Libraque, Scorpius. Arcitenens, Caper, Amphora, Pisces. </poem> Quodlibet autem signum diuiditur in 30. gradus. Vnde patet, quòd in toto zodiato sunt 560. gradus. Secundum autem Astronomos iterum quilibet gradus diuiditur in 60. minuta, quodlibet minu-<noinclude></noinclude> 6ifvus6469u9894bs4v2n08rawunsw8 104 86265 281700 281437 2026-09-23T20:09:53Z Sjgallagher2 29663 /* Emendata */ 281700 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>tum in 60. secunda, quodlibet secundum in 60. tertia, &amp; sic deinceps vsque ad decem. Et sicut diuiditur zodiacus ab astronomo, ita &amp; quilibet circulus in sphæra, siue maior siue minor, in partes consimiles. Cum omnis etiam circulus in sphæra, præter zodiacum, intelligatur sicut linea vel circunferentia, solus zodiacus intelligitur vt superficies, habens in latitudine sua duodecim gradus, de cuiusmodi gradibus iam locuti sumus. Vnde patet quòd quidam mentiuntur in Astrologia, dicentes, signa esse quadrata, nisi abutentes nomine, idem appellant quadratum &amp; quadrangulum. Signum enim habet gradus 39. in longitudine, 12. verò in latitudine. [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig18.png|inline|right|300px]] Linea autem diuidens zodiacum in circuitu, ita quòd ex vna parte sui relinquat sex gradus, &amp; ex alia parte alios sex, dicitur linea ecliptica, quoniam quando Sol &amp; Luna sunt linealiter sub illa, contin git eclipsis Solis aut Lunæ. Solis, vt si fiat nouilunium, &amp; Luna interponatur rectè inter aspectum nostrum, &amp; corpus solare: Lunæ, vt in plenilunio, quando Sol Lunæ opponitur diametraliter. Vnde eclipsis Lunæ nihil aliud est, quam interpositio terræ, inter corpus Solis &amp; Lunæ. Sol quidem semper decurrit sub ecliptica; omnes verò alij planetæ declinant vel versus septentrionem, vel versus austrum:<noinclude></noinclude> qie6bk1xckr43fppi1latolbbmtn7ws 104 86267 281720 281440 2026-09-23T20:41:10Z Sjgallagher2 29663 281720 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Sjgallagher2" /></noinclude>{{c|[[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig19.png|300px]]}} mundus diuiditur in duodecim partes æquales, quæ dicuntur signa: &amp; sic, quicquid est in mundo: est in aliquo signo. DE DVOBVS COLVRIS. Sunt autem alij duo circuli maiores in sphæra, qui dicuntur coluri, quorum officium est distinguere solstitia &amp; æquinoctia. Dicitur auté colurus ἀκῶλον Græcè, quod est membrum, &amp; ἐκώδια quod est bos syluester: quia quemadmodum. SCHOLION VINETI. Αἱ ἀκῶλον Græcè) Imd αἱ ἀκῶλον, quod est mutilum, mancum: ἐκ ὑψὶς cauda. Quoniam cum spatio 24. horarum zodiacus &amp; equinoctialis toti orientur, &amp; videri possint, colurorum nunquam supra terram vide<noinclude></noinclude> p3638uc9sqgrf9lq4qpcg5sx70pppih 104 86268 281721 281441 2026-09-23T20:42:07Z Sjgallagher2 29663 281721 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Sjgallagher2" /></noinclude>tur ea Sphæra Joannis, tur ea pars, quæ in antarcticico est circulo, quales arcticos Græci describunt. Quare hi, quasi amissa cauda, imperfecti &amp; mutili nobis dicuntur. cauda bouis sylvestris erecta, quæ est eius membrum, facit femicirculum, &amp; non perfectum: ita colurus semper apparent nobis imperfectus: quoniam solum una eius medietas apparent, alia vero nobis occultatur. [[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig20.png|inline|left|300px]]Colurus igitur distinguens solstitia, transit per polos mundi &amp; per polos zodiaci, &amp; maximas Solis declinationes, hoc est, per primos gradus Cancri &amp; Capricorni. Unde primus punctus Cancri vbi colu rus iste interfecat zodaicum, dicitur punctus solstitij æstivialis. quia quando Sol est in eo, est solstitium, æstivale, &amp; no potest Sol magis accedere ad zenith capitis nostri. Est autem zenith, punctus in firmamento directè suprapositus capitibus nostris. Arcus vero coluri, qui intercipitur inter punctum solstitij æstivialis &amp; æquinoctialem, appellatur maxima Solis declinatio. Et est, secundum Ptolemæum, viginti trium graduum, &amp; vnius &amp; quinquaginta minutorum: secundum Almeone verò, viginti trium ''SCHOLION VINETI.'' ''Hodie est 23. grad. &amp; 30.minut. cuins varietatis''<noinclude></noinclude> 4fu8ztue5b3rquza5rvrjalszeg3lk3 104 86270 281722 281443 2026-09-23T20:43:08Z Sjgallagher2 29663 281722 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Sjgallagher2" /></noinclude>[[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig21.png|inline|left|bottom|225px]]Horizon vero est circulus dividens inferius hemisphærium à superiori. unde appellatur horizon, id est, terminator visus. Dicitur etiam horizon circulus hemisphærij, eadem de causa. Est autem duplex horizon, rectus, &amp; obliquus, siue decluius. Rectum horizontem &amp; sphæram rectam habent illi, quorum zenith est in æquinoctiali, quia illorum horizon est circulus transiens per polos mundi dividens æquinoctiale ad angulos rectos sphærales, unde dicitur horizon rectus &amp; sphæra recta. Obliuum horizontem siue decluem habent illi, quibus polus mundi eleuatur supra horizontem, &amp; quoniam illorum horizon intersecat æquinoctiale ad angulos impares &amp; obliquos, dicitur horizon obliquus, &amp; sphæra obliqua siue decluius. Zenith autem capitis nostri semper est polus horizontis. Unde ex his patet, quod quanta est eleuatio poli mundi super horizontem, tanta est distantia zenithi ab æquinoctiali, quod sic patet. Cum in qualibet die naturali uterq́; colurus bis iugatur meridiano, siue idem sit quod meridianus, quicquid de uno probatur, &amp; de reliquo. Sumatur igitur quarta pars coluri distinguentis solsticia, quæ est ab æquinoctiali usque ad polum mundi, sumatur iterum quarta pars eiusdem coluri, quæ est à zenith usque ad horizontem, cum zenith sit polus horizontis. Istæ duæ quartæ, cum sint quartæ eiusdem circuli, inter se sunt æquales: sed si ab æqualibus æqualia deman-<noinclude></noinclude> 75o6wi1rv8n1jng8c3dsc78fb2g0zlx 104 86273 281723 281447 2026-09-23T20:43:37Z Sjgallagher2 29663 281723 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Sjgallagher2" /></noinclude>[[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig22.png|inline|right|300px]]est à primo puncto Cancri visq́; ad polum zodiaci, igitur ab illis equalibus dēmpto có muni arcu; qui est à primo púcto Cancri visque ad polum mundi, residua erút aqualia, scilicet maxima Solis declinatio, &amp; di stantia poli mundi ad polum zodiaci. Cum autem circulus arcticus secundum quamlibet sui partem æquè distet à polo mundi, patet quod illa pars coluri, quæ est inter primum punctum Cancri, &amp; circulum arcticum, serè est dupla ad maximam Solis declinationem, sive ad arcum eiusdem coluri, qui intercipitur inter circulum arcticum, &amp; polum mundi arcticum, qui etiam arcus æqualis est maxima Solis declinationi. Cum enim colurus iste, sicut alij circuli, in sphæra sit 360. graduum, quarta eius erit 90. graduum. Cum igitur maxima Solis declinatio secundum Ptolomæum sit 23. graduum, &amp; 51. minutorum: &amp; totidem graduum sit arcus, qui est inter circulum arcticum &amp; polum mundi arcticum, si ista duo simul iuncta, quæ serè faciunt 47. gradus, subtrahantur à 90. residuum crunt 42. gradus, quantus est arcus coluri, qui est inter primum punctum Cancri &amp; circulum arcticum, &amp; sic patet, quòd ille arcus serè duplus est ad maximam Solis declinationem.<noinclude></noinclude> d1yvkhvvkn3j8juzvz6bw7d2mjytzau 104 86275 281724 281450 2026-09-23T20:44:12Z Sjgallagher2 29663 281724 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Sjgallagher2" /></noinclude>[[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig23.png|inline|left|350px]]sunt propter nimiam frigiditatem, quia Sol ab eis maxime remouetur. Similiter intelligendum est de plagis terræ illis directe suppositis. Illæ autem duæ zonæ quaru una est inter tropicu æstivalem &amp; circulum arcticum, &amp; reliqua, q est inter tropicu hye malem &amp; circulu antarcticu, habitabiles sunt, &amp; temperatæ, caliditate torridæ zonæ existentis inter tropicos, &amp; frigiditate zonarum, quæ sunt circa polos mundi extremarum. Idem intellige de plagis terræ illis directe suppositis. SCHOLION VINETI. Recte apud Trogum Scythæ, gens septentionalis, de generis vetustate cu Aegyptius contendentes dicebat naturam, que calore &amp; frigore regiones distinxisset, ad locorum patientiam homines quoq́; &amp; alia animalia generasse. Nam quas zonas inhabitabiles a flu &amp; fri gore permulti existimarunt, compertum multis navigationibus hoc nostro sæculo habitatores habere, (quod ante annos mille ac quingentos Iubam Numidia regem adversus plurimorum veterum opinionem probasse Solinus auctor est, &amp; Polybium ante Iuba Strabo lib. secundo) earumque intemperiem nostros etiam homines temperato cælo natos &amp; educatos, ferre tandem assueuisse. Quot enim Lusitanorum in Orientali, quot<noinclude></noinclude> 1kyd0g724ld0w540or2ig7a7j7v7olu 104 86276 281701 281451 2026-09-23T20:20:17Z Sjgallagher2 29663 /* Emendata */ 281701 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Sjgallagher2" /></noinclude>''reliquorum Hispanorum Colonias in Occidentali Zona torrida hodie inuenias? Zonæ autem frigidæ non æquè nobis notæ sunt, neque familiares.'' {{c| {{larger|A L I A&nbsp;&nbsp; F I G V R A&nbsp;&nbsp; D E &nbsp; &nbsp;D I S T I N C T I O N E}}<br />Zonarum, qua simul causæ distributionis earum &amp; in cœlo &amp; in terra cernuntur. }} {{c|[[File:DeSacrobosco DeSphaera Fig24.png|600px]]}}<noinclude></noinclude> 2yh1l6aixeipywg32gskrn2t3mtrym4 0 86289 281727 281570 2026-09-23T20:53:21Z Sjgallagher2 29663 281727 wikitext text/x-wiki {{header | OperaeTitulus = De Sphaera Mundi | Scriptor = Iohannes de Sacrobosco | Annus = ca. 1230 | Genera = Physica | Liber = Sphaera_Ioannis_de_Sacrobosco_emendata._Elia_Vineti_Santonis_scholia_in_eandem_Sphaeram,_ab_ipso_authore_restituta._Adiunximus_huic_libro_compendium_in_Sphaeram_(IA_bub_gb_hZh9BYVGr7wC_3).pdf | Editio = Sphaera Ioannis de Sacrobosco Emendata. Elias Vinetus, Venetiis 1586. }} {{incomplete}} <pages index="Sphaera_Ioannis_de_Sacrobosco_emendata._Elia_Vineti_Santonis_scholia_in_eandem_Sphaeram,_ab_ipso_authore_restituta._Adiunximus_huic_libro_compendium_in_Sphaeram_(IA_bub_gb_hZh9BYVGr7wC_3).pdf" from=1 to =1 /> <br /> == Index. == * [[De_sphaera_Ioannis_de_Sacrobosco/Proemium|Proemia.]] * [[De sphaera Ioannis de Sacrobosco/Capitulum primum|I. Capitulum primum, de compositione Sphæræ, quid sit Sphæra, quid sit eius centrum, quid axis sphæræ, quid sit polus mundi, quot sint sphæræ, quae sit forma munidi.]] * [[De sphaera Ioannis de Sacrobosco/Capitulum secundum|II. Capitulum secundum, de circulis, ex quibus sphæra materialis componiture: &amp; illa super cœlestis, quæ per istam imaginatur, componi intelligitur.]] * [[De sphaera Ioannis de Sacrobosco/Capitulum tertium|III. Capitulum tertium, de ortu &amp; occasu signorum, &amp; de diuersitate dierum &amp; noctium, &amp; de diuisione climatum.]] * [[De sphaera Ioannis de Sacrobosco/Capitulum quartum|IV. Capitulum quartum, de circulis &amp; motibus planetarum, &amp; de causis eclipsium Solis &amp; Lunæ.]] 5dg8dx6hbven9wvrltuvc480uvfm4n5 107 86294 281678 281594 2026-09-23T14:20:05Z Sjgallagher2 29663 281678 wikitext text/x-wiki == Typographical conventions == I am using the following conventions when transcribing: * Ablative/adverb diacritics (e.g. certè, verò; or â for 1st decl abl) '''are included''' * Scribal abbreviations like ú for nasal endings or q́;for enclitic -que '''are expanded''' * & is used as it appears in the text * ''i'' and ''j'' are both used as they appear in the text * ''u'' and ''v'' are both used as they appear in the text * No standardization of spelling (e.g. cœlum -/-> cælum) The spelling standardization may change in the future, since the various versions of De Sphaera themselves don't stick to a particular format (e.g. some have Spæra, some Spera, some Sphæra). If anyone should want to help transcribing, be aware of the following scribal abbreviations. See e.g. page 21 for examples. * An acute accent often replaces a nasal (-n or -m), e.g. cóntra -> contra, occidút -> occidunt, firmaméti -> firmamenti * A grave accent often denotes an adverb or conjunction, e.g. verò, certè, quòd, quàm * ę = æ ''or'' œ, as in cęlum -> cœlum, quę -> quæ * ꝑ (p with line through descender) = ''per'' * .n. = ''enim'' * ᷒ = ''-us'' at the end of a word * qđ (q+d with line through ascender) = ''quod'' * ꝙ (symbol resembling qp) = ''quod'' I've also found hó used to abbreviate ''homo'', which is a less common one, so many other abbreviations might be used. For further references, you can use: * Cappelli, ''The Elements of Abbreviation in Medieval Latin Paleography'' (1982) ** [https://centerfordigitalhumanities.github.io/cappelli/index.mini.html Full version online] ** [https://kuscholarworks.ku.edu/server/api/core/bitstreams/91924fe7-aa19-4490-b17e-5443587bfa87/content Preface] * [[wikipedia:List_of_medieval_Latin_abbreviations|Wikipedia List of medieval Latin abbreviations]] Another source of difficulty is Attic Greek ligatures. The best reference is W. H. Ingram's *The Ligatures of Early Printed Greek*, a brief about Ingram's experience learning to read Greek ligatures found in 16th and 17th century books, including a fairly comprehensive table of ligatures. [[Usor:Sjgallagher2|Sjgallagher2]] ([[Disputatio Usoris:Sjgallagher2|disputatio]]) 00:29, 23 Septembris 2026 (UTC) nyhxtqx0bj4d49opifpag43y4vco131 281679 281678 2026-09-23T14:20:26Z Sjgallagher2 29663 281679 wikitext text/x-wiki == Typographical conventions == I am using the following conventions when transcribing: * Ablative/adverb diacritics (e.g. certè, verò; or â for 1st decl abl) '''are included''' * Scribal abbreviations like ú for nasal endings or q́;for enclitic -que '''are expanded''' * & is used as it appears in the text * ''i'' and ''j'' are both used as they appear in the text * ''u'' and ''v'' are both used as they appear in the text * No standardization of spelling (e.g. cœlum -/-> cælum) The spelling standardization may change in the future, since the various versions of De Sphaera themselves don't stick to a particular format (e.g. some have Spæra, some Spera, some Sphæra). If anyone should want to help transcribing, be aware of the following scribal abbreviations. See e.g. page 21 for examples. * An acute accent often replaces a nasal (-n or -m), e.g. cóntra -> contra, occidút -> occidunt, firmaméti -> firmamenti * A grave accent often denotes an adverb or conjunction, e.g. verò, certè, quòd, quàm * ę = æ ''or'' œ, as in cęlum -> cœlum, quę -> quæ * ꝑ (p with line through descender) = ''per'' * .n. = ''enim'' * ᷒ = ''-us'' at the end of a word * qđ (q+d with line through ascender) = ''quod'' * ꝙ (symbol resembling qp) = ''quod'' I've also found hó used to abbreviate ''homo'', which is a less common one, so many other abbreviations might be used. For further references, you can use: * Cappelli, ''The Elements of Abbreviation in Medieval Latin Paleography'' (1982) ** [https://centerfordigitalhumanities.github.io/cappelli/index.mini.html Full version online] ** [https://kuscholarworks.ku.edu/server/api/core/bitstreams/91924fe7-aa19-4490-b17e-5443587bfa87/content Preface] * [[wikipedia:List_of_medieval_Latin_abbreviations|Wikipedia List of medieval Latin abbreviations]] Another source of difficulty is Attic Greek ligatures. The best reference is W. H. Ingram's 'The Ligatures of Early Printed Greek', a brief paper about Ingram's experience learning to read Greek ligatures found in 16th and 17th century books, including a fairly comprehensive table of ligatures. [[Usor:Sjgallagher2|Sjgallagher2]] ([[Disputatio Usoris:Sjgallagher2|disputatio]]) 00:29, 23 Septembris 2026 (UTC) h13simpf9rx0cgro8somz8rcv09f9u6 104 86296 281695 2026-09-23T19:41:44Z Catgolin 32186 Imperfectum 281695 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Catgolin" />{{sidenotes begin|side=right}} {{rh||{{Capituli|Monasterii Sancti Albani.}}|87}}</noinclude>{{Marginalia dextra|{{c|John IV,<br/>26th<br/>Abbot,<br/>A.D.<br/>1302–8.{{hr}}}}Wyundham is excempt from the authority of the Eschaetor.}} Albani,<noinclude></noinclude> hs6xakka1xujj6lo6o67dufgx5guwvc 281728 281695 2026-09-23T20:54:26Z Catgolin 32186 /* Nondum emendata */ 281728 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Catgolin" />{{sidenotes begin|side=right}} {{rh||{{Capituli|Monasterii Sancti Albani.}}|87}}</noinclude>{{Marginalia dextra|{{c|John IV,<br/>26th<br/>Abbot,<br/>A.D.<br/>1302–8.{{hr}}}}Wyundham is excempt from the authority of the Eschaetor.}} Albani, et Cellæ de Wymundham prædictæ, Thesaurario Domini Reis, et Justiciariis de Banco, et aliis multis de Consilio Domini Regis, apud Eboracum, existentibus, in publico monstravit. Quibus visis, auditis, dilignter disputatis, et examinatis, et allocatis omnibus libertatibus dictas Ecclesias et Cellam contingentibus, absque quorumcunque, sive cujuscunque, subjectionibus, ad præsentationem Domini Abbatis, Dominum Johannem de Stevenache in Priorem dictæ Cellæ admiserunt; prohibendo Escaetoribus per breve Domini Regis, ne de dicto Prioratu, seu de exitibus inde provenientibus, ratione vacationis nullo modo se intromitterent; et siquid inde levaverint, illud sine dilatione restaurarent. {{t3|Continuatio processus et materiæ proxime prætitulatæ.}} {{Marginalia dextra|John de Stevenache returns to ST. Alban's, and is congratulated on his success.}} Negotiis itaque prænominatis per sollertiam et diligentiam Fratris Johannis de Stevenache, auxiliante gratia divina, constanter expeditis, apud Sanctum Albanum festinabat redire; qui illuc adveniens, expositis seriatim negotiis pro quibus ierat, non solum ab Abbate suo, verum etiam ab omnibus fidedignis ibidem commorantibus, prout negotiorum necessariorum <ref>Sic in MS.</ref>promotori, et in eisdem <ref>''affective'' in MS.</ref>effective expedienti congruiter, gratanter receptus est. {{Marginalia dextra|After resisting the appointment, Stevenache returns, as Prior, to Wymundham.}} Post paucorum inibi dierum prehendinationem atque officium, <ref>''Celerarii'' in MS.</ref>Cellerarii, ut prius, administrationem, per obedientiam regularis observantiæ ab Abbate coactus, curam Prioratus de Wmundham recipere, et illuc quam curam Prioratus de Wymundham recipere, et illuc quam citius adire, coartabatur. Curam vero antedictam cum toto mentis conamine per multos dies renuit accipere. Denique, juxta Benedicti, beati patris nostri, admonitionem, proprii sui cordis voluntatem reliquit, et prædicti Prioratus curam, cum onere suo, recepit regendam; statimque, rebus suis ordinate dispositis, cum confratre<noinclude>{{hr}} <references /></noinclude> d9ujlq5f2jktuku03z4kx3emituk6au 0 86297 281725 2026-09-23T20:48:15Z Sjgallagher2 29663 Paginam instituit, scribens '{{header | OperaeTitulus = De Sphaera | OperaeWikiPagina = De sphaera Ioannis de Sacrobosco | Scriptor = Iohannes de Sacrobosco | SubTitulus = Capitulum secundum, ''de circulis, ex quibus sphæra materialis componiture: & illa super cœlestis, quæ per istam imaginatur, componi intelligitur.'' }} {{liber |Ante=Capitulum primum |AnteNomen=De sphaera Ioannis de Sacrobosco/Capitulum primum |Post=Capitulum tertium |PostNomen=De sphaera Ioannis de Sacrobo...' 281725 wikitext text/x-wiki {{header | OperaeTitulus = De Sphaera | OperaeWikiPagina = De sphaera Ioannis de Sacrobosco | Scriptor = Iohannes de Sacrobosco | SubTitulus = Capitulum secundum, ''de circulis, ex quibus sphæra materialis componiture: & illa super cœlestis, quæ per istam imaginatur, componi intelligitur.'' }} {{liber |Ante=Capitulum primum |AnteNomen=De sphaera Ioannis de Sacrobosco/Capitulum primum |Post=Capitulum tertium |PostNomen=De sphaera Ioannis de Sacrobosco/Capitulum tertium }} <pages index="Sphaera_Ioannis_de_Sacrobosco_emendata._Elia_Vineti_Santonis_scholia_in_eandem_Sphaeram,_ab_ipso_authore_restituta._Adiunximus_huic_libro_compendium_in_Sphaeram_(IA_bub_gb_hZh9BYVGr7wC_3).pdf" from=25 to =40 fromsection=ch2 /> 1x2bzttx05htxaj7h78ckgo8f2kfdp2 104 86298 281729 2026-09-23T21:01:02Z Catgolin 32186 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '{{Marginalia sinistra|{{c|John IV.,<br/>26th<br/>Abbot,<br/>A.D.<br/>1302–8.{{hr}}}}The Priory is delivered into his hands, without deduction or alienation.}} suo, monacho, decentique familia, versus Wymundham profectus est, et in die Jovis proxima post Festum <ref>''Scolastice'' in MS.</ref>Scholasticæ Virginis, anno Gratiæ supradicto, ante horam primam, ad dictum Prioratum suum pervenit; et absque Escaetoris seu alicujus perturbatione dictu... 281729 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Catgolin" />{{sidenotes begin}} {{rh|88|{{capituli|Gesta Abbatum}}|}}</noinclude>{{Marginalia sinistra|{{c|John IV.,<br/>26th<br/>Abbot,<br/>A.D.<br/>1302–8.{{hr}}}}The Priory is delivered into his hands, without deduction or alienation.}} suo, monacho, decentique familia, versus Wymundham profectus est, et in die Jovis proxima post Festum <ref>''Scolastice'' in MS.</ref>Scholasticæ Virginis, anno Gratiæ supradicto, ante horam primam, ad dictum Prioratum suum pervenit; et absque Escaetoris seu alicujus perturbatione dictum cœnobium suum ingressus est; Adventus sui causam Sub-escaetori, in dicto Prioratu permissione tunc commoranti, litteras Domini W. Escaetoris de vacatione dictæ domus, sicut manifeste prænotatur, ex integro demonstravit; quibus visis et intellectis, secundum tenorem prædictarum litterarum, prædictus Escaetor curam dictæ domus in omnibus dicto Priori, sine aliqua retentione proventuum, vel alienatione bonorum aliorum, plenarie liberavit. {{Marginalia sinistra|John de Stevenache is formally installed Prior of Wymundham.}} Deinde congregato Conventu in Capitulo, intravit dictus Frater Johannes, cum monacho qui secum venerat, non quasi Prior, sed quasi Abbatis nuncius; completisque ad Ordinem spectantibus, monachus, qui cum eo venerat, mandatum Domini Abbatis Conventui directum, de præfixione dicti FRatris Johannis in Priorem de Wymundham, in scriptis demonstravit; quod quidem mandatum pariter omnes gaudentes receperunt; eidem Priori locum dederunt, et, quasi filii obedientiæ, subjectionem impenderunt; sperantes, per Dei gratiam, <ref>This passage is incomplete.</ref>prædecessoris su, quantum ad regiminis honestatem, et fratrum suorum tranquilitatem, uniformiter se conformare. Terminato autem Capitulo, Conventus cum processione chorum intravit; et accedentes ad dictum FRatrem Johannem, ejusdem loci Supprior, et monachus qui Domini Abbatis nomine illuc advenerat, sine aliqua sæcularium præsentia, pacifice installaverunt. Postea, juxta Ordinis consuetudinem, redierunt in claustrum. {{Marginalia sinistra|Great debts due from the Priory.}} Invenit autem domum illam tunc temporis diversis creditoribus in mille et sexcentis marcis esse obligatam.<noinclude>{{hr}} <references /></noinclude> 6poq0ubv3bialr9f14t6eqwxyz3jfqb