Wikisource lawikisource https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicifons Disputatio Vicifontis Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Scriptor Disputatio Scriptoris Pagina Disputatio Paginae Liber Disputatio Libri TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 1431 282739 282648 2026-10-05T21:58:20Z Saumache 27923 282739 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Quintus Ennius |OperaeTitulus= Annales |OperaeWikiPagina= Annalium fragmenta |Annus= Saeculum II a.Ch.n. |SubTitulus= fragmenta |Genera= Carmina epica |Editio= 1874, Oxford; [[:en:Author:John Wordsworth|John Wordsworth]], apud ''Fragments and Specimens of Early Latin'', pp 299-307. |Fons= [https://www.google.com/books/edition/Fragments_and_Specimens_of_Early_Latin/pFwtAQAAMAAJ?gbpv=1&pg=PA299 Google Books]. Numeri ex E. H. Warmington (Loeb Classical Library) [https://archive.org/details/remainsofoldlati01warmuoft/page/3/mode/1up?view=theater editione anni 1935] sunt. }} == Liber I == <poem> <!--24 Macrobius, VI, I, 11 : ' Est locus, Hesperiam Grai cogno- mine dicunt ' (4era., I, 530; 111,163). Ennius in I — Est locus, Hesperiam quam mortales perhibebant, 25 Varro, L.L., VII, 28 : ' Cascum ' vetus esse significat E. quod ait — quam prisci casci populi tenuere Latini. Cp. Cic., Tusc. Disp., I, 12, 27. 26 Varro, L.L., V, 42 {de Capitolio) : Hunc antea montem Saturnium appellatum prodiderunt et ab eo late Satumiam terrain ut etiam Ennius appellat — Saturnia terra 27-8 Nonius, 197, 2 : ' Caelum ' neutro. Masculino . . . Ennius — Saturno quem Caelus genuit. Cp. Charis., ap. G.L., I, 72, 13 K. 29 Nonius, 216, 31 : ' Obsidio ' . . . neutro Ennius — Quom saevo obsidio magnus Titanus premebat, _^M ^* quam Macrob. quem St. lapsu typograph. ; sed rectef "• saevo lun. sos Havet suo cdd. ' Sc. Greeks, V., CL. » V., CL-CLI. « v., CLI. 12 I ANNALS 24 Italy and the Latins : Macrobius : ' There is a region which the Greeks call by name " Western Land." ' Ennius in the first book — There is a region which mortals" used to call Western Land,' 25 Varro : That ' cascus ' means ' old ' is shown by Ennius because he says — which the ancient Latin folk of eld did hold.* 26 The early connexion of Latium with Saturn : ' Varro says of the Capitoline Hill : Men have recorded that once upon a time this hill was called ' Saturn's ' and hence in a broad sense they record — Saturn's Land as Ennius among others calls it. 27-8 The fortunes of Saturn : Nonius : ' Caelum ' neuter. In a masculine form . . . Ennius — To Saturn whom Sky begat. 29 Why he fled to Italy : Nonius : ' Obsidio ' . . . neuter in Ennius — When great Titan was afflicting him with cruel duress.** "^ Enniushimself in £'uAe7n€ru« (see pp. 420-3) told how Titan kept Saturn imprisoned, and how Saturn fled to Italy. This line, however, is a hexameter and surely belongs to the Annals, not to Euhemerus, which was UTitten in septenarii.--> quos homines quondam Laurentis terra recepit.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VII#61|Institutiones grammaticae 7.61]]</ref>{{r|30}} <!--Atilius Fortunat., ap. G.L., VI, 284, 20 K : Maximus qui est versus syllabas habet XVII . . . minimus habet XII ut est Ennianus —--> Olli respondit rex Albai Longai.{{r|31}} ::{{font-size|90%|[Ilia Aeneae filia sororem adloquitur.]}} Excita cum tremulis anus attulit artubus lumen,{{Versus|32}} Talia commemorat lacrimans, exterrita somno: ‘Eurudica prognata pater quam noster amavit, Vires vitaque corpus meum nunc deserit omne.{{Versus|35}} Nam me visus homo pulcher per amoena salicta Et ripas raptare locosque novos: ita sola Postilla germana soror, errare videbar Tardaque vestigare et quaerere te, neque posse Corde capessere: semita nulla pedem stabilibat.{{Versus|40}} Exin compellare pater me voce videtur His verbis: “o gnata, tibi sunt ante ferendae Aerumnae, post ex fluvio fortuna resistet.” Haec ecfatus pater, germana, repente recessit Nec sese dedit in conspectum corde cupitus,{{Versus|45}} Quamquam multa manus ad caeli caerula templa Tendebam lacrumans et blanda voce vocabam. Vix aegro cum corde meo me somnus reliquit.’{{Versus|48}} ::{{font-size|90%|[Romulo auspicia data.]}} Curantes magna cum cura cumcupientes{{Versus|80}} Regni dant operam simul auspicio augurioque. .&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. [Hinc] Remus auspicio se devovet atque secundam Solus avem servat. at Romulus pulcher in alto Quaerit Aventino, servat genus altivolantum.{{Versus|85}} Certabant urbem Romam Remoramne vocarent. Omnibus cura viris uter esset induperator. Expectant vel uti, consul cum mittere signum Volt, omnes avidi spectant ad carceris oras, Quam mox emittat pictis e faucibus currus:{{Versus|90}} Sic expectabat populus atque ora tenebat Rebus, utri magni victoria sit data regni. Interea sol albus recessit in infera noctis. Exin candida se radiis dedit icta foras lux. Et simul ex alto longe pulcherruma praepes{{Versus|95}} Laeva volavit avis: simul aureus exoritur sol. Cedunt de caelo ter quattor corpora sancta Avium, praepetibus sese pulchrisque locis dant. Conspicit inde sibi data Romulus esse priora, Auspicio regni stabilita scamna locumque.{{Versus|100}} ::{{font-size|90%|[Romuli nenia.]}} Romulus in caelo cum dis genitalibus aevum{{Versus|114}} Degit.{{Versus|115}} </poem> ==Liber II: Regna Numae Pompilii, Tulli Hostilii, Anci Marcii== <poem> ::{{font-size|90%|[Romulus a populo maeretur.]}} {{gap|15em}}simul inter{{r|117}} sese sic memorant: ‘O Romule Romule die qualem te patriae custodem di genuerunt! O pater o genitor o sanguen dis oriundum!<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#66|Institutiones grammaticae 6.66]]</ref><ref>[[Divinae institutiones/Liber I#15.30|Divinae institutiones 1.15.30]]</ref>{{r|120}} ‘Tu produxisti nos intra luminis oras.<ref>[[De re publica/Liber Primus#64|de re publica 1.64]]</ref>{{r|121}} <!--Cp. Lactant., Div. Inst., I, 15, 30 : {{wl|Q356433|Priscianus}}, [[Institutiones grammaticae/Liber VI#66|institutiones<br>grammaticae 6.66]]--> 'Et simul effugit speres ita funditus nostras . . .<ref>Festus, 492, 6 : ' Speres ' antiqui pluraliter dicebant, ut E' lib. II—</ref>{{r|122}} <!--11' it- trib. lib. II Prise, lib. I Colonna sec. vetws exemplar Prise. vocabvla pectora tenet desiderium fortasse Ennio tribuenda. diu cd. m. 1 dia m. 2 dura Steinacker fida Krarup--> ::{{font-size|90%|[Successoris quaestio ad Romulum.]}} Et qui se sperat Romae regnare Quadratae?<ref>Festus, 346, 5</ref>{{r|123}} ::{{font-size|90%|[Regnum Pompilii. Colloquium Numae cum Egeria.]}} Olli respondit suavis sonus Egeriai,<ref>Varro, L.L., VII, 42</ref>{{r|124}} <!--* olli ' valet dictum ' illi ' ab ' olla ' et ' olio.' Cp. Serv., ad Aen., XI, 236.--> ::{{font-size|90%|[Sacra quae Numa instituit.]}} Mensas constituit idemque ancilia;{{r|125}} libaque fictores Argeos et tutulatos.<ref>Varro, L.L., VII, 4</ref>{{r|126}} <!--Liba quod libandi causa fiunt : fictores dicti a fingendis libis, Argei ab Argis . . . tutulati dicti hi qui in sacris in capitibus habere solent ut metam.--> ::{{font-size|90%|[Sed corpus eius avibus devoratur.]}} Vulturus in silvis miserum mandebat homonem.{{r|141}} Heu! Quam crudeli condebat membra sepulchre!<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#15|institutiones grammaticae 6.15]]</ref>{{r|142}} <!--Cp. Charis., ap. O.L., I, 147, 15 K : Serv., ad Aen., VI, 595. Schol. Bamb., ad Stat., Theb., Ill, 508.--> ::{{font-size|90%|[Destructio Albae Longae Tullo duce.]}} At tuba terribili sonitu taratantara dixit.<ref>[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II#313|Servius, In Vergilii Aeneidem commentarii 2.313]]</ref><ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VIII#103|Institutiones grammaticae 8.103]]</ref>{{r|143}} <!--Cp. Serv., ad Aen., IX, 501 : 'At tuba terribilem sonitum.' Servius ad 486: 'At domus interior' : de Albano excidio<br>translatus est locus.--> </poem> ==Liber V== <poem> {{r|167}}Inicit inritatus, tenet occasus, iuvat res.<ref>Festus, 194, 12</ref> {{r|168}}ansatas mittunt de turribus<ref>Nonius, [[De compendiosa doctrina/Liber XIX#556.20|556, 19]]</ref> {{r|169}}Cogebant hostes lacrumantes ut misererent.<ref>Priscianus, ap. O.L., II, 428, 14 K</ref> {{r|170}}Bellum acquis manibus nox intempesta diremit.<ref>Acro, ad Hor., Ep., II, 2, 98</ref> {{r|171}}quod per amoenam urbem leni fluit agmine flumen.<ref>Macrobius, S., VI, 4, 4</ref> {{r|172}}nomine Burrus uti memorant a stirpe supremo.<ref>Nonius, 226, 29; cp. Fest., 454, 28 : 402,16.</ref> </poem> == Liber VI == <poem> (''fragmenta quae exstant omnia'') ::{{font-size|90%|[Bellum cum Pyrrho Epiri rege.]}} Quis potis ingentis oras evolvere belli?{{Versus|173}} Tum cum corde suo divum pater atque hominum rex{{Versus|207}} Effatur.{{Versus|208}} ::{{font-size|90%|[Postumius apud Tarentinos.]}} ::::.&emsp;.&emsp;.&emsp;.&emsp;. Contra carinantes verba atque obscena profatus.{{Versus|12}} ::{{font-size|90%|[Tarentini Pyrrhum arcessunt.]}} Navus repertus homo Graio patre Graius homo rex,{{Versus|178}} Nomine Burrus uti memorant a stirpe supremo.{{Versus|172}} Intus in occulto mussabant …{{Versus|179}} ::{{font-size|90%|[Oraculum Apollinis Pyrrho datum.]}} Aio te Aeacida Romanos vincere posse.{{Versus|174}} ::::stolidum genus Aeacidarum Bellipotentes sunt magis quam sapientipotentes.{{Versus|176}} ::{{font-size|90%|[Proletarii armantur.]}} Proletarius publicitus scuteisque feroque{{Versus|526}} Ornatur ferro, muros urbemque forumque Excubiis curant.{{Versus|528}} Balantum pecudes quatit: omnes arma requirunt.{{Versus|180}} ::{{font-size|90%|[Arbores ad rogos faciendos caeduntur.]}} Incedunt arbusta per alta, securibus caedunt,{{Versus|181}} Percellunt magnas quercus, exciditur ilex, Fraxinus frangitur atque abies consternitur alta.{{Versus|183}} Pinus proceras pervortunt: omne sonabat Arbustum fremitu silvai frondosai.{{Versus|185}} ::{{font-size|90%|[Epigramma Pyrrhi in templo Tarentini Iovis.]}} Qui antehae invicti fuerunt, pater optime Olympi,{{Versus|21}} Hos et ego in pugna vici victusque sum ab isdem.{{Versus|22}} ::{{font-size|90%|[Pyrrhi de captivis reddendis praeclara sententia.]}} Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis:{{Versus|186}} Non cauponantes bellum sed belligerantes, Ferro non auro vitam cernamus utrique.{{Versus|188}} Vosne velit an me regnare, era quidve ferat Fors Virtute experiamur. Et hoc simul accipe dictum:{{Versus|190}} Quorum virtutei belli fortuna pepercit, Eorundem libertati me parcere certumust. Dono ducite, doque volentibus cum magnis Dis.{{Versus|193}} ::{{font-size|90%|[Sententia ab Appio dicta.]}} Quo vobis mentes rectae quae stare solebant{{Versus|194}} Antehac, dementes sese flexere viai? Sed quid ego hic animo lamentor?{{Versus|196}} ::{{font-size|90%|[Cineas redit re infecta.]}} Orator sine pace redit regique refert rem.{{Versus|197}} ::{{font-size|90%|[Cineas rem Pyrrho refert.]}} … ast animo superant atque asp''era p''rima{{Versus|198}} Volnera belli despernunt.{{Versus|199}} … decretum est fossari corpora telis.{{Versus|510}} Dum quidem unus homo Romanus toga superescit.{{Versus|486}} ::{{font-size|90%|[Decius nepos apud Asculum se devovet.]}} … divi hoc audite parumper,{{Versus|200}} Ut pro Romano populo prognariter armis Certando prudens animam de corpore mitto.{{Versus|202}} ::{{font-size|90%|[De rebus ad Beneventum gestis.]}} Lumen … scitus agaso{{Versus|203}} Vertitur interea caelum cum ingentibus signis.{{Versus|205}} Ut primum tenebris abiectis indalbabat.{{Versus|206}} ::{{font-size|90%|[Laus M’. Curii.]}} Quem nemo ferro potuit superare nec auro.{{Versus|209}} </poem> == Liber VII == <poem> ::{{font-size|90%|[Gemini Servilii amicus describitur.]}} Haece locutus vocat quocum bene saepe libenter{{Versus|210}} Mensam sermonesque suos rerumque suarum Comiter impartit, magnam cum lassus diei Partem fuisset de summis rebus regundis Consilio iudu foro lato sanctoque senatu: Cui res audacter magnas parvasque iocumque{{Versus|215}} Eloqueretur, et cuncta malaque et bona dictu Evomeret, si qui vellet, tutoque locaret. Quocum multa volup ''ac'' gaudia clamque palamque. Ingenium cui nulla malum sententia suadet Ut faceret facinus, levis, haut malus, doctus, fidelis,{{Versus|220}} Suavis homo, facundus, suo contentus, beatus, Scitus, secunda loquens in tempore, commodus verbum Paucum, multa tenens antiqua sepulta, vestutas Qu''em'' facit et mores veteresque novosque tenentem, Multorum veterum leges divumque hominumque;{{Versus|225}} Prudenter qui dicta loquive tacereve possit: Hunc inter pugnas compellat Servilius sic:—{{Versus|227}} <!--Festus, 340, 24 : ' Quianam ' pro quare ... — — --> quianam dictis nostris sententia flexa est?{{r|228}} <!--Cp. Paul., ex F., 341, 9.--> <!--Festus, 476, 17 : ' Sas.' . . . Eiusdem lib. VII fatendum est earn significari cum ait —--> nec quisquam sophiam sapientia quae perhibetur{{r|229}} in somnis vidit prius quam sam discere coepit.{{r|230}} <!--Cp. Paul., ex F., 477, 4.--> ::{{font-size|90%|[Ennii de Naevio sententia.]}} &emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;&emsp;scripsere alii rem{{Versus|231}} Versibus quos olim Faunei vatesque canebant; Cum neque Musarum scopulos quisquam superarat{{Versus|233}} Nec dicti studiosus erat,{{Versus|234}} ::::::::::ante hunc Nos ausi reserare …{{Versus|235}} <!--Probus, ad Georg., II, 506 : ' Sarrano dormiat ostrc' Tyriam purpuram vult intelligi Sarranum ostrum. Tyron enim Sarram appellatam Homerus docet, quern etiam Ennius sequitur auctorem cum dicit —-->Poenos Sarra oriundos{{r|236}} <!--Festus, 324, 15 : ' Puelli ' per deminutionem a pueris dicti sunt. Itaque et Ennius ait—-->Poeni suos soliti dis sacrificare puellos{{r|237}}<!--Cp. Paul., ex F., 325, 5; Nonius, 158, 20.--> Appius indixit Karthaginiensibus bellum.<ref>[[De inventione/Liber I#27|De inventione 1.19.27]]</ref>{{r|238}} <!--Servius (auctus) ad Georg., II, 449 : ' Buxum ' lignum non arborem dixit, quamvis Ennii exemplo et arborem potuerit dicere neutro genere. Ille enim sic in septimo —-->{{gap|11em}}longique cupressi{{r|239}} stant sectis foliis et amaro corpora buxum.{{r|240}} <!--Charisius, ap. G.L., I, 130, 29 K : ' Frus.' ' Haec fhis' quia sic ab Ennio est declinatum Annalium libro VII —-->{{gap|8em}}russescunt frundes{{r|241}} <!--Nonius, 385, 5 : ' Rumor,' favor, auxiliatio ... —-->{{gap|6em}}Legio aggreditur Romana ruinas,{{r|242}} mox auferre domos, populi rumore secundo.{{r|243}} <!--244 Festus, 428, 1 : ' Sos ' pro eos . . . ^-->Dum censent terrere minis, hortantur ibi sos.{{r|244}} <!--Festus, 538, 34 : ' Tonsam ' Ennius significat remum, quod quasi tondeatur ferro, cum ait lib. VII —-->‘Poste recumbite vestraque pectora pellite tonsis.’{{r|245}} Pone petunt, exim referunt ad pectora tonsas.{{r|246}}<!--Cp. Paul., ex. F., 539, 13.--> Sulphureas posuit spiramina Naris ad undas.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#31|Institutiones grammaticae 6.31]]</ref>{{r|255}} </poem> ==Liber VIII: Bellum Punicum secundum usque ad Scipionis abitum Africam== <poem> ::{{font-size|90%|[Initium belli.]}} {{gap|8em}}postquam Discordia taetra{{Versus|258}} Belli ferratos postes portasque refregit.<ref>[[Sermones (Horatius)/Liber I/Sermo IV#60|Sermones (Horatius) 1.4.60-61]]</ref>{{Versus|259}} <!--PorphjTio ad loc. Est sensus : Si dissolvas versus vel meos vel Lucilii, non invenies eadem membra quae sunt in Ennianis versibus, qui magno scilicet spiritu et verbis altioribus compositi sunt, velut hi sunt ' Postquam e.q.s. Cp. Verg., Aen., VII, 622 : Belli ferratos rupit Saturnia postes. Serv., ad 622 ; Aero, ad Hor., Lc.--> corpore tartarino prognata paluda virago,{{r|260}} cui par imber et ignis spiritus et gravis terra.{{r|261}}<ref>Probus, ad Verg., EcL, VI, 31</ref> <!--Cp. Varr., L.L., VII, 37; Test., 546, 2.--> {{gap|8em}}<proeliis{{gap|4em}}promulgatis> Pellitur e medio sapientia, vi geritur res,{{Versus|263}} Spernitur orator bonus, horridus miles amatur. Haut doctis dictis certantes sed maledictis{{Versus|265}} Miscent inter sese inimicitiam agitantes. Non ex iure manu consertum sed magis ferro Rem repetunt, regnumque petunt, vadunt solida vi.<ref>[[Noctes Atticae/Liber XX#X.IV|Noctes Atticae 20.10.4]]</ref>{{Versus|268}} {{gap|10em}}Poenos Didone oriundos<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#18|Institutiones grammaticae 6.18]]</ref>{{r|269}} </poem> == Liber IX == <poem> ::{{font-size|90%|[De consulatu Cethegi et Tuditani, v. c. 548.]}} Additur orator Cornelius saviloquenti{{Versus|300}} Ore Cethegus Marcus Tuditano conlega Marci filius{{Versus|302}} … is dictust ollis popularibus olim, Qui tum vivebant homines atque aevum agitabant, Flos delibatus populi suadaeque medulla.{{Versus|305}} ::{{font-size|90%|[De Hannibale.]}} {{gap|2em}}… mortalem summum fortuna repente{{Versus|313}} Reddidit, ''e'' summo regno ut famul infimus esset.<ref>Nonius, 110, 8</ref> {{r|315}}‘Sed quid ego haec memoro? Dictum factumque facit frux.<ref>Priscianus, [[Institutiones grammaticae/Liber VI#93|6, 93]].</ref> </poem> == Liber X == <poem> ::{{font-size|90%|[Bellum Macedonicum.]}} Insece Musa manu Romanorum induperator{{Versus|322}} Quod quisque in bello gessit cum rege Philippo.{{Versus|323}} Egregie cordatus homo catus Aelius Sextus.{{Versus|326}} ::{{font-size|90%|[Charopi Epirotae pastor T. Quinctium adloquitur.]}} Sollicitari te Tite sic noctesque diesque{{Versus|331}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* O Tite si quid ego adiuero curamve levasso,{{Versus|327}} Quae nunc te coquit et versat in pectore fixa, Ecquid erit praemi?{{Versus|329}} &emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;*&emsp;&emsp;* Ille vir haud magna cum re, set plenus fidei.{{Versus|330}} ::{{font-size|90%|[T. Quinctius ante pugnam ad Cynoscephalas.]}} Aspectabat virtutem legionis ''suai'',{{Versus|333}} ''Ex''pectans si mussaret quae denique pausa Pugnandi fieret aut duri ''finis'' laboris.{{Versus|335}} </poem> == Liber XI == <poem> Quae neque Dardaniis campis potuere perire,{{Versus|349}} Nec cum capta capi, nec cum combusta cremari.{{Versus|350}} </poem> ==Liber XII== <poem> ::{{font-size|90%|[Fabii Cunctatoris elogium.]}} {{r|360}}Unus homo nobis cunctando restituit rem. Noenum rumores ponebat ante salutem; {{r|362}}ergo postque magisque viri nunc gloria claret.<ref>[[De officiis/Liber I#84|De officiis 1.24.84]]</ref>{{r|362}}<!--Cp. Macrob., S., VI, 1, 23: 'Unus qui nobis cunctando restituit rem (Aen., VI, 846). Ennius in XII : ' Unus ... I rem. Serv., ad Aen., VI, 845; Cic, de Sencct., 4, 10; ad ^ Alt., II, 19, 2; Senec, de Bene/., IV, 27, 2; Seren. Sammon., I de Med., 1092; Sueton., Tib., 21; Liv., XXX, 26, 7; Ov., Fast., II, 240-42 : Polyb., Ill, 105, 8; SO., VI, 613 s.--> {{r|363}}Omnes mortales victores, cordibus imis laetantes, vino curatos, somnus repente {{r|365}}in campo passim mollissimus perculit acris.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#17|Prisciani institutiones gramaticae 5.17]], [[Institutiones grammaticae/Liber VI#40|6.40]]</ref>{{r|365}} </poem><!--Gellius, XVII, 21, 43 : Ennium . . . M. Varro . . . scripsit, . . . cum septimum et sexagesimum annum haberet, duodecimum Annalem scripsisse idque ipsum Ennium in eodem libro dicere.--> ==Liber XIV== <poem> Verrunt extemplo placide mare marmore flavo;{{r|372}} caeruleum spumat sale conferta rate pulsum.<ref>[[Noctes Atticae/Liber II#XXVI.21|Noctes Atticae 2.26.21]]</ref>{{r|373}} Caeruleum spumat sale conferta rate pulsum{{r|372}} per mare<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#45|Institutiones grammaticae 5.45]]</ref>{{r|373}} Litora lata sonunt{{r|377}} ‘Nunc est ille dies quom gloria maxima sese{{r|378}} nobis ostendat, si vivimus sive morimur.’<ref>[[Institutiones grammaticae]]</ref>{{r|379}} Macrobius, S., VI, 4, 6 : ' Tum ferreus hastis | horret ager ' {Am., XI, 601). 'Horret' mire se habet, sed et Enniua in quarto decimo — Horrescit telis exercitus asper utrimque.{{r|380}} . . . sed et ante omnes Homerus (//., XIII, 3.39) : (<f>pi^ev Cp. Verg., Ae7i., VII, 526, XII, 663. Priscianus, ap. G.L., II, 518, 13 K : Vetustissimi tamen tam producebant quam corripiebant supradicti verbi, id est tutudi, paenultimam . . . — Infit, 'O cives, quae me fortuna fero sic{{r|381}} contudit indignum bello, confecit acerbo,{{r|382}} Festus, 236, 5 : ' Ob ' . . . pro ' ad ' . . . — Omnes occisi, obcensique in nocte serena.{{r|383}} </poem> ==Liber XV== <poem> ::{{font-size|90%|[Obsidium ad Ambraciam duce Fulvio Nobiliore.]}} Malos diffindunt, fiunt tabulata falaeque<ref>Nonius, 114, 5</ref>{{r|384}} Occumbunt multi letum ferroque lapique<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#66|Institutiones grammaticae 6.66]]</ref>{{r|385}} aut intra muros aut extra praecipe casu.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#95|Institutiones grammaticae 6.95]]</ref>{{r|386}} Arcus aspiciunt, mortalibus quae perhibentur<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#74|Institutiones grammaticae 6.74]]</ref>{{r|387}} <!--Macrobius, S., VI, 2, 30 : Sunt alii loci plurimorum versuum quos Maro in opus suum cum paucorum immutatione verborum a veteribus transtulit . . . de Pandaro et Bitia aperientibus portas locus {Aen., IX, 672 if.) acceptus est ex libro quiuto decimo Ennii qui induxit Histros duos in obsidione crupisse porta ot stragem de obsidente hoste fecisse. Cf. Virg., Aen., IX, 672-687 ; //., XII, 127 ff.--> Sicut fortis equus spatio qui saepe supremo{{r|388}} vicit Olympia, nunc senio confectus quiescit,<ref>[[Cato maior de senectute#14|Cato maior de senectute 5.14]]</ref>{{r|389}} <!--Equi fortis et victoris senectuti comparat suam. Cp. 'oAu/aTTia viKdv (Thuc., I, 126; al.).--> </poem> ==Liber XVI== <poem> {{r|390}}Quippe vetusta virum non est satis bella moveri?<ref>Festus, 340, 21</ref> {{r|391}}{{gap|5em}}post aetate pigret subferre laborem.<ref>Nonius, 219, 14</ref> {{r|392}}postremo longinque dies quod fregerit aetas . . .<ref>Gellius, IX, 14, 5; Plinius, VII, 101</ref> {{r|393}}Reges per regnum statuasque sepulchraque quaerunt; aedificant nomen, summa nituntur opum vi.<ref>Macrobius, S., VI, 1, 17</ref> {{r|395}}Aestatem autumnus sequitur, post acer hiems it.<ref>Priscianus, ap. G.L., II, 152, 17 K</ref> {{r|396}}Primus senex bradys in regimen belloque peritus<ref>Festus, 386, 4; cp. Serv., ad Aen., VI, 685 </ref> {{r|397}}Quos ubi rex Epulo spexit de cautibus celsis,<ref>Festus, 490, 29; cp. Varro, L.L., VI, 82.</ref> {{r|398}}montibus obstipis obstantibus unde oritur nox.<ref>Festus, 220, 25</ref> {{r|399}}‘Si luci si nox si mox si iam data sit frux.<ref>Priscianus, [[Institutiones grammaticae/Liber VI#93|6.93]]</ref> {{r|400}}‘Nox quando mediis signis praecincta volabit,<ref>Festus, 344, 32</ref> {{r|401}}{{gap|15em}}interea fax occidit oceanumque rubra tractim obruit aethra.<ref>Macrobius, 8., VI, 4, 19</ref> {{r|403}}Hic insidiantes vigilant, partim requiescunt contecti gladiis, sub scutis ore faventes.<ref>Servius (auctus) ad ''Georg''., IV, 230; cp. Serv. (auct.) ad ''Georg.'', I, 18.</ref> </poem> == Liber XVII == <poem> <!--Festus, 510, 28: 'Specus' feminino genere ... Ennius—-->Tum cava sub monte late specus intus patebat.<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#75|institutiones gramaticae VI, 75]]</ref>{{r|427}} ... dux ipse vias<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VI#6|institutiones gramaticae VI, 6]]</ref>{{r|428}} <!--[Res gestae {{Minor|A.V.C.}} 572, 573.-->Concurrunt vel uti venti cum spiritus austri{{Versus|430}} Imbricitor aquiloque suo cum flamine contra Indu mari magno fluctus extollere certant.{{Versus|432}} <!--Macrobius, S., VI, 1, 21. [[Aeneis/Liber XI#745|Aeneis 11.745]]. Ennius in XVII—-->Tollitur in caelum clamor exortus utrimque.{{r|433}} <!--Servius (auctus), ad Georg., IV, 188-->‘Noenu decet mussare bonos qui facta labore{{r|434}} nixi militiae perperere.{{r|435}} <!--Nonius, 134, 19-->{{gap|12em}}neque corpora firma{{r|436}} longiscunt quicquam. <!--::{{font-size|90%|idem—}}-->quom soles eadem facient longiscere longe.{{r|438}} </poem> == Liber XVIII == <poem> ::{{font-size|90%|[Pugna C. Aelii tribuni; cf. Liv. xli. 4.]}} Undique conveniunt vel ut imber tela tribuno:{{Versus|409}} Configunt parmam, tinnit astilibus umbo Aerato sonitu galeae: sed nec pote quisquam Undique nitendo corpus discerpere ferro.{{Versus|412}} Semper ''o''bundantes hastas frangitque quatitque: Totum sudor habet corpus multumque laborat, Nec respirandi fit copia: praepete ferro Histri tela manu iacientes sollicitabant.{{Versus|416}} ::{{font-size|90%|[De se ipso.]}} Nos sumus Romani qui fuimus ante Rudini.{{Versus|10}} Sicut fortis equus, spatio qui saepe supremo{{Versus|388}} Vicit Olimpia, nunc senio confectus quiescit.{{Versus|389}} </poem> ==Incertae Sedis Fragmenta.== <poem> Exin per terras postquam celerissimus rumor{{r|455}}<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber VII#57|Institutiones grammaticae 7.57]]</ref> Moribus antiquis res stat Romana virisque.{{Versus|467}} Septingenti sunt paulo plus aut minus anni Augusto augurio postquam inclita condita Roma est.{{Versus|469}} Et tum sic ut equus, qui de praesepibus fartus{{Versus|517}} Vincla suis magnis animis abrupit, et inde Fert sese campi per caerula laetaque prata{{Versus|519}} Celso pectore, saepe iubam quassat simul altam, Spiritus ex anima calida spumas agit albas.{{Versus|521}} Interea fugit albus iubar Hyperionis cursum<ref>[[Institutiones grammaticae/Liber V#44|Institutiones grammaticae 5.44]]</ref>{{r|559}} Perque fabam repunt et mollia crura reponunt.{{Versus|563}} </poem> 5qegemy5l35dro2trfq78ql4j3sykts 0 3247 282722 275789 2026-10-05T20:12:37Z Saumache 27923 282722 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus=Aeneis |OperaeWikiPagina=Aeneis |Annus=inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} <div class="text"> {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=Aeneis/Liber II }} <poem> Ille ego, quī quondam gracilī modulātus avēna {{versus|A}} carmen, et ēgressus silvīs vīcīna coēgī {{versus|B}} ut quamvis avidō pārērent arva colōnō, {{versus|C}} gratum opus agricolīs, at nunc horrentia Mārtis {{versus|D}} Arma virumque canō, Trōiae quī prīmus ab ōrīs{{r|0|}} Ītaliam, fātō profugus, Lāvīniaque vēnit lītora, multum ille et terrīs iactātus et altō vī superum saevae memorem Iūnōnis ob īram; multa quoque et bellō passus, dum conderet urbem, {{versus|5}} īnferretque deōs Latiō, genus unde Latīnum, Albānīque patrēs, atque altae moenia Rōmae. Mūsa, mihī causās memorā, quō nūmine laesō, quidve dolēns, rēgīna deum tot volvere cāsūs īnsignem pietāte virum, tot adīre labōrēs {{versus|10}} impulerit. Tantaene animīs caelestibus īrae? Urbs antīqua fuit, Tyriī tenuēre colōnī, Karthāgō, Ītaliam contrā Tiberīnaque longē ōstia, dīves opum studiīsque asperrima bellī; quam Iūnō fertur terrīs magis omnibus ūnam {{versus|15}} posthabitā coluisse Samō; hīc illius arma, hīc currus fuit; hoc rēgnum dea gentibus esse, sī quā fāta sinant, iam tum tenditque fovetque. 'Prōgeniem' sed enim 'Trōiānō ā sanguine dūcī' audierat 'Tyriās ōlim quae verteret arcēs; {{versus|20}} hinc populum lātē rēgem bellōque superbum ventūrum excidiō Libyae: sīc volvere Parcās. Id metuēns, veterisque memor Sāturnia bellī, prīma quod ad Trōiam prō cārīs gesserat Argīs necdum etiam causae īrārum saevīque dolōrēs {{versus|25}} exciderant animō: manet altā mente repostum iūdicium Paridis sprētaeque iniūria fōrmae, et genus invīsum, et raptī Ganymēdis honōrēs. Hīs accēnsa super, iactātōs aequore tōtō Trōas, reliquiās Danaum atque immītis Achillī, {{versus|30}} arcēbat longē Latiō, multōsque per annōs errābant, āctī fātīs, maria omnia circum. Tantae mōlis erat Rōmānam condere gentem! Vix ē cōnspectū Siculae tellūris in altum vēla dabant laetī, et spūmās salis aere ruēbant, {{versus|35}} cum Iūnō, aeternum servāns sub pectore vulnus, haec sēcum: 'Mēne inceptō dēsistere victam, nec posse Ītaliā Teucrōrum āvertere rēgem? Quippe vetor fātīs. Pallāsne exūrere classem Argīvum atque ipsōs potuit submergere pontō, {{versus|40}} ūnius ob noxam et furiās Āiācis Oīleī? Ipsa, Iovis rapidum iaculāta ē nūbibus ignem, disiēcitque ratēs ēvertitque aequora ventīs, illum expīrantem trānsfīxō pectore flammās turbine corripuit scopulōque īnfīxit acūtō. {{versus|45}} Ast ego, quae dīvum incēdō rēgīna, Iovisque et soror et coniūnx, ūnā cum gente tot annōs bella gerō! Et quisquam nūmen Iūnōnis adōrat praetereā, aut supplex ārīs impōnet honōrem?' Tālia flammātō sēcum dea corde volūtāns {{versus|50}} nimbōrum in patriam, loca fēta furentibus austrīs, Aeoliam venit. Hīc vastō rēx Aeolus antrō luctantīs ventōs tempestātēsque sonōrās imperiō premit ac vinclīs et carcere frēnat. Illī indignantēs magnō cum murmure montis {{versus|55}} circum claustra fremunt; celsā sedet Aeolus arce scēptra tenēns, mollitque animōs et temperat īrās. Nī faciat, maria ac terrās caelumque profundum quippe ferant rapidī sēcum verrantque per aurās. Sed pater omnipotēns spēluncīs abdidit ātrīs, {{versus|60}} hoc metuēns, mōlemque et montēs insuper altōs imposuit, rēgemque dedit, quī foedere certō et premere et laxās scīret dare iussus habēnās. Ad quem tum Iūnō supplex hīs vōcibus ūsa est: 'Aeole, namque tibī dīvum pater atque hominum rēx {{versus|65}} et mulcēre dedit flūctūs et tollere ventō, gens inimīca mihī Tyrrhēnum nāvigat aequor, Īlium in Ītaliam portāns victōsque Penātīs: incute vim ventīs submersāsque obrue puppīs, aut age dīversōs et dīssice corpora pontō. {{versus|70}} Sunt mihi bis septem praestantī corpore Nymphae, quārum quae fōrmā pulcherrima Dēiopēa, cōnubiō iungam stabilī propriamque dicābō, omnīs ut tēcum meritīs prō tālibus annōs exigat, et pulchrā faciat tē prōle parentem.' {{versus|75}} Aeolus haec contrā: 'Tuus, ō rēgīna, quid optēs explōrāre labor; mihi iussa capessere fās est. Tū mihi, quodcumque hoc rēgnī, tū scēptra Iovemque conciliās, tū dās epulīs accumbere dīvum nimbōrumque facis tempestātumque potentem.' {{versus|80}} Haec ubi dicta, cavum conversā cuspide montem impulit in latus: ac ventī, velut agmine factō, quā data porta, ruunt et terrās turbine perflant. Incubuēre marī, tōtumque ā sēdibus īmīs ūnā Eurusque Notusque ruunt crēberque procellīs {{versus|85}} Āfricus, et vastōs volvunt ad lītora flūctūs. Īnsequitur clāmorque virum strīdorque rudentum. Ēripiunt subitō nūbēs caelumque diemque Teucrōrum ex oculīs; pontō nox incubat ātra. Intonuēre polī, et crēbrīs micat ignibus aethēr, {{versus|90}} praesentemque virīs intentant omnia mortem! Extemplō Aenēae solvuntur frīgore membra: ingemit, et duplicēs tendēns ad sīdera palmās tālia vōce refert: 'Ō terque quaterque beātī, quīs ante ōra patrum Trōiae sub moenibus altīs {{versus|95}} contigit oppetere! Ō Danaum fortissime gentis Tȳdīdē! Mēne Īliacīs occumbere campīs nōn potuisse tuāque animam hanc effundere dextrā? Saevus ubi Aeacidae tēlō iacet Hector, ubi ingēns Sarpēdōn, ubi tot Simoīs correpta sub undīs {{versus|100}} scūta virum galeāsque et fortia corpora volvit?' Tālia iactantī strīdēns Aquilōne procella vēlum adversa ferit, flūctūsque ad sīdera tollit. Franguntur rēmī; tum prōra āvertit, et undīs dat latus; īnsequitur cumulō praeruptus aquae mōns. {{versus|105}} Hī summō in flūctū pendent; hīs unda dehīscēns terram inter flūctūs aperit; furit aestus harēnīs. Trīs Notus abreptās in saxa latentia torquet (saxa vocant Italī mediīs quae in flūctibus 'Ārās' dorsum immāne marī summō) trīs Eurus ab altō {{versus|110}} in brevia et Syrtīs urget, miserābile vīsū, inlīditque vadīs atque aggere cingit harēnae. Ūnam, quae Lyciōs fīdumque vehēbat Orontēn, ipsius ante oculōs ingēns ā vertice pontus in puppim ferit: excutitur prōnusque magister {{versus|115}} volvitur in caput; ast illam ter flūctus ibīdem torquet agēns circum, et rapidus vorat aequore vertex. Adpārent rārī nantēs in gurgite vastō, arma virum, tabulaeque, et Trōia gāza per undās. Iam validam Īlioneī nāvem, iam fortis Achātae, {{versus|120}} et quā vectus Abās, et quā grandaevus Alētēs, vīcit hiems; laxīs laterum compāgibus omnēs accipiunt inimīcum imbrem, rīmīsque fatīscunt. Intereā magnō miscērī murmure pontum, ēmissamque hiemem sēnsit Neptūnus, et īmīs {{versus|125}} stāgna refūsa vadīs, graviter commōtus; et altō prōspiciēns, summā placidum caput extulit undā. Disiectam Aenēae, tōtō videt aequore classem, flūctibus oppressōs Trōas caelīque ruīnā, nec latuēre dolī frātrem Iūnōnis et īrae. {{versus|130}} Eurum ad sē Zephyrumque vocat, dehinc tālia fātur: 'Tantane vōs generis tenuit fīdūcia vestri? Iam caelum terramque meō sine nūmine, ventī, miscēre, et tantās audētis tollere mōlēs? Quōs ego! Sed mōtōs praestat compōnere flūctūs. {{versus|135}} Post mihi nōn similī poenā commissa luētis. Mātūrāte fugam, rēgīque haec dīcite vestrō: 'Nōn illī imperium pelagī saevumque tridentem, sed mihi sorte datum'. Tenet ille immānia saxa, vestrās, Eure, domōs; illā sē iactet in aulā {{versus|140}} Aeolus, et clausō ventōrum carcere rēgnet.' Sīc ait, et dictō citius tumida aequora plācat, collēctāsque fugat nūbēs, sōlemque redūcit. Cȳmothoē simul et Trītōn adnīxus acūtō dētrūdunt nāvīs scopulō; levat ipse tridentī; {{versus|145}} et vastās aperit Syrtīs, et temperat aequor, atque rotīs summās levibus perlābitur undās. Ac velutī magnō in populō cum saepe coorta est sēditiō, saevitque animīs ignōbile vulgus, iamque facēs et saxa volant, furor arma ministrat; {{versus|150}} tum, pietāte gravem ac meritīs sī forte virum quem cōnspexēre, silent, arrēctīsque auribus adstant; ille regit dictīs animōs, et pectora mulcet, sīc cūnctus pelagī cecidit fragor, aequora postquam prōspiciēns genitor caelōque invectus apertō {{versus|155}} flectit equōs, currūque volāns dat lōra secundō. Dēfessī Aeneadae, quae proxima lītora, cursū contendunt petere, et Libyae vertuntur ad ōrās. Est in sēcessū longō locus: īnsula portum efficit obiectū laterum, quibus omnis ab altō {{versus|160}} frangitur inque sinūs scindit sēsē unda reductōs. Hinc atque hinc vastae rūpēs geminīque minantur in caelum scopulī, quōrum sub vertice lātē aequora tūta silent; tum silvīs scaena coruscīs dēsuper horrentīque ātrum nemus imminet umbrā. {{versus|165}} Fronte sub adversā scopulīs pendentibus antrum, intus aquae dulcēs vīvōque sedīlia saxō, nymphārum domus: hīc fessās nōn vincula nāvīs ūlla tenent, uncō nōn alligat ancora morsū. Hūc septem Aenēās collēctīs nāvibus omnī {{versus|170}} ex numerō subit; ac magnō tellūris amōre ēgressī optātā potiuntur Trōes harēnā, et sale tābentīs artūs in lītore pōnunt. Ac prīmum silicī scintillam excūdit Achātēs, succēpitque ignem foliīs, atque ārida circum {{versus|175}} nūtrīmenta dedit, rapuitque in fōmite flammam. Tum Cererem corruptam undīs Cereāliaque arma expediunt fessī rērum, frūgēsque receptās et torrēre parant flammīs et frangere saxō. Aenēās scopulum intereā cōnscendit, et omnem {{versus|180}} prōspectum lātē pelagō petit, Anthea sī quem iactātum ventō videat Phrygiāsque birēmīs, aut Capyn, aut celsīs in puppibus arma Caīcī. Nāvem in cōnspectū nūllam, trīs lītore cervōs prōspicit errantīs; hōs tōta armenta sequuntur {{versus|185}} ā tergō, et longum per vallīs pāscitur agmen. Cōnstitit hīc, arcumque manū celerīsque sagittās corripuit, fīdus quae tēla gerēbat Achātēs; ductōrēsque ipsōs prīmum, capita alta ferentīs cornibus arboreīs sternit, tum volgus, et omnem {{versus|190}} miscet agēns tēlīs nemora inter frondea turbam; nec prius absistit, quam septem ingentia victor corpora fundat humī, et numerum cum nāvibus aequet. Hinc portum petit, et sociōs partītur in omnīs. Vīna bonus quae deinde cadīs onerārat Acestēs {{versus|195}} lītore Trīnacriō dederatque abeuntibus hērōs dīvidit, et dictīs maerentia pectora mulcet: 'Ō sociī, neque enim ignārī sumus ante malōrum! Ō passī graviōra, dabit deus hīs quoque fīnem. Vōs et Scyllaeam rabiem penitusque sonantīs {{versus|200}} accestis scopulōs, vōs et Cyclōpia saxa expertī: revocāte animōs, maestumque timōrem mittite: forsan et haec ōlim meminisse iuvābit. Per variōs cāsūs, per tot discrīmina rērum tendimus in Latium; sēdēs ubi fāta quiētās {{versus|205}} ostendunt; illīc fās rēgna resurgere Trōiae. Dūrāte, et vōsmet rēbus servāte secundīs.' Tālia vōce refert, curīsque ingentibus aeger spem vultū simulat, premit altum corde dolōrem. Illī sē praedae accingunt, dapibusque futūrīs; {{versus|210}} tergora dēripiunt costīs et viscera nūdant; pars in frusta secant veribusque trementia fīgunt; lītore aēna locant aliī, flammāsque ministrant. Tum vīctū revocant vīrīs, fūsīque per herbam implentur veteris Bacchī pinguisque ferīnae. {{versus|215}} Postquam exēmpta famēs epulīs mēnsaeque remōtae, āmissōs longō sociōs sermōne requīrunt, spemque metumque inter dubiī, seu vīvere crēdant, sīve extrēma patī nec iam exaudīre vocātōs. Praecipuē pius Aenēās nunc ācris Orontī, {{versus|220}} nunc Amycī cāsum gemit et crūdēlia sēcum fāta Lycī, fortemque Gyān, fortemque Cloanthum. Et iam fīnis erat, cum Iuppiter aethere summō dēspiciēns mare vēlivolum terrāsque iacentīs lītoraque et lātōs populōs, sīc vertice caelī {{versus|225}} cōnstitit, et Libyae dēfīxit lūmina rēgnīs. Atque illum tālīs iactantem pectore cūras trīstior et lacrimīs oculōs suffūsa nitentīs adloquitur Venus: 'Ō quī rēs hominumque deumque aeternīs regis imperiīs, et fulmine terrēs, {{versus|230}} quid meus Aenēās in tē committere tantum, quid Trōes potuēre, quibus, tot fūnera passīs, cūnctus ob Ītaliam terrārum clauditur orbīs? Certē hinc Rōmānōs ōlim, volventibus annīs, hinc fore ductōrēs, revocātō ā sanguine Teucrī, {{versus|235}} quī mare, quī terrās omnī diciōne tenērent, pollicitus, quae tē, genitor, sententia vertit? Hōc equidem occāsum Trōiae trīstīsque ruīnās sōlābar, fātīs contrāria fāta rependēns; nunc eadem fortūna virōs tot cāsibus āctōs {{versus|240}} īnsequitur. Quem dās fīnem, rēx magne, labōrum? Antēnor potuit, mediīs ēlapsus Achīvīs, Illyricōs penetrāre sinūs, atque intima tūtus rēgna Liburnōrum, et fontem superāre Timāvī, unde per ōra novem vastō cum murmure montis {{versus|245}} it mare prōruptum et pelagō premit arva sonantī. Hīc tamen ille urbem Patavī sēdēsque locāvit Teucrōrum, et gentī nōmen dedit, armaque fīxit Trōiā; nunc placidā compostus pāce quiēscit: nōs, tuā prōgeniēs, caelī quibus adnuis arcem, {{versus|250}} nāvibus, īnfandum, āmissīs, ūnīus ob īram prōdimur atque Italīs longē disiungimur ōrīs. Hic pietātis honōs? Sīc nōs in scēptra repōnis?' Ollī subrīdēns hominum sator atque deōrum, vultū, quō caelum tempestātēsque serēnat, {{versus|255}} ōscula lībāvit nātae, dehinc tālia fātur: 'Parce metū, Cytherēa: manent immōta tuōrum fāta tibī; cernēs urbem et prōmissa Lavīnī moenia, sublīmemque ferēs ad sīdera caelī magnanimum Aenēān; neque mē sententia vertit. {{versus|260}} Hic tibi, fābor enim, quandō haec tē cūra remordet, longius et volvēns fātōrum arcāna movēbō, bellum īngēns geret Ītaliā, populōsque ferōcīs contundet, mōrēsque virīs et moenia pōnet, tertia dum Latiō rēgnantem vīderit aestās, {{versus|265}} ternaque trānsierint Rutulīs hīberna subāctīs. At puer Ascanius, cui nunc cognōmen Iūlō additur (Īlus erat, dum rēs stetit Īlia regnō), trīgintā magnōs volvendīs mēnsibus orbīs imperiō explēbit, rēgnumque ab sēde Lavīnī {{versus|270}} trānsferet, et Longam multā vī mūniet Albam. Hīc iam ter centum tōtōs rēgnābitur annōs gente sub Hectoreā, dōnec rēgīna sacerdōs, Mārte gravis, geminam partū dabit Īlia prōlem. Inde lupae fulvō nūtrīcis tegmine laetus {{versus|275}} Rōmulus excipiet gentem, et Māvortia condet moenia, Rōmānōsque suō dē nōmine dīcet. Hīs ego nec mētās rērum nec tempora pōnō; imperium sine fīne dedī. Quīn aspera Iūnō, quae mare nunc terrāsque metū caelumque fatīgat, {{versus|280}} cōnsilia in melius referet, mēcumque fovēbit Rōmānōs rērum dominōs gentemque togātam: sīc placitum. Veniet lustrīs lābentibus aetās, cum domus Assaracī Pthīam clārāsque Mycēnās servitiō premet, ac victīs dominābitur Argīs. {{versus|285}} Nāscētur pulchrā Trōiānus orīgine Caesar, imperium Ōceanō, fāmam quī terminet astrīs, Iūlius, ā magnō dēmissum nōmen Iūlō. Hunc tū ōlim caelō, spoliīs Orientis onustum, accipiēs sēcūra; vocābitur hīc quoque vōtīs. {{versus|290}} Aspera tum positīs mītēscent saecula bellīs; cāna Fidēs, et Vesta, Remō cum frātre Quirīnus, iūra dabunt; dīrae ferrō et compāgibus artīs claudentur bellī portae; Furor impius intus, saeva sedēns super arma, et centum vīnctus aēnīs {{versus|295}} post tergum nōdīs, fremet horridus ōre cruentō.' Haec ait, et Māiā genitum dēmittit ab altō, ut terrae, utque novae pateant Karthāginis arcēs hospitiō Teucrīs, nē fātī nescia Dīdō fīnibus arcēret: volat ille per āera magnum {{versus|300}} rēmigiō alārum, ac Libyae citus adstitit ōrīs. Et iam iussa facit, pōnuntque ferōcia Poenī corda volente deō; in prīmīs rēgīna quiētum accipit in Teucrōs animum mentemque benignam. At pius Aenēās, per noctem plūrima volvēns, {{versus|305}} ut prīmum lūx alma data est, exīre locōsque explōrāre novōs, quās ventō accesserit ōrās, quī teneant, nam inculta videt, hominēsne feraene, quaerere cōnstituit, sociīsque exācta referre. Classem in convexō nemorum sub rūpe cavātā {{versus|310}} arboribus clausam circum atque horrentibus umbrīs occulit; ipse ūnō graditur comitātus Achātē, bīna manū lātō crispāns hastīlia ferrō. Cui māter mediā sēsē tulit obvia silvā, virginis ōs habitumque gerēns, et virginis arma {{versus|315}} Spartānae, vel quālis equōs Threissa fatīgat Harpalycē, volucremque fugā praevertitur Hebrum. Namque umerīs dē mōre habilem suspenderat arcum vēnātrīx, dederatque comam diffundere ventīs, nūda genū, nōdōque sinus collecta fluentīs. {{versus|320}} Ac prior: 'Heus' inquit 'iuvenēs, mōnstrāte meārum vīdistis sī quam hīc errantem forte sorōrum, succinctam pharetrā et maculōsae tegmine lyncis, aut spūmantis aprī cursum clāmōre prementem.' Sīc Venus; et Veneris contrā sīc fīlius ōrsus: {{versus|325}} 'Nūlla tuārum audīta mihī neque vīsa sorōrum. Ō quam tē memorem, virgō? Namque haud tibi vultus mortālis, nec vōx hominem sonat: Ō, dea certē! An Phoebī soror? An nymphārum sanguinis ūna? Sīs fēlīx, nostrumque levēs, quaecumque, labōrem, {{versus|330}} et, quō sub caelō tandem, quibus orbis in ōrīs iactēmur, doceās. Ignārī hominumque locōrum- que errāmus, ventō hūc vastīs et flūctibus āctī: multa tibi ante ārās nostrā cadet hostia dextrā.' Tum Venus: 'Haud equidem tālī mē dignor honōre; {{versus|335}} virginibus Tyriīs mōs est gestāre pharetram, purpureōque altē sūrās vincīre cothurnō. Pūnica rēgna vidēs, Tyriōs et Agēnoris urbem; sed fīnēs Libycī, genus intractābile bellō. Imperium Dīdō Tyriā regit urbe profecta, {{versus|340}} germānum fugiēns. Longa est iniūria, longae ambāgēs; sed summa sequar fastīgia rērum. 'Huic coniūnx Sychaēus erat, dītissimus aurī Phoenīcum, et magnō miserae dīlēctus amōre, cui pater intāctam dederat, prīmīsque iugārat {{versus|345}} ōminibus. Sed rēgna Tyrī germānus habebat Pygmaliōn, scelere ante aliōs immānior omnēs. Quōs inter medius vēnit furor. Ille Sychaeum impius ante ārās, atque aurī caecus amōre, clam ferrō incautum superat, sēcūrus amōrum {{versus|350}} germānae; factumque diū cēlāvit, et aegram, multa malus simulāns, vānā spē lūsit amantem. Ipsa sed in somnīs inhumātī vēnit imāgō coniugis, ōra modīs attollēns pallida mīrīs, crūdēlīs ārās trāiectaque pectora ferrō {{versus|355}} nūdāvit, caecumque domūs scelus omne retēxit. Tum celerāre fugam patriāque excēdere suādet, auxiliumque viae veterēs tellūre reclūdit thēsaurōs, ignōtum argentī pondus et aurī. Hīs commōta fugam Dīdō sociōsque parābat: {{versus|360}} conveniunt, quibus aut odium crūdēle tyrannī aut metus ācer erat; nāvīs, quae forte parātae, corripiunt, onerantque aurō: portantur avārī Pygmaliōnis opēs pelagō; dux fēmina factī. Dēvēnēre locōs, ubi nunc ingentia cernēs {{versus|365}} moenia surgentemque novae Karthāginis arcem, mercātīque solum, factī dē nōmine Byrsam, taurīnō quantum possent circumdare tergō. Sed vōs quī tandem? Quibus aut vēnistis ab ōrīs? Quōve tenētis iter?' Quaerentī tālibus ille {{versus|370}} suspīrāns, īmōque trahēns ā pectore vōcem: 'Ō dea, sī prīmā repetēns ab orīgine pergam, et vacet annālīs nostrōrum audīre labōrum, ante diem clausō compōnat Vesper Olympō. Nōs Trōiā antīquā, sī vestrās forte per aurīs {{versus|375}} Trōiae nōmen iit, dīversa per aequora vectōs forte suā Libycīs tempestās adpulit ōrīs. Sum pius Aenēās, raptōs quī ex hoste Penātēs classe vehō mēcum, fāmā super aethera nōtus. Ītaliam quaerō patriam et genus ab Iove summō. {{versus|380}} Bis dēnīs Phrygium cōnscendī nāvibus aequor, mātre deā mōnstrānte viam, data fāta secūtus; vix septem convulsae undīs Eurōque supersunt. Ipse ignōtus, egēns, Libyae dēserta perāgrō, Eurōpā atque Asiā pulsus.' Nec plūra querentem {{versus|385}} passa Venus mediō sīc interfāta dolōre est: 'Quisquis es, haud, crēdō, invīsus caelestibus aurās vītālīs carpīs, Tyriam quī advēneris urbem. Perge modo, atque hinc tē rēgīnae ad līmina perfer. Namque tibī reducēs sociōs classemque relātam {{versus|390}} nūntiō, et in tūtum versīs Aquilōnibus āctam, nī frūstrā augurium vānī docuēre parentēs. Aspice bis sēnōs laetantīs agmine cycnōs, aetheriā quōs lāpsa plagā Iovis āles apertō turbābat caelō; nunc terrās ōrdine longō {{versus|395}} aut capere, aut captās iam dēspectāre videntur: ut reducēs illī lūdunt strīdentibus ālīs, et coetū cīnxēre polum, cantūsque dedēre, haud aliter puppēsque tuae pūbēsque tuōrum aut portum tenet aut plēnō subit ōstia vēlō. {{versus|400}} Perge modo, et, quā tē dūcit via, dīrige gressum.' Dīxit, et āvertēns roseā cervīce refulsit, ambrosiaeque comae dīvīnum vertice odōrem spīrāvēre, pedēs vestis dēflūxit ad īmōs, et vēra incessū patuit dea. Ille ubi mātrem {{versus|405}} adgnōvit, tālī fugientem est vōce secūtus: 'Quid nātum totiēns, crūdēlis tū quoque, falsīs lūdis imāginibus? Cūr dextrae iungere dextram nōn datur, ac vērās audīre et reddere vōcēs?' Tālibus incūsat, gressumque ad moenia tendit: {{versus|410}} at Venus obscūrō gradientīs aere saepsit, et multō nebulae circum dea fūdit amictū, cernere nē quis eōs, neu quis contingere posset, mōlīrīve moram, aut veniendī poscere causās. Ipsa Paphum sublīmis abit, sēdēsque revīsit {{versus|415}} laeta suās, ubi templum illī, centumque Sabaeō tūre calent ārae, sertīsque recentibus halant. Corripuēre viam intereā, quā sēmita monstrat. Iamque ascendēbant collem, quī plūrimus urbī imminet, adversāsque adspectat dēsuper arcēs. {{versus|420}} Mīrātur mōlem Aenēās, māgālia quondam, mīrātur portās strepitumque et strāta viārum. Īnstant ārdentēs Tyriī pars dūcere mūrōs, mōlīrīque arcem et manibus subvolvere saxa, pars optāre locum tēctō et conclūdere sulcō. {{versus|425}} Iūra magistrātūsque legunt sanctumque senātum; hīc portūs aliī effodiunt; hīc alta theātrīs fundāmenta locant aliī, immānīsque columnās rūpibus excīdunt, scaenīs decora alta futūrīs. Quālis apēs aestāte novā per flōrea rūra {{versus|430}} exercet sub sōle labor, cum gentis adultōs ēdūcunt fētūs, aut cum līquentia mella stīpant et dulcī distendunt nectare cellās, aut onera accipiunt venientum, aut agmine factō ignāvum fūcōs pecus ā praesēpibus arcent: {{versus|435}} fervet opus, redolentque thymō frāgrantia mella. 'Ō fortūnātī, quōrum iam moenia surgunt!' Aenēās ait, et fastīgia suspicit urbis. Īnfert sē saeptus nebulā, mīrābile dictū, per mediōs, miscetque virīs, neque cernitur ūllī. {{versus|440}} Lūcus in urbe fuit mediā, laetissimus umbrae, quō prīmum iactāti undīs et turbine Poenī effōdēre locō signum, quod rēgia Iūnō mōnstrārat, caput ācris equī; sīc nam fore bellō ēgregiam et facilem vīctū per saecula gentem. {{versus|445}} Hīc templum Iūnōnī ingēns Sīdōnia Dīdō condēbat, dōnīs opulentum et nūmine dīvae, aerea cui gradibus surgēbant līmina, nexae- que aere trabēs, foribus cardō strīdēbat aēnīs. Hōc prīmum in lūcō nova rēs oblāta timōrem {{versus|450}} lēniit, hīc prīmum Aenēās spērāre salūtem ausus, et adflīctīs melius cōnfīdere rēbus. Namque sub ingentī lustrat dum singula templō, rēgīnam opperiēns, dum, quae fortūna sit urbī, artificumque manūs intrā sē operumque labōrem {{versus|455}} mīrātur, videt Īliacās ex ōrdine pugnās, bellaque iam fāmā tōtum vulgāta per orbem, Atrīdās, Priamumque, et saevum ambōbus Achillem. Cōnstitit, et lacrimāns, 'Quis iam locus' inquit 'Achātē, quae regiō in terrīs nostrī non plēna labōris? {{versus|460}} Ēn Priamus! Sunt hīc etiam sua praemia laudī; sunt lacrimae rērum et mentem mortālia tangunt. Solve metūs; feret haec aliquam tibi fāma salūtem.' Sīc ait, atque animum pictūrā pāscit inānī, multa gemēns, largōque ūmectat flūmine vultum. {{versus|465}} Namque vidēbat, utī bellantēs Pergama circum hāc fugerent Grāī, premeret Trōiāna iuventūs, hāc Phryges, īnstāret currū cristātus Achillēs. Nec procul hinc Rhēsī niveīs tentōria vēlīs adgnōscit lacrimāns, prīmō quae prōdita somnō {{versus|470}} Tӯdīdēs multā vastābat caede cruentus, ārdentīsque āvertit equōs in castra, prius quam pābula gustāssent Trōiae Xanthumque bibissent. Parte aliā fugiēns āmissīs Trōilus armīs, īnfēlīx puer atque impār congressus Achillī, {{versus|475}} fertur equīs, currūque haeret resupīnus inānī, lōra tenēns tamen; huic cervīxque comaeque trahuntur per terram, et versā pulvis inscrībitur hastā. Intereā ad templum nōn aequae Palladis ībant crīnibus Īliadēs passīs peplumque ferēbant, {{versus|480}} suppliciter trīstēs et tūnsae pectora palmīs; dīva solō fīxōs oculōs āversa tenēbat. Ter circum Īliacōs raptāverat Hectora mūrōs, exanimumque aurō corpus vendēbat Achillēs. Tum vērō ingentem gemitum dat pectore ab īmō, {{versus|485}} ut spolia, ut currūs, utque ipsum corpus amīcī, tendentemque manūs Priamum cōnspexit inermīs. Sē quoque prīncipibus permixtum adgnōvit Achīvīs, Ēōāsque aciēs et nigrī Memnonis arma. Dūcit Amāzonidum lūnātīs agmina peltīs {{versus|490}} Penthesilēa furēns, mediīsque in mīlibus ārdet, aurea subnectēns exsertae cingula mammae, bellātrīx, audetque virīs concurrere virgō. Haec dum Dardaniō Aenēae mīranda videntur, dum stupet, obtūtūque haeret dēfīxus in ūnō, {{versus|495}} rēgīna ad templum, fōrmā pulcherrima Dīdō, incessit magnā iuvenum stīpante catervā. Quālis in Eurōtae rīpīs aut per iuga Cynthī exercet Dīāna chorōs, quam mīlle secūtae hinc atque hinc glomerantur Orēades; illa pharetram {{versus|500}} fert umerō, gradiēnsque deās superēminet omnīs: Lātōnae tacitum pertemptant gaudia pectus: tālis erat Dīdō, tālem sē laeta ferēbat per mediōs, īnstāns operī rēgnīsque futūrīs. Tum foribus dīvae, mediā testūdine templī, {{versus|505}} saepta armīs, soliōque altē subnīxa resēdit. Iūra dabat lēgēsque virīs, operumque labōrem partibus aequābat iūstīs, aut sorte trahēbat: cum subitō Aenēās concursū accēdere magnō Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum, {{versus|510}} Teucrōrumque aliōs, āter quōs aequore turbō dispulerat penitusque aliās āvexerat ōrās. Obstipuit simul ipse simul percussus Achātēs laetitiāque metūque; avidī coniungere dextrās ārdēbant; sed rēs animōs incognita turbat. {{versus|515}} Dissimulant, et nūbe cavā speculantur amictī, quae fortūna virīs, classem quō lītore linquant, quid veniant; cūnctīs nam lēctī nāvibus ībant, ōrantēs veniam, et templum clāmōre petēbant. Postquam intrōgressī et cōram data cōpia fandī, {{versus|520}} maximus Īlioneus placidō sīc pectore coepit: 'Ō Rēgīna, novam cui condere Iuppiter urbem iūstitiāque dedit gentīs frēnāre superbās, Trōes tē miserī, ventīs maria omnia vectī, ōrāmus, prohibē īnfandōs ā nāvibus ignīs, {{versus|525}} parce piō generī, et propius rēs aspice nostrās. Nōn nōs aut ferrō Libycōs populāre Penātīs vēnimus, aut raptās ad lītora vertere praedās; nōn ea vīs animō, nec tanta superbia victīs. Est locus, Hesperiam Grāī cognōmine dīcunt, {{versus|530}} terra antīqua, potēns armīs atque ūbere glaebae; Oenōtrī coluēre virī; nunc fāma minōrēs Ītaliam dīxisse ducis dē nōmine gentem. Hīc cursus fuit: cum subitō adsurgēns flūctū nimbōsus Orīōn {{versus|535}} in vada caeca tulit, penitusque procācibus austrīs perque undās, superante salō, perque invia saxa dispulit; hūc paucī vestrīs adnāvimus ōrīs. Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara mōrem permittit patria? Hospitiō prohibēmur harēnae; {{versus|540}} bella cient, prīmāque vetant cōnsistere terrā. Sī genus hūmānum et mortālia temnitis arma at spērāte deōs memorēs fandī atque nefandī.' 'Rēx erat Aenēās nōbīs, quō iūstior alter, nec pietāte fuit, nec bellō māior et armīs. {{versus|545}} Quem sī fāta virum servant, sī vēscitur aurā aetheriā, neque adhūc crūdēlibus occubat umbrīs, nōn metus; officiō nec tē certāsse priōrem paeniteat. Sunt et Siculīs regiōnibus urbēs armaque, Trōiānōque ā sanguine clārus Acestēs. {{versus|550}} Quassātam ventīs liceat subdūcere classem, et silvīs aptāre trabēs et stringere rēmōs: sī datur Ītaliam, sociīs et rēge receptō, tendere, ut Ītaliam laetī Latiumque petāmus; sīn absumpta salūs, et tē, pater optime Teucrum, {{versus|555}} pontus habet Libyae, nec spēs iam restat Iūlī, at freta Sīcaniae saltem sēdēsque parātās, unde hūc advectī, rēgemque petāmus Acestēn.' Tālibus Īlioneus; cūnctī simul ōre fremēbant Dardanidae. {{versus|560}} Tum breviter Dīdō, vūltum dēmissa, profātur: 'Solvite corde metum, Teucrī, sēclūdite cūrās. Rēs dūra et rēgnī novitās mē tālia cōgunt mōlīrī, et lātē fīnīs cūstōde tuērī. Quis genus Aeneadum, quis Trōiae nesciat urbem, {{versus|565}} virtūtēsque virōsque, aut tantī incendia bellī? Nōn obtūnsa adeō gestāmus pectora Poenī, nec tam āversus equōs Tyriā Sōl iungit ab urbe. Seu vōs Hesperiam magnam Sāturniaque arva, sīve Erycis fīnīs rēgemque optātis Acestēn, {{versus|570}} auxiliō tūtōs dīmittam, opibusque iuvābō. Vultis et hīs mēcum pariter cōnsīdere rēgnīs? Urbem quam statuō vestra est, subdūcite nāvīs; Trōs Tyriusque mihī nūllō discrīmine agētur. Atque utinam rēx ipse Notō compulsus eōdem {{versus|575}} adforet Aenēās! Equidem per lītora certōs dīmittam et Libyae lustrāre extrēma iubēbō, sī quibus ēiectus silvīs aut urbibus errat.' Hīs animum arrēctī dictīs et fortis Achātēs et pater Aenēās iamdūdum ērumpere nūbem {{versus|580}} ārdēbant. Prior Aenēān compellat Achātēs: 'Nāte deā, quae nunc animō sententia surgit? omnia tūta vidēs, classem sociōsque receptōs. Ūnus abest, mediō in flūctū quem vīdimus ipsī submersum; dictīs respondent cētera mātris.' {{versus|585}} Vix ea fātus erat, cum circumfūsa repente scindit sē nūbēs et in aethera pūrgat apertum. Restitit Aenēās clārāque in lūce refulsit, ōs umerōsque deō similis; namque ipsa decōram caesariem nātō genetrīx lūmenque iuventae {{versus|590}} purpureum et laetōs oculīs adflārat honōrēs: quāle manūs addunt eborī decus, aut ubi flāvō argentum Pariusve lapis circumdatur aurō. Tum sīc rēgīnam adloquitur, cūnctīsque repente imprōvīsus ait: 'Cōram, quem quaeritis, adsum, {{versus|595}} Trōius Aenēās, Libycīs ēreptus ab undīs. Ō sōla infandōs Trōiae miserāta labōrēs, quae nōs, rēliquiās Danaum, terraeque marisque omnibus exhaustīs iam cāsibus, omnium egēnōs, urbe, domō, sociās. Grātēs persolvere dignās {{versus|600}} nōn opis est nostrae, Dīdō, nec quidquid ubīque est gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem. Dī tibi, sī qua piōs respectant nūmina, sī quid usquam iūstitia est et mēns sibi cōnscia rēctī, praemia digna ferant. Quae tē tam laeta tulērunt {{versus|605}} saecula? Quī tantī tālem genuēre parentēs? In freta dum fluviī current, dum montibus umbrae lustrābunt convexa, polus dum sīdera pāscet, semper honōs nōmenque tuum laudēsque manēbunt, quae mē cumque vocant terrae.' Sīc fātus, amīcum {{versus|610}} Īlionēa petit dextrā, laevāque Serestum, post aliōs, fortemque Gyān fortemque Cloanthum. Obstipuit prīmō aspectū Sīdōnia Dīdō, cāsū deinde virī tantō, et sīc ōre locūta est: 'Quis tē, nāte deā, per tanta perīcula cāsus {{versus|615}} īnsequitur? Quae vīs immānibus applicat ōrīs? Tūne ille Aenēās, quem Dardaniō Anchīsae alma Venus Phrygiī genuit Simoentis ad undam? Atque equidem Teucrum meminī Sīdōna venīre fīnibus expulsum patriīs, nova rēgna petentem {{versus|620}} auxiliō Bēlī; genitor tum Bēlus opīmam vastābat Cyprum, et victor diciōne tenēbat. Tempore iam ex illō cāsus mihi cognitus urbis Trōiānae nōmenque tuum rēgēsque Pelasgī. Ipse hostīs Teucrōs īnsignī laude ferēbat, {{versus|625}} sēque ortum antīquā Teucrōrum ab stirpe volēbat. Quārē agite, ō tēctīs, iuvenēs, succēdite nostrīs. Mē quoque per multōs similis fortūna labōrēs iactātam hāc dēmum voluit cōnsistere terrā. Nōn ignāra malī, miserīs succurrere discō.' {{versus|630}} Sīc memorat; simul Aenēān in rēgia dūcit tēcta, simul dīvum templīs indīcit honōrem. Nec minus intereā sociīs ad lītora mittit vīgintī taurōs, magnōrum horrentia centum terga suum, pinguīs centum cum mātribus agnōs, {{versus|635}} mūnera laetitiamque diēī. At domus interior rēgālī splendida lūxū īnstruitur, mediīsque parant convīvia tēctīs: arte labōrātae vestēs ostrōque superbō, ingēns argentum mēnsīs, caelātaque in aurō {{versus|640}} fortia facta patrum, seriēs longissima rērum per tot ducta virōs antīquā ab orīgine gentis. Aenēās, neque enim patrius cōnsistere mentem passus amor, rapidum ad nāvīs praemittit Achātēn, Ascaniō ferat haec, ipsumque ad moenia dūcat; {{versus|645}} omnis in Ascaniō cārī stat cūra parentis. Mūnera praetereā, Īliacīs ērepta ruīnīs, ferre iubet, pallam signīs aurōque rigentem, et circumtextum croceō vēlāmen acanthō, ōrnātūs Argīvae Helenae, quōs illa Mycēnīs, {{versus|650}} Pergama cum peteret inconcessōsque hymenaeōs, extulerat, mātris Lēdae mīrābile dōnum. Praetereā scēptrum, Īlionē quod gesserat ōlim, maxima nātārum Priamī, collōque monīle bācātum, et duplicem gemmīs aurōque corōnam. {{versus|655}} Haec celerāns iter ad nāvīs tendēbat Achātēs. At Cytherēa novās artēs, nova pectore versat cōnsilia, ut faciem mūtātus et ōra Cupīdo prō dulcī Ascaniō veniat, dōnīsque furentem incendat rēgīnam, atque ossibus implicet ignem; {{versus|660}} quippe domum timet ambiguam Tyriōsque bilinguīs; ūrit atrōx Iūnō, et sub noctem cūra recursat. Ergō hīs āligerum dictīs adfātur Amōrem: 'Nāte, meae vīrēs, mea magna potentia sōlus, nāte, patris summī quī tēla Typhōia temnis, {{versus|665}} ad tē cōnfugiō et supplex tua nūmina poscō. Frāter ut Aēnēas pelagō tuus omnia circum lītora iactētur odiīs Iūnōnis acerbae, nōta tibi, et nostrō doluistī saepe dolōre. Hunc Phoenissa tenet Dīdō blandīsque morātur {{versus|670}} vōcibus; et vereor, quō sē Iūnōnia vertant hospitia; haud tantō cessābit cardine rērum. Quōcircā capere ante dolīs et cingere flammā rēgīnam meditor, nē quō sē nūmine mūtet, sed magnō Aenēae mēcum teneātur amōre. {{versus|675}} Quā facere id possīs, nostram nunc accipe mentem. Rēgius accītū cārī genitōris ad urbem Sīdoniam puer īre parat, mea maxima cūra, dōna ferēns, pelagō et flammīs restantia Trōiae: hunc ego sōpītum somnō super alta Cythēra {{versus|680}} aut super Īdalium sacrātā sēde recondam, nē quā scīre dolōs mediusve occurrere possit. Tū faciem illīus noctem nōn amplius ūnam falle dolō, et nōtōs puerī puer indue vultūs, ut, cum tē gremiō accipiet laetissima Dīdō {{versus|685}} rēgālīs inter mēnsās laticemque Lyaeum, cum dabit amplexūs atque ōscula dulcia fīget, occultum īnspīrēs ignem fallāsque venēnō.' Pāret Amor dictīs cārae genetrīcis, et ālās exuit, et gressū gaudēns incēdit Iūlī. {{versus|690}} At Venus Ascaniō placidam per membra quiētem inrigat, et fōtum gremiō dea tollit in altōs Īdaliae lūcōs, ubi mollis amāracus illum flōribus et dulcī adspīrāns complectitur umbrā. Iamque ībat dictō pārēns et dōna Cupīdo {{versus|695}} rēgia portābat Tyriīs, duce laetus Achātē. Cum venit, aulaeīs iam sē rēgīna superbīs aureā composuit spondā mediamque locāvit. Iam pater Aenēās et iam Trōiāna iuventūs conveniunt, strātōque super discumbitur ostrō. {{versus|700}} Dant famulī manibus lymphās, Cereremque canistrīs expediunt, tōnsīsque ferunt mantēlia villīs. Quīnquāgīnta intus famulae, quibus ōrdine longō cūra penum struere, et flammīs adolēre Penātēs; centum aliae totidemque parēs aetāte ministrī, {{versus|705}} quī dapibus mēnsās onerent et pōcula pōnant. Nec nōn et Tyriī per līmina laeta frequentēs convēnēre, torīs iussī discumbere pictīs. Mīrantur dōna Aenēae, mīrantur Iūlūm flagrantīsque deī vūltūs simulātaque verba, {{versus|710}} pallamque et pictum croceō vēlāmen acanthō. Praecipuē īnfēlīx, pestī dēvōta futūrae, explērī mentem nequit ārdēscitque tuendō Phoenissa, et pariter puerō dōnīsque movētur. Ille ubi complexū Aenēae collōque pependit {{versus|715}} et magnum falsī implēvit genitōris amorem, rēgīnam petit haec oculōs, haec pectore tōtō haeret et interdum gremiō fovet, īnscia Dīdō, īnsīdat quantus miserae deus! At memor ille mātris Acīdaliae paulātim abolēre Sychaeum {{versus|720}} incipit, et vīvō temptat praevertere amōre iam prīdem residēs animōs dēsuētaque corda. Postquam prīma quiēs epulīs, mēnsaeque remōtae, crātēras magnōs statuunt et vīna corōnant. Fit strepitus tēctīs, vōcemque per ampla volūtant {{versus|725}} ātria; dēpendent lychnī laqueāribus aureīs incēnsī, et noctem flammīs fūnālia vincunt. Hīc rēgīna gravem gemmīs aurōque poposcit implēvitque merō pateram, quam Bēlus et omnēs ā Bēlō solitī; tum facta silentia tēctīs: {{versus|730}} 'Iuppiter, hospitibus nam tē dare iūra loquuntur, hunc laetum Tyriīsque diem Trōiāque profectīs esse velīs, nostrōsque huius meminisse minōrēs. Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iūnō; et vōs, ō coetum, Tyriī, celebrāte faventēs.' {{versus|735}} Dixit, et in mēnsam laticum lībāvit honōrem, prīmaque, lībātō, summō tenus attigit ōre, tum Bitiae dedit increpitāns; ille impiger hausit spūmantem pateram, et plēnō sē prōluit aurō post aliī procerēs. Citharā crīnītus Iōpās {{versus|740}} personat aurātā, docuit quem maximus Atlās. Hīc canit errantem lūnam sōlisque labōrēs; unde hominum genus et pecudēs; unde imber et ignēs; Arctūrum pluviāsque Hyadas geminōsque Triōnēs; quid tantum Ōceanō properent sē tinguere sōlēs {{versus|745}} hībernī, vel quae tardīs mora noctibus obstet. Ingeminant plausū Tyriī, Trōesque sequuntur. Nec nōn et variō noctem sermōne trahēbat īnfēlīx Dīdō, longumque bibēbat amōrem, multa super Priamō rogitāns, super Hectore multa; {{versus|750}} nunc quibus Aurōrae vēnisset fīlius armīs, nunc quālēs Diomēdis equī, nunc quantus Achillēs. 'Immō age, et ā prīmā dīc, hospes, orīgine nōbīs īnsidiās,' inquit, 'Danaum, cāsūsque tuōrum, errōrēsque tuōs; nam tē iam septima portat {{versus|755}} omnibus errantem terrīs et flūctibus aestās.' </poem> {{liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=Aeneis/Liber II }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[el:Αινειάδα, Βιβλίο πρώτο]] [[en:Aeneid (Dryden)/Book I]] [[eo:Eneido/Kanto Unua]] [[es:Eneida: Libro I]] [[fr:L’Énéide, Chant I (Traduction de Jean Regnault de Segrais)]] [[it:Eneide (Caro)/Libro primo]] [[nl:De Aeneïs/Boek I]] [[pt:Eneida Brasileira/I]] 03s8y6s5y20xeasayyc5rt13fm7n5xc 0 3248 282724 273997 2026-10-05T20:12:47Z Saumache 27923 282724 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus=Aeneis |OperaeWikiPagina=Aeneis |Annus=inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus=Liber II }} <div class=text> {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=Aeneis/Liber I |Post=Liber III |PostNomen=Aeneis/Liber III }} <poem> Conticuēre omnēs intentīque ōra tenēbant{{r|0|}} inde torō pater Aenēās sīc ōrsus ab altō: Īnfandum, rēgīna, iubēs renouāre dolōrem, Trōiānās ut opēs et lāmentābile rēgnum ēruerint Danaī, quaeque ipse miserrima uīdī {{versus|5}} et quōrum pars magna fuī. Quis tālia fandō Myrmidonum Dolopumue aut dūrī mīles Ulixī temperet ā lacrimīs? Et iam nox ūmida caelō praecipitat suādentque cadentia sīdera somnōs. Sed sī tantus amor cāsūs cognōscere nostrōs {{versus|10}} et breuiter Trōiae suprēmum audīre labōrem, quamquam animus meminisse horret lūctūque refūgit, incipiam. Fractī bellō fātīsque repulsī ductōrēs Danaum tot iam lābentibus annīs īnstar montis equum dīuīnā Palladis arte {{versus|15}} aedificant, sectāque intexunt abiete costās; uōtum prō reditū simulant; eā fāma uagātur. Hūc dēlecta uirum sortītī corpora fūrtim inclūdunt caecō laterī penitusque cauernās ingentīs uterumque armātō mīlite complent. {{versus|20}} Est in conspectū Tenedos, nōtissima fāmā īnsula, dīues opum Priamī dum rēgna manēbant, nunc tantum sinus et statiō male fīda carīnīs: hūc sē prōuectī dēsertō in lītore condunt; nōs abiisse ratī et uentō petiisse Mycēnās. {{versus|25}} Ergō omnīs longō soluit sē Teucria lūctū; panduntur portae, iuuat īre et Dōrica castra dēsertōsque uidēre locōs lītusque relictum: hīc Dolopum manus, hīc saeuus tendēbat Achilles; classibus hīc locus, hīc aciē certāre solēbant. {{versus|30}} Pars stupet innūptae dōnum exitiāle Mineruae et mōlem mīrāntur equī; prīmusque Thymoetēs dūcī intrā mūrōs hortātur et arce locārī, sīue dolō seu iam Trōiae sīc fāta ferēbant. At Capys, et quōrum melior sententia mentī, {{versus|35}} aut pelagō Danaum īnsidiās suspectaque dōna praecipitāre iubent subiectīsque ūrere flammīs, aut terebrāre cauās uterī et temptāre latebrās. Scinditur incertum studia in contrāria uulgus. Prīmus ibi ante omnīs magnā comitante cateruā {{versus|40}} Lāocoōn ārdēns summā dēcurrit ab arce, et procul 'Ō miserī, quae tanta īnsānia, cīuēs? Crēditis āuectōs hostīs? Aut ūlla putātis dōna carēre dolīs Danaum? Sīc nōtus Ulixēs? Aut hōc inclūsī lignō occultantur Achīuī, {{versus|45}} aut haec in nostrōs fabricāta est māchina mūrōs, īnspectūra domōs uentūraque dēsuper urbī, aut aliquis latet error; equō nē crēdite, Teucrī. Quidquid id est, timeō Danaōs et dōna ferentīs.' Sīc fātus ualidīs ingentem uīribus hastam {{versus|50}} in latus inque ferī curuam compāgibus aluum contorsit. Stetit illa tremēns, uterōque recussō īnsonuēre cauae gemitumque dedēre cauernae. Et, sī fāta deum, sī mēns nōn laeua fuisset, impulerat ferrō Argolicās foedāre latebrās, {{versus|55}} Trōiaque nunc stāret, Priamīque arx alta manērēs. Ecce, manūs iuuenem intereā post terga reuīnctum pāstōrēs magnō ad rēgem clāmōre trahēbant Dardanidae, quī sē ignōtum uenientibus ultrō, hōc ipsum ut strueret Trōiamque aperīret Achīuis, {{versus|60}} obtulerat, fīdēns animī atque in utrumque parātus, seu uersāre dolōs seu certae occumbere mortī. Undique uīsendī studiō Trōiāna iuuentūs circumfūsa ruit certantque inlūdere captō. Accipe nunc Danaum īnsidiās et crīmine ab ūnō {{versus|65}} disce omnīs. Namque ut cōnspectū in mediō turbātus, inermis cōnstitit atque oculīs Phrygia agmina circumspexit, 'Heu, quae nunc tellūs,' inquit, 'quae mē aequora possunt accipere? Aut quid iam miserō mihi dēnique restat, {{versus|70}} cui neque apud Danaōs usquam locus, et super ipsī Dardanidae īnfēnsī poenās cum sanguine poscunt?' Quō gemitū conuersī animī compressus et omnis impetus. Hortāmur fārī quō sanguine crētus, quidue ferat; memoret quae sīt fīdūcia captō. {{versus|75}} Ille haec dēpositā tandem formīdine fātur 'Cūncta equidem tibi, rēx, fuerit quodcumque, fatēbor uēra,' inquit; 'neque mē Argolicā dē gente negābō. Hōc prīmum; nec, sī miserum fortūna Sinōnem fīnxit, uānum etiam mendācemque improba finget. {{versus|80}} Fandō aliquod sī forte tuās peruēnit ad aurīs Bēlīdae nōmen Palamēdis et incluta fāmā glōria, quem falsā sub prōditiōne Pelasgī īnsontem īnfandō indiciō, quia bella uetābat, dēmiserē nēcī, nunc cassum lūmine lūgent: {{versus|85}} illī mē comitem et cōnsanguinitāte propinquum pauper in arma pater prīmīs hūc mīsit ab annīs. Dum stābat rēgnō incolumīs rēgumque uigēbat conciliīs, et nōs aliquod nōmenque decusque gessimus. Inuidiā postquam pellācis Ulixī,{{versus|90}} haud ignōta loquor, superīs concessit ab ōrīs, adflīctūs uītam in tenebrīs lūctūque trahēbam et cāsum īnsontis mēcum indignābar amīcī. Nec tacuī dēmēns et mē, fors sī qua tulisset, sī patriōs umquam remeassem uictor ad Argōs, {{versus|95}} prōmīsī ultōrem et uerbīs odia aspera mōuī. Hinc mihi prīma malī lābēs, hinc semper Ulixēs crīminibus terrēre nouīs, hinc spargere uōcēs in uulgum ambiguās et quaerere cōnscius arma. Nec requiēuit enim, dōnec Calchante ministrō, {{versus|100}} sed quid ego haec autem nēquīquam ingrāta reuoluō, quīdue moror? Sī omnīs ūnō ōrdine habētis Achīuōs, idque audīre sat est, iamdūdum sūmite poenās: hōc Ithacus uelit et magnō mercentur Atrīdae.' Tum uērō ārdēmus scītārī et quaerere causās, {{versus|105}} ignārī scelerum tantōrum artisque Pelasgae. Prōsequitur pauitāns et fīctō pectore fātur: 'Saepe fugam Danaī Trōiā cupiēre relictā mōlīrī et longō fessī discēdere bellō; fēcissentque utinam! Saepe illōs aspera pontī {{versus|110}} interclūsit hiems et terruit Auster euntīs. Praecipuē cum iam hīc trabibus contextus acernīs stāret equus, tōtō sonuērunt aethere nimbī. Suspēnsī Eurypylum scītātum ōrācula Phoebī mittimus, isque adytīs haec trīstia dicta reportat: {{versus|115}} 'Sanguine plācastis uentōs et uirgine caesā, cum prīmum Īliacās, Danaī, uēnistis ad ōrās; sanguine quaerendī reditūs animāque litandum Argolicā.' Uulgī quae uox ut uēnit ad aurīs, obstipuēre animī gelidusque per īma cucurrit {{versus|120}} ossa tremor, cui fāta parent, quem poscat Apollō. Hīc Ithacus uātem magnō Calchanta tumultū prōtrahit in mediōs; quae sint ea nūmina dīuum flāgitat. Et mihi iam multī crēdēle canēbant artificīs scelus, et tacitī uentūra uidēbant. {{versus|125}} Bis quīnōs silet ille diēs tēctusque recūsat prōdere uōce suā quemquam aut oppōnere mortī. Uix tandem, magnīs Ithacī clamōribus āctus, compositō rumpit uōcem et mē destinat ārae. Adsēnsēre omnēs et, quae sibi quisque timēbat, {{versus|130}} ūnius in miserī exitium conuersa tulēre. Iamque diēs īnfanda aderat; mihi sācra parārī et salsae frūgēs et circum tempora uittae. Ēripuī, fateor, lētō mē et uincula rūpī, līmōsōque lacū per noctem obscūrus in uluā {{versus|135}} dēlituī dum uēla darent, sī forte dedissent. Nec mihi iam patriam antīquam spēs ūlla uidendī nec dulcīs nātōs exoptātumque parentem, quōs illī fors et poenās ob nostra reposcent effugia, et culpam hanc miserōrum morte piābunt. {{versus|140}} Quod tē per superōs et cōnscia nūmina uērī, per sī quā est quae restet adhūc mortālibus usquam intemerāta fidēs, ōrō, miserēre labōrum tantōrum, miserēre animī nōn digna ferentis.' Hīs lacrimīs uītam damus et miserēscimus ultrō. {{versus|145}} Ipse uirō prīmus manicās atque arta leuārī uincla iubet Priamus dictīsque ita fātur amīcīs: 'Quisquis es, āmissōs hinc iam oblīuīscere Grāiōs, noster eris! Mihique haec ēdissere uēra rogantī: Quō mōlem hanc immānis equī statuēre? Quis auctor? {{versus|150}} Quīdue petunt? Quae religiō? Aut quae māchina bellī?' Dīxerat. Ille dolīs īnstrūctus et arte Pelasgā sustulit exūtās uinclīs ad sīdera palmās: 'Uōs, aeternī ignēs, et nōn uiolābile uestrum testor nūmen,' ait, 'uōs ārae ēnsēsque nefandī, {{versus|155}} quōs fūgī, uittaeque deum, quās hostia gessī: fās mihi Grāiōrum sacrāta resoluere iūra, fās ōdisse uirōs atque omnia ferre sub aurās, sī qua tegunt, teneor patriae nec lēgibus ūllīs. Tū modo prōmissīs maneās seruātaque seruēs {{versus|160}} Trōia fidem, sī uēra feram, sī magna rependam. Omnis spēs Danaum et coeptī fīdūcia bellī Palladis auxiliīs semper stetit. Impius ex quō Tȳdīdēs sed enim scelerumque inuentor Ulixēs, fātāle adgressī sacrātō āuellere templō {{versus|165}} Palladium caesīs summae cūstōdibus arcis, corripuēre sacram effigiem manibusque cruentīs uirgineās ausī dīuae contingere uittās, ex illō fluere ac retrō sublāpsa referrī spes Danaum, frāctae uīrēs, āuersa deae mēns. {{versus|170}} Nec dubiīs ea signa dedit Trītōnia mōnstrīs. Uix positum castrīs simulācrum: ārsēre coruscae lūminibus flammae arrēctīs, salsusque per artūs sūdor iit, terque ipsa solō, mīrābile dictū, ēmicuit parmamque ferēns hastamque trementem. {{versus|175}} Extemplō temptanda fugā canit aequora Calchās, nec posse Argolicīs exscindī Pergama tēlīs ōmina nī repetant Argīs nūmenque redūcant quod pelagō et curuīs sēcum āuēxēre carīnīs. Et nunc quod patriās uentō petiēre Mycēnās, {{versus|180}} arma deōsque parant comitēs pelagōque remēnsō imprōuīsī aderunt; ita dīgerit ōmina Calchās. Hanc prō Palladiō monitī, prō nūmine laesō effigiem statuēre, nefās quae trīste piāret. Hanc tamen immensam Calchās attollere mōlem {{versus|185}} rōboribus textīs caelōque ēdūcere iussit, nē recipī portīs aut dūcī in moenia posset, neu populum antīquā sub religiōne tuērī. Nam sī uestra manus uiolāsset dōna Mineruae, tum magnum exitium, quod dī prius ōmen in ipsum {{versus|190}} conuertant! Priamī imperiō Phrygibusque futūrum; sīn manibus uestrīs uestram ascendisset in urbem, ultrō Asiam magnō Pelopēa ad moenia bellō uentūram, et nostrōs ea fāta manēre nepōtēs.' Tālibus īnsidiīs periūrīque arte Sinōnis {{versus|195}} crēdita rēs, captīque dolīs lacrimīsque coāctīs quōs neque Tȳdīdēs nec Lārīsaeus Achillēs, nōn annī domuēre decem, nōn mīlle carīnae. Hīc aliud maius miserīs multōque tremendum obicitur magis atque imprōuida pectora turbat. {{versus|200}} Lāocoōn, ductus Neptūnō sorte sacerdōs, sollemnīs taurum ingentem mactābat ad ārās. Ecce autem geminī ā Tenedō tranquilla per alta, horrēscō referēns, immēnsīs orbibus anguēs incumbunt pelagō pariterque ad lītora tendunt; {{versus|205}} pectora quōrum inter flūctūs arrēcta iubaeque sanguineae superant undās, pars cētera pontum pōne legit sinuatque immēnsa uolūmine terga. Fit sonitus spūmante salō; iamque arua tenēbant ārdentīsque oculōs suffectī sanguine et ignī {{versus|210}} sībila lambēbant linguīs uibrantibus ōra. Diffugimus uīsū exsanguēs. Illī agmine certō Lāocoōnta petunt; et prīmum parua duōrum corpora nātōrum serpēns amplexus uterque implicat et miserōs morsū dēpāscitur artūs; {{versus|215}} post ipsum auxiliō subeuntem ac tēla ferentem corripiunt spīrīsque ligant ingentibus; et iam bis medium amplexī, bis collō squāmea circum terga datī superant capite et ceruīcibus altīs. Ille simul manibus tendit dīuellere nōdōs {{versus|220}} perfūsus saniē uittās ātrōque uenēnō, clāmōrēs simul horrendōs ad sīdera tollit: quālis mūgītūs, fūgit cum saucius āram taurus et incertam excussit ceruīce secūrim. At geminī lāpsū dēlūbra ad summa dracōnēs {{versus|225}} effugiunt saeuaeque petunt Trītōnidis arcem, sub pedibusque deae clipeīque sub orbe teguntur. Tum uērō tremefacta nouus per pectora cūnctīs īnsinuat pauor, et scelus expendisse merentem Lāocoōnta ferunt, sācrum quī cuspide rōbur {{versus|230}} laeserit et tergō scelerātam intorserit hastam. Dūcendum ad sēdēs simulācrum ōrandaque dīuae nūmina conclāmant. Dīuidimus mūrōs et moenia pandimus urbis. Accingunt omnēs operī pedibusque rotārum {{versus|235}} sūbiciunt lāpsūs, et stuppea uincula collō intendunt; scandit fātālīs māchina mūrōs fēta armīs. Puerī circum innūptaeque puellae sacra canunt fūnemque manū contingere gaudent; illa subit mediaeque mināns inlābitur urbī. {{versus|240}} Ō patria! Ō dīuum domus Īlium et incluta bellō moenia Dardanidum! Quater ipsō in līmine portae substitit atque uterō sonitum quater arma dedēre; īnstāmus tamen immemorēs caecīque furōre et mōnstrum īnfēlīx sacrātā sistimus arce. {{versus|245}} Tunc etiam fātīs aperit Cassandra futūrīs ōra deī iussū nōn umquam crēdita Teucrīs. Nōs dēlūbra deum miserī, quibus ultimus esset ille diēs, fēstā uēlāmus fronde per urbem. Uertitur intereā caelum et ruit Ōceanō nox {{versus|250}} inuoluēns umbrā magnā terramque polumque Myrmidonumque dolōs; fūsī per moenia Teucrī conticuēre; sopor fessōs complectitur artūs. Et iam Argīua phalanx īnstrūctīs nāuibus ībat ā Tenedō tacitae per amīca silentia lūnae {{versus|255}} lītora nōta petēns, flammās cum rēgia puppis extulerat, fātīsque deum dēfēnsus inīquīs inclūsōs uterō Danaōs et pīnea fūrtim laxat claustra Sinōn. Illōs patefactus ad aurās reddit equus laetīque cauō sē rōbore prōmunt {{versus|260}} Thessandrus Sthenelusque ducēs et dīrus Ulixēs, dēmissum lāpsī per fūnem, Acamāsque Thoāsque Pēlīdēsque Neoptolemus prīmusque Machāōn et Menelāus et ipse dolī fabricātor Epēos. Inuadunt urbem somnō uīnōque sepultam; {{versus|265}} caeduntur uigilēs, portīsque patentibus omnīs accipiunt sociōs atque agmina cōnscia iungunt. Tempus erat quō prīma quiēs mortālibus aegrīs incipit et dōnō dīuum grātissima serpit. In somnīs, ecce, ante oculōs maestissimus Hector {{versus|270}} uīsus adesse mihī largōsque effundere flētūs, raptātus bīgīs ut quondam, āterque cruentō pūluere perque pedēs trāiectus lōra tumentīs. Ei mihi, quālis erat, quantum mūtātus ab illō Hectore quī redit exuuiās indūtus Achillī {{versus|275}} uel Danaum Phrygiōs iaculātus puppibus ignīs! Squālentem barbam et concrētōs sanguine crīnīs uulneraque illa gerēns, quae circum plūrima mūrōs accēpit patriōs. Ultrō flēns ipse uidēbar compellāre uirum et maestās exprōmere uōcēs: {{versus|280}} 'Ō lūx Dardaniae, spēs ō fīdissima Teucrum, quae tantae tenuēre morae? Quibus Hector ab ōrīs exspectāte uenīs? Ut tē post multa tuōrum fūnera, post uariōs hominumque urbisque labōrēs dēfessī aspicimus! Quae causa indigna serēnōs {{versus|285}} foedāuit uultūs? Aut cūr haec uulnera cernō?' Ille nihil, nec mē quaerentem uāna morātur, sed grauiter gemitūs īmō dē pectore dūcēns, 'Heu fuge, nāte deā, tēque hīs' ait 'ēripe flammīs. hostis habet mūrōs; ruit altō ā culmine Trōia. {{versus|290}} Sat patriae Priamōque datum: sī Pergama dextrā dēfendī possent, etiam hāc dēfensa fuissent. Sacra suōsque tibī commendat Trōia penātīs; hōs cape fātōrum comitēs, hīs moenia quaere magna pererrātō statuēs quae dēnique pontō.' {{versus|295}} Sīc ait et manibus uittās Uestamque potentem aeternumque adytīs effert penetrālibus ignem. Dīuersō intereā miscentur moenia lūctū, et magis atque magis, quamquam sēcrēta parentis Anchīsae domus arboribusque obtēcta recessit, {{versus|300}} clārēscunt sonitūs armōrumque ingruit horror. Excutior somnō et summī fastīgia tēctī ascēnsū superō atque arrectīs auribus astō: in segetem uelutī cum flamma furentibus Austrīs incidit, aut rapidus montānō flūmine torrēns {{versus|305}} sternit agrōs, sternit sata laeta boumque labōrēs praecipitīsque trahit siluās; stupet īnscius altō accipiēns sonitum saxī dē uertice pāstor. Tum uērō manifēsta fidēs, Danaumque patescunt īnsidiae. Iam Dēiphobī dedit ampla ruīnam {{versus|310}} Uolcānō superante domus, iam proximus ārdet Ūcalegōn; Sīgēa ignī freta lāta relūcent. Exoritur clāmorque uirum clangorque tubārum. Arma āmēns capiō; nec sat ratiōnis in armīs, sed glomerāre manum bellō et concurrere in arcem {{versus|315}} cum sociīs ārdent animī; furor īraque mentem praecipitat, pulchrumque morī succurrit in armīs. Ecce autem tēlīs Panthūs ēlāpsus Achīuum, Panthūs Othryadēs, arcis Phoebīque sacerdōs, sacra manū uictōsque deōs paruumque nepōtem {{versus|320}} ipse trahit cursūque āmēns ad līmina tendit. 'Quō rēs summa locō, Panthū? Quam prēndimus arcem?' Uix ea fātus eram gemitū cum tālia reddit: 'Uēnit summa diēs et inēluctābile tempus Dardaniae. Fuimus Trōes, fuit Īlium et ingēns {{versus|325}} glōria Teucrōrum; ferus omnia Iuppiter Argōs trānstulit; incēnsā Danaī dominantur in urbe. Arduus armātōs mediīs in moenibus astāns fundit equus uictorque Sinōn incendia miscet īnsultāns. Portīs aliī bipatentibus adsunt, {{versus|330}} mīlia quot magnīs umquam uēnēre Mycēnīs; obsēdēre aliī tēlīs angusta uiārum oppositīs; stat ferrī aciēs mucrōne coruscō stricta, parāta necī; uix prīmī proelia temptant portārum uigilēs et caecō Mārte resistunt.' {{versus|335}} Tālibus Othryadae dictīs et nūmine dīuum in flammās et in arma feror, quō trīstis Erīnȳs, quō fremitus uocat et sublātus ad aethera clāmor. Addunt sē sociōs Rhīpeus et maximus armīs Ēpytus, oblātī per lūnam, Hypanisque Dymāsque {{versus|340}} et laterī adglomerant nostrō, iuuenisque Coroebus Mygdonidēs illīs ad Trōiam forte diēbus uēnerat īnsānō Cassandrae incēnsus amōre et gener auxilium Priamō Phrygibusque ferēbat, īnfēlīx quī nōn sponsae praecepta furentis {{versus|345}} audierit! Quōs ubi cōnfertōs audēre in proelia uīdī, incipiō super hīs: 'Iuuenēs, fortissima frūstrā pectora, sī uōbīs audentem extrēma cupīdō certa sequī, quae sit rēbus fortūna uidētis: {{versus|350}} excessēre omnēs adytīs ārīsque relictīs dī quibus imperium hōc steterat; succurritis urbī incēnsae. Moriāmur et in media arma ruāmus. Ūna salus uictīs: nūllam spērāre salūtem.' Sīc animīs iuuenum furor additus. Inde, lupī ceu {{versus|355}} raptōrēs ātrā in nebulā, quōs improba uentris exēgit caecōs rabiēs catulīque relictī faucibus exspectant siccīs, per tēla, per hostīs uādimus haud dubiam in mortem mediaeque tenēmus urbis iter; nox ātra cauā circumuolat umbrā. {{versus|360}} Quis clādem illīus noctīs, quis fūnera fandō explicet aut possit lacrimīs aequāre laborēs? Urbs antīqua ruit multōs domināta per annōs; plūrima perque uiās sternuntur inertia passim corpora perque domōs et religiōsa deōrum {{versus|365}} līmina. Nec sōlī poenās dant sanguine Teucrī; quondam etiam uictīs redit in praecordia uirtūs uictōrēsque cadunt Danaī. Crūdēlis ubīque lūctus, ubīque pauōr et plūrima mortis imāgō. Prīmus sē Danaum magnā comitante cateruā {{versus|370}} Androgeōs offert nōbīs, socia agmina crēdēns īnscius, atque ultrō uerbīs compellat amīcīs: 'Festīnāte, Uirī! Nam quae tam sēra morātur sēgnitiēs? Aliī rapiunt incēnsa feruntque Pergama: uōs celsīs nunc prīmum ā nāuibus ītis?' {{versus|375}} Dīxit, et extemplō, neque enim respōnsa dabantur fīda satis, sēnsit mediōs dēlāpsus in hostīs. Obstipuit retrōque pedem cum uōce repressit. Imprōuīsum asprīs uelutī quī sentibus anguem pressit humī nītēns trepidusque repente refūgit {{versus|380}} attollentem īrās et caerula colla tumentem, haud secus Androgeōs uīsū tremefactus abībat. Inruimus dēnsīs et circumfundimur armīs, ignārōsque locī passim et formīdine captōs sternimus; aspīrat prīmō Fortūna labōrī. {{versus|385}} Atque hīc successū exsultāns animīsque Coroebus 'Ō sociī, quā prīma' inquit 'Fortūna salūtis mōnstrat iter, quāque ostendit sē dextra, sequāmur: mūtēmus clipeōs Danaumque īnsignia nōbīs aptēmus. Dolus an uirtūs, quis in hoste requīrat? {{versus|390}} Arma dabunt ipsī.' Sīc fātus deinde comantem Androgeī galeam clipeīque īnsigne decōrum induitur laterīque Argīuum accommodat ēnsem. Hōc Rhīpeus, hōc ipse Dymās omnisque iuuentūs laeta facit: spoliīs sē quīsque recentibus armat. {{versus|395}} Uādimus immixtī Danaīs haud nūmine nostrō multaque per caecam congressī proelia noctem cōnserimus, multōs Danaum dēmittimus Orcō. Diffugiunt aliī ad nāuīs et lītora cursū fīda petunt; pars ingentem formīdine turpī {{versus|400}} scandunt rūrsus equum et nōtā conduntur in aluō. Heu nihil inuītīs fās quemquam fīdere dīuīs! Ecce trahēbātur passīs Priamēia uirgō crīnibus ā templō Cassandra adytīsque Mineruae ad caelum tendēns ārdentia lūmina frūstrā, {{versus|405}} lūmina, nam tenerās arcēbant uincula palmās. Nōn tulit hanc speciem furiātā mente Coroebus et sēsē medium iniēcit peritūrus in agmen; cōnsequimur cūnctī et dēnsīs incurrimus armīs. Hīc prīmum ex altō dēlūbrī culmine tēlīs {{versus|410}} nostrōrum obruimur oriturque miserrima caedēs armōrum faciē et Grāiārum errōre iubārum. Tum Danaī gemitū atque ēreptae uirginis īrā undique collēctī inuādunt, ācerrimus Āiāx et geminī Atrīdae Dolopumque exercitus omnis: {{versus|415}} aduersī ruptō ceu quondam turbine uentī cōnflīgunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eōīs Eurus equīs; strīdunt siluae saeuitque tridentī spūmeus atque īmō Nēreus ciet aequora fundō. Illī etiam, sī quōs obscūrā nocte per umbram {{versus|420}} fūdimus īnsidiīs tōtāque agitāuimus urbe, appārent; prīmī clipeōs mentītaque tēla agnōscunt atque ōra sonō discordia signant. Īlicet obruimur numerō, prīmusque Coroebus Pēneleī dextrā dīuae armipotentis ad āram {{versus|425}} prōcumbit; cadit et Rhīpeus, iūstissimus ūnus quī fuit in Teucrīs et seruantissimus aequī, dīs aliter uīsum; pereunt Hypanisque Dymāsque cōnfīxī ā sociīs; nec tē tua plūrima, Panthū, lābentem pietās nec Apollinis īnfula tēxit. {{versus|430}} Īliacī cinerēs et flamma extrēma meōrum, testor, in occāsū uestrō nec tēla nec ūllās uītāuisse uicēs, Danaum et, sī Fāta fuissent ut caderem, meruisse manū. Dīuellimur inde, Īphitus et Peliās mēcum, quōrum Īphitus aeuō {{versus|435}} iam grauior, Peliās et uulnere tardus Ulixī, prōtinus ad sēdēs Priamō clāmōre uocātī. Hīc uērō ingentem pugnam, ceu cētera nusquam bella forent, nūllī tōtā morerentur in urbe, sīc Mārtem indomitum Danaōsque ad tēcta ruentīs {{versus|440}} cernimus obsessumque āctā testūdine līmen. Haerent parietibus scālae postīsque sub ipsōs nītuntur gradibus clipeōsque ad tēla sinistrīs prōtēctī obiciunt, prēnsant fastīgia dextrīs. Dardanidae contrā turrīs ac tōta domōrum {{versus|445}} culmina conuellunt; hīs sē, quandō ūltima cernunt, extrēmā iam in morte parant dēfēndere tēlīs, aurātāsque trabēs, ueterum decora alta parentum, dēuoluunt; aliī strictīs mucrōnibus īmās obsēdēre forēs, hās seruant agmine dēnsō. {{versus|450}} Īnstaurātī animī rēgīs succurrere tēctīs auxiliōque leuāre uirōs uimque addere uictīs. Līmen erat caecaeque forēs et peruius ūsus tēctōrum inter sē Priamī, postēsque relictī ā tergō, īnfēlīx quā sē, dum rēgna manēbant, {{versus|455}} saepius Andromachē ferre incomitāta solēbat ad socerōs et auō puerum Astyanacta trahēbat. Ēuādō ad summī fastīgia culminis, unde tēla manū miserī iactābant inrita Teucrī. Turrim in praecipitī stantem summīsque sub astra {{versus|460}} ēductam tēctīs, unde omnis Trōia uidērī et Danaum solitae nāuēs et Achāica castra, adgressī ferrō circum, quā summa labantīs iūnctūrās tabulāta dabant, conuellimus altīs sēdibus impulimusque; ea lāpsa repente ruīnam {{versus|465}} cum sonitū trahit et Danaum super agmina lāte incidit. Ast aliī subeunt, nec saxa nec ūllum tēlōrum intereā cessat genus. Uestibulum ante ipsum prīmōque in līmine Pyrrhus exsultat tēlīs et lūce coruscus aēnā: {{versus|470}} quālis ubi in lūcem coluber mala grāmina pāstus, frīgida sub terrā tumidum quem brūma tegēbat, nunc, positīs nouus exuuiīs nitidusque iuuentā, lūbrica conuoluit sublātō pectore terga arduus ad sōlem, et linguīs micat ōre trisulcīs. {{versus|475}} Ūnā ingēns Periphās et equōrum agitātor Achillis, armiger Automedōn, ūnā omnis Scȳria pūbēs succēdunt tēctō et flammās ad culmina iactant. Ipse inter prīmōs correptā dūra bipennī līmina perrumpit postīsque ā cardine uellit {{versus|480}} aerātōs; iamque excīsā trabe firma cauāuit rōbora et ingentem lātō dedit ōre fenestram. Appāret domus intus et ātria longa patēscunt; appārent Priamī et ueterum penetrālia rēgum, armātōsque uident stantīs in līmine prīmō. {{versus|485}} At domus interior gemitū miserōque tumultū miscētur, penitusque cauae plangōribus aedēs fēmineīs ululant; ferit aurea sīdera clāmor. Tum pauidae tēctīs mātrēs ingentibus errant amplexaeque tenent postīs atque ōscula fīgunt. {{versus|490}} Īnstat uī patriā Pyrrhus; nec claustra nec ipsī cūstōdēs sufferre ualent; labat ariete crēbrō iānua, et ēmōtī prōcumbunt cardine postēs. Fit uia uī: rumpunt aditūs prīmōsque trucīdant immissī Danaī et lātē loca mīlite complent. {{versus|495}} Nōn sīc, aggeribus ruptīs cum spūmeus amnis exiit oppositāsque ēuīcit gurgite mōlēs, fertur in arua furēns cumulō campōsque per omnīs cum stabulīs armenta trahit. Uīdī ipse furentem caede Neoptolemum geminōsque in līmine Atrīdās, {{versus|500}} uīdī Hecubam centumque nurūs Priamumque per ārās sanguine foedantem quōs ipse sacrāuerat ignīs. Quīnquāgintā illī thalamī, spēs tanta nepōtum, barbaricō postēs aurō spoliīsque superbī prōcubuēre; tenent Danaī quā dēficit ignis. {{versus|505}} Forsitan et Priamī fuerint quae Fāta requīrās. Urbis utī captae cāsum conuulsaque uīdit līmina tēctōrum et medium in penetrālibus hostem, arma diū senior dēsuēta trementibus aeuō circumdat nēquīquam umerīs et inūtile ferrum {{versus|510}} cingitur, ac densōs fertur moritūrus in hostīs. Aedibus in mediīs nūdōque sub aetheris axe ingēns āra fuit iuxtāque ueterrima laurus incumbēns ārae atque umbrā complexa penātis. Hīc Hecuba et nātae nēquīquam altāria circum, {{versus|515}} praecipitēs ātrā ceu tempestāte columbae, condēnsae et dīuum amplexae simulācra sedēbant. Ipsum autem sūmptīs Priamum iuuenālibus armīs ut uīdit, 'Quae mēns tam dīra, miserrime coniūnx, impulit hīs cingī tēlīs? Aut quō ruis?' inquit. {{versus|520}} 'Nōn tālī auxiliō nec dēfēnsōribus istīs tempus eget; nōn, sī ipse meus nunc adforet Hector. Hūc tandem concēde; haec āra tuēbitur omnīs, aut moriēre simul.' Sīc ōre effāta recēpit ad sēsē et sacrā longaeuum in sēde locāuit. {{versus|525}} Ecce autem ēlāpsus Pyrrhī dē caede Polītēs, ūnus nātōrum Priamī, per tēla, per hostīs porticibus longīs fugit et uacua ātria lustrat saucius. Illum ārdēns īnfēstō uulnere Pyrrhus īnsequitur, iam iamque manū tenet et premit hastā. {{versus|530}} Ut tandem ante oculōs ēuāsit et ōra parentum, concidit ac multō uītam cum sanguine fūdit. Hīc Priamus, quamquam in mediā iam morte tenētur, nōn tamen abstinuit nec uōcī īraeque pepercit: 'At tibi prō scelere,' exclāmat, 'prō tālibus ausīs {{versus|535}} dī, sī quā est caelō pietās quae tālia cūret, persoluant grātēs dignās et praemia reddant dēbita, quī nātī cōram mē cernere lētum fēcistī et patriōs foedāstī fūnere uultūs. At nōn ille, satum quō tē mentīris, Achillēs {{versus|540}} tālis in hoste fuit Priamō; sed iūra fidemque supplicis ērubuit corpusque exsangue sepulcrō reddidit Hectoreum mēque in meā rēgna remīsit.' Sīc fātus senior tēlumque imbelle sine ictū coniēcit, raucō quod prōtinus aere repulsum, {{versus|545}} et summō clipeī nēquīquam umbōne pependit. Cui Pyrrhus: 'Referīs ergō haec et nūntius ībis Pēlīdae genitōrī. Illī mea trīstia facta dēgeneremque Neoptolemum nārrāre mementō. Nunc morere.' Hōc dīcēns altāria ad ipsa trementem {{versus|550}} trāxit et in multō lāpsantem sanguine nātī, implicuitque comam laeuā, dextrāque coruscum extulit ac laterī capulō tenus abdidit ēnsem. Haec fīnis Priamī fātōrum, hic exitus illum sorte tulit Trōiam incēnsam et prōlāpsa uidentem {{versus|555}} Pergama, tot quondam populīs terrīsque superbum rēgnātōrem Asiae. Iacet ingēns lītore truncus, āuulsumque umerīs caput et sine nōmine corpus. At mē tum prīmum saeuus circumstetit horror. Obstipuī; subiit cārī genitōris imāgō, {{versus|560}} ut rēgem aequaeuum crūdēlī uulnere uīdī uītam exhālantem, subiit dēserta Creūsa et dīrepta domus et paruī cāsus Iūlī. Respiciō et quae sit mē circum cōpia lustrō. Dēseruēre omnēs dēfessī, et corpora saltū {{versus|565}} ad terram mīsēre aut ignibus aegra dedēre. Iamque adeō super ūnus eram, cum līmina Uestae seruantem et tacitam secrētā in sēde latentem Tyndarida aspiciō; dant clāram incendia lūcem errantī passimque oculōs per cūncta ferentī. {{versus|570}} Illa sibi īnfēstōs ēuersa ob Pergama Teucrōs et Danaum poenam et dēsertī coniugis īrās praemetuēns, Trōiae et patriae commūnis Erīnȳs, abdiderat sēsē atque ārīs inuīsa sedēbat. Exārsēre ignēs animō; subit īra cadentem {{versus|575}} ulcīscī patriam et scelerātās sūmere poenās. 'Scīlicet haec Spartam incolumis patriāsque Mycēnās aspiciet, partōque ībit rēgīna triumphō? Coniugiumque domumque patrīs nātōsque uidēbit Īliadum turbā et Phrygiīs comitāta ministrīs? {{versus|580}} Occiderit ferrō Priamus? Trōia ārserit ignī? Dardanium totiēns sūdārit sanguine lītus? Nōn ita. Namque etsī nūllum memorābile nōmen fēminea in poenā est, habet haec uictōria laudem; exstīnxisse nefās tamen et sūmpsisse merentīs {{versus|585}} laudābor poenās, animumque explēsse iuuābit ultrīcis flammae et cinerēs satiāsse meōrum.' Tālia iactābam et furiātā mente ferēbar, cum mihi sē, nōn ante oculīs tam clāra, uidendam obtulit et pūrā per noctem in lūce refulsit {{versus|590}} alma parēns, cōnfessa deam qualīsque uidērī caelicolīs et quanta solet, dextrāque prehensum continuit roseōque haec īnsuper addidit ōre: 'Nāte, quis indomitās tantus dolor excitat īrās? Quid furis? Aut quōnam nostrī tibi cūra recessit? {{versus|595}} Nōn prius aspiciēs ubi fessum aetāte parentem līqueris Anchīsēn, superet coniūnxne Creūsa Ascaniusque puer? Quōs omnīs undique Grāiae circum errant aciēs et, nī mea cūra resistat, iam flammae tulerint inimīcus et hauserit ēnsis. {{versus|600}} Nōn tibi Tyndaridis faciēs inuīsa Lacaenae culpātusue Paris, dīuum inclēmentia, dīuum hās ēuertit opēs sternitque ā culmine Trōiam. Aspice, namque omnem, quae nunc obducta tuentī mortālīs hebetat uīsūs tibi et ūmida circum {{versus|605}} cālīgat, nūbem ēripiam; tū nē qua parentis iussa timē neu praeceptīs pārēre recūsa: hīc, ubi disiectās mōlēs āuulsaque saxīs saxa uidēs, mixtōque undantem puluere fūmum, Neptūnus mūrōs magnōque ēmōta tridentī {{versus|610}} fūndāmenta quatit tōtamque ā sēdibus urbem ēruit. Hīc Iūnō Scaeās saeuissima portās prīma tenet sociumque furēns ā nāuibus agmen ferrō accincta uocat. Iam summās arcēs Trītōnia, respice, Pallas {{versus|615}} īnsēdit nimbō effulgēns et Gorgone saeua. Ipse pater Danaīs animōs uīrīsque secundās sufficit, ipse deōs in Dardana suscitat arma. Ēripe, nāte, fugam fīnemque impōne labōrī; nusquam aberō et tūtum patriō tē līmine sistam.' {{versus|620}} Dīxerat et spissīs noctīs sē condidit umbrīs. Appārent dīrae faciēs inimīcaque Trōiae nūmina magna deum. Tum uērō omne mihī uīsum consīdere in ignīs Īlium et ex īmō uertī Neptūnia Trōia: {{versus|625}} ac uelutī summīs antīquam in montibus ornum cum ferrō accīsam crēbrīsque bipennibus īnstant ēruere agricolae certātim, illa usque minātur et tremefacta comam concussō uertice nūtat, uulneribus dōnec paulātim ēuicta suprēmum {{versus|630}} congemuit trāxitque iugīs āuulsa ruīnam. Dēscendō ac dūcente deō flammam inter et hostīs expedior: dant tēla locum flammaeque recēdunt. Atque ubi iam patriae peruentum ad līmina sēdis antīquāsque domōs, genitor, quem tollere in altōs {{versus|635}} optābam prīmum montīs prīmumque petēbam, abnegat excīsā uītam prōdūcere Trōiā exsiliumque patī. 'Uōs ō, quibus integer aeuī sanguis,' ait, 'solidaeque suō stant rōbore uīrēs, uōs agitāte fugam. {{versus|640}} Mē sī caelicolae uoluissent dūcere uītam, hās mihi seruassent sēdēs. Satis ūna superque uīdimus excidia et captae superāuimus urbī. Sīc ō sīc positum adfātī discēdite corpus. Ipse manū mortem inueniam; miserēbitur hostis {{versus|645}} exuuiāsque petet. Facilis iactūra sepulcrī. Iam prīdem inuīsus dīuīs et inūtilis annōs dēmoror, ex quō mē dīuum pater atque hominum rēx fulminis adflāuit uentīs et contigit ignī.' Tālia perstābat memorāns fīxusque manēbat. {{versus|650}} Nōs contrā effūsī lacrimīs coniūnxque Creūsa Ascaniusque omnisque domus, nē uertere sēcum cuncta pater fātōque urgentī incumbere uellet. Abnegat inceptōque et sēdibus haeret in īsdem. Rūrsus in arma feror mortemque miserrimus optō. {{versus|655}} Nam quod consilium aut quae iam fortūna dabātur? 'Mēne efferre pedem, genitor, tē posse relictō spērāstī tantumque nefās patriō excidit ōre? Sī nihil ex tantā superīs placet urbe relinquī, et sedet hōc animō peritūraeque addere Trōiae {{versus|660}} tēque tuōsque iuuat, patet istī iānua lētō, iamque aderit multō Priamī dē sanguine Pyrrhus, nātum ante ōra patris, patrem quī obtruncat ad ārās. Hōc erat, alma parēns, quod mē per tēla, per ignīs ēripis, ut mediīs hostem in penetrālibus utque {{versus|665}} Ascanium patremque meum iuxtāque Creūsam alterum in alterius mactātōs sanguine cernam? Arma, uirī, ferte arma; uocat lūx ultima uictōs. reddite mē Danaīs; sinite īnstaurāta reuīsam proeliā. Numquam omnēs hodiē moriēmur inultī.' {{versus|670}} Hinc ferrō accingor rūrsus clipeōque sinistram īnsertābam aptāns mēque extrā tēcta ferēbam. Ecce autem complexa pedēs in līmine coniūnx haerēbat, paruumque patrī tendēbat Iūlum: 'Sī peritūrus abīs, et nōs rape in omnia tēcum; {{versus|675}} sīn aliquam expertus sūmptīs spem pōnis in armīs, hanc prīmum tūtāre domum. Cui paruus Iūlus, cui pater et coniūnx quondam tua dicta relinquor?' Tālia uōciferāns gemitū tēctum omne replēbat, cum subitum dictūque oritur mīrābile mōnstrum. {{versus|680}} Namque manūs inter maestōrumque ōra parentum ecce leuis summō dē uertice uīsus Iūlī fundere lūmen apex, tāctūque innoxia mollis lambere flamma comās et circum tempora pāscī. Nōs pauidī trepidāre metū crīnemque flagrantem {{versus|685}} excutere et sanctōs restinguere fontibus ignīs. At pater Anchīsēs oculōs ad sīdera laetus extulit et caelō palmās cum uōce tetendit: 'Iuppiter omnipotēns, precibus sī flecteris ūllīs, aspice nōs, hōc tantum, et sī pietāte merēmur, {{versus|690}} dā deinde auxilium, pater, atque haec omina firmā.' Uix ea fātus erat senior, subitōque fragōre intonuit laeuum, et dē caelō lāpsa per umbrās stēlla facem dūcēns multā cum lūce cucurrit. Illam summa super lābentem culmina tēctī {{versus|695}} cernimus Īdaeā clāram sē condere siluā signantemque uiās; tum longō līmite sulcus dat lūcem et lātē circum loca sulphure fūmant. Hīc uērō uictus genitor sē tollit ad aurās adfāturque deōs et sanctum sīdus adōrat. {{versus|700}} 'Iam iam nūlla mora est; sequor et quā dūcitis adsum, dī patriī; seruāte domum, seruāte nepōtem. Uestrum hōc augurium, uestrōque in nūmine Trōia est. cēdō equidem nec, nāte, tibī comes īre recusō.' Dīxerat ille, et iam per moenia clārior ignis {{versus|705}} audītur, propiusque aestūs incendia uoluunt. 'Ergō age, cāre pater, ceruīcī impōnere nostrae; ipse subībō umerīs nec mē labor iste grauābit. Quō rēs cumque cadent, ūnum et commūne perīclum, ūna salūs ambōbus erit. Mihi paruus Iūlus {{versus|710}} sit comes, et longē seruet uestīgia coniūnx. Vōs, famulī, quae dīcam animīs aduertite uestrīs. Est urbe ēgressīs tumulus templumque uetustum dēsertae Cereris, iuxtāque antīqua cupressus religiōne patrum multōs seruāta per annōs; {{versus|715}} hanc ex dīuersō sēdem ueniēmus in ūnam. Tū, genitor, cape sacra manū patriōsque penātīs; mē bellō ē tantō dīgressum et caede recentī attrectāre nefās, dōnec mē flūmine uīuō abluerō.' {{versus|720}} Haec fātus lātōs umerōs subiectaque colla ueste super fuluīque īnsternor pelle leōnis, succēdōque onerī; dextrae sē paruus Iūlus implicuit sequiturque patrem nōn passibus aequīs; pōne subit coniūnx. Ferimur per opāca locōrum, {{versus|725}} et mē, quem dūdum nōn ūlla iniecta mouēbant tēla neque aduersō glomerātī exāmine Grāī, nunc omnēs terrent aurae, sonus excitat omnis suspēnsum et pariter comitīque onerīque timentem. Iamque propinquābam portīs omnemque uidēbar {{versus|730}} ēuāsisse uiam, subitō cum crēber ad aurīs uīsus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram prōspiciēns 'Nāte' exclāmat 'fuge, nāte; propinquant: ārdentīs clipeōs atque aera micantia cernō.' Hīc mihi nesciŏ quod trepidō male nūmen amīcum {{versus|735}} cōnfūsam ēripuit mentem. Namque āuia cursū dum sequor et nōtā excēdō regiōne uiārum, heu miserō coniūnx fātōne ērepta Creūsa substitit, errāuitne uiā seu lāpsa resēdit, incertum; nec post oculīs est reddita nostrīs. {{versus|740}} Nec prius āmissam respexī animumue reflexī quam tumulum antīquae Cereris sēdemque sacrātam uēnimus: hīc dēmum collēctīs omnibus ūnā dēfuit, et comitēs nātumque uirumque fefellit. Quem nōn incūsāuī āmēns hominumque deōrum- {{versus|745}} que aut quid in ēuersā uīdī crūdēlius urbe? Ascanium Anchīsēnque patrem Teucrōsque penātīs commendō sociīs et curuā ualle recondō; ipse urbem repetō et cingor fulgentibus armīs. Stat cāsūs renouāre omnīs omnemque reuertī {{versus|750}} per Trōiam et rūrsus caput obiectāre perīclīs. Prīncipiō mūrōs obscūraque līmina portae, quā gressum extuleram, repetō et uestīgia retrō obseruāta sequor per noctem et lūmine lustrō: horror ubīque animō, simul ipsa silentia terrent. {{versus|755}} Inde domum, sī forte pedem, sī forte tulisset, mē referō: inruerant Danaī et tēctum omne tenēbant. Īlicet ignis edāx summa ad fastīgia uentō uoluitur; exsuperant flammae, furit aestus ad aurās. Prōcēdō et Priamī sēdēs arcemque reuīsō: {{versus|760}} et iam porticibus uacuis Iūnōnis asȳlō cūstōdēs lēctī Phoenīx et dīrus Ulixēs praedam adseruābant. Hūc undique Trōia gāza incēnsīs ērepta adytīs, mēnsaeque deōrum crātēresque aurō solidī, captīuaque uestis {{versus|765}} congeritur. Puerī et pauidae longō ōrdine mātrēs stant circum. Ausus quīn etiam uōcēs iactāre per umbram implēuī clāmōre uiās, maestusque Creūsam nēquīquam ingemināns iterumque iterumque uocāuī. {{versus|770}} Quaerentī et tēctīs urbis sine fīne ruentī īnfēlīx simulācrum atque ipsius umbra Creūsae uīsa mihi ante oculōs et nōtā maior imāgō. Obstipuī, steteruntque comae et uōx faucibus haesit. Tum sīc adfārī et cūrās hīs dēmere dictīs: {{versus|775}} 'Quid tantum īnsānō iuuat indulgēre dolōrī, ō dulcis coniūnx? Nōn haec sine nūmine dīuum ēueniunt; nec tē comitem hinc portāre Creūsam fās, aut ille sinit superī rēgnātor Olympī. Longa tibi exsilia et uastum maris aequor arandum, {{versus|780}} et terram Hesperiam ueniēs, ubi Lȳdius arua inter opīma uirum lēnī fluit agmine Thybris. Illīc rēs laetae rēgnumque et rēgia coniūnx parta tibī; lacrimās dīlēctae pelle Creūsae. Nōn ego Myrmidonum sēdēs Dolopumue superbās {{versus|785}} aspiciam aut Grāīs seruītum mātribus ībō, Dardanis et dīuae Ueneris nurus sed mē magna deum genetrix hīs dētinet ōrīs. Iamque ualē et nātī seruā commūnis amōrem.' Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa uolentem {{versus|790}} dīcere dēseruit, tenuīsque recessit in aurās. Ter cōnātus ibī collō dare bracchia circum; ter frūstrā comprēnsa manūs effugit imāgō, pār leuibus uentīs uolucrīque simillima somnō. Sīc dēmum sociōs cōnsumptā nocte reuīsō. {{versus|795}} Atque hīc ingentem comitum adflūxisse nouōrum inueniō admīrāns numerum, mātrēsque uirōsque, collēctam exsiliō pūbem, miserābile uulgus. Undique conuēnēre animīs opibusque parātī in quāscumque uelim pelagō dēdūcere terrās. {{versus|800}} Iamque iugīs summae surgēbat Lūcifer Īdae dūcēbatque diem, Danaīque obsessa tenēbant līmina portārum, nec spēs opis ūlla dabātur. Cessī et sublātō montīs genitōre petīuī. </poem> {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=Aeneis/Liber I |Post=Liber III |PostNomen=Aeneis/Liber III }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book II]] [[it:Eneide/Libro secondo]] r07m9qw30trsurmisyrznjfbu69a9qs 0 3249 282725 265188 2026-10-05T20:13:00Z Saumache 27923 282725 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus=Aeneis |OperaeWikiPagina=Aeneis |Annus=inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus=Liber III }} <div class=text> {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=Aeneis/Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=Aeneis/Liber IV }} <poem> Postquam rēs Asiae Priamīque ēuertere gentem{{r|0|}} immeritam uīsum superīs, ceciditque superbum Īlium et omnis humō fūmat Neptūnia Trōia, dīuersa exsilia et dēsertās quaerere terrās auguriīs agimur dīuum, classemque sub ipsā {{versus|5}} Antandrō et Phrygiae mōlīmur montibus Īdae, incertī quō fāta ferant, ubi sistere dētur, contrahimusque uirōs. Uix prīma incēperat aestās et pater Anchīsēs dare fātis uēla iubēbat, lītora cum patriae lacrimāns portūsque relinquō {{versus|10}} et campōs ubi Trōia fuit. Feror exsul in altum cum sociīs nātōque penātibus et magnīs dīs. Terra procul uastīs colitur Māuortia campīs, Thrāces arant, ācrī quondam rēgnāta Lycurgō, hospitium antīquum Trōiae sociīque penātēs {{versus|15}} dum fortūna fuit. Feror hūc et lītore curuō moenia prīma locō fātīs ingressus inīquis Aeneadāsque meō nōmen dē nōmine fingō. Sacra Diōnaeae mātrī dīuīsque ferēbam auspicibus coeptōrum operum, superōque nitentem {{versus|20}} Caelicolum rēgī mactābam in lītore taurum. Forte fuit iuxtā tumulus, quō cornea summō uirgulta et dēnsīs hastīlibus horrida myrtus. Accessī uiridemque ab humō conuellere siluam cōnātus, rāmis tegerem ut frondentibus ārās, {{versus|25}} horrendum et dictū uideō mīrābile mōnstrum. Nam quae prīma solō ruptis rādīcibus arbōs uellitur, huic ātrō līquuntur sanguine guttae et terram tābō maculant. Mihi frīgidus horror membra quatit gelidusque coit formīdine sanguis. {{versus|30}} Rūrsus et alterius lentum conuellere uīmen īnsequor et causās penitus temptāre latentīs; āter et alterius sequitur dē cortice sanguis. Multa mouēns animō Nymphās uenerābar agrestīs Grādīuumque patrem, Geticīs quī praesidet aruīs, {{versus|35}} rīte secundārent uīsūs ōmenque leuārent. Tertia sed postquam maiōre hastīlia nīsū adgredior genibusque aduersae obluctor harēnae, (ēloquar an sileam?) gemitus lacrimābilis īmō audītur tumulō et uōx reddita fertur ad aurīs: {{versus|40}} 'Quid miserum, Aenēā, lacerās? Iam parce sepultō, parce piās scelerāre manūs. Nōn mē tibi Trōia externum tulit aut cruor hīc dē stīpite mānat. Heu fuge crūdēlīs terrās, fuge lītus auārum: nam Polydōrus ego. Hīc cōnfīxum ferrea tēxit {{versus|45}} tēlōrum seges et iaculīs incrēuit acūtīs.' Tum uērō ancipitī mentem formīdine pressus obstipuī steteruntque comae et uōx faucibus haesit. Hunc Polydōrum aurī quondam cum pondere magnō īnfēlīx Priamus furtim mandārat alendum {{versus|50}} Thrēiciō rēgī, cum iam diffīderet armīs Dardaniae cingīque urbem obsidiōne uidēret. Ille, ut opēs fractae Teucrum et Fortūna recessit, rēs Agamemnoniās uictrīciaque arma secūtus fās omne abrumpit: Polydōrum obtruncat, et aurō {{versus|55}} uī potitur. Quid nōn mortālia pectora cōgis, aurī sacra famēs! Postquam pauor ossa relīquit, dēlēctōs populī ad procerēs prīmumque parentem mōnstra deum referō, et quae sit sententia poscō. Omnibus īdem animus, scelerāta excēdere terrā, {{versus|60}} linquī pollūtum hospitium et dare classibus Austrōs. Ergō instaurāmus Polydōrō fūnus, et ingēns aggeritur tumulō tellūs; stant Mānibus ārae caeruleīs maestae uittīs ātrāque cupressō, et circum Īliadēs crīnem dē mōre solūtae; {{versus|65}} īnferimus tepidō spūmantia cymbia lacte sanguinis et sacrī paterās, animamque sepulcrō condimus et magnā suprēmum uōce ciēmus. Inde ubi prīma fidēs pelagō, plācātaque uentī dant maria et lēnis crepitāns uocat Auster in altum, {{versus|70}} dēdūcunt sociī nāuīs et lītora complent; prōuehimur portū terraeque urbēsque recēdunt. Sacra marī colitur mediō grātissima tellūs Nēreidum mātrī et Neptūnō Aegaeō, quam pius arquitenēns ōrās et lītora circum {{versus|75}} errantem Myconō ē celsā Gyarōque reuīnxit, immōtamque colī dedit et contemnere uentōs. Hūc feror, haec fessōs tūtō placidissima portū accipit; ēgressī uenerāmur Apollinis urbem. Rēx Anius, rēx īdem hominum Phoebīque sacerdōs, {{versus|80}} uittīs et sacrā redimītus tempora laurō occurrit; ueterem Anchīsēn agnōuit amīcum. Iungimus hospitiō dextrās et tēcta subīmus. Templa deī saxō uenerābar strūcta uetustō: 'Dā propriam, Thymbraee, domum; dā moenia fessīs {{versus|85}} et genus et mānsūram urbem; seruā altera Trōiae Pergama, reliquiās Danaum atque immitīs Achillī. Quem sequimur? Quōue īre iubēs? Ubi pōnere sēdēs? Dā, pater, augurium atque animīs inlābere nostrīs.' Vix ea fātus eram: tremere omnia uīsa repente, {{versus|90}} līminaque laurusque deī, tōtusque mouērī mōns circum et mūgīre adytīs cortīna reclūsīs. Summissī petimus terram et uōx fertur ad aurīs: 'Dardanidae dūrī, quae uōs ā stirpe parentum prīma tulit tellūs, eadem uōs ūbere laetō {{versus|95}} accipiet reducēs. Antīquam exquīrite mātrem. Hīc domus Aenēae cūnctīs dominābitur ōrīs et nātī nātōrum et quī nāscentur ab illīs.' Haec Phoebus; mixtōque ingēns exorta tumultū laetitia, et cūnctī quae sint ea moenia quaerunt, {{versus|100}} quō Phoebus uocet errantīs iubeatque reuertī. Tum genitor ueterum uoluēns monimenta uirōrum 'Audīte, ō procerēs,' ait 'et spēs discite uestrās. Crēta Iouis magnī mediō iacet īnsula pontō, mōns Īdaeus ubi et gentis cūnābula nostrae. {{versus|105}} Centum urbēs habitant magnās, ūberrima rēgna, maximus unde pater, sī rīte audīta recordor, Teucrus Rhoetēās prīmum est aduectus in ōrās, optāuitque locum rēgnō. Nōndum Īlium et arcēs Pergameae steterant; habitābant uallibus īmīs. {{versus|110}} Hinc māter cultrīx Cybelī Corybantiaque aera Īdaeumque nemus, hinc fīda silentia sacrīs, et iūnctī currum dominae subiēre leōnēs. Ergō agite et dīuum dūcunt quā iussa sequāmur: plācēmus uentōs et Cnōsia rēgna petāmus. {{versus|115}} Nec longō distant cursū: modo Iuppiter adsit, tertia lūx classem Crētaeīs sistet in ōrīs.' Sīc fātus meritōs ārīs mactāuit honōrēs, taurum Neptūnō, taurum tibi, pulcher Apollō, nigram Hiemī pecudem, Zephyrīs fēlīcibus albam. {{versus|120}} Fāma uolat pulsum rēgnīs cessisse paternīs Īdomenēa ducem, dēsertaque lītora Crētae, hoste uacāre domum sēdēsque astāre relictās. Linquimus Ortygiae portūs pelagōque uolāmus bacchātamque iugīs Naxon uiridemque Donūsam, {{versus|125}} Ōlearon niueamque Paron sparsāsque per aequor Cycladas, et crēbrīs legimus freta concita terrīs. Nauticus exoritur uariō certāmine clāmor: hortantur sociī Crētam proauōsque petāmus. Prōsequitur surgēns ā puppī uentus euntīs, {{versus|130}} Et tandem antīquīs Cūrētum adlābimur ōrīs. Ergō auidus mūrōs optātae mōlior urbis Pergameamque uocō, et laetam cognōmine gentem hortor amāre focōs arcemque attollere tēctīs. Iamque ferē siccō subductae lītore puppēs, {{versus|135}} cōnubiīs aruīsque nouīs operāta iuuentūs, iūra domōsque dabam, subitō cum tābida membrīs corruptō caelī tractū miserandaque uēnit arboribusque satīsque luēs et lētifer annus. Linquēbant dulcīs animās aut aegra trahēbant {{versus|140}} corpora; tum sterilīs exūrere Sīrius agrōs, ārēbant herbae et uīctum seges aegra negābat. Rūrsus ad ōrāclum Ortygiae Phoebumque remēnsō hortātur pater īre marī ueniamque precārī, quam fessīs fīnem rēbus ferat, unde labōrum {{versus|145}} temptāre auxilium iubeat, quō uertere cursūs. Nox erat et terrīs animālia somnus habēbat: effigiēs sacrae dīuum Phrygiīque penātēs, quōs mēcum ā Trōiā mediīsque ex ignibus urbīs extuleram, uīsī ante oculōs astāre iacentis {{versus|150}} in somnīs multō manifēstī lūmine, quā sē plēna per īnsertās fundēbat lūna fenestrās; tum sīc adfārī et cūrās hīs dēmere dictīs: 'Quod tibi dēlātō Ortygiam dictūrus Apollo est, hīc canit et tua nōs ēn ultrō ad līmina mittit. {{versus|155}} Nōs tē Dardaniā incēnsā tuaque arma secūtī, nōs tumidum sub tē permēnsī classibus aequor, īdem uentūrōs tollēmus in astra nepōtēs imperiumque urbī dabimus. Tū moenia magnīs magna parā longumque fugae nē linque labōrem. {{versus|160}} Mūtandae sēdēs. Nōn haec tibi lītora suāsit Dēlius aut Crētae iussit consīdere Apollō. Est locus, Hesperiam Grāī cognōmine dīcunt, terra antīqua, potēns armīs atque ūbere glaebae; Oenōtrī coluēre uirī; nunc fāma minōrēs {{versus|165}} Italiam dīxisse ducis dē nōmine gentem. Hae nōbīs propriae sēdēs, hinc Dardanus ortus Īasiusque pater, genus ā quō prīncipe nostrum. Surge age et haec laetus longaeuō dicta parentī haud dubitanda refer: Corythum terrāsque requīrat {{versus|170}} Ausoniās; Dictaea negat tibi Iuppiter arua.' Tālibus attonitus uīsīs et uōce deōrum, nec sopor illud erat, sed cōram agnōscere uultūs uēlātāsque comās praesentiaque ōra uidēbar; tum gelidus tōtō mānābat corpore sūdor. {{versus|175}} Corripiō ē strātīs corpus tendōque supīnās ad caelum cum uōce manūs et mūnera lībō intemerāta focīs. Perfectō laetus honōre Anchīsen faciō certum remque ōrdine pandō. Agnōuit prōlem ambiguam geminōsque parentīs, {{versus|180}} sēque nouō ueterum dēceptum errōre locōrum. Tum memorat: 'Nāte, Īliacīs exercite fātīs, sōla mihī tālīs cāsūs Cassandra canēbat. Nunc repetō haec generī portendere dēbita nostrō et saepe Hesperiam, saepe Itala rēgna uocāre. {{versus|185}} Sed quis ad Hesperiae uentūrōs lītora Teucrōs crēderet? Aut quem tum uātēs Cassandra mouēret? Cēdāmus Phoebō et monitī meliōra sequāmur.' Sīc ait, et cūnctī dictō pārēmus ouantēs. Hanc quoque dēserimus sēdem paucīsque relictīs {{versus|190}} uēla damus uastumque cauā trabe currimus aequor. Postquam altum tenuēre rātēs nec iam amplius ūllae appārent terrae, caelum undique et undique pontus, tum mihi caeruleus suprā caput astitit imber noctem hiememque ferēns, et inhorruit unda tenebrīs. {{versus|195}} Continuō uentī uoluunt mare magnaque surgunt aequora, dispersī iactāmur gurgite uastō; inuoluēre diem nimbī et nox ūmida caelum abstulit, ingeminant abruptīs nūbibus ignēs, excutimur cursū et caecīs errāmus in undīs. {{versus|200}} Ipse diem noctemque negat discernere caelō nec meminisse uiae mediā Palinūrus in undā. Trīs adeō incertōs caecā cālīgine sōlēs errāmus pelagō, totidem sine sīdere noctēs. Quārtō terra diē prīmum sē attollere tandem {{versus|205}} uīsa, aperīre procul montīs ac uoluere fūmum. Uēla cadunt, rēmīs insurgimus; haud mora, nautae adnixī torquent spūmās et caerula uerrunt. Seruātum ex undīs Strophadum mē lītora prīmum excipiunt. Strophadēs Grāiō stant nōmine dictae {{versus|210}} īnsulae Īoniō in magnō, quās dīra Celaenō Harpȳiaeque colunt aliae, Phīnēia postquam clausa domus mēnsāsque metū līquēre priōrēs. Trīstius haud illīs mōnstrum, nec saeuior ūlla pestis et īra deum Stygiīs sēsē extulit undīs. {{versus|215}} Virgineī uolucrum uultūs, foedissima uentris prōluuiēs uncaeque manūs et pallida semper ōra fame. Hūc ubi dēlātī portūs intrāuimus, ecce laeta boum passim campīs armenta uidēmus {{versus|220}} caprigenumque pecus nūllō cūstōde per herbās. Inruimus ferrō et dīuōs ipsumque uocāmus in partem praedamque Iouem; tum lītore curuō exstruimusque torōs dapibusque epulāmur opīmīs. At subitae horrificō lāpsū dē montibus adsunt {{versus|225}} Harpȳiae et magnīs quatiunt clangōribus ālās, dīripiuntque dapēs contāctūque omnia foedant immundō; tum uōx taetrum dīra inter odōrem. Rūrsum in sēcessū longō sub rūpe cauātā [arboribus clausam circum atque horrentibus umbrīs] {{versus|230}} īnstruimus mēnsās ārīsque repōnimus ignem; rūrsum ex dīuersō caelī caecīsque latebrīs turba sonāns praedam pedibus circumuolat uncīs, polluit ōre dapēs. Sociīs tunc arma capessant ēdīcō, et dīrā bellum cum gente gerendum. {{versus|235}} Haud secus ac iussī faciunt tēctōsque per herbam dispōnunt ēnsīs et scūta latentia condunt. Ergō ubi dēlāpsae sonitum per curua dedēre lītora, dat signum speculā Mīsēnus ab altā aere cauō. Inuādunt sociī et noua proelia temptant, {{versus|240}} obscēnās pelagī ferrō foedāre uolucrīs. Sed neque uim plūmīs ūllam nec uulnera tergō accipiunt, celerīque fugā sub sīdera lāpsae sēmēsam praedam et uestīgia foeda relinquunt. Ūna in praecelsā cōnsēdit rūpe Celaenō, {{versus|245}} īnfēlīx uātēs, rumpitque hanc pectore uōcem: 'Bellum etiam prō caede boum strātīsque iuuencīs, Laomedontiadae, bellumne īnferre parātis et patriō Harpȳiās īnsontīs pellere rēgnō? Accipite ergō animīs atque haec mea fīgite dicta, {{versus|250}} quae Phoebō pater omnipotēns, mihi Phoebus Apollō praedīxit, uōbīs Furiārum ego maxima pandō. Italiam cursū petitis uentīsque uocātīs: ībitis Italiam portūsque intrāre licēbit. Sed nōn ante datam cingētis moenibus urbem {{versus|255}} quam uōs dīra famēs nostraeque iniūria caedis ambēsās subigat mālīs absūmere mēnsās.' Dīxit, et in siluam pennīs ablāta refūgit. At sociīs subitā gelidus formīdine sanguis dēriguit: cecidēre animī, nec iam amplius armīs, {{versus|260}} sed uōtīs precibusque iubent exposcere pācem, sīue deae seu sint dīrae obscēnaeque uolucrēs. et pater Anchīsēs passīs dē lītore palmīs nūmina magna uocat meritōsque indīcit honōrēs: 'Dī, prohibēte minās; dī, tālem āuertite cāsum {{versus|265}} et placidī seruāte piōs.' Tum lītore fūnem dēripere excussōsque iubet laxāre rudentīs. Tendunt uēla Notī: fugimus spūmantibus undīs quā cursum uentusque gubernātorque uocābat. Iam mediō appāret flūctū nemorōsa Zacynthos {{versus|270}} Dūlichiumque Samēque et Nēritos ardua saxīs. Effugimus scopulōs Ithacae, Lāertia rēgna, et terram altrīcem saeuī exsecrāmur Ulixī. Mox et Leucātae nimbōsa cacūmina montis et formīdātus nautīs aperītur Apollō. {{versus|275}} Hunc petimus fessī et paruae succēdimus urbī; ancora dē prōrā iacitur, stant lītore puppēs. Ergō inspērāta tandem tellūre potītī lustrāmurque Iouī uōtīsque incendimus ārās, Actiaque Īliacīs celebrāmus lītora lūdīs. {{versus|280}} Exercent patriās oleō lābente palaestrās nūdātī sociī: iuuat ēuāsisse tot urbēs Argolicās mediōsque fugam tenuisse per hostīs. Intereā magnum sōl circumuoluitur annum et glaciālis hiems Aquilōnibus asperat undās. {{versus|285}} Aere cauō clipeum, magnī gestāmen Abantis, postibus aduersīs fīgo et rem carmine signō: Aenēās haec dē Danaīs victōribus arma; linquere tum portūs iubeō et consīdere trānstrīs. Certātim sociī feriunt mare et aequora uerrunt: {{versus|290}} prōtinus āeriās Phaeācum abscondimus arcēs lītoraque Ēpīrī legimus portūque subīmus Chāoniō et celsam Būthrōtī accēdimus urbem. Hīc incrēdibilīs rērum fāma occupat aurīs, Prīamidēn Helenum Grāiās rēgnāre per urbīs {{versus|295}} coniugiō Aeacidae Pyrrhī scēptrīsque potītum, et patriō Andromachēn iterum cessisse marītō. Obstipuī, mīrōque incēnsum pectus amōre compellāre uirum et cāsus cognōscere tantōs. Prōgredior portū classīs et lītora linquēns, {{versus|300}} sollemnīs cum forte dapēs et trīstia dōna ante urbem in lūcō falsī Simoentis ad undam lībābat cinerī Andromachē mānīsque uocābat Hectoreum ad tumulum, uiridī quem caespite inānem et geminās, causam lacrimīs, sacrāuerat ārās. {{versus|305}} Ut mē conspexit uenientem et Trōia circum arma āmēns uīdit, magnīs exterrita mōnstrīs dēriguit uīsū in mediō, calor ossa relīquit, lābitur, et longō uix tandem tempore fātur: 'Uērane tē faciēs, uērus mihi nuntius adfers, {{versus|310}} nāte deā? Uīuisne? Aut, sī lūx alma recessit, Hector ubi est?' Dīxit, lacrimāsque effūdit et omnem implēuit clāmōre locum. Uix pauca furentī subiciō et rāris turbātus uōcibus hīscō: 'Uīuō equidem uītamque extrēma per omnia dūcō; {{versus|315}} nē dubitā, nam uēra uidēs. Heu! Quis tē cāsūs dēiectam coniuge tantō excipit, aut quae digna satis fortūna reuīsit, Hectoris Andromachē? Pyrrhin cōnūbia seruās?' Dēiēcit uultum et dēmissā uōce locūta est: {{versus|320}} 'Ō fēlīx ūna ante aliās Priamēia uirgō, hostīlem ad tumulum Trōiae sub moenibus altīs iussa morī, quae sortītus nōn pertulit ūllōs nec uictōris herī tetigit captīua cubīle! Nōs patriā incēnsā dīuersa per aequora uectae {{versus|325}} stirpis Achillēae fastūs iuuenemque superbum seruitiō ēnīxae tulimus; quī deinde secūtus Lēdaeam Hermionēn Lacedaemoniōsque hymenaeōs mē famulō famulamque Helenō trānsmīsit habendam. Ast illum ēreptae magnō flammātus amōre {{versus|330}} coniugis et scelerum furiīs agitātus Orestēs excipit incautum patriāsque obtruncat ad ārās. Morte Neoptolemī rēgnōrum reddita cessit pars Helenō, quī Chāoniōs cognōmine campōs Chāoniamque omnem Trōiānō ā Chāone dixit, {{versus|335}} Pergamaque Īliacamque iugīs hanc addidit arcem. Sed tibi quī cursum uentī, quae fāta dedēre? Aut quisnam ignārum nostrīs deus appulit ōrīs? Quid puer Ascanius? Superatne et uēscitur aurā? Quem tibi iam Trōiā? {{versus|340}} Ecqua tamen puerō est āmissae cūra parentis? Ecquid in antīquam uirtūtem animōsque uirīlīs et pater Aenēās et auunculus excitat Hector?' Tālia fundēbat lacrimāns longōsque ciēbat incassum flētūs, cum sēsē ā moenibus hērōs {{versus|345}} Prīamidēs multīs Helenus comitantibus adfert, agnōscitque suōs laetusque ad līmina dūcit, et multum lacrimās uerba inter singula fundit. Prōcēdō et paruam Trōiam simulātaque magnīs Pergama et ārentem Xanthī cognōmine rīuum {{versus|350}} agnōscō, Scaeaeque amplector līmina portae; nec nōn et Teucrī sociā simul urbe fruuntur. Illōs porticibus rēx accipiēbat in amplīs: aulāī mediō lībābant pōcula Bacchī impositīs aurō dapibus, paterāsque tenēbant. {{versus|355}} Iamque diēs alterque diēs prōcessit, et aurae uēla uocant tumidōque īnflātur carbasus Austrō: hīs uātem adgredior dictōs ac tālia quaesō: 'Trōiugena, interpres dīuum, quī nūmina Phoebī, quī tripodās Clariī et laurūs, quī sīdera sentīs {{versus|360}} et uolucrum linguās et praepetis ōmina pennae, fāre age, namque omnis cursum mihi prōspera dīxit religiō, et cūnctī suāsērunt nūmine dīuī Italiam petere et terrās temptāre repostās; sōla nouum dictūque nefās Harpȳia Celaeno {{versus|365}} prōdigium canit et trīstīs dēnūntiat īrās obscēnamque famem, quae prīma perīcula uītō? Quidue sequēns tantōs possim superāre labōrēs?' Hīc Helenus caesīs prīmum dē mōre iuuencīs exōrat pācem dīuum uittāsque resoluit {{versus|370}} sacrātī capitīs, mēque ad tua līmina, Phoebe, ipse manū multō suspēnsum nūmine dūcit, atque haec deinde canit dīuīnō ex ōre sacerdōs: 'Nāte deā, nam tē maiōribus īre per altum auspiciīs manifēsta fidēs; sīc fāta deum rēx {{versus|375}} sortītur uoluitque uicēs, is uertitur ōrdō, pauca tibī ē multīs, quō tūtior hospita lustrēs aequora et Ausoniō possīs cōnsīdere portū, expediam dictīs; prohibent nam cētera Parcae scīre Helenum fārīque uetat Sāturnia Iūnō. {{versus|380}} Prīncipiō Italiam, quam tū iam rēre propinquam uīcīnōsque, ignāre, parās inuādere portūs, longa procul longīs uia dīuidit inuia terrīs. Ante et Trīnacriā lentandus rēmus in undā et salis Ausoniī lustrandum nāuibus aequor {{versus|385}} īnfernīque lacūs Aeaeaeque īnsula Circae, quam tūtā possīs urbem compōnere terrā. Signa tibī dīcam, tū condita mente tenētō: cum tibi sollicitō sēcrētī ad flūminis undam lītoreīs ingēns inuenta sub īlicibus sūs {{versus|390}} trīgintā capitum fētus ēnīxa iacēbit, alba solō recubāns, albī circum ūbera nātī, is locus urbis erit, requiēs ea certa labōrum. Nec tū mēnsārum morsūs horresce futūrōs: fāta uiam inuenient aderitque uocātus Apollō. {{versus|395}} Hās autem terrās Italīque hanc lītoris ōram, proxima quae nostrī perfunditur aequoris aestū, effuge; cūncta malīs habitantur moenia Grāīs. Hīc et Nāryciī posuērunt moenia Locrī, et Sallentīnōs obsēdit mīlite campōs {{versus|400}} Lyctius Īdomenēus; hīc illa ducis Meliboeī parua Philoctētae subnīxa Petēlia mūrō. Quīn ubi trānsmissae steterint trāns aequora classēs et positīs ārīs iam uōta in lītore soluēs, purpureō uēlāre comās adopertus amictū, {{versus|405}} nē quā inter sanctōs ignīs in honōre deōrum hostīlis faciēs occurrat et ōmina turbet. Hunc sociī mōrem sacrōrum, hunc ipse tenētō; hāc castī maneant in religiōne nepōtēs. Ast ubi dīgressum Siculae tē admōuerit ōrae {{versus|410}} uentus, et angustī rārēscent claustra Pelōrī, laeua tibī tellūs et longō laeua petantur aequora circuitū; dextrum fuge lītus et undās. Haec loca uī quondam et uastā conuulsa ruīnā, tantum aeuī longinqua ualet mūtāre uetustās, {{versus|415}} dissiluisse ferunt, cum prōtinus utraque tellūs ūna foret: uēnit mediō uī pontus et undīs Hesperium Siculō latus abscidit, aruaque et urbēs lītore dīdūctās angustō interluit aestū. Dextrum Scylla latus, laeuum implācāta Charybdis {{versus|420}} obsidet, atque īmō barathrī ter gurgite uastōs sorbet in abruptum flūctūs rūrsusque sub aurās ērigit alternōs, et sīdera uerberat undā. At Scyllam caecīs cohibet spēlunca latebrīs ōra exsertantem et nāuīs in saxa trahentem. {{versus|425}} Prīma hominis faciēs et pulchrō pectore uirgō pūbe tenus, postrēma immāni corpore pistrix delphīnum caudās uterō commissa lupōrum. Praestat Trīnacriī mētās lustrāre Pachȳnī cessantem, longōs et circumflectere cursūs, {{versus|430}} quam semel īnfōrmem uastō uidisse sub antrō Scyllam et caeruleīs canibus resonantia saxa. Praetereā, sī quā est Helenō prūdentia uātī, sī qua fidēs, animum sī uēris implet Apollō, ūnum illud tibi, nāte deā, prōque omnibus ūnum {{versus|435}} praedīcam et repetēns iterumque iterumque monēbō, Iūnōnis magnae prīmum prece nūmen adōrā, Iūnōnī cane uōta libēns dominamque potentem supplicibus superā dōnīs: sīc dēnique uictor Trīnacriā fīnīs Italōs mittēre relictā. {{versus|440}} Hūc ubi dēlātus Cūmaeam accesseris urbem dīuīnōsque lacus et Auerna sonantia siluīs, īnsānam uātem aspiciēs, quae rūpe sub īmā fāta canit foliīsque notās et nōmina mandat. Quaecumque in foliīs dēscrīpsit carmina uirgō {{versus|445}} dīgerit in numerum atque antrō sēclūsa relinquit: illa manent immōta locīs neque ab ōrdine cēdunt. Uērum eadem, uersō tenuis cum cardine uentus impulit et tenerās turbāuit iānua frondēs, numquam deinde cauō uolitantia prendere saxō {{versus|450}} nec reuocāre sitūs aut iungere carmina cūrat: incōnsultī abeunt sēdemque ōdēre Sibyllae. Hīc tibi nē qua morae fuerint dispendia tantī, quamuīs increpitent sociī et uī cursus in altum uēla uocet, possīsque sinūs implēre secundōs, {{versus|455}} quīn adeās uātem precibusque ōrācula poscās ipsa canat uōcemque uolēns atque ōra resoluat. Illa tibi Italiae populōs uentūraque bella et quō quemque modō fugiāsque ferāsque labōrem expediet, cursūsque dabit uenerāta secundōs. {{versus|460}} Haec sunt quae nostrā liceat tē uōce monērī. Uāde age et ingentem factīs fer ad aethera Trōiam.' Quae postquam uātēs sīc ōre effātus amīcō est, dōnā dehinc aurō grauia ac sectō elephantō imperat ad nāuīs ferrī, stīpatque carīnīs {{versus|465}} ingēns argentum Dōdōnaeōsque lebētas, lōrīcam cōnsertam hāmīs aurōque trilīcem, et cōnum īnsignīs galeae cristāsque comantīs, arma Neoptolemī. Sunt et sua dōna parentī. Addit equōs, additque dūces, {{versus|470}} rēmigium supplet, sociōs simul īnstruit armīs. Intereā classem uēlīs aptāre iubēbat Anchīsēs, fieret uēntō mora nē qua ferentī. Quem Phoebī interpres multō compellat honōre: 'Coniugiō, Anchīsā, Veneris dignāte superbō, {{versus|475}} cūra deum, bis Pergameīs ērepte ruīnīs, ecce tibi Ausoniae tellūs: hanc arripe uēlīs. Et tamen hanc pelagō praeterlābāre necesse est: Ausoniae pars illa procul quam pandit Apollō. Uāde,' ait 'Ō fēlīx nātī pietāte. Quid ultrā {{versus|480}} prōuehor et fandō surgentīs dēmoror Austrōs?' Nec minus Andromachē dīgressū maesta suprēmō fert pictūrātās aurī subtēmine uestīs et Phrygiam Ascaniō chlamydem, nec cēdit honōre, textilibusque onerat dōnīs, ac tālia fātur: {{versus|485}} 'Accipe et haec, manuum tibi quae monimenta meārum sint, puer, et longum Andromachae testentur amōrem, coniugis Hectoreae. Cape dōna extrēma tuōrum, ō mihi sōla meī super Astyanactis imāgō. Sīc oculōs, sīc ille manūs, sīc ōra ferēbat; {{versus|490}} et nunc aequālī tēcum pūbesceret aeuō.' Hōs ego dīgrediēns lacrimīs adfābar obortīs: 'Uīuite fēlīcēs, quibus est fortūna perācta iam sua: nōs alia ex aliīs in fāta uocāmur. Uōbīs parta quiēs: nūllum maris aequor arandum, {{versus|495}} arua neque Ausoniae semper cēdentia retrō quaerenda. Effigiem Xanthī Trōiamque uidētis quam uestrae fēcēre manūs, meliōribus, optō, auspiciīs, et quae fuerit minus obuia Grāīs. Sī quandō Thybrim uīcīnaque Thybridis arua {{versus|500}} intrārō gentīque meae data moenia cernam, cognātās urbēs ōlim populōsque propinquōs, Ēpīrō Hesperiam, quibus īdem Dardanus auctor atque īdem cāsus, ūnam faciēmus utramque Trōiam animīs: maneat nostrōs ea cūra nepōtēs.' {{versus|505}} Prōuehimur pelagō uīcīna Ceraunia iuxtā, unde iter Italiam cursusque breuissimus undīs. Sōl ruit intereā et montēs umbrantur opācī; sternimur optātae gremiō tellūris ad undam sortītī rēmōs passimque in lītore siccō {{versus|510}} corpora cūrāmus, fessōs sopor inrigat artūs. Necdum orbem medium Nox Hōrīs ācta subībat: haud segnīs strātō surgit Palinūrus et omnīs explōrat uentōs atque auribus āera captat; sīdera cūncta notat tacitō lābentia caelō, {{versus|515}} Arctūrum pluuiāsque Hyadas geminōsque Triōnēs, armātumque aurō circumspicit Ōrīōna. Postquam cūncta uidet caelō constāre serēnō, dat clārum ē puppī signum; nōs castra mouēmus temptāmusque uiam et uēlōrum pandimus ālās. {{versus|520}} Iamque rubēscēbat stēllīs Aurōra fugātīs cum procul obscūrōs collīs humilemque uidēmus Italiam. Italiam prīmus conclāmat Achātēs, Italiam laetō sociī clāmōre salūtant. Tum pater Anchīsēs magnum crātēra corōna {{versus|525}} induit implēuitque merō, dīuōsque uocāuit stāns celsā in puppī: 'Dī maris et terrae tempestātumque potentēs, ferte uiam uentō facilem et spīrāte secundī.' Crēbrescunt optātae aurae portusque patescit {{versus|530}} iam propior, templumque appāret in arce Mineruae; uēla legunt sociī et prōrās ad lītora torquent. Portus ab eurōō flūctū curuātus in arcum, obiectae salsā spūmant aspergine cautēs, ipse latet: geminō dēmittunt bracchia mūrō {{versus|535}} turrītī scopulī refugitque ab lītore templum. Quattuōr hīc, prīmum ōmen, equōs in grāmine uīdī tondentīs campum lātē, candōre niuālī. Et pater Anchīsēs 'bellum, ō terra hospita, portās: bellō armantur equī, bellum haec armenta minantur. {{versus|540}} Sed tamen īdem ōlim currū succēdere suētī quadripedēs et frēna iugō concordia ferre: spēs et pācis' ait. Tum nūmina sancta precāmur Palladis armisonae, quae prīma accēpit ouantīs, et capita ante ārās Phrygiō uēlāmur amictū, {{versus|545}} praeceptīsque Helenī, dederat quae maxima, rīte Iūnōnī Argīuae iussōs adolēmus honōrēs. Haud mora, continuō perfectīs ōrdine uōtīs cornua uēlātārum obuertimus antemnārum, Grāiugenumque domōs suspectaque linquimus arua. {{versus|550}} Hinc sinus Herculeī, sī uēra est fāma, Tarentī cernitur, attollit sē dīua Lacīnia contra, Caulōnīsque arcēs et nāuifragum Scylacēum. Tum procul ē fluctū Trīnacria cernitur Aetna, et gemitum ingentem pelagī pulsātaque saxa {{versus|555}} audīmus longē fractāsque ad lītora uōcēs, exsultantque uada atque aestū miscentur harēnae. Et pater Anchīsēs 'nīmīrum hīc illa Charybdis: hōs Helenus scopulōs, haec saxa horrenda canēbat. ēripite, ō sociī, pariterque īnsurgite rēmīs.' {{versus|560}} Haud minus ac iussī faciunt, prīmusque rudentem contorsit laeuās prōram Palinūrus ad undās; laeuam cūncta cohors rēmīs uentīsque petīuit. Tollimur in caelum curuāto gurgite, et īdem subductā ad Mānīs īmōs dēsēdimus undā. {{versus|565}} Ter scopulī clāmōrem inter caua saxa dedēre, ter spūmam ēlīsam et rōrantia uīdimus astra. Intereā fessōs uentus cum sōle relīquit, ignarīque uiae Cyclōpum adlābimur ōrīs. Portus ab accessū uentōrum immōtus et ingēns {{versus|570}} ipse: sed horrificīs iuxtā tonat Aetna ruīnīs, interdumque ātram prōrumpit ad aethera nūbem turbine fūmantem piceō et candente fauillā, attollitque globōs flammārum et sīdera lambit; interdum scopulōs auulsaque uiscera montis {{versus|575}} ērigit ēructāns, liquefactaque saxa sub aurās cum gemitū glomerat fundōque exaestuat īmō. Fāma est Enceladī sēmustum fulmine corpus urgērī mōle hāc, ingentemque īnsuper Aetnam impositam ruptīs flammam exspīrāre camīnīs, {{versus|580}} et fessum quotiēns mūtet latus, intremere omnem murmure Trīnacriam et caelum subtexere fūmō. Noctem illam tēctī siluīs immānia mōnstra perferimus, nec quae sonitum det causa uidēmus. Nam neque erant astrōrum ignēs nec lūcidus aethrā {{versus|585}} sīdereā polus, obscūrō sed nūbila caelō, et lūnam in nimbō nox intempesta tenēbat. Postera iamque diēs prīmō surgēbat Eōō ūmentemque Aurōra polō dīmōuerat umbram, cum subitō ē siluīs maciē cōnfecta suprēma {{versus|590}} ignōtī noua fōrma uirī miserandaque cultū prōcēdit supplexque manūs ad lītora tendit. Respicimus. Dīra inluuiēs immissaque barba, cōnsertum tegimen spīnīs: at cētera Grāius, et quondam patriīs ad Trōiam missus in armīs. {{versus|595}} Isque ubi Dardaniōs habitūs et Trōia uīdit arma procul, paulum aspectū conterritus haesit continuitque gradum; mox sēsē ad lītora praeceps cum flētū precibusque tulit: 'Per sīdera testor, per superōs atque hoc caelī spīrābile lūmen, {{versus|600}} tollite mē, Teucrī. Quāscumque abdūcite terrās: Hoc sat erit. Sciŏ mē Danaīs ē classibus ūnum et bellō Īliacōs fateor petiisse penātīs. Prō quō, sī sceleris tanta est iniūria nostrī, spargite mē in flūctūs uastōque immergite pontō; {{versus|605}} sī pereō, hominum manibus periisse iuuābit.' Dīxerat et genua amplexus genibusque uolūtāns haerēbat. Quī sit fārī, quō sanguine crētus, hortāmur, quae deinde agitet fortūna fatērī. Ipse pater dextram Anchīsēs haud multa morātus {{versus|610}} dat iuuenī atque animum praesentī pignore firmat. Ille haec dēpositā tandem formīdine fātur: 'Sum patria ex Ithacā, comes īnfēlīcis Ulixī, nōmine Achaemenidēs, Trōiam genitōre Adamastō paupere (mānsissetque utinam fortūna!) profectus. {{versus|615}} Hīc mē, dum trepidī crūdēlia līmina linquunt, immemorēs sociī uastō Cyclōpis in antrō dēseruēre. Domus saniē dapibusque cruentīs, intus opāca, ingēns. Ipse arduus, altaque pulsat sīdera, (dī tālem terrīs āuertite pestem!) {{versus|620}} nec uīsū facilis nec dictū adfābilis ūllī; uisceribus miserōrum et sanguine uescitur ātrō. Uīdī egomet duo dē numerō cum corpora nostrō prēnsa manū magnā mediō resupīnus in antrō frangeret ad saxum, saniēque aspersa natārent {{versus|625}} līmina; uīdī ātrō cum membra fluentia tābō manderet et tepidī tremerent sub dentibus artūs, haud impūne quidem, nec tālia passus Ulixēs oblītusue suī est Ithacus discrīmine tantō. Nam simul explētus dapibus uīnōque sepultus {{versus|630}} ceruīcem īnflexam posuit, iacuitque per antrum immēnsus saniem ēructāns et frusta cruentō per somnum commixta merō, nōs magna precātī nūmina sortītīque uicēs ūnā undique circum fundimur, et tēlō lūmen terebrāmus acūtō {{versus|635}} ingēns quod toruā sōlum sub fronte latēbat, Argolicī clipeī aut Phoebēae lampadis īnstar, et tandem laetī sociōrum ulcīscimur umbrās. Sed fugite, ō miserī, fugite atque ab lītore fūnem rumpite. {{versus|640}} Nam quālis quantusque cauō Polyphēmus in antrō lānigerās claudit pecudēs atque ūbera pressat, centum aliī curua haec habitant ad lītora uulgō īnfandī Cyclōpes et altīs montibus errant. Tertia iam lūnae sē cornua lūmine complent {{versus|645}} cum uītam in siluīs inter dēserta ferārum lustra domōsque trahō uastōsque ab rūpe Cyclōpas prōspiciō sonitumque pedum uōcemque tremēscō. Uictum īnfēlīcem, bācās lapidōsaque corna, dant rāmī, et uulsīs pāscunt rādīcibus herbae. {{versus|650}} Omnia conlustrāns hanc prīmum ad lītora classem cōnspexī uenientem. Huic mē, quaecumque fuisset, addīxī: satis est gentem effūgisse nefandam. Uōs animam hanc potius quōcumque absūmite lētō.' Vix ea fātus erat summō cum monte uidēmus {{versus|655}} ipsum inter pecudēs uastā sē mōle mouentem pāstōrem Polyphēmum et lītora nōta petentem, mōnstrum horrendum, īnfōrme, ingēns, cui lūmen adēmptum. trunca manum pīnus regit et uestīgia firmat; lānigerae comitantur ouēs; ea sōla uoluptās {{versus|660}} sōlāmenque malī. Postquam altōs tetigit flūctūs et ad aequora uēnit, lūminis effossī fluidum lauit inde cruōrem dentibus īnfrendēns gemitū, graditurque per aequor iam medium, necdum flūctūs latera ardua tīnxit. {{versus|665}} Nōs procul inde fugam trepidī celerāre receptō supplice sīc meritō tacitīque incīdere fūnem, uertimus et prōnī certantibus aequora rēmīs. Sēnsit, et ad sonitum uōcis uestīgia torsit. Uērum ubi nūlla datur dextrā adfectāre potestās {{versus|670}} nec potis Īoniōs flūctūs aequāre sequendō, clāmōrem immēnsum tollit, quō pontus et omnēs intremuēre undae, penitusque exterrita tellūs Italiae curuīsque immūgiit Aetna cauernīs. At genus ē siluīs Cyclōpum et montibus altīs {{versus|675}} excītum ruit ad portūs et lītora complent. Cernimus astantis nēquīquam lūmine toruō Aetnaeōs frātrēs caelō capita alta ferentīs, concilium horrendum: quālēs cum uertice celsō Āeriae quercūs aut cōniferae cyparissī {{versus|680}} cōnstiterunt, silua alta Iouis lūcusue Diānae. Praecipitīs metus ācer agit quōcumque rudentīs excutere et uentīs intendere uēla secundīs. Contrā iussa monent Helenī, Scyllamque Charybdin- que inter, utrimque uiam lētī discrīmine paruō, {{versus|685}} nī teneam cursūs: certum est dare lintea retrō. Ecce autem Boreās angusta ab sēde Pelōrī missus adest: uīuō praeteruehor ōstia saxō Pantagiae Megarōsque sinūs Thapsumque iacentem. Tālia mōnstrābat relegēns errāta retrōrsus {{versus|690}} lītora Achaemenidēs, comes īnfēlīcis Ulixī. Sīcaniō praetenta sinū iacet īnsula contrā Plēmyrium undōsum; nōmen dīxēre priōrēs Ortygiam. Alphēum fāma est hūc Ēlidis amnem occultās ēgisse uiās subter mare, quī nunc {{versus|695}} ōre, Arethūsa, tuō Siculīs cōnfunditur undīs. Iussī nūmina magna locī uenerāmur, et inde exsuperō praepingue solum stāgnantis Helōrī. Hinc altās cautēs prōiectaque saxa Pachȳnī rādimus, et fātis numquam concessa mouērī {{versus|700}} appāret Camerīna procul campīque Gelōī, immānīsque Gelā fluuiī cognōmine dicta. Arduus inde Acragās ostentat maxima longē moenia, magnanimum quondam generātor equōrum; tēque datīs linquō uentīs, palmōsa Selīnūs, {{versus|705}} et uada dūra legō saxīs Lilybēia caecīs. Hinc Drepanī mē portus et inlaetābilis ōrā accipit. Hīc pelagī tot tempestātibus actus heu, genitōrem, omnis cūrae cāsūsque leuāmen, āmittō Anchīsēn. Hīc mē, pater optime, fessum {{versus|710}} dēseris, heu, tantis nēquīquam ērepte perīclīs! Nec uātēs Helenus, cum multa horrenda monēret, hōs mihi praedīxit lūctūs, nōn dīra Celaenō. Hic labor extrēmus, longārum haec mēta uiārum, hinc mē dīgressum uestrīs deus appulit ōrīs. {{versus|715}} Sīc pater Aenēās intentīs omnibus ūnus fāta renarrābat dīuum cursūsque docēbat. Conticuit tandem factōque hīc fīne quiēuit. </poem> {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=Aeneis/Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=Aeneis/Liber IV }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid (Dryden)/Book III]] [[it:Eneide/Libro terzo]] [[pt:Eneida Brazileira/III]] j2cgl63d2o4fwlko16og1v98uu27tbs 0 3250 282726 281124 2026-10-05T20:13:10Z Saumache 27923 282726 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber IV }} <div class=text> {{Liber |Ante= Liber III |AnteNomen= Aeneis/Liber III |Post= Liber V |PostNomen= Aeneis/Liber V }} <poem> At rēgīna grauī iamdūdum saucia cūrā{{r|0|}} uulnus alit uēnīs et caecō carpitur ignī. Multa uirī uirtūs animō multusque recursat gentis honōs: haerent īnfīxī pectore uultūs uerbaque nec placidam membrīs dat cūra quiētem. {{versus|5}} Postera Phoebēā lustrābat lampade terrās ūmentemque Aurōra polō dīmōuerat umbram, cum sīc ūnanimam adloquitur male sāna sorōrem: 'Anna soror, quae mē suspēnsam īnsomnia terrent! Quis nouus hic nostrīs successit sēdibus hospes, {{versus|10}} quem sēsē ōre ferēns, quam fortī pectore et armīs! Crēdō equidem, nec uāna fidēs, genus esse deōrum. Dēgenerēs animōs timor arguit. Heu, quibus ille iactātus fātīs! Quae bella exhausta canēbat! Sī mihi nōn animō fīxum immōtumque sedēret {{versus|15}} nē cui mē uinclō uellem sociāre iugālī, postquam prīmus amor dēceptam morte fefellit; sī nōn pertaesum thalamī taedaeque fuisset, huic ūnī forsan potuī succumbere culpae. Anna, fatēbor enim, miserī post fāta Sychaeī {{versus|20}} coniugis et sparsōs frāternā caede penātīs sōlus hic īnflexit sēnsūs animumque labantem impulit. Agnōscō ueteris uestīgia flammae. Sed mihi uel tellūs optem prius īma dehīscat uel pater omnipotēns adigat mē fulmine ad umbrās, {{versus|25}} pallentīs umbrās Erebō noctemque profundam, ante, pudor, quam tē uiolō aut tua iūra resoluō. Ille meōs, prīmus quī mē sibi iūnxit, amōrēs abstulit; ille habeat sēcum seruetque sepulcrō.' Sīc effāta sinum lacrimīs implēuit obortīs. {{versus|30}} Anna refert: 'Ō lūce magis dīlēcta sorōrī, sōlane perpetuā maerēns carpēre iuuentā nec dulcīs nātōs Veneris nec praemia nōris? Id cinerem aut Mānīs crēdīs cūrāre sepultōs? Estō: aegram nūllī quondam flexēre marītī, {{versus|35}} nōn Libyae, nōn ante Tyrō; dēspectus Iarbās ductōrēsque aliī, quōs Āfrica terra triumphīs dīues alit: placitōne etiam pugnābis amōrī? Nec uenit in mentem quōrum cōnsēderis aruīs? Hinc Gaetūlae urbēs, genus īnsuperābile bellō, {{versus|40}} et Numidae īnfrēnī cingunt et inhospita Syrtis; hinc dēserta sitī regiō lātēque furentēs Barcaeī. Quid bella Tyrō surgentia dīcam germānīque minās? Dīs equidem auspicibus reor et Iūnōne secundā {{versus|45}} hunc cursum Īliacās uentō tenuisse carīnās. Quam tū urbem, soror, hanc cernēs, quae surgere regnā coniugiō tālī! Teucrum comitantibus armīs Pūnica sē quantīs attollet glōria rēbus! Tū modo posce deōs ueniam, sacrīsque litātīs {{versus|50}} indulgē hospitiō causāsque innecte morandī, dum pelagō dēsaeuit hiems et aquōsus Ŏrīōn, quassātaeque ratēs, dum nōn tractābile caelum.' Hīs dictīs impēnsō animum flammāuit amōre spemque dedit dubiae mentī soluitque pudōrem. {{versus|55}} Prīncipiō dēlūbra adeunt pācemque per ārās exquīrunt; mactant lēctās dē mōre bidentīs lēgiferae Cererī Phoebōque patrīque Lyaeō, Iūnōnī ante omnīs, cui uincla iugālia cūrae. Ipsa tenēns dextrā pateram pulcherrima Dīdō {{versus|60}} candentis uaccae media inter cornua fundit, aut ante ōra deum pinguīs spatiātur ad ārās, īnstauratque diem dōnīs, pecudumque reclūsīs pectoribus inhiāns spīrantia cōnsulit exta. Heu, uātum ignārae mentēs! Quid uōta furentem, {{versus|65}} quid dēlūbra iuuant? Ēst mollīs flamma medullās intereā et tacitum uīuit sub pectore uulnus. Ūritur īnfēlīx Dīdō tōtāque uagātur urbe furēns, quālis coniectā cerua sagittā, quam procul incautam nemora inter Crēsia fīxit {{versus|70}} pāstor agēns tēlīs līquitque uolātile ferrum nescius: illa fugā siluās saltūsque peragrat Dictaeōs; haeret laterī lētālis harundō. Nunc media Aenēān sēcum per moenia dūcit Sīdoniāsque ostentat opēs urbemque parātam, {{versus|75}} incipit effārī mediāque in uōce resistit; nunc eadem lābente diē conuīuia quaerit, Īliacōsque iterum dēmēns audīre labōrēs exposcit pendetque iterum narrantis ab ōre. Post ubi dīgressī, lūmenque obscūra uicissim {{versus|80}} lūna premit suādentque cadentia sīdera somnōs, sōla domō maeret uacuā strātīsque relictīs incubat. Illum absēns absentem auditque uidetque, aut gremiō Ascanium genitōris imāgine capta dētinet, īnfandum sī fallere possit amōrem? {{versus|85}} Nōn coeptae adsurgunt turrēs, nōn arma iuuentūs exercet portūsue aut prōpugnācula bellō tūta parant: pendent opera interrupta minaeque mūrōrum ingentēs aequātaque māchina caelō. Quam simul ac tālī persēnsit peste tenērī {{versus|90}} cāra Iouis coniūnx nec fāmam obstāre furōrī, tālibus adgreditur Venerem Sāturnia dictīs: 'Ēgregiam uērō laudem et spolia ampla refertis tūque puerque tuus (magnum et memorābile nōmen), ūna dolō dīuum sī fēmina uicta duōrum est. {{versus|95}} Nec mē adeō fallit ueritam tē moenia nostra suspectās habuisse domōs Karthāginis altae. Sed quis erit modus, aut quō nunc certāmine tantō? Quīn potius pācem aeternam pactōsque hymenaeōs exercēmus? Habēs tōtā quod mente petīstī: {{versus|100}} ārdet amāns Dīdō trāxitque per ossa furōrem. Commūnem hunc ergō populum paribusque regāmus auspiciīs; liceat Phrygiō seruīre marītō dōtālīsque tuae Tyriōs permittere dextrae.' Ollī (sēnsit enim simulātā mente locūtam, {{versus|105}} quō rēgnum Italiae Libycās āuerteret ōrās) sīc contrā est ingressa Venus: 'Quis tālia dēmēns abnuat aut tēcum mālit contendere bellō? Sī modo quod memorās factum fortūna sequātur. Sed fātīs incerta feror, sī Iuppiter ūnam {{versus|110}} esse uelit Tyriīs urbem Trōiāque profectīs, miscērīue probet populōs aut foedera iungī. Tū coniūnx, tibi fās animum temptāre precandō. Perge, sequar.' Tum sīc excēpit rēgia Iūnō: 'Mēcum erit iste labor. Nunc quā ratiōne quod īnstat {{versus|115}} cōnfierī possit, paucīs (aduerte) docēbō. Uēnātum Aenēās ūnāque miserrima Dīdō in nemus īre parant, ubi prīmōs crāstinus ortus extulerit Tītān radiīsque retēxerit orbem. Hīs ego nigrantem commixtā grandine nimbum, {{versus|120}} dum trepidant ālae saltūsque indāgine cingunt, dēsuper īnfundam et tonitrū caelum omne ciēbō. Diffugient comitēs et nocte tegentur opācā: spēluncam Dīdō dux et Trōiānus eandem dēuenient. Aderō et, tua sī mihi certa uoluntās, {{versus|125}} cōnubiō iungam stabilī propriamque dicābō. Hic hymenaeus erit.' Nōn aduersāta petentī adnuit atque dolīs rīsit Cytherēa repertīs. Ōceanum intereā surgēns Aurōra relīquit. It portīs iubare exortō dēlēcta iuuentūs, {{versus|130}} rētia rāra, plagae, lātō uēnābula ferrō, Massȳlīque ruunt equitēs et odōra canum uīs. Rēgīnam thalamō cūnctantem ad līmina prīmī Poenōrum exspectant, ostrōque īnsignis et aurō stat sonipēs ac frēna ferōx spūmantia mandit. {{versus|135}} Tandem prōgreditur magnā stīpante cateruā Sīdoniam pictō chlamydem circumdata limbō; cui pharetra ex aurō, crīnēs nōdantur in aurum, aurea purpuream subnectit fībula uestem. Nec nōn et Phrygiī comitēs et laetus Iūlūs {{versus|140}} incēdunt. Ipse ante aliōs pulcherrimus omnīs īnfert sē socium Aenēās atque agmina iungit. Quālis ubi hībernam Lyciam Xanthīque fluenta dēserit ac Dēlum māternam inuīsit Apollō īnstauratque chorōs, mixtīque altāria circum {{versus|145}} Crētesque Dryopesque fremunt pictīque Agathyrsī; ipse iugīs Cynthī graditur mollīque fluentem fronde premit crīnem fingēns atque implicat aurō, tēla sonant umerīs: haud illō sēgnior ībat Aenēās, tantum ēgregiō dēcus ēnitet ōre. {{versus|150}} Postquam altōs uentum in montīs atque inuia lustra, ecce ferae saxī dēiectae uertice caprae dēcurrēre iugīs; aliā dē parte patentīs trānsmittunt cursū campōs atque agmina ceruī puluerulenta fugā glomerant montīsque relinquunt. {{versus|155}} At puer Ascanius mediīs in uallibus ācrī gaudet equō iamque hōs cursū, iam praeterit illōs, spūmantemque darī pecorā inter inertia uōtīs optat aprum, aut fuluum dēscendere monte leōnem. Intereā magnō miscērī murmure caelum {{versus|160}} incipit, īnsequitur commixtā grandine nimbus, et Tyriī comitēs passim et Trōiāna iuuentūs Dardaniusque nepōs Veneris dīuersa per agrōs tēcta metū petiēre; ruunt dē montibus amnēs. Spēluncam Dīdō dux et Trōiānus eandem {{versus|165}} dēueniunt. Prīma et Tellūs et prōnuba Iūnō dant signum; fulsēre ignēs et cōnscius aether cōnubiīs summōque ululārunt uertice Nymphae. Ille diēs prīmus lētī prīmusque malōrum causa fuit; neque enim speciē fāmāue mouētur {{versus|170}} nec iam fūrtīuum Dīdō meditātur amōrem: coniugium uocat, hōc praetexit nōmine culpam. Extemplō Libyae magnās it Fāma per urbēs, Fāma, malum quā nōn aliud uēlōcius ūllum: mōbilitāte uiget uīrīsque adquīrit eundō, {{versus|175}} parua metū prīmō, mox sēsē attollit in aurās ingrediturque solō et caput inter nūbila condit. Illam Terra parēns īrā inrītāta deōrum extrēmam, ut perhibent, Coeō Enceladōque sorōrem prōgenuit pedibus celerem et pernīcibus ālīs, {{versus|180}} mōnstrum horrendum, ingēns, cui quot sunt corpore plūmae, tot uigilēs oculī subter (mīrābile dictū), tot linguae, totidem ōra sonant, tot subrigit aurīs. Nocte uolat caelī mediō terraeque per umbram strīdēns, nec dulcī dēclīnat lūmina somnō; {{versus|185}} lūce sedet cūstōs aut summī culmine tēctī turribus aut altīs, et magnās territat urbēs, tam fīctī prāuīque tenāx quam nūntia uērī. Haec tum multiplicī populōs sermōne replēbat gaudēns, et pariter facta atque īnfecta canēbat: {{versus|190}} uēnisse Aenēān Trōiānō sanguine crētum, cui sē pulchra uirō dignētur iungere Dīdō; nunc hiemem inter sē luxū, quam longa, fouēre rēgnōrum immemorēs turpīque cupīdine captōs. Haec passim dea foeda uirum diffundit in ōra. {{versus|195}} Prōtinus ad rēgem cursūs dētorquet Iarbān incenditque animum dictīs atque aggerat īrās. Hic Hammōne satus raptā Garamantide nymphā templa Iouī centum lātīs immānia rēgnīs, centum ārās posuit uigilemque sacrāuerat ignem, {{versus|200}} excubiās dīuum aeternās, pecudumque cruōre pingue solum et uariīs flōrentia līmina sertīs. Isque āmēns animī et rūmōre accēnsus amārō dīcitur ante ārās media inter nūmina dīuum multa Iouem manibus supplex ōrāsse supīnīs: {{versus|205}} 'Iuppiter omnipotēns, cuī nunc Maurūsia pictīs gēns epulāta torīs Lēnaeum lībat honōrem, aspicis haec? An tē, genitor, cum fulmina torquēs nēquīquam horrēmus, caecīque in nūbibus ignēs terrificant animōs et inānia murmura miscent? {{versus|210}} Fēmina, quae nostrīs errāns in fīnibus urbem exiguam pretiō posuit, cui lītus arandum cuique locī lēgēs dedimus, cōnūbia nostra reppulit ac dominum Aenēān in rēgna recēpit. Et nunc ille Paris cum sēmiuirō comitātū, {{versus|215}} Maeoniā mentum mitrā crīnemque madentem subnexus, raptō potitur: nōs mūnera templīs quippe tuīs ferimus fāmamque fouēmus inānem.' Tālibus ōrantem dictīs ārāsque tenentem audiit Omnipotēns, oculōsque ad moenia torsit {{versus|220}} rēgia et oblītōs fāmae meliōris amantīs. Tum sīc Mercurium adloquitur ac tālia mandat: 'Uāde age, nāte, uocā Zephyrōs et lābere pennīs Dardaniumque ducem, Tyriā Karthāgine quī nunc exspectat fātīsque datās nōn respicit urbēs, {{versus|225}} adloquere et celerīs dēfer mea dicta per aurās. Nōn illum nōbis genetrīx pulcherrima tālem prōmīsit Grāiumque ideō bis uindicat armīs; sed fore quī grauidam imperiīs bellōque frementem Italiam regeret, genus altō ā sanguine Teucrī {{versus|230}} prōderet, ac tōtum sub lēgēs mitteret orbem. Sī nūlla accendit tantārum glōria rērum nec super ipse suā mōlītur laude labōrem, Ascaniōne pater Rōmānās inuidet arcēs? Quid struit? Aut quā spē īnīmīcā in gente morātur {{versus|235}} nec prōlem Ausoniam et Lāuīnia respicit arua? Nāuiget! Haec summa est, hic nostrī nūntius estō.' Dīxerat. Ille patris magnī pārēre parābat imperiō; et prīmum pedibus tālāria nectit aurea, quae sublīmem ālīs sīue aequora sūpra {{versus|240}} seu terram rapidō pariter cum flāmine portant. Tum uirgam capit: hāc animās ille ēuocat Orcō pallentīs, aliās sub Tartara trīstia mittit, dat somnōs adimitque, et lūmina morte resignat. Illā frētus agit uentōs et turbida trānat {{versus|245}} nūbila. Iamque uolāns apicem et latera ardua cernit Atlantis dūrī caelum quī uertice fulcit, Atlantis, cinctum adsiduē cuī nūbibus ātrīs pīniferum caput et uentō pulsātur et imbrī, nix umerōs īnfūsa tegit, tum flūmina mentō {{versus|250}} praecipitant senis, et glaciē riget horrida barba. Hīc prīmum paribus nītēns Cyllēnius ālīs cōnstitit; hinc tōtō praeceps sē corpore ad undās mīsit auī similis, quae circum lītora, circum piscōsōs scopulōs humilis uolat aequora iuxtā. {{versus|255}} Haud aliter terrās inter caelumque uolābat lītus harēnōsum ad Libyae, uentōsque secābat māternō ueniēns ab auō Cyllēnia prōlēs. Ut prīmum ālātīs tetigit māgālia plantīs, Aenēān fundantem arcēs ac tēcta nouantem {{versus|260}} cōnspicit. Atque illī stēllātus iaspide fuluā ēnsis erat Tyriōque ārdēbat mūrice laena dēmissa ex umerīs, dīues quae mūnera Dīdō fēcerat, et tenuī tēlās discrēuerat aurō. Continuō inuādit: 'Tū nunc Karthāginis altae {{versus|265}} fundāmenta locās pulchramque uxōrius urbem exstruis? Heu, rēgnī rērumque oblīte tuārum! Ipse deum tibi mē clārō dēmittit Olympō rēgnātor, caelum et terrās quī nūmine torquet, ipse haec ferre iubet celerīs mandāta per aurās: {{versus|270}} Quid struis? Aut quā spē Libycīs teris ōtia terrīs? Sī tē nūlla mouet tantārum glōria rērum [nec super ipse tuā mōlīris laude labōrem,] Ascanium surgentem et spēs hērēdis Iūlī respice, cui rēgnum Italiae Rōmānaque tellūs {{versus|275}} dēbētur.' Tālī Cyllēnius ōre locūtus mortālīs uīsūs mediō sermōne relīquit et procul in tenuem ex oculīs ēuānuit auram. At uērō Aenēās aspectū obmūtuit āmēns, arrēctaeque horrōre comae et uōx faucibus haesit. {{versus|280}} Ārdet abīre fugā dulcīsque relinquere terrās, attonitus tantō monitū imperiōque deōrum. Heu quid agat? Quō nunc rēgīnam ambīre furentem audeat adfātū? Quae prīma exōrdia sūmat? Atque animum nunc hūc celerem nunc dīuidit illūc {{versus|285}} in partīsque rapit uariās perque omnia uersat. Haec alternantī potior sententia uīsa est: Mnēsthea Sergestumque uocat fortemque Serestum, classem aptent tacitī sociōsque ad lītora cōgant, arma parent et quae rēbus sit causa nouandīs {{versus|290}} dissimulent; Sēsē intereā, quandō optima Dīdō nesciat et tantōs rumpī nōn spēret amōrēs, temptātūrum aditūs et quae mollissima fandī tempora, quis rēbus dexter modus. Ōcius omnēs imperiō laetī pārent et iussa facessunt. {{versus|295}} At rēgīna dolōs (quis fallere possit amantem?) praesēnsit, mōtūsque excēpit prīma futūrōs omnia tūta timēns. Eadem impia Fāma furentī dētulit armārī classem cursumque parārī. Saeuit inops animī tōtāmque incēnsa per urbem {{versus|300}} bacchātur, quālis commōtīs excita sacrīs Thyias, ubi audītō stimulant trietērica Bacchō orgia nocturnusque uocat clāmōre Cithaerōn. Tandem hīs Aenēān compellat uōcibus ultrō: 'Dissimulāre etiam spērāstī, perfide, tantum {{versus|305}} posse nefās tacitusque meā dēcēdere terrā? Nec tē noster amor nec tē data dextera quondam nec moritūra tenet crūdēlī fūnere Dīdō? Quīn etiam hibernō mōlīrī sīdere classem et mediīs properās Aquilōnibus īre per altum, {{versus|310}} crūdēlis? Quid, sī nōn arua aliēna domōsque ignōtās peterēs, et Trōia antīqua manēret, Trōia per undōsum peterētur classibus aequor? Mēne fugis? Per ego hās lacrimās dextramque tuam tē (quandō aliud mihi iam miserae nihil ipsa relīquī), {{versus|315}} per cōnūbia nostra, per inceptōs hymenaeōs, sī bene quid dē tē meruī, fuit aut tibi quicquam dulce meum, miserēre domūs lābentis et istam, ōrō, sī quis adhūc precibus locus, exue mentem. Tē propter Libycae gentēs Nomadumque tyrannī {{versus|320}} ōdēre, īnfēnsī Tyriī; tē propter eundem exstīnctus pudor et, quā sōlā sīdera adībam, fāma prior. Cui mē moribundam dēseris hospes (hoc sōlum nōmen quoniam dē coniuge restat)? Quid moror? An mea Pygmaliōn dum moenia frāter {{versus|325}} dēstruat aut captam dūcat Gaetūlus Iarbās? Saltem sī qua mihī dē tē suscepta fuisset ante fugam subolēs, sī quis mihi paruulus aulā lūderet Aenēās, quī tē tamen ōre referret, nōn equidem omnīnō capta ac dēserta uidērer.' {{versus|330}} Dīxerat. Ille Iouis monitīs immōta tenēbat lūmina et obnīxus cūram sub corde premēbat. Tandem pauca refert: 'Ego tē, quae plūrima fandō ēnumerāre ualēs, numquam, rēgīna, negābō prōmeritam, nec mē meminisse pigēbit Elissae {{versus|335}} dum memor ipse meī, dum spīritus hōs regit artūs. Prō rē pauca loquar. Neque ego hanc abscondere fūrtō spērāuī (nē finge) fugam, nec coniugis umquam praetendī taedās aut haec in foedera uēnī. Mē sī fāta meīs paterentur dūcere uītam {{versus|340}} auspiciīs et sponte meā compōnere cūrās, urbem Trōiānam prīmum dulcīsque meōrum reliquiās colerem, [Priamī tēcta alta manērent], et recidīua manū posuissem Pergama uictīs. Sed nunc Italiam magnam Grȳnēus Apollō, {{versus|345}} Italiam Lyciae iussēre capessere sortēs; hic amor, haec patria est. Sī tē Karthāginis arcēs Phoenissam Libycaeque aspectus dētinet urbis, quae tandem Ausoniā Teucrōs consīdere terrā inuidia est? Et nōs fās extera quaerere rēgna. {{versus|350}} Mē patris Anchīsae, quotiēns ūmentibus umbrīs nox operit terrās, quotiēns astra ignea surgunt, admonet in somnīs et turbida terret imāgō; mē puer Ascanius capitisque iniūria cārī, quem rēgnō Hesperiae fraudō et fātālibus aruīs. {{versus|355}} Nunc etiam interpres dīuum Ioue missus ab ipsō (testor utrumque caput) celerīs mandāta per aurās dētulit: ipse deum manifēstō in lūmine uīdī intrantem murōs uōcemque hīs auribus hausī. Dēsine mēque tuīs incendere tēque querēllīs; {{versus|360}} Italiam nōn sponte sequor.' Tālia dīcentem iamdūdum āuersa tuētur hūc illūc uoluēns oculōs tōtumque pererrat lūminibus tacitīs et sīc accēnsa profātur: 'Nec tibi dīua parēns generis nec Dardanus auctor, {{versus|365}} perfide, sed dūris genuit tē cautibus horrēns Caucasus Hyrcānaeque admōrunt ūbera tigrēs. Nam quid dissimulō aut quae mē ad maiōra reseruō? Num flētū ingemuit nostrō? Num lūmina flexit? Num lacrimās uictus dedit aut miserātus amantem est? {{versus|370}} Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxima Iūnō nec Sāturnius haec oculīs pater aspicit aequīs. Nusquam tūta fidēs. Ēiectum lītore, egentem excēpī et rēgnī dēmēns in parte locāuī. Āmissam classem, sociōs ā morte redūxī {{versus|375}} (heu furiīs incēnsa feror!): Nunc augur Apollō, nunc Lyciae sortēs, nunc et Ioue missus ab ipsō interpres dīuum fert horrida iussa per aurās. Scīlicet is superīs labor est, ea cūra quiētōs sollicitat. Neque tē teneō neque dicta refellō: {{versus|380}} ī, sequere Italiam uentīs, pete rēgna per undās. Spēro equidem mediīs, sī quid pia nūmina possunt, supplicia hausūrum scopulīs et nōmine Dīdō saepe uocātūrum. Sequar ātrīs ignibus absēns et, cum frīgida mors animā sēdūxerit artūs, {{versus|385}} omnibus umbra locīs aderō. Dabis, improbe, poenās. Audiam et haec Mānīs ueniet mihi fāma sub imōs.' Hīs medium dictīs sermōnem abrumpit et aurās aegra fugit sēque ex oculīs āuertit et aufert, linquēns multa metū cūnctantem et multa parantem {{versus|390}} dīcere. Suscipiunt famulae conlāpsaque membra marmoreō referunt thalamō strātīsque repōnunt. At pius Aenēās, quamquam lēnīre dolentem sōlandō cupit et dictīs āuertere cūrās, multa gemēns magnōque animum labefactus amōre {{versus|395}} iussa tamen dīuum exsequitur classemque reuīsit. Tum uērō Teucrī incumbunt et lītore celsās dēdūcunt tōtō nāuīs. Natat ūncta carīna, frondentīsque ferunt rēmōs et rōbora siluīs īnfabricāta fugae studiō. {{versus|400}} Mīgrantīs cernās tōtāque ex urbe ruentīs: ac uelut ingentem formīcae farris aceruum cum populant hiemis memorēs tēctōque repōnunt, it nigrum campīs agmen praedamque per herbās conuectant calle angustō; Pars grandia trūdunt {{versus|405}} obnīxae frūmenta umerīs, pars agmina cōgunt castīgantque morās, opere omnīs sēmita feruet. Quis tibi tum, Dīdō, cernentī tālia sēnsus, quōsue dabās gemitūs, cum lītora feruere lātē prōspicerēs arce ex summā, tōtumque uidērēs {{versus|410}} miscērī ante oculōs tantīs clāmōribus aequor! Improbe Amor, quid nōn mortālia pectora cōgis! Īre iterum in lacrimās, iterum temptāre precandō cōgitur et supplex animōs summittere amōrī, nē quid inexpertum frūstrā moritūra relinquat. {{versus|415}} 'Anna, uidēs tōtō properārī lītore circum: undique conuēnēre; uocat iam carbasus aurās, puppibus et laetī nautae imposuēre corōnās. Hunc ego sī potuī tantum spērāre dolōrem, et perferre, soror, poterō. Miserae hoc tamen ūnum {{versus|420}} exsequere, Anna, mihī; sōlam nam perfidus ille tē colere, arcānōs etiam tibi crēdere sēnsūs; sōla uirī mollīs aditūs et tempora nōrās. Ī, soror, atque hostem supplex adfāre superbum: nōn ego cum Danaīs Trōiānam exscindere gentem {{versus|425}} Aulide iūrāuī classemue ad Pergama mīsī, nec patris Anchīsae cinerem Mānīsue reuellī: cūr mea dicta negat dūrās dēmittere in aurīs? Quō ruit? Extrēmum hoc miserae det mūnus amantī: exspectet facilemque fugam uentōsque ferentīs. {{versus|430}} Nōn iam coniugium antīquum, quod prōdidit, ōrō, nec pulchrō ut Latiō careat rēgnumque relinquat: tempus ināne petō, requiem spatiumque furōrī, dum mea mē uictam doceat fortūna dolēre. Extrēmam hanc ōrō ueniam (miserēre sorōris), {{versus|435}} quam mihi cum dederit cumulātam morte remittam.' Tālibus ōrābat, tālīsque miserrima flētūs fertque refertque soror. Sed nūllis ille mouētur flētibus aut uōcēs ūllas tractābilis audit; fāta obstant placidāsque uirī deus obstruit aurīs. {{versus|440}} Ac uelut annōsō ualidam cum rōbore quercum Alpīnī Boreae nunc hinc nunc flātibus illinc ēruere inter sē certant; it strīdor, et altae cōnsternunt terram concussō stīpite frondēs; ipsa haeret scopulīs et quantum uertice ad aurās {{versus|445}} aetheriās, tantum rādīce in Tartara tendit: haud secus adsiduīs hinc atque hinc uōcibus hērōs tunditur, et magnō persentit pectore cūrās; mēns immōta manet, lacrimae uoluuntur inānēs. Tum uērō īnfēlīx fātīs exterrita Dīdō {{versus|450}} mortem ōrat; taedet caelī conuexa tuērī. Quō magis inceptum peragat lūcemque relinquat, uīdit, tūricremīs cum dōna impōneret ārīs, (horrendum dictū) laticēs nigrēscere sacrōs fūsaque in obscēnum sē uertere uīna cruōrem. {{versus|455}} Hoc uīsum nūllī, nōn ipsī effāta sorōrī. Praetereā fuit in tēctīs dē marmore templum coniugis antīquī, mīrō quod honōre colēbat, uelleribus niueīs et fēstā fronde reuīnctum: hinc exaudīrī uōcēs et uerba uocantis {{versus|460}} uīsa uirī, nox cum terrās obscūra tenēret, sōlaque culminibus fērālī carmine būbō saepe querī et longās in flētum dūcere uōcēs; multaque praetereā uātum praedicta priōrum terribilī monitū horrificant. Agit ipse furentem {{versus|465}} in somnīs ferus Aenēās, semperque relinquī sōla sibī, semper longam incomitāta uidētur īre uiam et Tyriōs dēsertā quaerere terrā, Eumenidum uelutī dēmēns uidet agmina Pentheus et sōlem geminum et duplicēs sē ostendere Thēbās, {{versus|470}} aut Agamemnonius scaenīs agitātus Orestēs, armātam facibus mātrem et serpentibus ātrīs cum fugit ultrīcēsque sedent in līmine Dīrae. Ergō ubi concēpit furiās ēuicta dolōre dēcrēuitque morī, tempus sēcum ipsa modumque {{versus|475}} exigit, et maestam dictīs adgressa sorōrem cōnsilium uultū tegit ac spem fronte serēnat: 'Inuēnī, germāna, uiam (grātāre sorōrī) quae mihi reddat eum uel eō mē soluat amantem. Ōceanī fīnem iūxtā sōlemque cadentem {{versus|480}} ultimus Aethiopum locus est, ubi maximus Atlās axem umerō torquet stēllīs ārdentibus aptum: hinc mihi Massȳlae gentis mōnstrāta sacerdōs, Hesperidum templī cūstōs, epulāsque dracōnī quae dabat et sacrōs seruābat in arbore rāmōs, {{versus|485}} spargēns ūmida mella sopōriferumque papāuer. Haec sē carminibus prōmittit soluere mentēs quās uelit, ast aliīs dūrās immittere cūrās, sistere aquam fluuiīs et uertere sīdera retrō, Nocturnōsque mouet Mānīs: mūgīre uidēbis {{versus|490}} sub pedibus terram et dēscendere montibus ornōs. Testor, cāra, deōs et tē, germāna, tuumque dulce caput, magicās inuītam accingier artīs. Tū sēcrēta pyram tēctō interiōre sub aurās ērige, et arma uirī thalamō quae fīxa relīquit {{versus|495}} impius exuuiāsque omnīs lectumque iugālem, quō periī, superimpōnās: abolēre nefandī cūncta uirī monimenta iuuat mōnstratque sacerdōs.' Haec effāta silet, pallor simul occupat ōra. Nōn tamen Anna nouīs praetexere fūnera sacrīs {{versus|500}} germānam crēdit, nec tantōs mente furōrēs concipit aut grauiōra timet quam morte Sychaeī. Ergō iussa parat. At rēgīna, pyrā penetrālī in sēde sub aurās ērēctā ingentī taedīs atque īlice sectā, {{versus|505}} intenditque locum sertīs et fronde corōnat fūnereā; super exuuiās ēnsemque relictum effigiemque torō locat haud ignāra futūrī. Stant ārae circum et crīnīs effūsa sacerdōs ter centum tonat ōre deōs, Erebumque Chaosque {{versus|510}} tergeminamque Hecatēn, tria uirginis ōra Diānae. Sparserat et laticēs simulātōs fontis Auernī, falcibus et messae ad lūnam quaeruntur aenīs pūbentēs herbae nīgrī cum lacte uenēnī; quaeritur et nascentis equī dē fronte reuulsus {{versus|515}} et mātrī praereptus amor. Ipsa molā manibusque piīs altāria iūxtā ūnum exūta pedem uinclīs, in ueste recīnctā, testātur moritūra deōs et cōnscia fātī sīdera; tum, sī quod nōn aequō foedere amantīs {{versus|520}} cūrae nūmen habet iūstumque memorque, precātur. Nox erat et placidum carpēbant fessa sopōrem corpora per terrās, siluaeque et saeua quiērant aequora, cum mediō uoluuntur sīdera lāpsū, cum tacet omnis ager, pecudēs pictaeque uolucrēs, {{versus|525}} quaeque lacūs lātē liquidōs quaeque aspera dūmīs rūra tenent, somnō positae sub nocte silentī. [Lēnībant cūrās et corda oblīta laborum.] At nōn īnfēlīx animī Phoenissa, neque umquam soluitur in somnōs oculīsue aut pectore noctem {{versus|530}} accipit: ingeminant cūrae rūrsusque resurgēns saeuit amor magnōque īrārum flūctuat aestū. Sīc adeō īnsistit sēcumque ita corde uolūtat: 'Ēn, quid agō? Rūrsusne procōs inrīsa priōrēs experiar? Nomadumque petam cōnūbia supplex, {{versus|535}} quōs ego sim totiēns iam dēdignāta marītōs? Īliacās igitur classīs atque ultima Teucrum iussa sequar? Quiane auxiliō iuuat ante leuātōs et bene apud memorēs ueteris stat grātia factī? Quis mē autem, fac uelle, sinet ratibusue superbīs {{versus|540}} inuīsam accipiet? Nescīs heu, perdita, necdum Lāomedontēae sentīs periūria gentis? Quid tum? Sōla fugā nautās comitābor ouantīs? An Tyriīs omnīque manū stīpāta meōrum īnferar et, quōs Sīdoniā uix urbe reuellī, {{versus|545}} rūrsus agam pelagō et uentīs dare uēla iubēbō? Quīn morere ut merita es, ferrōque āuerte dolōrem. Tū lacrimīs ēuicta meīs, tū prīma furentem hīs, germāna, malīs onerās atque obicis hostī. Nōn licuit thalamī expertem sine crīmine uītam {{versus|550}} dēgere mōre ferae, tālīs nec tangere cūrās; nōn seruāta fidēs cinerī prōmissa Sychaeō.' Tantōs illa suō rumpēbat pectore questūs: Aenēās celsā in puppī iam certus eundī carpēbat somnōs rēbus iam rīte parātīs. {{versus|555}} Huic sē fōrma deī uultū redeuntis eōdem obtulit in somnīs rūrsusque ita uīsa monēre est, omnia Mercuriō similis, uōcemque colōrem- que et crīnīs flāuōs et membra decōra iuuentā: 'Nāte deā, potes hōc sub cāsū dūcere somnōs, {{versus|560}} nec quae tē circum stent deinde perīcula cernis, dēmēns, nec Zephyrōs audīs spīrāre secundōs? Illa dolōs dīrumque nefās in pectore uersat certa morī, uariōsque īrārum concitat aestūs. Nōn fugis hinc praeceps, dum praecipitāre potestās? {{versus|565}} Iam mare turbārī trabibus saeuāsque uidēbis conlūcēre facēs, iam feruere lītora flammīs, sī tē hīs attigerīt terrīs Aurōra morantem. Heia age, rumpe morās. Uarium et mūtābile semper fēmina.' Sīc fātus noctī sē immiscuit ātrae. {{versus|570}} Tum uērō Aenēās subitīs exterritus umbrīs corripit ē somnō corpus sociōsque fatīgat praecipitīs: 'Uigilāte, uirī, et cōnsīdite trānstrīs; Soluite uēla citī. Deus aethere missus ab altō festīnāre fugam tortōsque incīdere fūnīs {{versus|575}} ecce iterum īnstimulat. Sequimur tē, sancte deōrum, quisquis es, imperiōque iterum pārēmus ouantēs. Adsīs ō placidusque iuuēs et sīdera caelō dextra ferās.' Dīxit uāgīnāque ēripit ēnsem fulmineum strictōque ferit retinācula ferrō. {{versus|580}} Īdem omnīs simul ārdor habet, rapiuntque ruuntque; lītora dēseruēre, latet sub classibus aequor, adnīxī torquent spūmās et caerula uerrunt. Et iam prīma nouō spargēbat lūmine terrās Tīthōnī croceum linquēns Aurōra cubīle. {{versus|585}} Rēgīna ē speculīs ut prīmam albēscere lūcem uīdit et aequātīs classem prōcēdere uēlīs, lītoraque et uacuōs sēnsit sine rēmige portūs, terque quaterque manū pectus percussa decōrum flāuentīsque abscissa comās 'Prō Iuppiter! Ībit {{versus|590}} hic,' ait 'et nostrīs inlūserit aduena rēgnīs? Nōn arma expedient tōtāque ex urbe sequentur, dēripientque ratēs aliī nāuālibus? Īte, ferte citī flammās, date tēla, impellite rēmōs! Quid loquor? Aut ubi sum? Quae mentem insānia mūtāt? {{versus|595}} Īnfēlīx Dīdō, nunc tē facta impia tangunt? Tum decuit, cum scēptra dabās. Ēn dextra fidēsque, quem sēcum patriōs āiunt portāre penātīs, quem subiisse umerīs cōnfectum aetāte parentem! Nōn potuī abreptum dīuellere corpus et undīs {{versus|600}} spargere? Nōn sociōs, nōn ipsum absūmere ferrō Ascanium patriīsque epulandum pōnere mēnsīs? Uērum anceps pugnae fuerat fortūna. Fuisset! Quem metuī moritūra? Facēs in castra tulissem implēssemque forōs flammīs nātumque patremque {{versus|605}} cum genere exstinxem, mēmet super ipsa dedissem. Sōl, quī terrārum flammīs opera omnia lustrās, tūque hārum interpres cūrārum et cōnscia Iūnō, nocturnīsque Hecatē triuiīs ululāta per urbēs et Dīrae ultrīcēs et dī morientis Elissae, {{versus|610}} accipite haec, meritumque malīs aduertite nūmen et nostrās audīte precēs. Sī tangere portūs īnfandum caput ac terrīs adnāre necesse est, et sīc fāta Iouis poscunt, hic terminus haeret, at bellō audācis populī uexātus et armīs, {{versus|615}} fīnibus extorris, complexū āuulsus Iūlī auxilium implōret uideatque indigna suōrum fūnera; nec, cum sē sub lēgēs pācis inīquae trādiderit, rēgnō aut optātā lūce fruātur, sed cadat ante diem mediāque inhumātus harēnā. {{versus|620}} Haec precor, hanc uōcem extrēmam cum sanguine fundō. Tum uōs, ō Tyriī, stirpem et genus omne futūrum exercēte odiīs, cinerīque haec mittite nostrō mūnera. Nūllus amor populīs nec foedera suntō. Exoriāre aliquis nostrīs ex ossibus ultor {{versus|625}} quī face Dardaniōs ferrōque sequāre colōnōs, nunc, ōlim, quōcumque dabunt sē tempore uīrēs. Lītora lītoribus contrāria, flūctibus undās imprecor, arma armīs: pugnent ipsīque nepōtēs- que.'Haec ait, et partīs animum uersābat in omnīs, {{versus|630}} inuīsam quaerēns quam prīmum abrumpere lūcem. Tum breuiter Barcēn nūtrīcem adfāta Sychāei, namque suam patriā antīquā cinis āter habēbat: 'Annam, cāra mihī nūtrix, hūc siste sorōrem: dīc corpus properet fluuiālī spargere lymphā, {{versus|635}} et pecudēs sēcum et monstrāta piācula dūcat. Sīc ueniat, tūque ipsa piā tege tempora uittā. Sacra Iouī Stygiō, quae rīte incepta parāuī, perficere est animus fīnemque impōnere cūrīs Dardaniīque rogum capitis permīttere flammae.' {{versus|640}} Sīc ait. Īlla gradum studiō celebrābat anīlī. At trepida et coeptīs immānibus effera Dīdō sanguineam uoluēns aciem, maculīsque trementīs interfūsa genās et pallida morte futūrā, interiōra domūs inrumpit līmina et altōs {{versus|645}} cōnscendit furibunda rogōs ēnsemque reclūdit Dardanium, nōn hōs quaesītum mūnus in ūsūs. Hīc, postquam Īliacās uestīs nōtumque cubīle cōnspexit, paulum lacrimīs et mente morāta incubuitque torō dīxitque nouissima uerba: {{versus|650}} 'Dulcēs exuuiae, dum fāta deusque sinēbat, accipite hanc animam mēque hīs exsoluite cūrīs. Uīxī et quem dederat cursum Fortūna perēgī, et nunc magna meī sub terrās ībit imāgō. Urbem praeclāram statuī, mea moenia uīdī, {{versus|655}} ulta uirum poenās inimīcō ā frātre recēpī, fēlīx, heu nimium fēlīx, sī lītora tantum numquam Dardaniae tetigissent nostra carīnae.' Dīxit, et ōs impressa torō 'Moriēmur inultae, sed moriāmur' ait. 'Sīc, sīc iuuat īre sub umbrās. {{versus|660}} Hauriat hunc oculīs ignem crūdēlis ab altō Dardanus, et nostrae sēcum ferat ōmina mortis.' Dīxerat, atque illam media inter tālia ferrō cōnlāpsam aspiciunt comitēs, ēnsemque cruōre spūmantem sparsāsque manūs. It clāmor ad alta {{versus|665}} ātria: concussam bacchātur Fāma per urbem. Lāmentīs gemitūque et fēmineō ululātū tēcta fremunt, resonat magnīs plangōribus aethēr, nōn aliter quam sī immissīs ruat hostibus omnis Karthāgō aut antīqua Tyros, flammaeque furentēs {{versus|670}} culmina perque hominum uoluantur perque deōrum. Audiit exanimīs trepidōque exterrita cursū unguibus ōra soror foedāns et pectora pugnīs per mediōs ruit, ac morientem nōmine clāmat: 'Hoc illud, germāna, fuit? Mē fraude petēbās? {{versus|675}} Hoc rogus iste mihī, hoc ignēs āraeque parābant? Quid prīmum dēserta querar? Comitemne sorōrem sprēuistī moriēns? Eadem mē ad fāta uocassēs, īdem ambās ferrō dolor atque eadem hōra tulisset. Hīs etiam strūxī manibus patriōsque uocāuī {{versus|680}} uōce deōs, sīc tē ut positā, crūdēlis, abessem? Ēxstinxtī tē mēque, soror, populumque patrēsque Sīdoniōs urbemque tuam. Date, uulnera lymphīs abluam et, extrēmus sī quis super hālitus errat, ōre legam.' Sīc fāta gradūs ēuāserat altōs, {{versus|685}} sēmianimemque sinū germānam amplexa fouēbat cum gemitū atque ātrōs siccābat ueste cruōrēs. Illa grauīs oculōs cōnāta attollere rūrsus dēficit; īnfīxum strīdit sub pectore uulnus. Ter sēsē attollēns cubitōque adnīxa leuāuit, {{versus|690}} ter reuolūta torō est oculīsque errantibus altō quaesīuit caelo lūcem ingemuitque repertā. Tum Iūnō omnipotēns longum misērata dolōrem difficilīsque obitūs Īrim dēmīsit Olympō quae luctantem animam nexōsque resolueret artūs. {{versus|695}} Nam quia nec fātō meritā nec morte perībat, sed misera ante diem subitōque accensa furōre, nōndum illī flauum Prōserpina uertice crīnem abstulerat Stygiōque caput damnāuerat Orcō. Ergō Īris croceīs per caelum roscida pennīs {{versus|700}} mīlle trahēns uariōs aduersō sōle colōrēs dēuolat et suprā caput astitit. 'Hunc ego Dītī sacrum iussa ferō tēque istō corpore soluō': sīc ait et dextrā crīnem secat, omnis et ūnā dīlāpsus calor atque in uentōs uīta recessit. </poem> {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=Aeneis/Liber III |Post=Liber V |PostNomen=Aeneis/Liber V }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book IV]] [[it:Eneide/Libro quarto]] qpljns87rd11jp8ut187dia7ffuzm42 0 3251 282727 265195 2026-10-05T20:13:19Z Saumache 27923 282727 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber V }} <div class="verse"> {{Liber |Ante= Liber IV |AnteNomen= Aeneis/Liber IV |Post= Liber VI |PostNomen= Aeneis/Liber VI }} <poem> Intereā medium Aenēās iam classe tenēbat{{r|0|}} certus iter flūctūsque ātrōs Aquilōne secābat moenia respiciēns, quae iam īnfēlīcis Elissae conlūcent flammīs. Quae tantum accenderit ignem causa latet; dūrī magnō sed amōre dolōrēs {{versus|5}} pollūtō, nōtumque furēns quid fēmina possit, trīste per augurium Teucrōrum pectora dūcunt. Ut pelagus tenuēre ratēs nec iam amplius ūlla occurrit tellūs, maria undique et undique caelum, ollī caeruleus suprā caput astitit imber {{versus|10}} noctem hiememque ferēns et inhorruit unda tenebrīs. Ipse gubernātor puppī Palinūrus ab altā: 'Heu quianam tantī cīnxērunt aethera nimbī? Quidue, pater Neptūne, parās?' Sīc deinde locūtus colligere arma iubet ualidīsque incumbere rēmīs, {{versus|15}} oblīquatque sinus in uentum ac tālia fātur: 'Magnanime Aenēā, nōn, sī mihi Iuppiter auctor spondeat, hōc spērem Italiam contingere caelō. Mūtātī trānsuersa fremunt et uespere ab ātrō cōnsurgunt uentī, atque in nūbem cōgitur āēr. {{versus|20}} Nec nōs obnītī contrā nec tendere tantum sufficimus. Superat quoniam Fortūna, sequāmur, quōque uocat uertāmus iter. Nec lītora longē fīda reor frāterna Erycis portūsque Sicānōs, sī modo rīte memor seruāta remētior astra.' {{versus|25}} Tum pius Aenēās: 'Equidem sīc poscere uentōs iamdūdum et frūstrā cernō tē tendere contrā. Flecte uiam uēlīs. An sit mihi grātior ūlla, quōue magis fessās optem dīmittere nāuīs, quam quae Dardanium tellūs mihi seruat Acestēn {{versus|30}} et patris Anchīsae gremiō complectitur ossā?' Haec ubi dicta, petunt portūs et uēla secundī intendunt Zephyrī; fertur cita gurgite classis, et tandem laetī nōtae aduertuntur harēnae. At procul ex celsō mīrātus uertice montis {{versus|35}} aduentum sociāsque ratēs occurrit Acestēs, horridus in iaculīs et pelle Libystidis ursae, Trōiā Crīnīsō conceptum flūmine māter quem genuit. Ueterum nōn immemor ille parentum grātātur reducēs et gāzā laetus agrestī {{versus|40}} excipit, ac fessōs opibus solātur amīcīs. Postera cum prīmō stēllās Oriente fugārat clāra diēs, sociōs in coetum lītore ab omnī aduocat Aenēās tumulīque ex aggere fātur: 'Dardanidae magnī, genus altō ā sanguine dīuum, {{versus|45}} annuus exāctīs complētur mēnsibus orbis, ex quō reliquiās dīuīnīque ossa parentis condidimus terrā maestāsque sacrāuimus ārās; iamque diēs, nisi fallor, adest, quem semper acerbum, semper honōrātum (sīc dī uoluistis) habēbō. {{versus|50}} Hunc ego Gaetūlīs agerem sī Syrtibus exsul, Argolicōue marī dēprēnsus et urbe Mycēnae, annua uōta tamen sollemnīsque ōrdine pompās exseqerer strueremque suīs altāria dōnīs. Nunc ultrō ad cinerēs ipsīus et ossa parentis {{versus|55}} haud equidem sine mente, reor, sine nūmine dīuum adsumus et portūs dēlātī intrāmus amicōs. Ergō agite et laetum cūnctī celebrēmus honōrem: poscāmus uentōs, atque haec mē sacra quotannīs urbe uelit positā templīs sibi ferre dicātīs. {{versus|60}} Bīna boum uōbīs Trōiā generātus Acestēs dat numerō capita in nāuīs; adhibēte penātīs et patriōs epulīs et quōs colit hospes Acestēs. Praetereā, sī nōna diem mortālibus almum Aurōra extulerit radiīsque retēxerit orbem, {{versus|65}} prīma citae Teucrīs pōnam certāmina classis; quīque pedum cursū ualet, et quī uīribus audax aut iaculō incēdit melior leuibusque sagittīs, seu crūdō fīdit pugnam committere caestū, cūnctī adsint meritaeque exspectent praemia palmae. {{versus|70}} Ōre fauēte omnēs et cingite tempora rāmīs.' Sīc fātus uēlat māternā tempora myrtō. Hoc Helymus facit, hoc aeuī mātūrus Acestēs, hoc puer Ascanius, sequitur quōs cētera pūbēs. Ille ē conciliō multīs cum mīlibus ībat {{versus|75}} ad tumulum magnā medius comitante cateruā. Hīc duo rīte merō lībāns carchēsia Bacchō fundit humī, duo lacte nouō, duo sanguine sacrō, purpureōsque iacit flōrēs ac tālia fātur: 'Saluē, sancte parēns, iterum; saluēte, receptī {{versus|80}} nēquīquam cinerēs animaeque umbraeque paternae. Nōn licuit fīnīs Italōs fātāliaque arua nec tēcum Ausonium, quīcumque est, quaerere Thybrim.' Dīxerat haec, adytīs cum lūbricus anguis ab īmīs septem ingēns gȳrōs, septēna uolūmina trāxit {{versus|85}} amplexus placidē tumulum lāpsusque per ārās, caeruleae cuī terga notae maculōsus et aurō squāmam incendēbat fulgor, ceu nūbibus arcus mīlle iacit uariōs aduersō sōle colōrēs. Obstipuit uīsū Aenēās. Ille agmine longō {{versus|90}} tandem inter paterās et lēuia pōcula serpēns lībāuitque dapēs rūrsusque innoxius īmō successit tumulō et dēpāsta altāria līquit. Hōc magis inceptōs genitōrī īnstaurat honōrēs, incertus geniumne locī famulumne parentis {{versus|95}} esse putet; caedit bīnās dē mōre bidentīs totque suēs, totidem nigrantīs terga iuuencōs, uīnaque fundēbat paterīs animamque uocābat Anchīsae magnī mānīsque Acheronte remissōs. Nec nōn et sociī, quae cuique est cōpia, laetī {{versus|100}} dōna ferunt, onerant ārās mactantque iuuencōs; ōrdine aēna locant aliī fūsīque per herbam subiciunt ueribus prūnās et uiscera torrent. Exspectāta diēs aderat nōnamque serēna Aurōram Phaethontis equī iam lūce uehēbant, {{versus|105}} fāmaque fīnitimōs et clārī nōmen Acestae excierat; laetō complērant lītora coetū uīsūrī Aeneadās, pars et certāre parātī. Mūnera prīncipiō ante oculōs circōque locantur in mediō, sacrī tripodēs uiridēsque corōnae {{versus|110}} et palmae pretium uictōribus, armaque et ostrō perfūsae uestēs, argentī aurīque talenta; et tuba commissōs mediō canit aggere lūdōs. Prīma parēs ineunt grauibus certāmina rēmīs quattuor ex omnī dēlēctae classe carīnae. {{versus|115}} Uēlōcem Mnēstheus agit ācrī rēmige Pristim, mox Italus Mnēstheus, genus ā quō nōmine Memmī, ingentemque Gyās ingentī mōle Chimaeram, urbis opus, triplicī pūbēs quam Dardana uersū impellunt, ternō cōnsurgunt ōrdine rēmī; {{versus|120}} Sergestusque, domus tenet ā quō Sergia nōmen, Centaurō inuehitur magnā, Scyllāque Cloanthus caeruleā, genus unde tibī, Rōmānē Cluentī. Est procul in pelagō saxum spūmantia contrā lītora, quod tumidīs summersum tunditur ōlim {{versus|125}} flūctibus, hībernī condunt ubi sīdera Cōrī; tranquillō silet immōtāque attollitur undā campus et aprīcīs statiō grātissima mergīs. Hīc uiridem Aenēās frondentī ex īlice mētam cōnstituit signum nautīs pater, unde reuertī {{versus|130}} scīrent et longōs ubi circumflectere cursūs. Tum loca sorte legunt ipsīque in puppibus aurō ductōrēs longē effulgent ostrōque decōrī; cētera pōpoleā uēlātur fronde iuuentūs nūdātōsque umerōs oleō perfūsa nitescit. {{versus|135}} Cōnsīdunt trānstrīs, intentaque bracchia rēmīs; intentī exspectant signum, exsultantiaque haurit corda pauor pulsāns laudumque arrēcta cupīdō. Inde ubi clāra dedit sonitum tuba, fīnibus omnēs, haud mora, prōsiluēre suīs; ferit aethera clāmor {{versus|140}} nauticus, adductīs spūmant freta uersa lacertīs. Īnfindunt pariter sulcōs, totumque dehīscit conuulsum rēmīs rōstrīsque tridentibus aequor. Nōn tam praecipitēs biiugō certāmine campum corripuēre ruuntque effūsī carcere currūs, {{versus|145}} nec sīc immissīs aurīgae undantia lōra concussēre iugīs prōnīque in uerbera pendent. Tum plausū fremitūque uirum studiīsque fauentum cōnsonat omne nemus, uōcemque inclūsa uolūtant lītora, pulsātī collēs clāmōre resultant. {{versus|150}} Effugit ante aliōs prīmīsque ēlābitur undīs turbam inter fremitumque Gyās; quem deinde Cloanthus cōnsequitur, melior rēmīs, sed pondere pīnus tarda tenet. Post hōs aequō discrīmine Pristis Centaurusque locum tendunt superāre priōrem; {{versus|155}} et nunc Pristis habet, nunc uictam praeterit ingēns Centaurus, nunc ūnā ambae iūnctīsque feruntur frontibus et longā sulcant uada salsa carīnā. Iamque propinquābant scopulō mētamque tenēbant, cum prīnceps mediōque Gyās in gurgite uictor {{versus|160}} rēctōrem nāuis compellat uōce Menoetēn: 'Quō tantum mihi dexter abīs? Hūc dērige cursum; lītus amā et laeua stringat sine palmula cautēs; altum aliī teneant.' Dīxit; sed caeca Menoetēs saxa timēns prōram pelagī dētorquet ad undās. {{versus|165}} 'Quō dīuersus abīs?' Iterum 'Pete saxa, Menoetē!' Cum clāmōre Gyās reuocābat, et ecce Cloanthum respicit īnstantem tergō et propiōra tenentem. Ille inter nāuemque Gyae scopulōsque sonantīs rādit iter laeuum interior subitōque priōrem {{versus|170}} praeterit et mētīs tenet aequora tūta relictīs. Tum uērō exārsit iuuenī dolor ossibus ingēns nec lacrimīs caruēre genae, sēgnemque Menoetēn oblītus decorisque suī sociumque salūtis in mare praecipitem puppī dēturbat ab altā; {{versus|175}} ipse gubernāclō rēctor subit, ipse magister hortāturque uirōs clāuumque ad lītora torquet. At grauis ut fundō uix tandem redditus īmo est iam senior madidāque fluēns in ueste Menoetēs summa petit scopulī siccāque in rūpe resēdit. {{versus|180}} Illum et lābentem Teucrī et rīsēre natantem et salsōs rīdent reuomentem pectore flūctūs. Hīc laeta extrēmīs spēs est accēnsa duōbus, Sergestō Mnēstheique, Gyān superāre morantem. Sergestus capit ante locum scopulōque propinquat, {{versus|185}} nec tōtā tamen ille prior praeeunte carīnā; parte prior, partim rōstrō premit aemula Pristis. At media sociōs incēdēns nāue per ipsōs hortātur Mnēstheus: 'Nunc, nunc īnsurgite rēmīs, Hectoreī sociī, Trōiae quōs sorte suprēmā {{versus|190}} dēlēgī comitēs; nunc illās prōmite uīrīs, nunc animōs, quibus in Gaetūlīs Syrtibus ūsī Īoniōque mari Maleaeque sequācibus undīs. Nōn iam prīma petō Mnēstheus neque uincere certō (quamquam ō! Sed superent quibus hōc, Neptūne, dedistī); {{versus|195}} extrēmōs pudeat rediisse: hoc uincite, cīuēs, et prohibēte nefās.' Ollī certāmine summō prōcumbunt: uastīs tremit ictibus aerea puppīs subtrahiturque solum, tum crēber anhēlitus artūs āridaque ōra quatit, sūdor fluit undique rīuīs. {{versus|200}} Attulit ipse uirīs optātum cāsus honōrem: namque furēns animī dum prōram ad saxa suburget interior spatiōque subit Sergestus inīquō, īnfēlīx saxīs in prōcurrentibus haesit. Concussae cautēs et acūtō in mūrice rēmī {{versus|205}} obnīxī crepuēre inlīsaque prōra pependit. Cōnsurgunt nautae et magnō clāmōre morantur ferrātāsque trudēs et acūtā cuspide contōs expediunt frāctōsque legunt in gurgite rēmōs. At laetus Mnēstheus successūque ācrior ipsō {{versus|210}} agmine rēmōrum celerī uentīsque uocātīs prōna petit maria et pelagō dēcurrit apertō. Quālis spēluncā subitō commōta columba, cui domus et dulcēs latebrōsō in pūmice nīdī, fertur in arua uolāns plausumque exterrita pennīs {{versus|215}} dat tēctō ingentem, mox āere lāpsa quiētō rādit iter liquidum celerīs neque commouet ālās: sīc Mnēstheus, sīc ipsa fugā secat ultima Pristis aequora, sīc illam fert impetus ipse uolantem. et prīmum in scopulō luctantem dēserit altō {{versus|220}} Sergestum breuibusque uadīs frūstrāque uocantem auxilia et frāctīs discentem currere rēmīs. inde Gyān ipsamque ingentī mōle Chimaeram cōnsequitur; cēdit, quoniam spoliāta magistrō est. Sōlus iamque ipsō superest in fīne Cloanthus, {{versus|225}} quem petit et summīs adnīxus uīribus urget. Tum uērō ingeminat clāmōr cūnctīque sequentem īnstīgant studiīs, resonatque fragōribus aethēr. Hī proprium decus et partum indignantur honōrem nī teneant, uītamque uolunt prō laude pacīscī; {{versus|230}} hōs successus alit: possunt, quia posse uidentur. Et fors aequātīs cēpissent praemia rōstrīs, nī palmās pontō tendēns utrāsque Cloanthus fūdissetque precēs dīuōsque in uōta uocāsset: 'Dī, quibus imperium est pelagī, quōrum aequora currō, {{versus|235}} uōbīs laetus ego hōc candentem in lītore taurum cōnstituam ante ārās uōtī reus, extaque salsōs prōiciam in flūctūs et uīna liquentia fundam.' Dīxit, eumque īmīs sub flūctibus audiit omnis Nēreidum Phorcīque chorus Panopēaque uirgō, {{versus|240}} et pater ipse manū magnā Portūnus euntem impulit: illa Notō citius uolucrīque sagittā ad terram fugit et portū sē condidit altō. Tum satus Anchīsā cūnctīs ex mōre uocātīs uictōrem magnā praecōnis uōce Cloanthum {{versus|245}} dēclārat uiridīque aduēlat tempora laurō, mūneraque in nāuīs ternōs optāre iuuencōs uīnaque et argentī magnum dat ferre talentum. Ipsīs praecipuōs ductōribus addit honōrēs: uictōrī chlamydem aurātam, quam plūrima circum {{versus|250}} purpura maeandrō duplicī Meliboea cucurrit, intextusque puer frondōsā rēgius Īdā uēlōcīs iaculō ceruōs cursūque fatīgat ācer, anhēlantī similis, quem praepes ab Īdā sublīmem pedibus rapuit Iouis armiger uncīs; {{versus|255}} longaeuī palmās nēquīquam ad sīdera tendunt custōdēs, saeuitque canum lātrātus in aurās. At quī deinde locum tenuit uirtūte secundum, lēuibus huic hāmīs cōnsertam aurōque trilīcem lōrīcam, quam Dēmoleō dētraxerat ipse {{versus|260}} uictor apud rapidum Simoenta sub Īliō altō, dōnat habēre, uirō decus et tūtāmen in armīs. Uix illam famulī Phēgeus Sagarisque ferēbant multiplicem cōnīxī umerīs; indūtus at ōlim Dēmoleōs cursū pālantīs Trōas agēbat. {{versus|265}} Tertia dōna facit geminōs ex aere lebētas cymbiaque argentō perfecta atque aspera signīs. Iamque adeō dōnātī omnēs opibusque superbī pūniceīs ībant ēuinctī tempora taenīs, cum saeuō ē scopulō multa uix arte reuulsus {{versus|270}} āmissīs rēmīs atque ōrdine dēbilis ūnō inrīsam sine honōre ratem Sergestus agēbat. Quālis saepe uiae dēprēnsus in aggere serpēns, aerea quem oblīquum rota trānsiit aut grauis ictū sēminecem līquit saxō lacerumque uiātor; {{versus|275}} nēquīquam longōs fugiēns dat corpore tortūs parte ferōx ārdēnsque oculīs et sībila colla arduus attollēns; pars uulnere clauda retentat nexantem nōdīs sēque in sua membra plicantem: tālī rēmigiō nāuis sē tarda mouēbat; {{versus|280}} uēla facit tamen et uēlīs subit ōstia plēnīs. Sergestum Aenēās prōmissō mūnere dōnat seruātam ob nāuem laetus sociōsque reductōs. Ollī serua datur operum haud ignāra Mineruae, Cressa genus, Pholoē, geminīque sub ūbere nātī. {{versus|285}} Hōc pius Aenēās missō certāmine tendit grāmineum in campum, quem collibus undique curuīs cingēbant siluae, mediāque in ualle theātrī circus erat; quō sē multīs cum mīlibus hērōs cōnsessū medium tulit exstrūctōque resēdit. {{versus|290}} Hīc, quī forte uelint rapidō contendere cursū, inuītat pretiīs animōs, et praemia pōnit. Undique conueniunt Teucrī mixtīque Sicānī, Nīsus et Euryalus prīmī, Euryalus fōrmā īnsignis uiridīque iuuentā, {{versus|295}} Nīsus amōre piō puerī; quōs deinde secūtus rēgius ēgregiā Priamī dē stirpe Diōrēs; hunc Salius simul et Patrōn, quōrum alter Acarnān, alter ab Arcadiō Tegeaeae sanguine gentis; tum duo Trīnacriī iuuenēs, Helymus Panopēsque {{versus|300}} adsuētī siluīs, comitēs seniōris Acestae; multī praetereā, quōs fāma obscūra recondit. Aenēās quibus in mediīs sīc deinde locūtus: 'Accipite haec animīs laetāsque aduertite mentēs. Nēmō ex hōc numerō mihi nōn dōnātus abībit. {{versus|305}} Cnōsia bīna dabō lēuātō lūcida ferrō spīcula caelātamque argentō ferre bipennem; omnibus hic erit ūnus honōs. Trēs praemia prīmī accipient flāuāque caput nectentur olīuā. Prīmus equum phalerīs īnsignem uictor habētō; {{versus|310}} alter Amāzoniam pharetram plēnamque sagittīs Thrēiciīs, lātō quam circum amplectitur aurō balteus et teretī subnectit fībula gemmā; tertius Argolicā hāc galeā contentus abītō.' Haec ubi dicta, locum capiunt signōque repente {{versus|315}} corripiunt spatia audītō līmenque relinquunt, effūsī nimbō similēs. Simul ultima signant, prīmus abit longēque ante omnia corpora Nīsus ēmicat et uentīs et fulminis ōcior ālīs; proximus huic, longō sed proximus interuāllō, {{versus|320}} īnsequitur Salius; spatiō post deinde relictō tertius Euryalus; Euryalumque Helymus sequitur; quō deinde sub ipsō ecce uolat calcemque terit iam calce Diōrēs incumbēns umerō, spatia et sī plūra supersint {{versus|325}} trānseat ēlāpsus prior ambiguumque relinquat. Iamque ferē spatiō extrēmō fessīque sub ipsam fīnem aduentābant, lēuī cum sanguine Nīsus lābitur īnfēlīx, caesīs ut forte iuuencīs fūsus humum uiridīsque super madefēcerat herbās. {{versus|330}} Hīc iuuenis iam uictor ouāns uestīgia pressō haud tenuit titubāta solō, sed prōnus in ipsō concidit immundōque fimō sacrōque cruōre. Nōn tamen Euryalī, nōn ille oblītus amōrum: nam sēsē opposuit Saliō per lūbrica surgēns; {{versus|335}} ille autem spissā iacuit reuolūtus harēnā, ēmicat Euryalus et mūnere uictor amīcī prīma tenet, plausūque uolat fremitūque secundō. Post Helymus subit et nunc tertia palma Diōrēs. Hīc tōtum caueae consessum ingentis et ōra {{versus|340}} prīma patrum magnis Salius clāmōribus implet, ēreptumque dolō reddī sibi poscit honōrem. Tūtātur fauor Euryalum lacrimaeque decōrae, grātior et pulchrō ueniēns in corpore uirtūs. Adiuuat et magnā prōclāmat uōce Diōrēs, {{versus|345}} quī subiit palmae frūstrāque ad praemia uēnit ultima, sī prīmī Saliō reddentur honōrēs. Tum pater Aenēās 'Uestra' inquit 'mūnera uōbīs certa manent, puerī et palmam mouet ōrdine nēmō; mē liceat cāsūs miserārī īnsontis amīcī.' {{versus|350}} Sīc fātus tergum Gaetūlī immāne leōnis dat Saliō uillīs onerōsum atque unguibus aureīs. Hīc Nīsus 'Sī tanta' inquit 'sunt praemia uictīs, et tē lāpsōrum miseret, quae mūnera Nīsō digna dabis, prīmam meruī quī laude corōnam {{versus|355}} nī mē, quae Salium, fortūna inimīca tulisset?' Et simul hīs dictīs faciem ostentābat et ūdō turpia membra fimō. Rīsit pater optimus ollī et clipeum efferrī iussit, Didymāonis artīs, Neptūnī sacrō Danaīs dē poste refīxum. {{versus|360}} Hōc iuuenem ēgregium praestantī mūnere dōnat. Post, ubi cōnfectī cursūs et dōna perēgīt, 'Nunc, sī cui uirtūs animusque in pectore praesēns, adsit et ēuīnctīs attollat bracchia palmīs'; sīc ait, et geminum pugnae prōpōnit honōrem, {{versus|365}} uictōrī uēlātum aurō uittīsque iuuencum, ēnsem atque īnsignem galeam sōlācia uictō. Nec mora; continuō uastīs cum uīribus effert ōra Darēs magnōque uirum sē murmure tollit, sōlus quī Paridem solitus contendere contrā, {{versus|370}} īdemque ad tumulum quō maximus occubat Hector uictōrem Būtēn immānī corpore, quī sē Bēbryciā ueniēns Amycī dē gente ferēbat, perculit et fuluā moribundum extendit harēnā. Tālīs prīma Darēs caput altum in proelia tollit, {{versus|375}} ostenditque umerōs lātōs alternaque iactat bracchia prōtendēns et uerberat ictibus aurās. Quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tantō audet adīre uirum manibusque indūcere caestūs. Ergō alacris cūnctōsque putāns excēdere palmā {{versus|380}} Aenēae stetit ante pedēs, nec plūra morātus tum laeuā taurum cornū tenet atque ita fātur: 'Nāte deā, sī nēmō audet sē crēdere pugnae, quae fīnis standī? Quō mē decet usque tenērī? Dūcere dōna iubē.' Cūnctī simul ōre fremēbant {{versus|385}} Dardanidae reddīque uirō prōmissa iubēbant. Hīc grauis Entellum dictīs castīgat Acestēs, proximus ut uiridante torō cōnsēderat herbae: 'Entelle, hērōum quondam fortissime frūstrā, tantane tam patiēns nūllō certāmine tollī {{versus|390}} dōna sinēs? Ubi nunc nōbīs deus ille, magister nēquīquam memorātus, Eryx? Ubi fāma per omnem Trīnacriam et spolia illa tuīs pendentia tēctīs?' ille sub haec: 'Nōn laudis amor nec glōria cessit pulsa metū; sed enim gelidus tardante senectā {{versus|395}} sanguis hebet, frīgentque effētae in corpore uīrēs. Sī mihi quae quondam fuerat quāque improbus iste exsultat fīdēns, sī nunc foret illa iuuentās, haud equidem pretiō inductus pulchrōque iuuencō uēnissem, nec dōna moror.' Sīc deinde locūtus {{versus|400}} in medium geminōs immānī pondere caestūs prōiēcit, quibus ācer Eryx in proelia suētus ferre manum dūrōque intendere bracchia tergō. Obstipuēre animī: tantōrum ingentia septem terga boum plumbō īnsūtō ferrōque rigēbant. {{versus|405}} Ante omnīs stupet ipse Darēs longēque recūsat, magnanimusque Anchīsiadēs et pondus et ipsa hūc illūc uinclōrum immēnsa uolūmina uersat. Tum senior tālīs referēbat pectore uōcēs: 'Quid, sī quis caestūs ipsīus et Herculis arma {{versus|410}} uīdisset trīstemque hōc ipsō in lītore pugnam? haec germānus Eryx quondam tuus arma gerēbat (sanguine cernis adhūc sparsōque īnfecta cerebrō), hīs magnum Alcidēn contrā stetit, hīs ego suētus, dum melior uīrīs sanguis dabat, aemula necdum {{versus|415}} temporibus geminīs cānēbat sparsa senectūs. Sed sī nostra Darēs haec Trōius arma recūsat idque piō sedet Aenēae, probat auctor Acestēs, aequēmus pugnās. Erycis tibi terga remittō (solue metūs), et tū Trōiānōs exue caestūs.' {{versus|420}} Haec fātus duplicem ex umerīs reiēcit amictum et magnōs membrōrum artūs, magna ossa lacertōs- que exuit atque ingēns mediā cōnsistit harēnā. Tum satus Anchīsā caestūs pater extulit aequōs et paribus palmās ambōrum innexuit armīs. {{versus|425}} Cōnstitit in digitōs extemplō arrēctus uterque bracchiaque ad superās interritus extulit aurās. Abdūxēre retrō longē capita ardua ab ictū immiscentque manūs manibus pugnamque lacessunt, ille pedum melior mōtū frētusque iuuentā, {{versus|430}} hic membrīs et mōle ualēns; sed tarda trementī genua labant, uastōs quatit aeger anhēlitus artūs. Multa uirī nēquīquam inter sē uulnera iactant, multa cauō laterī ingeminant et pectore uastōs dant sonitūs, erratque aurīs et tempora circum {{versus|435}} crēbra manus, dūrō crepitant sub uulnere mālae. Stat grauis Entellus nīsūque immōtus eōdem corpore tēla modō atque oculīs uigilantibus exit. Ille, uelut celsam oppugnat quī mōlibus urbem aut montāna sedet circum castella sub armīs, {{versus|440}} nunc hōs, nunc illōs aditūs, omnemque pererrat arte locum et uariīs adsultibus inritus urget. Ostendit dextram īnsurgēns Entellus et altē extulit, ille ictum uenientem ā uertice uēlōx praeuīdit celerīque ēlāpsus corpore cessit; {{versus|445}} Entellus uīrīs in uentum effūdit et ultrō ipse grauis grauiterque ad terram pondere uastō concidit, ut quondam caua concidit aut Erymanthō aut Īdā in magnā rādīcibus ēruta pīnus. Cōnsurgunt studiīs Teucrī et Trīnācria pūbēs; {{versus|450}} it clāmor caelō prīmusque accurrit Acestēs aequaeuumque ab humō miserāns attollit amīcum. At nōn tardātus cāsū neque territus hērōs ācrior ad pugnam redit ac uim suscitat īrā; tum pudor incendit uīrīs et conscia uirtūs, {{versus|455}} praecipitemque Darēn ārdēns agit aequore tōtō nunc dextrā ingemināns ictūs, nunc ille sinistrā. Nec mora nec requiēs: quam multā grandine nimbī culminibus crepitant, sīc dēnsīs ictibus hērōs crēber utrāque manū pulsat uersatque Darēta. {{versus|460}} Tum pater Aenēās prōcēdere longius īrās et saeuīre animīs Entellum haud passus acerbīs, sed fīnem imposuit pugnae fessumque Darēta ēripuit mulcēns dictīs ac tālia fātur: 'Īnfēlīx, quae tanta animum dēmentia cēpit? {{versus|465}} Nōn uīrīs aliās conuersaque nūmina sentīs? Cēde deō.' Dīxitque et proelia uōce dirēmit. Ast illum fīdī aequālēs genua aegra trahentem iactantemque utrōque caput crassumque cruōrem ōre ēiectantem mixtōsque in sanguine dentēs {{versus|470}} dūcunt ad nāuīs; galeamque ēnsemque uocātī accipiunt, palmam Entellō taurumque relinquunt. Hīc uictor superāns animīs taurōque superbus 'Nāte deā, uōsque haec' inquit 'cognōscite, Teucrī, et mihi quae fuerint iuuenālī in corpore uīrēs {{versus|475}} et quā seruētis reuocātum ā morte Darēta.' Dīxit, et aduersī contrā stetit ōra iuuencī quī dōnum astābat pugnae, dūrōsque reductā lībrāuit dextrā media inter cornua caestūs arduus, effrāctōque inlīsit in ossa cerebrō: {{versus|480}} sternitur exanimisque tremēns prōcumbit humī bōs. Ille super tālīs effundit pectore uōcēs: 'Hanc tibi, Eryx, meliōrem animam prō morte Darētis persoluō; hīc uictor caestūs artemque repōnō.' Prōtinus Aenēās celerī certāre sagittā {{versus|485}} inuītat quī forte uelint et praemia dīcit, ingentīque manū mālum dē nāue Serestī ērigit et uolucrem trāiectō in fūne columbam, quō tendant ferrum, mālō suspendit ab altō. Conuēnēre uirī dēiectamque aerea sortem {{versus|490}} accēpit galea, et prīmus clāmōre secundō Hyrtacidae ante omnīs exit locus Hippocoontis; quem modo nāuālī Mnēstheus certāmine uictor cōnsequitur, uiridī Mnēstheus ēuinctus olīuā. Tertius Eurytiōn, tuus, ō clārissime, frāter, {{versus|495}} Pandare, quī quondam iussus cōnfundere foedus in mediōs tēlum torsistī prīmus Achīuōs. Extrēmus galeāque īmā subsēdit Acestēs, ausus et ipse manū iuuenum temptāre labōrem. Tum ualidīs flexōs incuruant uīribus arcūs {{versus|500}} prō sē quisque uirī et dēprōmunt tēla pharetrīs, prīmaque per caelum neruō strīdente sagitta Hyrtacidae iuuenis uolucrīs dīuerberat aurās, et uenit aduersīque īnfīgitur arbore mālī. Intremuit mālus micuitque exterrita pennīs {{versus|505}} āles, et ingentī sonuērunt omnia plausū. Post ācer Mnēstheus adductō cōnstitit arcū alta petēns, pariterque oculōs tēlumque tetendit. ast ipsam miserandus auem contingere ferrō nōn ualuit; nōdōs et uincula līnea rūpit {{versus|510}} quīs innexa pedem mālō pendēbat ab altō; illa Notōs atque ātra uolāns in nūbila fūgit. Tum rapidus, iamdūdum arcū contenta parātō tēla tenēns, frātrem Eurytiōn in uōta uocāuit, iam uacuō laetam caelō speculātus et ālīs {{versus|515}} plaudentem nigrā fīgit sub nūbe columbam. Dēcidit exanimis uītamque relīquit in astrīs aetheriīs fīxamque refert dēlāpsa sagittam. Āmissā sōlus palmā superābat Acestēs, quī tamen āeriās tēlum contendit in aurās {{versus|520}} ostentāns artemque pater arcumque sonantem. Hīc oculīs subitum obicitur magnōque futūrum auguriō monstrum; docuit post exitus ingēns sēraque terrificī cecinērunt ōmina uātēs. Namque uolāns liquidīs in nūbibus ārsit harundō {{versus|525}} signāuitque uiam flammīs tenuīsque recessit cōnsūmpta in uentōs, caelō ceu saepe refīxa trānscurrunt crīnemque uolantia sīdera dūcunt. Attonitīs haesēre animīs superōsque precātī Trīnacriī Teucrīque uirī, nec maximus ōmen {{versus|530}} abnuit Aenēās, sed laetum amplexus Acestēn mūneribus cumulat magnīs ac tālia fātur: 'Sūme, pater, nam tē uoluit rēx magnus Olympī tālibus auspiciīs exsortem dūcere honōrēs. Ipsius Anchīsae longaeuī hoc mūnus habēbis, {{versus|535}} crātēra impressum signīs, quem Thrācius ōlim Anchīsae genitōrī in magnō mūnere Cisseus ferre suī dederat monimentum et pignus amorīs.' Sīc fātus cingit uiridantī tempora laurō et prīmum ante omnīs uictōrem appellat Acestēn. {{versus|540}} Nec bonus Eurytiōn praelātō inuīdit honōrī, quamuīs sōlus auem caelō dēiēcit ab altō. Proximus ingreditur dōnīs quī uincula rūpit, extrēmus uolucrī quī fīxit harundine mālum. At pater Aenēās nōndum certāmine missō {{versus|545}} cūstōdem ad sēsē comitemque impūbis Iūlī Ēpytidēn uocat, et fīdam sīc fātur ad aurem: 'Uāde age et Ascaniō, sī iam puerīle parātum agmen habet sēcum cursēsque īnstrūxit equōrum, dūcat auō turmās et sēsē ostendat in armīs {{versus|550}} dīc' ait. Ipse omnem longō dēcēdere circō īnfūsum populum et campōs iubet esse patentīs. Incēdunt puerī pariterque ante ōra parentum frēnātīs lūcent in equīs, quōs omnis euntīs Trīnacriae mīrāta fremit Trōiaeque iuuentūs. {{versus|555}} Omnibus in mōrem tōnsā coma pressa corōnā; cornea bīna ferunt praefīxa hastīlia ferrō, pars lēuīs umerō pharetrās; it pectore summō flexilis obtortī per collum circulus aurī. Trēs equitum numerō turmae ternīque uagantur {{versus|560}} ductōrēs; puerī bis sēnī quemque secūtī agmine partītō fulgent paribusque magistrīs. Ūna aciēs iuuenum, dūcit quam paruus ouantem nōmen auī referēns Priamus, tua clāra, Polītē, prōgeniēs, auctūra Italōs; quem Thrācius albīs {{versus|565}} portat equus bicolor maculīs, uestīgia prīmī alba pedis frontemque ostentāns arduus albam. Alter Atys, genus unde Atiī dūxēre Latīnī, paruus Atys puerōque puer dīlēctus Iūlō. Extrēmus formāque ante omnis pulcher Iūlūs {{versus|570}} Sīdoniō est inuectus equō, quem candida Dīdō esse suī dederat monimentum et pignus amōris. Cētera Trīnacriīs pūbēs seniōris Acestae fertur equīs. Excipiunt plausū pauidōs gaudentque tuentēs {{versus|575}} Dardanidae, ueterumque agnōscunt ōra parentum. Postquam omnem laetī cōnsessum oculōsque suōrum lūstrāuēre in equīs, signum clāmōre parātīs Ēpytidēs longē dedit īnsonuitque flagellō. Ollī discurrēre parēs atque agmina ternī {{versus|580}} dīductīs soluēre chorīs, rūrsusque uocātī conuertēre uiās īnfestaque tēla tulēre. Inde aliōs ineunt cursūs aliōsque recursūs aduersī spatiīs, alternōsque orbibus orbīs impediunt pugnaeque cient simulācra sub armīs; {{versus|585}} et nunc terga fugā nūdant, nunc spīcula uertunt īnfēnsī, factā pariter nunc pāce feruntur. Ut quondam Crētā fertur Labyrinthus in altā parietibus textum caecīs iter ancipitemque mīlle uiīs habuisse dolum, quā signa sequendī {{versus|590}} frangeret indēprēnsus et inremeābilis error; haud aliō Teucrum nātī uestīgia cursū impediunt texuntque fugās et proelia lūdō, delphīnum similēs quī per maria ūmida nandō Carpathium Libycumque secant. {{versus|595}} Hunc mōrem cursūs atque haec certāmina prīmus Ascanius, Longam mūrīs cum cingeret Albam, rettulit et prīscōs docuit celebrāre Latīnōs, quō puer ipse modō, sēcum quō Trōia pūbēs; Albānī docuēre suōs; hinc maxima porrō {{versus|600}} accēpit Rōmā et patrium seruāuit honōrem; Trōiaque nunc puerī, Trōiānum dīcitur agmen. Hāc celebrāta tenus sanctō certāmina patrī. Hinc prīmum Fortūna fidem mūtāta nouāuit. dum uariīs tumulō referunt sollemnia lūdīs, {{versus|605}} Īrim dē caelō mīsit Sāturnia Iūnō Īliacam ad classem uentōsque aspīrat euntī, multa mouēns necdum antīquum saturāta dolōrem. Illa uiam celerāns per mīlle colōribus arcum nūllī uīsa citō dēcurrit trāmite uirgō. {{versus|610}} Cōnspicit ingentem concursum et lītora lustrat dēsertōsque uidet portūs classemque relictam. At procul in sōlā sēcrētae Trōades āctā āmissum Anchīsēn flēbant, cūnctaeque profundum pontum aspectābant flentēs. Heu tot uada fessīs {{versus|615}} et tantum superesse maris, uōx omnibus ūnā; urbem ōrant, taedet pelagī perferre labōrem. Ergō inter mediās sēsē haud ignāra nocendī conicit et faciemque deae uestemque repōnit; fit Beroē, Tmariī coniūnx longaeua Doryclī, {{versus|620}} cui genus et quondam nōmen nātīque fuissent, ac sīc Dardanidum mediam sē mātribus īnfert. 'Ō miserae, quās nōn manus' inquit 'Achāica bellō trāxerit ad lētum patriae sub moenibus! Ō gēns īnfēlīx, cui tē exitiō Fortūna reseruat? {{versus|625}} Septima post Trōiae excidium iam uertitur aestās, cum freta, cum terrās omnīs, tot inhospita saxa sīderaque ēmēnsae ferimur, dum per mare magnum Italiam sequimur fugientem et uoluimur undīs. Hīc Erycis fīnēs frāternī atque hospes Acestēs: {{versus|630}} quis prohibet mūrōs iacere et dare cīuibus urbem? Ō patria et raptī nēquīquam ex hoste penātēs, nūllane iam Trōiae dīcentur moenia? Nusquam Hectoreōs amnīs, Xanthum et Simoenta, uidēbō? Quīn agite et mēcum īnfaustās exūrite puppīs. {{versus|635}} Nam mihi Cassandrae per somnum uātis imāgō ārdentīs dare uīsa facēs: "Hīc quaerite Trōiam; hīc domus est" inquit "uōbīs." Iam tempus agī rēs, nec tantīs mora prōdigiīs. Ēn quattuor ārae Neptūnō; deus ipse facēs animumque ministrat.' {{versus|640}} Haec memorāns prīmā īnfēnsum uī corripit ignem sublātāque procul dextrā cōnīxa coruscat et iacit. Arrēctae mentēs stupefactaque corda Īliadum. Hīc ūna ē multīs, quae maxima nātū, Pyrgō, tot Priamī nātōrum rēgia nūtrīx: {{versus|645}} 'Nōn Beroē uōbīs, nōn haec Rhoetēia, mātrēs, est Doryclī coniūnx; dīuīnī signa decōrīs ārdentīsque notāte oculōs, quī spīritus illī, quī uultus uōcisque sonus uel gressus euntī. Ipsa egomet dūdum Beroēn dīgressa relīquī {{versus|650}} aegram, indignantem tālī quod sōla carēret mūnere nec meritōs Anchīsae īnferret honōrēs.' Haec effāta. At mātrēs prīmō ancipitēs oculīsque malignīs ambiguae spectāre ratēs miserum inter amōrem {{versus|655}} praesentis terrae fātīsque uocantia rēgna, cum dea sē paribus per caelum sustulit ālīs ingentemque fugā secuit sub nūbibus arcum. Tum uērō attonitae mōnstrīs actaeque furōre conclāmant, rapiuntque focīs penetrālibus ignem, {{versus|660}} pars spoliant ārās, frondem ac uirgulta facēsque coniciunt. Furit immissīs Volcānus habēnīs trānstra per et rēmōs et pictās abiete puppīs. Nūntius Anchīsae ad tumulum cuneōsque theātrī incēnsās perfert nāuīs Eumēlus, et ipsī {{versus|665}} respiciunt ātram in nimbō uolitāre fauīllam. Prīmus et Ascanius, cursūs ut laetus equestrīs dūcēbat, sīc ācer equō turbāta petīuit castra, nec exanimēs possunt retinēre magistrī. 'Quis furor iste nouus? Quō nunc, quō tenditis' inquit {{versus|670}} 'heu miserae cīuēs? Nōn hostem inimīcaque castra Argīuum, uestrās spēs ūritis. Ēn, ego uester Ascanius!' Galeam ante pedēs prōiēcit inānem, quā lūdō indūtus bellī simulācra ciēbat. Accelerat simul Aenēās, simul agmina Teucrum. {{versus|675}} Ast illae dīuersa metū per lītora passim diffugiunt, siluāsque et sīcubi concaua fūrtim saxa petunt; piget inceptī lūcisque, suōsque mūtātae agnōscunt excussaque pectore Iūnō est. Sed nōn idcircō flamma atque incendia uīrīs {{versus|680}} indomitās posuēre; ūdō sub rōbore uīuit stuppa uomēns tardum fūmum, lentusque carīnās ēst uapor et tōtō dēscendit corpore pestis, nec uīrēs hērōum īnfūsaque flūmina prōsunt. Tum pius Aenēās umerīs abscindere uestem {{versus|685}} auxiliōque uocāre deōs et tendere palmās: 'Iuppiter omnipotēns, sī nōndum exōsus ad ūnum Trōiānōs, sī quid pietās antīqua labōrēs respicit hūmānōs, dā flammam ēuādere classī nunc, pater, et tenuīs Teucrum rēs ēripe lētō. {{versus|690}} Uel tū, quod superest, īnfēstō fulmine mortī, sī mereor, dēmitte tuāque hīc obrue dextrā.' Uix haec ēdiderat cum effūsīs imbribus ātra tempestās sine mōre furit tonitrūque tremēscunt ardua terrārum et campī; ruit aethere tōtō {{versus|695}} turbidus imber aquā dēnsisque nigerrimus Austrīs, implenturque super puppēs, sēmusta madēscunt rōbora, restīnctus dōnec uapor omnis et omnēs quattuor āmissīs seruātae ā peste carīnae. At pater Aenēās cāsū concussus acerbō {{versus|700}} nunc hūc ingentīs, nunc illūc pectore cūrās mūtābat uersāns, Siculīsne resīderet aruīs oblītus fātōrum, Italāsne capesseret ōrās. Tum senior Nautēs, ūnum Trītōnia Pallas quem docuit multāque īnsignem reddidit arte {{versus|705}} haec respōnsa dabat, uel quae portenderet īra magna deum uel quae fātōrum posceret ōrdō; isque hīs Aenēān solātus uōcibus īnfit: 'Nāte deā, quō fāta trahunt retrahuntque sequāmur; quidquid erit, superanda omnis fortūna ferendō est. {{versus|710}} Est tibi Dardanius dīuīnae stirpis Acestēs: hunc cape cōnsiliīs socium et coniunge uolentem, huic trāde āmissīs superant quī nāuibus et quōs pertaesum magnī inceptī rērumque tuārum est. Longaeuōsque senēs ac fessās aequore mātrēs {{versus|715}} et quidquid tēcum inualidum metuēnsque perīclī est dēlige, et hīs habeant terrīs sine moenia fessī; urbem appellābunt permissō nōmine Acestam.' Tālibus incēnsus dictīs seniōris amīcī tum uērō in cūrās animō dīdūcitur omnīs; {{versus|720}} et Nox ātra polum bīgīs subuecta tenēbat. Uīsa dehinc caelō faciēs dēlāpsa parentis Anchīsae subitō tālīs effundere uōcēs: 'Nāte, mihī uītā quondam, dum uīta manēbat, cāre magis, nāte Īliacīs exercite fātīs, {{versus|725}} imperiō Iouis hūc ueniō, quī classibus ignem dēpulit, et caelō tandem miserātus ab altō est. Cōnsiliīs pārē quae nunc pulcherrima Nautēs dat senior; lēctōs iuuenēs, fortissima corda, dēfer in Italiam. Gēns dūra atque aspera cultū {{versus|730}} dēbellanda tibī Latiō est. Dītis tamen ante īnfernās accēde domēs et Auerna per alta congressūs pete, nāte, meōs. Nōn mē impia namque Tartara habent, trīstēs umbrae, sed amoena piōrum concilia Ēlysiumque colō. Hūc casta Sibylla {{versus|735}} nigrārum multō pecudum tē sanguine dūcet. Tum genus omne tuum et quae dentur moenia discēs. Iamque ualē; torquet mediōs Nox ūmida cursūs et mē saeuus equīs Oriēns adflāuit anhēlīs.' Dīxerat et tenuīs fūgit ceu fūmus in aurās. {{versus|740}} Aenēās 'Quō deinde ruis? Quō prōripis?' inquit, 'Quem fugis? Aut quis tē nostrīs complexibus arcet?' Haec memorāns cinerem et sōpītōs suscitat ignīs, Pergameumque Larem et cānae penetrālia Vestae farre piō et plēna supplex uenerātur acerrā. {{versus|745}} Extemplō sociōs prīmumque accersit Acestēn et Iouis imperium et cārī praecepta parentis ēdocet et quae nunc animō sententia cōnstet. Haud mora cōnsiliīs, nec iussa recūsat Acestēs: trānscrībunt urbī mātrēs populumque uolentem {{versus|750}} dēpōnunt, animōs nīl magnae laudis egentīs. Ipsī trānstra nouant flammīsque ambēsa repōnunt rōbora nāuigiīs, aptant rēmōsque rudentīs-, que exiguī numerō, sed bellō uīuida uirtūs. Intereā Aenēās urbem dēsignat arātrō {{versus|755}} sortīturque domōs; hōc Īlium et haec loca Trōiam esse iubet. Gaudet rēgnō Trōiānus Acestēs indīcitque forum et patribus dat iūra uocātīs. Tum uīcīna astrīs Erycīnō in uertice sēdēs fundātur Venerī Īdaliae, tumulōque sacerdōs {{versus|760}} ac lūcus lātē sacer additus Anchīsēō. Iamque diēs epulāta nouem gēns omnis, et ārīs factus honōs: placidī strāuērunt aequora uentī crēber et aspīrāns rūrsus uocat Auster in altum. Exoritur prōcurua ingēns per lītora flētus; {{versus|765}} complexī inter sē noctemque diemque morantur. Ipsae iam mātrēs, ipsī, quibus aspera quondam uīsa maris faciēs et nōn tolerābile nūmen, īre uolunt omnemque fugae perferre labōrem. Quōs bonus Aenēās dictīs sōlātur amīcīs {{versus|770}} et cōnsanguineō lacrimāns commendat Acestae. Trīs Erycī uitulōs et Tempestātibus agnam caedere deinde iubet soluīque ex ōrdine fūnem. Ipse caput tōnsae foliīs ēuīnctus olīuae stāns procul in prōrā pateram tenet, extaque salsōs {{versus|775}} prōicit in flūctūs ac uīna liquentia fundit. Certātim sociī feriunt mare et aequora uerrunt; prōsequitur surgēns ā puppī uentus euntīs. At Venus intereā Neptūnum exercita cūrīs adloquitur tālīsque effundit pectore questūs: {{versus|780}} 'Iūnōnis grauis īra neque exsaturābile pectus cōgunt mē, Neptūne, precēs dēscendere in omnīs; quam nec longa diēs pietās nec mītigat ūlla, nec Iouis imperiō fātīsque īnfrācta quiēscit. Nōn mediā dē gente Phrygum exēdisse nefandīs {{versus|785}} urbem odiīs satis est nec poenam trāxe per omnem reliquiās Trōiae: cinerēs atque ossa perēmptae īnsequitur. Causās tantī sciat illa furōris. Ipse mihī nūper Libycīs tū testis in undīs quam mōlem subitō excierit: maria omnia caelō {{versus|790}} miscuit Aeoliīs nēquīquam frēta procellīs, in rēgnīs hōc ausa tuīs. Per scelus ecce etiam Trōiānīs mātribus āctīs exussit foedē puppīs et classe subēgit āmissā sociōs ignōtae linquere terrae. {{versus|795}} Quod superest, ōrō, liceat dare tūta per undās uēla tibī, liceat Laurentem attingere Thybrim, sī concessa petō, sī dant ea moenia Parcae.' Tum Sāturnius haec domitor maris ēdidit altī: 'Fās omne est, Cytherēa, meīs tē fīdere rēgnīs, {{versus|800}} unde genus dūcis. Meruī quoque; saepe furōrēs compressī et rabiem tantam caelīque marisque. Nec minor in terrīs, Xanthum Simoentaque testor, Aenēae mihi cūra tuī. Cum Trōia Achillēs exanimāta sequēns impingeret agmina mūrīs, {{versus|805}} mīlia multa daret lētō, gemerentque replētī amnēs nec reperīre uiam atque ēuoluere posset in mare sē Xanthus, Pēlīdae tunc ego fortī congressum Aenēān nec dīs nec uīribus aequīs nube cauā rapuī, cuperem cum uertere ab īmō {{versus|810}} strūcta meīs manibus periūrae moenia Trōiae. Nunc quoque mēns eadem perstat mihi; pelle timōrēs. Tūtus, quōs optās, portūs accēdet Auernī. Ūnus erit tantum āmissum quem gurgite quaerēs; ūnum prō multīs dabitur caput.' {{versus|815}} Hīs ubi laeta deae permulsit pectora dictīs, iungit equōs aurō genitor, spūmantiaque addit frēna ferīs manibusque omnīs effundit habēnās. Caeruleō per summa leuis uolat aequora currū; subsīdunt undae tumidumque sub axe tonantī {{versus|820}} sternitur aequor aquīs, fugiunt uastō aethere nimbī. Tum uariae comitum faciēs, immānia cētē, et senior Glaucī chorus Īnōusque Palaemōn Trītōnēsque citī Phorcīque exercitus omnis; laeua tenet Thetis et Melitē Panopēaque uirgō, {{versus|825}} Nīsaeē Spīōque Thalīaque Cȳmodocēque. Hīc patris Aenēae suspēnsam blanda uicissim gaudia pertemptant mentem; iubet ōcius omnīs attollī mālōs, intendī bracchia uēlīs. Ūnā omnēs fēcēre pedem pariterque sinistrōs, {{versus|830}} nunc dextrōs soluēre sinūs; ūnā ardua torquent cornua dētorquentque; ferunt sua flāmina classem. Prīnceps ante omnīs dēnsum Palinūrus agēbat agmen; ad hunc aliī cursum contendere iussī. Iamque fere mediam caelī Nox ūmida mētam {{versus|835}} contigerat, placidā laxābant membra quiēte sub rēmīs fūsī per dūra sedīlia nautae, cum leuis aetheriīs dēlāpsus Somnus ab astrīs āera dīmōuit tenebrōsum et dispulit umbrās, tē, Palinūre, petēns, tibi somnia trīstia portāns {{versus|840}} īnsontī; puppīque deus cōnsēdit in altā Phorbantī similis funditque hās ōre loquēlās: 'Īasidē Palinūre, ferunt ipsa aequora classem, aequātae spīrant aurae, datur hōra quiētī. Pōne caput fessōsque oculōs fūrāre labōrī. {{versus|845}} Ipse ego paulisper prō tē tua mūnera inībō.' Cui uix attollēns Palinūrus lūmina fātur: 'Mēne salis placidī uultum flūctūsque quiētōs ignōrāre iubēs? Mēne huic cōnfīdere mōnstrō? Aenēān crēdam (quid enim?) fallācibus aurīs {{versus|850}} et caelī totiēns dēceptus fraude serēnī?' Tālia dicta dabat, clāuumque adfīxus et haerēns nusquam āmittēbat oculōsque sub astra tenēbat. Ecce deus rāmum Lēthaeō rōre madentem uīque sopōrātum Stygiā super ūtraque quassat {{versus|855}} tempora, cūnctantīque natantia lūmina soluit. Uix prīmōs inopīna quiēs laxāuerat artūs, et super incumbēns cum puppīs parte reuulsā cumque gubernāclō liquidās prōiēcit in undās praecipitem ac sociōs nēquīquam saepe uocantem; {{versus|860}} ipse uolāns tenuīs sē sustulit āles ad aurās. Currit iter tūtum nōn sētius aequore classis prōmissīsque patris Neptūnī interrita fertur. Iamque adeō scopulōs Sīrēnum aduecta subībat, difficilīs quondam multōrumque ossibus albōs {{versus|865}} (tum rauca adsiduō longē sale saxa sonābant), cum pater āmissō fluitantem errāre magistrō sēnsit, et ipse rātem nocturnīs rēxit in undīs multa gemēns cāsūque animum concussus amīcī: 'Ō nimium caelo et pelagō cōnfīse serēnō, {{versus|870}} nūdus in ignōtā, Palinūre, iacēbis harēnā.' </poem> {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Aeneis/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Aeneis/Liber VI }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid (Dryden)/Book V]] [[eo:Eneido/Kanto Kvina]] [[es:Eneida: Libro V]] [[it:Eneide (Caro)/Libro quinto]] [[pt:Eneida Brazileira/V]] 2ufneu3aao3xjwgr5q4rulewowa7o53 0 3252 282728 265199 2026-10-05T20:13:29Z Saumache 27923 282728 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber VI }} <div class="verse"> {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=Aeneis/Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=Aeneis/Liber VII }} <poem> Sīc fātur lacrimāns, classīque immittit habēnās{{r|0|}} et tandem Euboicīs Cūmārum adlābitur ōrīs. Obuertunt pelagō prōrās; tum dente tenācī ancora fundābat nāuīs et lītora curuae praetexunt puppēs. Iuuenum manus ēmicat ārdēns {{versus|5}} lītus in Hesperium; quaerit pars sēmina flammae abstrūsa in uēnīs silicis, pars dēnsa ferārum tēcta rapit siluās inuentaque flūmina mōnstrat. At pius Aenēās arcēs quibus altus Apollō praesidet horrendaeque procul sēcrēta Sibyllae, {{versus|10}} antrum immāne, petit, magnam cui mentem animumque Dēlius īnspīrat uātēs aperitque futūra. Iam subeunt Triuiae lūcōs atque aurea tēcta. Daedalus, ut fāma est, fugiēns Mīnōia rēgna praepetibus pennīs ausus sē crēdere caelō {{versus|15}} īnsuētum per iter gelidās ēnāuit ad Arctōs, Chalcidicāque leuis tandem super astitit arce. Redditus hīs prīmum terris tibi, Phoebe, sacrāuit rēmigium ālārum posuitque immānia templa. In foribus lētum Androgeō; tum pendere poenās {{versus|20}} Cecropidae iussī (miserum!) septēna quotannīs corpora nātōrum; stat ductīs sortibus urna. Contrā ēlāta marī respondet Cnōsia tellūs: Hīc crūdēlis amor taurī suppostaque fūrtō Pāsiphaē mixtumque genus prōlēsque bifōrmīs {{versus|25}} Mīnōtaurus inest, Veneris monimenta nefandae, hīc labor ille domūs et inextrīcābilis error; magnum rēgīnae sed enim miserātus amōrem Daedalus ipse dolōs tēctī ambāgēsque resoluit, caeca regēns fīlō uestīgiā. Tū quoque magnam {{versus|30}} partem opere in tantō, sineret dolor, Īcare, habērēs. Bis cōnātus erat cāsūs effingere in aurō, bis patriae cecidēre manūs. Quīn prōtinus omnia perlegerent oculīs, nī iam praemissus Achātēs adforet atque ūnā Phoebī Triuiaeque sacerdōs, {{versus|35}} Dēiphobē Glaucī, fātur quae tālia rēgī: 'Nōn hōc ista sibī tempus spectācula poscit; nunc grege dē intāctō septem mactāre iuuencōs praestiterit, totidem lēctās ex mōre bidentīs.' Tālibus adfāta Aenēān (nec sacra morantur {{versus|40}} iussa uirī) Teucrōs uocat alta in templa sacerdōs. Excīsum Euboicae latus ingēns rūpis in antrum, quō lātī dūcunt aditūs centum, ōstia centum, unde ruunt totidem uōcēs, respōnsa Sibyllae. Uentum erat ad līmen, cum uirgō 'Poscere fātā {{versus|45}} tempus' ait; 'deus ecce deus!' cui tālia fantī ante forēs subitō nōn uultus, nōn color ūnus, nōn comptae mānsēre comae; sed pectus anhēlum, et rabiē fera corda tument, māiorque uidērī nec mortāle sonāns, adflāta est nūmine quandō {{versus|50}} iam propiōre deī. 'Cessās in uōta precēsque, Trōs' ait 'Aenēā? Cessās? Neque enim ante dehīscent attonitae magna ōra domūs.' Et tālia fāta conticuit. Gelidus Teucrīs per dūra cucurrit ossa tremor, funditque precēs rēx pectore ab īmō: {{versus|55}} 'Phoebe, grauīs Trōiae semper miserāte labōrēs, Dardana quī Paridis dērextī tēla manūsque corpus in Aeacidae, magnās obeuntia terrās tot maria intrāuī duce tē penitusque repostās Massȳlum gentīs praetentaque Syrtibus arua: {{versus|60}} iam tandem Italiae fugientīs prēndimus ōrās. Hāc Trōiāna tenus fuerit fortūna secūta; uōs quoque Pergameae iam fās est parcere gentī, dīque deaeque omnēs, quibus obstitit Īlium et ingēns glōria Dardaniae. Tūque, ō sanctissima uātēs, {{versus|65}} praescia uentūrī, dā (nōn indēbita poscō rēgna meīs fātīs) Latiō cōnsīdere Teucrōs errantīsque deōs agitātaque nūmina Trōiae. Tum Phoebō et Triuiae solidō dē marmore templum īnstituam fēstōsque diēs dē nōmine Phoebī. {{versus|70}} Tē quoque magna manent rēgnīs penetrālia nostrīs: hīc ego namque tuās sortīs arcānaque fāta dicta meae gentī pōnam, lectōsque sacrābō, alma, uirōs. Foliīs tantum nē carmina mandā, nē turbāta uolent rapidīs lūdibria uentīs; {{versus|75}} ipsa canās ōrō.' Fīnem dedit ōre loquendī. At Phoebī nōndum patiēns immānis in antrō bacchātur uātēs, magnum sī pectore possit excussisse deum; tantō magis ille fatīgat ōs rabidum, fera corda domāns, fingitque premendō. {{versus|80}} Ōstia iamque domūs patuēre ingentia centum sponte suā uātisque ferunt respōnsa per aurās: 'Ō tandem magnīs pelagī dēfūncte perīclīs (sed terrae grauiōra manent), in rēgna Lauīnī Dardanidae uenient (mitte hanc dē pectore cūram), {{versus|85}} sed nōn et uēnisse uolent. Bella, horrida bella, et Thybrim multō spūmantem sanguine cernō. Nōn Simois tibi nec Xanthus nec Dōrica castra dēfuerint; alius Latiō iam partus Achillēs, nātus et ipse deā; nec Teucrīs addita Iūnō {{versus|90}} usquam aberit, cum tū supplex in rēbus egēnīs quās gentīs Italum aut quās nōn ōrāueris urbēs! Causa malī tantī coniūnx iterum hospita Teucrīs externīque iterum thalamī. Tū nē cēde malīs, sed contrā audentior ītō, {{versus|95}} quā tua tē Fortūna sinet. Uia prīma salūtis (quod minimē rēris) Grāiā pandētur ab urbe.' Tālibus ex adytō dictīs Cūmaea Sibylla horrendās canit ambāgēs antrōque remūgit, obscūrīs uēra inuoluēns: ea frēna furentī {{versus|100}} concutit et stimulōs sub pectore uertit Apollō. Ut prīmum cessit furor et rabida ōra quiērunt, incipit Aenēās hērōs: 'Nōn ūlla labōrum, ō uirgō, noua mī faciēs inopīnaue surgit; omnia praecēpī atque animō mēcum ante perēgī. {{versus|105}} Ūnum ōrō: quandō hīc īnfernī īanua rēgis dīcitur et tenebrōsa palūs Acheronte refūsō, īre ad cōnspectum cārī genitōris et ōra contingat; doceās iter et sacra ōstia pandās. Illum ego per flammās et mīlle sequentia tēla {{versus|110}} ēripuī hīs umerīs mediōque ex hoste recēpī; ille meum comitātus iter maria omnia mēcum atque omnīs pelagīque minās caelīque ferēbat, inualidus, uīrīs ultrā sortemque senectae. Quīn, ut tē supplex peterem et tua līmina adīrem, {{versus|115}} īdem ōrāns mandāta dabat. Gnātīque patrisque, alma, precor, miserēre (potes namque omnia, nec tē nēquīquam lūcīs Hecatē praefēcit Auernīs), sī potuit mānīs accersere coniugis Orpheus Thrēiciā frētus citharā fidibusque canōrīs, {{versus|120}} sī frātrem Pollūx alternā morte redēmit itque reditque uiam totiēns. Quid Thēsea, magnum quid memorem Alcīdēn? Et mī genus ab Ioue summō.' Tālibus ōrābat dictīs ārāsque tenēbat, cum sīc orsa loquī uātēs: 'Sate sanguine dīuum, {{versus|125}} Trōs Anchīsiadē, facilis dēscēnsus Auernō: noctēs atque diēs patet ātrī iānua Dītis; sed reuocāre gradum superāsque ēuādere ad aurās, hoc opus, hic labor est. Paucī, quōs aequus amāuit Iuppiter aut ārdēns ēuēxit ad aethera uirtūs, {{versus|130}} dīs genitī potuēre. Tenent media omnia siluae, Cōcȳtūsque sinū lābēns circumuenit ātrō. Quod sī tantus amor mentī, sī tanta cupīdō est bis Stygiōs innāre lacūs, bis nigra uidēre Tartara, et īnsāno iuuat indulgēre labōrī, {{versus|135}} accipe quae peragenda prius. Latet arbore opācā aureus et foliīs et lentō uīmine rāmus, Iūnōnī īnfernae dictus sacer; hunc tegit omnis lūcus et obscūrīs claudunt conuallibus umbrae. Sed nōn ante datur tellūris operta subīre {{versus|140}} auricomōs quam quis dēcerpserit arbore fētūs. Hoc sibi pulchra suum ferrī Prōserpina mūnus īnstituit. Prīmō āuulsō nōn dēficit alter aureus, et similī frondēscit uirga metallō. Ergō altē uestīgā oculīs et rīte repertum {{versus|145}} carpe manū; namque ipse uolēns facilisque sequētur, sī tē fāta uocant; aliter nōn uīribus ūllīs uincere nec dūrō poteris conuellere ferrō. Praetereā iacet exanimum tibi corpus amīcī (heu nescīs) tōtamque incestat fūnere classem, {{versus|150}} dum cōnsulta petis nostrōque in līmine pendēs. Sēdibus hunc refer ante suīs et conde sepulcrō. Dūc nigrās pecudēs; ea prīma piācula suntō. Sīc dēmum lūcōs Stygis et rēgna inuia uīuīs aspiciēs.' Dīxit, pressōque obmūtuit ōre. {{versus|155}} Aenēās maestō dēfīxus lūmina uultū ingreditur linquēns antrum, caecōsque uolūtat ēuentūs animō sēcum. Cui fīdus Achātēs it comes et paribus cūrīs uestīgia fīgit. Multa inter sēsē uariō sermōne serēbant, {{versus|160}} quem socium exanimum uātēs, quod corpus humandum dīceret. Atque illī Mīsēnum in lītore siccō, ut uēnēre, uident indignā morte perēmptum, Mīsēnum Aeolidēn, quō nōn praestantior alter aere ciēre uirōs Mārtemque accendere cantū. {{versus|165}} Hectoris hic magnī fuerat comes, Hectora circum et lituō pugnās īnsignis obībat et hastā. Postquam illum uītā uictor spoliāuit Achillēs, Dardaniō Aenēae sēsē fortissimus hērōs addiderat socium, nōn īnferiōra secūtus. {{versus|170}} Sed tum, forte cauā dum personat aequora conchā, dēmēns, et cantū uocat in certāmina dīuōs, aemulus exceptum Trītōn, sī crēdere dignum est, inter saxa uirum spūmōsā immerserat undā. Ergō omnēs magnō circum clāmōre fremēbant, {{versus|175}} praecipuē pius Aenēās. Tum iussa Sibyllae, haud mora, festīnant flentēs āramque sepulcrī congerere arboribus caelōque ēdūcere certant. Ītur in antīquam siluam, stabula alta ferārum; prōcumbunt piceae, sonat icta secūribus īlex {{versus|180}} fraxineaeque trabēs cuneīs et fissile rōbur scinditur, aduoluunt ingentīs montibus ornōs. Nec nōn Aenēās opera inter tālia prīmus hortātur sociōs paribusque accingitur armīs. Atque haec ipse suō trīstī cum corde uolūtat {{versus|185}} aspectāns siluam immēnsam, et sīc forte precātur: 'Sī nunc sē nōbīs ille aureus arbore rāmus ostendat nemore in tantō! Quandō omnia uērē heu nimium dē tē uātēs, Mīsēne, locūta est.' Uix eā fātus erat, geminae cum forte columbae {{versus|190}} ipsa sub ōra uirī caelō uēnēre uolantēs, et uiridī sēdēre solō. Tum maximus hērōs māternās agnōuit auīs laetusque precātur: 'Este ducēs, ō, sī qua uia est, cursumque per aurās dērigite in lūcōs ubi pinguem dīues opacāt {{versus|195}} rāmus humum. Tūque, ō, dubiīs nē dēfice rēbus, dīua parēns. 'Sīc effātus uestīgia pressit obseruāns quae signa ferant, quō tendere pergant. Pāscentēs illae tantum prōdīre uolandō quantum aciē possent oculī seruāre sequentum. {{versus|200}} Īnde ubi uēnēre ad faucēs graue olentis Auernī, tollunt sē celerēs liquidumque per āera lāpsae sēdibus optātis geminā super arbore sīdunt, discolor unde aurī per rāmōs aura refulsit. Quāle solet siluīs brūmālī frīgore uiscum {{versus|205}} fronde uirēre nouā, quod nōn sua sēminat arbōs, et croceō fētū teretīs circumdare truncōs, tālis erat speciēs aurī frondentis opācā īlice, sīc lēnī crepitābat brattea uentō. Corripit Aenēās extemplō auidusque refringit {{versus|210}} cūnctantem, et uātīs portat sub tēcta Sibyllae. Nec minus intereā Mīsēnum in lītore Teucrī flēbant et cinerī ingrātō suprēma ferēbant. Prīncipiō pinguem taedīs et rōbore sectō ingentem strūxēre pyram, cui frondibus ātrīs {{versus|215}} intexunt latera et fērālīs ante cupressōs cōnstituunt, decorantque super fulgentibus armīs. Pars calidōs laticēs et aēna undantia flammīs expediunt, corpusque lauant frīgentis et unguunt. Fit gemitus. Tum membra torō dēflēta repōnunt {{versus|220}} purpureāsque super uestīs, uēlāmina nōta, coniciunt. Pars ingentī subiēre feretrō, trīste ministerium, et subiectam mōre parentum āuersī tenuēre facem. Congesta cremantur tūrea dōna, dapēs, fūsō crātēres olīuō. {{versus|225}} Postquam conlāpsī cinerēs et flamma quiēuit, reliquiās uīnō et bibulam lāuēre fauīllam, ossaque lēcta cadō texit Corynaeus aēnō. Īdem ter sociōs pūra circumtulit undā spargēns rōre levī et rāmō fēlīcis olīuae, {{versus|230}} lustrāuitque uirōs dīxitque nouissima uerba. At pius Aenēās ingentī mōle sepulcrum impōnit suaque arma uirō rēmumque tubamque monte sub āeriō, quī nunc Mīsēnus ab illō dīcitur aeternumque tenet per saecula nōmen. {{versus|235}} Hīs āctīs properē exsequitur praecepta Sibyllae. Spēlunca alta fuit uastōque immānis hiātū, scrūpea, tūta lacū nigrō nemorumque tenebrīs, quam super haud ūllae poterant impūne uolantēs tendere iter pennīs: tālis sēsē hālitus ātrīs {{versus|240}} faucibus effundēns supera ad conuexa ferēbat. [Unde locum Grāī dīxērunt nōmine Aornum.] Quattuor hīc prīmum nigrantīs terga iuuencōs cōnstituit frontīque inuergit uīna sacerdōs, et summās carpēns media inter cornua saetās {{versus|245}} ignibus impōnit sacrīs, lībāmina prīma, uōce uocāns Hecatēn caelōque Erebōque potentem. Suppōnunt aliī cultrōs tepidumque cruōrem succipiunt paterīs. Ipse ātrī uelleris agnam Aenēās mātrī Eumenidum magnaeque sorōrī {{versus|250}} ēnse ferit, sterilemque tibī, Prōserpina, uaccam; tum Stygiō rēgī nocturnās incohat ārās et solida imponit taurōrum uiscera flammīs, pingue super oleum fundēns ārdentibus extīs. Ecce autem prīmī sub līmina sōlis et ortūs {{versus|255}} sub pedibus mūgīre solum et iuga coepta mouērī siluārum, uīsaeque canēs ululāre per umbram aduentante deā. 'Procul, ō procul este, profānī,' conclāmat uātēs, 'tōtōque absistite lūcō; tūque inuāde uiam uāgīnāque ēripe ferrum: {{versus|260}} nunc animīs opus, Aenēā, nunc pectore firmō.' Tantum effāta furēns antrō sē immīsit apertō; ille ducem haud timidīs uādentem passibus aequat. Dī, quibus imperium est animārum, umbraeque silentēs et Chaos et Phlegethōn, loca nocte tacentia lātē, {{versus|265}} sit mihi fās audīta loquī, sit nūmine uestrō pandere rēs altā terrā et cālīgine mersās. Ībant obscūrī sōlā sub nocte per umbram perque domōs Dītis uacuās et inānia rēgna: quāle per incertam lūnam sub lūce malignā {{versus|270}} est iter in siluīs, ubi caelum condidit umbrā Iuppiter, et rēbus nox abstulit ātra colōrem. Uestibulum ante ipsum prīmīsque in faucibus Orcī Lūctus et ultrīcēs posuēre cubīlia Cūrae, pallentēsque habitant Morbī trīstisque Senectūs, {{versus|275}} et Metus et malesuāda Famēs ac turpis Egestās, terribilēs uīsū fōrmae, Lētumque Labōsque; tum cōnsanguineus Lētī Sopor et mala mentis Gaudia, mortiferumque aduersō in līmine Bellum, ferreīque Eumenidum thalamī et Discordia dēmēns {{versus|280}} uīpereum crīnem uittīs innexa cruentīs. In mediō rāmōs annōsaque bracchia pandit ulmus opācā, ingēns, quam sēdem Somnia uulgō uāna tenēre ferunt, foliīsque sub omnibus haerent. Multaque praetereā uariārum mōnstra ferārum, {{versus|285}} Centaurī in foribus stabulant Scyllaeque bifōrmēs et centumgeminus Briareus ac bēlua Lernae horrendum strīdēns, flammīsque armāta Chimaera, Gorgones Harpyiaeque et fōrma tricorporis umbrae. Corripit hīc subitā trepidus formīdine ferrum {{versus|290}} Aenēās strictamque aciem uenientibus offert, et nī docta comes tenuīs sine corpore uītās admoneat uolitāre cauā sub imāgine fōrmae, inruat et frūstrā ferrō dīuerberet umbrās. Hinc uia Tartareī quae fert Acherontis ad undās. {{versus|295}} Turbidus hīc caenō uastāque uorāgine gurges aestuat atque omnem Cōcȳtō ēructat harēnam. Portitor hās horrendus aquās et flūmina seruat terribilī squālōre Charōn, cui plūrima mentō cānitiēs inculta iacet, stant lūmina flammā, {{versus|300}} sordidus ex umerīs nōdō dēpendet amictus. Ipse ratem contō subigit uēlīsque ministrat et ferrūgineā subuectat corpora cumbā, iam senior, sed crūda deō uiridisque senectūs. Hūc omnis turba ad rīpās effūsa ruēbat, {{versus|305}} mātrēs atque uirī dēfūnctaque corpora uītā magnanimum hērōum, puerī innūptaeque puellae, impositīque rogīs iuuenēs ante ōra parentum: quam multa in siluīs autumnī frīgore prīmō lāpsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab altō {{versus|310}} quam multae glomerantur auēs, ubi frīgidus annus trāns pontum fugat et terrīs immittit aprīcīs. Stābant ōrantēs prīmī trānsmittere cursum tendēbantque manūs rīpae ulteriōris amōre. Nāuita sed trīstis nunc hōs nunc accipit illōs, {{versus|315}} ast aliōs longē summōtōs arcet harēnā. Aenēās mīrātus enim mōtusque tumultū 'Dīc,' ait, 'ō uirgō, quid uult concursus ad amnem? Quidue petunt animae? Uel quō discrīmine rīpās hae linquunt, illae rēmīs uada līuida uerrunt?' {{versus|320}} Ollī sīc breuiter fāta est longaeua sacerdōs: 'Anchīsā generāte, deum certissima prōlēs, Cōcȳtī stāgna alta uidēs Stygiamque palūdem, dī cuius iūrāre timent et fallere nūmen. Haec omnis, quam cernis, inops inhumātaque turba est; {{versus|325}} portitor ille Charōn; hī, quōs uehit unda, sepultī. Nec rīpas datur horrendās et rauca fluenta trānsportāre prius quam sēdibus ossa quiērunt. Centum errant annōs uolitantque haec lītora circum; tum dēmum admissī stāgna exoptāta reuīsunt.' {{versus|330}} Cōnstitit Anchīsā satus et uestīgia pressit multa putāns sortemque animō miserātus inīquam. Cernit ibī maestōs et mortis honōre carentīs Leucaspim et Lyciae ductōrem classis Orontēn, quōs simul ā Trōiā uentōsa per aequora uectōs {{versus|335}} obruit Auster, aquā inuoluēns nāuemque uirōsque. Ecce gubernātor sēsē Palinūrus agēbat, quī Libycō nūper cursū, dum sīdera seruat, exciderat puppī mediīs effūsus in undīs. Hunc ubi uix multā maestum cognōuit in umbrā, {{versus|340}} sīc prior adloquitur: 'Quis tē, Palinūre, deōrum ēripuit nōbīs mediōque sub aequore mersit? Dīc age. Namque mihī, fallāx haud ante repertus, hōc ūnō respōnsō animum dēlūsit Apollō, quī fore tē pontō incolumem fīnīsque canēbat {{versus|345}} uentūrum Ausoniōs. Ēn haec prōmissa fidēs est?' Ille autem: 'Neque tē Phoebī cortīna fefellit, dux Anchīsiadē, nec mē deus aequore mersit. Namque gubernāclum multā uī forte reuulsum, cui datus haerēbam cūstōs cursūsque regēbam, {{versus|350}} praecipitāns trāxī mēcum. Maria aspera iūrō nōn ūllum prō mē tantum cēpisse timōrem, quam tua nē spoliāta armīs, excussa magistrō, dēficeret tantīs nāuis surgentibus undīs. Trīs Notus hībernās immēnsa per aequora noctēs {{versus|355}} uēxit mē uiolentus aquā; uix lūmine quārtō prōspexī Italiam summā sublīmis ab undā. Paulātim adnābam terrae; iam tūta tenēbam, nī gēns crūdēlis madidā cum ueste grauātum prēnsantemque uncīs manibus capita aspera montis {{versus|360}} ferrō inuāsisset praedamque ignāra putāsset. Nunc mē flūctus habet uersantque in lītore uentī. Quod tē per caelī iūcundum lūmen et aurās, per genitōrem ōrō, per spēs surgentis Iūlī, ēripe mē hīs, inuicte, malīs: aut tū mihi terram {{versus|365}} īnice, namque potes, portūsque requīre Uelīnōs; aut tū, sī qua uia est, sī quam tibi dīua creātrīx ostendit (neque enim, crēdō, sine nūmine dīuum flūmina tanta parās Stygiamque innāre palūdem), dā dextram miserō et tēcum mē tolle per undās, {{versus|370}} sēdibus ut saltem placidīs in morte quiēscam.' Tālia fātus erat coepit cum tālia uātēs: 'Unde haec, ō Palinūre, tibī tam dīra cupīdō? Tū Stygiās inhumātus aquās amnemque seuērum Eumenidum aspiciēs, rīpamue iniussus adībis? {{versus|375}} Dēsine fāta deum flectī spērāre precandō, sed cape dicta memor, dūrī sōlācia cāsūs. Nam tua fīnitimī, longē lātēque per urbīs prōdigiīs āctī caelestibus, ossa piābunt et statuent tumulum et tumulō sollemnia mittent, {{versus|380}} aeternumque locus Palinūrī nōmen habēbit.' Hīs dictīs cūrae ēmōtae pulsusque parumper corde dolor trīstī; gaudet cognōmine terra. Ergō iter inceptum peragunt fluuiōque propinquant. Nāuita quōs iam inde ut Stygiā prōspexit ab undā {{versus|385}} per tacitum nemus īre pedemque aduertere rīpae, sīc prior adgreditur dictīs atque increpat ultrō: 'Quisquis es, armātus quī nostra ad flūmina tendis, fāre age, quid ueniās, iam istinc et comprime gressum. Umbrārum hic locus est, somnī noctisque sopōrae: {{versus|390}} corpora uīua nefās Stygiā uectāre carīnā. Nec uērō Alcīdēn mē sum laetātus euntem accēpisse lacū, nec Thēsea Pīrithoumque, dīs quamquam genitī atque inuictī uīribus essent. Tartareum ille manū cūstōdem in uincla petīuit {{versus|395}} ipsius ā soliō rēgīs trāxitque trementem; hī dominam Dītis thalamō dēdūcere adortī.' Quae contrā breuiter fāta est Amphrȳsia uātēs: 'Nūllae hīc īnsidiae tālēs (absiste mouērī), nec uim tēla ferunt; licet ingēns iānitor antrō {{versus|400}} aeternum lātrāns exsanguīs terreat umbrās, casta licet patruī seruet Prōserpina līmen. Trōius Aenēās, pietāte īnsignis et armīs, ad genitōrem īmās Erebī dēscendit ad umbrās. Sī tē nūlla mouet tantae pietātis imāgō, {{versus|405}} at rāmum hunc' (aperit rāmum quī ueste latēbat) 'agnōscās.' Tumidā ex īrā tum corda resīdunt; nec plūra hīs. Ille admīrāns uenerābile dōnum fātālis uirgae longō post tempore uīsum caeruleam aduertit puppim rīpaeque propinquat. {{versus|410}} Inde aliās animās, quae per iuga longa sedēbant, dēturbat laxatque forōs; simul accipit alueō ingentem Aenēān. Gemuit sub pondere cumba sūtilis et multam accēpit rīmōsa palūdem. Tandem trāns fluuium incolumīs uātemque uirumque {{versus|415}} īnfōrmī līmō glaucāque expōnit in uluā. Cerberus haec ingēns lātrātū rēgna trifaucī personat aduersō recubāns immānis in antrō. Cui uātēs horrēre uidēns iam colla colubrīs melle sopōrātam et medicātis frūgibus offam {{versus|420}} obicit. Ille famē rabidā tria guttura pandēns corripit obiectam, atque immānia terga resoluit fūsus humī tōtōque ingēns extenditur antrō. Occupat Aenēās aditum cūstōde sepultō ēuāditque celer rīpam inremeābilis undae. {{versus|425}} Continuō audītae uōcēs uāgītus et ingēns infantumque animae flentēs, in līmine prīmō quōs dulcis uītae exsortīs et ab ūbere raptōs abstulit ātra diēs et fūnere mersit acerbō; hōs iuxtā falsō damnātī crīmine mortis. {{versus|430}} Nec uērō hae sine sorte datae, sine iūdice, sēdēs: quaesītor Mīnōs urnam mouet; ille silentum cōnsiliumque uocat uītāsque et crīmina discit. Proxima deinde tenent maestī loca, quī sibi lētum īnsontēs peperēre manū lūcemque perōsī {{versus|435}} prōiēcēre animās. Quam uellent aethere in altō Nunc et pauperiem et dūrōs perferre labōrēs! Fās obstat, trīstīsque palūs inamābilis undae alligat et nouiēs Styx interfūsa coercet. Nec procul hinc partem fūsī mōnstrantur in omnem {{versus|440}} Lūgentēs campī; sīc illōs nōmine dīcunt. Hīc quōs dūrus amor crūdēlī tābe perēdit sēcrētī cēlant callēs et myrtea circum silua tegit; cūrae nōn ipsā in morte relinquunt. Hīs Phaedram Procrinque locīs maestamque Eriphȳlēn {{versus|445}} crūdēlis nātī monstrantem uulnera cernit, Euadnēnque et Pāsiphaēn; hīs Lāodamīa it comes et iuuenis quondam, nunc fēmina, Caeneus rūrsus et in ueterem fātō reuolūta figūram. Inter quās Phoenissa recēns ā uulnere Dīdō {{versus|450}} errābat siluā in magnā; quam Trōius hērōs ut prīmum iuxtā stetit agnōuitque per umbrās obscūram, quālem prīmō quī surgere mēnse aut uidet aut uīdisse putat per nūbila lūnam, dēmīsit lacrimās dulcīque adfātus amōre est: {{versus|455}} 'Īnfēlīx Dīdō, uērus mihi nūntius ergō uēnerat exstīnctam ferrōque extrēma secūtam? Fūneris heu tibi causa fuī? Per sīdera iūrō, per superōs et sī qua fidēs tellūre sub īmā est, inuītus, rēgīnā, tuō dē lītore cessī. {{versus|460}} Sed mē iussa deum, quae nunc hās īre per umbrās, per loca senta sitū cōgunt noctemque profundam, imperiīs ēgēre suīs; nec crēdere quīuī hunc tantum tibi mē discessū ferre dolōrem. Siste gradum tēque aspectū nē subtrahe nostrō. {{versus|465}} Quem fugis? Extrēmum fātō quod tē adloquor hoc est.' Tālibus Aenēās ārdentem et torua tuentem lēnībat dictīs animum lacrimāsque ciēbat. Illa solō fīxōs oculōs āuersa tenēbat nec magis inceptō uultum sermōne mouētur {{versus|470}} quam sī dūra silex aut stet Marpēsia cautēs. Tandem corripuit sēsē atque inimīca refūgit in nemus umbriferum, coniūnx ubi prīstinus illī respondet cūrīs aequatque Sychaeus amōrem. Nec minus Aenēās cāsū percussus inīquō {{versus|475}} prōsequitur lacrimīs longē et miserātur euntem. Inde datum mōlītur iter. Iamque arua tenēbant ultima, quae bellō clārī sēcrēta frequentant. Hīc illī occurrit Tȳdeus, hīc inclutus armīs Parthenopaeus et Adrastī pallentis imāgō, {{versus|480}} hīc multum flētī ad superōs bellōque cadūcī Dardanidae, quōs ille omnīs longō ōrdine cernēns ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque, trīs Antēnoridās Cererīque sacrum Polyboetēn, Īdaeumque etiam currūs, etiam arma tenentem. {{versus|485}} Circumstant animae dextrā laeuāque frequentēs, nec uīdisse semel satis est; iuuat usque morārī et cōnferre gradum et ueniendī discere causās. At Danaum procerēs Agamemnoniaeque phalangēs ut uīdēre uirum fulgentiaque arma per umbrās, {{versus|490}} ingentī trepidāre metū; pars uertere terga, ceu quondam petiēre ratēs, pars tollere uōcem exiguam: inceptus clāmor frūstrātur hiantīs. Atque hīc Prīamidēn laniātum corpore tōtō Dēiphobum uidet et lacerum crūdeliter ōra, {{versus|495}} ōra manūsque ambās, populātaque tempora raptīs auribus et truncās inhonestō uulnere nārīs. Uix adeō agnōuit pauitantem ac dīra tegentem supplicia, et nōtīs compellat uōcibus ultrō: 'Dēiphobe armipotēns, genus altō ā sanguine Teucrī, {{versus|500}} quis tam crūdēlīs optāuit sūmere poenās? Cui tantum dē tē licuit? Mihi fāma suprēma nocte tulit fessum uastā tē caede Pelasgum prōcubuisse super cōnfūsae strāgis aceruum. Tunc egomet tumulum Rhoetēō in lītore inānem {{versus|505}} cōnstituī et magnā mānīs ter uōce uocāuī. Nōmen et arma locum seruant; tē, amīce, nequīuī cōnspicere et patriā dēcēdēns pōnere terra.' Ad quae Prīamidēs: 'Nihil ō tibi, amīce, relictum; omnia Dēiphobō soluistī et fūneris umbrīs. {{versus|510}} Sed mē fāta mea et scelus exitiāle Lacaenae hīs mersēre malīs; illa haec monimenta relīquit. Namque ut suprēmam falsa inter gaudia noctem ēgerimus, nōstī: et nimium meminisse necesse est. Cum fātālis equus saltū super ardua uēnit {{versus|515}} Pergama et armātum peditem grauis attulit aluō, illa chorum simulāns euhantīs orgia circum dūcēbat Phrygiās; flammam media ipsa tenēbat ingentem et summā Danaōs ex arce uocābat. Tum mē cōnfectum cūrīs somnōque grauātum {{versus|520}} īnfēlīx habuit thalamus, pressitque iacentem dulcis et alta quiēs placidaeque simillima mortī. Ēgregiā intereā coniūnx arma omnia tēctīs ēmouet, et fīdum capitī subdūxerat ēnsem: intrā tēcta uocat Menelāum et līmina pandit, {{versus|525}} scīlicet id magnum spērāns fore mūnus amantī, et fāmam exstinguī ueterum sīc posse malōrum. Quid moror? Inrumpunt thalamō, comes additus ūnā hortātor scelerum Aeolidēs. Dī, tālia Grāīs īnstaurāte, piō sī poenās ōre reposcō. {{versus|530}} Sed tē quī uīuum cāsūs, age fāre uicissim, attulerint. Pelagīne uenīs errōribus āctus an monitū dīuum? An quae tē fortūna fatīgat, ut trīstīs sine sōle domōs, loca turbida, adīrēs?' Hāc uice sermōnum roseīs Aurōra quadrīgīs {{versus|535}} iam medium aetheriō cursū trāiēcerat axem; et fors omne datum traherent per tālia tempus, sed comes admonuit breuiterque adfāta Sibylla est: 'Nox ruit, Aenēā; nōs flendō dūcimus hōrās. Hīc locus est, partīs ubi sē uia findit in ambās: {{versus|540}} dextera quae Dītis magnī sub moenia tendit, hāc iter Ēlysium nōbīs; at laeua malōrum exercet poenās et ad impia Tartara mittit.' Dēiphobus contrā: 'Nē saeuī, magna sacerdōs; discēdam, explēbō numerum reddarque tenebrīs. {{versus|545}} Ī decus, ī, nostrum; meliōribus ūtere fātīs.' Tantum effātus, et in uerbō uestīgia torsit. Respicit Aenēās subitō et sub rūpe sinistrā moenia lāta uidet triplicī circumdata mūrō, quae rapidus flammīs ambit torrentibus amnis, {{versus|550}} Tartareus Phlegethōn, torquetque sonantia saxa. Porta aduersa ingēns solidōque adamante columnae, uīs ut nūlla uirum, nōn ipsī exscindere bellō caelicolae ualeant; stat ferrea turris ad aurās, Tīsiphonēque sedēns pallā succīncta cruentā {{versus|555}} uestibulum exsomnis seruat noctēsque diēsque. Hinc exaudīrī gemitīs et saeua sonāre uerbera, tum strīdor ferrī tractaeque catēnae. Cōnstitit Aenēās strepitumque exterritus hausit. 'Quae scelerum faciēs? Ō uirgō, effāre; quibusue {{versus|560}} urgentur poenīs? Quis tantus plangor ad aurās?' Tum uātēs sīc orsa loquī: 'Dux inclute Teucrum, nūllī fās castō scelerātum īnsistere līmen; sed mē cum lūcīs Hecatē praefēcit Auernīs, ipsa deum poenās docuit perque omnia dūxit. {{versus|565}} Cnōsius haec Rhadamanthus habet dūrissima rēgna castīgatque auditque dolōs subigitque fatērī quae quis apud superōs fūrtō laetātus inānī distulit in sēram commissa piācula mortem. Continuō sontīs ultrīx accincta flagellō {{versus|570}} Tīsiphonē quatit īnsultāns, toruōsque sinistrā intentāns anguīs uocat agmina saeua sorōrum. Tum dēmum horrisonō strīdentēs cardine sacrae panduntur portae. Cernis custōdia quālis uestibulō sedeat, faciēs quae līmina seruet? {{versus|575}} Quīnquāgintā ātrīs immānis hiātibus Hydra saeuior intus habet sēdem. Tum Tartarus ipse bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbrās quantus ad aetherium caelī suspectus Olympum. Hīc genus antīquum Terrae, Tītānia pūbēs, {{versus|580}} fulmine dēiectī fundō uoluuntur in īmō. Hīc et Alōīdās geminōs immānia uīdī corpora, quī manibus magnum rescindere caelum adgressī superīsque Iouem dētrūdere rēgnīs. Uīdī et crūdēlīs dantem Salmōnea poenās, {{versus|585}} dum flammās Iouis et sonitūs imitātur Olympī. Quattuor hic inuectus equīs et lampada quassāns per Grāium populōs mediaeque per Ēlidis urbem ībat ouāns, dīuumque sibī poscēbat honōrem, dēmēns, quī nimbōs et nōn imitābile fulmen {{versus|590}} aere et cornipedum pulsū simulāret equōrum. At pater omnipotēns dēnsa inter nūbila tēlum contorsit, nōn ille facēs nec fūmea taedīs lūmina, praecipitemque immānī turbine adēgit. Nec nōn et Tityon, Terrae omniparentis alumnum, {{versus|595}} cernere erat, per tōta nouem cui iūgera corpus porrigitur, rōstrōque immānis uultur obuncō immortāle iecur tondēns fēcundaque poenīs uīscera rīmaturque epulīs habitatque sub altō pectore, nec fibrīs requiēs datur ūlla renātīs. {{versus|600}} Quid memorem Lapithās, Ixīona Pīrithoumque? Quōs super ātra silex iam iam lāpsūra cadentī- que imminet adsimilis; lūcent geniālibus altīs aurea fulcra torīs, epulaeque ante ōra parātae rēgificō luxū; Furiārum maxima iuxtā {{versus|605}} accubat et manibus prohibet contingere mēnsās, exsurgitque facem attollēns atque intonat ōre. Hīc, quibus inuīsī frātrēs, dum uīta manēbat, pulsātusue parēns et fraus innexa clientī, aut quī dīuitiīs sōlī incubuēre repertīs {{versus|610}} nec partem posuēre suīs (quae maxima turba est), quīque ob adulterium caesī, quīque arma secūtī impia nec ueritī dominōrum fallere dextrās, inclūsī poenam exspectant. Nē quaere docērī quam poenam, aut quae fōrma uirōs fortūnaue mersit. {{versus|615}} Saxum ingēns uoluunt aliī, radiīsque rotārum districtī pendent; sedet aeternumque sedēbit īnfēlīx Thēseus, Phlegyāsque miserrimus omnīs admonet et magnā testātur uōce per umbrās: 'Discite iūstitiam monitī et nōn temnere dīuōs.' {{versus|620}} uēndidit hic aurō patriam dominumque potentem imposuit; fīxit lēgēs pretiō atque refīxit; hic thalamum inuāsit nātae uetitōsque hymenaeōs: ausī omnēs immāne nefās ausōque potītī. Nōn, mihi sī linguae centum sint ōraque centum, {{versus|625}} ferrea uōx, omnīs scelerum comprendere fōrmās, omnia poenārum percurrere nōmina possim.' Haec ubi dicta dedit Phoebī longaeua sacerdōs, 'Sed iam age, carpe uiam et susceptum perfice mūnus; accelerēmus' ait; 'Cyclōpum ēducta camīnīs {{versus|630}} moenia cōnspiciō atque aduersō fornice portās, haec ubi nōs praecepta iubent dēpōnere dōna.' Dīxerat et pariter gressī per opāca uiārum corripiunt spatium medium foribusque propinquant. Occupat Aenēās aditum corpusque recentī {{versus|635}} spargit aquā rāmumque aduersō in līmine fīgit. Hīs dēmum exāctīs, perfectō mūnere dīuae, dēuēnēre locōs laetōs et amoena uirēcta fortūnātōrum nemorum sēdēsque beātās. Largior hīc campōs aethēr et lūmine uestit {{versus|640}} purpureō, sōlemque suum, sua sīdera nōrunt. Pars in grāmineīs exercent membra palaestrīs, contendunt lūdō et fuluā luctantur harēnā; pars pedibus plaudunt choreās et carmina dīcunt. Nec nōn Thrēicius longā cum ueste sacerdōs {{versus|645}} obloquitur numerīs septem discrīmina uōcum, iamque eadem digitīs, iam pectine pulsat eburnō. Hīc genus antīquum Teucrī, pulcherrima prōlēs, magnanimī hērōes nātī meliōribus annīs, Īlusque Assaracusque et Trōiae Dardanus auctor. {{versus|650}} Arma procul currūsque uirum mirātur inānīs; stant terrā dēfīxae hastae passimque solūtī per campum pāscuntur equī. Quae grātia currum armōrumque fuit uīuīs, quae cūra nitentīs pāscere equōs, eadem sequitur tellūre repostōs. {{versus|655}} Cōnspicit, ecce, aliōs dextrā laeuāque per herbam uēscentīs laetumque chorō paeāna canentīs inter odōrātum laurīs nemus, unde supernē plūrimus Ēridanī per siluam uoluitur amnis. Hīc manus ob patriam pugnandō uulnera passī, {{versus|660}} quīque sacerdōtēs castī, dum uīta manēbat, quīque piī uātēs et Phoebō digna locūtī, inuentās aut quī uītam excoluēre per artīs quīque suī memorēs aliquōs fēcēre merendō: omnibus hīs niueā cinguntur tempora uittā. {{versus|665}} Quōs circumfūsōs sīc est adfāta Sibylla, Mūsaeum ante omnīs (medium nam plūrima turba hunc habet atque umerīs exstantem suspicit altīs): 'Dīcite, fēlīcēs animae tūque optime uātēs, quae regiō Anchīsēn, quis habet locus? Illius ergō {{versus|670}} uēnimus et magnōs Erebī trānāuimus amnīs.' Atque huic respōnsum paucīs ita reddidit hērōs: 'Nūllī certa domus; lūcīs habitāmus opācīs, rīpārumque torōs et prāta recentia rīuīs incolimus. Sed uōs, sī fert ita corde uoluntās, {{versus|675}} hōc superāte iugum, et facilī iam trāmite sistam.' Dīxit, et ante tulit gressum campōsque nitentīs dēsuper ostentat; dehinc summa cacūmina linquunt. At pater Anchīsēs penitus conualle uirentī inclūsās animās superumque ad lūmen itūrās {{versus|680}} lustrābat studiō recolēns, omnemque suōrum forte recēnsēbat numerum, cārōsque nepōtēs fātaque fortūnāsque uirum mōrēsque manūsque. Isque ubi tendentem aduersum per grāmina uīdit Aenēān, alacrīs palmās utrāsque tetendit, {{versus|685}} Effūsaeque genīs lacrimae et uox excidit ōre: 'Uēnistī tandem, tuāque exspectāta parentī uīcit iter dūrum piētās? Datur ōra tuērī, nāte, tua et nōtās audīre et reddere uōcēs? Sīc equidem dūcēbam animō rēbarque futūrum {{versus|690}} tempora dīnumerāns, nec mē mea cūra fefellit. Quas ego tē terrās et quanta per aequora uectum accipiō! Quantīs iactātum, nāte, perīclīs! Quam metuī nē quid Libyae tibi rēgna nocērent!' Ille autem: 'Tua mē, genitor, tua trīstis imāgō {{versus|695}} saepius occurrēns haec līmina tendere adēgit; stant sale Tyrrhēnō classēs. Dā iungere dextram, dā, genitor, tēque amplexū nē subtrahe nostrō.' Sīc memorāns largō flētū simul ōra rigābat. Ter cōnātus ibī collō dare bracchia circum; {{versus|700}} ter frūstrā comprēnsa manūs effūgit imāgō, par leuibus uentīs uolucrīque simillima somnō. Intereā uidet Aenēās in ualle reductā sēclūsum nemus et uirgulta sonantia siluae, Lēthaeumque domōs placidās quī praenatat amnem. {{versus|705}} Hunc circum innumerae gentēs populīque uolābant: ac uelutī in prātīs ubi apēs aestāte serēnā flōribus īnsīdunt uariīs et candida circum līlia funduntur, strepit omnis murmure campus. Horrēscit uīsū subitō causāsque requīrit {{versus|710}} īnscius Aenēās, quae sint ea flūmina porrō, quīue uirī tantō complērint agmine rīpās. Tum pater Anchīsēs: 'Animae, quibus altera fātō corpora dēbentur, Lēthaeī ad flūminis undam sēcūrōs laticēs et longa oblīuia pōtant. {{versus|715}} Hās equidem memorāre tibi atque ostendere cōram iamprīdem, hanc prōlem cupiō ēnumerāre meōrum, quō magis Italiā mēcum laetēre repertā.' 'Ō pater, anne aliquās ad caelum hinc īre putandum est sūblīmīs animās iterumque ad tarda reuertī {{versus|720}} corporā? Quae lūcis miserīs tam dīra cupīdō?' 'Dīcam equidem nec tē suspensum, nāte, tenēbō' suscipit Anchīsēs atque ōrdine singula pandit. 'Prīncipiō caelum ac terrās campōsque liquentīs lūcentemque globum lūnae Titāniaque astra {{versus|725}} spīritus intus alit, tōtamque īnfūsa per artūs mēns agitat mōlem et magnō sē corpore miscet. Inde hominum pecudumque genus uītaeque uolantum et quae marmoreō fert mōnstra sub aequore pontus. Igneus est ollīs uigor et caelestis orīgō {{versus|730}} sēminibus, quantum nōn noxia corpora tardant terrēnīque hebetant artūs moribundaque membra. Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque aurās dispiciunt clausae tenebrīs et carcere caecō. Quīn et suprēmō cum lūmine uīta relīquit, {{versus|735}} nōn tamen omne malum miserīs nec funditus omnēs corporeae excēdunt pestēs, penitusque necesse est multa diū concrēta modīs inolescere mīrīs. Ergō exercentur poenīs ueterumque malōrum supplicia expendunt: aliae panduntur inānēs {{versus|740}} suspēnsae ad uentōs, aliīs sub gurgite uastō īnfectum ēluitur scelus aut exūritur ignī: quisque suōs patimur mānīs. Exinde per amplum mittimur Ēlysium et paucī laeta arua tenēmus, dōnec longa diēs perfectō temporis orbe {{versus|745}} concrētam exēmit lābem, pūrumque relinquit aetherium sensum atque aurāī simplicis ignem. Hās omnīs, ubi mīlle rotam uoluēre per annōs, Lēthaeum ad fluuium deus ēuocat agmine magnō, scīlicet immemorēs supera ut conuexa reuīsant {{versus|750}} rūrsus, et incipiant in corpora uelle reuertī.' Dīxerat Anchīsēs nātumque ūnāque Sibyllam conuentūs trahit in mediōs turbamque sonantem, et tumulum capit unde omnīs longō ōrdine posset aduersōs legere et uenientum discere uultūs. {{versus|755}} 'Nunc age, Dardaniam prōlem quae deinde sequātur glōria, quī maneant Italā dē gente nepōtēs, inlustrīs animās nostrumque in nōmen itūrās, expediam dictīs, et tē tua fāta docēbō. Ille, uidēs, pūrā iuuenis quī nītitur hastā, {{versus|760}} proxima sorte tenet lūcis loca, prīmus ad aurās aetheriās Italō commixtus sanguine surget, Siluius, Albānum nōmen, tua postuma prōlēs, quem tibi longaeuō sērum Lauīnia coniūnx ēdūcet siluīs rēgem rēgumque parentem, {{versus|765}} unde genus Longā nostrum dominābitur Albā. Proximus ille Procās, Trōiānae glōria gentis, et Capys et Numitōr et quī tē nōmine reddet Siluius Aenēās, pariter pietāte uel armīs ēgregius, sī umquam rēgnandam accēperit Albam. {{versus|770}} Quī iuuenēs! Quantās ostentant, aspice, uīrīs atque umbrāta gerunt cīuīlī tempora quercū! Hī tibi Nōmentum et Gabiōs urbemque Fidēnam, hī Collātīnās impōnent montibus arcēs, Pōmetiōs Castrumque Inuī Bōlamque Coramque; {{versus|775}} haec tum nōmina erunt, nunc sunt sine nōmine terrae. Quīn et auō comitem sēsē Māuortius addet Rōmulus, Assaracī quem sanguinis Īlia māter ēdūcet. Uiden, ut geminae stant uertice cristae et pater ipse suō superum iam signat honōre? {{versus|780}} Ēn huius, nāte, auspiciīs illa incluta Rōma imperium terrīs, animōs aequābit Olympō, septemque ūna sibī mūrō circumdabit arcēs, fēlīx prōle uirum: quālis Berecyntia māter inuehitur currū Phrygiās turrīta per urbēs {{versus|785}} laeta deum partū, centum complexa nepōtēs, omnīs caelicolās, omnīs supera alta tenentīs. Hūc geminās nunc flecte aciēs, hanc aspice gentem Rōmānōsque tuōs. Hīc Caesar et omnis Iūlī prōgeniēs magnum caelī uentūra sub axem. {{versus|790}} Hic uir, hic est, tibi quem prōmittī saepius audīs, Augustus Caesar, dīuī genus, aurea condet saecula quī rūrsus Latiō rēgnāta per arua Sāturnō quondam, super et Garamantas et Indōs prōferet imperium; iacet extrā sīdera tellūs, {{versus|795}} extrā annī sōlīsque uiās, ubi caelifer Atlās axem umerō torquet stēllīs ārdentibus aptum. Huius in aduentum iam nunc et Caspia rēgna respōnsīs horrent dīuum et Maeōtia tellūs, et septemgeminī turbant trepida ōstia Nīlī. {{versus|800}} Nec uērō Alcīdēs tantum tellūris obīuit, fīxerit aeripedem ceruam licet, aut Erymanthī pācārit nemora et Lernam tremefēcerit arcū; nec quī pampineīs uictor iuga flectit habēnīs Līber, agēns celsō Nȳsae dē uertice tīgrīs. {{versus|805}} Et dubitāmus adhūc uirtūtem extendere factīs, aut metus Ausoniā prohibet cōnsistere terrā? Quis procul ille autem rāmīs īnsignis olīuae sacra ferēns? Nōscō crīnīs incānaque menta rēgis Rōmānī prīmam quī lēgibus urbem {{versus|810}} fundābit, Curibus paruīs et paupere terrā missus in imperium magnum. Cui deinde subībit ōtia quī rūmpet patriae residēsque mouēbit Tullus in arma uirōs et iam dēsuēta triumphīs agmina. Quem iuxtā sequitur iactantior Ancus {{versus|815}} nunc quoque iam nimium gaudēns populāribus aurīs. Uīs et Tarquiniōs rēgēs animamque superbam ultōris Brūtī, fascīsque uidēre receptōs? Cōnsulis imperium hic prīmus saeuāsque secūrīs accipiet, nātōsque pater noua bella mouentīs {{versus|820}} ad poenam pulchrā prō lībertāte uocābit, īnfēlīx, utcumque ferent ea facta minōrēs: uincet amor patriae laudumque immēnsa cupīdō. Quīn Deciōs Drūsōsque procul saeuumque secūrī aspice Torquātum et referentem signa Camillum. {{versus|825}} Illae autem paribus quās fulgere cernis in armīs, concordēs animae nunc et dum nocte prementur, heu quantum inter sē bellum, sī lūmina uītae attigerint, quantās aciēs strāgemque ciēbunt, aggeribus socer Alpīnīs atque arce Monoecī {{versus|830}} dēscendēns, gener aduersīs instrūctus Eōīs! Nē, puerī, nē tanta animīs adsuēscite bella neu patriae ualidās in uiscera uertite uīrīs; tūque prior, tū parce, genus quī dūcis Olympō, prōice tēla manū, sanguis meus!— {{versus|835}} Ille triumphātā Capitōlia ad alta Corinthō uictor aget currum caesīs īnsignis Achīuīs. Ēruet ille Argōs Agamemnoniāsque Mycēnās ipsumque Aeacidēn, genus armipotentis Achillī, ultus auōs Trōiae templa et temerāta Mineruae. {{versus|840}} Quis tē, magne Catō, tacitum aut tē, Cosse, relinquat? quis Gracchī genus aut geminōs, duō fulmina bellī, Scīpiadās, clādem Libyae, paruōque potentem Fābricium uel tē sulcō, Serrāne, serentem? Quō fessum rapitis, Fabiī? Tū Maximus ille es, {{versus|845}} ūnus quī nōbīs cūnctandō restituis rem. Excūdent aliī spīrantia mollius aera (crēdō equidem), uīuōs dūcent dē marmore uultus, ōrābunt causās melius, caelīque meātūs dēscrībent radiō et surgentia sīdera dīcent: {{versus|850}} tū regere imperiō populōs, Rōmāne, mementō (hae tibi erunt artēs), pācīque impōnere mōrem, parcere subiectīs et dēbellāre superbōs.' Sīc pater Anchīsēs, atque haec mīrantibus addit: 'Aspice, ut īnsignīs spoliīs Mārcellus opīmīs {{versus|855}} ingreditur uictorque uirōs superēminet omnīs. Hic rem Rōmānam magnō turbante tumultū sistet eques, sternet Poenōs Gallumque rebellem, tertiaque arma patrī suspendet capta Quirīnō.' Atque hīc Aenēās (ūnā namque īre uidēbat {{versus|860}} ēgregium fōrmā iuuenem et fulgentibus armīs, sed frōns laeta parum et dēiecto lūmina uultū) 'Quis, pater, ille, uirum quī sīc comitātur euntem? Fīlius, anne aliquis magnā dē stirpe nepōtum? Quī strepitus circā comitum! Quantum īnstar in ipsō! {{versus|865}} Sed nox ātra caput trīstī circumuolat umbrā.' Tum pater Anchīsēs lacrimīs ingressus obortīs: 'Ō gnāte, ingentem lūctum nē quaere tuōrum; ostendent terrīs hunc tantum fāta nec ultrā esse sinent. Nimium uōbīs Rōmāna propāgō {{versus|870}} uīsa potēns, superī, propria haec sī dōna fuissent. Quantōs ille uirum magnam Māuortis ad urbem campus aget gemitūs! Uel quae, Tiberīne, uidēbis fūnera, cum tumulum praeterlābēre recentem! Nec puer Īliacā quisquam dē gente Latīnōs {{versus|875}} in tantum spē tollet auōs, nec Rōmula quondam ūllō sē tantum tellūs iactābit alumnō. Heu pietās, heu prīsca fidēs inuictaque bellō dextera! Nōn illī sē quisquam impūne tulisset obuius armātō, seu cum pedes īret in hostem {{versus|880}} seu spūmantis equī foderet calcāribus armōs. Heu, miserande puer, sī quā fāta aspera rumpās, tū Mārcellus eris. Manibus date līlia plēnīs purpureōs spargam flōrēs animamque nepōtīs hīs saltem accumulem dōnīs, et fungar inānī {{versus|885}} mūnere.' Sīc tōtā passim regiōne uagāntur āeris in campīs lātīs atque omnia lustrant. Quae postquam Anchīsēs nātum per singula dūxit incenditque amimum fāmae uenientis amōre, exim bella uirō memorat quae deinde gerenda, {{versus|890}} Laurentīsque docet populōs urbemque Latīnī, et quō quemque modō fugiatque feratque labōrem. Sunt geminae Somnī portae, quārum altera fertur cornea, quā uērīs facilis datur exitus umbrīs, altera candentī perfecta nitēns elephantō, {{versus|895}} sed falsa ad caelum mittunt īnsomnia Mānēs. Hīs ibi tum nātum Anchīsēs ūnāque Sibyllam prōsequitur dictīs portāque ēmittit eburnā, ille uiam secat ad nāuīs sociōsque reuīsit. Tum sē ad Cāiētae rēctō fert līmite portum. {{versus|900}} Ancora dē prōrā iacitur; stant lītore puppēs. </poem> {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=Aeneis/Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=Aeneis/Liber VII }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book VI]] [[it:Eneide/Libro sesto]] ffp2a4f670lg408qkel25unp841li3u 0 3253 282729 265198 2026-10-05T20:13:39Z Saumache 27923 282729 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber VII }} <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VI |AnteNomen= Aeneis/Liber VI |Post= Liber VIII |PostNomen= Aeneis/Liber VIII }} <poem> Tū quoque lītoribus nostrīs, Aenēia nūtrīx,{{r|0|}} aeternam moriēns fāmam, Cāiēta, dedistī; et nunc seruat honōs sēdem tuus, ossaque nōmen Hesperiā in magnā, sī qua est ea glōria, signat. At pius exsequiīs Aenēās rīte solūtīs, {{versus|5}} aggere compositō tumulī, postquam alta quiērunt aequora, tendit iter uēlīs portumque relinquit. Aspīrant aurae in noctem nec candida cursūs lūna negat, splendet tremulō sub lūmine pontus. Proxima Circaeae rāduntur lītora terrae, {{versus|10}} dīues inaccessōs ubi Sōlis fīlia lūcōs adsiduō resonat cantū, tēctīsque superbīs ūrit odōrātam nocturna in lūmina cedrum argūtō tenuīs percurrēns pectine tēlās. Hinc exaudīrī gemitūs īraeque leōnum {{versus|15}} uincla recūsantum et sērā sub nocte rudentum, saetigerīque suēs atque in praesēpibus ursī saeuīrē ac fōrmae magnōrum ululāre lupōrum, quōs hominum ex faciē dea saeua potentibus herbīs induerat Circē in uultūs ac terga ferārum. {{versus|20}} Quae nē mōnstra piī paterentur tālia Trōes dēlātī in portūs neu lītora dīra subīrent, Neptūnus uentīs implēuit uēla secundīs, atque fugam dedit et praeter uada feruida uexit. Iamque rubēscēbat radiīs mare et aethere ab altō {{versus|25}} Aurōra in roseīs fulgēbat lūtea bīgīs, cum uentī posuēre omnīsque repente resēdit flātus, et in lentō luctantur marmore tonsae. Atque hīc Aenēās ingentem ex aequore lūcum prōspicit. Hunc inter fluuiō Tiberīnus amoenō {{versus|30}} uerticibus rapidīs et multā flāuus harēnā in mare prōrumpit. Uariae circumque suprāque adsuētae rīpīs uolucrēs et flūminis alueō aethera mulcēbant cantū lūcōque uolābant. Flectere iter sociīs terraeque aduertere prōrās {{versus|35}} imperat et laetus fluuiō succēdit opācō. Nunc age, quī rēgēs, Eratō, quae tempora, rērum quis Latiō antīquō fuerit status, aduena classem cum prīmum Ausoniīs exercitus appulit ōrīs, expediam, et prīmae reuocābo exōrdia pugnae. {{versus|40}} Tū uātem, tū, dīua, monē. Dīcam horrida bella, dīcam aciēs āctōsque animīs in fūnera rēgēs, Tyrrhēnamque manum tōtamque sub arma coāctam Hesperiam. Maior rērum mihi nascitur ōrdō, maius opus moueō. Rēx arua Latīnus et urbēs{{versus|45}} iam senior longā placidās in pāce regēbat. Hunc Faunō et nymphā genitum Laurente Marīcā accipimus; Faunō Pīcus pater, isque parentem tē, Sāturne, refert, tū sanguinis ultimus auctor. Fīlius huic fātō dīuum prōlēsque uirīlis {{versus|50}} nūlla fuit, prīmāque oriēns ērepta iuuentā est. Sōla domum et tantās seruābat fīlia sēdēs iam mātūra uirō, iam plēnīs nūbilis annīs. Multī illam magnō ē Latiō tōtāque petēbant Ausoniā; petit ante aliōs pulcherrimus omnīs {{versus|55}} Turnus, auīs atauīsque potēns, quem rēgia coniūnx adiungī generum mīrō properābat amōre; sed uariīs portenta deum terrōribus obstant. Laurus erat tēctī mediō in penetrālibus altīs sacra comam multōsque metū seruāta per annōs, {{versus|60}} quam pater inuentam, prīmās cum conderet arcēs, ipse ferēbātur Phoebō sacrasse Latīnus, Laurentīsque ab eā nōmen posuisse colōnīs. Huius apēs summum dēnsae (mīrābile dictū) strīdōre ingentī liquidum trāns aethera uectae {{versus|65}} obsēdēre apicem, et pedibus per mūtua nexīs exāmen subitum rāmō frondente pependit. Continuō uātēs 'Externum cernimus' inquit 'aduentāre uirum et partīs petere agmen eāsdem partibus ex īsdem et summā dominārier arce.' {{versus|70}} Praetereā, castīs adolet dum altāria taedīs, et iuxtā genitōrem astat Lāuīnia uirgō, uīsa (nefās) longīs comprēndere crīnibus ignem atque omnem ōrnātum flammā crepitante cremārī, rēgālīsque accēnsa comās, accēnsa corōnam {{versus|75}} īnsignem gemmīs; tum fūmida lūmine fuluō inuoluī ac tōtīs Volcānum spargere tēctīs. Id uērō horrendum ac uīsū mīrābile ferrī: namque fore inlustrem fāmā fātīsque canēbant ipsam, sed populō magnum portendere bellum. {{versus|80}} At rēx sollicitus mōnstrīs ōrācula Faunī, fātidicī genitōris, adit lūcōsque sub altā cōnsulit Albuneā, nemorum quae maxima sacrō fonte sonat saeuamque exhālat opāca mephītim. Hinc Italae gentēs omnisque Oenōtria tellūs {{versus|85}} in dubiīs respōnsa petunt; hōc dōna sacerdōs cum tulit et caesārum ouium sub nocte silentī pellibus incubuit strātīs somnōsque petīuit, multa modīs simulācra uidet uolitantia mīrīs et uariās audit uōcēs fruiturque deōrum {{versus|90}} conloquiō atque īmīs Acheronta adfātur Auernīs. Hīc et tum pater ipse petēns respōnsa Latīnus centum lānigerās mactābat rīte bidentīs, atque hārum effultus tergō strātīsque iacēbat uelleribus: subita ex altō uōx reddita lūcō est: {{versus|95}} 'Nē pete cōnubiīs nātam sociāre Latīnīs, ō mea prōgeniēs, thalamīs neu crēde parātīs; externī uenient generī, quī sanguine nostrum nōmen in astra ferant, quōrumque ā stirpe nepōtēs omnia sub pedibus, quā sōl utrumque recurrēns {{versus|100}} aspicit Ōceanum, uertīque regīque uidēbunt.' Haec respōnsa patris Faunī monitūsque silentī nocte datōs nōn ipse suō premit ōre Latīnus, sed circum lātē uolitāns iam Fāma per urbēs Ausoniās tulerat, cum Lāomedontia pūbēs {{versus|105}} grāmineō rīpae religāuit ab aggere classem. Aenēās prīmīque ducēs et pulcher Iūlus corpora sub rāmīs dēpōnunt arboris altae, īnstituuntque dapēs et adōrea lība per herbam subiciunt epulīs (sīc Iuppiter ipse monēbat) {{versus|110}} et Cereāle solum pōmīs agrestibus augent. Cōnsūmptīs hic forte aliīs, ut uertere morsūs exiguam in Cererem pēnūria adēgit edendī, et uiolāre manū mālīsque audācibus orbem fātālīs crustī patulīs nec parcere quādrīs: {{versus|115}} 'Heus, etiam mēnsās cōnsūmimus?' inquit Iūlūs, nec plūra, adlūdēns. Ea uōx audīta labōrum prīma tulit fīnem, prīmamque loquentis ab ōre ēripuit pater ac stupefactus nūmine pressit. Continuō 'Salue fātīs mihi dēbita tellūs {{versus|120}} uōsque' ait 'ō fīdī Trōiae saluēte penātēs: hīc domus, haec patria est. Genitor mihi tālia namque (nunc repetō) Anchīsēs fātōrum arcāna relīquit: 'Cum tē, nāte, famēs ignōta ad lītora uectum accīsīs cōget dapibus cōnsūmere mēnsās, {{versus|125}} tum spērāre domōs dēfessus, ibīque mementō prīma locāre manū mōlīrīque aggere tēctā.' Haec erat illa fāmēs, haec nōs sūprēma manēbat exitiīs positūra modum. Quāre agite et prīmō laetī cum lūmine sōlis {{versus|130}} quae loca, quīue habeant hominēs, ubi moenia gentis, uestīgēmus et ā portū dīuersa petāmus. Nunc paterās lībāte Iouī precibusque uocāte Anchīsēn genitōrem, et uīna repōnite mēnsīs.' Sīc deinde effātus frondentī tempora rāmō {{versus|135}} implicat et geniumque locī prīmamque deōrum Tellūrem Nymphāsque et adhūc ignōta precātur flūmina, tum Noctem Noctīsque orientia signa Īdaeumque Iouem Phrygiamque ex ōrdine mātrem inuocat, et duplicīs caelōque Erebōque parentīs. {{versus|140}} Hīc pater omnipotēns ter caelō clārus ab altō intonuit, radiīsque ārdentem lūcis et aurō ipse manū quatiēns ostendit ab aethere nūbem. Dīditur hīc subitō Trōiāna per agmina rūmōr aduēnisse diem quō dēbita moenia condant. {{versus|145}} Certātim īnstaurant epulās atque omine magnō crātērās laetī statuunt et uīna corōnant. Postera cum prīma lustrābat lampade terrās orta diēs, urbem et fīnīs et lītora gentīs dīuersī explōrant: haec fōntīs stāgna Numīcī, {{versus|150}} hunc Thybrim fluuium, hīc fortīs habitāre Latīnōs. tum satus Anchīsā dēlēctōs ōrdine ab omnī centum ōrātōrēs augusta ad moenia rēgis īre iubet, rāmīs uēlātōs Palladis omnīs, dōnaque ferre uirō pacemque exposcere Teucrīs. {{versus|155}} Haud mora, festīnant iussī rapidīsque feruntur passibus. Ipse humilī dēsignat moenia fossā mōlītūrque locum, prīmāsque in lītore sēdēs castrōrum in mōrem pinnīs atque aggere cingit. Iamque iter ēmēnsi turrīs ac tēcta Latīnōrum {{versus|160}} ardua cernēbant iuuenēs mūrōque subībant. Ante urbem puerī et prīmaeuō flōre iuuentūs exercentur equīs domitantque in pūluere currūs, aut ācrīs tendunt arcūs aut lenta lacertīs spīcula contorquent, cursūque ictūque lacessunt: {{versus|165}} cum praeuectus equō longaeuī rēgis ad aurīs nūntius ingentīs ignōtā in ueste reportat aduēnisse uirōs. Ille intrā tēcta uocārī imperat et soliō medius cōnsēdit auītō. Tēctum augustum, ingēns, centum sublīme columnīs {{versus|170}} urbe fuit summā, Laurentis rēgia Pīcī, horrendum siluīs et religiōne parentum. Hīc scēptra accipere et prīmōs attollere fascīs rēgibus ōmen erat; hōc illīs cūria templum, hae sacrīs sēdēs epulīs; hīc ariete caesō {{versus|175}} perpetuīs solitī patrēs cōnsīdere mēnsīs. Quīn etiam ueterum effigiēs ex ōrdine auōrum antīquā ē cedrō, Italusque paterque Sabīnus uītisator curuam seruāns sub imāgine falcem, Sāturnusque senex Iānīque bifrontis imāgō {{versus|180}} uestibulō astābant, aliīque ab origīne rēgēs, Mārtiaque ob patriam pugnandō uulnera passī. Multaque praetereā sacrīs in postibus arma, captīuī pendent currūs curuaeque secūrēs et cristae capitum et portārum ingentia claustra {{versus|185}} spīculaque clipeīque ēreptaque rostra carīnīs. Ipse Quirīnālī lituō paruāque sedēbat succinctus trabeā laeuāque ancīle gerēbat Pīcus, equum domitōr, quem capta cupīdine coniūnx aureā percussum uirgā uersumque uenēnīs {{versus|190}} fēcit auem Circē sparsitque colōribus ālās. Tālī intus templō dīuum patriāque Latīnus sēde sedēns Teucrōs ad sēsē in tēcta uocāuit, atque haec ingressīs placidō prior ēdidit ōre: 'Dīcite, Dardanidae (neque enim nescīmus et urbem {{versus|195}} et genus, audītīque aduertitis aequore cursum), quid petitis? Quae causa ratēs aut cuius egentīs lītus ad Ausonium tot per uada caerula uēxit? Sīue errōre uiae seu tempestātibus actī, quālia multa marī nautae patiuntur in altō, {{versus|200}} flūminis intrāstis rīpās portūque sedētis, nē fugite hospitium, nēue ignōrāte Latīnōs Sāturnī gentem haud uinclō nec lēgibus aequam, sponte suā ueterisque deī sē mōre tenentem. Atque equidem meminī (fāma est obscūrior annīs) {{versus|205}} Auruncōs ita ferre senēs, hīs ortus ut agrīs Dardanus Īdaeās Phrygiae penetrārit ad urbēs Thrēiciamque Samum, quae nunc Samothrācia fertur. Hinc illum Corythī Tyrrhēna ab sēde profectum aurea nunc soliō stēllantis rēgia caelī {{versus|210}} accipit et numerum dīuōrum altāribus auget.' Dīxerat, et dicta Īlioneus sīc uōce secūtus: 'Rēx, genus ēgregium Faunī, nec flūctibus āctōs ātra subēgit hiems uestrīs succēdere terrīs, nec sīdus regiōne uiae lītusue fefellit: {{versus|215}} cōnsiliō hanc omnēs animīsque uolentibus urbem adferimur pulsī rēgnīs, quae maxima quondam extrēmō ueniēns sōl aspiciēbat Olympō. Ab Ioue principium generis, Ioue Dardana pūbēs gaudet auō, rēx ipse Iouis dē gente suprēmā: {{versus|220}} Trōius Aenēās tua nōs ad līmina mīsit. Quanta per Īdaeōs saeuīs effūsa Mycēnīs tempestās ierit campōs, quibus āctus uterque Eurōpae atque Asiae fātis concurrerit orbis, audiit et sī quem tellūs extrēma refūsō {{versus|225}} summouet Ōceanō et sī quem extenta plagārum quattuor in mediō dirimit plaga sōlis inīquī. Dīluuiō ex illō tot uasta per aequora uectī dīs sēdem exiguam patriīs lītusque rogāmus innocuum et cūnctīs undamque auramque patentem. {{versus|230}} Nōn erimus rēgnō indecorēs, nec uestra ferētur fāma leuis tantīque abolescet grātia factī, nec Trōiam Ausoniōs gremiō excēpisse pigēbit. Fāta per Aenēae iūrō dextramque potentem, sīue fidē seu quis bellō est expertus et armīs: {{versus|235}} multī nōs populī, multae (nē temne, quod ultrō praeferimus manibus uittās ac uerba precantia) et petiēre sibī et uoluēre adiungere gentēs; sed nōs fāta deum uestrās exquīrere terrās imperiīs ēgēre suīs. Hinc Dardanus ortus, {{versus|240}} hūc repetit iussīsque ingentibus urget Apollō Tyrrhēnum ad Thybrim et fontīs uada sacra Numīcī. Dat tibi praetereā fortūnae parua priōris mūnera, reliquiās Trōia ex ārdente receptās. Hōc pater Anchisēs aurō lībābat ad ārās, {{versus|245}} hōc Priamī gestāmen erat cum iūra uocātis mōre daret populīs, scēptrumque sacerque tiārās Īliadumque labor uestēs.' Tālibus Īlioneī dictīs dēfīxa Latīnus obtūtū tenet ōra solōque immōbilis haeret, {{versus|250}} intentōs uoluēns oculōs. Nec purpura rēgem picta mouet nec scēptra mouent Priamēia tantum quantum in cōnubiō nātae thalamōque morātur, et ueteris Faunī uoluit sub pectore sortem: hunc illum fātīs externā ab sēde profectum {{versus|255}} portendī generum paribusque in rēgna uocārī auspiciīs, huic prōgeniem uirtūte futūram ēgregiam et tōtum quae uīribus occupet orbem. Tandem laetus ait: 'Dī nostra incepta secundent auguriumque suum! Dabitur, Trōiāne, quod optās. {{versus|260}} Mūnera nec spernō: nōn uōbīs rēge Latīnō dīuitis ūber agrī Trōiaeue opulentia dēerit. Ipse modō Aenēās, nostrī sī tanta cupīdō est, sī iungī hospitiō properat sociusque uocarī, adueniat, uultūs nēue exhorrescat amīcōs: {{versus|265}} pars mihi pācis erit dextram tetigisse tyrannī. Vōs contrā rēgī mea nunc mandāta referte: est mihi nāta, uirō gentis quam iūngere nostrae nōn patriō ex adytō sortēs, nōn plūrima caelō mōnstra sinunt; generōs externīs adfore ab ōrīs, {{versus|270}} hōc Latiō restāre canunt, quī sanguine nostrum nōmen in astra ferant. Hunc illum poscere fāta et reor et, sī quid uērī mēns augurat, optō.' Haec effātus equōs numerō pater ēligit omnī (stābant ter centum nitidī in praesēpibus altīs); {{versus|275}} omnibus extemplō Teucrīs iubet ōrdine dūcī īnstrātōs ostrō ālipedēs pictīsque tapētīs (aurea pectoribus dēmissa monīlia pendent, tēctī aurō fuluum mandunt sub dentibus aurum), absentī Aenēae currum geminōsque iugālīs {{versus|280}} sēmine ab aetheriō spīrantīs nāribus ignem, illōrum dē gente patrī quōs daedala Circē suppositā dē mātre nothōs fūrāta creāuit. Tālibus Aeneadae dōnīs dictīsque Latīnī sublīmēs in equīs redeunt pācemque reportant. {{versus|285}} Ecce autem Īnachiīs sēsē referēbat ab Argīs saeua Iouis coniūnx aurāsque inuecta tenēbat, et laetum Aenēān classemque ex aethere longē Dardaniam Siculō prōspexit ab usque Pachȳnō. Mōlīrī iam tēcta uidet, iam fīdere terrae, {{versus|290}} dēseruisse ratēs: stetit ācrī fīxa dolōrē. Tum quassāns caput haec effundit pectore dicta: 'Heu stirpem inuīsam et fātīs contrāria nostrīs fāta Phrygum! Num Sīgēīs occumbere campīs, num captī potuēre capī? Num incēnsa cremāuit {{versus|295}} Trōia uirōs? Mediās aciēs mediōsque per ignīs inuēnēre uiam. At, crēdō, mea nūmina tandem fessa iacent, odiīs aut exsaturāta quiēuī. Quīn etiam patriā excussōs īnfēsta per undās ausa sequī et profugūs tōtō mē oppōnere pontō. {{versus|300}} Absūmptae in Teucrōs uīrēs caelīque marisque. Quid Syrtēs aut Scylla mihī, quid uasta Charybdis prōfuit? Optātō conduntur Thybridis alueō sēcūrī pelagī atque meī. Mārs perdere gentem immānem Lapithum ualuit, concessit in īrās {{versus|305}} ipse deum antīquam genitor Calydōna Diānae, quod scelus aut Lapithās tantum aut Calydōna merentem? Ast ego, magna Iouis coniūnx, nīl linquere inausum quae potuī īnfēlīx, quae mēmet in omnia uertī, uincor ab Aenēā. Quod sī mea nūmina nōn sunt {{versus|310}} magna satis, dubitem haud equidem implōrāre quod usquam est: flectere sī nequeō superōs, Acheronta mouēbō. Nōn dabitur rēgnīs, estō, prohibēre Latīnīs, atque immōta manet fātīs Lāuīnia coniūnx: at trahere atque morās tantīs licet addere rēbus, {{versus|315}} at licet ambōrum populōs exscindere rēgum. Hāc gener atque socer coeant mercēde suōrum: sanguine Trōiānō et Rutulō dōtābere, uirgō, et Bellōna manet tē prōnuba. Nec face tantum Cissēis praegnās ignīs ēnīxa iugālīs; {{versus|320}} quīn īdem Venerī partus suus et Paris alter, fūnestaeque iterum recidīua in Pergama taedae.' Haec ubi dicta dedit, terrās horrenda petīuit; lūctificam Allēctō dīrārum ab sēde deārum īnfernīsque ciet tenebrīs, cui trīstia bella {{versus|325}} īraeque īnsidiaeque et crīmina noxia cordī. Ōdit et ipse pater Plūtōn, ōdēre sorōrēs Tartareae mōnstrum: tot sēsē uertit in ōra, tam saeuae faciēs, tot pullulat ātra colubrīs. Quam Iūnō hīs acuit uerbīs ac tālia fātur: {{versus|330}} 'Hunc mihi dā proprium, uirgō sata Nocte, labōrem, hanc operam, nē noster honōs īnfrāctaue cēdat fāma locō, neu cōnubiīs ambīre Latīnum Aeneadae possint Italōsue obsīdere fīnīs. Tū potes ūnanimōs armāre in prōelia frātrēs {{versus|335}} atque odiīs uersāre domōs, tū uerbera tēctīs fūnereāsque īnferre facēs, tibi nōmina mīlle, mīlle nocendī artēs. Fēcundum concute pectus, dīsice compositam pācem, sere crīmina bellī; arma uelit poscatque simul rapiatque iuuentūs.' {{versus|340}} Exim Gorgoneīs Allēctō īnfecta uenēnīs prīncipiō Latium et Laurentis tēcta tyrannī celsa petit, tacitumque obsēdit līmen Amātae, quam super aduentū Teucrum Turnīque hymenaeīs fēmineae ārdentem cūraeque īraeque coquēbant. {{versus|345}} Huic dea caeruleīs ūnum dē crīnibus anguem conicit, inque sinum praecordia ad intima subdit, quō furibunda domum mōnstrō permisceat omnem. Ille inter uestīs et lēuia pectora lāpsus uoluitur attāctū nūllō, fallitque furentem {{versus|350}} uīpeream īnspīrāns animam; fit tortile collō aurum ingēns coluber, fit longae taenia uittae innectitque comās et membrīs lūbricus errat. Ac dum prīma luēs ūdō sublāpsa uenēnō pertemptat sēnsūs atque ossibus implicat ignem {{versus|355}} necdum animus tōtō percēpit pectore flammam, mollius et solitō mātrum dē mōre locūta est, multa super nātae lacrimāns Phrygiīsque hymenaeīs: 'Exsulibusne datur dūcenda Lauīnia Teucrīs, ō genitor, nec tē miseret nātaeque tuīque? {{versus|360}} Nec mātris miseret, quam prīmō Aquilōne relinquet perfidus alta petēns abductā uirgine praedō? At nōn sīc Phrygius penetrat Lacedaemona pāstor, Lēdaeamque Helenam Trōiānās uēxit ad urbēs? Quid tua sancta fidēs? Quid cūra antīqua tuōrum {{versus|365}} et cōnsanguineō totiēns data dextera Turnō? Sī gener externā petitur dē gente Latīnīs, idque sedet, Faunīque premunt tē iussa parentis, omnem equidem scēptrīs terram quae lībera nostrīs dissidet externam reor et sīc dīcere dīuōs. {{versus|370}} Et Turnō, sī prīma domūs repetātur orīgō, Īnachus Ācrisiusque patrēs mediaeque Mycēnae.' Hīs ubi nēquīquam dictīs experta Latīnum contrā stāre uidet, penitusque in uīscera lāpsum serpentis furiāle malum tōtamque pererrat, {{versus|375}} tum uērō īnfēlīx ingentibus excita mōnstrīs immēnsam sine mōre furit lymphāta per urbem. Ceu quondam tortō uolitāns sub uerbere turbō, quem puerī magnō in gȳrō uācua ātria circum intentī lūdō exercent, ille āctus habēna {{versus|380}} curuātīs fertur spatiīs; stupet īnscia sūpra impūbēsque manūs mīrāta uolūbile buxum; dant animō plāgae: nōn cursū sēgnior illō per mediās urbēs agitur populōsque ferōcīs. Quīn etiam in siluās simulātō nūmine Bacchī {{versus|685}} maius adorta nefās maiōremque ōrsa furōrem ēuolat et nātam frondōsīs montibus abdit, quō thalamum ēripiat Teucrīs taedāsque morētur, euhoe Bacche fremēns, sōlum tē uirgine dignum uōciferāns: etenim mollīs tibi sūmere thyrsōs, {{versus|390}} tē lustrāre chorō, sacrum tibi pāscere crīnem. Fāma uolat, furiīsque accēnsās pectore mātrēs īdem omnis simul ārdor agit noua quaerere tēcta. Dēseruēre domōs, uentīs dant colla comāsque; ast aliae tremulīs ululātibus aethera complent {{versus|395}} pampineāsque gerunt incīnctae pellibus hastās. Ipsa inter mediās flagrantem feruida pīnum sustinet ac nātae Turnīque canit hymenaeōs sanguineam torquēns aciem, toruumque repente clāmat: 'iō mātrēs, audīte, ubi quaeque, Latīnae: {{versus|400}} sī qua piīs animīs manet īnfēlīcis Amātae grātia, sī iūris māternī cūra remordet, soluite crīnālīs uittās, capite orgia mēcum.' Tālem inter siluās, inter dēserta ferārum rēgīnam Allēctō stimulīs agit undique Bacchī. {{versus|405}} Postquam uīsa satis prīmōs acuisse furōrēs cōnsiliumque omnemque domum uertisse Latīnī, prōtinus hinc fuscīs trīstis dea tollitur ālīs audācis Rutulī ad mūrōs, quam dīcitur urbem Ācrisiōnēīs Danaē fundasse colōnīs {{versus|410}} praecipitī dēlāta Notō. Locus Ardea quondam dictus auīs, et nunc magnum manet Ardea nōmen, sed fortūna fuit. Tēctīs hīc Turnus in altīs iam mediam nigrā carpēbat nocte quiētem. Allēctō toruam faciem et furiālia membra {{versus|415}} exuit, in uultūs sēsē trānsfōrmat anīlīs et frontem obscēnam rūgīs arat, induit albōs cum uittā crīnīs, tum rāmum innectit olīuae; fit Calybē Iūnōnis anus templīque sacerdōs, et iuuenī ante oculōs hīs sē cum uōcibus offert: {{versus|420}} 'Turne, tot incassum fūsōs patiēre labōrēs, et tua Dardaniīs trānscrībī scēptra colōnīs? Rēx tibi cōniugium et quaesītās sanguine dōtēs abnēgat, externusque in rēgnum quaeritur hērēs. Ī nunc, ingrātīs offer tē, inrīse, perīclīs; {{versus|425}} Tyrrhēnās, ī, sterne aciēs, tege pāce Latīnōs. Haec adeō tibi mē, placidā cum nocte iacērēs, ipsa palam fārī omnipotēns Sāturnia iussit. quārē age et armārī pūbem portīsque mouērī laetus in arua parā, et Phrygiōs quī flumine pulchrō {{versus|430}} cōnsēdēre ducēs pictāsque exūre carīnās. Caelestum uīs magna iubet. Rēx ipse Latīnus, nī dare coniugium et dictō parērē fatētur, sentiat et tandem Turnum experiātur in armīs.' Hīc iuuenis uātem inrīdēns sīc orsa uicissim {{versus|435}} ōre refert: 'classīs inuectās Thybridis undam nōn, ut rēre, meās effūgit nūntius aurīs; nē tantōs mihi finge metūs. Nec rēgia Iūnō immemor est nostrī. Sed tē uicta sitū uērīque effēta senectūs, {{versus|440}} ō māter, cūrīs nēquīquam exercet, et arma rēgum inter falsā uātem formīdine lūdit. cūra tibī dīuum effigiēs et templa tuērī; bella uirī pācemque gerent quīs bella gerenda.' Tālibus Allēctō dictīs exārsit in īrās. {{versus|445}} At iuuenī ōrantī subitus tremor occupat artūs, dēriguēre oculī: tot Erīnȳs sībilat hydrīs tantaque sē faciēs aperit; tum flammea torquēns lūmina cūnctantem et quaerentem dīcere plūra reppulit, et geminōs ērēxit crīnibus anguīs, {{versus|450}} uerberaque īnsonuit rabidōque haec addidit ōre: 'Ēn ego uicta sitū, quam uērī effēta senectūs arma inter rēgum falsā formīdine lūdit. Respice ad haec: adsum dīrārum ab sēde sorōrum, bella manū lētumque gerō.' {{versus|455}} Sīc effāta facem iuuenī coniēcit et ātrō lūmine fūmantīs fīxit sub pectore taedās. Ollī somnum ingēns rumpit pauor, ossaque et artūs perfundit tōtō prōruptus corpore sūdor. Arma āmēns fremit, arma torō tēctīsque requīrit; {{versus|460}} saeuit amor ferrī et scelerāta īnsānia bellī, īra super: magnō uelutī cum flamma sonōre uirgea suggeritur costīs undantis aēnī exsultantque aestū laticēs, furit intus aquāī fūmidus atque altē spūmīs exūberat amnis, {{versus|465}} nec iam sē capit unda, uolat uapor āter ad aurās. Ergō iter ad rēgem pollūtā pāce Latīnum indīcit prīmīs iuuenum et iubet arma parārī, tūtārī Italiam, dētrūdere fīnibus hostem; sē satis ambōbus Teucrīsque uenīre Latīnīs- {{versus|470}} que. Haec ubi dicta dedit dīuōsque in uōta uocāuit, certātim sēsē Rutulī exhortantur in arma. Hunc decus ēgregium fōrmae mouet atque iuuentae, hunc atauī rēgēs, hunc clārīs dextera factīs. Dum Turnus Rutulōs animīs audācibus implet, {{versus|475}} Allēctō in Teucrōs Stygiīs sē concitat ālīs, arte nouā, speculāta locum, quō lītore pulcher īnsidiīs cursūque ferās agitābat Iūlus. Hīc subitam canibus rabiem Cōcȳtia uirgō obicit et nōtō nārīs contingit odōre, {{versus|480}} ut ceruum ārdentēs agerent; quae prīma labōrum causa fuit bellōque animōs accendit agrestīs. ceruus erat fōrmā praestantī et cornibus ingēns, Tyrrhīdae puerī quem mātris ab ūbere raptum nūtrībant Tyrrhusque pater, cui rēgia pārent {{versus|485}} armenta et lātē cūstōdia crēdita campī. Adsuētum imperiīs soror omnī Siluia cūrā mollibus intexēns ōrnābat cornua sertīs, pectēbatque ferum pūrōque in fonte lauābat. Ille manum patiēns mēnsaeque adsuētus erīlī {{versus|490}} errābat siluīs rūrsusque ad līmina nōta ipse domum sērā quamuīs sē nocte ferēbat. Hunc procul errantem rabidae uēnantis Iūlī commōuēre canēs, fluuiō cum forte secundō dēflueret rīpāque aestūs uiridante leuāret. {{versus|495}} Ipse etiam eximiae laudis succēnsus amōre Ascanius curuō dērēxit spīcula cornū; nec dextrae errantī deus āfuit, āctaque multō perque uterum sonitū perque īlia uēnit harundō. Saucius at quadripēs nōta intrā tēcta refūgit {{versus|500}} successitque gemēns stabulīs, questūque cruentus atque implōrantī similis tēctum omne replēbat. Siluia prīma soror palmīs percussa lacertōs auxilium uocat et dūrōs conclāmat agrestīs. Ollī (pestis enim tacitīs latet aspera siluīs) {{versus|505}} imprōuīsī adsunt, hīc torre armātus obustō, stīpitis hic grauidī nōdīs; quod cuique repertum rīmantī tēlum īra facit. Uocat agmina Tyrrhus, quadrifidam quercum cuneīs ut forte coāctīs scindēbat raptā spīrāns immāne secūrī. {{versus|510}} At saeua ē speculīs tempus dea nacta nocendī ardua tēcta petit stabulī et dē culmine summō pāstōrāle canit signum cornūque recuruō Tartaream intendit uōcem, quā prōtinus omne contremuit nemus et siluae īnsonuēre profundae; {{versus|515}} audiit et Triuiae longē lacus, audiit amnis sulpureā Nār albus aquā fontēsque Velīnī, et trepidae mātrēs pressēre ad pectora nātōs. Tum uērō ad uōcem celerēs, quā būcina signum dīra dedit, raptīs concurrunt undique tēlīs {{versus|520}} indomitī agricolae, nec nōn et Trōia pūbēs Ascaniō auxilium castrīs effundit apertīs. Dērēxēre aciēs. Nōn iam certāmine agrestī stīpitibus dūrīs agitur sudibusue praeustīs, sed ferrō ancipitī dēcernunt ātraque lātē {{versus|525}} horrēscit strictīs seges ēnsibus, aeraque fulgent sōle lacessītā et lūcem sub nūbila iactant: flūctus utī prīmō coepit cum albēscere uentō, paulātim sēsē tollit mare et altius undās ērigit, inde īmō cōnsurgit ad aethera fundō. {{versus|530}} Hīc iuuenis prīmam ante aciem strīdente sagittā, nātōrum Tyrrhī fuerat quī maximus, Almō, sternitur; haesit enim sub gutture uulnus et ūdae uōcis iter tenuemque inclūsit sanguine uītam. Corpora multa uirum circā seniorque Galaesus, {{versus|535}} dum pācī medium sē offert, iūstissimus ūnus quī fuit Ausoniīsque ōlim dītissimus aruīs: quīnque gregēs illī bālantum, quīna redībant armenta, et terram centum uertēbat arātrīs. Atque ea per campōs aequō dum Mārte geruntur, {{versus|540}} prōmissī dea facta potēns, ubi sanguine bellum imbuit et prīmae commīsit fūnera pugnae, dēserit Hesperiam et caelī cōnuersa per aurās Iūnōnem uictrīx adfātur uōce superbā: 'Ēn, perfecta tibī bellō discordia trīstī; {{versus|545}} dīc in amīcitiam coeant et foedera iungant. Quandoquidem Ausoniō respersī sanguine Teucrōs, hoc etiam hīs addam, tua sī mihi certa uoluntās: fīnitimās in bella feram rūmōribus urbēs, accendamque animōs īnsānī Mārtis amōre {{versus|550}} undique ut auxiliō ueniant; spargam arma per agrōs.' Tum contrā Iūnō: 'Terrōrum et fraudis abundē est: stant bellī causae, pugnātur comminus armīs, quae fors prīma dedit sanguis nouus imbuit arma. Tālia coniugia et tālīs celebrent hymenaeōs {{versus|555}} ēgregium Veneris genus et rēx ipse Latīnus. Tē super aetheriās errāre licentius aurās haud pater ille uelit, summī rēgnātor Olympī. Cēde locīs. Ego, sī qua super fortūna labōrum est, ipsa regam.' Tālīs dederat Sāturnia uōcēs; {{versus|560}} illa autem attollit strīdentīs anguibus ālās Cōcȳtīque petit sēdem supera ardua linquēns. Est locus Italiae mediō sub montibus altīs, nōbilis et fāmā multīs memorātus in ōrīs, Amsanctī uallēs; dēnsīs hunc frondibus ātrum {{versus|565}} urget utrimque latus nemoris, mediōque fragōsus dat sonitum saxīs et tortō uertice torrēns. Hīc specus horrendum et saeuī spīrācula Dītis mōnstrantur, ruptōque ingēns Acherōnte uorāgō pestiferās aperit faucēs, quis condita Erīnȳs, {{versus|570}} inuīsum nūmen, terrās caelumque leuābat. Nec minus intereā extrēmam Sāturnia bellō impōnit rēgīna manum. Ruit omnis in urbem pāstōrum ex aciē numerus, caesōsque reportant Almōnem puerum foedātīque ōra Galaesī, {{versus|575}} implōrantque deōs obtestanturque Latīnum. Turnus adest mediōque in crīmine caedis et ignī terrōrem ingeminat: Teucrōs in rēgna uocārī, stirpem admiscērī Phrygiam, sē līmine pellī. Tum quōrum attonitae Bacchō nemora āuia mātrēs {{versus|580}} īnsultant thiasīs (neque enim leue nōmen Amātae) undique collēctī coeunt Mārtemque fatīgant. Īlicet īnfandum cūnctī contrā ōmina bellum, contrā fāta deum peruersō nūmine poscunt. Certātim rēgis circumstant tēcta Latīnī; {{versus|585}} ille uelut pelagō rūpēs immōta resistit, ut pelagī rūpēs magnō ueniente fragōre, quae sēsē multīs circum lātrantibus undīs mōle tenet; scopulī nēquīquam et spūmea circum saxa fremunt laterīque inlīsa refunditur alga. {{versus|590}} Vērum ubi nūlla datur caecum exsuperāre potestās cōnsilium, et saeuae nūtū Iūnōnis eunt rēs, multa deōs aurāsque pater testātus inānīs 'Frangimur heu fātis' inquit 'ferimurque procellā! Ipsī hās sacrilegō pendētis sanguine poenās, {{versus|595}} ō miserī. Tē, Turne, nefās, tē trīste manēbit supplicium, uōtīsque deōs uenerābere sērīs. Nam mihi parta quiēs, omnisque in līmine portūs fūnere fēlīcī spolior.' Nec plura locutus saepsit sē tēctīs rērumque relīquit habēnās. {{versus|600}} Mōs erat Hesperiō in Latiō, quem prōtinus urbēs Albānae coluēre sacrum, nunc maxima rērum Rōma colit, cum prīma mouent in proelia Mārtem, sīue Getīs īnferre manū lacrimābile bellum Hyrcānīsue Arabīsue parant, seu tendere ad Indōs {{versus|605}} Aurōramque sequī Parthōsque reposcere signa: sunt geminae Bellī portae (sīc nōmine dīcunt) religiōne sacrae et saeuī formīdine Mārtis; centum āereī claudunt uectēs aeternaque ferrī rōbora, nec cūstōs absistit līmine Iānus. {{versus|610}} Hās, ubi certa sedet patribus sententia pugnae, ipse Quirīnālī trabeā cīnctūque Gabīnō īnsignis reserat strīdentia līmina cōnsul, ipse uocat pugnās; sequitur tum cētera pūbēs, āereāque adsēnsū cōnspīrant cornua raucō. {{versus|615}} Hōc et tum Aeneadīs indīcere bella Latīnus mōre iubēbātur trīstīsque reclūdere portās. Abstinuit tāctū pater āuersusque refūgit foeda ministeria, et caecīs sē condidit umbrīs. Tum rēgīna deum caelō dēlāpsa morantīs {{versus|620}} impulit ipsa manū portās, et cardine uersō Bellī ferrātōs rumpit Sāturnia postīs. Ārdet inexcīta Ausonia atque immōbilis ante; pars pedes īre parat campīs, pars arduus altīs puluerulentus equīs furit; omnēs arma requīrunt. {{versus|625}} Pars lēuīs clipeōs et spīcula lūcida tergent aruīnā pinguī subiguntque in cōte secūrīs; signaque ferre iuuat sonitūsque audīre tubārum. Quīnque adeō magnae positīs incūdibus urbēs tēla nouant, Ātīna potēns Tīburque superbum, {{versus|630}} Ardea Crustumerīque et turrigerae Antemnae. Tegmina tūta cauant capitum flectuntque salignās umbōnum crātīs; aliī thōrācas aēnōs aut lēuīs ocreās lentō dūcunt argentō; uōmeris hūc et falcis honōs, hūc omnis arātrī {{versus|635}} cessit amor; recoquunt patriōs fornācibus ēnsīs. Classica iamque sonant, it bellō tessera signum; hic galeam tēctīs trepidus rapit, ille trementīs ad iuga cōgit equōs, clipeumque aurōque trilīcem lōrīcam induitur fīdōque accingitur ēnse. {{versus|640}} Pandite nunc Helicōna, deae, cantūsque mouēte, quī bellō excītī rēgēs, quae quemque secūtae complērint campōs aciēs, quibus Itala iam tum flōruerit terra alma uirīs, quibus ārserit armīs; et meministis enim, dīuae, et memorāre potestis; {{versus|645}} ad nōs uix tenuis fāmae perlābitur aura. Prīmus init bellum Tyrrhēnīs asper ab ōrīs contemptor dīuum Mēzentius agminaque armat. Fīlius huic iuxtā Lausus, quō pulchrior alter nōn fuit exceptō Laurentis corpore Turnī; {{versus|650}} Lausus, equum domitor dēbellātorque ferārum, dūcit Agyllīnā nēquīquam ex urbe secūtōs mīlle uirōs, dignus patriīs quī laetior esset imperiīs et cui pater haud Mēzentius esset. Post hōs īnsignem palmā per grāmina currum {{versus|655}} uictōrēsque ostentat equōs satus Hercule pulchrō pulcher Auentīnus, clipeōque īnsigne paternum centum anguīs cīnctamque gerit serpentibus Hydram; collis Auentīnī siluā quem Rhēa sacerdōs fūrtīuum partū sub lūminis ēdidit ōrās, {{versus|660}} mixta deō mulier, postquam Laurentia uictor Gēryone exstīnctō Tīrynthius attigit arua, Tyrrhēnōque bouēs in flūmine lāuit Hibērās. Pīla manū saeuōsque gerunt in bella dolōnēs, et teretī pugnant mucrōne uerūque Sabellō. {{versus|665}} Ipse pedes, tegimen torquēns immāne leōnis, terribilī impexum saetā cum dentibus albīs indūtus capitī, sīc rēgia tēcta subībat, horridus Herculeōque umerōs innexus amictū. Tum geminī frātrēs Tīburtia moenia linquunt, {{versus|670}} frātris Tīburtī dictam cognōmine gentem, Cātillusque ācerque Corās, Argīua iuuentūs, et prīmam ante aciem dēnsa inter tēla feruntur: ceu duo nūbigenae cum uertice montis ab altō dēscendunt Centaurī Homolēn Othrymque niuālem {{versus|675}} linquentēs cursū rapidō; dat euntibus ingēns silua locum et magnō cēdunt uirgulta fragōre. Nec Praenestīnae fundātor dēfuit urbis, Volcānō genitum pecora inter agrestia rēgem inuentumque focīs omnīs quem crēdidit aetās, {{versus|680}} Caeculus. Hunc legiō lātē comitātur agrestis: quīque altum Praeneste uirī quique arua Gabīnae Iūnōnis gelidumque Aniēnem et rōscida rīuīs Hernica saxa colunt, quōs dīues Anagnia pāscis, quōs Amasēne pater. Nōn illīs omnibus arma {{versus|685}} nec clipeī currūsue sonant; pars maxima glandēs līuentis plumbī spargit, pars spīcula gestat bīna manū, fuluōsque lupī dē pelle galērōs tegmen habent capitī; uestīgia nūda sinistrī īnstituēre pedis, crūdus tegit altera pērō. {{versus|690}} At Messāpus, equum domitor, Neptūnia prōlēs, quem neque fās ignī cuiquam nec sternere ferrō, iam prīdem residēs populōs dēsuētaque bellō agmina in arma uocat subitō ferrumque retractat. Hī Fescennīnās aciēs Aequōsque Faliscōs, {{versus|695}} hī Sōractis habent arcēs Flāuīniaque arua et Ciminī cum monte lacum lūcōsque Capēnōs. Ībant aequātī numerō rēgemque canēbant: ceu quondam niueī liquida inter nūbila cycnī cum sēsē ē pāstū referunt et longa canōrōs {{versus|700}} dant per colla modōs, sonat amnis et Āsia longē pulsa palūs. Nec quisquam aerātās aciēs exāmine tantō miscērī putet, āeriam sed gurgite ab altō urgērī uolucrum raucārum ad lītora nūbem. {{versus|705}} Ecce Sabīnōrum prīscō dē sanguine magnum agmen agēns Clausus magnīque ipse agminis īnstar, Claudia nunc ā quō diffunditur et tribus et gēns per Latium, postquam in partem data Rōma Sabīnīs. Ūna ingēns Amiterna cohōrs prīscīque Quirītēs, {{versus|710}} Ērētī manus omnis olīuiferaeque Mutuscae; quī Nōmentum urbem, quī Rōsea rūra Velīnī, quī Tetricae horrentīs rūpēs montemque Seuērum Casperiamque colunt Forulōsque et flūmen Himellae, quī Tiberim Fabarimque bibunt, quōs frīgida mīsit {{versus|715}} Nursia, et Ortīnae classēs populīque Latīnī, quōsque secāns īnfaustum interluit Allia nōmen: quam multī Libycō uoluuntur marmore flūctūs saeuus ubi Ōrīōn hībernīs conditur undīs, uel cum sōle nouō dēnsae torrentur aristae {{versus|720}} aut Hermī campō aut Lyciae flāuentibus aruīs. Scūta sonant pulsūque pedum conterrita tellūs. Hinc Agamemnonius, Trōiānī nōminis hostīs, currū iungit Halaesus equōs Turnōque ferōcīs mīlle rapit populōs, uertunt fēlīcia Bacchō {{versus|725}} Massica quī rāstrīs, et quōs dē collibus altīs Auruncī mīsēre patrēs Sidicīnaque iuxtā aequora, quīque Calēs linquunt amnīsque uadōsī accola Volturnī, pariterque Satīculus asper Oscōrumque manus. Teretēs sunt aclydes illīs {{versus|730}} tēla, sed haec lentō mōs est aptāre flagellō. Laeuās caetra tegit, falcātī comminus ēnsēs. Nec tū carminibus nōstrīs indictus abībis, Oebale, quem generāsse Telōn Sēbēthide nymphā fertur, Tēleboum Capreās cum rēgna tenēret, {{versus|735}} iam senior; patriīs sed nōn et fīlius aruīs contentus lāte iam tum diciōne premēbat Sarrastīs populōs et quae rigat aequora Sarnus, quīque Rufrās Batulumque tenent atque arua Celemnae, et quōs māliferae dēspectant moenia Abellae, {{versus|740}} Teutonicō rītū solitī torquēre catēiās; tegmina quīs capitum raptus dē sūbere cortex aerātaeque micant peltae, micat aereus ēnsīs. Et tē montōsae mīsēre in proelia Nersae, Ūfēns, īnsignem fāmā et fēlīcibus armīs, {{versus|745}} horrida praecipuē cui gēns adsuētaque multō uēnātū nemorum, dūrīs Aequīcula glaebīs. Armātī terram exercent semperque recentīs conuectāre iuuat praedās et uīuere raptō. Quīn et Marruuiā uēnit dē gente sacerdōs {{versus|750}} fronde super galeam et fēlīcī cōmptus olīua Archippī rēgis missū, fortissimus Umbrō, uīpereō generī et grauiter spīrantibus hydrīs spargere quī somnōs cantūque manūque solēbat, mulcēbatque īrās et morsūs arte leuābat. {{versus|755}} Sed nōn Dardaniae medicārī cuspidis ictum ēualuit neque eum iūuēre in uulnera cantūs somniferī et Marsis quaesītae montibus herbae. Tē nemus Angitiae, uītrea tē Fūcinus unda, tē liquidī fleuēre lacūs. {{versus|760}} Ībat et Hippolytī prōlēs pulcherrima bellō, Uirbius, īnsignem quem māter Arīcia mīsit, ēductum Ēgeriae lūcīs ūmentia circum lītora, pinguis ubi et plācābilis āra Diānae. Namque ferunt fāmā Hippolytum, postquam arte nouercae {{versus|765}} occiderit patriāsque explērit sanguine poenās turbātīs distractus equīs, ad sīdera rūrsus aetheria et superās caelī uēnisse sub aurās, Paeoniīs reuocātum herbīs et amōre Diānae. Tum pater omnipotēns aliquem indignātus ab umbrīs {{versus|770}} mortālem īnfernīs ad lūmina surgere uītae, ipse repertōrem medicīnae tālis et artis fulmine Phoebigenam Stygiās dētrūsit ad undās. At Triuia Hippolytum sēcrētīs alma recondit sēdibus et nymphae Ēgeriae nemorīque relēgat, {{versus|775}} sōlus ubi in siluīs Italīs īgnōbilis aeuum exigeret uersōque ubi nōmine Uirbius esset. Unde etiam templō Triuiae lūcīsque sacrātīs cornipedēs arcentur equī, quod lītore currum et iuuenem mōnstrīs pauidī effūdēre marīnīs. {{versus|780}} Fīlius ārdentīs haud sētius aequore campī exercēbat equōs currūque in bella ruēbat. Ipse inter prīmōs praestantī corpore Turnus uertitur arma tenēns et tōtō uertice suprā est. Cui triplicī crīnīta iubā galea alta Chimaeram {{versus|785}} sustinet Aetnaeōs efflantem faucibus ignīs; tam magis illa fremēns et trīstibus effera flammīs quam magis effūsō crūdēscunt sanguine pugnae. At lēuem clipeum sublātīs cornibus Īō aurō īnsignībat, iam saetīs obsita, iam bōs, {{versus|790}} argūmentum ingēns, et cūstōs uirginis Argus, caelātāque amnem fundēns pater Īnachus urnā. Īnsequitur nimbus peditum clipeātaque tōtīs agmina dēnsentur campīs, Argīuaque pūbēs Auruncaeque manūs, Rutulī ueterēsque Sicānī, {{versus|795}} et Sacrānae aciēs et pictī scūta Labīcī; quī saltūs, Tiberīne, tuōs sacrumque Numīcī lītus arant Rutulōsque exercent uōmere collīs Circaeumque iugum, quīs Iuppiter Ānxurus aruīs praesidet et uiridī gaudēns Fērōnia lūcō; {{versus|800}} quā Saturae iacet ātra palūs gelidusque per īmās quaerit iter uallīs atque in mare conditur Ūfēns. Hōs super aduēnit Volscā dē gente Camilla agmen agēns equitum et flōrentīs aere cateruās, bellātrīx, nōn illa colō calathīsue Mineruae {{versus|805}} fēmineās adsuēta manūs, sed proelia uirgō dūra patī cursūque pedum praeuertere uentōs. Illa uel intāctae segetis per summa uolāret grāmina nec tenerās cursū laesisset aristās, uel mare per medium flūctū suspēnsa tumentī {{versus|810}} ferret iter celerīs nec tingeret aequore plantās. Illam omnis tēctīs agrīsque effūsa iuuentūs turbaque mīrātur mātrum et prōspectat euntem, attonitīs inhiāns animīs ut rēgius ostrō uēlet honōs lēuīs umerōs, ut fībula crīnem {{versus|815}} aurī internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram et pāstōrālem praefīxā cuspide myrtum. </poem> {{Liber |Ante= Liber VI |AnteNomen= Aeneis/Liber VI |Post= Liber VIII |PostNomen= Aeneis/Liber VIII }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book VII]] [[it:Eneide/Libro settimo]] jiprd6kiy5tys3usvz6k9qijl09ptw6 0 3254 282730 265202 2026-10-05T20:13:49Z Saumache 27923 282730 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber VIII }} <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VII |AnteNomen= Aeneis/Liber VII |Post= Liber IX |PostNomen= Aeneis/Liber IX }} <poem> Ut bellī signum Laurentī Turnus ab arce{{r|0|}} extulit et raucō strepuērunt cornua cantū, utque ācrīs concussit equōs utque impulit arma, extemplō turbātī animī, simul omne tumultū coniūrat trepidō Latium saeuitque iuuentūs {{versus|5}} effera. Ductōrēs prīmī Messāpus et Ūfēns contemptorque deum Mēzentius undique cōgunt auxilia et lātōs uastant cultōribus agrōs. Mittitur et magnī Uenulus Diomēdis ad urbem quī petat auxilium, et Latiō cōnsistere Teucrōs, {{versus|10}} aduectum Aenēān classī uictōsque penātīs īnferre et fātīs rēgem sē dīcere poscī ēdoceat, multāsque uirō sē adiungere gentīs Dardaniō et lātē Latiō incrēbrēscere nōmen: quid struat hīs coeptīs, quem, sī fortūna sequātur, {{versus|15}} ēuentum pugnae cupiat, manifēstius ipsī quam Turnō rēgī aut rēgī appārēre Latīnō. Tālia per Latium. Quae Lāomedontius hērōs cūncta uidēns magnō cūrārum flūctuat aestū, atque animum nunc hūc celerem nunc dīuidit illūc {{versus|20}} in partīsque rapit uariās perque omnia uersat, sīcut aquae tremulum labrīs ubi lūmen aēnīs sōle repercussum aut radiantis imāgine lūnae omnia peruolitat lātē loca, iamque sub aurās ērigitur summīque ferit laqueāria tēctī. {{versus|25}} Nox erat et terrās animālia fessa per omnīs ālituum pecudumque genus sopor altus habēbat, cum pater in rīpā gelidīque sub aetheris axe Aenēās, trīstī turbātus pectora bellō, prōcubuit sēramque dedit per membra quiētem. {{versus|30}} Huic deus ipse locī fluuiō Tiberīnus amoenō pōpuleās inter senior sē attollere frondēs uīsus (eum tenuis glaucō uēlābat amictū carbasus, et crīnīs umbrōsa tegēbat harundō), tum sīc adfārī et cūrās hīs dēmere dictīs: {{versus|35}} 'Ō sate gente deum, Trōiānam ex hostibus urbem quī reuehis nōbīs aeternaque Pergama seruās, exspectāte solō Laurentī aruīsque Latīnīs, hīc tibi certa domus, certī (nē absiste) penātēs. Neu bellī terrēre minīs; tumor omnīs et īrae {{versus|40}} concessēre deum. Iamque tibī, nē uāna putēs haec fingere somnum, lītoreīs ingēns inuenta sub īlicibus sūs trīgintā capitum fētūs ēnīxa iacēbit, alba solō recubāns, albī circum ūbera nātī. {{versus|45}} [Hīc locus urbis erit, requiēs ea certa labōrum,] ex quō ter dēnīs urbem redeuntibus annīs Ascanius clārī condet cognōminis Albam. Haud incerta canō. Nunc quā ratiōne quod īnstat expediās uictor, paucīs (aduerte) docēbō. {{versus|50}} Arcades hīs ōrīs, genus ā Pallante profectum, quī rēgem Euandrum comitēs, quī signa secūtī, dēlēgēre locum et posuēre in montibus urbem Pallantis proauī dē nōmine Pallantēum. Hī bellum adsiduē dūcunt cum gente Latīnā; {{versus|55}} hōs castrīs adhibē sociōs et foedera iunge. Ipse ego tē rīpīs et rēctō flūmine dūcam, aduersum rēmīs superēs subuectus ut amnem. Surge age, nāte deā, prīmīsque cadentibus astrīs Iūnōnī fer rīte precēs, īramque mināsque {{versus|60}} supplicibus superā uotīs. Mihi uictor honōrem persoluēs. Ego sum plēnō quem flūmine cernis stringentem rīpās et pinguia culta secantem, caeruleus Thybris, caelō grātissimus amnis. Hīc mihi magna domus, celsīs caput urbibus exit.' {{versus|65}} Dīxit, deinde lacū fluuius sē condidit altō īma petēns; nox Aenēān somnusque relīquit. Surgit et aetheriī spectāns orientia sōlis lūmina rīte cauīs undam dē flūmine palmīs sustinet ac tālīs effundit ad aethera uōcēs: {{versus|70}} 'Nymphae, Laurentēs Nymphae, genus amnibus unde est, tūque, ō Thybri tuō genitor cum flūmine sanctō, accipite Aenēān et tandem arcēte perīclīs. Quō tē cumque lacus miserantem incommoda nostra fonte tenent, quōcumque solō pulcherrimus exīs, {{versus|75}} semper honōre meō, semper celebrābere dōnis corniger Hesperidum fluuius rēgnātor aquārum. Adsīs ō tantum et propius tua nūmina firmēs.' Sīc memorat, gemināsque legit dē classe birēmīs rēmigiōque aptat, sociōs simul īnstruit armīs. {{versus|80}} Ecce autem subitum atque oculīs mīrābile mōnstrum, candida per siluam cum fētū concolor albō prōcubuit uiridīque in lītore cōnspicitur sūs; quam pius Aenēās tibi enim, tibi, maxima Iūnō, mactat sacra ferēns et cum grege sistit ad āram. {{versus|85}} Thybris eā fluuium, quam longa est, nocte tumentem lēniit, et tacitā refluēns ita substitit undā, mītis ut in mōrem stagnī placidaeque palūdis sterneret aequor aquīs, rēmō ut luctāmen abesset. Ergō iter inceptum celerant rūmōre secundō: {{versus|90}} lābitur ūncta uadīs abiēs; mīrantur et undae, mīrātur nemus īnsuētum fulgentia longē scūta uirum fluuiō pictāsque innāre carīnās. Ollī rēmigiō noctemque diemque fatīgant et longōs superant flexūs, uariīsque teguntur {{versus|95}} arboribus, uiridīsque secant placidō aequore siluās. Sōl medium caelī cōnscenderat igneus orbem cum mūrōs arcemque procul ac rāra domōrum tēcta uident, quae nunc Rōmāna potentia caelō aequāuit, tum rēs inopēs Euandrus habēbat. {{versus|100}} Ōcius aduertunt prōrās urbīque propinquant. Forte diē sollemnem illō rēx Arcas honōrem Amphitryōniadae magnō dīuīsque ferēbat ante urbem in lūcō. Pallās huic fīlius ūnā, ūnā omnēs iuuenum prīmī pauperque senātus {{versus|105}} tūra dabant, tepidusque cruor fūmābat ad ārās. Ut celsās uīdēre ratēs atque inter opācum adlābī nemus et tacitōs incumbere rēmīs, terrentur uīsū subitō cūnctīque relictīs cōnsurgunt mēnsīs. Audax quōs rumpere Pallās {{versus|110}} sacra uetat raptōque uolat tēlō obuius ipse, et procul ē tumulō: 'Iuuenēs, quae causa subēgit ignōtās temptāre uiās? Quō tenditis?' inquit. 'Quī genus? Unde domō? Pācemne hūc fertis an arma?' Tum pater Aenēās puppī sīc fātur ab altā {{versus|115}} pāciferaeque manū rāmum praetendit olīuae: 'Trōiugenās ac tēla uidēs inimīca Latīnīs, quōs illī bellō profugōs ēgēre superbō. Ēuandrum petimus. Ferte haec et dīcite lectōs Dardaniae uēnisse ducēs socia arma rogantīs.' {{versus|120}} Obstipuit tantō percussus nōmine Pallās: 'Ēgredere ō quīcumque es' ait 'cōramque parentem adloquere ac nostrīs succēde penātibus hospes.' Excēpitque manū dextramque amplexus inhaesit; prōgressī subeunt lūcō fluuiumque relinquunt. {{versus|125}} Tum rēgem Aenēās dictīs adfātur amīcīs: 'Optime Grāiugenum, cui mē Fortūna precārī et uittā cōmptōs uoluit praetendere rāmōs, nōn equidem extimuī Danaum quod dūctor et Arcas quodque ā stirpe forēs geminīs coniūnctus Atrīdīs; {{versus|130}} sed mea mē uirtūs et sancta ōrācula dīuum cognātīque patrēs, tua terrīs dīdita fāma, coniūnxēre tibi et fātīs ēgēre uolentem. Dardanus, Īliacae prīmus pater urbis et auctor, Ēlectra, ut Grāī perhibent, Atlantide crētus, {{versus|135}} aduehitur Teucrōs; Ēlectram maximus Atlās ēdidit, aetheriōs umerō quī sustinet orbīs. Uōbīs Mercurius pater est, quem candida Māia Cyllēnae gelidō conceptum uertice fūdit; at Māiam, audītīs sī quicquam crēdimus, Atlās, {{versus|140}} īdem Atlās generat caelī quī sīdera tollit. Sīc genus ambōrum scindit sē sanguine ab ūnō. Hīs frētus nōn lēgātōs neque prīma per artem temptāmenta tuī pepigī; mē, mē ipse meumque obiēcī caput et supplex ad līmina uēnī. {{versus|145}} Gēns eadem, quae tē, crūdēlī Daunia bellō īnsequitur; nōs sī pellant nihil āfore crēdunt quīn omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant, et mare quod suprā teneant quodque adluit īnfrā. Accipe dāque fidem. Sunt nōbīs fortia bellō {{versus|150}} pectora, sunt animī et rēbus spectāta iuuentūs.' Dīxerat Aenēās. Ille ōs oculōsque loquentis iamdūdum et tōtum lustrābat lūmine corpus. Tum sīc pauca refert: 'Ūt tē, fortissime Teucrum, accipiō agnōscōque libēns! Ut uerba parentis {{versus|155}} et uōcem Anchīsae magnī uultumque recordor! Nam meminī Hēsionae uīsentem rēgna sorōris Lāomedontiadēn Priamum Salamīna petentem prōtinus Arcadiae gelidōs inuīsere fīnīs. Tum mihi prīma genās uestībat flōre iuuentās, {{versus|160}} mīrābarque ducēs Teucrōs, mīrābar et ipsum Lāomedontiadēn; sed cūnctīs altior ībat Anchīsēs. Mihi mēns iuuenālī ārdēbat amōre compellāre uirum et dextrae coniungere dextram; accessī et cupidus Pheneī sub moenia dūxī. {{versus|165}} Ille mihi īnsignem pharetram Lyciāsque sagittās discēdēns chlamydemque aurō dedit intertextam, frēnaque bīna meus quae nunc habet aurea Pallās. Ergō et quam petitis iūncta est mihi foedere dextra, et lūx cum prīmum terrīs sē crāstina reddet, {{versus|170}} auxiliō laetōs dīmittam opibusque iuuābō. Intereā sacra haec, quandō hūc uēnistis amīcī, annua, quae differre nefās, celebrāte fauentēs nōbīscum, et iam nunc sociōrum adsuēscite mēnsīs.' Haec ubi dicta, dapēs iubet et sublāta repōnī {{versus|175}} pōcula grāmineōque uirōs locat ipse sedīlī, praecipuumque torō et uillōsī pelle leōnis accipit Aenēān soliōque inuītat acernō. Tum lēctī iuuenēs certātim āraeque sacerdōs uīscera tosta ferunt taurōrum, onerantque canistrīs {{versus|180}} dōna labōrātae Cereris, Bacchumque ministrant. Uescitur Aenēās simul et Trōiāna iuuentūs perpetuī tergō bouis et lustrālibus extīs. Postquam exēmpta famēs et amor compressus edendī, rēx Euandrus ait: 'Nōn haec sollemnia nōbīs, {{versus|185}} hās ex mōre dapēs, hanc tantī nūminis āram uāna superstitiō ueterumque ignāra deōrum imposuit: saeuīs, hospes Trōiāne, perīclīs seruātī facimus meritōsque nouāmus honōrēs. Iam prīmum saxīs suspēnsam hanc aspice rūpem, {{versus|190}} disiectae procul ut mōlēs dēsertaque montis stat domus et scopulī ingentem trāxēre ruīnam. Hīc spēlunca fuit uastō summōta recessū, sēmihominis Cācī faciēs quam dīra tenēbat sōlis inaccessam radiīs; semperque recentī {{versus|195}} caede tepēbat humus, foribusque adfīxa superbīs ōra uirum trīstī pendēbant pallida tābō. Huic mōnstrō Volcānus erat pater: illius ātrōs ōre uomēns ignīs magnā sē mōle ferēbat. Attulit et nōbīs aliquandō optantibus aetās {{versus|200}} auxilium aduentumque deī. Nam maximus ultor tergeminī nece Gēryonae spoliīsque superbus Alcīdēs aderat taurōsque hāc uictor agēbat ingentīs, uallemque bouēs amnemque tenēbant. At furiīs Cācī mēns effera, nē quid inausum {{versus|205}} aut intrāctātum scelerisue dolīue fuisset, quattuor ā stabulīs praestantī corpore taurōs āuertit, totidem fōrmā superante iuuencās. Atque hōs, nē qua forent pedibus uestīgia rēctīs, caudā in spēluncam trāctōs uersīsque uiārum {{versus|210}} indiciīs raptōs saxō occultābat opācō; quaerentī nūlla ad spēluncam signa ferēbant. Intereā, cum iam stabulīs saturāta mouēret Amphitryōniadēs armenta abitumque parāret, discessū mūgīre bouēs atque omne querēlīs {{versus|215}} implērī nemus et collēs clāmōre relinquī. Reddidit ūna boum uōcem uastōque sub antrō mūgiit et Cācī spem cūstōdīta fefellit. Hīc uērō Alcīdae furiīs exārserat ātrō felle dolor: rapit arma manū nōdīsque grauātum {{versus|220}} rōbur, et āeriī cursū petit ardua montīs. Tum prīmum nostrī Cācum uīdēre timentem turbātumque oculīs; fugit īlicet ōcior Eurō spēluncamque petit, pedibus timor addidit ālās. Ut sēsē inclūsit ruptīsque immāne catēnīs {{versus|225}} dēiēcit saxum, ferrō quod et arte paternā pendēbat, fultōsque ēmūniit obice postīs, ecce furēns animīs aderat Tīrynthius omnem- que accessum lustrāns hūc ōra ferēbat et illūc, dentibus īnfrendēns. Ter tōtum feruidus īrā {{versus|230}} lustrat Auentīnī montem, ter saxea temptat līmina nēquīquam, ter fessus ualle resēdit. Stābat acūta silex praecīsīs undique saxīs spēluncae dorsō īnsurgēns, altissima uīsū, dīrārum nīdīs domus opportūna uolucrum. {{versus|235}} Hanc, ut prōna iugō laeuum incumbēbat ad amnem, dexter in aduersum nītēns cōncussit et īmīs āuulsam soluit rādīcibus, inde repente impulit; impulsū quō maximus intonat aethēr, dissultant rīpae rēfluitque exterritus amnis. {{versus|240}} At specus et Cācī dētēcta appāruit ingēns rēgia, et umbrōsae penitus patuēre cauernae, nōn secus ac sī quā penitus uī terra dehīscēns īnfernās reseret sēdēs et rēgna reclūdat pallida, dīs inuīsa, superque immāne barāthrum {{versus|245}} cernātur, trepident immissō lūmine Mānēs. Ergō īnspērātā dēprēnsum lūce repente inclūsumque cauō saxō atque īnsuēta rudentem dēsuper Alcīdēs tēlīs premit, omniaque arma aduocat et rāmīs uastīsque molāribus īnstat. {{versus|250}} Ille autem, neque enim fuga iam super ūlla perīclī, faucibus ingentem fūmum (mīrābile dictū) ēuomit inuoluitque domum cālīgine caecā prōspectum ēripiēns oculīs, glomeratque sub antrō fūmiferam noctem commixtīs igne tenebrīs. {{versus|255}} Nōn tulit Alcīdēs animīs, sēque ipse per ignem praecipitī iēcit saltū, quā plūrimus undam fūmus agit nebulāque ingēns specus aestuat ātrā. Hīc Cācum in tenebris incendia uāna uomentem corripit in nōdum complexus, et angit inhaerēns {{versus|260}} ēlīsōs oculōs et siccum sanguine guttur. Panditur extemplō foribus domus ātra reuulsīs abstractaeque bouēs abiūrātaeque rapīnae caelō ostenduntur, pedibusque īnfōrme cadāuer prōtrahitur. Nequeunt explērī corda tuendō {{versus|265}} terribilīs oculōs, uultum uillōsaque saetīs pectora sēmiferī atque exstīnctōs faucibus ignīs. Ex illō celebrātus honōs laetīque minōrēs seruāuēre diem, prīmusque Potītius auctor et domus Herculeī cūstōs Pīnāria sacrī {{versus|270}} hanc āram lūcō statuit, quae maxima semper dīcētur nōbīs et erit quae maxima semper. Quārē agitē, ō iuuenēs, tantārum in mūnere laudum cingite fronde comās et pōcula porgite dextrīs, commūnemque uocāte deum et date uīna uolentēs.' {{versus|275}} Dīxerat, Herculeā bicolor cum pōpulus umbrā uēlāuitque comās foliīsque innexa pependit, et sacer implēuit dextram scyphus. Ōcius omnēs in mēnsam laetī lībant dīuōsque precantur. Dēuexō intereā propior fit Vesper Olympō. {{versus|280}} Iamque sacerdōtēs prīmusque Potītius ībant pellibus in mōrem cīnctī, flammāsque ferēbant. Īnstaurant epulās et mēnsae grāta secundae dōna ferunt cumulantque onerātīs lancibus ārās. Tum Saliī ad cantūs incēnsa altāria circum {{versus|285}} pōpuleīs adsunt ēuinctī tempora rāmīs, hic iuuenum chorus, ille senum, quī carmine laudēs Herculeās et facta ferunt: ut prīma nouercae mōnstra manū geminōsque premēns ēlīserit anguīs, ut bellō ēgregiās īdem disiēcerit urbēs, {{versus|290}} Trōiamque Oechaliamque, ut dūrōs mīlle labōrēs rēge sub Eurystheo fātīs Iūnōnis inīquae pertulerit. 'Tū nūbigenās, inuicte, bimembrīs Hȳlaeumque Pholumque manū, tū Crēsia mactās prōdigiā et uastum Nemeae sub rūpe leōnem. {{versus|295}} Tē Stygiī tremuēre lacūs, tē iānitor Orcī ossa super recubāns antrō sēmēsa cruentō; nec tē ūllae faciēs, nōn terruit ipse Typhōeus arduus arma tenēns; nōn tē ratiōnis egentem Lernaeus turbā capitum circumstetit anguis. {{versus|300}} Saluē, uēra Iouis prōlēs, decus addite dīuīs, et nōs et tua dexter adī pede sacra secundō.' Tālia carminibus celebrant; super omnia Cācī spēluncam adiciunt spīrantemque ignibus ipsum. Cōnsonat omne nemus strepitū collēsque resultant. {{versus|305}} Exim sē cūnctī dīuīnīs rēbus ad urbem perfectīs referunt. Ībat rēx obsitus aeuō, et comitem Aenēān iuxtā nātumque tenēbat ingrediēns uariōque uiam sermōne leuābat. Mīrātur facilīsque oculōs fert omnia circum {{versus|310}} Aenēās, capiturque locīs et singula laetus exquīritque auditque uirum monimenta priōrum. Tum rēx Euandrus Rōmānae conditor arcis: 'Haec nemora indigenae Faunī Nymphaeque tenēbant gēnsque uirum truncīs et dūrō rōbore nāta, {{versus|315}} quīs neque mōs neque cultus erat, nec iungere taurōs aut compōnere opēs nōrant aut parcere partō, sed rāmī atque asper uīctū uēnātus alēbat. Prīmus ab aetheriō uēnit Sāturnus Olympō arma Iouis fugiēns et rēgnīs exsul adēmptīs. {{versus|320}} Is genus indocile ac dispersum montibus altīs composuit lēgēsque dedit, Latiumque uocārī māluit, hīs quoniam latuisset tūtus in ōrīs. Aurea quae perhibent illō sub rēge fuēre saecula: sīc placidā populōs in pāce regēbat, {{versus|325}} dēterior dōnec paulātim ac dēcolor aetās et bellī rabiēs et amor successit habendī. Tum manus Ausonia et gentēs uēnēre Sicānae, saepius et nōmen posuit Sāturnia tellūs; tum rēgēs asperque immānī corpore Thybris, {{versus|330}} ā quō post Italī fluuium cognōmine Thybrim dīximus; āmīsit uērum uetus Albula nōmen. Mē pulsum patriā pelagīque extrēma sequentem Fortūnā omnipotēns et inēluctābile fātum hīs posuēre locīs, mātrīsque ēgēre tremenda {{versus|335}} Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollō.' Vix ea dicta, dehinc prōgressus mōnstrat et āram et Carmentālem Rōmānī nōmine portam quam memorant, nymphae prīscum Carmentis honōrem, uātis fātidicae, cecinit quae prīma futūrōs {{versus|340}} Aeneadās magnōs et nōbile Pallantēum. Hinc lūcum ingentem, quem Rōmulus ācer asȳlum rettulit, et gelidā mōnstrat sub rūpe Lupercal Parrhasiō dictum Pānos dē mōre Lycaeī. Nec nōn et sacrī mōnstrat nemus Argīlētī {{versus|345}} testāturque locum et lētum docet hospitis Argī. Hinc ad Tarpeiam sēdem et Capitōlia dūcit aurea nunc, ōlim siluestribus horrida dūmīs. Iam tum religiō pauidōs terrēbat agrestīs dīra locī, iam tum siluam saxumque tremēbant. {{versus|350}} 'Hoc nemus, hunc' inquit 'frondōsō uertice collem (quis deus incertum est) habitat deus; Arcades ipsum crēdunt sē uīdisse Iouem, cum saepe nigrantem aegida concuteret dextrā nimbōsque ciēret. Haec duo praetereā disiectīs oppida mūrīs, {{versus|355}} reliquiās ueterumque uidēs monimenta uirōrum. Hanc Iānus pater, hanc Sāturnus condidit arcem; Iāniculum huic, illī fuerat Sāturnia nōmen.' Tālibus inter sē dictīs ad tēcta subībant pauperis Euandrī, passimque armenta uidēbant {{versus|360}} Rōmānōque forō et lautīs mūgīre Carīnīs. Ut uentum ad sēdēs, 'Haec' inquit 'līmina uictor Alcīdēs subiit, haec illum rēgia cēpit. Audē, hospēs, contemnere opēs et tē quoque dignum finge deō, rēbusque uenī nōn asper egēnīs.' {{versus|365}} Dīxit, et angustī subter fastīgia tēctī ingentem Aenēān dūxit strātīsque locāuit effultum foliīs et pelle Libystidis ursae: nox ruit et fuscīs tellūrem amplectitur ālīs. At Venus haud animō nēquīquam exterrita māter {{versus|370}} Laurentumque minīs et dūrō mōta tumultū Volcānum adloquitur, thalamōque haec coniugis aureō incipit et dictīs dīuīnum aspīrat amōrem: 'Dum bellō Argolicī uastābant Pergama rēgēs dēbita cāsūrāsque inimīcīs ignibus arcēs, {{versus|375}} nōn ūllum auxilium miserīs, nōn arma rogāuī artis opisque tuae, nec tē, cārissime coniūnx, incassumue tuōs uoluī exercēre labōrēs, quamuīs et Priamī dēbērem plūrima nātīs, et dūrum Aenēae flēuissem saepe labōrem. {{versus|380}} Nunc Iouis imperiīs Rutulōrum cōnstitit ōrīs: ergō eadem supplex ueniō et sanctum mihi nūmen arma rogō, genetrīx nātō. Tē fīlia Nēreī, tē potuit lacrimīs Tīthōnia flectere coniūnx. Aspice quī coeant populī, quae moenia clausīs {{versus|385}} ferrum acuant portīs in mē excidiumque meōrum.' Dīxerat et niueīs hinc atque hinc dīua lacertīs cūnctantem amplexū mollī fouet. Ille repente accēpit solitam flammam, nōtusque medullās intrāuit calor et labefacta per ossa cucurrit, {{versus|390}} nōn secus atque ōlim tonitrū cum rupta coruscō ignea rīma micāns percurrit lūmine nimbōs; sēnsit laeta dolīs et fōrmae cōnscia coniūnx. Tum pater aeternō fātur dēuīnctus amōre: 'Quid causās petis ex altō? Fīdūcia cessit {{versus|395}} quō tibi, dīua, meī? Similis sī cūra fuisset, tum quoque fās nōbīs Teucrōs armāre fuisset; nec pater omnipotēns Trōiam nec fāta uetābant stāre decemque aliōs Priamum superesse per annōs. Et nunc, sī bellāre parās atque haec tibi mēns est, {{versus|400}} quidquid in arte meā possum prōmittere cūrae, quod fierī ferrō liquidōue potest ēlectrō, quantum ignēs animaeque ualent, absiste precandō uīribus indubitāre tuīs.' Ea uerba locūtus optātōs dedit amplexūs placidumque petīuit {{versus|405}} coniugis īnfūsus gremiō per membra sopōrem. Inde ubi prīma quiēs mediō iam noctis abāctae curriculō expulerat somnum, cum fēmina prīmum, cui tolerāre colō uītam tenuīque Mineruā impositum, cinerem et sōpītōs suscitat ignīs {{versus|410}} noctem addēns operī, famulāsque ad lūmina longō exercet pēnsō, castum ut seruāre cubīle coniugis et possit paruōs ēdūcere nātōs: haud secus ignipotēns nec tempore sēgnior illō mollibus ē strātīs opera ad fabrīlia surgit. {{versus|415}} Īnsula Sīcanium iuxtā latus Aeoliamque ērigitur Liparēn fūmantibus ardua saxīs, quam subter specus et Cyclōpum exēsa camīnīs antra Aetnaea tonant, ualidīque incūdibus ictūs audītī referunt gemitūs, strīduntque cauernīs {{versus|420}} strictūrae Chalybum et fornācibus ignis anhēlat, Volcānī domus et Volcānia nōmine tellūs. Hōc tunc ignipotēns caelō dēscendit ab altō. Ferrum exercēbant uastō Cyclōpes in antrō, Brontēsque Steropēsque et nūdus membra Pyragmōn. {{versus|425}} Hīs īnfōrmātum manibus iam parte polītā fulmen erat, tōtō genitor quae plūrima caelō dēicit in terrās, pars imperfecta manēbat. Trīs imbrīs tortī radiōs, trīs nūbis aquōsae addiderant, rutulī trīs ignis et ālitis Austrī. {{versus|430}} Fulgōrēs nunc terrificōs sonitumque metumque miscēbant operī flammīsque sequācibus īrās. Parte aliā Mārtī currumque rotāsque uolūcrīs īnstābant, quibus ille uirōs, quibus excitat urbīs; aegidaque horriferam, turbātae Palladis arma, {{versus|435}} certātim squāmīs serpentum aurōque polībant cōnexōsque anguīs ipsamque in pectore dīuae Gorgona dēsectō uertentem lūmina collō. 'Tollite cūncta' inquit 'coeptōsque auferte labōrēs, Aetnaeī Cyclōpes, et hūc aduertite mentem: {{versus|440}} arma ācrī facienda uirō. Nunc uīribus ūsus, nunc manibus rapidīs, omnī nunc arte magistrā. Praecipitāte morās.' Nec plūra effātus, at illī ōcius incubuēre omnēs pariterque labōrem sortītī. Fluit aes rīuīs aurīque metallum {{versus|445}} uulnificusque chalybs uastā fornāce liquēscit. Ingentem clipeum īnfōrmant, ūnum omnia contrā tēla Latīnōrum, septēnōsque orbibus orbīs impediunt. Aliī uentōsīs follibus aurās accipiunt redduntque, aliī strīdentia tingunt {{versus|450}} aera lacū; gemit impositīs incūdibus antrum; illī inter sēsē multā uī bracchia tollunt in numerum, uersantque tenācī forcipe massam. Haec pater Aeoliīs properat dum Lēmnius ōrīs, Euandrum ex humilī tēctō lūx suscitat alma {{versus|455}} et mātūtīnī uolucrum sub culmine cantūs. Cōnsurgit senior tunicāque indūcitur artūs et Tyrrhēna pedum circumdat uincula plantīs. Tum laterī atque umerīs Tegeaeum subligat ēnsem dēmissa ab laeuā panthērae terga retorquēns. {{versus|460}} Nec nōn et geminī cūstōdēs līmine ab altō praecēdunt gressumque canēs comitantur erīlem. Hospitis Aenēae sēdem et sēcrēta petēbat sermōnum memor et prōmissī mūneris hērōs. Nec minus Aenēās sē mātūtīnus agēbat; {{versus|465}} fīlius huic Pallās, illī comes ībat Achātēs. Cōngressī iungunt dextrās mediīsque resīdunt aedibus et licitō tandem sermōne fruuntur. Rēx prior haec: 'Maxime Teucrōrum ductor, quō sospite numquam {{versus|470}} rēs equidem Trōiae uictās aut rēgna fatēbor, nōbīs ad bellī auxilium prō nōmine tantō exiguae uīrēs; hinc Tuscō claudimur amnī, hinc Rutulus premit et mūrum circumsonat armīs. Sed tibi ego ingentīs populōs opulentaque rēgnīs {{versus|475}} iungere castra parō, quam fors inopīna salūtem ostentat: fātīs hūc tē poscentibus adfers. Haud procul hinc saxō incolitur fundāta uetustō urbis Agyllīnae sēdēs, ubi Lȳdia quondam gēns, bellō praeclāra, iugīs īnsēdit Etrūscīs. {{versus|480}} Hanc multōs flōrentem annōs rēx deinde superbō imperiō et saeuīs tenuit Mēzentius armīs. Quid memorem īnfandās caedēs, quid facta tyrannī effera? Dī capitī ipsīus generīque reseruent! Mortua quīn etiam iungēbat corpora uīuīs {{versus|485}} compōnēns manibusque manūs atque ōribus ōra, tormentī genus, et saniē tābōque fluentīs complexū in miserō longā sīc morte necābat. At fessī tandem cīuēs īnfanda furentem armātī circumsistunt ipsumque domumque, {{versus|490}} obtruncant sociōs, ignem ad fastīgia iactant. Ille inter caedem Rutulōrum ēlāpsus in agrōs cōnfugere et Turnī dēfendier hospitis armīs. Ergō omnis furiīs surrēxit Etrūria iūstīs, rēgem ad supplicium praesentī Mārte reposcunt. {{versus|495}} Hīs ego tē, Aenēā, ductōrem mīlibus addam. Tōtō namque fremunt cōndēnsae lītore puppēs signaque ferre iubent, retinet longaeuus haruspex fāta canēns: "Ō Maeoniae dēlēcta iuuentūs, flōs ueterum uirtūsque uirum, quōs iūstus in hostem {{versus|500}} fert dolor et meritā accendit Mēzentius īrā, nūllī fās Italō tantam subiungere gentem: externōs optāte ducēs." Tum Etrūsca resēdit hōc aciēs campō monitīs exterrita dīuum. Ipse ōrātōrēs ad mē rēgnīque corōnam {{versus|505}} cum scēptrō mīsit mandatque īnsignia Tarchōn, succēdam castrīs Tyrrhēnaque rēgna capessam. Sed mihi tarda gelū saeclīsque effēta senectūs inuidet imperium sēraeque ad fortia uīrēs. Nātum exhortārer, nī mixtus mātre Sabellā {{versus|510}} hinc partem patriae traheret. Tū, cuius et annīs et generī fātum indulget, quem nūmina poscunt, ingredere, ō Teucrum atque Italum fortissime ductor. Hunc tibi praetereā, spēs et sōlācia nostrī, Pallanta adiungam; sub tē tolerāre magistrō {{versus|515}} mīlitiam et graue Mārtis opus, tua cernere facta adsuēscat, prīmis et tē mīrētur ab annīs. Arcadas huic equitēs bis centum, rōbora pūbis lēcta dabō, totidemque suō tibi nōmine Pallās.' Vix ea fātus erat, dēfīxīque ōra tenēbant {{versus|520}} Aenēās Anchīsiadēs et fīdus Achātēs, multaque dūra suō trīstī cum corde putābant, nī signum caelō Cytherēa dedisset apertō. Namque imprōuīsō uībrātus ab aethere fulgor cum sonitū uenit et ruere omnia uīsa repente, {{versus|525}} Tyrrhēnusque tubae mūgīre per aethera clangor. Suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingēns. arma inter nūbem caelī in regiōne serēna per sūdum rutilāre uident et pulsa tonāre. Obstipuēre animīs aliī, sed Trōius hērōs {{versus|530}} agnōuit sonitum et dīuae prōmissa parentis. Tum memorat: 'Nē uērō, hospes, nē quaere profectō quem cāsum portenta ferant: ego poscor Olympō. Hoc signum cecinit missūram dīua creātrīx, sī bellum ingrueret, Volcāniaque arma per aurās {{versus|535}} lātūram auxiliō. Heu quantae miserīs caedēs Laurentibus īnstant! Quās poenās mihi, Turne, dabis! Quam multa sub undās scūta uirum galeāsque et fortia corpora uoluēs, Thybri pater! Poscant aciēs et foedera rumpant.' {{versus|540}} Haec ubi dicta dedit, soliō sē tollit ab altō et prīmum Herculeīs sōpītās ignibus ārās excitat, hesternumque larem paruōsque penātīs laetus adit; mactat lēctās dē mōre bidentīs Euandrus pariter, pariter Trōiāna iuuentūs. {{versus|545}} Post hinc ad nāuīs graditur sociōsque reuīsit, quōrum dē numerō quī sēsē in bella sequantur praestantīs uirtūte legit; pars cētera prōnā fertur aquā segnīsque secundō dēfluit amnī, nūntia uentūra Ascaniō rērumque patrisque. {{versus|550}} Dantur equī Teucrīs Tyrrhēna petentibus arua; dūcunt exsortem Aenēae, quem fulua leōnis pellis obit tōtum praefulgēns unguibus aureīs. Fāma uolat paruam subitō uulgāta per urbem ōcius īre equitēs Tyrrhēnī ad līmina rēgis. {{versus|555}} Uōta metū duplicant mātrēs, propiusque perīclō it timor et maior Mārtis iam appāret imāgō. Tum pater Euandrus dextram complexus euntis haeret inexplētus lacrimāns ac tālia fātur: 'O mihi praeteritōs referat sī Iuppiter annōs, {{versus|560}} quālis eram cum prīmam aciem Praeneste sub ipsā strāuī scūtōrumque incendī uictor aceruōs et rēgem hāc Erulum dextrā sub Tartara mīsī, nāscentī cui trīs animās Fērōnia māter (horrendum dictū) dederat, terna arma mouenda {{versus|565}} ter lētō sternendus erat; cui tunc tamen omnīs abstulit haec animās dextra et totidem exuit armīs: nōn ego nunc dulcī amplexū dīuellerer usquam, nāte, tuō, neque fīnitimō Mēzentius umquam huic capitī īnsultāns tot ferrō saeua dedisset {{versus|570}} fūnera, tam multīs uiduasset cīuibus urbem. At uōs, ō superī, et dīuum tū maxime rēctor Iuppiter, Arcadiī, quaesō, miserēscite rēgis et patriās audīte precēs. Sī nūmina uestra incolumem Pallanta mihī, sī fāta reseruant, {{versus|575}} sī uīsūrus eum uōuō et uentūrus in ūnum, uītam orō, patior quemuīs dūrāre labōrem. Sīn aliquem īnfandum cāsum, Fortūna, mināris, nunc, nunc ō liceat crūdēlem abrumpere uītam, dum cūrae ambiguae, dum spēs incerta futūrī, {{versus|580}} dum tē, cāre puer, mea sōla et sēra uoluptās, complexū teneō, grauior neu nūntius aurīs uulneret.' Haec genitor dīgressū dicta suprēmō fundēbat; famulī conlāpsum in tēcta ferēbant. Iamque adeō exierat portīs equitātus apertīs {{versus|585}} Aenēās inter prīmōs et fīdus Achātēs, inde aliī Trōiae procerēs; ipse agmine Pallās it mediō chlamyde et pictīs cōnspectus in armīs, quālis ubi Ōceanī perfūsus Lūcifer undā, quem Venus ante aliōs astrōrum dīligit ignīs, {{versus|590}} extulit ōs sacrum caelō tenebrāsque resoluit. Stant pauidae in mūrīs mātrēs oculīsque sequuntur pulueream nūbem et fulgentīs aere cateruās. Ollī per dūmōs, quā proxima mēta uiārum, armātī tendunt; it clāmor, et agmine factō {{versus|595}} quadripedante putrem sonitū quatit ungula campum. Est ingēns gelidum lūcus prope Caeritis amnem, religiōne patrum lātē sacer; undique collēs inclūsēre cauī et nigrā nemus abiete cingunt. Siluānō fāma est ueterēs sacrāsse Pelasgōs, {{versus|600}} aruōrum pecorisque deō, lūcumque diemque, quī prīmī fīnīs aliquandō habuēre Latīnōs. Haud procul hinc Tarchō et Tyrrhēnī tūta tenēbant castra locīs, celsōque omnis dē colle uidērī iam poterat legiō et lātīs tendēbat in aruīs. {{versus|605}} Huc pater Aenēās et bellō lēcta iuuentūs succēdunt, fessīque et equōs et corpora cūrant. At Venus aetheriōs inter dea candida nimbōs dōna ferēns aderat; nātumque in ualle reductā ut procul ēgelidō sēcrētum flūmine uīdit, {{versus|610}} tālibus adfāta est dictīs sēque obtulit ultrō: 'Ēn perfecta meī prōmissā coniugis arte mūnera. Nē mox aut Laurentīs, nāte, superbōs aut ācrem dubitēs in proelia poscere Turnum.' Dīxit, et amplexūs nātī Cytherēa petīuit, {{versus|615}} arma sub aduersā posuit radiantia quercū. Ille deae dōnīs et tantō laetus honōre explērī nequit atque oculōs per singula uoluit, mīrāturque interque manūs et bracchia uersat terribilem cristīs galeam flammāsque uomentem, {{versus|620}} fātiferumque ēnsem, lōrīcam ex aere rigentem, sanguineam, ingentem, quālis cum caerula nūbēs sōlis inārdēscit radiīs longēque refulget; tum lēuīs ocreās ēlectrō aurōque recoctō, hastamque et clipeī nōn ēnārrābile textum. {{versus|625}} Illīc rēs Italās Rōmānōrumque triumphōs haud uātum ignārus uentūrīque īnscius aeuī fēcerat ignipotēns, illīc genus omne futūrae stirpis ab Ascaniō pugnātaque in ōrdine bella. Fēcerat et uiridī fētam Māuortis in antrō {{versus|630}} prōcubuisse lupam, geminōs huic ūbera circum lūdere pendentīs puerōs et lambere mātrem impauidōs, illam teretī ceruīce reflexā mulcēre alternōs et corpora fingere linguā. Nec procul hinc Rōmam et raptās sine mōre Sabīnās {{versus|635}} cōnsessū caueae, magnīs Circēnsibus āctīs, addiderat, subitōque nouum cōnsurgere bellum Rōmulidīs Tatiōque senī Curibusque seuērīs. Post īdem inter sē positō certāmine rēgēs armātī Iouis ante āram paterāsque tenentēs {{versus|640}} stābant et caesā iungēbant foedera porcā. Haud procul inde citae Mettum in dīuersa quadrīgae distulerant (at tū dictīs, Albāne, manērēs!), raptābatque uirī mendācis uīscera Tullus per siluam, et sparsī rōrābant sanguine ueprēs. {{versus|645}} Nec nōn Tarquinium ēiectum Porsenna iubēbat accipere ingentīque urbem obsidiōne premēbat; Aeneadae in ferrum prō lībertāte ruēbant. Illum indignantī similem similemque minantī aspicerēs, pontem audēret quia uellere Cōcles {{versus|650}} et fluuium uinclīs innāret Cloelia ruptīs. In summō cūstōs Tarpeiae Mānlius arcis stābat prō templō et Capitōlia celsa tenēbat, Rōmuleōque recēns horrēbat rēgia culmō. Atque hīc aurātīs uolitāns argenteus ānser {{versus|655}} porticibus Gallōs in līmine adesse canēbat; Gallī per dūmōs aderant arcemque tenēbant dēfēnsī tenebrīs et dōnō noctis opācae. Aurea caesariēs ollīs atque aurea uestis, uirgātīs lūcent sagulīs, tum lactea colla {{versus|660}} aurō innectuntur, duo quisque Alpīna coruscant gaesa manū, scūtīs prōtēctī corpora longīs. Hīc exsultantīs Saliōs nūdōsque Lupercōs lānigerōsque apicēs et lāpsa ancīlia caelō extuderat, castae dūcēbant sacra per urbem {{versus|665}} pīlentīs mātrēs in mollibus. Hinc procul addit Tartareās etiam sēdēs, alta ōstia Dītis, et scelerum poenās, et tē, Catilīna, minācī pendentem scopulō Furiārumque ōra trementem, sēcrētōsque piōs, hīs dantem iūra Catōnem. {{versus|670}} Haec inter tumidī lātē maris ībat imāgō aurea, sed flūctū spūmābant caerula cānō, et circum argentō clārī delphīnes in orbem aequora uerrēbant caudīs aestumque secābant. In mediō classis aerātās, Actia bella, {{versus|675}} cernere erat, tōtumque īnstrūctō Mārte uidērēs feruere Leucātēn aurōque effulgere flūctūs. Hinc Augustus agēns Italōs in proelia Caesar cum patribus populōque, penātibus et magnīs dīs, stāns celsā in puppī, geminās cui tempora flammās {{versus|680}} laeta uomunt patriumque aperītur uertice sīdus. Parte aliā uentīs et dīs Agrippa secundīs arduus agmen agēns, cui, bellī īnsigne superbum, tempora nāuālī fulgent rōstrāta corōna. Hinc ope barbaricā uariīsque Antōnius armīs, {{versus|685}} uictor ab Aurōrae populīs et lītore rubrō, Aegyptum uīrīsque Orientis et ultima sēcum Bactra uehit, sequiturque (nefās) Aegyptia coniūnx. Ūna omnēs ruere ac tōtum spūmāre reductīs conuulsum rēmīs rōstrīsque tridentibus aequor. {{versus|690}} Alta petunt; pelagō crēdās innāre reuulsās Cycladas aut montīs concurrere montibus altōs, tantā mōle uirī turrītīs puppibus īnstant. Stuppea flamma manū tēlīsque uolātile ferrum spargitur, arua nouā Neptūnia caede rubēscunt. {{versus|695}} Rēgīnā in mediīs patriō uocat agmina sīstrō, necdum etiam geminōs ā tergō respicit anguīs. Omnigenumque deum mōnstra et lātrātor Anūbis contrā Neptūnum et Venerem contrāque Mineruam tēla tenent. Saeuit mediō in certāmine Māuors {{versus|700}} caelātus ferrō, trīstēsque ex aethere Dīrae, et scissā gaudēns uādit Discordia pallā, quam cum sanguineō sequitur Bellōna flagellō. Āctius haec cernēns arcum intendēbat Apollō dēsuper; omnis eō terrōre Aegyptus et Indī, {{versus|705}} omnis Arabs, omnēs uertēbant terga Sabaeī. Ipsa uidēbātur uentīs rēgīna uocātīs uēla dare et laxōs iam iamque immittere fūnīs. Illam inter caedēs pallentem morte futūrā fēcerat ignipotēns undīs et Iāpyge ferrī, {{versus|710}} contrā autem magnō maerentem corpore Nīlum pandentemque sinūs et tōtā ueste uocantem caeruleum in gremium latebrōsaque flūmina uictōs. At Caesar, triplicī inuectus Rōmāna triumphō moenia, dīs Italīs uōtum immortāle sacrābat, {{versus|715}} maxima ter centum tōtam dēlūbra per urbem. Laetitiā lūdīsque uiae plausūque fremēbant; omnibus in templīs mātrum chorus, omnibus ārae; ante ārās terram caesī strāuēre iuuencī. Ipse sedēns niueō candentis līmine Phoebī {{versus|720}} dōna recognōscit populōrum aptatque superbīs postibus; incēdunt uictae longō ōrdine gentēs, quam uariae linguīs, habitū tam uestis et armīs. Hīc Nomadum genus et discīnctōs Mulciber Āfrōs, hīc Lelegās Cārāsque sagittiferōsque Gelōnōs {{versus|725}} fīnxerat; Euphrātēs ībat iam mollior undīs, extrēmīque hominum Morinī, Rhēnusque bicornis, indomitīque Dahae, et pontem indignātus Araxēs. Tālia per clipeum Volcānī, dōna parentis, mīrātur rērumque ignārus imāgine gaudet {{versus|730}} attollēns umerō fāmamque et fāta nepōtum. </poem> {{Liber |Ante= Liber VII |AnteNomen= Aeneis/Liber VII |Post= Liber IX |PostNomen= Aeneis/Liber IX }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book VIII]] [[it:Eneide/Libro ottavo]] ca6cvy2uabxzrz75h47rkh160j7vzg5 0 3255 282731 265203 2026-10-05T20:13:58Z Saumache 27923 282731 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber IX }} <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VIII |AnteNomen= Aeneis/Liber VIII |Post= Liber X |PostNomen= Aeneis/Liber X }} <poem> Atque ea dīuersā penitus dum parte geruntur,{{r|0|}} Īrim dē caelō mīsit Sāturnia Iūnō audācem ad Turnum. Lūcō tum forte parentis Pīlumnī Turnus sacrātā ualle sedēbat. Ad quem sīc roseō Thaumantias ōre locūta est: {{versus|5}} 'Turne, quod optantī dīuum prōmittere nēmō audēret, uoluenda diēs ēn attulit ultrō. Aenēās urbe et sociīs et classe relictā scēptra Palātīnī sēdemque petit Euandrī. Nec satis: extrēmās Corythī penetrāuit ad urbēs {{versus|10}} Lȳdōrumque manum, collēctōs armat agrestīs. Quid dubitās? Nunc tempus equōs, nunc poscere currūs. Rumpe morās omnīs et turbāta arripe castra.' Dīxit, et in caelum paribus sē sustulit ālīs ingentemque fugā secuit sub nūbibus arcum. {{versus|15}} Agnōuit iuuenis duplicīsque ad sīdera palmās sustulit ac tālī fugientem est uōce secūtus: 'Īri, decus caelī, quis tē mihi nūbibus actam dētulit in terrās? Unde haec tam clāra repente tempestās? Medium uideō discēdere caelum {{versus|20}} pālantīsque polō stellās. Sequor ōmina tanta, quisquis in arma uocās.' Et sīc effātus ad undam prōcessit summōque hausit dē gurgite lymphās multa deōs ōrāns, onerāuitque aethera uōtīs. Iamque omnīs campīs exercitus ībat apertīs {{versus|25}} dīues equum, dīues pictāī uestis et aurī; Messāpus prīmās aciēs, postrēma coercent Tyrrhīdae iuuenēs, mediō dux agmine Turnus: vertitur arma tenēns et tōtō vertice suprā est ceu septem surgēns sēdātīs amnibus altus {{versus|30}} per tacitum Gangēs aut pinguī flūmine Nīlus cum refluit campīs et iam sē condidit alueō. Hīc subitam nigrō glomerārī puluere nūbem prōspiciunt Teucrī ac tenebrās īnsurgere campīs. Prīmus ab aduersā conclāmat mōle Caīcus: {{versus|35}} 'Quis globus, ō cīuēs, cālīgine uoluitur ātrā? ferte citī ferrum, date tēla, ascendite mūrōs, hostis adest, hēiā!' Ingentī clāmōre per omnīs condunt sē Teucrī portās et moenia complent. Namque ita discēdēns praecēperat optimus armīs {{versus|40}} Aenēās: sī quā intereā fortūna fuisset, neu struere audērent aciem neu crēdere campō; castra modo et tūtōs seruārent aggere mūrōs. Ergō etsī cōnferre manum pudor īraque mōnstrat, ōbiciunt portās tamen et praecepta facessunt, {{versus|45}} armātīque cauīs exspectant turribus hostem. Turnus, ut ante uolāns tardum praecesserat agmen uīgintī lēctīs equitum comitātus et urbī imprōuīsus adest, maculīs quem Thrācius albīs portat equus cristāque tegit galea aurea rubra, {{versus|50}} 'Ecquis erit mēcum, iuuenēs, quī prīmus in hostem? Ēn,' ait et iaculum attorquēns ēmittit in aurās, prīncipium pugnae, et campō sēsē arduus īnfert. Clāmōrem excipiunt sociī fremitūque sequuntur horrisonō; Teucrum mīrāntur inertia corda, {{versus|55}} nōn aequō dare sē campō, nōn obuia ferre arma uirōs, sed castra fouēre. Hūc turbidus atque hūc lustrat equō mūrōs aditumque per āuia quaerit. Ac uelutī plēnō lupus īnsidiātus ouīlī cum fremit ad caulās uentōs perpessus et imbrīs {{versus|60}} nocte super mediā; tūtī sub mātribus agnī bālātum exercent, ille asper et improbus īrā saeuit in absentīs; collēcta fatīgat edendī ex longō rabiēs et siccae sanguine faucēs: haud aliter Rutulō mūrōs et castra tuentī {{versus|65}} ignēscunt īrae, dūrīs dolor ossibus ārdet. Quā temptet ratiōne aditūs, et quae uia clausōs excutiat Teucrōs uāllō atque effundat in aequum? Classem, quae laterī castrōrum adiuncta latēbat, aggeribus saeptam circum et fluuiālibus undīs, {{versus|70}} inuādit sociōsque incendia poscit ouantīs atque manum pīnū flagrantī feruidus implet. tum uērō incumbunt (urget praesentia Turnī), atque omnīs facibus pūbēs accingitur ātrīs. Dīripuēre focōs: piceum fert fūmida lūmen {{versus|75}} taeda et commixtam Volcānus ad astra fauīllam. Quis deus, ō Mūsae, tam saeua incendia Teucris āuertit? Tantōs ratibus quis dēpulit ignīs? dīcite: prīsca fidēs factō, sed fāma perennis. Tempore quō prīmum Phrygiā fōrmābat in Īdā {{versus|80}} Aenēās classem et pelagī petere alta parābat, ipsa deum fertur genetrīx Berecyntia magnum uōcibus hīs adfāta Iouem: 'Dā, nāte, petentī, quod tua cāra parēns domitō tē poscit Olympō. Pīnea silua mihī multōs dīlecta per annōs, {{versus|85}} lūcus in arce fuit summā, quō sacra ferēbant, nigrantī piceā trabibusque obscūrus acernīs. Hās ego Dardaniō iuuenī, cum classis egēret, laeta dedī; nunc sollicitam timor ānxius angit. Solue metūs atque hōc precibus sine posse parentem, {{versus|90}} nē cursū quassātae ūllō neu turbine uentī uincantur: prōsit nostrīs in montibus ortās.' Fīlius huic contrā, torquet quī sīdera mundī: 'Ō genetrix, quō fāta uocās? Aut quid petis istīs? Mortālīne manū factae immortāle carīnae {{versus|95}} fās habeant? Certusque incerta perīcula lustret Aenēās? Cuī tanta deō permissa potestās? Immō, ubi dēfunctae fīnem portūsque tenēbunt Ausoniōs ōlim, quaecumque ēuāserit undīs Dardaniumque ducem Laurentia uexerit arua, {{versus|100}} mortālem ēripiam fōrmam magnīque iubēbō aequoris esse deās, quālīs Nērēia Dōtō et Galatēa secant spūmantem pectore pontum.' Dīixerat idque ratum Stygiī per flūmina frātris, per pice torrentīs ātrāque uorāgine rīpās {{versus|105}} adnuit, et tōtum nūtū tremefēcit Olympum. Ergō aderat prōmissa diēs et tempora Parcae dēbita complērant, cum Turnī iniūria Mātrem admonuit ratibus sacrīs dēpellere taedās. Hīc prīmum noua lūx oculīs offulsit et ingēns {{versus|110}} uīsus ab Aurōrā caelum trānscurrere nimbus Īdaeīque chorī; tum uōx horrenda per aurās excidit et Trōum Rutulōrumque agmina complet: 'Nē trepidāte meās, Teucrī, dēfendere nāuīs nēue armāte manūs; maria ante exūrere Turnō {{versus|115}} quam sacrās dabitur pīnūs. Uōs īte solūtae, īte deae pelagī; genetrīx iubet.' Et sua quaeque continuō puppēs abrumpunt uincula rīpīs delphīnumque modō dēmersīs aequora rōstrīs īma petunt. Hinc uirgineae (mīrābile mōnstrum) {{versus|120}} quot prius aerātae steterant ad lītora prōrae reddunt sē totidem faciēs pontōque feruntur. Obstipuēre animīs Rutulī, conterritus ipse turbātīs Messāpus equīs, cūnctātur et amnis rauca sonāns reuocatque pedem Tiberīnus ab altō. {{versus|125}} At nōn audācī Turnō fīdūcia cessit; ultrō animōs tollit dictīs atque increpat ultrō: 'Trōiānōs haec mōnstra petunt, hīs Iuppiter ipse auxilium solitum ēripuit: nōn tēla neque ignīs exspectant Rutulōs. Ergō maria inuia Teucrīs, {{versus|130}} nec spēs ūlla fugae: rērum pars altera adēmpta est, terra autem in nostrīs manibus, tot mīlia gentēs arma ferunt Italae. Nīl mē fātālia terrent, sī qua Phrygēs prae sē iactant, respōnsa deōrum; sat fātīs Venerīque datum, tetigēre quod arua {{versus|135}} fertilis Ausoniae Trōes. Sunt et mea contrā fāta mihī, ferrō scelerātam exscindere gentem coniuge praereptā; nec sōlōs tangit Atrīdās iste dolor, sōlīsque licet capere arma Mycēnīs. 'Sed periisse semel satis est: peccāre fuisset {{versus|140}} ante satis, penitus modo nōn genus omne perōsōs fēmineum. Quibus haec mediī fīdūcia uāllī fossārumque morae, lētī discrīmina parua, dant animōs; at nōn uīdērunt moenia Trōiae Neptūnī fabricāta manū cōnsīdere in ignīs? {{versus|145}} Sed uōs, ō lēctī, ferrō quī scindere uāllum apparat et mēcum inuādit trepidantia castra? Nōn armīs mihi Volcānī, nōn mīlle carīnīs est opus in Teucrōs. Addant sē prōtinus omnēs Etrūscī sociōs. Tenebrās et inertia fūrta {{versus|150}} Palladiī caesīs lātē cūstōdibus arcis nē timeant, nec equī caecā condēmur in aluō: lūce palam certum est ignī circumdare mūrōs. Haud sibi cum Danaīs rem faxō et pūbe Pelasgā esse ferant, decimum quōs distulit Hector in annum. {{versus|155}} Nunc adeō, melior quoniam pars ācta diēī, quod superest, laetī bene gestīs corpora rēbus prōcūrāte, uirī, et pugnam spērāte parārī.' Intereā uigilum excubiīs obsīdere portās cūra datur Messāpō et moenia cingere flammīs. {{versus|160}} Bis septem Rutulī mūrōs quī mīlite seruent dēlēctī, ast illōs centēnī quemque sequuntur purpureī cristīs iuuenēs aurōque coruscī. Discurrunt uariantque uicēs, fūsīque per herbam indulgent uīnō et uertunt crātēras aēnōs. {{versus|165}} cōnlūcent ignēs, noctem cūstōdia dūcit īnsomnem lūdō. Haec super ē uāllō prōspectant Trōes et armīs alta tenent, nec nōn trepidī fōrmīdine portās explōrant pontīsque et prōpugnācula iungunt, {{versus|170}} tēla gerunt. Īnstat Mnesthēus acerque Serestus, quōs pater Aenēās, sī quandō aduersa uocārent, rēctōrēs iuuenum et rērum dedit esse magistrōs. Omnis per mūrōs legiō sortīta perīclum excubat exercetque uicēs, quod cuique tuendum est. {{versus|175}} Nīsus erat portae cūstōs, ācerrimus armīs, Hyrtacidēs, comitem Aenēae quem mīserat Īda uēnātrīx iaculō celerem leuibusque sagittīs, et iuxtā comes Euryalus, quō pulchrior alter nōn fuit Aeneadum Trōiāna neque induit arma, {{versus|180}} ōra puer prīma signāns intōnsa iuuentā. Hīs amor ūnus erat pariterque in bella ruēbant; tum quoque commūnī portam statiōne tenēbant. Nīsus ait: 'Dīne hunc ārdōrem mentibus addunt, Euryale, an sua cuique deus fit dīra cupīdō? {{versus|185}} Aut pugnam aut aliquid iamdūdum inuādere magnum mēns agitat mihi, nec placidā contenta quiēte est. Cernis quae Rutulōs habeat fīdūcia rērum: lūmina rāra micant, somnō uīnōque solūtī prōcubuēre, silent lātē loca. Percipe porrō {{versus|190}} quid dubitem et quae nunc animō sententia surgat. Aenēān accīrī omnēs, populusque patrēsque, exposcunt, mittīque uirōs quī certa reportent. Sī tibi quae poscō prōmittunt (nam mihi factī fama sat est), tumulō uideor reperīre sub illō {{versus|195}} posse uiam ad mūrōs et moenia Pallantēā.' Obstipuit magnō laudum percussus amōre Euryalus, simul hīs ārdentem adfātur amīcum: 'Mēne igitur socium summīs adiungere rēbus, Nīse, fugis? Sōlum tē in tanta perīcula mittam? {{versus|200}} Nōn ita mē genitor, bellīs adsuētus Opheltēs, Argolicum terrōrem inter Trōiaeque labōrēs sublātum ērudiit, nec tēcum tālia gessī magnanimum Aenēān et fāta extrēma secūtus: est hic, est animus lūcīs contemptor et istum {{versus|205}} quī uītā bene crēdat emī, quō tendis, honōrem.' Nīsus ad haec: 'Equidem dē tē nīl tāle uerēbar, nec fās; nōn ita mē referat tibi magnus ouantem Iuppiter aut quīcumque oculīs haec aspicit aequīs. Sed sī quis (quae multa uidēs discrīmine tālī) {{versus|210}} sī quis in aduersum rapiat cāsusue deusue, tē superesse uelim, tua uīta dignior aetās. sit quī mē raptum pugnā pretiōue redēmptum mandet humō, solita aut sī qua id Fortūna uetābit, absentī ferat īnferiās decoretque sepulcrō. {{versus|215}} Neu mātrī miserae tantī sim causa dolōris, quae tē sōla, puer, multīs ē mātribus ausa persequitur, magnī nec moenia cūrat Acestae.' Ille autem: 'Causās nēquīquam nectis inānīs nec mea iam mūtāta locō sententia cēdit. {{versus|220}} accelerēmus' ait, uigilēs simul excitat. Illī succēdunt seruantque uicēs; statiōne relictā ipse comēs Nīsō graditur rēgemque requīrunt. Cētera per terrās omnīs animālia somnō laxābant cūrās et corda oblīta labōrum: {{versus|225}} ductōrēs Teucrum prīmī, dēlēcta iuuentūs, cōnsilium summīs rēgnī dē rēbus habēbant, quid facerent quisue Aenēae iam nūntius esset. Stant longīs adnīxī hastīs et scūta tenentēs castrōrum et campī mediō. Tum Nīsus et ūnā {{versus|230}} Euryalus cōnfestim alacrēs admittier ōrant: Rem magnam pretiumque morae fore. Prīmus Iūlus accēpit trepidōs ac Nīsum dīcere iussit. Tum sīc Hyrtacidēs: 'Audīte ō mentibus aequīs Aeneadae, nēue haec nostrīs spectentur ab annīs {{versus|235}} quae ferimus. Rutulī somnō uīnōque solūtī conticuēre. Locum īnsidiīs cōnspeximus ipsī, quī patet in biuiō portae quae prōxima pontō. Interruptī ignēs āterque ad sīdera fūmus ērigitur. Sī fortūnā permittitis ūtī {{versus|240}} quaesītum Aenēān et moenia Pallantēa, mox hīc cum spoliīs ingentī caede perāctā adfore cernētis. Nec nōs uia fallit euntīs: uīdimus obscūrīs prīmam sub uāllibus urbem uēnātū adsiduō et tōtum cognōuimus amnem.' {{versus|245}} Hīc annīs grauis atque animī mātūrus Alētēs: 'Dī patriī, quōrum semper sub nūmine Trōia est, nōn tamen omnīnō Teucrōs dēlēre parātīs, cum tālīs animōs iuuenum et tam certa tulistis pectora.' Sīc memorāns umerōs dextrāsque tenēbat {{versus|250}} ambōrum et uultum lacrimīs atque ōra rigābat. 'Quae uōbīs, quae digna, uirī, prō laudibus istīs praemia posse rear soluī? Pulcherrima prīmum dī mōrēsque dabunt uestrī: tum cētera reddet āctūtum pius Aenēās atque integer aeuī {{versus|255}} Ascanius meritī tantī nōn immemor umquam.' 'Immō ego uōs, cui sōla salūs genitōre reductō,' excipit Ascanius 'per magnōs, Nīse, penātīs Assaracīque larem et cānae penetrālia Vestae obtestor, quaecumque mihī fortūna fidēsque est, {{versus|260}} in uestrīs pōnō gremiīs. Reuocāte parentem, reddite cōnspectum; nihil illō trīste receptō. Bīna dabō argentō perfecta atque aspera signīs pōcula, dēuicta genitor quae cēpit Arisbā, et tripodās geminōs, aurī duo magna talenta, {{versus|265}} crātēra antiquum quem dat Sīdōnia Dīdō. Sī uērō capere Italiam scēptrīsque potīrī contigerit uictōrī et praedae dīcere sortem, uīdistī, quō Turnus equō, quibus ībat in armis aureus; ipsum illum, clipeum cristāsque rubentīs {{versus|270}} excipiam sortī, iam nunc tua praemia, Nīse. Praetereā bis sex genitor lēctissima mātrum corpora captīuōsque dabit suaque omnibus arma, īnsuper hīs campī quod rēx habet ipse Latīnus. Tē uērō, mea quem spatiīs propiōribus aetās {{versus|275}} īnsequitur, uenerande puer, iam pectore tōtō accipiō et comitem cāsūs complector in omnīs. Nūlla meīs sine tē quaeretur glōria rēbus: seu pācem seu bella geram, tibi maxima rērum uerbōrumque fidēs.' Contrā quem tālia fātur {{versus|280}} Euryalus: 'Mē nūlla diēs tam fortibus ausīs dissimilem arguerit; tantum fortūna secunda haud aduersa cadat. Sed tē super omnia dōna ūnum ōrō: genetrix Priamī dē gente uetustā est mihi, quam miseram tenuit nōn Īlia tellūs {{versus|285}} mēcum excedentem, nōn moenia rēgis Acestae. hanc ego nunc ignāram huius quodcumque perīclī inque salūtātam linquō (nōx et tua testis dextera), quod nequeam lacrimās perferre parentis. At tū, ōrō, sōlāre inopem et succurre relictae. {{versus|290}} Hanc sine mē spem ferre tuī, audentior ībō in cāsūs omnīs.' Percussa mente dedēre Dardanidae lacrimās, ante omnīs pulcher Iūlus, atque animum patriae strinxit pietātis imāgō. Tum sīc effātur: {{versus|295}} 'Spondē digna tuīs ingentibus omnia coeptīs. Namque erit ista mihī genetrīx nōmenque Creūsae sōlum dēfuerit, nec partum grātia tālem parua manet. Cāsūs factum quīcumque sequentur, per caput hōc iūrō, per quod pater ante solēbat: {{versus|300}} quae tibi polliceor reducī rēbusque secundīs, haec eadem mātrīque tuae generīque manēbunt.' Sīc ait inlacrimāns; umerō simul exuit ēnsem aurātum, mīrā quem fēcerat arte Lycāōn Cnōsius atque habilem uāgīnā aptārat eburnā. {{versus|305}} Dat Nīsō Mnesthēus pellem horrentisque leōnis exuuiās, galeam fīdus permūtat Alētēs. Prōtinus armātī incēdunt; quōs omnis euntīs prīmōrum manus ad portās, iuuenumque senumque, prōsequitur uōtīs. Nec nōn et pulcher Iūlus, {{versus|310}} ante annōs animumque gerēns cūramque uirīlem, multa patrī mandāta dabat portanda; sed aurae omnia discerpunt et nūbibus inrita dōnant. Ēgressī superant fossās noctisque per umbram castra inīmica petunt, multīs tamen ante futūrī {{versus|315}} exitiō. Passim somnō uīnōque per herbam corpora fūsa uident, arrēctōs lītore currūs, inter lōra rotāsque uirōs, simul arma iacēre, uīna simul. Prior Hyrtacidēs sīc ōre locūtus: 'Euryale, audendum dextrā: nunc ipsa uocat rēs. {{versus|320}} Hāc iter est. Tū, nē qua manus sē attollere nōbīs ā tergō possit, cūstōdī et consule longē; haec ego uasta dabō et lātō tē līmite dūcam.' Sīc memorat uōcemque premit, simul ēnse superbum Rhamnētem adgreditur, quī forte tapētibus altīs {{versus|325}} exstrūctus tōtō prōflābat pectore somnum, rēx īdem et rēgī Turnō grātissimus augur, sed nōn auguriō potuit dēpellere pestem. Trīs iuxta famulōs temere inter tēla iacentīs armigerumque Remī premit aurīgamque sub ipsīs {{versus|330}} nactus equīs ferrōque secat pendentia colla. Tum caput ipsī aufert dominō truncumque relinquit sanguine singultantem; ātrō tepefacta cruōre terra torīque madent. Nec nōn Lamyrumque Lamumque et iuuenem Serrānum, illā quī plūrima nocte {{versus|335}} lūserat, īnsignis faciē, multōque iacēbat membra deō uictus fēlīx, sī prōtinus illum aequasset noctī lūdum in lūcemque tulisset: impāstus ceu plēna leō per ouīlia turbāns (suādet enim uēsāna famēs) manditque trahitque {{versus|340}} molle pecus mūtumque metū, fremit ōre cruentō. Nec minor Euryalī caedēs; incēnsus et ipse perfurit ac multam in mediō sine nōmine plēbem, Fādumque Herbēsumque subit Rhoetumque Abarimque ignārōs; Rhoetum uigilantem et cūncta uidentem, {{versus|345}} sed magnum metuēns sē post crātēra tegēbat. pectore in aduersō tōtum cui comminus ēnsem condidit adsurgentī et multā morte recēpit. Purpuream uomit ille animam et cum sanguine mixtā uīna refert moriēns, hīc fūrtō feruidus īnstat. {{versus|350}} Iamque ad Messāpī sociōs tendēbat; ibi ignem dēficere extrēmum et religātōs rīte uidēbat carpere grāmen equōs, breuiter cum tālia Nīsus (sensit enim nimiā caede atque cupīdine ferrī) 'Absistāmus' ait, 'nam lūx inimīca propinquat. {{versus|355}} poenārum exhaustum satis est, uia facta per hostīs.' Multa uirum solidō argentō perfecta relinquunt armaque crātērāsque simul pulchrōsque tapētās. Euryalus phalerās Rhamnētis et aurea bullīs cingula, Tīburtī Remulō dītissimus ōlim {{versus|360}} quae mittit dōna, hospitiō cum iungeret absēns, Caedicus; ille suō moriēns dat habēre nepōtī; post mortem bellō Rutulī pugnāque potītī: haec rapit atque umerīs nēquīquam fortibus aptat. tum galeam Messāpī habilem cristīsque decōram {{versus|365}} induit. Excēdunt castrīs et tūta capessunt. Intereā praemissī equitēs ex urbe Latīnā, cētera dum legiō campīs īnstrūcta morātur, ībant et Turnō rēgī respōnsa ferēbant, ter centum, scūtātī omnēs, Volcēnte magistrō. {{versus|370}} Iamque propinquābant castrīs mūrōsque subībant cum procul hōs laeuō flectentīs līmite cernunt, et galea Euryalum sublustrī noctīs in umbrā prōdidit immemorem radiīsque aduersa refulsit. Haud temere est uīsum. Conclāmat ab agmine Volcēns: {{versus|375}} 'Stāte, uirī. Quae causa uiae? Quīue estis in armīs? Quōue tenētis iter?' Nihil illī tendere contrā, sed celerāre fugam in siluās et fīdere noctī. Obiciunt equitēs sēsē ad dīuortia nōta hinc atque hinc, omnemque aditum cūstōde corōnant. {{versus|380}} Silua fuit lātē dūmīs atque īlice nigra horrida, quam dēnsī complērant undique sentēs; rāra per occultōs lūcēbat sēmita callīs. Euryalum tenebrae rāmōrum onerōsaque praeda impediunt, fallitque timor regiōne uiārum. {{versus|385}} Nīsus abit; iamque imprūdēns ēuāserat hostīs atque locōs quī post Albae dē nōmine dictī Albānī (tum rēx stabula alta Latīnus habēbat), ut stetit et frūstrā absentem respexit amīcum: 'Euryale īnfēlīx, quā tē regiōne relīquī? {{versus|390}} Quāue sequar?' Rūrsus perplexum iter omne reuoluēns fallācis siluae simul et uestīgia retrō obseruāta legit dūmīsque silentibus errat. Audit equōs, audit strepitūs et signa sequentum; nec longum in mediō tempus, cum clāmor ad aurīs {{versus|395}} peruenit ac uidet Euryalum, quem iam manus omnis fraude locī et noctīs, subitō turbante tumultū, oppressum rapit et cōnantem plūrima frūstrā. Quid faciat? Quā uī iuuenem, quibus audeat armīs ēripere? An sēsē mediōs moritūrus in ēnsēs {{versus|400}} inferat et pulchram properet per uulnera mortem? Ōcius adductō torquet hastīle lacertō suspiciēns altam Lūnam et sīc uōce precātur: 'Tū, dea, tū praesēns nostrō succurre labōrī, astrōrum decus et nemorum Lātōnia cūstōs. {{versus|405}} Sī qua tuīs umquam prō mē pater Hyrtacus ārīs dōna tulit, sī qua ipse meīs uēnātibus auxī suspendīue tholō aut sacra ad fastīgia fīxī, hunc sine mē turbāre globum et rege tēla per aurās.' Dīxerat et tōtō cōnīxus corpore ferrum {{versus|410}} cōnicit. Hasta uolāns noctīs dīuerberat umbrās et uenit āuersī in tergum Sulmōnis ibīque frangitur, ac fissō trānsit praecordia lignō. Uoluitur ille uomēns calidum dē pectore flūmen frīgidus et longīs singultibus īlia pulsat. {{versus|415}} Dīuersī circumspiciunt. Hōc ācrior īdem ecce aliud summā tēlum librābat ab aure. Dum trepidant, it hasta Tagō per tempus utrumque strīdēns trāiectōque haesit tepefācta cerebrō. Saeuit atrōx Volcēns nec tēlī conspicit usquam {{versus|420}} auctōrem nec quō sē ārdēns immittere possit. 'Tū tamen intereā calidō mihi sanguine poenās persoluēs ambōrum' inquit; simul ēnse reclūsō ībat in Euryalum. Tum uērō exterritus, āmēns, conclāmat Nīsus nec sē cēlāre tenebrīs {{versus|425}} amplius aut tantum potuit perferre dolōrem: 'Mē, mē, adsum quī fēcī, in mē conuertite ferrum, ō Rutulī! Mea fraus omnis, nihil iste nec ausus nec potuit; caelum hōc et cōnscia sīdera testor; tantum īnfēlīcem nimium dīlēxit amīcum.' {{versus|430}} Tālia dicta dabat, sed uīribus ēnsis adāctus trānsadigit costās et candida pectora rumpit. Uoluitur Euryalus lētō, pulchrōsque per artūs it cruor inque umerōs ceruīx conlāpsa recumbit: purpureus uelutī cum flōs succīsus arātrō {{versus|435}} languēscit moriēns, lassōue papauera collō dēmīsēre caput pluuiā cum forte grauantur. At Nīsus ruit in mediōs sōlumque per omnīs Volcentem petit, in sōlō Volcente morātur. Quem circum glomerātī hostēs hinc comminus atque hinc {{versus|440}} prōturbant. Īnstat nōn sētius ac rotat ēnsem fulmineum, dōnec Rutulī clāmantis in ōre condidit aduersō et moriēns animam abstulit hostī. Tum super exanimum sēsē prōiēcit amīcum cōnfossus, placidāque ibi dēmum morte quiēuit. {{versus|445}} Fortūnātī ambō! Sī quid mea carmina possunt, nūlla diēs umquam memorī uōs eximet aeuō, dum domus Aenēae Capitōlī immōbile saxum accolet imperiumque pater Rōmānus habēbit. Victōrēs praedā Rutulī spoliīsque potītī {{versus|450}} Volcentem exanimum flentēs in castra ferēbant. Nec minor in castrīs lūctūs Rhamnēte repertō exsanguī et prīmīs ūnā tot caede perēmptīs, Serrānōque Numāque. Ingēns concursus ad ipsa corpora sēminecēsque uirōs, tepidāque recentem {{versus|455}} caede locum et plēnō spūmantīs sanguine rīuōs. Agnōscunt spoliā inter sē galeamque nitentem Messāpī et multō phalerās sūdōre receptās. Et iam prīma nouō spargēbat lūmine terrās Tīthōnī croceum linquēns Aurōra cubīle. {{versus|460}} Iam sōle īnfūsō, iam rēbus lūce retēctīs Turnus in arma uirōs armīs circumdatus ipse suscitat: aerātāsque aciēs in proelia cōgunt, quisque suōs, uariīsque acuunt rūmōribus īrās. Quīn ipsa arrēctīs (uīsū miserābile) in hastīs {{versus|465}} praefīgunt capita et multō clāmōre sequuntur Euryalī et Nīsī. Aeneadae dūrī mūrōrum in parte sinistrā opposuēre aciem (nam dextera cingitur amnī), ingentīsque tenent fossās et turribus altīs {{versus|470}} stant maestī; simul ōra uirum praefīxa mouēbant nōta nimīs miserīs ātrōque fluentia tābō. Intereā pauidam uolitāns pennāta per urbem nuntia Fāma ruit mātrīsque adlābitur aurīs Euryalī. At subitus miserae calor ossa relīquit, {{versus|475}} excussī manibus radiī reuolūtaque pēnsa. Ēuolat īnfēlīx et fēmineō ululātū scissa comam mūrōs āmēns atque agmina cursū prīma petit, nōn illa uirum, nōn illa perīclī tēlōrumque memor, caelum dehinc questibus implet: {{versus|480}} 'Hunc ego tē, Euryale, aspiciō? Tūne ille senectae sēra meae requiēs, potuistī linquere sōlam, crūdēlis? Nec tē sub tanta perīcula missum adfārī extrēmum miserae data cōpia mātrī? heu, terrā ignōtā canibus data praeda Latīnīs {{versus|485}} ālitibusque iacēs! Nec tē tua fūnere māter prōdūxī pressīue oculōs aut uulnera lāuī, ueste tegēns tibi quam noctēs festīna diēsque urgēbam, et tēlā cūrās sōlābar anīlīs. Quō sequar? Aut quae nunc artūs āuulsaque membra {{versus|490}} et fūnus lacerum tellūs habet? Hōc mihi dē tē, nāte, refērs? Hōc sum terrāque marīque secūtā? Fīgite mē, sī qua est pietās, in mē omnia tēla cōnicite, ō Rutulī, mē prīmam absūmite ferrō; aut tū, magne pater dīuum, miserēre, tuōque {{versus|495}} inuīsum hōc dētrūde caput sub Tartara tēlō, quandō aliter nequeō crūdēlem abrumpere uītam.' Hōc flētū concussī animī, maestusque per omnīs it gemitus, torpent infrāctae ad proelia uīrēs. Illam incendentem lūctūs Īdaeus et Actor {{versus|500}} Īlioneī monitū et multum lacrimantis Iūlī corripiunt interque manūs sub tēcta repōnunt. At tuba terribilem sonitum procul aere canōrō increpuit, sequitur clāmor caelumque remūgit. Accelerant āctā pariter testūdine Volscī {{versus|505}} et fossās implēre parant ac uellere uāllum; quaerunt pars aditum et scālīs ascendere mūrōs, quā rāra est aciēs interlūcetque corōna nōn tam spissa uirīs. Tēlōrum effundere contra omne genus Teucrī ac dūrīs dētrūdere contīs, {{versus|510}} adsuētī longō mūrōs dēfendere bellō. Saxa quoque īnfēstō uoluēbant pondere, sī quā possent tēctam aciem perrumpere, cum tamen omnīs ferre iuuet subter dēnsā testūdine cāsūs. Nec iam sufficiunt. Nam quā globus imminet ingēns, {{versus|515}} immānem Teucrī mōlem uoluuntque ruuntque, quae strāuit Rutulōs lātē armōrumque resoluit tegmina. Nec cūrant caecō contendere Mārte amplius audācēs Rutulī, sed pellere uāllō missilibus certant. {{versus|520}} Parte aliā horrendus uīsū quassābat Etrūscam pīnum et fūmiferōs īnfert Mēzentius ignīs; at Messāpus equum domitor, Neptūnia prōlēs, rescindit uāllum et scālās in moenia poscit. Vōs, ō Calliopē, precor, aspīrāte canentī {{versus|525}} quās ibi tum ferrō strāgēs, quae fūnera Turnus ēdiderit, quem quisque uirum dēmīserit Orcō, et mēcum ingentīs ōrās ēuoluite bellī et meministis enim dīvae et memorāre potestis. Turris erat uastō suspectū et pontibus altīs, {{versus|530}} opportūna locō, summīs quam uīribus omnēs expugnāre Italī summāque ēuertere opum uī certābant, Trōes contrā dēfendere saxīs perque cauās dēnsī tēlā intorquēre fenestrās. Prīnceps ārdentem coniēcit lampada Turnus {{versus|535}} et flammam adfīxit laterī, quae plūrima uentō corripuit tabulās et postibus haesit adēsīs. Turbātī trepidāre intus frūstrāque malōrum uelle fugam. Dum sē glomerant retrōque resīdunt in partem quae peste caret, tum pondere turris {{versus|540}} prōcubuit subitō et caelum tonat omne fragōre. Sēminecēs ad terram immānī mōle secūtā confīxīque suīs tēlīs et pectora dūrō trānsfossī lignō ueniunt. Uix ūnus Helēnor et Lycus ēlāpsī; quōrum prīmaeuus Helēnor, {{versus|545}} Maeoniō rēgī quem serua Licȳmnia fūrtim sustulerat uetitīsque ad Trōiam mīserat armīs, ēnse leuis nūdō parmāque inglōrius albā. Isque ubi sē Turnī media inter mīlia uīdit, hinc aciēs atque hinc aciēs astāre Latīnās, {{versus|550}} ut fera, quae dēnsā uēnantum saepta corōnā contrā tēla furit sēsēque haud nescia mortī inicit et saltū suprā uēnābula fertur: haud aliter iuuenis mediōs moritūrus in hostīs inruit et quā tēla uidet dēnsissima tendit. {{versus|555}} At pedibus longē melior Lycus inter et hostīs inter et arma fugā mūrōs tenet, altaque certat prēndere tēcta manū sociumque attingere dextrās. Quem Turnus pariter cursū tēlōque secūtus increpat hīs uictor: 'Nostrāsne ēuādere, dēmēns, {{versus|560}} spērāstī tē posse manūs?' Simul arripit ipsum pendentem et magnā mūrī cum parte reuellit: quālis ubi aut leporem aut candentī corpore cycnum sustulit alta petēns pedibus Iouis armiger uncīs, quaesītum aut mātrī multīs bālātibus agnum {{versus|565}} Mārtius ā stabulīs rapuit lupus. Undique clāmor tollitur: inuādunt et fossās aggere complent, ārdentīs taedās aliī ad fastīgia iactant. Īlioneus saxō atque ingentī fragmine montis Lūcetium portae subeuntem ignīsque ferentem, {{versus|570}} Ēmathiōna Liger, Corynaeum sternit Asīlās, hīc iaculō bonus, hīc longē fallente sagittā, Ortygium Caeneus, uictōrem Caenea Turnus, Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque et Sagarim et summīs stantem prō turribus Īdan, {{versus|575}} Prīuernum Capys. Hunc prīmō leuis hasta Themillae strīnxerat, ille manum prōiectō tegmine dēmēns ad uulnus tulit; ergō ālīs adlāpsa sagitta et laeuō īnfīxa est laterī, manus abditaque intus spīrāmenta animae lētālī uulnere rūpit. {{versus|580}} Stābat in ēgregiīs Arcentis fīlius armīs pictus acū chlamydem et ferrūgine clārus Hibērā, īnsignis faciē, genitor quem mīserat Arcēns ēductum Mārtis lūcō Sȳmaethia circum flūmina, pinguis ubi et plācābilis āra Palīcī: {{versus|585}} strīdentem fundam positis Mēzentius hastīs ipse ter adductā circum caput ēgit habēnā et mediā aduersī liquefactō tempora plumbō diffidit ac multā porrēctum extendit harēnā. Tum prīmum bellō celerem intendisse sagittam {{versus|590}} dīcitur ante ferās solitus terrēre fugācīs Ascanius, fortemque manū fūdisse Numānum, cui Remulō cognōmen erat, Turnīque minōrem germānam nūper thalamō sociātus habēbat. Is prīmam ante aciem digna atque indigna relātū {{versus|595}} uōciferāns tumidusque nouō praecordia rēgnō ībat et ingentem sēsē clāmōre ferēbat: 'Nōn pudet obsidiōne iterum uāllōque tenērī, bis captī Phrygēs, et mortī praetendere mūrōs? Ēn quī nostra sibī bellō cōnūbia poscunt! {{versus|600}} Quis deus Italiam, quae uōs dēmentia adēgit? Nōn hīc Ātrīdae nec fandī fictor Ulixēs: dūrum ā stirpe genus nātōs ad flūmina prīmum dēferimus saeuōque gelū dūrāmus et undīs; uēnātū inuigilant puerī siluāsque fatīgant, {{versus|605}} flectere lūdus equōs et spīcula tendere cornū. At patiēns operum paruōque adsuēta iuuentūs aut rāstrīs terram domat aut quatit oppida bellō. Omne aeuum ferrō teritur, uersāque iuuencum terga fatīgāmus hastā, nec tarda senectūs {{versus|610}} dēbilitat uīrīs animī mūtatque uigōrem: cānitiem galeā premimus, semperque recentīs comportāre iuuat praedās et uīuere raptō. Uōbīs picta crocō et fulgentī mūrice uestis, dēsidiae cordī, iuuat indulgēre chorēīs, {{versus|615}} et tunicae manicās et habent redimīcula mitrae. Ō uērē Phrygiae, neque enim Phryges, īte per alta Dindyma, ubi adsuētīs biforem dat tībia cantum. Tympana uōs buxusque uocat Berecyntia Mātris Īdaeae; sinite arma uirīs et cēdite ferrō.' {{versus|620}} Tālia iactantem dictīs ac dīra canentem nōn tulit Ascanius, neruōque obuersus equīnō contendit tēlum dīuersaque bracchia dūcēns cōnstitit, ante Iouem supplex per uōta precātus: 'Iuppiter omnipotēns, audācibus adnue coeptīs. {{versus|625}} Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dōna, et statuam ante ārās aurāta fronte iuuencum candentem pariterque caput cum mātre ferentem, iam cornū petat et pedibus quī spargat harēnam.' Audiit et caelī genitor dē parte serēnā {{versus|630}} intonuit laeuum, sonat ūnā fātifer arcus. Effugit horrendum strīdēns adducta sagitta perque caput Remulī uenit et caua tempora ferrō trāicit. 'Ī, uerbīs uirtūtem inlūde superbīs! Bis captī Phryges haec Rutulīs respōnsa remittunt': {{versus|635}} Hōc tantum Ascanius. Teucrī clāmōre sequuntur laetitiāque fremunt animōsque ad sīdera tollunt. Aetheriā tum forte plagā crīnītus Apollō dēsuper Ausoniās aciēs urbemque uidēbat nūbe sedēns, atque hīs uictōrem adfātur Iūlum: {{versus|640}} 'macte nouā uirtūte, puer, sīc ītur ad astra, dīs genite et genitūre deōs. Iūre omnia bella gente sub Assaracī fātō uentūra resīdent, nec tē Trōia capit.' Simul haec effātus ab altō aethere sē mittit, spīrantīs dīmouet aurās {{versus|645}} Ascaniumque petit; fōrmā tum uertitur ōris antīquum in Būtēn. Hīc Dardaniō Anchīsae armiger ante fuit fīdusque ad līmina cūstōs; tum comitem Ascaniō pater addidit. Ībat Apollō omnia longaeuō similis uōcemque colōrem- {{versus|650}} que et crīnīs albōs et saeua sonōribus arma, atque hīs ārdentem dictīs adfātur Iūlum: 'Sīt satis, Aenīdē, tēlīs impūne Numānum oppetiisse tuīs. Prīmam hanc tibi magnus Apollō concēdit laudem et paribus nōn inuidet armīs; {{versus|655}} cētera parce, puer, bellō.' Sīc orsus Apollō mortālīs mediō aspectūs sermōne relīquit et procul in tenuem ex oculīs ēuānuit auram. Agnōuēre deum procerēs dīuīnaque tēla Dardanidae pharetramque fugā sēnsēre sonantem. {{versus|660}} Ergō auidum pugnae dictīs ac nūmine Phoebī Ascanium prohibent, ipsī in certāmina rūrsus succēdunt animāsque in aperta perīcula mittunt. It clāmor tōtīs per prōpugnācula mūrīs, intendunt ācrīs arcūs āmentaque torquent. {{versus|665}} Sternitur omne solum tēlīs, tum scūta cauaeque dant sonitum flīctū galeae, pugna aspera surgit: quantus ab occāsū ueniēns pluuiālibus Haedīs uerberat imber humum, quam multā grandine nimbī in uada praecipitant, cum Iuppiter horridus Austrīs {{versus|670}} torquet aquōsam hiemem et caelō caua nūbila rumpit. Pandarus et Bitiās, Īdaeō Alcānore crētī, quōs Iouis ēdūxit lūcō siluestris Iaera abietibus iuuenēs patriīs et montibus aequōs, portam, quae ducis imperiō commissa, reclūdunt {{versus|675}} frētī armīs, ultrōque inuītant moenibus hostem. Ipsī intus dextrā ac laeuā prō turribus astant armātī ferrō et cristīs capita alta coruscī: quālēs āeriae līquentia flūmina circum sīue Padī rīpīs Athesim seu propter amoenum {{versus|680}} cōnsurgunt geminae quercūs intōnsaque caelō attollunt capita et sublīmī uertice nūtant. Inrumpunt aditūs Rutulī ut uīdēre patentīs: continuō Quercēns et pulcher Aquīculus armīs et praeceps animī Tmarus et Māuortius Haemōn {{versus|685}} agminibus tōtis aut uersī terga dedēre aut ipsō portae posuēre in līmine uītam. Tum magis incrēscunt animīs discordibus īrae, et iam collēctī Trōes glomerantur eōdem et cōnferre manum et prōcurrere longius audent. {{versus|690}} Ductōrī Turnō dīuersā in parte furentī turbantīque uirōs perfertur nūntius, hostem feruere caede nouā et portās praebēre patentīs. Dēserit inceptum atque immānī concitus īrā Dardaniam ruit ad portam frātrēsque superbōs. {{versus|695}} Et prīmum Antiphatēn (is enim sē prīmus agēbat), Thēbānā dē mātre nothum Sarpēdonis altī, coniectō sternit iaculō: uolat Itala cornūs āera per tenerum stomachōque īnfīxa sub altum pectus abit; reddit specus ātrī uulneris undam {{versus|700}} spūmantem, et fīxō ferrum in pulmōne tepēscit. Tum Meropēm atque Erymanta manū, tum sternit Aphidnum, tum Bitiān ārdentem oculīs animīsque frementem, nōn iaculō (neque enim iaculō uītam ille dedisset), sed magnum strīdēns contorta phalārica uēnit {{versus|705}} fulminis ācta modō, quam nec duō taurea terga nec duplicī squāmā lōrīca fidēlis et aurō sustinuit; cōnlāpsa ruunt immānia membra, dat tellūs gemitum et clipeum super intonat ingēns. Tālis in Euboicō Bāiārum lītore quondam {{versus|710}} saxea pīla cadit, magnīs quam mōlibus ante cōnstrūctam pontō iaciunt, sīc illa ruīnam prōna trahit penitusque uadīs inlīsa recumbit; miscent sē maria et nigrae attolluntur harēnae, tum sonitū Prochyta alta tremit dūrumque cubīle {{versus|715}} Īnarimē Iouis imperiīs imposta Typhoeō. Hīc Mārs armipotēns animum uīrīsque Latīnīs addidit et stimulōs ācrīs sub pectore uertit, immīsitque Fugam Teucrīs ātrumque Timōrem. Undique conueniunt, quoniam data cōpia pugnae, {{versus|720}} bellātorque animō deus incidit. Pandarus, ut fūsō germānum corpore cernit et quō sit fortūna locō, quī cāsus agat rēs, portam uī multa conuersō cardine torquet obnīxus lātīs umerīs, multōsque suōrum {{versus|725}} moenibus exclūsōs dūrō in certāmine linquit; ast aliōs sēcum inclūdit recipitque ruentīs, dēmēns, quī Rutulum in mediō nōn agmine rēgem uīderit inrumpentem ultrōque inclūserit urbī, immānem uelutī pecora inter inertia tīgrim. {{versus|730}} Continuō noua lūx oculīs effulsit et arma horrendum sonuēre, tremunt in uertice cristae sanguineae clipeōque micantia fulmina mittit. Agnōscunt faciem inuīsam atque immānia membra turbātī subitō Aeneadae. Tum Pandarus ingēns {{versus|735}} ēmicat et mortis frāternae feruidus īrā effātur: 'Nōn haec dōtālis rēgia Amātae, nec mūrīs cohibet patriīs media Ardea Turnum. Castra inimīca uidēs, nūlla hinc exīre potestās.' Ollī subrīdēns sēdātō pectore Turnus: {{versus|740}} 'Incipe, sī qua animō uirtūs, et cōnsere dextram, hīc etiam inuentum Priamō narrābis Achillem.' Dīxerat. Ille rudem nōdīs et cortice crūdō intorquet summīs adnīxus uīribus hastam; excēpēre aurae, uulnus Sāturnia Iūnō {{versus|745}} dētorsit ueniēns, portaeque īnfīgitur hastā. 'At nōn hōc tēlum, mea quod uī dextera uersat, effugiēs, neque enim is tēlī nec uulneris auctor': sīc ait, et sublātum altē cōnsurgit in ēnsem et mediam ferrō gemina inter tempora frontem {{versus|750}} dīuidit impūbīsque immānī uulnere mālās. Fit sonus, ingentī concussa est pondere tellūs; conlāpsōs artus atque arma cruenta cerebrō sternit humī moriēns, atque illī partibus aequīs hūc caput atque illūc umerō ex utrōque pependit. {{versus|755}} Diffugiunt uersī trepidā formīdine Trōes, et sī continuō uictōrem ea cūra subisset, rumpere claustra manū sociōsque immittere portīs, ultimus ille diēs bellō gentīque fuisset. Sed furor ārdentem caedīsque īnsāna cupīdō {{versus|760}} ēgit in aduersōs. Principiō Phalerim et succīsō poplite Gȳgēn excipit, hinc raptās fugientibus ingerit hastās in tergum, Iūnō uīrīs animumque ministrat. Addit Halyn comitem et cōnfīxā Phēgea parmā, {{versus|765}} ignārōs deinde in mūrīs Mārtemque cientīs Alcandrumque Haliumque Noēmonaque Prytanimque. Lyncea tendentem contrā sociōsque uocantem uibranti gladiō cōnīxus ab aggere dexter occupat, huic ūnō dēiectum comminus ictū {{versus|770}} cum galeā longē iacuit caput. Inde ferārum uastātōrem Amycum, quō nōn fēlīcior alter unguere tēla manū ferrumque armāre uenēnō, et Clytium Aeolidēn et amīcum Crēthea Mūsis, Crēthea Mūsārum comitem, cui carmina semper {{versus|775}} et citharae cordī numerōsque intendere neruīs, semper equōs atque arma uirum pugnāsque canēbat. Tandem ductōrēs audītā caede suōrum conueniunt Teucrī, Mnēstheus ācerque Serestus, pālantīsque uident sociōs hostemque receptum. {{versus|780}} Et Mnēstheus: 'quō deinde fugam, quō tenditis?' inquit. 'Quōs aliōs mūrōs, quaeue ultrā moenia habētis? ūnus homō et uestrīs, ō cīuēs, undique saeptus aggeribus tantās strāgēs impūne per urbem ēdiderit? Iuuenum prīmōs tot mīserit Orcō? {{versus|785}} Nōn īnfēlīcis patriae ueterumque deōrum et magnī Aenēae, sēgnēs, miseretque pudetque?' Tālibus accēnsī firmantur et agmine dēnsō cōnsistunt. Turnus paulātim excēdere pugnā et fluuium petere ac partem quae cingitur undā. {{versus|790}} Ācrius hōc Teucrī clāmōre incumbere magnō et glomerāre manum, ceu saeuum turba leōnem cum tēlīs premit īnfēnsīs; at territus ille, asper, acerba tuēns, retrō redit et neque tergā īra dare aut uirtus patitur, nec tendere contrā {{versus|795}} ille quidem hōc cupiēns potis est per tēla uirōsque. Haud aliter retrō dubius uestīgia Turnus improperāta refert et mēns exaestuat īrā. Quīn etiam bis tum mediōs inuāserat hostīs, bis cōnfūsa fugā per mūrōs agmina uertit; {{versus|800}} sed manus ē castrīs properē coit omnis in ūnum nec contrā uīrīs audet Sāturnia Iūnō sufficere; āeriam caelō nam Iuppiter Īrim dēmīsit germānae haud mollia iussa ferentem, nī Turnus cēdat Teucrōrum moenibus altīs. {{versus|805}} Ergō nec clipeō iuuenis subsistere tantum nec dextrā ualet, iniectis sīc undique tēlīs obruitur. Strepit adsiduō caua tempora circum tinnītū galeā et saxīs solida aera fatiscunt discussaeque iubae, capitī nec sufficit umbō {{versus|810}} ictibus; ingeminant hastīs et Trōes et ipse fulmineus Mnēstheus. Tum tōtō corpore sūdor līquitur et piceum (nec respīrāre potestās) flūmen agit, fessōs quatit aeger anhēlitus artūs. Tum dēmum praeceps saltū sēsē omnibus armīs {{versus|815}} in fluuium dedit. Ille suō cum gurgite flāuō accēpit uenientem ac mollibus extulit undīs et laetum sociīs ablūtā caede remīsit. </poem> {{Liber |Ante= Liber VIII |AnteNomen= Aeneis/Liber VIII |Post= Liber X |PostNomen= Aeneis/Liber X }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid (Dryden)/Book IX]] [[it:Eneide/Libro nono]] [[pt:Eneida Brazileira/IX]] 6fdbqtp1etbal8tudqkwemixddw0hak 0 3256 282732 278829 2026-10-05T20:14:08Z Saumache 27923 282732 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber X }} <div class="verse"> {{Liber |Ante= Liber IX |AnteNomen= Aeneis/Liber IX |Post= Liber XI |PostNomen= Aeneis/Liber XI }} <poem> Panditur intereā domus omnipotentis Olympī{{r|0|}} conciliumque uocat dīuum pater atque hominum rēx sīdeream in sēdem, terrās unde arduus omnīs castraque Dardanidum aspectat populōsque Latīnōs. Cōnsīdunt tēctīs bipatentibus, incipit ipse: {{versus|5}} 'Caelicolae magnī, quianam sententia uōbīs uersa retrō tantumque animīs certātis inīquīs? Abnueram bellō Italiam concurrere Teucrīs. Quae contrā uetitum discordia? Quis metus aut hōs aut hōs arma sequī ferrumque lacessere suāsit? {{versus|10}} Adueniet iūstum pugnae (nē arcessite) tempus, cum fera Karthāgō Rōmānīs arcibus ōlim exitium magnum atque Alpīs immittet apertās: tum certāre odiīs, tum rēs rapuisse licēbit. Nunc sinite et placitum laetī compōnite foedus.' {{versus|15}} Iuppiter haec paucīs; at nōn Venus aurea contrā pauca refert: 'Ō pater, ō hominum rērumque aeterna potestās (namque aliud quid sit quod iam implōrāre queāmus?), cernis ut īnsultent Rutulī, Turnusque ferātur {{versus|20}} per mediōs īnsignis equīs tumidusque secundō Mārte ruat? Nōn clausa tegunt iam moenia Teucrōs; quīn intrā portās atque ipsīs proelia miscent aggeribus mūrōrum et inundant sanguine fossae. Aenēās ignārus abest. Numquamne leuārī {{versus|25}} obsidiōne sinēs? Mūrīs iterum imminet hostis nāscentis Trōiae nec nōn exercitus alter, atque iterum in Teucrōs Aetōlīs surgit ab Arpīs Tȳdīdēs. Equidem crēdō, mea uulnera restant et tua prōgeniēs mortālia dēmoror arma. {{versus|30}} Sī sine pāce tuā atque inuītō nūmine Trōes Italiam petiēre, luant peccāta neque illōs iūueris auxiliō; sīn tot respōnsa secūtī quae superī mānēsque dabant, cūr nunc tua quisquam uertere iussa potest aut cūr noua condere fāta? {{versus|35}} Quid repetam exustās Erycīnō in lītore classīs, quid tempestātum rēgem uentōsque furentīs Aeoliā excītōs aut āctam nūbibus Īrim? Nunc etiam mānīs (haec intemptāta manēbat sors rērum) mouet et superīs immissa repente {{versus|40}} Allēctō mediās Italum bacchāta per urbēs. Nīl super imperiō moueor. Spērāuimus ista, dum fortūna fuit. Uincant, quōs uincere māuīs. Sī nūlla est regiō Teucrīs quam det tua coniūnx dūra, per ēuersae, genitor, fūmantia Trōiae {{versus|45}} excidia obtestor: liceat dīmittere ab armīs incolumem Ascanium, liceat superesse nepōtem. Aenēās sānē ignōtīs iactētur in undīs et quācumque uiam dederit Fortūna sequātur: hunc tegere et dīrae ualeam subdūcere pugnae. {{versus|50}} Est Amathūs, est celsa mihī Paphus atque Cythēra Īdaliaeque domus: positīs inglōrius armīs exigat hīc aeuum. Magnā diciōne iubētō Karthāgō premat Ausoniam; nihil urbibus inde obstābit Tyriīs. Quid pestem ēuādere bellī {{versus|55}} iūuit et Argolicōs medium fūgisse per ignīs totque maris uastaeque exhausta perīcula terrae, dum Latium Teucrī recidīuaque Pergama quaerunt? Nōn satius cinerēs patriae īnsēdisse suprēmōs atque solum quō Trōia fuit? Xanthum et Simoēnta {{versus|60}} redde, ōrō, miserīs iterumque reuoluere cāsūs dā, pater, Īliacōs Teucrīs.' Tum rēgia Iūnō ācta furōre grāuī: 'Quid mē alta silentia cōgis rumpere et obductum uerbīs uulgāre dolōrem? Aenēān hominum quisquam dīuumque subēgit {{versus|65}} bella sequī aut hostem rēgī sē īnferre Latīnō? Italiam petiit fātīs auctōribus, estō, Cassandrae impulsus furiīs: num linquere castra hortātī sumus aut uītam committere uentīs? Num puerō summam bellī, num crēdere mūrōs, {{versus|70}} Tyrrhēnamque fidem aut gentīs agitāre quietās? Quis deus in fraudem, quae dūra potentia nostra ēgit? Ubi hīc Iūnō dēmissaue nūbibus Īrīs? Indignum est Italōs Trōiam circumdare flammīs nāscentem et patriā Turnum cōnsistere terrā, {{versus|75}} cui Pīlumnus auus, cui dīua Venīlia māter: quid face Trōiānōs ātrā uim ferre Latīnīs, arua aliēna iugō premere atque āuertere praedās? Quid socerōs legere et gremiīs abdūcere pactās, pacem ōrāre manū, praefīgere puppibus arma? {{versus|80}} Tū potes Aenēān manibus subdūcere Grāium prōque uirō nebulam et uentōs obtendere inānīs, et potes in totidem classem conuertere nymphās: nōs aliquid Rutulōs contrā iūuisse nefandum est? "Aenēās ignārus abest": Ignārus et absit. {{versus|85}} Est Paphus Īdaliumque tibī, sunt alta Cythēra: quid grauidam bellīs urbem et corda aspera temptās? Nōsne tibī flūxās Phrygiae rēs uertere fundō cōnāmur? Nōs? An miserōs quī Trōas Achīuīs obiēcit? Quae causa fuit cōnsurgere in arma {{versus|90}} Eurōpamque Asiamque et foedera soluere fūrtō? Mē duce Dardanius Spartam expugnāuit adulter, aut ego tēla dedī fōuīue Cupīdine bella? Tum decuit metuisse tuīs: nunc sēra querēlīs haud iūstīs adsurgis et inrita iūrgia iactās.' {{versus|95}} Tālibus ōrābat Iūnō, cūnctīque fremēbant caelicolae adsēnsū uariō, ceu flāmina prīma cum dēprēnsa fremunt siluīs et caeca uolūtant murmura uentūrōs nautīs prōdentia uentōs. Tum pater omnipotēns, rērum cui prīma potestās, {{versus|100}} īnfit (eō dīcente deum domus alta silēscit et tremefacta solō tellūs, silet arduus aethēr, tum Zephyrī posuēre, premit placida aequora pontus): 'Accipite ergō animīs atque haec mea fīgite dicta. Quandoquidem Ausoniōs coniungī foedere Teucrīs {{versus|105}} haud licitum, nec uestra capit discordia fīnem, quae cuique est fortūna hodiē, quam quisque secat spem, Trōs Rutulusne fuat, nūllō discrīmine habēbō, seu fātīs Italum castra obsidiōne tenentur sīue errōre malō Trōiae monitīsque sinistrīs. {{versus|110}} Nec Rutulōs soluō. Sua cuique exōrsa labōrem fortūnamque ferent. Rēx Iuppiter omnibus īdem. fāta uiam inuenient.' Stygiī per flūmina frātris, per pice torrentīs ātrāque uorāgine rīpās adnuit et tōtum nūtū tremefēcit Olympum. {{versus|115}} Hīc fīnis fandī. Soliō tum Iuppiter aureō surgit, caelicolae medium quem ad līmina dūcunt. Intereā Rutulī portīs circum omnibus īnstant sternere caede uirōs et moenia cingere flammīs. At legiō Aeneadum uāllīs obsessa tenētur {{versus|120}} nec spēs ūlla fugae. Miserī stant turribus altīs nēquīquam et rārā mūrōs cinxēre corōnā Āsius Imbrasidēs Hicetāoniusque Thymoetēs Assaracīque duo et senior cum Castore Thymbris, prīma aciēs; hōs germānī Sarpēdonis ambō {{versus|125}} et Clarus et Thaemōn Lyciā comitantur ab altā. Fert ingēns tōtō cōnīxus corpore saxum, haud partem exiguam montis, Lyrnēsius Acmōn, nec Clytiō genitōre minor nec frātre Menestheō. Hī iaculīs, illī certant dēfendere saxīs {{versus|130}} mōlīrīque ignem neruōque aptāre sagittās. Ipse inter mediōs, Veneris iūstissima cūra, Dardanius caput, ecce, puer dētēctus honestum, quālis gemma micat fuluum quae dīuidit aurum, aut collō decus aut capitī, uel quāle per artem {{versus|135}} inclūsum buxō aut Ōriciā terebinthō lūcet ebur; fūsōs ceruīx cui lactea crīnīs accipit et mollī subnectēns circulus aurō. Tē quoque magnanimae uīdērunt, Ismare, gentēs uulnera dērigere et calamōs armāre uenēnō, {{versus|140}} Maeoniā generōse domō, ubi pinguia culta exercentque uirī Pactōlusque inrigat aurō. Adfuit et Mnēstheus, quem pulsī prīstina Turnī aggere mūrōrum sublīmem glāria tollit, et Capys: hinc nōmen Campānae dūcitur urbī. {{versus|145}} Illī inter sēsē dūrī certāmina bellī contulerant: mediā Aenēās freta nocte secābat. Namque ut ab Ēuandrō castrīs ingressus Etrūscīs rēgem adit et rēgī memorat nōmenque genusque quidue petat quidue ipse ferat, Mēzentius arma {{versus|150}} quae sibi conciliet, uiolentaque pectora Turnī ēdocet, hūmānīs quae sit fīdūcia rēbus admonet immiscetque precēs, haud fit mora, Tarchōn iungit opēs foedusque ferit; tum lībera fātī classem cōnscendit iussīs gēns Lȳdia dīuum {{versus|155}} externō commissa ducī. Aenēia puppis prīma tenet rōstrō Phrygiōs subiūncta leōnēs, imminet Īda super, profugīs grātissima Teucrīs. Hīc magnus sedet Aenēās sēcumque uolūtat ēuentus bellī uariōs, Pallāsque sinistrō {{versus|160}} adfīxus laterī iam quaerit sīdera, opācae noctis iter, iam quae passus terrāque marīque. Pandite nunc Helicōna, deae, cantūsque mouēte, quae manus intereā Tuscīs comitētur ab ōrīs Aenēān armetque ratēs pelagōque uehātur. {{versus|165}} Massicus aerātā prīnceps secat aequora Tīgrī, sub quō mīlle manūs iuuenum, quī moenia Clūsī quīque urbem liquēre Cosās, quīs tēla sagittae gōrȳtīque leuēs umerīs et lētifer arcūs. Ūnā toruus Abās: huic tātum īnsignibus armīs {{versus|170}} agmen et aurātō fulgēbat Apolline puppīs. Sēscentōs illī dederat Populōnia māter expertōs bellī iuuenēs, ast Ilua trecentōs īnsula inexhaustīs Chalybum generōsa metallīs. Tertius ille hominum dīuumque interpres Asīlās, {{versus|175}} cui pecudum fībrae, caelī cui sīdera pārent et linguae uolucrum et praesāgī fulminis ignēs, mīlle rapit dēnsōs aciē atque horrentibus hastīs. Hōs pārēre iubent Alphēae ab orīgine Pīsae, urbs Etrūsca solō. Sequitur pulcherrimus Astyr, {{versus|180}} Astyr equō fīdēns et uersicolōribus armīs. Ter centum adiciunt (mēns omnibus ūna sequendī) quī Caerēte domō, quī sunt Miniōnis in aruīs, et Pyrgī ueterēs intempestaeque Grauiscae. Nōn ego tē, Ligurum ductor fortissime bellō, {{versus|185}} trānsierim, Cunare, et paucīs comitāte Cupāuō, cuius olōrīnae surgunt dē uertice pennae (crīmen, Amor, uestrum) fōrmaeque īnsigne paternae. Namque ferunt lūctū Cycnum Phaethontis amātī, pōpuleās inter frondēs umbramque sorōrum {{versus|190}} dum canit et maestum Mūsā sōlātur amōrem, cānentem mollī plūmā dūxisse senectam linquentem terrās et sīdera uōce sequentem. Fīlius aequālīs comitātus classe cateruās ingentem rēmīs Centaurum prōmouet: ille {{versus|195}} īnstat aquae saxumque undīs immāne minātur arduus, et longā sulcat maria alta carīnā. Ille etiam patriīs agmen ciet Ocnus ab ōrīs, fātidicae Mantūs et Tuscī fīlius amnis, quī mūrōs mātrisque dedit tibi, Mantua, nōmen, {{versus|200}} Mantua dīues auīs, sed nōn genus omnibus ūnum: gēns illī triplex, populī sub gente quaternī, ipsa caput populīs, Tuscō dē sanguine uīrēs. Hinc quoque quingentōs in sē Mēzentius armat, quōs patre Bēnācō uēlātus harundine glauca {{versus|205}} Mincius īnfēstā dūcēbat in aequora pīnū. It grauis Aulestēs centēnāque arbore flūctum uerberat adsurgēns, spūmant uada marmore uersō. Hunc uehit immānīs Trītōn et caerula concha exterrēns freta, cui laterum tenus hispida nantī {{versus|210}} frōns hominem praefert, in prīstim dēsinit aluus, spūmea sēmiferō sub pectore murmurat unda. Tot lēctī procerēs ter dēnīs nāuibus ībant subsidiō Trōiae et campōs salis aere secābant. Iamque diēs caelō concesserat almaque currū {{versus|215}} noctiuagō Phoebē medium pulsābat Olympum: Aenēās (neque enim membrīs dat cūra quiētem) ipse sedēns clāuumque regit uēlīsque ministrat. Atque illī mediō in spatiō chorus, ecce, suārum occurrit comitum: nymphae, quās alma Cybēbē {{versus|220}} nūmen habēre maris nymphāsque ē nāuibus esse iusserat, innābant pariter flūctūsque secābant, quot prius aerātae steterant ad lītora prōrae. Agnoscunt longē rēgem lūstrantque chorēīs; quārum quae fandī doctissima Cȳmodocēa {{versus|225}} pōne sequēns dextrā puppim tenet ipsaque dorsō ēminet ac laeuā tacitīs subrēmigat undīs. Tum sīc ignārum adloquitur: 'Uigilāsne, deum gēns, Aenēā? Uigila et uēlīs immitte rudentīs. Nōs sumus, Īdaeae sacrō dē uertice pīnūs, {{versus|230}} nunc pelagī nymphae, classis tua. Perfidus ut nōs praecipitīs ferrō Rutulus flammāque premēbat, rūpimus inuītae tua uincula tēque per aequor quaerimus. Hanc genetrīx faciem miserāta refēcit et dedit esse deās aeuumque agitāre sub undīs. {{versus|235}} At puer Ascanius mūrō fossīsque tenētur tēla inter media atque horrentīs Mārte Latīnōs. Iam loca iussa tenent fortī permixtus Etrūscō Arcas eques; mediās illīs oppōnere turmās, nē castrīs iungant, certa est sententia Turnō. {{versus|240}} Surge age et Aurōrā sociōs ueniente uocārī prīmus in arma iubē, et clipeum cape quem dedit ipse inuictum ignipotēns atque ōrās ambiit aurō. Crāstina lūx, mea sī nōn inrita dicta putārīs, ingentīs Rutulae spectābit caedis aceruōs.' {{versus|245}} Dīxerat et dextrā discēdēns impulit altam haud ignāra modī puppim: fugit illa per undās ōcior et iaculō et uentōs aequante sagittā. Inde aliae celerant cursūs. Stupet īnscius ipse Trōs Anchīsiadēs, animōs tamen ōmine tollit. {{versus|250}} Tum breuiter supera aspectāns conuexa precātur: 'Alma parēns Īdaea deum, cui Dindyma cordī turrigeraeque urbēs biiugīque ad frēna leōnēs, tū mihi nunc pugnae prīnceps, tū rīte propinquēs augurium Phrygibusque adsīs pede, dīua, secundō.' {{versus|255}} Tantum effātus, et intereā reuolūta ruēbat mātūrā iam lūce diēs noctemque fugārat; prīncipiō sociīs ēdīcit signa sequantur atque animōs aptent armīs pugnaeque parent sē. Iamque in cōnspectū Teucrōs habet et sua castra {{versus|260}} stāns celsā in puppī, clipeum cum deinde sinistrā extulit ārdentem. Clāmōrem ad sīdera tollunt Dardanidae ē mūrīs, spēs addita suscitat īrās, tēla manū iaciunt, quālēs sub nūbibus ātrīs Strȳmoniae dant signa gruēs atque aethera trānant {{versus|265}} cum sonitū, fūgiuntque Notōs clāmōre secundō. At Rutulō rēgī ducibusque ea mīra uidērī Ausoniīs, dōnēc uersās ad lītora puppīs respiciunt tōtumque adlābī classibus aequor. Ārdet apex capitī cristīsque ā uertice flamma {{versus|270}} funditur et uastōs umbō uomit aureus ignīs: nōn secus ac liquidā sī quandō nocte comētae sanguineī lūgubre rubent, aut Sīrius ārdor ille sitim morbōsque ferēns mortālibus aegrīs nāscitur et laeuō contrīstat lūmine caelum. {{versus|275}} Haud tamen audācī Turnō fīdūcia cessit lītora praecipere et uenientīs pellere terra. [ultrō animōs tollit dictīs atque increpat ultrō:] 'Quod uōtīs optāstis adest, perfringere dextrā. In manibus Mārs ipse uirīs. Nunc coniugis estō {{versus|280}} quisque suae tēctīque memor, nunc magna refertō facta, patrum laudēs. Ultrō occurrāmus ad undam dum trepidī ēgressīsque labant uestīgia prīma. audentīs Fortūna iuuat.' Haec ait, et sēcum uersat quōs dūcere contrā {{versus|285}} uel quibus obsessōs possit concrēdere mūrōs. Intereā Aenēās sociōs dē puppibus altīs pontibus expōnit. Multī seruāre recursūs languentis pelagī et breuibus sē crēdere saltū, per rēmōs aliī. Speculātus lītora Tarchōn, {{versus|290}} quā uada nōn spērat nec frācta remurmurat unda, sed mare inoffēnsum crēscentī adlābitur aestū, aduertit subitō prōrās sociōsque prācatur: 'Nunc, ō lēcta manūs, ualidīs incumbite rēmīs; tollite, ferte ratēs, inimīcam findite rōstrīs {{versus|295}} hanc terram, sulcumque sibī premat ipsa carīna. Frangere nec tālī puppim statiōne recūsō arreptā tellūre semel.' Quae tālia postquam effātus Tarchōn, sociī cōnsurgere tōnsīs spūmantīsque ratēs aruīs īnferre Latīnīs, {{versus|300}} dōnec rōstra tenent siccum et sēdēre carīnae omnēs innōcuae. Sed nōn puppis tua, Tarchōn: namque īnflīcta uadōs, dorsō dum pendet inīquō anceps sustentāta diū flūctūsque fatīgat, soluitur atque uirōs mediīs expōnit in undīs, {{versus|305}} fragmina rēmōrum quōs et fluitantia trānstra impediunt retrahitque pedēs simul unda relābēns. Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit ācer tōtam aciem in Teucrōs et contrā in lītore sistit. Signa canunt. Prīmus turmās inuāsit agrestīs {{versus|310}} Aenēās, ōmen pugnae, strāuitque Latīnōs occīsō Thērōne, uirum quī maximus ultrō Aenēān petit. Huic gladiō perque aerea sūtā, per tunicam squālentem aurō latus haurit apertum. Inde Lichān ferit exsectum iam mātre perēmpta {{versus|315}} et tibi, Phoebe, sacrum: cāsūs ēuādere ferrī quō licuit paruō? Nec longē Cissea dūrum immānemque Gyān sternentīs agmina clāuā dēiēcit lētō; nihil illōs Herculis arma nec ualidae iūuēre manūs genitorque Melampūs, {{versus|320}} Alcīdae comes usque grauīs dum terra labōrēs praebuit. Ecce Pharō, uōcēs dum iactat inertīs, intorquēns iaculum clāmantī sistit in ōre. Tū quoque, flāuentem prīmā lānūgine mālās dum sequeris Clytium īnfēlīx, noua gaudia, Cȳdōn, {{versus|325}} Dardaniā strātus dextrā, sēcūrus amōrum quī iuuenum tibi semper erant, miserande iacērēs, nī frātrum stīpāta cohors foret obuia, Phorcī prōgeniēs, septem numerō, septēnaque tēla coniciunt; partim galeā clipeōque resultant {{versus|330}} inrita, dēflexit partim stringentia corpus alma Venus. Fīdum Aenēās adfātur Achātēn: 'Suggere tēla mihī, nōn ūllum dextera frūstrā torserit in Rutulōs, steterunt quae in corpore Grāium Īliacīs campīs.' Tum magnam corripit hastam {{versus|335}} et iacit: illa uolāns clipeī trānsuerberat aera Maeonis et thōrāca simul cum pectore rumpit. Huic frāter subit Alcānor frātremque ruentem sustentat dextrā: trāiectō missa lacertō pōotinus hasta fugit seruatque cruenta tenōrem, {{versus|340}} dexteraque ex umerō neruīs moribunda pependit. Tum Numitor iaculō frātrīs dē corpore raptō Aenēān petiit: sed nōn et fīgere contrā est licitum, magnīque femur perstrīnxit Achātae. Hīc Curibus fīdēns prīmaeuō corpore Clausus {{versus|345}} aduenit et rigidā Dryopem ferit ēminus hastā sub mentum grauiter pressā, pariterque loquentis uōcem animamque rapit trāiectō gutture; at ille frōnte ferit terram et crassum uomit ōre cruōrem. Trīs quoque Thrēiciōs Boreae dē gente suprēmā {{versus|350}} et trōs quōs Īdās pater et patria Ismara mittit, per uariōs sternit cāsūs. Accurrit Halaesus Auruncaeque manus, subit et Neptūnia prōlēs, īnsignīs Messāpus equīs. Expellere tendunt nunc hī, nunc illī: certātur līmine in ipsō {{versus|355}} Ausoniae. Magnō discordēs aethere uentī proelia ceu tollunt animīs et uīribus aequīs; nōn ipsī inter sē, nōn nūbila, nōn mare cēdit; anceps pugna diū, stant obnīxa omnia contrā: haud aliter Trōiānae aciēs aciēsque Latīnae {{versus|360}} concurrunt, haeret pede pēs dēnsusque uirō uir. At parte ex aliā, quā saxa rotantia lātē intulerat torrēns arbustaque dīruta rīpīs, Arcadas insuētōs aciēs īnferre pedestrīs ut uīdit Pallās Latiō dare terga sequācī, {{versus|365}} aspera quīs nātūra locī dīmittere quandō suāsit equōs, ūnum quod rēbus restat ēgēnīs, nunc prece, nunc dictīs uirtūtem accendit amārīs; 'Quō fugitis, sociī? Per uōs et fortia factā, per ducis Euandrī nōmen dēuictaque bella {{versus|370}} spemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudī, fīdite nē pedibus. Ferrō rumpenda per hostīs est uia. Quā globus ille uirum dēnsissimus urget, hāc uōs et Pallanta ducem patria alta reposcit. Nūmina nūlla premunt, mortālī urgēmur ab hoste {{versus|375}} mortālēs; totidem nōbīs animaeque manūsque. Ecce maris magnā claudit nōs obice pontus, dēest iam terra fugae: pelagus Trōiamne petāmus?' Haec ait, et medius dēnsōs prōrumpit in hostīs. Obuius huic prīmum fātīs adductus inīquīs {{versus|380}} fit Lagus. Hunc, uellit magnō dum pondere saxum, intortō fīgit tēlō, discrīmina costīs per medium quā spīna dabat, hastamque receptat ossibus haerentem. Quem nōn super occupat Hisbō, ille quidem hōc spērāns; nam Pallās ante ruentem, {{versus|385}} dum furit, incautum crūdēlī morte sodālis excipit atque ēnsem tumidō in pulmōne recondit. Hinc Sthenium petit et Rhoetī dē gente uetustā Anchemolum thalamōs ausum incestāre nouercae. Uōs etiam, geminī, Rutulīs cecidistis in aruīs, {{versus|390}} Daucia, Lārīdē Thymberque, simillima prōlēs, indiscrēta suīs grātusque parentibus error; at nunc dūra dedit uōbis discrīmina Pallās. Nam tibi, Thymbre, caput Euandrius abstulit ēnsis; tē dēcīsa suum, Lārīdē, dextera quaerit {{versus|395}} sēmianimēsque micant digitī ferrumque retractant. Arcadas accēnsōs monitū et praeclāra tuentīs facta uirī mixtus dolor et pudor armat in hostīs. Tum Pallās biiugīs fugientem Rhoetea praeter trāicit. Hōc spatium tantumque morae fuit Īlō; {{versus|400}} Īlō namque procul ualidam dērēxerat hastam, quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthrā, tē fugiēns frātremque Tyrēn, currūque uolūtus caedit sēmianimīs Rutulōrum calcibus arua. Ac uelut optātō uentīs aestāte coortīs {{versus|405}} dispersa immittit siluīs incendia pāstor, correptīs subitō mediīs extenditur ūna horrida per lātōs aciēs Volcānia campōs, ille sedēns uictor flammās dēspectat ouantīs: nōn aliter socium uirtūs coit omnis in ūnum {{versus|410}} tēque iuuat, Pallā. Sed bellīs ācer Halaesus tendit in aduersōs sēque in sua colligit arma. Hīc mactat Lādōna Pherētaque Dēmodocumque, Strȳmoniō dextram fulgenti dēripit ēnse ēlātam in iugulum, saxō ferit ōra Thoantis {{versus|415}} ossaque dispersit cerebrō permixta cruentō. Fāta canēns siluis genitor cēlārat Halaesum; ut senior lētō cānentia lūmina soluit, iniēcēre manum Parcae tēlīsque sacrārunt Euandrī. Quem sīc Pallās petit ante precātus: {{versus|420}} 'Dā nunc, Thybri pater, ferrō, quod missile librō, fortūnam atque uiam dūrī per pectus Halaesī. Haec arma exuuiāsque uirī tua quercus habēbit.' Audiit illa deus; dum texit Imāona Halaesus, Arcadiō īnfēlīx tēlō dat pectus inermum. {{versus|425}} At nōn caede uirī tantā perterrita Lausus, pars ingēns bellī, sinit agmina: prīmus Abantem oppositum interimit, pugnae nōdumque moramque. Sternitur Arcadiae prōlēs, sternuntur Etrūscī et uōs, ō Grāīs imperdita corpora, Teucrī. {{versus|430}} Agmina concurrunt ducibusque et uīribus aequīs; extrēmī addēnsent aciēs nec turba mouērī tēla manūsque sinit. Hinc Pallās īnstat et urget, hinc contrā Lausus, nec multum discrepat aetās, ēgregiī fōrmā, sed quīs Fortūna negārat {{versus|435}} in patriam reditūs. Ipsōs concurrere passūs haud tamen inter sē magnī rēgnātor Olympī; mox illōs sua fāta manent maiōre sub hoste. Intereā soror alma monet succēdere Lausō Turnum, quī uolucrī currū medium secat agmen. {{versus|440}} Ut uīdit sociōs: 'Tempus dēsistere pugnae; sōlus ego in Pallanta feror, sōlī mihi Pallās dēbētur; cuperem ipse parēns spectātor adesset.' Haec ait, et sociī cessērunt aequore iussō. At Rutulum abscessū iuuenis tum iussa superba {{versus|445}} mīrātus stupet in Turnō corpusque per ingēns lūmina uoluit obitque trucī procul omnia uīsū, tālibus et dictīs it contrā dicta tyrannī: 'Aut spoliīs ego iam raptīs laudābor opīmīs aut lētō īnsignī: sortī pater aequus utrīque est. {{versus|450}} Tolle minās.' Fātus medium prōcēdit in aequor; frīgidus Arcadibus coit in praecordia sanguis. Dēsiluit Turnus biiugīs, pedes apparat īre comminus; utque leō, speculā cum uīdit ab altā stāre procul campīs meditantem in proelia taurum, {{versus|455}} aduolat, haud alia est Turnī uenientis imāgō. Hunc ubi contiguum missae fore crēdidit hastae, īre prior Pallās, sī quā fors adiuuet ausum uīribus imparibus, magnumque ita ad aethera fātur: 'Per patris hospitium et mēnsās, quās aduena adistī, {{versus|460}} tē precor, Alcīdē, coeptīs ingentibus adsīs. Cernat sēminecī sibi mē rapere arma cruenta uictīremque ferant morientia lūmina Turnī.' Audiit Alcīdēs iuuenem magnumque sub īmō corde premit gemitum lacrimāsque effundit inānīs. {{versus|465}} Tum genitor nātum dictīs adfātur amīcīs: 'Stat sua cuique diēs, breue et inreparābile tempus omnibus est uītae; sed fāmam extendere factīs, hōc uirtūtis opus. Trōiae sub moenibus altīs tot gnātī cecidēre deum, quīn occidit ūnā {{versus|470}} Sarpēdōn, mea prōgeniēs; etiam sua Turnum fāta uocant mētāsque datī peruēnit ad aeuī.' Sīc ait, atque oculōs Rutulōrum rēicit aruīs. At Pallās magnīs ēmittit uīribus hastam uāgīnāque cauā fulgentem dēripit ēnsem. {{versus|475}} Illa uolāns umerī surgunt quā tegmina summa incidit, atque uiam clipeī mōlīta per ōrās tandem etiam magnō strīnxit dē corpore Turnī. Hīc Turnus ferrō praefīxum rōbur acūtō in Pallanta diū lībrāns iacit atque ita fātur: {{versus|480}} 'Aspice num mage sit nostrum penetrābile tēlum.' Dīxerat; at clipeum, tot ferrī terga, tot aeris, quem pellīs totiēns obeat circumdata taurī, uibrantī cuspis medium trānsuerberat ictū lōrīcaeque morās et pectus perforat ingēns. {{versus|485}} Ille rapit calidum frūstrā dē uulnere tēlum: ūnā eademque uiā sanguis animusque sequuntur. Corruit in uulnus (sonitum super arma dedēre) et terram hostīlem moriēns petit ōre cruentō. quem Turnus super adsistēns: {{versus|490}} 'Arcades, haec' inquit 'memorēs mea dicta referte Euandrō: quālem meruit, Pallanta remittō. Quisquis honōs tumulī, quidquid sōlāmen humandī est, largior. Haud illī stābunt Aenēia paruō hospitia.' Et laeuō pressit pede tālia fātus {{versus|495}} exanimem rapiēns immānia pondera balteī impressumque nefās: ūnā sub nocte iugālī caesa manus iuuenum foedē thalamīque cruentī, quae Clonus Eurytidēs multō caelāuerat aurō; quō nunc Turnus ouat spoliō gaudetque potītus. {{versus|500}} Nescia mēns hominum fātī sortisque futūrae et servāre modum rēbus sublāta secundīs! Turnō tempus erit magnō cum optāuerit ēmptum intāctum Pallantā, et cum spolia ista diemque ōderit. At sociī multō gemitū lacrimīsque {{versus|505}} impositum scūtō referunt Pallanta frequentēs. Ō dolor atque decus magnum reditūre parentī, haec tē prīma diēs bellō dedit, haec eadem aufert, cum tamen ingentīs Rutulōrum linquis aceruōs! Nec iam fāma malī tantī, sed certior auctor {{versus|510}} aduolat Aenēae tenuī discrīmine lētī esse suōs, tempus uersīs succurrere Teucrīs. Proxima quaeque metit gladiō lātumque per agmen ārdēns līmitem agit ferrō, tē, Turne, superbum caede nouā quaerēns. Pallās, Euander, in ipsīs {{versus|515}} omnia sunt oculīs, mēnsae quās aduena prīmās tunc adiit, dextraeque datae. Sulmōne creātōs quattuor hīc iuuenēs, totidem quōs ēducat Ufēns, uīuentīs rapit, īnferiās quōs immolet umbrīs captīuōque rogī perfundat sanguine flammās. {{versus|520}} Inde Magō procul īnfēnsam contenderat hastam: ille āstū subit, at tremibunda superuolat hasta, et genua amplectēns effātur tālia supplex: 'Per patriōs mānis et spēs surgentis Iūlī tē precor, hanc animam seruēs gnātōque patrīque. {{versus|525}} Est domus alta, iacent penitus dēfossa talenta caelātī argentī, sunt aurī pondera factī īnfectīque mihī. Nōn hīc uictōria Teucrum uertitur aut anima ūna dabit discrīmina tanta.' Dīxerat. Aenēās contrā cui tālia reddit: {{versus|530}} 'Argentī atque aurī memorās quae multa talenta gnātīs parce tuīs. Bellī commercia Turnus sustulit ista prior iam tum Pallante perēmptō. Hoc patris Anchīsae mānēs, hoc sentit Iūlus.' Sīc fātus galeam laeuā tenet atque reflexā {{versus|535}} ceruīce ōrantīs capulō tenus applicat ēnsem. Nec procul Haemonidēs, Phoebī Triuiaeque sacerdōs, īnfula cui sacrā redimībat tempora uittā, tōtus conlūcēns ueste atque īnsignibus albīs. Quem congressus agit campō, lāpsumque superstāns {{versus|540}} immolat ingentīque umbrā tegit, arma Serestus lēcta refert umerīs tibi, rēx Grādīue, tropaeum. Īnstaurant aciēs Volcānī stirpe creātus Caeculus et ueniēns Mārsōrum montibus Umbrō. Dardanidēs contrā furit: Ānxuris ēnse sinistram {{versus|545}} et tōtum clipeī ferrō dēiēcerat orbem (dīxerat ille aliquid magnum uimque adfore uerbō crēdiderat, caelōque animum fortasse ferēbat cānitiemque sibi et longōs prōmīserat annōs); Tarquitus exsultāns contrā fulgentibus armīs, {{versus|550}} siluicolae Faunō Dryopē quem nympha creārat, obuius ārdentī sēsē obtulit. Ille reductā lōrīcam clipeīque ingēns onus impedit hastā, tum caput ōrantis nēquīquam et multa parantis dīcere dēturbat terrae, truncumque tepentem {{versus|555}} prōuoluēns super haec inimīcō pectore fātur: 'Istīc nunc, metuende, iacē. Nōn tē optima māter condet humī patriōque onerābit membra sepulcrō: ālitibus linquēre ferīs, aut gurgite mersum unda feret piscēsque impastī uulnera lambent.' {{versus|560}} Prōtinus Antaeum et Lūcam, prīma agmina Turnī, persequitur, fortemque Numam fuluumque Camertem, magnanimō Volcente satum, dītissimus agrī quī fuit Ausonidum et tacitīs regnāuit Amyclīs. Aegaeon quālis, centum cui bracchia dīcunt {{versus|565}} centēnāsque manūs, quīnquāgintā oribus ignem pectoribusque ārsisse, Iouis cum fulmina contrā tot paribus streperet clipeīs, tot stringeret ēnsīs: sīc tōtō Aenēās dēsaeuit in aequore uictor ut semel intepuit mūcrō. Quīn ecce Niphaeī {{versus|570}} quadriiugīs in equōs aduērsaque pectora tendit. Atque illī longē gradientem et dīra frementem ut uīdēre, metū uersī rētrōque ruentēs effunduntque ducem rapiuntque ad lītora currūs. Intereā biiugīs īnfērt sē Lūcagus albīs {{versus|575}} in mediōs frāterque Liger; sed frāter habēnīs flectit equōs, strictum rotat ācer Lūcagus ēnsem. Haud tulit Aenēās tantō feruōre furentīs; inruit aduersāque ingēns appāruit hasta. cui Liger: {{versus|580}} 'Nōn Diomēdis equōs nec currum cernis Achīllī aut Phrygiae campōs: nunc bellī fīnis et aeuī hīs dabitur terrīs.' Uēsānō tālia lātē dicta uolant Ligerī. Sed nōn et Trōius hērōs dicta parat contrā, iaculum nam torquet in hostīs. {{versus|585}} Lūcagus ut prōnus pendēns in uerbera tēlō admonuit biiugōs, prōiectō dum pede laeuō aptat sē pugnae, subit ōrās hasta per īmās fulgentis clipeī, tum laeuum perforat inguen; excussus currū moribundus uoluitur aruīs. {{versus|590}} Quem pius Aenēās dictīs adfātur amārīs: 'Lūcage, nūlla tuōs currūs fuga sēgnis equōrum prōdidit aut uānae uertēre ex hostibus umbrae: ipse rotīs saliēns iuga dēseris.' Haec ita fātus arripuit biiugōs; frāter tendēbat inertīs {{versus|595}} īnfēlīx palmās currū dēlāpsus eōdem: 'Per tē, per quī tē tālem genuēre parentēs, uir Trōiāne, sine hanc animam et miserēre precantīs.' Plūribus ōrantī Aenēās: 'Haud tālia dūdum dicta dabās. Morere et frātrem nē dēsere frāter.' {{versus|600}} Tum latebrās animae pectus mūcrōne reclūdit. Tālia per campōs ēdēbat fūnera ductor Dardanius torrentis aquae uel turbinis ātrī mōre furēns. Tandem ērumpunt et castra relinquunt Ascanius puer et nēquīquam obsēssa iuuentūs. {{versus|605}} Iūnōnem intereā compellat Iuppiter ultrō: 'Ō germāna mihi atque eadem grātissima coniūnx, ut rēbāre, Venus (nec tā sententia fallit) Trōiānās sustentat opēs, nōn uīuida bellō dextra uirīs animusque ferōx patiensque perīclī.' {{versus|610}} Cui Iūnō summissa: 'Quid, ō pulcherrime coniūnx, sollicitās aegram et tua trīstia dicta timentem? Sī mihi, quae quondam fuerat quamque esse decēbat, uīs in amōre foret, nōn hōc mihi namque negārēs, omnipotēns, quīn et pugnae subdūcere Turnum {{versus|615}} et Daunō possem incolumem seruāre parentī. Nunc pereat Teucrīsque piō det sanguine poenās. Ille tamen nostrā dēdūcit orīgine nōmen Pīlumnusque illī quārtus pater, et tua largā saepe manū multīsque onerāuit līmina dōnīs.' {{versus|620}} Cui rēx aetheriī breuiter sīc fātur Olympī: 'Sī mora praesentis lētī tempusque cadūcō ōrātur iuuenī mēque hōc ita pōnere sentīs, tolle fuga Turnum atque īnstantibus ēripe fātīs: hāctenus indulsisse uacat. Sīn altior istīs {{versus|625}} sub precibus uenia ūlla latet tōtumque mouērī mūtārīue putās bellum, spēs pāscis inānīs.' Et Iūnō adlacrimāns: 'Quid sī, quae uōce grauārīs, mente darēs atque haec Turnō rata uīta manēret? Nunc manet īnsontem grauis exitus, aut ego uērī {{versus|630}} uāna feror. Quod ut ō potius formīdine falsā lūdar, et in melius tua, quī potes, ōrsa reflectās!' Haec ubi dicta dedit, caelō sē prōtinus altō mīsit agēns hiemem nimbō succīncta per aurās, Īliacamque aciem et Laurentia castra petīuit. {{versus|635}} Tum dea nūbe cauā tenuem sine uīribus umbram in faciem Aenēae (uīsū mīrābile mōnstrum) Dardaniīs ornat tēlīs, clipeumque iubāsque dīuīni adsimulat capitis, dat inānia uerba, dat sine mente sonum gressūsque effingit euntīs, {{versus|640}} morte obitā quālīs fāma est uolitāre figūrās aut quae sōpītōs dēlūdunt somnia sēnsūs. At prīmās laeta ante aciēs exsultat imāgō inrītatque uirum tēlīs et uōce lacessit. Īnstat cui Turnus strīdentemque ēminus hastam {{versus|645}} cōnicit; illa datō uertit uestīgia tergō. Tum uērō Aenēān āuersum ut cēdere Turnus crēdidit atque animō spem turbidus hausit inānem: 'Quō fugis, Aenēā? thalamōs nē dēsere pactōs; hāc dabitur dextrā tellūs quaesīta per undās.' {{versus|650}} Tālia uōciferāns sequitur strictumque corūscat mūcrōnem, nec ferre uidet sua gaudia uentōs. Forte ratīs celsī coniūncta crepīdine saxī expositīs stābat scālīs et ponte parātō, quā rēx Clūsīnīs aduectus Osīnius ōrīs. {{versus|655}} Hūc sēsē trepida Aenēae fugientis imāgō cōnicit in latebrās, nec Turnus sēgnior īnstat exsuperatque morās et pontis trānsilit altōs. Uix prōram attigerat, rumpit Sāturnia fūnem āuulsamque rapit reuolūta per aequora nāuem. {{versus|660}} Tum leuis haud ultrā latebrās iam quaerit imāgō, sed sūblīme uolāns nūbī sē immiscuit ātrae, illum autem Aenēās absentem in proelia poscit; obuia multa uirum dēmittit corpora mortī, cum Turnum mediō intereā fert aequore turbō. {{versus|665}} Respicit ignārus rērum īngrātusque salūtis et duplīcis cum uōce manūs ad sīdera tendit: 'Omnipotēns genitor, tantōn mē crīmine dignum dūxistī et tālīs uoluistī expendere poenās? Quō feror? Unde abiī? quae mē fuga quemue redūcit? {{versus|670}} Laurentīsne iterum mūrōs aut castra uidēbō? Quid manus illa uirum, quī mē meaque arma secūtī? Quōsque (nefās) omnīs īnfandā in morte relīquī et nunc pālantīs uideō, gemitumque cadentum accipiō? Quid agō? Aut quae iam satis īma dehīscat {{versus|675}} terra mihī? Uōs ō potius miserēscite, uentī; in rūpēs, in saxa (uolēns uōs Turnus adōrō) ferte ratem saeuīsque uadīs immittite syrtis, Quō nec mē Rutulī nec cōnscia fāma sequātur.' Haec memorāns animō nunc hūc, nunc flūctuat illuc, {{versus|680}} an sēsē mūcrōne ob tantum dēdecus āmēns induat et crūdum per costās exigat ēnsem, flūctibus an iaciat mediīs et lītora nandō curua petat Teucrumque iterum sē reddat in armā. Ter cōnātus utramque uiam, ter maxima Iūnō {{versus|685}} continuit iuuenemque animī miserāta repressit. Lābitur alta secāns flūctūque aestūque secundō et patris antīquam Daunī dēfērtur ad urbem. At Iouis intereā monitīs Mēzentius ārdēns succēdit pugnae Teucrōsque inuādit ouantīs. {{versus|690}} Concurrunt Tyrrhēnae aciēs atque omnibus ūnī, ūnī odiīsque uirō tēlīsque frequentibus īnstant. Ille (uelut rūpēs uāstum quae prōdit in aequor, obuia uentōrum furiīs expostaque pontō, uim cūnctam atque minās perfert caelīque marisque {{versus|695}} ipsa immōta manēns) prōlem Dolichāonis Hebrum sternit humī, cum quō Latagum Palmumque fugācem, sed Latagum saxō atque ingentī fragmine montīs occupat ōs faciemque aduersam, poplite Palmum succīsō uoluī sēgnem sinit, armaque Lausō {{versus|700}} dōnat habēre umerīs et uertice fīgere cristās. Nec nōn Euanthēn Phrygium Paridisque Mimanta aequālem comitemque, ūnā quem nocte Theānō in lūcem genitōre Amycō dedit et face praegnās Cissēis rēgīna Parim; Paris urbe paternā {{versus|705}} occubat, ignārum Laurēns habet ōra Mimanta. Ac uelut ille canum morsū dē montibus altīs āctus aper, multōs Vesulus quem pīnifer annōs dēfendit multōsque palūs Laurentia siluā pāscit harundineā, postquam inter rētia uentum est, {{versus|710}} substitit īnfremuitque ferōx et inhorruit armōs, nec cuiquam īrāscī propiusue accēdere uirtūs, sed iaculīs tūtīsque procul clāmōribus īnstant; ille autem impauidus partīs cūnctātur in omnīs dentibus īnfrendēns et tergō dēcutit hastās: {{versus|715}} haud aliter, iūstae quibus est Mēzentius īrae, nōn ūllī est animus strictō cōncurrere ferrō, missilibus longē et uāstō clāmōre lacessunt. Vēnerat antīquīs Corythī dē fīnibus Ācrōn, Grāius homō, īnfectōs linquēns profugus hymenaeōs. {{versus|720}} hunc ubi miscentem longē media agmina uīdit, purpureum pennīs et pactae coniugis ostrō, impāstus stabula alta leō ceu saepe perāgrāns (suadet enim uēsāna famēs), sī forte fugācem cōnspexit capream aut surgentem in cornua ceruum, {{versus|725}} gaudet hiāns immāne comāsque arrēxit et haeret uīsceribus super incumbēns; lāuit improba taeter ōra cruor Sīc ruit in dēnsōs alacer Mēzentius hostīs. Sternitur īnfēlīx Ācrōn et calcibus ātram {{versus|730}} tundit humum exspīrāns īnfrāctaque tēla cruentat. Atque īdem fugientem haud est dignātus Orōdēn sternere nec iactā caecum dare cuspide uulnus; obuius aduersōque occurrit sēque uirō uir contulit, haud fūrtō melior sed fortibus armīs. {{versus|735}} Tum super abiectum positō pede nīxus et hasta: 'Pars bellī haud temnenda, uirī, iacet altus Orōdēs.' cōnclāmant sociī laetum paeāna secūtī; ille autem exspirāns: 'Nōn mē, quīcumque es, inultō, uictor, nec longum laetābere; tē quoque fāta {{versus|740}} prōspēctant paria atque eadem mox arua tenēbis.' Ad quem subrīdēns mixtā Mēzentius īrā: 'Nunc morere. Ast dē mē dīuum pater atque hominum rēx uīderit.' Hōc dicēns ēduxit corpore tēlum. Ollī dūra quiēs oculōs et ferreus urget {{versus|745}} somnus, in aeternam clauduntur lūmina noctem. Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrātor Hydaspēn partheniumque Rapō et praedūrum uīribus Orsēn, Messāpus Cloniumque Lycāoniumque Erichaetēn, illum īnfrēnis equī lāpsū tellūre iacentem, {{versus|750}} hunc peditem. Pedes et Lycius prōcesserat Āgis, quem tamen haud expers Valerus uirtūtis auītae dēicit; at Thronium Salius Saliumque Nealcēs insidiīs, iaculō et longē fallente sagittā. Iam grauis aequābat lūctūs et mūtua Māuors {{versus|755}} fūnera; caedēbant pariter pariterque ruēbant uictōrēs uictīque, neque hīs fuga nōta neque illīs. Dī Iouis in tēctīs īram miserantur inānem ambōrum et tantōs mortālibus esse labōrēs; hinc Venus, hinc contrā spectat Sāturnia Iūnō. {{versus|760}} Pallida Tīsiphonē mediā inter mīlia saeuit. At uērō ingentem quatiēns Mēzentius hastam turbidus ingreditur campō. Quam magnus Orīōn, cum pedes incēdit mediī per maxima Nēreī stāgna uiam scindēns, umerō superēminet undās, {{versus|765}} aut summīs referēns annōsam montibus ornum ingrediturque solō et caput inter nūbila condit, tālis sē uastīs īnfert Mēzentius armīs. Huic contrā Aenēās speculātus in agmine longō obuius īre parat. Manet imperterritus ille {{versus|770}} hostem magnanimum opperiēns, et mōle suā stat; atque oculīs spatium ēmēnsus quantum satis hastae: 'Dextra mihī deus et tēlum, quod missile librō, nunc adsint! Uoueō praedōnis corpore raptīs indūtum spoliīs ipsum tē, Lause, tropaeum {{versus|775}} Aenēae.' Dīxit, strīdentemque ēminus hastam iēcit. At illa uolāns clipeō est excussa proculque ēgregium Antōrēn latus inter et īlia fīgit, Herculis Antōrēn comitem, quī missus ab Argīs haeserat Euandrō atque Italā cōnsēderat urbe. {{versus|780}} Sternitur īnfēlīx aliēnō uulnere, caelum- que aspicit et dulcīs moriēns reminiscitur Argōs. Tum pius Aenēās hastam iacit; illa per orbem aere cauum triplicī, per līnea terga tribusque trānsiit intextum taurīs opus, īmaque sēdit {{versus|785}} inguine, sed uīris haud pertulit. Ōcius ēnsem Aenēās uīsō Tyrrhēnī sanguine laetus ēripit ā femine et trepidantī feruidus īnstat. Ingemuit cārī grauiter genitōris amōre, ut uīdit, Lausus, lacrimaeque per ōra uolūtae, {{versus|790}} hīc mortis dūrae cāsum tuāque optima facta, sī qua fidem tantō est operī lātūra uetustās, nōn equidem nec tē, iuuenis memorande, silēbō, ille pedem referēns et inūtilis inque ligātus cēdēbat clipeōque inimīcum hastīle trahēbat. {{versus|795}} Prōripuit iuuenis sēsēque immiscuit armīs, iamque adsurgentis dextrā plāgamque ferentis Aenēae subiit mūcrōnem ipsumque morandō sustinuit; sociī magnō clāmōre sequuntur, dum genitor nātī parmā prōtēctus abīret, {{versus|800}} tēlaque coniciunt perturbantque ēminus hostem missilibus. Furit Aenēās tēctusque tenet sē. Ac uelut effūsā sī quandō grandine nimbī praecipitant, omnis campīs diffūgit arātor omnis et agricola, et tūtā latet arce uiātor {{versus|805}} aut amnis rīpīs aut altī fornice saxī, dum pluit in terrīs, ut possint sōle reductō exercēre diem: sīc obrutus undique tēlīs Aenēās nūbem bellī, dum dētonet omnis, sustinet et Lausum increpitat Lausōque minātur: {{versus|810}} 'Quō moritūre ruis maiōraque uīribus audēs? Fallit tē incautum pietās tua.' Nec minus ille exsultat dēmēns, saeuae iamque altius īrae Dardaniō surgunt ductōrī, extrēmaque Lausō Parcae fīla legunt. Ualidum namque exigit ēnsem {{versus|815}} per medium Aenēās iuuenem tōtumque recondit; trānsiit et parmam mūcrō, leuia arma minācis, et tunicam mollī māter quam nēuerat aurō, implēuitque sinum sanguis; tum uīta per aurās concessit maesta ad Mānīs corpusque relīquit. {{versus|820}} At uērō ut uultum uīdit morientis et ōra, ōra modis Anchīsiadēs pallentia mīrīs, ingemuit miserāns grauiter dextramque tetendit, et mentem patriae subiit pietātis imāgō. 'Quid tibi nunc, miserande puer, prō laudibus istīs, {{versus|825}} quid pius Aenēās tantā dabit indole dignum? Arma, quibus laetātus, habē tua; tēque parentum mānibus et cinerī, sī qua est ea cūra, remittō. Hōc tamen īnfēlīx miseram sōlābere mortem: Aenēae magnī dextrā cadis.' Increpat ultrō {{versus|830}} cūnctantīs sociōs et terrā subleuat ipsum sanguine turpantem cōmptōs dē mōre capillōs. Intereā genitor Tiberīnī ad flūminis undam uulnera siccābat lymphīs corpusque leuābat arboris acclīnis truncō. Procul aerea rāmīs {{versus|835}} dēpendet galea et prātō grauia arma quiēscunt. Stant lēctī circum iuuenēs; ipse aeger anhēlāns colla fouet fūsus prōpexam in pectore barbam; multa super Lausō rogitat, multumque remittit quī reuocent maestīque ferant mandāta parentis. {{versus|840}} At Lausum sociī exanimem super arma ferēbant flentēs, ingentem atque ingentī uulnere uictum. Agnōuit longē gemitum praesāga malī mēns. Cānitiem multō dēfōrmat puluere et ambās ad caelum tendit palmās et corpore inhaeret. {{versus|845}} 'Tantane mē tenuit uīuendī, nāte, uoluptās, ut prō mē hostīlī paterer succēdere dextrae, quem genuī? Tuane haec genitor per uulnera seruor morte tuā uīuēns? Heu, nunc miserō mihi dēmum exitium īnfēlīx, nunc altē uulnus adāctum! {{versus|850}} īdem ego, nāte, tuum maculāuī crīmine nōmen, pulsus ob inuidiam soliō scēptrīsque paternīs. Dēbueram patriae poenās odiīsque meōrum: omnīs per mortīs animam sontem ipse dedissem! Nunc uīuō neque adhūc hominēs lūcemque relinquō. {{versus|855}} Sed linquam.' Simul hōc dīcēns attollit in aegrum sē femur et, quamquam uīs altō uulnere tardat, haud dēiectus equum dūcī iubet. Hōc decus illī, hōc sōlāmen erat, bellis hōc uictor abībat omnibus. Adloquitur maerentem et tālibus īnfit: {{versus|860}} 'Rhaebe, diū, rēs sī qua diū mortālibus ūlla est, uīximus. Aut hodiē uictor spolia illa cruentī et caput Aenēae referēs Lausīque dolōrum ultor eris mēcum, aut, aperit sī nūlla uiam uīs, occumbēs pariter; neque enim, fortissime, crēdō, {{versus|865}} iussa aliēna patī et dominōs dignābere Teucrōs.' Dīxit, et exceptus tergō cōnsuēta locāuit membra manūsque ambās iaculīs onerāuit acūtīs, aere caput fulgēns cristāque hirsūtus equīnā. Sīc cursum in mediōs rapidus dedit. Aestuat ingēns {{versus|870}} ūnō in corde pudor mixtōque īnsānia lūctū. Atque hīc Aenēān magnā ter uōce uocāuit. Aenēās agnōuit enim laetusque precātur: 'Sīc pater ille deum faciat, sīc altus Apollō! {{versus|875}} Incipiās cōnferre manum.' Tantum effātus et īnfēstā subit obuius hastā. Ille autem: 'Quid mē ēreptō, saeuissime, nātō terrēs? Haec uia sōla fuit quā perdere possēs: nec mortem horrēmus nec dīuum parcimus ūllī. {{versus|880}} Dēsine, nam ueniō moritūrus et haec tibi portō dōna prius.' Dīxit, tēlumque intorsit in hostem; inde aliud super atque aliud fīgitque uolatque ingentī gȳrō, sed sustīnet aureus umbō. Ter circum astantem laeuōs equitāuit in orbīs {{versus|885}} tēla manū iaciēns, ter sēcum Trōius hērōs immānem aerātō circumfert tegmine siluam. Inde ubi tōt trāxisse morās, tōt spīcula taedet uellere, et urgētur pugnā cōngressus inīquā, multa mouēns animō iam tandem ērumpit et inter {{versus|890}} bellātōris equī caua tempora cōnicit hastam. Tollit sē arrēctum quadripēs et calcibus aurās uerberat, effūsumque equitem super ipse secūtus implicat ēiectōque incumbit cernuus armō. Clāmōre incendunt caelum Trōēsque Latīnī- {{versus|895}} que. Aduolat Aenēās uāgīnāque ēripit ēnsem et super haec: 'Ubi nunc Mēzentius ācer et illa effera uīs animī?' Contrā Tyrrhēnus, ut aurās suspiciēns hausit caelum mentemque recēpit: 'Hostis amāre, quid increpitās mortemque mināris? {{versus|900}} nūllum in caede nefās, nec sīc ad proelia uēnī, nec tēcum meus haec pepigit mihi foedera Lausus. Ūnum hōc per sī quā est uictis uenia hostibus ōrō: corpus humō patiāre tegī. Sciō acerba meōrum circumstāre odia: hunc, ōrō, dēfende furōrem {{versus|905}} et mē cōnsortem nātī concēde sepulcrō.' Haec loquitur, iugulōque haud īnscius accipit ēnsem undantīque animam diffundit in arma cruōre. </poem> {{Liber |Ante=Liber IX |AnteNomen=Aeneis/Liber IX |Post=Liber XI |PostNomen=Aeneis/Liber XI }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book X]] [[it:Eneide/Libro decimo]] dqk3a8mw3aiw92zq5dz70wdmgqyqolc 0 3257 282733 265205 2026-10-05T20:14:17Z Saumache 27923 282733 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber XI }} <div class="verse"> {{Liber |Ante= Liber X |AnteNomen= Aeneis/Liber X |Post= Liber XII |PostNomen= Aeneis/Liber XII }} <poem> Ōceanum intereā surgēns Aurōra relīquit:{{r|0|}} Aenēās, quamquam et sociīs dare tempus humandīs praecipitant cūrae turbātaque fūnere mēns est, uōta deum prīmō uictor soluēbat Eōō. Ingentem quercum dēcīsīs undique rāmīs {{Versus|5}} cōnstituit tumulō fulgentiaque induit arma, Mēzentī ducis exuuiās, tibi magne tropaeum bellipotēns; aptat rōrāntis sanguine cristās tēlaque trunca uirī, et bis sex thōrāca petītum perfossumque locīs, clipeumque ex aere sinistrae {{Versus|10}} subligat atque ēnsem collō suspendit eburnum. Tum sociōs (namque omnis eum stīpāta tegēbat turba ducum) sīc incipiēns hortātur ouantīs: 'Maxima rēs effecta, uirī; timor omnis abestō, quod superest; haec sunt spolia et dē rēge superbō {{Versus|15}} prīmitiae manibusque meīs Mēzentius hic est. Nunc iter ad rēgem nōbis mūrōsque Latīnōs. Arma parāte, animīs et spē praesūmite bellum, nē qua mora ignārōs, ubi prīmum uellere signa adnuerint superī pūbemque ēdūcere castrīs, {{Versus|20}} impediat segnīsue metū sententia tardet. Intereā sociōs inhumātaque corpora terrae mandēmus, quī sōlus honōs Acheronte sub īmō est. Īte,' ait 'ēgregiās animās, quae sanguine nōbīs hanc patriam peperēre suō, decorāte suprēmīs {{Versus|25}} mūneribus, maestamque Euandrī prīmus ad urbem mittātur Pallās, quem nōn uirtūtis egentem abstulit ātra diēs et fūnere mersit acerbō.' Sīc ait inlacrimāns, recipitque ad līmina gressum corpus ubi exanimī positum Pallantis Acoetēs {{Versus|30}} seruābat senior, quī Parrhasiō Euandrō armiger ante fuit, sed nōn fēlīcibus aequē tum comes auspiciīs cārō datus ībat alumnō. Circum omnis famulumque manus Trōiānaque turba et maestum Īliadēs crīnem dē mōre solūtae. {{Versus|35}} Ut uērō Aenēās foribus sēsē intulit altīs ingentem gemitum tūnsīs ad sīdera tollunt pectoribus, maestōque immūgit rēgia lūctū. Ipse caput niueī fultum Pallantis et ōra ut uīdit lēuīque patēns in pectore uulnus {{Versus|40}} cuspidis Ausoniae, lacrimīs ita fātur obortīs: 'Tēne,' inquit 'miserande puer, cum laeta uenīret, inuīdit Fortūna mihī, nē rēgna uidērēs nostra neque ad sēdēs uictor ueherēre paternās? Nōn haec Euandrō dē tē prōmissa parentī {{Versus|45}} discēdēns dederam, cum mē complexus euntem mitteret in magnum imperium metuēnsque monēret ācris esse uirōs, cum dūrā proelia gente. Et nunc ille quidem spē multum captus inānī fors et uōta facit cumulatque altāria dōnīs, {{Versus|50}} nōs iuuenem exanimum et nīl iam caelestibus ūllīs dēbentem uānō maestī comitāmur honōre. Īnfēlīx, nātī fūnus crūdēle uidēbis! Hī nostrī reditūs exspectātīque triumphī? Haec mea magna fidēs? At nōn, Euandre, pudendīs {{Versus|55}} uulneribus pulsum aspiciēs, nec sospite dīrum optābis nātō fūnus pater. Eī mihi quantum praesidium, Ausonia, et quantum tū perdis, Iūle!' Haec ubi dēflēuit, tollī miserābile corpus imperat, et tōtō lēctōs ex agmine mittit {{Versus|60}} mīlle uirōs quī sūprēmum comitentur honōrem intersintque patris lacrimīs, sōlācia lūctūs exigua ingentis, miserō sed dēbita patrī. Haud segnēs aliī crātīs et molle ferētrum arbuteīs texunt uirgīs et uīmine quernō {{Versus|65}} exstrūctōsque torōs obtentū frōndis inumbrant. Hīc iuuenem agrestī sūblīmem strāmine pōnunt: quālem uirgineō dēmessum pollice flōrem seu mollis uiolae seu languentis hyacinthī, cui neque fulgor adhūc nec dum sua fōrma recessit, {{Versus|70}} nōn iam māter alit tellūs uīrīsque ministrat. Tum geminās uestīs aurōque ostrōque rigentīs extulit Aenēās, quās illī laeta labōrum ipsa suīs quondam manibus Sīdōnia Dīdō fēcerat et tenuī tēlās discrēuerat aurō. {{Versus|75}} Hārum ūnam iuuenī sūprēmum maestus honōrem induit ārsūrāsque comās obnūbit amictū, multaque praetereā Laurentis praemia pugnae aggerat et longō praedam iubet ōrdine dūcī; addit equōs et tēla quibus spoliāuerat hostem. {{Versus|80}} Uīnxerat et post terga manūs, quōs mitteret umbrīs īnferiās, caesō sparsūrus sanguine flammās, indūtōsque iubet truncōs hostīlibus armīs ipsōs ferre ducēs inimīcaque nōmina fīgī. Dūcitur īnfēlīx aeuō cōnfēctus Acoetēs, {{Versus|85}} pectora nunc foedāns pugnīs, nunc unguibus ōra, sternitur et tōtō prōiectus corpore terrae; dūcunt et Rutulō perfūsōs sanguine currūs. Post bellātor equus positīs īnsignibus Aethōn it lacrimāns guttīsque ūmectat grandibus ōra. {{Versus|90}} Hastam aliī galeamque ferunt, nam cētera Turnus uictor habet. Tum maesta phalanx Teucrīque sequuntur Tyrrhēnīque omnēs et uersīs Arcades armīs. Postquam omnis longē comitum praecesserat ōrdō, substitit Aenēās gemitūque haec addidit altō: {{Versus|95}} 'Nōs aliās hinc ad lacrimās eadem horrida bellī fāta uocant: saluē aeternum mihi, maxime Pallā, aeternumque ualē.' Nec plūra effātus ad altōs tendēbat mūrōs gressumque in castra ferēbat. Iamque ōrātōrēs aderant ex urbe Latīnā {{Versus|100}} uēlātī rāmīs oleae ueniamque rogantēs: corpora, per campōs ferrō quae fūsa iacēbant, redderet ac tumulō sineret succēdere terrae; nūllum cum uictīs certāmen et aethere cassīs; parceret hospitibus quondam socerīsque uocātīs. {{Versus|105}} Quōs bonus Aenēās haud aspernanda precantīs prōsequitur ueniā et uerbīs haec īnsuper addit: 'Quaenam uōs tantō fortūna indigna, Latīnī, implicuit bellō, quī nōs fugiātis amīcōs? Pācem mē exanimīs et Mārtīs sorte perēmptīs {{Versus|110}} ōrātīs? Equidem et uīuīs concēdere uellem. Nec uēnī, nisi fāta locum sēdemque dedissent, nec bellum cum gente gerō; rēx nostra relīquit hospitia et Turnī potius sē crēdidit armīs. Aequius huic Turnum fuerat sē oppōnere mortī. {{Versus|115}} Sī bellum fīnīre manū, sī pellere Teucrōs apparat, hīs mēcum decuit concurrere tēlīs: uixet cui uītam deus aut sua dextra dedisset. Nunc īte et miserīs suppōnite cīuibus ignem.' Dīxerat Aenēās. Illī obstipuēre silentēs {{Versus|120}} cōnuersīque oculōs inter sē atque ōra tenēbant. Tum senior semperque odiīs et crīmine Drancēs īnfēnsus iuuenī Turnō sīc ōre uicissim ōrsa refert: 'Ō fāma ingēns, ingentior armīs, uir Trōiāne, quibus caelō tē laudibus aequem? {{Versus|125}} Iūstitiaene prius mīrer bellīne labōrum? Nōs uērō haec patriam grātī referēmus ad urbem et tē, sī qua uiam dederit Fortūna, Latīnō iungēmus rēgī. Quaerat sibi foedera Turnus. Quīn et fātālīs mūrōrum attollere mōlēs {{Versus|130}} saxaque subuectāre umerīs Trōiāna iuuābit.' Dīxerat haec ūnōque omnēs eadem ōre fremēbant. Bis sēnōs pepigēre diēs, et pāce sequestrā per siluās Teucrī mixtīque impūne Latīnī errāuēre iugīs. Ferrō sonat alta bipennī {{Versus|135}} fraxinus, ēuertunt āctās ad sīdera pīnus, rōbora nec cuneīs et olentem scindere cedrum nec plaustrīs cessant uectāre gementibus ornōs. Et iam Fāma uolāns, tantī praenuntia lūctūs, Euandrum Euandrīque domōs et moenia replet, {{Versus|140}} quae modo uictōrem Latiō Pallanta ferēbat. Arcades ad portās ruere et dē mōre uetustō fūnereās rapuēre facēs; lūcet uia longō ōrdine flammārum et lātē discrīminat agrōs. Contrā turba Phrygum ueniēns plangentia iungit {{Versus|145}} agmina. Quae postquam mātrēs succēdere tēctīs uīdērunt, maestam incendunt clāmōribus urbem. At nōn Euandrum potis est uīs ūlla tenēre, sed uenit in mediōs. Feretrō Pallante repostō prōcubuit super atque haeret lacrimānsque gemēnsque, {{Versus|150}} et uia uix tandem uōcī laxāta dolōre est: 'Nōn haec, ō Pallā, dederās prōmissa parentī, cautius ut saeuō uellēs tē crēdere Mārtī. Haud ignārus eram quantum noua glōria in armīs et praedulce decus prīmō certāmine posset. {{Versus|155}} Prīmitiae iuuenīs miserae bellīque propinquī dūra rudīmenta, et nūllī exaudīta deōrum uōta precēsque meae! Tūque, ō sanctissima coniūnx, fēlīx morte tuā neque in hunc seruāta dolōrem! Contrā ego uīuendō uīcī mea fāta, superstes {{Versus|160}} restārem ut genitor. Trōum socia arma secūtum obruerent Rutulī tēlīs! Animam ipse dedissem atque haec pompa domum mē, nōn Pallanta, referret! Nec uōs arguerim, Teucrī, nec foedera nec quās iūnximus hospitiō dextrās: sors ista senectae {{Versus|165}} dēbita erat nostrae. Quod sī immātūra manēbat mors gnātum, caesīs Volscōrum mīlibus ante dūcentem in Latium Teucrōs cecidisse iuuābit. Quīn ego nōn aliō digner tē funūre, Pallā, quam pius Aenēās et quam magnī Phryges et quam {{Versus|170}} Tyrrhēnīque ducēs, Tyrrhēnum exercitus omnis. Magna tropaea ferunt quōs dat tua dextera lētō; tū quoque nunc stārēs immānīs truncus in aruīs, esset pār aetās et ĭdem sī rōbur ab annīs, Turnē. Sed īnfēlīx Teucrōs quid dēmoror armīs? {{Versus|175}} uādite et haec memorēs rēgī mandāta referte: quod uītam moror inuīsam Pallante perēmptō dextera causa tua est, Turnum gnātōque patrīque quam dēbēre uidēs. Meritīs uacat hic tibi sōlus fortūnaeque locus. Nōn uītae gaudia quaerō, {{Versus|180}} nec fās, sed gnāto mānīs perferre sub īmōs.' Aurōra intereā miserīs mortālibus almam extulerat lūcem referēns opera atque labōrēs: iam pater Aenēās, iam curuō in lītore Tarchōn cōnstituēre pyrās. Hūc corpora quisque suōrum {{Versus|185}} mōre tulēre patrum, subiectīsque ignibus ātrīs conditur in tenebrās altum cālīgine caelum. Ter circum accēnsōs cīnctī fulgentibus armīs dēcurrēre rogōs, ter maestum fūneris ignem lūstrāuēre in equīs ululātūsque ōre dēdēre. {{Versus|190}} Spargitur et tellūs lacrimīs, sparguntur et arma, it caelō clāmōrque uirum clangorque tubārum. Hīc aliī spolia occīsīs dērepta Latīnīs cōniciunt ignī, galeās ēnsīsque decōrōs frēnaque feruentīsque rotās; pars mūnera nōta, {{Versus|195}} ipsōrum clipeōs et nōn fēlīcia tēla. Multa boum circā mactantur corpora Mortī, saetigerōsque suēs raptāsque ex omnibus agrīs in flammam iugulant pecudēs. Tum lītore tōtō ārdentis spectant sociōs sēmustaque seruant {{Versus|200}} busta, neque āuellī possunt, nōx ūmida dōnec inuertit caelum stēllīs ārdentibus aptum. Nec minus et miserī dīuersā in parte Latīnī innumerās strūxēre pyrās, et corpora partim multa uirum terrae īnfodiunt, āuectaque partim {{Versus|205}} fīnitimōs tollunt in agrōs urbīque remittunt. Cētera cōnfūsaeque ingentem caedis aceruum nec numerō nec honōre cremant; tunc undique uastī certātim crēbrīs cōnlūcent ignibus agrī. Tertia lūx gelidam caelō dīmōuerat umbram: {{Versus|210}} maerentēs altum cinerem et cōnfūsa ruēbant ossa focīs tepidōque onerābant aggere terrae. Iam uērō in tēctīs, praedīuitis urbe Latīnī, praecipuus fragor et longī pars maxima lūctūs. Hīc mātrēs miseraeque nurūs, hīc cāra sorōrum {{Versus|215}} pectora maerentum puerīque parentibus orbī dīrum exsecrantur bellum Turnīque hymenaeōs; ipsum armīs ipsumque iubent dēcernere ferrō, quī rēgnum Italiae et prīmōs sibi poscat honōrēs. Ingrauat haec saeuus Drancēs sōlumque uocārī {{Versus|220}} testātur, sōlum poscī in certāmina Turnum. Multa simul contrā uariīs sententia dictīs prō Turnō, et magnum rēgīnae nōmen obumbrat, multa uirum meritīs sustentat fāma tropaeīs. Hōs inter mōtus, mediō in flagrante tumultū, {{Versus|225}} ecce super maestī magnā Diomēdis ab urbe lēgātī respōnsa ferunt: nihil omnibus āctum tantōrum impēnsīs operum, nīl dōna neque aurum nec magnās ualuisse precēs, alia arma Latīnīs quaerenda, aut pācem Trōiānō ab rēge petendum. {{Versus|230}} Dēficit ingentī lūctū rēx ipse Latīnus: fātālem Aenēān manifēstō nūmine ferrī admonet īra deum tumulīque ante ōra recentēs. Ergō concilium magnum prīmōsque suōrum imperiō accītōs alta intrā līmina cōgit. {{Versus|235}} Ollī cōnuēnēre fluuntque ad rēgia plēnīs tēcta uiīs. Sedet in mediīs et maximus aeuō et prīmus scēptrīs haud laetā fronte Latīnus. Atque hīc lēgātōs Aetōla ex urbe remissōs quae referant fārī iubet, et respōnsa reposcit {{Versus|240}} ōrdine cūncta suō. Tum facta silentia linguīs, et Venulus dictō pārēns ita fārier īnfīt: 'Vīdimus, ō cīuēs, Diomēdem Argīuaque castra, atque iter ēmēnsī cāsūs superāuimus omnīs, contigimusque manum quā concidit Īlia tellūs. {{Versus|245}} Ille urbem Argyripam patriae cognōmine gentis uictor Gargānī condēbat Iāpygis agrīs. Postquam intrōgressī et cōram data cōpia fandī, mūnera praeferimus, nōmen patriamque docēmus, quī bellum intulerint, quae causa attrāxerit Arpōs. {{Versus|250}} Audītīs ille haec placidō sīc reddidit ōre: 'Ō fortūnātae gentēs, Sāturnia rēgna, antīquī Ausoniī, quae uōs fortūna quiētōs sollicitat suādetque ignōta lacessere bella? Quīcumque Īliacōs ferrō uiolāuimus agrōs {{Versus|255}} (mittō ea quae mūrīs bellandō exhausta sub altīs, quōs Simois premat ille uirōs) īnfanda per orbem supplicia et scelerum poenās expendimus omnēs, uel Priamō miseranda manus; scit trīste Mineruae sīdus et Euboicae cautēs ultorque Caphēreus. {{Versus|260}} Mīlitiā ex illā dīuersum ad lītus abāctī Ātrīdēs Proteī Menelāus adusque columnās exsulat, Aetnaeōs uīdit Cyclōpas Ulixēs. Rēgna Neoptolemī referam uersōsque penātīs Īdomeneī? Libycōne habitantīs lītore Locrōs? {{Versus|265}} Ipse Mycēnaeus magnōrum ductor Achīuum coniugis īnfandae prīma inter līmina dextrā oppetiit, dēuictam Asiam subsēdit adulter. Inuīdisse deōs, patriīs ut redditus ārīs coniugium optātum et pulchram Calydōna uidērem? {{Versus|270}} Nunc etiam horribilī uīsū portenta sequuntur et sociī āmissī petiērunt aethera pennīs flūminibusque uagantur auēs (heu, dīra meōrum suppliciā!) et scopulōs lacrimōsīs uōcibus implent. Haec adeō ex illō mihi iam spēranda fuērunt {{Versus|275}} tempore cum ferrō caelestia corpora dēmēns appetiī et Veneris uiolāuī uulnere dextram. Nē uērō, nē mē ad tālīs impellite pugnās. Nec mihi cum Teucrīs ūllum post ēruta bellum Pergama nec ueterum meminī laetorue malōrum. {{Versus|280}} Mūnera quae patriīs ad mē portātis ab ōrīs uertite ad Aenēān. Stetimus tēla aspera contrā cōntulimusque manūs: expertō crēdite quantus in clipeum adsurgat, quō turbine torqueat hastam. Sī duo praetereā tālīs Īdaea tulisset {{Versus|285}} terra uirōs, ultrō Īnachiās uēnisset ad urbēs Dardanus, et uērsīs lūgēret Graecia fātīs. Quidquid apud dūrae cessātum est moenia Trōiae, Hectoris Aenēaeque manū uictōria Grāium haesit et in decimum uestīgia rettulit annum. {{Versus|290}} Ambō animīs, ambō īnsignēs praestantibus armīs, hīc pietāte prior. Coeant in foedera dextrae, quā datur; ast armīs concurrant arma cauēte.' Et respōnsa simul quae sint, rēx optime, rēgis audīstī et quae sit magnō sententia bellō.' {{Versus|295}} Vix ea lēgātī, uariusque per ōra cucurrit Ausonidum turbāta fremor, ceu saxa morantur cum rapidōs amnīs, fit clausō gurgite murmur uīcīnaeque fremunt rīpae crepitantibus undīs. Ut prīmum plācātī animī et trepida ōra quiērunt, {{Versus|300}} praefātus dīuōs soliō rēx īnfit ab altō: 'Ante equidem summā dē rē statuisse, Latīnī, et uellem et fuerat melius, nōn tempore tālī cōgere concilium, cum mūrōs adsidet hostīs. Bellum importūnum, cīuēs, cum gente deōrum {{Versus|305}} inuictīsque uirīs gerimus, quōs nūlla fatīgant proelia nec uictī possunt absistere ferrō. Spem sī quam ascītīs Aetōlum habuistis in armīs, pōnite. Spēs sibi quisque; sed haec quam angusta uidētis. Cētera quā rērum iaceant perculsa ruīna, {{Versus|310}} ante oculōs interque manūs sunt omnia uestrās. Nec quemquam incūsō: potuit quae plūrima uirtūs esse, fuit; tōtō certātum est corpore rēgnī. Nunc adeō quae sit dubiae sententia mēntī, expediam et paucīs (animōs adhibēte) docēbō. {{Versus|315}} Est antīquus ager Tuscō mihi proximus amnī, longus in occāsum, fīnīs super usque Sicānōs; Auruncī Rutulīque serunt, et uōmere dūrōs exercent collīs atque hōrum asperrima pāscunt. Haec omnīs regiō et celsī plaga pīnea montīs {{Versus|320}} cēdat amīcitiae Teucrōrum, et foederis aequās dīcāmus lēgēs sociōsque in rēgna uocēmus: cōnsīdant, sī tantus amor, et moenia condant. Sīn aliōs fīnīs aliamque capessere gentem est animus possuntque solō dēcēdere nostrō, {{Versus|325}} bis dēnās Italō texāmus rōbore nāuīs; seu plūrīs complēre ualent, iacet omnis ad undam mātereīs: ipsī numerumque modumque carīnis praecipiant, nōs aera, manūs, nāuālia dēmus. Praetereā, quī dicta ferant et foedera firment {{Versus|330}} centum ōrātōrēs prīmā dē gente Latīnōs īre placet pācisque manū praetendere rāmōs, mūnera portantīs aurīque eborisque talentā et sellam rēgnī trabeamque īnsignia nostrī. Cōnsulite in medium et rēbus succurrite fessīs.' {{Versus|335}} Tum Drānces īdem īnfēnsus, quem glōria Turnī oblīquā inuidiā stimulīsque agitābat amārīs, largus opum et linguā melior, sed frīgida bellō dextera, cōnsiliīs habitus nōn futtilis auctor, sēditiōne potēns (genus huic māterna superbum {{Versus|340}} nōbilitās dabat, īncertum dē patre ferēbat), surgit et hīs onerat dictīs atque aggerat īrās: 'Rēm nūllī obscūram nostrae nec uōcis egentem cōnsulis, ō bone rēx: cunctī sē scīre fatentur quid fortūna ferat populī, sed dīcere mussant. {{Versus|345}} Det lībertātem fandī flātūsque remittat, cuius ob auspicium īnfaustum mōrēsque sinistrōs (dīcam equidem, licet arma mihī mortemque minētur) lūmina tot cecidisse dūcum tōtamque uidēmus cōnsēdisse urbem lūctū, dum Trōia temptat {{Versus|350}} castra fugae fīdēns et caelum territat armīs. Ūnum etiam dōnīs istīs, quae plūrima mittī Dardanidīs dīcīque iubēs, ūnum, optime rēgum, ādiciās, nec tē ūllīus uiolentia uincat quīn nātam ēgregiō generō dignisque hymenaeīs {{Versus|355}} des pater, et pācem hanc aeternō foedere iungās. Quod sī tantus habet mentēs et pectora terror, ipsum obtestēmur ueniamque ōrēmus ab ipsō: cēdat, iūs proprium rēgī patriaeque remittat. Quid miserōs totiēns in aperta perīcula cīuīs {{Versus|360}} prōicis, ō Latiō caput hōrum et causa malōrum? Nūlla salūs bellō, pācem tē poscimus omnēs, Turne, simul pācis solum inuiolābile pignus. Prīmus ego, inuīsum quem tū tibi fingīs (et esse nīl moror), ēn supplex ueniō. Miserēre tuōrum, {{Versus|365}} pōne animōs et pulsus abī. Sat fūnera fūsī uīdimus īngentīs et dēsōlāuimus agrōs. Aut, sī fāma mouet, sī tantum pectore rōbur concipis et sī adeō dōtālis rēgia cordī est, audē atque aduersum fīdēns fer pectus in hostem. {{Versus|370}} Scīlicet ut Turnō contingat rēgia coniūnx, nōs animae uīlēs, inhumāta īnflētaque turba, sternāmur campīs. Etiam tū, sī qua tibī uīs, sī patriī quid Mārtis habēs, illum aspice contrā quī uocat.' {{Versus|375}} Tālibus exārsit dictīs uiolentia Turnī. Dat gemitum rumpitque hās īmō pectore uōcēs: 'Larga quidem semper, Drānce, tibi cōpia fandī tum cum bella manūs poscunt, patribusque uocātīs prīmus ades. Sed nōn replenda est cūria uerbīs, {{Versus|380}} quae tūtō tibi magna uolant, dum distinet hostem agger mūrōrum nec inundant sanguine fossae. Proinde tonā ēloquiō (solitum tibi) mēque timōris argue tū, Drāncē, quandō tōt strāgis aceruōs Teucrōrum tua dextra dedit, passimque tropaeīs {{Versus|385}} īnsignīs agrōs. Possit quid uīuida uirtūs experiāre licet, nec longē scīlicet hostēs quaerendī nōbīs; circumstant undique mūrōs. Īmus in aduersōs (quid cessās?) an tibi Māuors uēntōsa in linguā pedibusque fugācibus istīs {{Versus|390}} semper erit? Pulsus ego? Aut quisquam meritō, foedissime, pulsum arguet, Īliacō tumidum quī crēscere Thybrim sanguine et Euandrī tōtam cum stirpe uidēbit prōcubuisse domum atque exūtōs Arcadas armīs? {{Versus|395}} Haud ita mē expertī Bitiās et Pandarus ingēns et quōs mīlle diē uictor sub Tartara mīsī, inclūsus mūrīs hostīlīque aggere saeptus. Nūlla salūs bellō? Capitī cane tālia, dēmēns, Dardaniō rēbusque tuīs. Proinde omnia magnō {{Versus|400}} nē cessā turbāre metū atque extollere uīrīs gentis bis uictae, contrā premere arma Latīnī. Nunc et Myrmidonum procerēs Phrygia arma tremēscunt, nunc et Tȳdīdēs et Lārīsaeus Achillēs, amnis et Hadriacās retrō fugit Aufidus undās. {{Versus|405}} Uel cum sē pauidum contrā mea iūrgia fingit, artificis scelus, et formīdine crīmen acerbat. Numquam animam tālem dextrā hāc (absiste mouērī) āmittēs: habitet tēcum et sit pectore in istō. Nunc ad tē et tua magna, pater, cōnsulta reuertor. {{Versus|410}} Sī nūllam nostrīs ultrā spem pōnis in armīs, sī tam dēsertī sumus et semel agmine uersō funditus occidimus neque habet Fortūna regressum, ōrēmus pācem et dextrās tendāmus inertīs. Quamquam ō sī solitae quicquam uirtūtis adesset! {{Versus|415}} Ille mihi ante aliōs fortūnātusque labōrum ēgregiusque animī, quī, nē quid tāle uidēret, prōcubuit moriēns et humum semel ōre momordit. Sīn et opēs nōbīs et adhūc intācta iuuentūs auxiliōque urbēs Italae populīque supersunt, {{Versus|420}} sīn et Trōiānīs cum multō glōria uēnit sanguine (sunt illīs sua fūnera, pārque per omnīs tempestās), cūr indecorēs in līmine prīmō dēficimus? Cūr ante tubam tremor occupat artūs? Multa diēs uariīque labor mūtābilis aeuī {{Versus|425}} rettulit in melius, multōs alterna reuīsēns lūsit et in solidō rūrsus Fortūna locāuit. Nōn erit auxiliō nōbīs Aetōlus et Arpī: at Messāpus erit fēlīxque Tolumnius et quōs tōt populī mīsēre ducēs, nec parua sequētur {{Versus|430}} glōria dēlēctōs Latiō et Laurentibus agrīs. Est et Volscōrum ēgregiā dē gente Camilla agmen agēns equitum et flōrentīs aere cateruās. Quod sī mē sōlum Teucrī in certāmina poscunt idque placet tantumque bonīs commūnibus obstō, {{Versus|435}} nōn adeō hās exōsa manus Victōria fūgit ut tanta quicquam prō spē temptāre recūsem. Ībō animīs contrā, uel magnum praestet Achillem factaque Volcānī manibus paria induat armā ille licet. Uōbīs animam hanc socerōque Latīnō {{Versus|440}} Turnus ego, haud ūllī ueterum uirtūte secundus, dēuōuī. Sōlum Aenēās uocat? Et uocet ōrō; nēc Drāncēs potius, sīue est haec īra deōrum, morte luat, sīue est uirtūs et glōria, tollat.' Illī haec inter sē dubiīs dē rēbus agēbant {{Versus|445}} certantēs: castra Aenēās aciemque mouēbat. Nuntius īngentī per rēgia tēcta tumultū ecce ruit magnīsque urbem terrōribus implet: īnstrūctōs aciē Tiberīnō ā flūmine Teucrōs Tyrrhēnamque manum tōtīs dēscendere campīs. {{Versus|450}} Extemplō turbātī animī concussaque uulgī pectora et arrēctae stimulīs haud mollibus īrae. Arma manū trepidī poscunt, fremit arma iuuentūs, flent maestī mussantque patrēs. Hīc undique clāmor dissēnsū uariō magnus sē tollit in aurās, {{Versus|455}} haud secus atque altō in lūcō cum forte cateruae cōnsēdēre auium, piscōsōue amne Padūsae dant sonitum raucī per stāgna loquācia cycnī. 'Immo,' ait 'ō cīuēs,' arreptō tempore Turnus, 'Cōgite concilium et pācem laudāte sedentēs; {{Versus|460}} illī armīs in rēgna ruunt.' Nec plūra locūtus corripuit sēsē et tēctīs citus extulit altīs. 'Tū, Voluse, armārī Volscōrum ēdīce manīplīs, dūc' ait 'et Rutulōs. Equitem Messāpus in armīs, et cum frātre Corās lātīs diffundite campīs. {{Versus|465}} Pars aditūs urbis firment turrīsque capessant; cētera, quā iussō, mēcum manus īnferat arma.' Īlicet in mūrōs tōtā discurritur urbe. Concilium ipse pater et magna incepta Latīnus dēserit ac trīstī turbātus tempore differt, {{Versus|470}} multaque sē incūsat quī nōn accēperit ultrō Dardanium Aenēān generumque ascīuerit urbī. Praefodiunt aliī portās aut saxa sudēsque subuectant. Bellō dat signum rauca cruentum būcina. Tum mūrōs uariā cinxēre corōnā {{Versus|475}} mātrōnae puerīque, uocat labor ultimus omnīs. Nec nōn ad templum summāsque ad Palladis arcēs subuehitur magnā mātrum rēgīna cateruā dōna ferēns, iuxtāque comes Lāuīnia uirgō, causa malī tantī, oculōs dēiecta decōrōs. {{Versus|480}} Succēdunt mātrēs et templum tūre uapōrant et maestās altō fundunt dē līmine uōcēs: 'Armipotēns, praeses bellī, Trītōnia uirgō, frange manū tēlum Phrygiī praedōnis, et ipsum prōnum sterne solō portīsque effunde sub altīs.' {{Versus|485}} Cingitur ipse furēns certātim in proelia Turnus. Iamque adeō rutilum thōrāca indūtus aēnīs horrēbat squāmis sūrāsque inclūserat aurō, tempora nūdus adhūc, laterīque accinxerat ēnsem, fulgēbatque altā dēcurrēns aureus arce {{Versus|490}} exsultatque animīs et spē iam praecipit hostem: quālis ubi abruptīs fūgit praesēpiā uinclīs tandem līber equus, campōque potītus apertō aut ille in pāstus armentaque tendit equārum aut adsuētus aquae perfundī flūmine nōtō {{Versus|495}} ēmicat, arrēctīsque fremit ceruīcibus altē luxuriāns lūduntque iubae per colla, per armōs. Obuia cui Volscōrum aciē comitante Camilla occurrit portīsque ab equō rēgīna sub ipsīs dēsiluit, quam tōta cohors imitāta relictīs {{Versus|500}} ad terram dēflūxit equīs; tum tālia fātur: 'Turne, suī meritō sī qua est fīdūcia fortī, audeō et Aeneadum prōmittō occurrere turmae sōlaque Tyrrhēnōs equitēs īre obuia contrā. Mē sine prīma manū temptāre perīcula bellī, {{Versus|505}} tū pedes ad mūrōs subsiste et moenia seruā.' Turnus ad haec oculōs horrendā in uirgine fīxus: 'Ō decus Italiae uirgō, quās dīcere grātēs quasue referre parem? Sed nunc, est omnia quandō iste animus suprā, mēcum partīre labōrem. {{Versus|510}} Aenēās, ut fāma fidem missīque reportant explōrātōrēs, equitum leuia improbus arma praemīsit, quaterent campōs; ipse ardua montis per dēserta iugō superāns aduentat ad urbem. Fūrta parō bellī conuexō in trāmite siluae, {{Versus|515}} ut biuiās armātō obsīdam mīlite faucēs. Tū Tyrrhēnum equitem cōnlātīs excipe signīs; tēcum ācer Messāpus erit turmaeque Latīnae Tīburtīque manus, ducis et tū concipe cūram.' Sīc ait, et paribus Messāpum in proelia dictīs {{Versus|520}} hortātur sociōsque ducēs et pergit in hostem. Est curuō anfractū uāllēs, accommoda fraudī armōrumque dolīs, quam dēnsīs frondibus ātrum urget utrimque latus, tenuis quō sēmita dūcit angustaeque ferunt faucēs aditūsque malignī. {{Versus|525}} Hanc super in speculīs summōque in uertice montis plānitiēs ignōta iacet tūtīque receptūs, seu dextrā laeuāque uelīs occurrere pugnae sīue īnstāre iugīs et grandia uoluere saxa. Hīc iuuenis nōtā fertur regiōne uiārum {{Versus|530}} arripuitque locum et siluīs īnsēdit inīquīs. Vēlōcem intereā superīs in sēdibus Ōpim, ūnam ex uirginibus sociīs sacrāque cateruā, compellābat et hās trīstīs Lātōnia uōcēs ōre dabat: 'Graditur bellum ad crūdēle Camilla, {{Versus|535}} ō uirgō, et nostrīs nēquīquam cingitur armīs, cāra mihi ante aliās. Nēque enim nouus iste Diānae uēnit amor subitāque animum dulcēdine mōuit. Pulsus ob inuidiam rēgnō uīrīsque superbās Prīuernō antīquā Metabus cum excēderet urbe, {{Versus|540}} īnfantem fugiēns mediā inter proelia bellī sustulit exsiliō comitem, mātrīsque uocāuit nōmine Casmillae mūtātā parte Camillam. Ipse sinū prae sē portāns iuga longa petēbat sōlōrum nemorum: tēla undique saeua premēbant {{Versus|545}} et circumfūsō uolitābant mīlite Volscī. Ecce fugae mediō summīs Amasēnus abundāns spūmābat rīpīs, tantus sē nūbibus imber rūperat. Ille innāre parāns īnfantis amōre tardātur cārōque onerī timet. Omnia sēcum {{Versus|550}} uersantī subitō uix haec sententia sēdit: tēlum immāne manū ualidā quod forte gerēbat bellātor, solidum nōdis et rōbore coctō, huic nātam libro et siluestrī sūbere clausam implicat atque habilem mediae circumligat hastae; {{Versus|555}} quam dextrā īngentī lībrāns ita ad aethera fātur: 'Alma, tibi hanc, nemorum cultrīx, Lātōnia uirgō, ipse pater famulam uoueō; tua prīma per aurās tēla tenēns supplex hostem fugit. Accipe, testor, dīua tuam, quae nunc dubiīs committitur aurīs.' {{Versus|560}} Dixit, et adductō contortum hastīle lacertō immittit: sonuēre undae, rapidum super amnem īnfēlīx fugit in iaculō strīdente Camilla. At Metabus magnā propius iam urgente cateruā dat sēsē fluuiō, atque hastam cum uirgine uictor {{Versus|565}} grāmineō, dōnum Triuiae, dē caespite uellit. Nōn illum tēctīs ūllae, nōn moenibus urbēs accēpēre (neque ipse manūs feritāte dedisset), pāstōrum et sōlis ēxēgit montibus aeuum. Hīc nātam in dūmīs interque horrentia lustra {{Versus|570}} armentālis equae mammīs et lacte ferīnō nūtrībat teneris immulgēns ūbera labrīs. Utque pedum prīmīs īnfāns uestīgia plantīs īnstiterat, iaculō palmās armāuit acūtō spīculaque ex umerō paruae suspendit et arcum. {{Versus|575}} Prō crīnālī aurō, prō longae tegmine pallae tigridis exuuiae per dorsum ā uertice pendent. Tēla manū iam tum tenerā puerīlia torsit et fundam teretī circum caput ēgit habēna Strȳmoniamque gruem aut album dēiēcit olōrem. {{Versus|580}} Multae illam frūstrā Tyrrhēna per oppida mātrēs optāuēre nurum; sōlā contenta Diānā aeternum tēlōrum et uirginitātis amōrem intemerāta colit. Uellem haud correpta fuisset mīlitiā tālī cōnāta lacessere Teucrōs: {{Versus|585}} cāra mihī comitumque foret nunc ūna meārum. Uērum age, quandoquidem fātīs urgētur acerbīs, lābere, nympha, polō fīnīsque inuīse Latīnōs, trīstis ubi īnfaustō committitur ōmine pugna. Haec cape et ultrīcem pharetrā dēprōme sagittam: {{Versus|590}} hāc, quīcumque sacrum uiolārit uulnere corpus, Trōs Italusque, mihī pariter det sanguine poenās. Post ego nūbe cauā miserandae corpus et arma īnspoliāta feram tumulō patriaeque repōnam.' Dīxit, at illa leuis caelī dēlāpsa per aurās {{Versus|595}} īnsonuit nigrō circumdata turbine corpus. At manus intereā mūrīs Trōiāna propinquat, Etrūscīque ducēs equitumque exercitus omnis compositī numerō in turmās. Fremit aequore tōtō īnsultāns sonipēs et pressīs pugnat habēnīs {{Versus|600}} hūc conuersus et hūc; tum lātē ferreus hastīs horret ager campīque armīs sublīmibus ārdent. Nec nōn Messāpus contrā celerēsque Latīnī et cum frātre Corās et uirginis āla Camillae aduērsī campō appārent, hastāsque reductīs {{Versus|605}} prōtendunt longē dextrīs et spīcula uibrant, aduentusque uirum fremitusque ārdēscit equōrum. Iamque intrā iactum tēlī prōgressus uterque substiterat: subitō ērumpunt clāmōre furentīs- que exhortantur equōs, fundunt simul undique tēla {{Versus|610}} crēbra niuis rītū, caelumque obtexitur umbrā. Continuō aduersīs Tyrrhēnus et ācer Aconteus cōnīxī incurrunt hastīs prīmīque ruīnam dant sonitū ingentī perfrāctaque quādripedantum pectora pectoribus rumpunt; excussus Aconteus {{Versus|615}} fulminis in mōrēm aut tormentō ponderis āctī praecipitat longē et uītam dispergit in aurās. Extemplō turbātae aciēs, uersīque Latīnī rēiciunt parmās et equōs ad moenia uertunt; Trōes agunt, princēps turmās indūcit Asīlās. {{Versus|620}} Iamque propinquābant portīs rūrsusque Latīnī clāmōrem tollunt et mollia colla reflectunt; hī fugiunt penitusque datīs referuntur habēnīs. Quālis ubi alternō prōcurrēns gurgite pontus nunc ruit ad terram scopulōsque superiacit undā {{Versus|625}} spūmeus extrēmamque sinū perfundit harēnam, nunc rapidus retrō atque aestū reuolūta resorbēns saxa fugit lītusque uadō lābente relinquit: bis Tuscī Rutulōs ēgēre ad moenia uersōs, bis reiectī armīs respectant terga tegentēs. {{Versus|630}} Tertia sed postquam congressī in proelia tōtās implicuēre inter sē aciēs lēgitque uirum uir, tum uērō et gemitus morientum et sanguine in altō armaque corporaque et permixtī caede uirōrum sēmianimēs uoluuntur equī, pugna aspera surgit. {{Versus|635}} Orsilochus Remulī, quandō ipsum horrēbat adīre, hastam intorsit equō ferrumque sub aure relīquit; quō sonipēs ictū furit arduus altaque iactat uulneris impatiēns arrēctō pectore crūra, uoluitur ille excussus humī. Cētillus Iollān {{Versus|640}} īngentemque animīs, īngentem corpore et armīs dēicit Herminium, nūdō cui uertice fulua caesariēs nūdīque umerī nec uulnera terrent; tantus in arma patet. Lātōs huic hasta per armōs ācta tremit duplicatque uirum trānsfīxa dolōre. {{Versus|645}} Funditur āter ubīque cruor; dant fūnera ferrō certantēs pulchramque petunt per uulnera mortem. At mediās inter caedēs exsultat Amāzon ūnum exserta latus pugnae, pharetrāta Camilla, et nunc lenta manū spargēns hastīlia dēnset, {{Versus|650}} nunc ualidam dextrā rapit indēfessa bipennem; aureus ex umerō sonat arcus et arma Diānae. Illa etiam, sī quandō in tergum pulsa recessit, spīcula conuērsō fugientia dērigit arcū. At circum lēctae comitēs, Lārīnaque uirgō {{Versus|655}} Tullaque et aeratam quatiēns Tarpēia secūrim, Italidēs, quās ipsa decus sibi dīa Camilla dēlēgit pācīsque bonās bellīque ministrās: quālēs Thrēiciae cum flūmina Thermōdontis pulsant et pictīs bellantur Amāzones armīs, {{Versus|660}} seu circum Hippolytēn seu cum sē Mārtia currū Penthesilēa refert, magnōque ululante tumultū fēminea exsultant lūnātīs agmina peltīs. Quem tēlō prīmum, quem postrēmum, aspera uirgō, dēicis? Aut quot humī morientia corpora fundis? {{Versus|665}} Eunaeum Clytiō prīmum patre, cuius apertum aduersī longā trānsuerberat abiete pectus. Sanguinis ille uomēns rīuōs cadit atque cruentam mandit humum moriēnsque suō sē in uulnere uersat. Tum Līrim Pagasumque super, quōrum alter habēnās {{Versus|670}} suffūsō reuolūtus equō dum colligit, alter dum subit ac dextram lābentī tendit inermem, praecipitēs pariterque ruunt. Hīs addit Amastrum Hippotadēn, sequiturque incumbēns ēminus hastā Tēreaque Harpalycumque et Dēmophoonta Chromimque; {{Versus|675}} quōtque ēmissa manū contorsit spīcula uirgō, tot Phrygiī cecidēre uirī. Procul Ornytus armīs ignōtīs et equō uēnātor Iāpyge fertur, cui pellis lātōs umerōs ērepta iuuencō pugnātōrī operit, caput ingēns ōris hiātus {{Versus|680}} et mālae tēxēre lupī cum dentibus albīs, agrestisque manūs armat sparus; ipse cateruīs uertitur in mediīs et tōtō uertice suprā est. Hunc illa exceptum (neque enim labor agmine uersō) trāicit et super haec inimīcō pectore fātur: {{Versus|685}} 'Siluīs tē, Tyrrhēne, ferās agitāre putastī? aduēnit quī uestra diēs muliēbribus armīs uerba redargueret. Nōmen tamen haud leue patrum mānibus hōc referēs, tēlō cecidisse Camillae.' Prōtinus Orsilochum et Būtēn, duo maxima Teucrum {{Versus|690}} corpora, sed Būtēn āuersum cuspide fīxit lōrīcam galeamque inter, quā colla sedentis lūcent et laeuō dēpendet parma lacertō; Orsilochum fugiēns magnumque agitāta per orbem ēlūdit gȳrō interior sequiturque sequentem; {{Versus|695}} tum ualidam perque arma uirō perque ossa secūrim altior exsurgēns ōrantī et multa precantī congeminat; uulnus calidō rigat ōra cerebrō. Incidit huic subitōque aspectū territus haesit Appennīnicolae bellātor fīlius Aunī, {{Versus|700}} haud Ligurum extrēmus, dum fallere fāta sinēbant. Isque ubi sē nūllō iam cursū ēuādere pugnae posse neque īnstantem rēgīnam āuertere cernit, cōnsiliō uersāre dolōs ingressus et āstū incipit haec: 'Quid tam ēgregium, sī fēmina fortī {{Versus|705}} fīdis equō? Dīmitte fugam et tē comminus aequō mēcum crēde solō pugnaeque accinge pedestrī: iam nōscēs uentōsa ferat cui glōria fraudem.' Dīxit, at illa furēns ācrīque accēnsa dolōre trādit equum comitī paribusque resistit in armīs {{Versus|710}} ēnse pedēs nūdō pūrāque interrita parmā. At iuuenis uīcisse dolō ratus āuolat ipse (haud mora), conuersīsque fugax aufertur habēnīs quādripedemque citum ferrāta calce fatīgat. 'Uāne Ligus frūstrāque animīs ēlāte superbīs, {{Versus|715}} nēquīquam patriās temptāstī lūbricus artīs, nec fraus tē incolumem fallācī perferet Aunō.' Haec fātur uirgō, et pernīcibus ignea plantīs trānsit equum cursū frēnīsque aduērsa prehēnsīs congreditur poenāsque inimīcō ex sanguine sūmit: {{Versus|720}} quam facile accipiter saxō sacer ālēs ab altō cōnsequitur pennīs sublīmem in nūbe columbam comprēnsamque tenet pedibusque ēuīscerat uncīs; tum cruor et uulsae lābuntur ab aethere plūmae. At nōn haec nūllīs hominum sator atque deōrum {{Versus|725}} obseruāns oculīs summō sedet altus Olympō. Tyrrhēnum genitor Tarchōnem in proelia saeua suscitat et stimulīs haud mollibus īnicit īrās. Ergō inter caedēs cēdentiaque agmina Tarchōn fertur equō uariīsque īnstīgat uōcibus ālās {{Versus|730}} nōmine quemque uocāns, reficitque in proelia pulsōs. 'Quis metus, ō numquam dolitūrī, ō semper inertēs Tyrrhēnī, quae tanta animīs ignāuia uēnit? Fēmina pālantīs agit atque haec agmina uertit! Quō ferrum quidue haec gerimus tēla inrita dextrīs? {{Versus|735}} At nōn in Venerem sēgnēs nocturnaque bella, aut ubi curua chorōs indīxit tībia Bacchī. Exspectāte dapēs et plēnae pōcula mēnsae (hīc amor, hōc studium) dum sacra secundus haruspex nūntiet ac lūcōs uocet hostia pinguis in altōs!' {{Versus|740}} Haec effātus equum in mediōs moritūrus et ipse concitat, et Venulō aduersum sē turbidus īnfert dēreptumque ab equō dextrā complectitur hostem et gremium ante suum multā uī concitus aufert. Tollitur in caelum clāmor cūnctīque Latīnī {{Versus|745}} conuertēre oculōs. Uolat igneus aequore Tarchōn arma uirumque ferēns; tum summa ipsīus ab hastā dēfringit ferrum et partīs rīmātur apertās, quā uulnus lētāle ferat; contrā ille repugnāns sustinet ā iugulō dextram et uim uīribus exit. {{Versus|750}} Utque uolāns altē raptum cum fulua dracōnem fert aquila implicuitque pedēs atque unguibus haesit, saucius at serpēns sinuōsa uolūmina uersat arrēctīsque horret squāmīs et sībilat ōre arduus īnsurgēns, illa haud minus urget obuncō {{Versus|755}} luctantem rōstrō, simul aethera uerberat ālīs: haud aliter praedam Tīburtum ex agmine Tarchōn portat ouāns. Ducis exemplum ēuentumque secūtī Maeonidae incurrunt. Tum fātīs dēbitus Arrūns uēlōcem iaculō et multa prior arte Camillam {{Versus|760}} circuit, et quae sit fortūna facillima temptat. Quā sē cumque furēns mediō tulit agmine uirgō, hāc Arrūns subit et tacitus uestīgia lustrat; quā uictrīx redit illa pedemque ex hoste reportat, hāc iuuenis fūrtim celerīs dētorquet habēnās. {{Versus|765}} Hōs aditūs iamque hōs aditūs omnemque pererrat undique circuitum et certam quatit improbus hastam. Forte sacer Cybelō Chlōreus ōlimque sacerdōs īnsignis longē Phrygiīs fulgēbat in armīs spūmantemque agitābat equum, quem pellis aēnīs {{Versus|770}} in plūmam squāmīs aurō cōnserta tegēbat. Ipse peregrīnā ferrūgine clārus et ostrō spīcula torquēbat Lyciō Gortȳnia cornū; aureus ex umerīs erat arcus et aurea uātī cassida; tum croceam chlamydemque sinūsque crepantīs {{Versus|775}} carbaseōs fuluō in nōdum collēgerat aurō pictus acū tunicās et barbara tegmina crūrum. Hunc uirgō, sīue ut templīs praefīgeret armā Trōiā, captīuō sīue ut sē ferret in aurō uēnātrīx, ūnum ex omnī certāmine pugnae {{Versus|780}} caeca sequēbātur tōtumque incauta per agmen fēmineō praedae et spoliōrum ārdēbat amōre, tēlum ex īnsidiīs cum tandem tempore captō concitat et superōs Arrūns sīc uōce precātur: 'Summe deum, sanctī cūstōs Sōrāctis Apollō, {{Versus|785}} quem prīmī colimus, cui pīneus ārdor aceruō pāscitur, et medium frētī pietāte per ignem cultōrēs multā premimus uestīgia prūnā, dā, pater, hōc nostrīs abolērī dēdecus armīs, omnipotēns. Nōn exuuiās pulsaeue tropaeum {{Versus|790}} uirginis aut spolia ūlla petō, mihi cētera laudem facta ferent; haec dīra meō dum uulnere pestis pulsa cadat, patriās remeābō inglōrius urbēs.' Audiit et uōtī Phoebus succēdere partem mente dedit, partem uolucrīs dispersit in aurās: {{Versus|795}} sterneret ut subitā turbātam morte Camillam adnuit ōrantī; reducem ut patria alta uidēret nōn dedit, inque Notōs uōcem uertēre procellae. Ergō ut missa manū sonitum dedit hasta per aurās, conuērtere animōs ācrīs oculōsque tulēre {{Versus|800}} cūnctī ad rēgīnam Volscī. Nihil ipsa nec aurae nec sonitūs memor aut uenientis ab aethere tēlī, hasta sub exsertam dōnec perlāta papillam haesit uirgineumque altē bibit ācta cruōrem. Concurrunt trepidae comitēs dominamque ruentem {{Versus|805}} suscipiunt. Fugit ante omnīs exterritus Arrūns laetitiā mixtōque metū, nec iam amplius hastae crēdere nec tēlīs occurrere uirginis audet. Ac uelut ille, prius quam tēla inīmica sequantur, continuō in montīs sēsē āuius abdidit altōs {{Versus|810}} occīsō pāstōre lupus magnōue iuuencō, cōnscius audācis factī, caudamque remulcēns subiēcit pauitantem uterō siluāsque petīuit: haud secus ex oculīs sē turbidus abstulit Arrūns contentusque fugā mediīs sē immiscuit armīs. {{Versus|815}} Illa manū moriēns tēlum trahit, ossa sed inter ferreus ad costās altō stat uulnere mucrō. Lābitur exsanguīs, lābuntur frīgida lētō lūmina, purpureus quondam color ōra relīquit. Tum sīc exspīrāns Accam ex aequālibus ūnam {{Versus|820}} adloquitur, fīda ante aliās quae sōla Camillae quīcum partīrī cūrās, atque haec ita fātur: 'Hāctenus, Acca soror, potuī: nunc uulnus acerbum cōnficit, et tenebrīs nigrēscunt omnia circum. Effuge et haec Turnō mandāta nouissima perfer: {{Versus|825}} succēdat pugnae Trōiānōsque arceat urbe. iamque ualē.' Simul hīs dictīs linquēbat habēnās ad terram nōn sponte fluēns. Tum frīgida tōtō paulātim exsoluit sē corpore, lentaque colla et captum lētō posuit caput, arma relinquēns, {{Versus|830}} uītaque cum gemitū fugit indignāta sub umbrās. Tum uērō immēnsus surgēns ferit aurea clāmor sīdera: dēiectā crūdescit pugna Camilla; incurrunt dēnsī simul omnis cōpia Teucrum Tyrrhēnīque ducēs Euandrīque Arcades ālae. {{Versus|835}} At Triuiae cūstōs iamdūdum in montibus Ōpis alta sedet summīs spectatque interrita pugnās. Utque procul mediō iuuenum in clāmōre furentum prōspexit trīstī mulcātam morte Camillam, ingemuitque deditque hās īmō pectore uōcēs: {{Versus|840}} 'Heu nimium, uirgō, nimium crūdēle luistī supplicium Teucrōs cōnāta lacessere bellō! Nec tibi dēsertae in dūmīs coluisse Diānam prōfuit aut nostrās umerō gessisse pharetrās. Nōn tamen indecorem tua tē rēgīna relīquit {{Versus|845}} extrēmā iam in morte, neque hōc sine nōmine lētum per gentīs erit aut fāmam patiēris inultae. Nam quīcumque tuum uiolāuit uulnere corpus morte luet meritā.' Fuit ingēns monte sub altō rēgis Dercennī terrēnō ex aggere bustum {{Versus|850}} antīquī Laurentis opācāque īlice tēctum; hīc dea sē prīmum rapidō pulcherrima nīsū sistit et Arrūntem tumulō speculātur ab altō. Ut uīdit fulgentem armīs ac uāna tumentem, 'Cūr' inquit 'dīuersus abīs? Hūc dērige gressum, {{Versus|855}} hūc peritūre uenī, capiās ut digna Camillae praemia. Tūne etiam tēlīs moriēre Diānae?' Dīxit, et aurātā uolucrem Thrēissa sagittam dēprōmpsit pharetrā cornūque īnfēnsa tetendit et dūxit longē, dōnec curuāta coīrent {{Versus|860}} inter sē capitā et manibus iam tangeret aequis, laeuā aciem ferrī, dextrā neruōque papillam. Extemplō tēlī strīdōrem aurāsque sonantīs audiit ūna Arrūns haesitque in corpore ferrum. Illum exspīrantem sociī atque extrēma gementem {{Versus|865}} oblītī ignōtō campōrum in puluere linquunt; Ōpis ad aetherium pennīs aufertur Olympum. Prīma fugit dominā āmissa leuis āla Camillae, turbātī fugiunt Rutulī, fugit ācer Atīnās, dīsiectīque ducēs dēsōlātīque manīplī {{Versus|870}} tūta petunt et equīs āuersī ad moenia tendunt. Nec quisquam īnstantīs Teucrōs lētumque ferentīs sustentāre ualet tēlīs aut sistere contrā, sed lāxōs referunt umerīs languentibus arcūs, quādripedumque putrem cursū quatit ungula campum. {{Versus|875}} Uoluitur ad mūrōs cālīgine turbidus ātrā puluis, et ē speculīs percussae pectora mātrēs fēmineum clāmōrem ad caelī sīdera tollunt. Quī cursū portās prīmī inrūpēre patentīs, hōs inimīca super mixtō premit agmine turbā, {{Versus|880}} nec miseram effugiunt mortem, sed līmine in ipsō, moenibus in patriīs atque inter tūta domōrum cōnfīxī exspīrant animās. Pars claudere portās, nec sociīs aperīre uiam nec moenibus audent accipere ōrantīs, oriturque miserrima caedēs {{Versus|885}} dēfendentum armīs aditūs inque arma ruentum. Exclūsī ante oculōs lacrimantumque ōra parentum pars in praecipitīs fossās urgente ruīna uoluitur, immissīs pars caeca et concita frēnīs ārietat in portās et dūrōs obice postīs. {{Versus|890}} Ipsae dē mūrīs summō certāmine mātrēs (mōnstrat amor uērus patriae, ut uīdēre Camillam) tēla manū trepidae iaciunt ac rōbore dūrō stēpitibus ferrum sudibusque imitantur obustīs praecipitēs, prīmaeque morī prō moenibus ārdent. {{Versus|895}} Intereā Turnum in siluīs saeuissimus implet nūntius et iuuenī ingentem fert Acca tumultum: dēlētās Volscōrum aciēs, cecidisse Camillam, ingruere īnfēnsōs hostīs et Mārte secundō omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferrī. {{Versus|900}} Ille furēns (et saeua Iouis sīc nūmina poscunt) dēserit obsessōs collīs, nemora aspera linquit. Uix ē cōnspectū exierat campumque tenēbat, cum pater Aenēās saltūs ingressus apertōs exsuperatque iugum siluāque ēuādit opācā. {{Versus|905}} Sīc ambō ad mūrōs rapidī tōtōque feruntur agmine nec longīs inter sē passibus absunt; ac simul Aenēās fūmantīs puluere campōs prōspexit longē Laurentiaque agmina uīdit, et saeuum Aenēān agnōuit Turnus in armīs {{Versus|910}} aduentumque pedum flātūsque audīuit equōrum. Continuōque ineant pugnās et proelia temptent, nī roseus fessōs iam gurgite Phoebus Hibērō tingat equōs noctemque diē lābente redūcat. cōnsīdunt castrīs ante urbem et moenia uāllant. </poem> {{Liber |Ante=Liber X |AnteNomen=Aeneis/Liber X |Post=Liber XII |PostNomen=Aeneis/Liber XII }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid (Dryden)/Book XI]] [[eo:Eneido/Kanto Dekunua]] [[es:Eneida: Libro XI]] [[it:Eneide (Caro)/Libro undecimo]] [[pt:Eneida Brazileira/XI]] 7roeqzyvq0nxhv1xzwakhy6g4qv8oc6 0 3258 282734 265206 2026-10-05T20:14:26Z Saumache 27923 282734 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber XII }} <div class="verse"> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= Aeneis/Liber XI |Post= |PostNomen= }} <poem> Turnus ut īnfrāctōs aduērsō Mārte Latīnōs{{r|0|}} dēfēcisse uidet, sua nunc prōmissa reposcī, sē signārī oculīs, ultrō implācābilis ārdet attollitque animōs. Poenōrum quālis in aruīs saucius ille grauī uēnantum uulnere pectus {{versus|5}} tum dēmum mouet arma leō, gaudetque comantīs excutiēns ceruīce torōs fīxumque latrōnis impauidus frangit tēlum et fremit ōre cruentō: haud secus accēnsō glīscit uiolentia Turnō. tum sīc adfātur rēgem atque ita turbidus īnfit: {{versus|10}} 'Nūlla mora in Turnō; nihil est quod dicta retractent ignāuī Aeneadae, nec quae pepigēre recūsent: congredior. Fer sacra, pater, et concipe foedus. Aut hāc Dardanium dextrā sub Tartara mittam dēsertōrem Asiae (sedeant spectentque Latīnī), {{versus|15}} et sōlus ferrō crīmen commūne refellam, aut habeat uictōs, cēdat Lāuīnia coniūnx.' Ōllī sēdātō respondit corde Latīnus: 'Ō praestāns animī iuuenis, quantum ipse ferōcī uirtūte exsuperās, tantō mē impēnsius aequum est {{versus|20}} cōnsulere atque omnīs metuentem expendere cāsūs. Sunt tibi rēgna patris Daunī, sunt oppida captā multa manū, nec nōn aurumque animusque Latīnō est; sunt aliae innūptae Latiō et Laurentibus aruīs nec genus indecorēs. Sine mē haec haud mollia fātū {{versus|25}} sublātīs aperīre dolīs, simul hōc animō haurī: mē nātam nūllī ueterum sociāre procōrum fās erat, idque omnēs dīuīque hominēsque canēbant. Uictus amōre tuī, cognātō sanguine uictus coniugis et maestae lacrimīs, uincla omnia rūpī; {{versus|30}} prōmissam ēripuī generō, arma impia sumpsī. Ex illō quī mē cāsus, quae, Turne, sequantur bella, uidēs, quantōs prīmus patiāre labōrēs. Bis magnā uictī pugnā uix urbe tuēmur spēs Italās; recalent nostrō Thybrīna fluenta {{versus|35}} sanguine adhūc campīque ingentēs ossibus albent. Quō referor totiēns? Quae mentem insānia mūtat? Sī Turnō exstinctō sociōs sum ascīre parātus, cūr nōn incolumī potius certāmina tollō? Quid cōnsanguineī Rutulī, quid cētera dīcet {{versus|40}} Italiā, ad mortem sī tē (fors dicta refūtet!) prōdiderim, nātam et cōnūbia nostra petentem? Respice rēs bellō uariās, miserēre parentis longaeuī, quem nunc maestum patria Ardea longē dīuidit.' Haudquāquam dictīs uiolentia Turnī {{versus|45}} flectitur; exsuperat magis aegrēscitque medendō. Ut prīmum fārī potuit, sīc īnstitit ōre: 'Quam prō mē cūram geris, hanc precor, optime, prō mē dēpōnās lētumque sinās prō laude pacīscī. Et nos tēla, pater, ferrumque haud dēbile dextrā {{versus|50}} spargimus, et nostrō sequitur dē uulnere sanguis. Longē illī dea māter erit, quae nūbe fugācem fēmineā tegat et uānīs sēsē occulat umbrīs.' At rēgīna nouā pugnae conterrita sorte flēbat et ārdentem generum moritūra tenēbat: {{versus|55}} 'Turne, per hās ego tē lacrimās, per sī quis Amātae tangit honōs animum: spēs tū nunc ūna, senectae tū requiēs miserae, decus imperiumque Latīnī tē penes, in tē omnis domus inclīnāta recumbit. Ūnum orō: dēsiste manum committere Teucrīs. {{versus|60}} Quī tē cumque manent istō certāmine cāsūs et mē, Turne, manent; simul haec inuīsa relinquam lūmina nec generum Aenēān captīua uidēbō.' Accēpit uōcem lacrimīs Lāuīnia mātris flāgrantīs perfūsa genās, cui plūrimus ignem {{versus|65}} subiēcit rubor et calefacta per ōra cucurrit. Indum sanguineō uelutī uiolāuerit ostrō sī quis ebur, aut mixta rubent ubi līlia multa alba rosa, tālīs uirgō dabat ōre colōrēs. Illum turbat amor fīgitque in uirgine uultūs; {{versus|70}} ārdet in arma magis paucīsque adfātur Amātam: 'Nē, quaesō, nē mē lacrimīs nēue ōmine tantō prōsequere in dūrī certāmina Mārtis euntem, ō māter; neque enim Turnō mora lībera mortis. Nūntius haec, Idmōn, Phrygiō mea dicta tyrannō {{versus|75}} haud placitūra refer. Cum prīmum crāstina caelō pūniceīs inuecta rotīs Aurōra rubēbit, nōn Teucrōs agat in Rutulōs, Teucrum arma quiēscant et Rutulī; nostrō dirimāmus sanguine bellum, illō quaerātur coniūnx Lāuīnia campō.' {{versus|80}} Haec ubi dicta dedit rapidusque in tēcta recessit, poscit equōs gaudetque tuēns ante ōra frementīs, Pīlumnō quōs ipsa decus dedit Ōrīthȳia, quī candōre niuēs anteirent, cursibus aurās. Circumstant properī aurīgae manibusque lacessunt {{versus|85}} pectora plausa cauīs et colla comantia pectunt. Ipse dehinc aurō squālentem albōque orichalcō circumdat lōrīcam umerīs, simul aptat habendō ēnsemque clipeumque et rubrae cornua cristae, ēnsem quem Daunō ignipotēns deus ipse parentī {{versus|90}} fēcerat et Stygiā candentem tīnxerat undā. Exim quae mediīs īngentī adnīxa columnae aedibus astābat, ualidam uī corripit hastam, Actoris Auruncī spolium, quassatque trementem uōciferāns: 'Nunc, ō numquam frūstrāta uocātus {{versus|95}} hasta meōs, nunc tempus adest: tē maximus Actor, tē Turnī nunc dextra gerit; dā sternere corpus lōrīcamque manū ualidā lacerāre reuulsam sēmiuirī Phrygis et foedāre in puluere crīnīs uibrātōs calidō ferrō murrāque madentīs.' {{versus|100}} Hīs agitur furiīs, tōtōque ārdentis ab ōre scintillae absistunt, oculīs micat ācribus ignis, mūgītūs uelutī cum prīma in proelia taurus terrificōs ciet aut īrāscī in cornua temptat arboris obnīxus truncō, uentōsque lacessit {{versus|105}} ictibus aut sparsā ad pugnam prōlūdit harenā. Nec minus intereā māternīs saeuus in armīs Aenēās acuit Mārtem et sē suscitat īrā, oblātō gaudēns compōnī foedere bellum. Tum sociōs maestīque metum sōlātur Iūlī {{versus|110}} fāta docēns, rēgīque iubet respōnsa Latīnō certa referre uirōs et pācis dīcere lēgēs. Postera uix summōs spargēbat lūmine montīs orta diēs, cum prīmum altō sē gurgite tollunt Sōlis equī lūcemque ēlātīs nāribus efflant: {{versus|115}} campum ad certāmen magnae sub moenibus urbis dīmēnsī Rutulīque uirī Teucrīque parābant in mediōque focōs et dīs communibus ārās grāmineās. Aliī fontemque ignemque ferēbant uēlātī līmō et uerbēnā tempora uinctī. {{versus|120}} Prōcēdit legiō Ausonidum, pīlātaque plēnīs agmina sē fundunt portīs. Hinc Trōius omnis Tyrrhēnusque ruit uariīs exercitus armīs, haud secus īnstrūctī ferrō quam sī aspera Mārtis pugna uocet. Nec nōn mediīs in mīlibus ipsī {{versus|125}} ductōrēs aurō uolitant ostrōque superbī, et genus Assaracī Mnestheus et fortis Asīlās et Messāpus equum domitor, Neptūnia prōlēs; utque datō signō spatia in sua quisque recessit, dēfīgunt tellūre hastās et scūta reclīnant. {{versus|130}} Tum studiō effūsae mātrēs et uulgus inermum inualidīque senēs turris ac tēcta domōrum obsēdēre, aliī portīs sublīmibus astant. At Iūnō ex summō (quī nunc Albānus habētur; tum neque nōmen erat neque honōs aut glōria montī) {{versus|135}} prōspiciēns tumulō campum aspectābat et ambās Laurentum Trōumque aciēs urbemque Latīnī. Extemplō Turnī sīc est adfāta sorōrem dīua deam, stagnīs quae flūminibusque sonōrīs praesidet (hunc illī rēx aetheris altus honōrem {{versus|140}} Iuppiter ēreptā prō uirginitāte sacrāuit): 'Nympha, decus fluuiōrum, animō grātissima nostrō, scīs ut tē cūnctīs ūnam, quaecumque Latīnae magnanimī Iouis ingrātum ascendēre cubīle, praetulerim caelīque libēns in parte locārim: {{versus|145}} disce tuum, nē mē incūsēs, Iūturna, dolōrem. Quā uīsa est Fortūna patī Parcaeque sinēbant cēdere rēs Latiō, Turnum et tua moenia tēxī; nunc iuuenem imparibus uideō concurrere fātīs, Parcārumque diēs et uīs inimīca propinquat. {{versus|150}} Nōn pugnam aspicere hanc oculīs, nōn foedera possum. Tū prō germānō sī quid praesentius audēs, perge, decet. Forsan miserōs meliōra sequentur.' Vix ea, cum lacrimās oculīs Iūturna profundit terque quaterque manū pectus percussit honestum. {{versus|155}} 'Nōn lacrimīs hōc tempus' ait Sāturnia Iūnō: 'accelerā et frātrem, sī quis modus, ēripe mortī; aut tū bella ciē conceptumque excute foedus. Auctor egō audendī.' Sīc exhortāta relīquit incertam et trīstī turbātam uulnere mentis. {{versus|160}} Intereā rēgēs ingentī mōle Latīnus quadriiugō uehitur currū (cui tempora circum aurātī bis sēx radiī fulgentia cingunt, Sōlis auī specimen), bīgīs it Turnus in albīs, bīna manū lātō crispāns hastīlia ferrō. {{versus|165}} Hinc pater Aenēās, Rōmānae stirpis orīgō, sīdereō flagrāns clipeō et caelestibus armīs et iuxtā Ascanius, magnae spēs altera Rōmae, prōcēdunt castris, pūrāque in ueste sacerdōs saetigerī fētum suis intōnsamque bidentem {{versus|170}} attulit admōuitque pecus flagrantibus ārīs. Illī ad surgentem cōnuērsī lūmina sōlem dant frūgēs manibus salsās et tempora ferrō summa notant pecudum, paterīsque altāria lībant. Tum pius Aenēās strictō sīc ēnse precātur: {{versus|175}} 'Estō nunc Sōl testis et haec mihi terra uocantī, quam propter tantōs potuī perferre labōrēs, et pater omnipotēns et tū Sāturnia coniūnx (iam melior, iam, dīua, precor), tūque inclute Māuors, cūncta tuō quī bella, pater, sub nūmine torquēs; {{versus|180}} fontīsque fluuiōsque uocō, quaeque aetheris altī religiō et quae caeruleō sunt nūmina pontō: cesserit Ausoniō sī fors uictōria Turnō, conuenit Euandrī uictōs discēdere ad urbem, cēdet Iūlus agrīs, nec post arma ūlla rebellēs {{versus|185}} Aeneadae referent ferrōue haec rēgna lacessent. Sīn nostrum adnuerit nōbīs uictōria Mārtem (ut potius reor et potius dī nūmine firment), nōn ego nec Teucrīs Italōs pārēre iubēbō nec mihi rēgna petō: paribus sē lēgibus ambae {{versus|190}} inuictae gentēs aeterna in foedera mittant. Sacra deōsque dabō; socer arma Latīnus habētō, imperium sollemne socer; mihi moenia Teucrī cōnstituent urbīque dabit Lāuīnia nōmen.' Sīc prior Aenēās, sequitur sīc deinde Latīnus {{versus|195}} suspiciēns caelum, tenditque ad sīdera dextram: 'Haec eadem, Aenēā, terram, mare, sīdera, iūrō Lātōnaeque genus duplex Iānumque bifrontem, uimque deum īnfernam et dūrī sacrāria Dītīs; audiat haec genitor quī foedera fulmine sancit. {{versus|200}} Tangō ārās, mediōs ignis et nūmina testor: nūlla diēs pācem hanc Italīs nec foedera rumpet, quō rēs cumque cadent; nec mē uis ūlla uolentem āuertet, nōn, sī tellurem effundat in undās dīluuiō miscēns caelumque in Tartara soluat, {{versus|205}} ut scēptrum hōc' (dextrā scēptrum nam forte gerēbat) 'numquam fronde leuī fundet uirgulta nec umbrās, cum semel in siluīs īmō dē stirpe recīsum mātre caret posuitque comās et bracchia ferrō, ōlim arbōs, nunc artificis manus aere decōrō {{versus|210}} inclūsit patribusque dedit gestāre Latīnīs.' Tālibus inter sē firmābant foedera dictīs cōnspectū in mediō procerum. Tum rīte sacrātās in flammam iugulant pecudēs et uiscera uīuīs ēripiunt, cumulantque onerātīs lancibus ārās. {{versus|215}} At uērō Rutulīs impār ea pugna uidērī iamdūdum et uariō miscērī pectora mōtū, tum magis ut propius cernunt nōn uīribus aequīs. Adiuuat incessū tacitō prōgressus et āram suppliciter uenerāns dēmissō lūmine Turnus {{versus|220}} pūbentēsque genae et iuuenālī in corpore pallor. Quem simul ac Iūturna soror crēbrēscere uīdit sermōnem et uulgī uariāre labantia corda, in mediās aciēs fōrmam adsimulāta Camertī, cui genus ā proauīs īngēns clārumque paternae {{versus|225}} nōmen erat uirtūtis, et ipse ācerrimus armīs, in mediās dat sēsē aciēs haud nescia rērum rumōrēsque serit uariōs ac tālia fātur: 'Nōn pudet, ō Rutulī, prō cūnctīs tālibus ūnam obiectāre animam? Numerōne an uīribus aequī {{versus|230}} nōn sumus? Ēn, omnēs et Trōes et Arcades hī sunt, fātālīsque manus, īnfēnsā Etrūria Turnō: uix hostem, alternī sī congrediāmur, habēmus. Ille quidem ad superōs, quōrum sē dēuouet ārīs, succēdet fāmā uīuusque per ōra ferētur; {{versus|235}} nōs patriā amissā dominīs pārēre superbīs cōgēmur, quī nunc lentī cōnsēdimus aruīs.' Tālibus incēnsa est iuuenum sententia dictīs iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur: ipsī Laurentēs mūtātī ipsīque Latīnī. {{versus|240}} Quī sibi iam requiem pugnae rēbusque salūtem spērābant, nunc arma uolunt foedusque precantur īnfēctum et Turnī sortem miserantur inīquam. Hīs aliud maius Iūturna adiungit et altō dat signum caelō, quō nōn praesentius ūllum {{versus|245}} turbāuit mentēs Italās mōnstrōque fefellit. Namque uolāns rubrā fuluus Iouis āles in aethrā lītoreās agitābat auīs turbamque sonantem agminis āligerī, subitō cum lāpsus ad undās cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncīs. {{versus|250}} Arrexēre animōs Italī, cūnctaeque uolūcrēs conuertunt clāmōre fugam (mīrābile uīsū), aetheraque obscūrant pennīs hostemque per aurās factā nūbe premunt, donec uī uictus et ipsō pondere dēfēcit praedamque ex unguibus ālēs {{versus|255}} prōiēcit fluuiō, penitusque in nūbila fūgit. Tum uērō augurium Rutulī clāmōre salūtant expediuntque manūs, prīmusque Tolumnius augur 'Hōc erat, hōc uōtīs' inquit 'quod saepe petīuī. Accipiō agnōscōque deōs; mē, mē duce ferrum {{versus|260}} corripite, ō miserī, quōs improbus aduena bellō territat inualidās ut auīs, et lītora uestra uī populat. Petet ille fugam penitusque profundō uēla dabit. Uōs ūnanimī dēnsēte cateruās et rēgem uōbis pugnā dēfendite raptum.' {{versus|265}} Dīxit, et aduersōs tēlum contorsit in hostīs prōcurrēns; sonitum dat strīdula cornus et aurās certa secat. Simul hōc, simul īngēns clāmor et omnēs turbātī cuneī calefactaque corda tumultū. Hasta uolāns, ut forte nouem pulcherrima frātrum {{versus|270}} corpora constiterant contrā, quōs fīda creārat ūna tot Arcadiō coniūnx Tyrrhēna Gylippō, hōrum ūnum ad medium, teritur quā sūtilis aluō balteus et laterum iūnctūrās fībula mordet, ēgregium fōrmā iuuenem et fulgentibus armīs, {{versus|275}} trānsadigit costās fuluāque effundit harēnā. At frātrēs, animōsa phalanx accensaque lūctū, pars gladiōs stringunt manibus, pars missile ferrum corripiunt caecīque ruunt. Quōs agmina contrā prōcurrunt Laurentum, hinc dēnsī rūrsus inundant {{versus|280}} Trōes Agyllīnīque et pictīs Arcades armīs: sīc omnīs amor ūnus habet dēcernere ferrō. Dīripuēre ārās, it tōtō turbida caelō tempestās tēlōrum ac ferreus ingruit imber, crātērāsque focōsque ferunt. Fugit ipse Latīnus {{versus|285}} pulsātōs referēns īnfectō foedere dīuōs. Īnfrēnant aliī currūs aut corpora saltū subiciunt in equōs et strictīs ēnsibus adsunt. Messāpus rēgem rēgīsque īnsigne gerentem Tyrrhēnum Aulēstēn, auidus cōnfundere foedus, {{versus|290}} aduērsō prōterret equō; ruit ille recēdēns et miser oppositīs ā tergō inuoluitur ārīs in caput inque umerōs. At feruidus aduolat hastā Messāpus tēlōque ōrantem multa trabālī dēsuper altus equō grauiter ferit atque ita fātur: {{versus|295}} 'Hōc habet, haec melior magnīs data uictima dīuīs.' Concurrunt Italī spoliantque calentia membra. Obuius ambustum torrem Corynaeus ab ārā corripit et uenientī Ebysō plāgamque ferentī occupat ōs flammīs: ollī ingēns barba relūxit {{versus|300}} nīdōremque ambusta dedit. Super ipse secūtus caesariem laeuā turbātī corripit hostis impressōque genū nītēns terrae applicat ipsum; sīc rigidō latus ēnse ferit. Podalīrius Alsum pāstōrem prīmāque aciē per tēla ruentem {{versus|305}} ēnse sequēns nūdō superimminet; ille secūrī aduērsī frōntem mediam mentumque reductā dissicit et sparsō lātē rigat arma cruōre. Ollī dūra quiēs oculōs et ferreus urget somnus, in aeternam conduntur lūmina noctem. {{versus|310}} At pius Aenēās dextram tendēbat inermem nūdātō capite atque suōs clāmōre uocābat: 'Quō ruitis? Quaeue ista repēns discordia surgit? Ō cohibēte īrās! Ictum iam foedus et omnēs compositae lēgēs. Mihi iūs concurrere sōlī; {{versus|315}} mē sinite atque auferte metūs. Ego foedera faxō firma manū; Turnum dēbent haec iam mihi sacra.' Hās inter uōcēs, media inter tālia uerba ecce uirō strīdēns ālīs adlāpsa sagitta est, incertum quā pulsa manū, quō turbine adācta, {{versus|320}} quis tantam Rutulīs laudem, cāsusne deusne, attulerit; pressa est īnsignis glōria factī, nec sēsē Aenēae iactāuit uulnere quisquam. Turnus ut Aenēān cēdentem ex agmine uīdit turbātōsque ducēs, subitā spē feruidus ārdet; {{versus|325}} poscit equōs atque arma simul, saltūque superbus ēmicat in currum et manibus mōlītur habēnās. Multa uirum uolitāns dat fortia corpora lētō. Sēminecīs uoluit multōs: aut agmina currū prōterit aut raptās fugientibus ingerit hastās. {{versus|330}} Quālis apud gelidī cum flūmina concitus Hebrī sanguineus Māuors clipeō increpat atque furentīs bella mouēns immittit equōs, illī aequore apertō ante Notos Zephyrumque uolant, gemit ultima pulsū Thrāca pedum circumque ātrae Formīdinis ōra {{versus|335}} Īraeque Īnsidiaeque, deī comitātus, aguntur: tālis equōs alacer mediā inter proelia Turnus fūmantīs sūdōre quatit, miserābile caesīs hostibus īnsultāns; spargit rapida ungula rōrēs sanguineōs mixtāque cruor calcātur harēnā. {{versus|340}} Iamque necī Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque, hunc cōngressus et hunc, illum ēminus; ēminus ambō Imbrasidās, Glaucum atque Ladēn, quōs Imbrasus ipse nūtrierat Lyciā paribusque ornāuerat armīs uel cōnferre manum uel equō praeuertere uentōs. {{versus|345}} Parte aliā mediā Eumēdēs in proelia fertur, antīquī prōlēs bellō praeclāra Dolōnis, nōmine auum referēns, animō manibusque parentem, quō quondam, castra ut Danaum speculātor adīret, ausus Pēlīdae pretium sibi poscere currūs; {{versus|350}} illum Tȳdīdēs aliō prō tālibus ausīs adfēcit pretiō nec equīs aspīrat Achillī. Hunc procul ut campō Turnus prōspexit apertō, ante leuī iaculō longum per ināne secūtus sistit equōs biiugīs et currū dēsilit atque {{versus|355}} sēmianimī lāpsōque superuenit, et pede collō impressō dextrae mucrōnem extorquet et altō fulgentem tingit iugulō atque haec insuper addit: 'Ēn agrōs et, quam bellō, Trōiāne, petīstī, Hesperiam mētīre iacēns: haec praemia, quī mē {{versus|360}} ferrō ausī temptāre, ferunt, sīc moenia condunt.' Huic comitem Asbȳtēn coniectā cuspide mittit Chlōreaque Sybarimque Darētaque Thersilochumque et sternācis equī lāpsum ceruīce Thymoetēn. Ac uelut Ēdōnī Boreae cum spīritus altō {{versus|365}} īnsonat Aegaeō sequiturque ad lītora flūctūs, quā uentī īncubuēre, fugam dant nūbila caelō: sīc Turnō, quācumque uiam secat, agmina cēdunt cōnuersaeque ruunt aciēs; fert impetus ipsum et cristam aduersō currū quatit aura uolantem. {{versus|370}} Nōn tulit īnstantem Phēgeus animīsque frementem obiēcit sēsē ad currum et spūmantia frēnīs ōra citātōrum dextrā dētorsit equōrum. Dum trahitur pendetque iugīs, hunc lāta retēctum lancea cōnsequitur rumpitque īnfīxa bilīcem {{versus|375}} lōrīcam et summum dēgustat uulnere corpus. Ille tamen clipeō obiectō cōnuersus in hostem ībat et auxilium ductō mucrōne petēbat, cum rota praecipitem et prōcursō concitus axis impulit effunditque solō, Turnusque secūtus {{versus|380}} īmam inter galeam summī thōrācis et ōrās abstulit ēnse caput truncumque relīquit harēnae. Atque ea dum campīs uictor dat fūnera Turnus, intereā Aenēān Mnestheus et fīdus Achātēs Ascaniusque comēs castrīs statuēre cruentum {{versus|385}} alternōs longā nītentem cuspide gressūs. Saeuit et īnfrāctā luctātur harundine tēlum ēripere auxiliōque uiam, quae proxima, poscit: ēnse secent lātō uulnus tēlīque latebram rescindant penitus, sēsēque in bella remittant. {{versus|390}} Iamque aderat Phoebō ante aliōs dīlectus Iāpyx Īasidēs, ācrī quondam cui captus amōre ipse suās artīs, sua mūnera, laetus Apollō augurium citharamque dabat celerīsque sagittās. Ille, ut dēpositī prōferret fāta parentīs, {{versus|395}} scīre potestātēs herbārum ūsumque medendī māluit et mūtās agitāre inglōrius artīs. Stābat acerba fremēns ingentem nīxus in hastam Aenēās magnō iuuenum et maerentis Iūlī concursū, lacrimīs immōbilis. Ille retortō {{versus|400}} Paeonium in mōrem senior succinctus amictū multa manū medicā Phoebīque potentibus herbīs nēquīquam trepidat, nēquīquam spīcula dextrā sollicitat prēnsatque tenācī forcipe ferrum. Nūlla uiam Fortūna regit, nihil auctor Apollō {{versus|405}} subuenit, et saeuus campīs magis ac magis horror crēbrēscit propiusque malum est. Iam puluere caelum stāre uident: subeunt equitēs et spīcula castrīs dēnsa cadunt mediīs. It trīstis ad aethera clāmor bellantum iuuenum et dūrō sub Mārte cadentum. {{versus|410}} Hīc Venus indignō nātī concussa dolōre dictamnum genetrīx Crētaeā carpit ab Īdā, pūberibus caulem foliīs et flōre comantem purpureō; nōn illa ferīs incognita caprīs grāmina, cum tergō uolucrēs haesēre sagittae. {{versus|415}} Hōc Venus obscūrō faciem circumdata nimbō dētulit, hōc fūsum labrīs splendentibus amnem īnficit occulte medicāns, spargitque salūbrīs ambrosiae sūcōs et odōriferam panacēam. Fōuit eā uulnus lymphā longaeuus Iāpyx {{versus|420}} ignōrāns, subitōque omnis dē corpore fūgit quippe dolor, omnis stetit īmō uulnere sanguis. Iamque secūta manum nūllō cōgente sagitta excidit, atque nouae rediēre in prīstina uīrēs. 'Arma citī properāte uirō! Quid stātis?' Iāpyx {{versus|425}} cōnclāmat prīmusque animōs accendit in hostem. 'Nōn haec hūmānīs opibus, nōn arte magistrā prōueniunt, neque tē, Aenēā, mea dextera seruat: maior agit deus atque opera ad maiōra remittit.' Ille auidus pugnae sūrās inclūserat aurō {{versus|430}} hinc atque hinc ōditque morās hastamque coruscat. Postquam habilis laterī clipeus lōrīcaque tergō est, Ascanium fūsīs circum complectitur armīs summaque per galeam dēlībāns ōscula fātur: 'Disce, puer, uirtūtem ex mē uērumque labōrem, {{versus|435}} fortūnam ex aliīs. Nunc tē mea dextera bellō dēfēnsum dabit et magna inter praemia dūcet. Tū facitō, mox cum mātūra adolēuerit aetās, sīs memor et tē animō repetentem exempla tuōrum et pater Aenēās et auunculus excitet Hectōr.' {{versus|440}} Haec ubi dicta dedit, portis sēsē extulit ingēns tēlum immāne manū quatiēns; simul agmine dēnsō Antheusque Mnēstheusque ruunt, omnīsque relictīs turba fluit castrīs. Tum caecō puluere campus miscētur pulsūque pedum tremit excita tellūs. {{versus|445}} Uīdit ab aduērsō uenientīs aggere Turnus, uīdere Ausoniī, gelidusque per īma cucurrit ossa tremor; prīma ante omnis Iūturna Latīnōs audiit agnōuitque sonum et tremefacta refūgit. Ille uolat campōque ātrum rapit agmen apertō. {{versus|450}} Quālis ubi ad terrās abruptō sīdere nimbus it mare per medium (miserīs, heu, praescia longē horrēscunt corda agricolīs: dabit ille ruīnās arboribus strāgemque satis, ruet omnia lātē), ante uolant sonitumque ferunt ad lītora uentī: {{versus|455}} tālis in aduersōs ductor Rhoetēius hostīs agmen agit, dēnsī cuneīs sē quisque coāctīs adglomerant. Ferit ēnse grauem Thymbraeus Osīrim, Arcetium Mnēstheus, Epulōnem obtruncat Achātēs Ūfentemque Gyās; cadit ipse Tolumnius augur, {{versus|460}} prīmus in aduersōs tēlum quī torserat hostīs. Tollitur in caelum clāmor, uersīque uicissim puluerulenta fugā Rutulī dant terga per agrōs. Ipse neque āuersōs dignātur sternere mortī nec pede cōngressōs aequō nec tēla ferentīs {{versus|465}} īnsequitur: sōlum dēnsā in cālīgine Turnum uestīgat lustrāns, sōlum in certāmina poscit. Hōc concussa metū mentem Iūturna uirāgō aurīgam Turnī media inter lōra Metiscum excutit et longē lāpsum tēmōne relīquit; {{versus|470}} ipsa subit manibusque undantīs flectit habēnās cūncta gerēns, uōcemque et corpus et arma Metiscī. Nigra uelut magnās dominī cum dīuitis aedēs peruolat et pennīs alta ātria lustrat hirundō pābula parua legēns nīdīsque loquācibus escās, {{versus|475}} et nunc porticibus uacuīs, nunc ūmida circum stagna sonat: similīs mediōs Iūturna per hostīs fertur equīs rapidōque uolāns obit omnia currū, iamque hīc germānum iamque hīc ostentat ouantem nec cōnferre manum patitur, uolat āuia longē. {{versus|480}} Haud minus Aenēās tortōs legit obuius orbīs, uestīgatque uirum et disiecta per agmina magnā uōce uocat. Quotiēns oculōs coniēcit in hostem ālipedumque fugam cursū temptāuit equōrum, āuērsōs totiēns currūs Iūturna retorsit. {{versus|485}} Heu, quid agat? Uariō nēquīquam flūctuat aestū, dīuersaeque uocant animum in contrāria cūrae. Huic Messāpus, utī laeuā duo forte gerēbat lenta, leuis cursū, praefīxa hastīlia ferrō, Hōrum ūnum certō contorquēns dērigit ictū. {{versus|490}} Substitit Aenēās et sē collēgit in arma poplite subsīdēns; apicem tamen incita summum hasta tulit summāsque excussit uertice cristās. Tum uērō adsurgunt īrae, īnsidiīsque subāctus, dīuērsōs ubi sēnsit equōs currumque referrī, {{versus|495}} multa Iouem et laesī testātus foederis ārās iam tandem inuādit mediōs et Mārte secundō terribilis saeuam nūllō discrīmine caedem suscitat, īrārumque omnīs effundit habēnās. Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedēs {{versus|500}} dēuersās obitumque ducum, quōs aequore tōtō inque uicem nunc Turnus agit, nunc Trōius hērōs, expediat? Tantōn placuit concurrere mōtū, Iuppiter, aeterna gentīs in pāce futūrās? Aenēās Rutulum Sucrōnem (ea prīma ruentīs {{versus|505}} pugna locō statuit Teucrōs) haud multa morantem excipit in latus et, quā fāta celerrima, crūdum trānsadigit costās et crātīs pectoris ēnsem. Turnus equō dēiectum Amycum frātremque Diōrēn, congressus pedes, hunc uenientem cuspide longā, {{versus|510}} hunc mucrōne ferit, currūque abscīsa duōrum suspendit capita et rōrantia sanguine portat. Ille Talōn Tanaimque necī fortemque Cethēgum, trīs ūnō congressū, et maestum mittit Onītēn, nōmen Echīonium mātrisque genus Peridīae; {{versus|515}} hīc frātrēs Lyciā missōs et Apollinis agrīs et iuuenem exōsum nēquīquam bella Menoetēn, Arcada, piscōsae cui circum flūmina Lernae ars fuerat pauperque domus nec nōta potentum mūnera, conductāque pater tellūre serēbat. {{versus|520}} Ac uelut immissī dīuersīs partibus ignēs ārentem in siluam et uirgulta sonantia laurō, aut ubi dēcursū rapidō dē montibus altīs dant sonitum spūmōsī amnēs et in aequora currunt quisque suum populātus iter: nōn segnius ambō {{versus|525}} Aenēās Turnusque ruunt per proelia; nunc, nunc flūctuat īra intus, rumpuntur nescia uincī pectora, nunc tōtīs in uulnera uīribus ītur. Murrānum hīc, atauōs et auōrum antīqua sonantem nōmina per rēgēsque āctum genus omne Latīnōs, {{versus|530}} praecipitem scopulō atque ingentis turbine saxī excutit effunditque solō; hunc lōra et iuga subter prōuoluēre rotae, crēbrō super ungula pulsū incita nec dominī memorum prōculcat equōrum. Ille ruentī Hyllō animīsque immāne frementī {{versus|535}} occurrit tēlumque aurāta ad tempora torquet: ollī per galeam fīxō stetit hasta cerēbrō. Dextera nec tua tē, Grāium fortissime Crētheu, ēripuit Turnō, nec dī tēxēre Cupencum Aenēā ueniente suī: dedit obuia ferrō {{versus|540}} pectora, nec miserō clipeī mora prōfuit aereī. Tē quoque Laurentēs uīdērunt, Aeole, campī oppetere et lātē terram consternere tergō. Occidis, Argīuae quem nōn potuēre phalangēs sternere nec Priamī rēgnōrum ēuersor Achillēs; {{versus|545}} hīc tibi mortis erant mētae, domus alta sub Īdā, Lyrnēsī domus alta, solō Laurente sepulcrum. Tōtae adeō conuersae aciēs omnēsque Latīnī, omnēs Dardanidae, Mnēstheus ācerque Serestus et Messāpus equum domitor et fortis Asīlās {{versus|550}} Tuscōrumque phalānx Euandrīque Arcades ālae, prō sē quisque uirī summā nītuntur opum uī; nec mora nec requiēs, uastō certāmine tendunt. Hīc mentem Aenēae genetrīx pulcherrima mīsit īret ut ad mūrōs urbīque aduerteret agmen {{versus|555}} ōcius et subitā turbāret clāde Latīnōs. Ille ut uestīgāns dīuersa per agmina Turnum hūc atque hūc aciēs circumtulit, aspicit urbem immūnem tantī bellī atque impūne quiētam. Continuō pugnae accendit maiōris imāgō: {{versus|560}} Mnēsthea Sergestumque uocat fortemque Serestum ductōrēs, tumulumque capit quō cētera Teucrum concurrit legiō, nec scūta aut spīcula dēnsī dēpōnunt. Celsō medius stāns aggere fātur: 'Nē qua meīs estō dictīs mora, Iuppiter hāc stat, {{versus|565}} neu quis ob inceptum subitum mihi sēgnior ītō. Urbem hodiē, causam bellī, rēgna ipsa Latīnī, nī frēnum accipere et uictī pārēre fatentur, ēruam et aequa solō fūmantia culmina pōnam. Scīlicet exspectem libeat dum proelia Turnō {{versus|570}} nostra patī rūrsusque uelit concurrere uictus? Hōc caput, ō cīuēs, haec bellī summa nefandī. Ferte facēs properē foedusque reposcite flammīs.' Dīxerat, atque animīs pariter certantibus omnēs dant cuneum dēnsāque ad mūrōs mōle feruntur; {{versus|575}} scālae imprōuīsō subitusque appāruit ignis. Discurrunt aliī ad portās prīmōsque trucīdant, ferrum aliī torquent et obumbrant aethera tēlīs. Ipse inter prīmōs dextram sub moenia tendit Aenēās, magnāque incūsat uōce Latīnum {{versus|580}} testāturque deōs iterum sē ad proelia cōgī, bis iam Italōs hostīs, haec altera foedera rumpī. Exoritur trepidōs inter discordia cīuīs: urbem aliī reserāre iubent et pandere portās Dardanidīs ipsumque trahunt in moenia rēgem; {{versus|585}} arma ferunt aliī et pergunt dēfendere mūrōs, inclūsās ut cum latebrōsō in pūmice pāstor uestīgāuit apēs fūmōque implēuit amārō; illae intus trepidae rērum per cērea castra discurrunt magnīsque acuunt strīdōribus īrās; {{versus|590}} uoluitur āter odor tēctīs, tum murmure caecō intus saxa sonant, uacuās it fūmus ad aurās. Accidit haec fessīs etiam fortūna Latīnīs, quae tōtam lūctū concussit funditus urbem. Rēgīnā ut tēctīs uenientem prōspicit hostem, {{versus|595}} incessī mūrōs, ignīs ad tēcta uolārē, nusquam aciēs contrā Rutulās, nūlla agmina Turnī, īnfēlīx pugnae iuuenem in certāmine crēdit exstīnctum et subitō mentem turbāta dolōre sē causam clāmat crīmenque caputque malōrum, {{versus|600}} multaque per maestum dēmēns effāta furōrem purpureōs moritūra manū discindit amictūs et nōdum īnfōrmīs lētī trabe nectit ab altā. Quam clādem miserae postquam accēpēre Latīnae, fīlia prīma manū flāuōs Lāuīnia crīnīs {{versus|605}} et roseās laniāta genās, tum cētera circum turba furit, resonant lātē plangōribus aedēs. Hinc tōtam īnfēlīx uulgātur fāma per urbem: dēmittunt mentēs, it scissā ueste Latīnus coniugis attonitus fātīs urbīsque ruīnā, {{versus|610}} cānitiem immundō perfūsam puluere turpāns. Multaque sē īncūsat, quī nōn accēperit ante Dardanium Aenēān generumque adscīverit ultrō. Intereā extrēmō bellātor in aequore Turnus pālantis sequitur paucōs iam sēgnior atque {{versus|615}} iam minus atque minus successū laetus equōrum. attulit hunc illī caecīs terrōribus aura commixtum clāmōrem, arrēctāsque impulit aurīs cōnfūsae sonus urbis et inlaetābile murmur. 'Eī mihi! Quid tantō turbantur moenia lūctū? {{versus|620}} Quisue ruit tantus dīuersā clāmor ab urbe?' Sīc ait, adductīsque āmēns subsistit habēnīs. Atque huic, in faciem soror ut cōnuērsa Metiscī aurīgae currumque et equōs et lōra regēbat, tālibus occurrit dictīs: 'Hāc, Turne, sequāmur {{versus|625}} Trōiugenās, quā prīma uiam uictōria pandit; sunt aliī quī tēcta manū dēfendere possint. Ingruit Aenēās Italīs et proelia miscet, et nōs saeua manū mittāmus fūnera Teucrīs. Nec numerō īnferior pugnae neque honōre recēdēs.' {{versus|630}} Turnus ad haec: 'Ō soror, et dūdum agnōuī, cum prīma per artem foedera turbastī tēque haec in bella dedistī, et nunc nēquīquam fallis dea. Sed quis Olympō dēmissam tantōs uoluit tē ferre labōrēs? {{versus|635}} Ān frātrīs miserī lētum ut crūdēle uidērēs? Nam quid agō? Aut quae iam spondet Fortūna salūtem? Uīdi oculōs ante ipse meōs mē uōce uocantem Murrānum, quō nōn superat mihi cārior alter, oppetere ingentem atque ingentī uulnere uictum. {{versus|640}} Occidit īnfēlīx nē nostrum dēdecus Ūfēns aspiceret; Teucrī potiuntur corpore et armīs. Exscindīne domōs (id rēbus dēfuit ūnum) perpetiar, dextrā nec Drancis dicta refellam? Terga dabō et Turnum fugientem haec terra uidēbit? {{versus|645}} Usque adeōne morī miserum est? Uōs ō mihi, Mānēs, este bonī, quoniam superīs āuersa uoluntās. sāncta ad uōs anima atque istīus inscia culpae dēscendam magnōrum haud umquam indignus auōrum.' Vix ea fātus erat: mediōs uolat ecce per hostīs {{versus|650}} uectus equō spūmante Sacēs, aduersa sagittā saucius ōra, ruitque implōrāns nōmine Turnum: 'Turne, in tē sūprēma salūs, miserēre tuōrum. Fulminat Aenēās armīs summāsque minātur dēiectūrum arcēs Italum excidiōque datūrum, {{versus|655}} iamque facēs ad tēcta uolant. In tē ōra Latīnī, in tē oculōs referunt; mussat rēx ipse Latīnus quōs generōs uocet aut quae sēsē ad foedera flectat. Praetereā rēgīna, tuī fīdissima, dextrā occidit ipsa suā lūcemque exterrita fūgit. {{versus|660}} Sōlī prō portīs Messāpus et ācer Atīnās sustentant aciēs. Circum hōs utrimque phalangēs stant dēnsae strictīsque seges mucrōnibus horret ferrea; tū currum dēsertō in grāmine uersās.' Obstipuit uariā cōnfūsus imāgine rērum {{versus|665}} Turnus et obtūtū tacitō stetit; aestuat ingēns ūnō in corde pudor mixtōque insānia lūctū et furiīs agitātus amor et cōnscia uirtus. Ut prīmum discussae umbrae et lūx reddita mentī, ārdentīs oculōrum orbīs ad moenia torsit {{versus|670}} turbidus ēque rotis magnam respexit ad urbem. Ecce autem flammīs inter tabulāta uolūtus ad caelum undābat uertex turrimque tenēbat, turrim compactīs trabibus quam ēdūxerat ipse subdideratque rotās pontīsque instrāuerat altōs. {{versus|675}} 'Iam iam fāta, soror, superant, absiste morārī; quō deus et quō dūra uocat Fortūna sequāmur. Stat cōnferre manum Aenēae, stat, quidquid acerbī est, morte patī, neque mē indecorem, germāna, uidēbis amplius. Hunc, ōrō, sine mē furere ante furōrem.' {{versus|680}} Dīxit, et ē currū saltum dedit ōcius aruīs perque hostīs, per tēla ruit maestamque sorōrem Dēserit ac rapidō cursū media agmina rumpit. Ac uelutī montis saxum dē uertice praeceps cum ruit āuulsum uentō, seu turbidus imber {{versus|685}} prōluit aut annīs soluit sublāpsa uetustās; fertur in abruptum magnō mōns improbus āctū exsultatque solō, siluās armenta uirōsque inuoluēns sēcum: disiecta per agmina Turnus sīc urbis ruit ad mūrōs, ubi plūrima fūsō {{versus|690}} sanguine terra madet strīduntque hastīlibus aurae, significatque manū et magnō simul incipit ōre: 'Parcite iam, Rutulī, et uōs tēla inhibēte, Latīnī. Quaecumque est fortūna, mea est; mē uērius ūnum prō uōbīs foedus luere et dēcernere ferrō.' {{versus|695}} discessēre omnēs mediī spatiumque dedēre. At pater Aenēās audītō nōmine Turnī dēserit et mūrōs et summās dēserit arcēs praecipitatque morās omnīs, opera omnia rumpit laetitiā exsultāns horrendumque intonat armīs: {{versus|700}} quantus Athōs aut quantus Eryx aut ipse coruscīs cum fremit īlicibus quantus gaudetque niuālī uertice sē attollēns pater Appennīnus ad aurās. Iam uērō et Rutulī certātim et Trōes et omnēs conuertēre oculōs Italī, quīque alta tenēbant {{versus|705}} moenia quīque īmōs pulsābant ariete mūrōs, armaque dēposuēre umerīs. Stupet ipse Latīnus ingentīs, genitōs dīuersīs partibus orbis, inter sē coiisse uirōs et cernere ferrō. Atque illī, ut uacuō patuērunt aequore campī, {{versus|710}} Prōcursū rapidō coniectīs ēminus hastīs inuādunt Mārtem clipeīs atque aere sonōrō. Dat gemitum tellūs; tum crēbrōs ēnsibus ictūs congeminant, fors et uirtus miscētur in ūnum. Ac uelut ingentī Sīlā summōue Taburnō {{versus|715}} cum duo cōnuērsīs inimīca in proelia taurī frontibus incurrunt, pauidī cessēre magistrī, stat pecus omne metū mūtum, mussantque iuuencae quis nemorī imperitet, quem tōtā armenta sequantur; illī inter sēsē multa uī uulnera miscent {{versus|720}} cornuaque obnīxī īnfīgunt et sanguine largō colla armōsque lauant, gemitū nemus omne remūgit: nōn aliter Trōs Aenēās et Daunius hērōs concurrunt clipeīs, ingēns fragor aethera complet. Iuppiter ipse duās aequātō exāmine lancēs {{versus|725}} sustinet et fāta impōnit dīuersa duōrum, quem damnet labor et quō uergat pondere lētum. Ēmicat hīc impūne putāns et corpore tōtō altē sublātum cōnsurgit Turnus in ēnsem et ferit; exclāmant Trōes trepidīque Latīnī, {{versus|730}} arrēctaeque ambōrum aciēs. At perfidus ēnsis frangitur in mediōque ārdentem dēserit ictū, nū fuga subsidiō subeat. Fugit ōcior Eurō ut capulum ignōtum dextramque aspexit inermem. Fāma est praecipitem, cum prīma in proelia iūnctōs {{versus|735}} cōnscendēbat equōs, patriō mucrōne relictō, dum trepidat, ferrum aurīgae rapuisse Metiscī; idque diū, dum terga dabant pālantia Teucrī, suffēcit; postquam arma deī ad Volcānia uentum est, mortālis mucrō glaciēs ceu futtilis ictū {{versus|740}} dissiluit, fuluā resplendent fragmina harēnā. Ergō āmēns dīuersa fugā petit aequora Turnus et nunc hūc, inde hūc incertōs implicat orbīs; undique enim dēnsā Teucrī inclūsēre corōnā atque hinc uāsta palus, hinc ardua moenia cingunt. {{versus|745}} Nec minus Aenēās, quamquam tardāta sagittā interdum genua impediunt cursumque recūsant, insequitur trepidīque pedem pede feruidus urget: inclūsum uelutī sī quandō flūmine nactus ceruum aut pūniceae saeptum formīdine pennae {{versus|750}} uēnātor cursū canis et latrātibus īnstat; ille autem īnsidiīs et rīpā territus altā mīlle fugit refugitque uiās, at uīuidus Umber haeret hiāns, iam iamque tenet similīsque tenentī increpuit mālīs morsūque ēlūsus inānī est; {{versus|755}} tum uērō exoritur clāmor rīpaeque lacūsque respōnsant circā et caelum tonat omne tumultū. Ille simul fugiēns Rutulōs simul increpat omnīs nōmine quemque uocāns nōtumque efflāgitat ēnsem. Aenēās mortem contrā praesēnsque minātur {{versus|760}} exitium, sī quisquam adeat, terretque trementīs excīsūrum urbem minitāns et saucius instat. Quīnque orbīs explent cursū totidemque retexunt hūc illūc; neque enim leuia aut lūdīcra petuntur praemia, sed Turnī dē uīta et sanguine certant. {{versus|765}} Forte sacer Faunō foliīs oleaster amārīs hīc steterat, nautīs ōlim uenerābile lignum, seruātī ex undīs ubi fīgere dōna solēbant Laurentī dīuō et uōtās suspendere uestīs; sed stirpem Teucrī nūllō discrīmine sacrum {{versus|770}} sustulerant, pūrō ut possent concurrere campō. Hīc hasta Aenēae stābat, hūc impetus illam dētulerat fīxam et lentā rādīce tenēbat. Incubuit uoluitque manū conuellere ferrum Dardanidēs, tēlōque sequī quem prēndere cursū {{versus|775}} nōn poterat. Tum uērō āmēns formīdine Turnus 'Faune, precor, miserēre' inquit 'tōque optima ferrum Terra tenē, coluī uestrōs sī semper honōrēs, quōs contrā Aeneadae bellō fēcēre profānōs.' Dīxit, opemque deī nōn cassa in uōta uocāuit. {{versus|780}} Namque diū luctāns lentōque in stirpe morātus uīribus haud ūllīs ualuit disclūdere morsūs rōboris Aenēās. Dum nītitur ācer et īnstat, rūrsus in aurīgae faciem mūtāta Metiscī prōcurrit frātrīque ēnsem dea Daunia reddit. {{versus|785}} Quod Venus audācī nymphae indignāta licēre accessit tēlumque altā ab rādīce reuellit. Ollī sublīmēs armīs animīsque refectī, hīc gladiō fīdēns, hīc ācer et arduus hastā, adsistunt contrā certāmina Mārtis anhēlī. {{versus|790}} Iūnōnem intereā rēx omnipotentis Olympī adloquitur fuluā pugnās dē nūbe tuentem: 'Quae iam fīnis erit, coniūnx? Quid dēnique restat? Indigetem Aenēān scīs ipsa et scīre fatēris dēbērī caelō fātīsque ad sīdera tollī. {{versus|795}} Quid struis? Aut quā spē gelidīs in nūbibus haerēs? Mortālīn decuit uiolārī uulnere dīuum? Aut ēnsem (quid enim sine tē Iūtūrna ualēret?) ēreptum reddī Turnō et uim crēscere uictīs? Dēsine iam tandem precibusque īnflectere nostrīs, {{versus|800}} nē tē tantus edit tacitam dolor et mihi cūrae saepe tuō dulcī trēstēs ex ōre recursent. Uentum ad suprēmum est. Terrīs agitāre uel undīs Trōiānōs potuistī, īnfandum accendere bellum, dēfōrmāre domum et lūctū miscēre hymenaeōs: {{versus|805}} ulterius temptāre uetō.' Sīc Iuppiter orsus; sīc dea summissō contrā Sāturnia uultū: 'Ista quidem quia nōta mihī tua, magne, uoluntās, Iuppiter, et Turnum et terrās inuīta relīquī; nec tū mē āeriā sōlam nunc sēde uidērēs {{versus|810}} digna indigna patī, sed flammīs cincta sub ipsā stārem aciē traheremque inimīca in proelia Teucrōs. Iūturnam miserō (fateor) succurrere frātrī suāsī et prō uītā maiōra audēre probāuī, nōn ut tēla tamen, nōn ut contenderet arcum; {{versus|815}} adiūrō Stygiī caput implācābile fontis, ūna superstitiō superīs quae reddita dīuīs. Et nunc cēdō equidem pugnāsque exōsa relinquō. Illud tē, nūllā fātī quod lēge tenētur, prō Latiō obtestor, prō maiestāte tuōrum: {{versus|820}} cum iam cōnubiīs pācem fēlīcibus (estō) compōnent, cum iam lēgēs et foedera iungent, nē uetus indigenās nōmen mūtāre Latīnōs neu Trōas fierī iubeās Teucrōsque uocārī aut uōcem mūtāre uirōs aut uertere uestem. {{versus|825}} Sit Latium, sint Albānī per saecula rēgēs, sit Rōmāna potēns Italā uirtūte propāgō: occidit, occideritque sinās cum nōmine Trōia.' Ollī subrīdēns hominum rērumque repertor: 'Es germāna Iouis Sāturnīque altera prōlēs, {{versus|830}} īrārum tantōs uoluis sub pectore flūctūs. Uērum age et inceptum frūstrā summitte furōrem: dō quod uīs, et mē uictusque uolēnsque remittō. Sermōnem Ausoniī patrium mōrēsque tenēbunt, utque est nōmen erit; commixtī corpore tantum {{versus|835}} subsīdent Teucrī. Mōrem rītūsque sacrōrum ādiciam faciamque omnīs ūnō ōre Latīnōs. Hinc genus Ausoniō mixtum quod sanguine surget, suprā hominēs, suprā īre deōs pietāte uidēbis, nec gēns ūlla tuōs aeque celebrābit honōrēs.' {{versus|840}} Adnuit hīs Iūnō et mentem laetāta retorsit; intereā excēdit caelō nūbemque relinquit. Hīs āctīs aliud genitor sēcum ipse uolūtat Iūturnamque parat frātris dīmittere ab armīs. Dīcuntur geminae pestēs cognōmine Dīrae, {{versus|845}} quās et Tartaream Nōx intempesta Megaeram ūnō eōdemque tulit partū, paribusque reuīnxit serpentum spīrīs uentōsāsque addidit ālās. Hae Iouis ad solium saeuīque in līmine rēgis appārent acuuntque metum mortālibus aegrīs, {{versus|850}} sī quandō lētum horrificum morbōsque deum rēx mōlītur, meritās aut bellō territat urbēs. Hārum ūnam celerem dēmīsit ab aethere summō Iuppiter inque omen Iūturnae occurrere iussit: illa uolat celerīque ad terram turbine fertur. {{versus|855}} Nōn secus ac neruō per nūbem impulsa sagitta, armātam saeuī Parthus quam felle uenēnī, Parthus sīue Cydōn, tēlum immedicābile, torsit, strīdēns et celerīs incognita trānsilit umbrās: tālīs sē sata Nocte tulit terrāsque petīuit. {{versus|860}} Postquam aciēs uidet Īliacās atque agmina Turnī, ālitis in paruae subitam collecta figūram, quae quondam in bustīs aut culminibus dēsertīs nocte sedēns sērum canit importūna per umbrās— hanc uersa in faciem Turnī sē pestis ob ōra {{versus|865}} fertque refertque sonāns clipeumque ēuerberat ālīs. Illī membra nouus soluit formīdine torpor, arrēctaeque horrore comae et uōx faucibus haesit. At procul ut Dīrae strīdōrem agnōuit et ālās, īnfēlīx crīnīs scindit Iūturna solūtōs {{versus|870}} unguibus ōra soror foedāns et pectora pugnīs: 'Quid nunc tē tua, Turne, potest germāna iuuāre? aut quid iam dūrae superat mihi? Quā tibi lūcem arte morer? Tālīn possum mē oppōnere mōnstrō? Iam iam linquō aciēs. Nē mē terrēte timentem, {{versus|875}} obscēnae uolucrēs: ālārum uerbera nōscō lētālemque sonum, nec fallunt iussa superba magnanimī Iouis. Haec prō uirginitāte repōnit? Quō uītam dedit aeternam? Cūr mortis adēmpta est condiciō? Possem tantōs fīnīre dolōrēs {{versus|880}} nunc certē, et miserō frātrī comes īre per umbrās! Immortālis egō? Aut quīcquam mihi dulce meōrum tē sine, frāter, erit? Ō quae satis īma dehīscat terra mihī, Mānīsque deam dēmittat ad īmōs?' Tantum effāta caput glaucō cōntēxit amictū {{versus|885}} multa gemēns et sē fluuiō dea condidit altō. Aenēās īnstat contrā tēlumque coruscat ingēns arboreum, et saeuō sīc pectore fātur: 'Quae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractās? Nōn cursū, saeuīs certandum est comminus armīs. {{versus|890}} Uerte omnīs tētē in faciēs et contrahe quidquid sīue animīs sīue arte ualēs; optā ardua pennīs astra sequī clausumque cauā tē condere terrā.' Ille caput quassāns: 'Nōn mē tua feruida terrent dicta, ferōx; dī mē terrent et Iuppiter hostis.' {{versus|895}} Nec plūra effātus saxum circumspicit ingēns, saxum antīquum ingēns, campō quod forte iacēbat, līmes agrō positus lītem ut discerneret aruīs. Uix illum lēctī bis sēx ceruīce subīrent, quālia nunc hominum prōdūcit corpora tellūs; {{versus|900}} ille manū raptum trepidā torquēbat in hostem altior īnsurgēns et cursū concitus hērōs. Sed neque currentem sē nec cognōscit euntem tollentemue manū saxumue immāne mouentem; genua labant, gelidus concrēuit frīgore sanguis. {{versus|905}} Tum lapis ipse uirī uacuum per ināne uolūtus nec spatium ēuāsit tōtum neque pertulit ictum. Ac uelut in somnīs, oculōs ubi languida pressit nocte quiēs, nēquīquam auidōs extendere cursūs uelle uidēmur et in mediīs cōnātibus aegrī {{versus|910}} succidimus; nōn lingua ualet, nōn corpore nōtae sufficiunt uīrēs nec uōx aut uerba sequuntur: sīc Turnō, quācumque uiam uirtūte petīuit, successum dea dīra negat. Tum pectore sēnsūs uertuntur uariī; Rutulōs aspectat et urbem {{versus|915}} cūnctāturque metū lētumque īnstāre tremēscit, nec quō sē ēripiat, nec quā uī tendat in hostem, nec currūs usquam uidet aurīgamue sorōrem. Cūnctantī tēlum Aenēās fātāle coruscat, sortītus fortūnam oculīs, et corpore tōtō {{versus|920}} ēminus intorquet. Mūrālī concita numquam tormentō sīc saxa fremunt nec fulmine tantī dissultant crepitūs. Uolat ātrī turbinis īnstar exitium dīrum hasta ferēns ōrāsque reclūdit lōrīcae et clipeī extrēmōs septemplicis orbīs; {{versus|925}} per medium strīdēns trānsit femur. Incidit ictus ingēns ad terram duplicātō poplite Turnus. Cōnsurgunt gemitū Rutulī tōtusque remūgit mōns circum et uōcem lātē nemora alta remittunt. Ille humilīs supplex oculōs dextramque precantem {{versus|930}} prōtendēns 'Equidem meruī nec dēprecor' inquit; 'ūtere sorte tuā. Miserī tē sī qua parentis tangere cūra potest, ōrō (fuit et tibi tālis Anchīsēs genitor) Daunī miserēre senectae et mē, seu corpus spoliātum lūmine māuīs, {{versus|935}} redde meīs. Uīcistī et uictum tendere palmās Ausoniī uidēre; tua est Lāuīnia coniūnx, ulterius nē tende odiīs.' Stetit ācer in armīs Aenēās uoluēns oculōs dextramque repressit; et iam iamque magis cūnctantem flectere sermō {{versus|940}} coeperat, īnfēlīx umerō cum apparuit altō balteus et nōtīs fulsērunt cingula bullīs Pallantis puerī, uictum quem uulnere Turnus strāuerat atque umerīs inimīcum īnsigne gerēbat. Ille, oculīs postquam saeuī monimenta dolōris {{versus|945}} exuuiāsque hausit, furiīs accēnsus et īrā terribilis: 'Tūne hinc spoliīs indūte meōrum ēripiāre mihī? Pallās tē hōc uulnere, Pallās immōlat et poenam scelerātō ex sanguine sūmit.' Hōc dīcēns ferrum aduersō sub pectore condit {{versus|950}} feruidus; ast illī soluuntur frīgore membra uītaque cum gemitū fugit indignāta sub umbrās. </poem> {{Liber |Ante=Liber XI |AnteNomen=Aeneis/Liber XI |Post= |PostNomen= }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book XII]] [[it:Eneide (Caro)/Libro decimosecondo]] gq9i96x6k6z41pcoxstno976m5l06rk 0 3978 282735 86357 2026-10-05T20:15:06Z Saumache 27923 282735 wikitext text/x-wiki {{Titulus2 | Scriptor = Quintus Horatius Flaccus | OperaeTitulus = Carmina | OperaeWikiPagina = Carmina (Horatius) | Annus = 23 a.Ch.n. | SubTitulus = Liber I<br />Carmen I }} <div class="text"> {{Liber | Post = I, II | PostNomen = Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen II }} <div title="Beginning of text"></div><poem> '''M'''aecenas, atavis edite regibus,{{r|0|}} O et praesidium et dulce decus meum, Sunt quos curriculo pulverem Olympicum Collegisse iuvat, metaque fervidis Evitata rotis palmaque nobilis{{versus|5}} Terrarum dominos evehit ad deos. Hunc, si mobilium turba Quiritium Certat tergeminis tollere honoribus ; Illum, si proprio condidit horreo Quidquid de Libycis verritur areis.{{versus|10}} Gaudentem patrios findere sarculo Agros Attalicis condicionibus Numquam demoveas, ut trabe Cypria Myrtoum pavidus nauta secet mare. Luctantem Icariis fluctibus Africum{{versus|15}} Mercator metuens otium et oppidi Laudat rura sui : mox reficit rates Quassas indocilis pauperiem pati. Est qui nec veteris pocula Massici Nec partem solido demere de die{{versus|20}} Spernit, nunc viridi membra sub arbuto Stratus, nunc ad aquae lene caput sacrae. Multos castra iuvant et lituo tubae Permixtus sonitus bellaque matribus Detestata. Manet sub Iove frigido{{versus|25}} Venator tenerae coniugis immemor, Seu visa est catulis cerva fidelibus Seu rupit teretes Marsus aper plagas. Me doctarum hederae praemia frontium Dis miscent superis, me gelidum nemus{{versus|30}} Nympharumque leves cum Satyris chori Secernunt populo, si neque tibias Euterpe cohibet nec Polyhymnia Lesboum refugit tendere barbiton. Quod si me lyricis vatibus inseres,{{versus|35}} Sublimi feriam sidera vertice. </poem> {{Liber | Post= I, II | PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen II }} </div> {{finis}} {{textquality|100%}} [[fr:Ode I.1 - À Mécène]] [[it:Le odi di Orazio/Libro primo/I]] [[no:Tilegnelse]] mtw83wct2n2oef8m7gdwcm99qfag2mm 0 3980 282736 264213 2026-10-05T20:15:21Z Saumache 27923 282736 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Quintus Horatius Flaccus |OperaeTitulus= Carmina |OperaeWikiPagina= Carmina (Horatius) |Annus= 23 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber I <br /> Carmen II }} <div class=text> {{Liber |Ante= I, I |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen I |Post= I, III |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen III }} <div title="Beginning of text"></div><poem> '''I'''am satis terris nivis atque dirae{{r|0|}} grandinis misit pater et rubente dextera sacras iaculatus arcis terruit urbem, terruit gentis, grave ne rediret{{r|5}} saeculum Pyrrhae nova monstra questae, omne cum Proteus pecus egit altos visere montis, piscium et summa genus haesit ulmo, nota quae sedes fuerat columbis,{{r|10}} et superiecto pavidae natarunt aequore dammae. vidimus flavum Tiberim retortis litore Etrusco violenter undis ire deiectum monumenta regis{{r|15}} templaque Vestae, Iliae dum se nimium querenti iactat ultorem, vagus et sinistra labitur ripa Iove non probante u- xorius amnis.{{r|20}} audiet civis acuisse ferrum, quo graves Persae melius perirent, audiet pugnas vitio parentum rara iuventus. quem vocet divum populus ruentis{{r|25}} imperi rebus? prece qua fatigent virgines sanctae minus audientem carmina Vestam? cui dabit partis scelus expiandi Iuppiter? tandem venias precamur{{r|30}} nube candentis umeros amictus augur Apollo; sive tu mavis, Erycina ridens, quam Iocus circum volat et Cupido; sive neglectum genus et nepotes{{r|35}} respicis, auctor heu nimis longo satiate ludo, quem iuvat clamor galeaeque leves acer et Marsi peditis cruentum voltus in hostem;{{r|40}} sive mutata iuvenem figura ales in terris imitaris almae filius Maiae, patiens vocari Caesaris ultor: serus in caelum redeas diuque{{r|45}} laetus intersis populo Quirini neve te nostris vitiis iniquum ocior aura tollat; hic magnos potius triumphos, hic ames dici pater atque princeps{{r|50}} neu sinas Medos equitare inultos te duce, Caesar. </poem> {{Liber |Ante= I, I |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen I |Post= I, III |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen III }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[Categoria:Sapphici]] [[fr:Ode I.2 - À César Octave]] [[it:Le odi di Orazio/Libro primo/II]] 5zx4b3l1rkmxgg48mucm7sz0z3uym6p 0 3987 282717 86361 2026-10-05T20:10:27Z Saumache 27923 282717 wikitext text/x-wiki {{TextQuality|100%}}{{titulus2 |Scriptor= Quintus Horatius Flaccus |OperaeTitulus= Carmina |OperaeWikiPagina= Carmina (Horatius) |Annus= 23 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber I <br /> Carmen V }} <div class=text> {{Liber |Ante= I, IV |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen IV |Post= I, VI |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen VI }} <poem> '''Q'''uis multa gracilis te puer in rosa{{r|0|}} Perfusus liquidis urget odoribus Grato, Pyrrha, sub antro? Cui flavam religas comam, Simplex munditiis? Heu quotiens fidem{{r|5}} Mutatosque deos flebit et aspera Nigris aequora ventis Emirabitur insolens, Qui nunc te fruitur credulus aurea, Qui semper vacuam, semper amabilem{{r|10}} Sperat, nescius aurae Fallacis. Miseri, quibus Intentata nites. Me tabula sacer Votiva paries indicat uvida Suspendisse potenti{{r|15}} Vestimenta maris deo. </poem> {{Liber |Ante= I, IV |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen IV |Post= I, VI |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen VI }} </div> {{finis}} [[fi:Pyrrhalle]] [[fr:Ode I.5 - À Pyrrha]] [[it:Le odi di Orazio/Libro primo/V]] [[no:Pyrra]] [[ru:Какой воробышек душистый и цветистый (Гораций/Анненский)]] sjpklzq6texisrmydsz47spgobp1olg 0 3988 282718 262868 2026-10-05T20:10:41Z Saumache 27923 282718 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Quintus Horatius Flaccus |OperaeTitulus= Carmina |OperaeWikiPagina= Carmina (Horatius) |Annus= 23 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber I <br /> Carmen VI }} <div class=text> {{Liber |Ante= I, V |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen V |Post= I, VII |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen VII }} <poem> '''S'''criberis Vario fortis et hostium{{r|0|}} victor Maeonii carminis alite, quam rem cumque ferox navibus aut equis miles te duce gesserit. nos, Agrippa, neque haec dicere nec gravem{{r|5}} Pelidae stomachum cedere nescii nec cursus duplicis per mare Ulixei nec saevam Pelopis domum conamur, tenues grandia, dum pudor{{r|10}} inbellisque lyrae Musa potens vetat laudes egregii Caesaris et tuas culpa deterere ingeni. quis Martem tunica tectum adamantina{{r|15}} digne scripserit aut pulvere Troico nigrum Merionen aut ope Palladis Tydiden superis parem? nos convivia, nos proelia virginum{{r|20}} sectis in iuvenes unguibus acrium cantamus, vacui sive quid urimur, non praeter solitum leves. </poem> {{Liber |Ante= I, V |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen V |Post= I, VII |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen VII }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[fr:Ode I.6 - À Vipsanius Agrippa]] [[it:Le odi di Orazio/Libro primo/VI]] [[nl:Horatius/Carmina/1, 6]] 4o4368xkhsa46g589ah4zttkox4cdb5 0 3991 282719 265451 2026-10-05T20:11:49Z Saumache 27923 282719 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Quintus Horatius Flaccus |OperaeTitulus= Carmina |OperaeWikiPagina= Carmina (Horatius) |Annus= 23 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber I <br /> Carmen VII }} <div class=text> {{Liber |Ante= I, VI |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen VI |Post= I, VIII |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen VIII }} <poem> '''L'''audabunt alii claram Rhodon aut Mytilenen{{r|0|}} aut Epheson bimarisve Corinthi moenia vel Baccho Thebas vel Apolline Delphos insignis aut Thessala Tempe; sunt quibus unum opus est intactae Palladis urbem{{r|5}} carmine perpetuo celebrare et undique decerptam fronti praeponere olivam; plurimus in Iunonis honorem aptum dicet equis Argos ditisque Mycenas: me nec tam patiens Lacedaemon{{r|10}} nec tam Larisae percussit campus opimae quam domus Albuneae resonantis et praeceps Anio ac Tiburni lucus et uda mobilibus pomaria rivis. albus ut obscuro deterget nubila caelo{{r|15}} saepe Notus neque parturit imbris perpetuos, sic tu sapiens finire memento tristitiam vitaeque labores molli, Plance, mero, seu te fulgentia signis castra tenent seu densa tenebit{{r|20}} Tiburis umbra tui. Teucer Salamina patremque cum fugeret, tamen uda Lyaeo tempora populea fertur vinxisse corona sic tristis adfatus amicos: ‘quo nos cumque feret melior fortuna parente,{{r|25}} ibimus—o socii comitesque, nil desperandum Teucro duce et auspice Teucro: certus enim promisit Apollo ambiguam tellure nova Salamina futuram. o fortes peioraque passi{{r|30}} mecum saepe viri, nunc vino pellite curas; cras ingens iterabimus aequor.’ </poem> {{Liber |Ante= I, VI |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen VI |Post= I, VIII |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen VIII }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[fr:Ode I.7 - À Lucius Munatius Plancus]] [[it:Le odi di Orazio/Libro primo/VII]] [[no:Teuker]] k1x9518u1g93qmmgqjur12adk10eclw 0 3993 282720 282669 2026-10-05T20:12:02Z Saumache 27923 282720 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Quintus Horatius Flaccus |OperaeTitulus= Carmina |OperaeWikiPagina= Carmina (Horatius) |Annus= 23 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber I <br /> Carmen VIII }} <div class=text> {{Liber |Ante= I, VII |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen VII |Post= I, IX |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen IX }} <poem> '''L'''ydia, dic per omnis{{r|0|}} te deos oro, Sybarin cur properes amando perdere, cur apricum oderit campum patiens pulveris atque solis, cur neque militaris{{r|5}} inter aequalis equitet, Gallica nec lupatis temperet ora frenis? cur timet flavum Tiberim tangere? cur olivum sanguine viperino cautius vitat neque iam livida gestat armis{{r|10}} bracchia saepe disco, saepe trans finem iaculo nobilis expedito? quid latet, ut marinae filium dicunt Thetidis sub lacrimosa Troiae funera, ne virilis{{r|15}} cultus in caedem et Lycias proriperet catervas? </poem> {{Liber |Ante= I, VII |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen VII |Post= I, IX |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen IX }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[fr:Ode I.8 - À Lydie]] [[it:Le odi di Orazio/Libro primo/VIII]] 3itdq17oue0hc7owtnx8edvpfckz560 0 3994 282721 265441 2026-10-05T20:12:15Z Saumache 27923 282721 wikitext text/x-wiki {{TextQuality|100%}}{{titulus2 |Scriptor= Quintus Horatius Flaccus |OperaeTitulus= Carmina |OperaeWikiPagina= Carmina (Horatius) |Annus= 23 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber I <br /> Carmen IX }} <div class=text> {{Liber |Ante= I, VIII |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen VIII |Post= I, X |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen X }} <poem> '''V'''ides ut alta stet nive candidum{{r|0|}} Soracte, nec iam sustineant onus Silvae laborantes, geluque Flumina constiterint acuto. Dissolve frigus ligna super foco{{r|5}} Large reponens atque benignius Deprome quadrimum Sabina, O Thaliarche, merum diota. Permitte divis cetera; qui simul Stravere ventos aequore fervido{{r|10}} Deproeliantis, nec cupressi Nec veteres agitantur orni. Quid sit futurum cras, fuge quaerere et Quem fors dierum cumque dabit lucro Adpone, nec dulcis amores{{r|15}} Sperne puer neque tu choreas, Donec virenti canities abest Morosa. Nunc et campus et areae Lenesque sub noctem susurri Composita repetantur hora;{{r|20}} Nunc et latentis proditor intimo Gratus puellae risus ab angulo Pignusque dereptum lacertis Aut digito male pertinaci. </poem> {{Liber |Ante= I, VIII |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen VIII |Post= I, X |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber I/Carmen X }} </div> {{finis}} [[fi:Thaliarchus nuorukaiselle]] [[fr:Ode I.9 - À Thaliarchus]] [[it:Le odi di Orazio/Libro primo/IX]] [[nl:Horatius/Carmina/1, 9]] [[no:Ved vintertid]] 98q7wo37jlcx45h22ot9k7nzzetugzm 0 4274 282737 274003 2026-10-05T20:30:36Z Saumache 27923 282737 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Quintus Horatius Flaccus |OperaeTitulus= Carmina |OperaeWikiPagina= Carmina (Horatius) |Annus= 23 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber II <br /> Carmen III }} <div class=text> {{Liber |Ante= II, II |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber II/Carmen II |Post= II, IV |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber II/Carmen IV }} <poem> '''A'''equam memento rebus in arduis{{r|0|}} servare mentem, non secus in bonis ab insolenti temperatam laetitia, moriture Delli, seu maestus omni tempore vixeris{{r|5}} seu te in remoto gramine per dies festos reclinatum bearis interiore nota Falerni. quo pinus ingens albaque populus umbram hospitalem consociare amant{{r|10}} ramis? quid obliquo laborat lympha fugax trepidare rivo? huc vina et unguenta et nimium brevis flores amoenae ferre iube rosae, dum res et aetas et sororum{{r|15}} fila trium patiuntur atra. cedes coemptis saltibus et domo villaque, flavus quam Tiberis lavit, cedes et exstructis in altum divitiis potietur heres.{{r|20}} divesne prisco natus ab Inacho nil interest an pauper et infima de gente sub divo moreris: victima nil miserantis Orci. omnes eodem cogimur, omnium{{r|25}} versatur urna serius ocius sors exitura et nos in aeternum exilium inpositura cumbae </poem> {{Liber |Ante= II, II |AnteNomen= Carmina (Horatius)/Liber II/Carmen II |Post= II, IV |PostNomen= Carmina (Horatius)/Liber II/Carmen IV }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[fr:Ode II.3 - À Q. Dellius]] [[it:Le odi di Orazio/Libro secondo/III]] [[ru:К Делию (Жуковский)]] bkok8hbnk7szm5mvwzsohijm34vp3j4 104 82571 282738 271497 2026-10-05T21:38:46Z Saumache 27923 /* Emendata */ 282738 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Saumache" />{{rh||LIBER VII 58—61|337}}</noinclude><poem>{{gap|14em}}{{spatium||siti atque exterritus aest}}u.<ref>[[Georgicon/Liber III#430|Georgicon 3.434]]</ref></poem>idem in {{spatium||VI}}: <poem>{{gap|21.5em}}{{spatium||saevumque securi {{gap|4em}}Aspice Torquatum et referentem signa Camillu}}m.<ref>[[Aeneis/Liber VI#825|Aeneis 6.835-826]]</ref></poem>{{spatium||{{wl|Q180081|Cato}}}} in {{spatium||epistula ad filiu}}m: {{spatium||ex dolore, ex febri, ex siti, ex medicamentis bibendi}}s.<ref>deest</ref> non tamen convertitur regula: non enim in e et in i desinentia etiam accusativum omni modo in ‘em’ et in ‘im’ terminant. {{r|60|XII 60}}In ‘as’ quoque terminantia, quando sunt gentilia, ablativum in i pro ferunt: ‘Arpinas ab Arpinati’, ‘Capenas a Capenati’. et rationabiliter; veteres enim huiuscemodi nomina in ‘is’ proferebant, ‘hic’ et ‘haec Arpinatis’ dicentes, unde neutrum ‘hoc Arpinate’. docuimus autem, quod omnia, ex quibus neutra transfigurantur in e exeuntia, per i faciunt ablativos, ut ‘hic’ et ‘haec regalis’ et ‘hoc regale ab hoc’ et ‘ab hac regali’; sic ergo ‘hic’ et ‘haec Capenatis’ et ‘hoc Capenate ab hoc’ et ‘ab hac Capenati’. nec mirum declinationem perfecti servari in his, cum etiam accentum soleamus servare, quamvis a in finali sit syllaba, quae in perfectis erat paenultima: ‘Capenâs’, ‘Arpinâs’, ‘Ardeâs’. quod autem per syncopam haec proferuntur, vetustissimorum usus comprobat. {{spatium||{{wl|Q180081|Cato}}}} in {{spatium||I {{wl|Q204058|originum}}}}: {{spatium||sed lucus Capenati}}s. idem in eodem: {{spatium||si quis mortuus est Arpinatis, eius heredem sacra non secuntu}}r. idem in eodem: {{spatium||populus communiter Tusculanus, Aricinus, Lanuvinus, Laurens, Coranus, Tiburtis, Pometinus, Ardeati}}s.<ref>desunt</ref> idem in {{spatium||oratione, qua suasit in senat}}u ‘Samnitis’ dixit pro 'Samnis’: {{spatium||accessit ager, quem privatim habent Gallicus, Samnitis, Apulus, Bruttiu}}s.<ref>deest</ref> ‘Laurentis’ etiam pro ‘Laurens’ dicebant. {{r|61}}{{spatium||{{wl|Q47130|Ennius}}}} in {{spatium||{{wl|Q3617890|annalibus}}}}:<noinclude><references/></noinclude> d5tuzo0nfvcgzz6nqg6111ixgjbyz77 104 82572 282740 271503 2026-10-05T23:10:43Z Saumache 27923 /* Incerta */ Lucilii et nonnulli altrorum scriptorum loci 282740 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Saumache" />{{rh|338|PRISCIANI INST.}}</noinclude><poem>{{gap|4em}}{{spatium||Quos homines quondam Laurentis terra recepi}}t.<ref>deest, [[Annalium fragmenta#31|fragmenta]] vide</ref></poem>{{spatium||{{wl|Q212667|Naevius}}}} neutraliter ‘hoc Samnite’ protulit in {{spatium||{{wl|Q816057|carmine belli Punici}}}}. ad cuius similitudinem debet: et ‘hoc dite’ dici, unde pluraliter ‘ditia’ {{spatium||{{wl|Q188646|Lucanus}}}} in {{spatium||VIIII}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium||Non illic Libycae posuerunt ditia gentes {{gap|4em}}Templ}}a.<ref>[[Pharsalia/Liber IX#515-516]]</ref></poem>{{spatium||{{wl|Q298729|Lucilius}}}} tamen<poem>{{gap|4em}}{{spatium||{{graeca|''Ὠμοτριβὲς''}} oleum Casinas}}<ref>deest</ref></poem>pro ‘Casinate’. {{spatium||{{wl|Q3991846|Titinius}}}} in {{spatium||{{wl||psaltria}}}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium||Ferentinatis populus res Graecas stude}}t.<ref>deest</ref></poem>{{spatium||{{wl|Q47160|Plautus}}}} in {{spatium||{{wl|Q1219666|Sticho}}}} ‘infimatis’:<poem>{{gap|4em}}{{spatium||Ergo oratores populi summates viri {{gap|4em}}Summi accubent, ego infimatis infimu}}s.<ref>[[Stichus#490|Stichus 492-493]]</ref></poem>inveniuntur tamen quidam in huiuscemodi nominibus etiam in e ablativum proferentes, quod mox usus approbet. similiter mensium nomina in ‘is’ vel in ‘er’ desinentia ablativum per i finiunt: ‘Quintilis a Quintili’, ‘Aprilis ab April’, ‘September a Septembri’, ‘October ab Octobri’. {{spatium||{{wl||Iuvenalis}}}} in {{spatium||V}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium||Hesternum solitus medio servare minutal {{gap|4em}}Septembr}}i.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber V/Satura XIV#125|Saturae (Iuvenalis) 5.14.129-130]]</ref></poem>idem in {{spatium||III}}:<poem>{{gap|4em}}{{spatium||Pallere et vinum toto nescire Decembr}}i.<ref>[[Saturae (Iuvenalis, Bucheler)/Liber III/Satura VII#95|Saturae (Iuvenalis) 3.7.97]]</ref></poem>{{l|62}}possunt tamen haec etiam communia esse, unde ‘Kalendas Septembres’<noinclude><references/></noinclude> 7hgblj7bid65c65alinothmex3xk15x 104 86420 282686 2026-10-05T12:25:32Z ~2026-53563-61 33408 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '' 282686 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="161.132.24.98" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> fcl6jawv8ow3erumvv0zv119t4qsces 104 86421 282687 2026-10-05T12:30:57Z Esmeralda QM 33190 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'IS VA NG LV NO M C ACA DEM O T IAE S I HR E A N A I RHA VARD IN IAE HARVARD LAW LIBRARY Received JAN 25 1928' 282687 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Esmeralda QM" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>IS VA NG LV NO M C ACA DEM O T IAE S I HR E A N A I RHA VARD IN IAE HARVARD LAW LIBRARY Received JAN 25 1928<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 48ux0l4pytpc0qjgnsd04ps2k11y12t 282688 282687 2026-10-05T12:31:43Z Esmeralda QM 33190 282688 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Esmeralda QM" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> j3gky2k0we5t3mf7glh1iprilad54pv 104 86422 282689 2026-10-05T12:44:57Z Esmeralda QM 33190 /* Emendata */ 282689 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Esmeralda QM" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude><div style="text-align:center"> '''D. IUSTINIANI''' '''DIGESTORUM SEU PANDECTARUM''' '''PARS QUARTA (UMBILICUS)''' </div> <div style="text-align:center"> '''LIBER VICESIMUS''' TIT. I '''DE PIGNORIBUS ET HYPOTHECIS, ET<ref>ET, Hal.</ref> QUALITER EA CONTRAHANTUR, ET DE PACTIS EORUM''' ''[Cf. Cod. VIII. 14 (13). 17 (16). 22 (21). 23 (22). 35 (34).]'' </div> 1. PAPINIANUS ''libro XI.''<ref>II., Hal.</ref> ''Responsorum.''—Conventio generalis in pignore dando bonorum vel postea quaesitorum recepta est; in speciem autem alienae rei collata conventione, si non fuit ei, qui pignus dabat, debita, postea debitori dominio quaesito difficilius creditori, qui non ignoravit alienum, utilis actio dabitur, sed facilior erit<ref>creditori, Hal. Vulg.</ref> possidenti retentio. § 1.—Servo pignori dato peculium eius creditor citra conventionem specialiter super eo conceptam frustra distrahit, nec interest, quando servus domino peculium acquisierit<ref>Hal. Vulg.; acquisierat, Fl.</ref>. § 2.—Quum praedium pignori daretur, nominatim, ut fructus quoque pignori essent, convenit; eos consumtos bona fide emtor utili Serviana restituere non cogetur; pignoris etenim causam nec usucapione perimi placuit, quoniam quaestio pignoris ab intentione dominii separatur; quod in fructibus dissimile est, qui nunquam debitoris fuerunt. § 3.—Pacto placuit, ut ad diem usuris non solutis fructus hypothecarum usuris compensarentur fini legitimae usurae. Quamvis exordio minores in stipulatum venerint, non esse tamen irritam conventionem placuit, quum ad diem minore foenore non soluto legitimae maiores usurae stipulanti recte promitti potuerunt. § 4.—Quum praedium uxor viro donasset, idque <references/><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> lmq7ibgie8emyzqd30rmphvrkzbe1ev 282690 282689 2026-10-05T12:58:38Z Esmeralda QM 33190 282690 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Esmeralda QM" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude><div style="text-align:center"> '''D. IUSTINIANI''' '''DIGESTORUM SEU PANDECTARUM''' '''PARS QUARTA (UMBILICUS)''' </div> <div style="text-align:center"> '''LIBER VICESIMUS''' TIT. I '''DE PIGNORIBUS ET HYPOTHECIS, ET<ref>ET, omítela Hal.</ref> QUALITER EA CONTRAHANTUR, ET DE PACTIS EORUM''' ''[Cf. Cod. VIII. 14 (13). 17 (16). 22 (21). 23 (22). 35 (34).]'' </div> 1. PAPINIANUS ''libro XI.''<ref>II., Hal.</ref> ''Responsorum.''—Conventio generalis in pignore dando bonorum vel postea quaesitorum recepta est; in speciem autem alienae rei collata conventione, si non fuit ei, qui pignus dabat, debita, postea debitori dominio quaesito difficilius creditori, qui non ignoravit alienum, utilis actio dabitur, sed facilior erit<ref>creditori, insertan Hal. Vulg.</ref> possidenti retentio. § 1.—Servo pignori dato peculium eius creditor citra conventionem specialiter super eo conceptam frustra distrahit, nec interest, quando servus domino peculium acquisierit<ref>Hal. Vulg.; acquisierat, el códice Fl.</ref>. § 2.—Quum praedium pignori daretur, nominatim, ut fructus quoque pignori essent, convenit; eos consumtos bona fide emtor utili Serviana restituere non cogetur; pignoris etenim causam nec usucapione perimi placuit, quoniam quaestio pignoris ab intentione dominii separatur; quod in fructibus dissimile est, qui nunquam debitoris fuerunt. § 3.—Pacto placuit, ut ad diem usuris non solutis fructus hypothecarum usuris compensarentur fini legitimae usurae. Quamvis exordio minores in stipulatum venerint, non esse tamen irritam conventionem placuit, quum ad diem minore foenore non soluto legitimae maiores usurae stipulanti recte promitti potuerunt. § 4.—Quum praedium uxor viro donasset, idque <references/><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ouuui1h84adl0glkwqxkvvxy0q8y75i 104 86423 282691 2026-10-05T13:00:14Z Esmeralda QM 33190 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'DIGESTO. LIBRO XX: TITULO I praedium vir pignori dedisset, post divortium mulier possessionem praedii sui recuperavit, et idem un predio, y habiendo el marido dado en prenda este predio, la mujer recuperó despues del divor- praedium ob debitum viri pignori dedit; in ea duntaxat pecunia recte pignus a muliere contractum apparuit , quam offerre viro debuit meliore praedio facto, scilicet si maiores sumtus, quam fructus fuissent , quos vir... 282691 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Esmeralda QM" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>DIGESTO. LIBRO XX: TITULO I praedium vir pignori dedisset, post divortium mulier possessionem praedii sui recuperavit, et idem un predio, y habiendo el marido dado en prenda este predio, la mujer recuperó despues del divor- praedium ob debitum viri pignori dedit; in ea duntaxat pecunia recte pignus a muliere contractum apparuit , quam offerre viro debuit meliore praedio facto, scilicet si maiores sumtus, quam fructus fuissent , quos vir ex praedio percepit; etenim in ea quantitate proprium mulier negotium gessisse , non 8 cio la posesión de su propio predio, y dió en prenda este mismo predio por deuda del marido; pare- ció que la prenda se constituyó debidamente por la mujer solamente por aquella cantidad, que debió alienum suscepisse videtur . ofrecer al marido habiéndose mejorado el predio, esto es, si hubiesen sido mayores los gastos , que los frutos , que el marido percibió del predio; porque respecto á esta cantidad se considera que la mujer fué gestora de su propio negocio, y no tomó á su cargo el ajeno. 2. IDEM libro III. Responsorum .- Fideiussor , 2. EL MISMO; Respuestas , libro III. Si el fia- qui pignora vel hypothecas suscepit, atque ita pe- dor que recibió prendas ó hipotecas, y que de es- cunias solvit, si mandati agat, vel cum eo agatur, exemplo creditoris etiam culpam aestimari opor- mandato , o si contra él se ejercitara , debe estimarse también la culpa á semejanza que respecto del tet; ceterum iudicio, quod de pignore dato proponitur, conveniri non potest. 3. IDEM libro XX. Quaestionum .- Si supera- tus sit debitor, qui rem suam vindicabat (1), quod suam non probaret (2), aeque servanda erit creditori actio Serviana probanti, res in bonis eo tempore, quo pignus contrahebatur, illius fuisse; sed te modo pagó cantidades, ejercitara la acción de acreedor ; pero no puede ser demandado en el juicio que se propone sobre la cosa dada en prenda. 3. EL MISMO; Cuestiones , libro XX. - Si hubiera sido vencido el deudor , que reivindicaba una cosa suya , porque no probase que era suya, también se habrá de reservar la acción Serviana al acree- et si victus sit debitor vindicans hereditatem, iudex dor , que probase que la cosa había estado entre sus bienes al tiempo en que se constituía la prenda; pero también si hubiera sido vencido el deudor que actionis Servianae neglecta de hereditate dicta sententia pignoris causam inspicere debebit . At- reivindicase la herencia , el juez de la acción Serviana deberá examinar la causa de la prenda, ha- quin aliud in legatis et libertatibus dictum est, biendo prescindido de la sentencia pronunciada respecto de la herencia. Cierto que se ha dicho otra quum secundum eum, qui legitimam hereditatem vindicabat, sententia dicta est. Sed creditor non bene legatariis per omnia comparatur, quum lega- cosa en cuanto a los legados y a las manumisiones , cuando se ha pronunciado sentencia a favor del ta quidem aliter valere non possunt, quam si testa- que reivindicaba la herencia legitima. Pero el mentum ratum esse constaret ; enimvero fieri potest , ut et pignus recte sit acceptum, nec tamen acreedor no se compara bien en todo a los legatarios , porque los legados no pueden ciertamente ser ab eo lis bene instituta. válidos de otro modo , que constando que el testamento es válido ; mas puede suceder, que la prenda haya sido debidamente recibida, pero que el li- tigio no haya sido bien entablado por aquél . § 1.- Per iniuriam victus apud iudicium rem, quam petierat , postea pignori obligavit; non plus habere creditor potest, quam habet, qui pignus § 1. Uno que injustamente había sido vencido en juicio , obligó después en prenda la cosa que ha- biademandado; el acreedor no puede tener mås dedit; ergo summovebitur rei iudicatae exceptione, tametsi maxime nullam propriam, qui vicit, actionem exercere possit; non enim quid ille non que lo que tiene el que dió la prenda; luego será repelido con la excepción de cosa juzgada, aunque especialmente no pueda ejercitar ninguna acción habuit, sed quid in ea re, quae pignori data est, rar qué derecho no tuvo él, sino cuál haya tenido el deudor en la cosa, que fué dada en prenda. debitor habuerit, considerandum est. propia el que venció; porque no se ha de conside- 4. GAYO; De la fórmula hipotecaria , libro único. Constituyese la hipoteca por pacto convenido, 4. GAIUS libro singulari de formula hypothecaria (3) .-Contrahitur hypotheca per pactum con- cuando alguno pacte que sus bienes estén obliga- ventum, quum quis paciscatur, ut res eius propter aliquam obligationem sint hypothecae nomine obligatae; nec ad rem pertinet, quibus fit verbis, sicu- dos á título de hipoteca por causa de alguna obligación; y no hace al caso con qué palabras se haga, así como sucede también en las obligaciones , que ti est et in his obligationibus , quae consensu contrahuntur . Et ideo et sine scriptura si convenit, ut hypotheca sit , et probari poterit , res obligata erit , se contraen por el consentimiento . Y por esto, también si se convino sin escritura que haya hipoteca , y se pudiere probar, quedará obligada la cosa so- de qua conveniunt; fiunt enim de his scripturae , bre que convienen; porque se hacen escrituras so- ut, quod actum est, per eas facilius probari pos- sit (4), et sine his autem valet, quod actum est, si bre estas cosas , paraque más fácilmente pueda probarse con ellas lo que se trató, pero también sin habeat probationem , sicut et nuptiae sunt, licet testationes in scriptis habitae non sunt. ellas vale lo que se trató, si tuviera prueba, asi como también subsisten las nupcias , aunque los testimonios no se hayan consignado por escrito . 5. MARCIANO; Comentarios á la fórmula hipo5. MARCIANUs libro singulari ad formulam (1) Taur . según corrección del códice Fl., Br.; non probat, cciónorigi códice Fl.; probat, según la esdel nal. corretura Segúlan escri (2)según critura original. (3) ad formulam hypothecariam , Hal. (4) Hal. Vulg .; poterit, el códice Fl.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> fm4zxb4d2u0tlajslvt42fz249wcpge 282692 282691 2026-10-05T13:04:21Z Esmeralda QM 33190 /* Emendata */ 282692 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Esmeralda QM" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>praedium vir pignori dedisset, post divortium mulier possessionem praedii sui recuperavit, et idem praedium ob debitum viri pignori dedit; in ea duntaxat pecunia recte pignus a muliere contractum apparuit, quam offerre viro debuit meliore praedio facto, scilicet si maiores sumtus, quam fructus fuissent, quos vir ex praedio percepit; etenim in ea quantitate proprium mulier negotium gessisse, non alienum suscepisse videtur. 2. IDEM ''libro III. Responsorum.''—Fideiussor, qui pignora vel hypothecas suscepit, atque ita pecunias solvit, si mandati agat, vel cum eo agatur, exemplo creditoris etiam culpam aestimari oportet; ceterum iudicio, quod de pignore dato proponitur, conveniri non potest. 3. IDEM ''libro XX. Quaestionum.''—Si superatus sit debitor, qui rem suam vindicabat<ref>Taur. según corrección del códice Fl., Br.; non probat, según la escritura original.</ref>, quod suam non probaret<ref>Según corrección del códice Fl.; probat, según la escritura original.</ref>, aeque servanda erit creditori actio Serviana probanti, res in bonis eo tempore, quo pignus contrahebatur, illius fuisse; sed et si victus sit debitor vindicans hereditatem, iudex actionis Servianae neglecta de hereditate dicta sententia pignoris causam inspicere debebit. Atquin aliud in legatis et libertatibus dictum est, quum secundum eum, qui legitimam hereditatem vindicabat, sententia dicta est. Sed creditor non bene legatariis per omnia comparatur, quum legata quidem aliter valere non possunt, quam si testamentum ratum esse constaret; enimvero fieri potest, ut et pignus recte sit acceptum, nec tamen ab eo lis bene instituta. § 1.—Per iniuriam victus apud iudicium rem, quam petierat, postea pignori obligavit; non plus habere creditor potest, quam habet, qui pignus dedit; ergo summovebitur rei iudicatae exceptione, tametsi maxime nullam propriam, qui vicit, actionem exercere possit; non enim quid ille non habuit, sed quid in ea re, quae pignori data est, debitor habuerit, considerandum est. 4. GAIUS ''libro singulari de formula hypothecaria''<ref>ad formulam hypothecariam, Hal.</ref>.—Contrahitur hypotheca per pactum conventum, quum quis paciscatur, ut res eius propter aliquam obligationem sint hypothecae nomine obligatae; nec ad rem pertinet, quibus fit verbis, sicuti est et in his obligationibus, quae consensu contrahuntur. Et ideo et sine scriptura si convenit, ut hypotheca sit, et probari poterit, res obligata erit, de qua conveniunt; fiunt enim de his scripturae, ut, quod actum est, per eas facilius probari possit<ref>Hal. Vulg.; poterit, el códice Fl.</ref>, et sine his autem valet, quod actum est, si habeat probationem, sicut et nuptiae sunt, licet testationes in scriptis habitae non sunt. 5. MARCIANUS ''libro singulari ad formulam'' <references/><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> d3a618o4g4oyitmmr6w1xyxhenetckp 104 86424 282693 2026-10-05T13:12:49Z Esmeralda QM 33190 /* Emendata */ 282693 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Esmeralda QM" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>''hypothecariam.''—Res hypothecae dari posse sciendum est pro quacunque obligatione, sive mutua pecunia datur, sive dos, sive emtio vel venditio contrahatur, vel etiam locatio et conductio, vel mandatum, et sive pura est obligatio, vel in diem, vel sub conditione, et sive in praesenti contractu<ref>contractus est, Hal. Vulg.</ref>, sive etiam praecedat; sed et futurae obligationis nomine dari possunt; sed et non<ref>solum, inserta Hal.</ref> solvendae omnis pecuniae causa, verum etiam de parte eius, et vel pro civili obligatione, vel honoraria, vel tantum naturali; sed et in conditionali obligatione non alias obligantur, nisi conditio extiterit. § 1.—Inter pignus autem et hypothecam tantum nominis sonus differt. § 2.—Dare autem quis hypothecam potest sive pro sua obligatione, sive pro aliena. 6. ULPIANUS ''libro LXXIII. ad Edictum.''—Obligatione generali rerum, quas quis habuit, habiturusve sit, ea non continebuntur, quae verisimile est, quemquam specialiter obligaturum non fuisse, utputa supellex; item vestis relinquenda est debitori, et ex mancipiis, quae in eo usu habebit, ut certum sit, eum pignori daturum non fuisse; proinde de ministeriis eius perquam ei necessariis, vel quae ad affectionem eius pertineant, 7. PAULUS ''libro LXVIII.''<ref>LXXIV., Hal.</ref> ''ad Edictum.''—vel quae in usum quotidianum habentur, Serviana non competit. 8. ULPIANUS ''libro LXXIII. ad Edictum.''—Denique concubinam, filios naturales, alumnos, constat generali obligatione non contineri, et si qua alia sunt huiusmodi ministeria. 9. GAIUS ''libro IX.''<ref>X., Hal.</ref> ''ad Edictum provinciale.''—Sed et quod ad eas res, quas eo tempore, quo pacisCebatur, in bonis habuit, idem observari debet. § 1.—Quod emtionem venditionemque recipit, etiam pignorationem recipere potest. 10. ULPIANUS ''libro LXXIII. ad Edictum.''—Si debitor res suas duobus simul pignori obligaverit ita, ut utrique in solidum obligatae essent, singuli in solidum adversus extraneos Serviana utentur, inter ipsos autem si quaestio moveatur, possidentis meliorem esse conditionem; dabitur enim possidenti haec exceptio: «si non convenit, ut eadem res mihi quoque pignori esset»<ref>in solidum, adiciona la Vulg.</ref>. Si autem id actum fuerit, ut pro partibus res obligarentur, utilem actionem competere et inter ipsos, et adversus extraneos, per quam dimidiam partis possessionem<ref>partem possessionis, Hal.</ref> apprehendant singuli<ref>in confesso est, adiciona Hal.</ref>. 11. MARCIANUS ''libro singulari ad formulam hypothecariam.''—Si is, qui bona Reipublicae iure administrat, mutuam pecuniam pro ea accipiat, potest rem eius obligare. <references/><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> lj13sftlmgn5cdwaurk4dm8vmo2qqou 104 86425 282694 2026-10-05T13:18:51Z Analy Erika Mamani Huaman 33116 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'illud, quod dicimus semel adeundum, in eiusdem persona locum habet, non quum per alium acquirenda est heredita. 81. [80.] ULPIANUS libro XIII. ad legem Iuliam et Papiam.-Toties videtur heres institutus etiam in causa substitutionis adiisse, quoties acquirere sibi possit; nam si mortuus esset, ad heredem non transferret substitutionem. 82. [81.] TERENTIUS CLEMENS (1) libro XVI. ad legem Iuliam et Papiam.-Si servus eius, qui capere non pote... 282694 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Analy Erika Mamani Huaman" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>illud, quod dicimus semel adeundum, in eiusdem persona locum habet, non quum per alium acquirenda est heredita. 81. [80.] ULPIANUS libro XIII. ad legem Iuliam et Papiam.-Toties videtur heres institutus etiam in causa substitutionis adiisse, quoties acquirere sibi possit; nam si mortuus esset, ad heredem non transferret substitutionem. 82. [81.] TERENTIUS CLEMENS (1) libro XVI. ad legem Iuliam et Papiam.-Si servus eius, qui capere non potest, heres instituatur, et, antequam iussu domini adeat hereditatem, manumissus alienatusve sit, et nihil in fraudem legis factum esset, ipse admittitur ad hereditatem. Sed et si partem capere (2) possit dominus eius , eadem dicenda sunt de parte, quam ille capere non potest ; nihil enim interest, de universo quaeratur, quod capere non possit, an de portione. 83. [82. ] ULPIANUS libro XVIII. ad legem Iuliam et Papiam.—Si totam, aut (3) partem, ex qua, quis heres institutus est, tacite rogatus sit restituere , apparet, nihil ei debere accrescere, quia rem non videtur habere. 84. [83.] PAPINIANUS libro XVI. Quaestionum.—Ventre praeterito si filius, qui fuit emancipatus, aut exter (4) heres institutus sit, quamdiu rumpi testamentum potest, non defertur ex testamento hereditas; sed si vacuo (5) ventre mulier fuit, et incerto eo filius in familia retentus vita decessit, heres fuisse intelligitur; emancipatus aut exter (6) non aliter possunt hereditatem quaerere, quam si non esse praegnantem sciant. Ergo si ventre pleno sit mulier, nonne iniquum erit, interea defunctum filium heredi suo relinquere nihil? Et ideo decreto filio succurrendum est, quia, sive frater ei nascatur, sive non nascatur, patri heres futurus est. Eademque ratio facit, ut emancipato quoque subveniri debeat, qui alterutro casu rem omnimodo habiturus est. 85. [84.] IDEM (7) libro XXX. Quaestionum.—Si metus causa adeat aliquis hereditatem, fiet, ut, quia invitus heres existat, detur abstinendi (8) facultas. 86. [85. ] IDEM libro VI. Responsorum .-Pannonius (9) Avitus, quum in Cilicia procuraret, heres institutus ante vita decesserat, quam heredem se institutum cognosceret; quia bonorum possessionem, quam procurator eius petierat, heredes Aviti ratam habere non potuerant, ex persona defuncti restitutionem in integrum implorabant, quae stricto iure non competiit (10), quia intra diem aditionis Avitus obiisset. Divum tamen Pium contra constituisse, Maecianus libro (11) Quaestionum re- (1) Tertyllianus , Hal. (2) non, inserta la Vulg.; tantum, inserta Hal. (3) Hal.; an, el códice Fl. (4) extraneus, la Vuly. (5) Según corrección del códice Fl., Br.; vacua, Taur. según la escritura original. (6) Véase la nota 4. (7) Iabolenus, Hal. (8) Taur.; abstinendum, el códice Fl. , Br. (9) Pantonius, la Vulg.; P. Antonius, conjeturan otros en Br. (10) Según nuestra enmienda ; competit, el códice Fl. (11) libris, Hal.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> c0ghrkq5yiomknuz53cpbqnf0rj33t2 104 86426 282695 2026-10-05T13:32:36Z Camimichi 33114 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '594 DIGESTO . LIBRO XXXIII : TÍTULO I commisso Edicto per alium filium accepit partis dimidiae bonorum possessionem, substitutus eius utrum ex uncia legata praestet (1), an vero ex semisse? Et verius est, ex semisse; sed ex uncia omnibus, ex reliquis liberis et parentibus. dos, y tuviera también un substituto, y después habiéndose incurrido en el Edicto por causa de otro hijo recibió la posesión de la mitad de los bienes, ¿pagará acaso s... 282695 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Camimichi" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>594 DIGESTO . LIBRO XXXIII : TÍTULO I commisso Edicto per alium filium accepit partis dimidiae bonorum possessionem, substitutus eius utrum ex uncia legata praestet (1), an vero ex semisse? Et verius est, ex semisse; sed ex uncia omnibus, ex reliquis liberis et parentibus. dos, y tuviera también un substituto, y después habiéndose incurrido en el Edicto por causa de otro hijo recibió la posesión de la mitad de los bienes, ¿pagará acaso su substituto los legados con arreglo á la onza , ó con arreglo à la mitad de toda la he- rencia? Y es más verdadero, que con arreglo á la mitad de toda la herencia; pero de la onza á todos, de lo demás á los descendientes y á los ascendientes . § 3. Contra quoque si ex dodrante institutus § 3. También por el contrario, si el instituído commisso Edicto (2) semissem acceperit bonorum en tres cuartos hubiere recibido, habiéndose incu- possessionem, ex semisse tantum legata substitutus debebit; quomodo enim augentur (3), ubi amplius est in bonorum possessione, sic et ubi minus rrido en el Edicto, la posesión de la mitad de todos est, deducitur. los bienes , el substituto deberá solamente los lega- dos con arreglo à la mitad de todos los bienes; porque á la manera como se aumentan cuando hay más en la posesión de bienes, así también se disminuye cuando hay menos . LIBER TRIGESIMUSTERTIUS LIBRO TRIGÉSIMOTERCERO TÍTULO I TIT . I DE ANNUIS ( 4) LEGATIS , ET FIDEICOMMISSIS 1. POMPONIUS (5) libro V. ad Sabinum .- Quum in annos singulos quid legatum sit, neque adscriptum, quo loco detur, quocunque loco petetur, da- DE LOS LEGADOS Y FIDEICOMISOS ANUALES 1. POMPONIO ; Comentarios á Sabino, libro V.Cuando se legó alguna cosa para cada año, y no ri debet , sicuti ex stipulatu , aut nomine facto se expresó en qué lugar se haya de dar, se debe dar en cualquier lugar en que se pida, asi como si petatur. se pidiera en virtud de estipulación, ó de crédito contraído . 2. IDEM libro V1 . ad Sabinum .- In annos sin- 2. EL MISMO ; Comentarios à Sabino, libro V1.- gulos heres damnatus sinere me frui fundo, si initio anni, quo colere deberem, moram fecerit, li- Elheredero condenado a dejarme usufructuar un fundo cada año, si hubiere causado mora alprinci- cet postea patiatur, quia cultura sim exclusus, pio del año, época en la que yo debería cultivarlo, tamen totius anni nomine mihi tenebitur; quem- aunque después lo consienta, como quiera que fui impedido de cultivarlo, me estará, no obstante, 0 obligado por razón de todo el año; à la manera que si el condenado á darme el trabajo diario de Stico admodum si diurnas operas Stichi dare damnatus non a mane, sed a sexta diei hora det, totius diei nomine tenetur . no me lo diera desde por la mañana sino desde la hora sexta del día, me está obligado por razón de todo el día. Si le- 3. ULPIANO ; Comentarios á Sabino, libro XXIV. gatum sit relictum annua, bima, trima die, triginta 3. ULPIANUS libro XXIV. ad Sabinum . Si se hubieran legado, por ejemplo, treinta, en uno, forte, dena per singulos debentur annos, licet non dos , tres años, se deberán diez cada año, aunque fuerit, adiectum: <aequis pensionibus». no se hubiere añadido: «en pensiones iguales». bus», licet non sit insertum: <aequis», item si scri- § 1. Por consiguiente, también si se hubiere añadido: por pensiones», aunque no se haya aña- ptum fuerit: <aequis», licet non sit adiectum: «pensionibus », dicendum erit, aequas fieri . <<por iguales», aunque no se haya añadido: «pensio- § 1. Proinde et si adiectum fuerit: «pensioni- dido: «iguales⟫, y asimismo si se hubiere escrito: nes», se habrá de decir que se hacen iguales. § 2. Sed si adiectum: «pensionibus inaequis», inaequales debebuntur. Quae ergo debeantur, videamus; et puto, eas deberi, nisi specialiter testa- tor electionem heredi dedit, quas (6) vir bonus fuerit arbitratus , ut pro facultatibus defuncti et de positione (7 ) patrimonii debeantur. § 3. Sed et si fuerit adiectum: «viri boni arbi- § 2.-Pero si se hubiera añadido: «por pensiones desiguales » , se deberán desiguales. Luego veamos cuales se deberán; y opino que se deben, salvo si el testador le dió especialmente al heredero la elección, que hubiere determinado un hombre bueno, delassuerte que se deban con arreglo á las facultades del difunto y à la situación del patrimonio. § 3. Pero también si se hubiere añadido: «ȧ (1) Según corrección del códice Fl., Br.: praestat, la escritura original.. (2) in, inserta Hal. (3) augetur, Hal. (4) ET MENSTRUIS , inserta la Vulg. (5) Ulpianus, Hal. Vulg. (6) Taur, al margen; qui, en el texto. (7) Según nuestra conjetura; et depositione, Taur. según omítela Hal, el códice Fl.; de,<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 6wp7wd79iluqw5z2m1o5651188eip4p 282696 282695 2026-10-05T13:38:11Z Camimichi 33114 282696 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Camimichi" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>commisso Edicto per alium filium accepit partis dimidiae bonorum possessionem, substitutus eius utrum ex uncia legata praestet (1), an vero ex semisse? Et verius est, ex semisse? Et verius est, ex semisse; sed ex uncia omnibus, ex reliquis liberis et parentibus. § 3.—Coutra quoque si ex dodrante institutus commisso Edicto (2) semissem acceperit bonorum possessionem, ex semisse tantum legata substitutus debebit; quomodo enim augentur (3), ubi amplius est in bonorum possessione, sic et ubi minus est, deducitur.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> darly2s3qkq0vm4uhq48iqd9mt2gcfe 282697 282696 2026-10-05T13:45:37Z Camimichi 33114 282697 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Camimichi" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>commisso Edicto per alium filium accepit partis dimidiae bonorum possessionem, substitutus eius utrum ex uncia legata praestet (1), an vero ex semisse? Et verius est, ex semisse? Et verius est, ex semisse; sed ex uncia omnibus, ex reliquis liberis et parentibus. § 3.—Coutra quoque si ex dodrante institutus commisso Edicto (2) semissem acceperit bonorum possessionem, ex semisse tantum legata substitutus debebit; quomodo enim augentur (3), ubi amplius est in bonorum possessione, sic et ubi minus est, deducitur. === <center>LIBER TRIGESIMUSTERTIUS</center> === ​<center>TIT. I </center> <center>​DE ANNUIS (4) LEGATIS, ET FIDEICOMMISSIS</center> '''​1.''' POMPONIUS (5) ''libro V. ad Sabinum.—Quum'' In annos singulos quid legatum sit, neque adscriptum, quo loco detur, quocunque loco petetur, dari debet, sicuti ex stipulatu, aut nomine facto petatur. '''​2.''' IDEM ''libro VI. ad Sabinum.''—In annos singulos heres damnatus sinere me frui fundo, si initio anni, quo colere deberem, moram fecerit, licet postea patiatur, quia cultura sim exclusus, tamen totius anni nomine mihi tenebitur; quemadmodum si diurnas operas Stichi dare damnatus non a mane, sed a sexta diei hora det, totius diei nomine tenetur. '''​3.''' ULPIANUS ''libro XXIV. ad Sabinum.''—Si legatum sit relictum annua, bima, trima die, triginta forte, dena per singulos debentur annos, licet non fuerit, adiectum: «aequis pensionibus». § 1.—Proinde et si adiectum fuerit: «pensionibus», licet non sit insertum: «aequis», item si scriptum fuerit: «aequis», licet non sit adiectum: «pensionibus», dicendum erit, aequas fieri. § 2.—Sed si adiectum: «pensionibus inaequis», inaequales debebuntur. Quae ergo debeantur, videamus; et puto, eas deberi, nisi specialiter testator electionem heredi dedit, quas (6) vir bonus fuerit arbitratus, ut pro facultatibus defuncti et de positione (7) patrimonii debeantur. § 3.—Sed et si fuerit adiectum: «viri boni arbi- == ==<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> r6ym7obs4kbwfl2pk8ffv1h5xfmwprt 282698 282697 2026-10-05T13:58:27Z Camimichi 33114 282698 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Camimichi" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>commisso Edicto per alium filium accepit partis dimidiae bonorum possessionem, substitutus eius utrum ex uncia legata praestet <ref>Según corrección del códice Fl., Br.: praestat, la escritura original..</ref>, an vero ex semisse? Et verius est, ex semisse? Et verius est, ex semisse; sed ex uncia omnibus, ex reliquis liberis et parentibus. § 3.—Coutra quoque si ex dodrante institutus commisso Edicto <ref>in, inserta Hal.</ref> semissem acceperit bonorum possessionem, ex semisse tantum legata substitutus debebit; quomodo enim augentur <ref>augetur, Hal.</ref>, ubi amplius est in bonorum possessione, sic et ubi minus est, deducitur. === <center>LIBER TRIGESIMUSTERTIUS</center> === ​<center>TIT. I </center> <center>​DE ANNUIS <ref>ET MENSTRUIS, inserta la Vulg.</ref> LEGATIS, ET FIDEICOMMISSIS</center> '''​1.''' POMPONIUS <ref>Ulpianus, Hal. Vulg.</ref> ''libro V. ad Sabinum.—Quum'' In annos singulos quid legatum sit, neque adscriptum, quo loco detur, quocunque loco petetur, dari debet, sicuti ex stipulatu, aut nomine facto petatur. '''​2.''' IDEM ''libro VI. ad Sabinum.''—In annos singulos heres damnatus sinere me frui fundo, si initio anni, quo colere deberem, moram fecerit, licet postea patiatur, quia cultura sim exclusus, tamen totius anni nomine mihi tenebitur; quemadmodum si diurnas operas Stichi dare damnatus non a mane, sed a sexta diei hora det, totius diei nomine tenetur. '''​3.''' ULPIANUS ''libro XXIV. ad Sabinum.''—Si legatum sit relictum annua, bima, trima die, triginta forte, dena per singulos debentur annos, licet non fuerit, adiectum: «aequis pensionibus». § 1.—Proinde et si adiectum fuerit: «pensionibus», licet non sit insertum: «aequis», item si scriptum fuerit: «aequis», licet non sit adiectum: «pensionibus», dicendum erit, aequas fieri. § 2.—Sed si adiectum: «pensionibus inaequis», inaequales debebuntur. Quae ergo debeantur, videamus; et puto, eas deberi, nisi specialiter testator electionem heredi dedit, quas <ref>Taur. al margen; qui, en el texto.</ref> vir bonus fuerit arbitratus, ut pro facultatibus defuncti et de positione <ref>Según nuestra conjetura; et depositione. Taur. según el códice Fl.; de, omítela Hal.</ref> patrimonii debeantur. § 3.—Sed et si fuerit adiectum: «viri boni arbi- == ==<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> fvdvqdve35foenvugam9n08vyc66rc7 282699 282698 2026-10-05T14:00:40Z Camimichi 33114 282699 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Camimichi" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>commisso Edicto per alium filium accepit partis dimidiae bonorum possessionem, substitutus eius utrum ex uncia legata praestet <ref>Según corrección del códice Fl., Br.: praestat, la escritura original..</ref>, an vero ex semisse? Et verius est, ex semisse? Et verius est, ex semisse; sed ex uncia omnibus, ex reliquis liberis et parentibus. § 3.—Coutra quoque si ex dodrante institutus commisso Edicto <ref>in, inserta Hal.</ref> semissem acceperit bonorum possessionem, ex semisse tantum legata substitutus debebit; quomodo enim augentur <ref>augetur, Hal.</ref>, ubi amplius est in bonorum possessione, sic et ubi minus est, deducitur. === <center>LIBER TRIGESIMUSTERTIUS</center> === ​<center>TIT. I </center> <center>​DE ANNUIS <ref>ET MENSTRUIS, inserta la Vulg.</ref> LEGATIS, ET FIDEICOMMISSIS</center> '''​1.''' POMPONIUS <ref>Ulpianus, Hal. Vulg.</ref> ''libro V. ad Sabinum.—Quum'' In annos singulos quid legatum sit, neque adscriptum, quo loco detur, quocunque loco petetur, dari debet, sicuti ex stipulatu, aut nomine facto petatur. '''​2.''' IDEM ''libro VI. ad Sabinum.''—In annos singulos heres damnatus sinere me frui fundo, si initio anni, quo colere deberem, moram fecerit, licet postea patiatur, quia cultura sim exclusus, tamen totius anni nomine mihi tenebitur; quemadmodum si diurnas operas Stichi dare damnatus non a mane, sed a sexta diei hora det, totius diei nomine tenetur. '''​3.''' ULPIANUS ''libro XXIV. ad Sabinum.''—Si legatum sit relictum annua, bima, trima die, triginta forte, dena per singulos debentur annos, licet non fuerit, adiectum: «aequis pensionibus». § 1.—Proinde et si adiectum fuerit: «pensionibus», licet non sit insertum: «aequis», item si scriptum fuerit: «aequis», licet non sit adiectum: «pensionibus», dicendum erit, aequas fieri. § 2.—Sed si adiectum: «pensionibus inaequis», inaequales debebuntur. Quae ergo debeantur, videamus; et puto, eas deberi, nisi specialiter testator electionem heredi dedit, quas <ref>Taur. al margen; qui, en el texto.</ref> vir bonus fuerit arbitratus, ut pro facultatibus defuncti et de positione <ref>Según nuestra conjetura; et depositione. Taur. según el códice Fl.; de, omítela Hal.</ref> patrimonii debeantur. § 3.—Sed et si fuerit adiectum: «viri boni arbi- == ==<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ppsgwcal9ig2i5xfgekgnnm0cakk3yb 104 86427 282700 2026-10-05T14:19:41Z Esmeralda QM 33190 /* Emendata */ 282700 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Esmeralda QM" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>in maritum contulit, uxor passa est, eum pro filia in dotem dare, benigne dici potest, etsi prima donatio nullius momenti est, attamen ex sequenti consensu valere dotis dationem. 35. IDEM ''libro XXXIV. ad Edictum.''—Si non secundum legitimam observationem divortium factum sit, donationes post tale divortium factae nullius momenti sunt, quum non videatur solutum matrimonium. 36. PAULUS ''libro XXXVI.''<ref>XXXV., Hal.</ref> ''ad Edictum.''—Si donatae res extant, etiam vindicari poterunt; sed quia causam possidendi donatio praestitit, nisi reddatur res, aestimatio facienda est iusto pretio, caverique possidenti debebit de evictione simpli, quanti ea res sit; idque etiam Pedio videtur. § 1.—<ref>Si, insertan Hal. Vulg.</ref> Sponsus alienum annulum sponsae muneri misit, et post nuptias pro eo suum dedit; quidam et<ref>ut (en lugar de et), Hal. Vulg.</ref> Nerva putant, fieri eum mulieris quia tunc factam donationem confirmare videtur, non novam inchoare; quam sententiam veram esse accepi. 37. IULIANUS ''libro XVII. Digestorum.''—Si mulier dolo fecerit, ne res extaret sibi a marito donata, vel ad exhibendum, vel damni iniuriae cum ea agi poterit, maxime si post divortium id commiserit. 38. ALFENUS ''libro III. Digestorum a Paulo epitomatorum.''—Servus communis viri et fratris eius, puerum donavit uxori fratris; pro qua parte is servus, qui donasset, viri esset, pro ea parte munus non esse factum mulieris respondit. § 1.—Idem iuris erit, si ex tribus fratribus unus uxorem haberet, et rem communem uxori donasset; nam ex tertia parte mulieris res facta non est, ex duabus autem partibus reliquis, si id sciissent fratres, aut, posteaquam donata esset, ratum habuissent, non debere mulierem reddere. 39. IULIANUS ''libro V. ex Minicio.''<ref>Minutio, Hal.</ref>—Vir uxori pecuniam quum donare vellet, permisit ei, ut a debitore suo stipuletur<ref>stipularetur, Hal.</ref>; illa quum id fecisset, priusquam pecuniam auferret, divortium fecit; quaero, utrum vir eam summam petere debeat, an<ref>ex, insertan Hal. Vulg.</ref> ea promissione propter donationis causam actio nulla esset? Respondi, inanem fuisse eam stipulationem. Sed si promissor mulieri ignorans solvisset, si quidem pecunia extat, vindicare eam debitor potest; sed si actiones suas marito praestare paratus est, doli mali exceptione se tuebitur, ideoque maritus hanc pecuniam debitoris nomine vindicando consequetur. Sed si pecunia non extat, et mulier locupletior facta est, maritus eam petet; intelligitur enim ex re mariti locuple- <references/><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> tv4o735mu0vzxngkfzjf8zs8ts0dhi3 282701 282700 2026-10-05T14:22:56Z ABEL GRIMALDO 33173 /* Bis lecta */ 282701 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="ABEL GRIMALDO" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>in maritum contulit, uxor passa est, eum pro filia in dotem dare, benigne dici potest, etsi prima donatio nullius momenti est, attamen ex sequenti consensu valere dotis dationem. 35. IDEM ''libro XXXIV. ad Edictum.''—Si non secundum legitimam observationem divortium factum sit, donationes post tale divortium factae nullius momenti sunt, quum non videatur solutum matrimonium. 36. PAULUS ''libro XXXVI.''<ref>XXXV., Hal.</ref> ''ad Edictum.''—Si donatae res extant, etiam vindicari poterunt; sed quia causam possidendi donatio praestitit, nisi reddatur res, aestimatio facienda est iusto pretio, caverique possidenti debebit de evictione simpli, quanti ea res sit; idque etiam Pedio videtur. § 1.—<ref>Si, insertan Hal. Vulg.</ref> Sponsus alienum annulum sponsae muneri misit, et post nuptias pro eo suum dedit; quidam et<ref>ut (en lugar de et), Hal. Vulg.</ref> Nerva putant, fieri eum mulieris quia tunc factam donationem confirmare videtur, non novam inchoare; quam sententiam veram esse accepi. 37. IULIANUS ''libro XVII. Digestorum.''—Si mulier dolo fecerit, ne res extaret sibi a marito donata, vel ad exhibendum, vel damni iniuriae cum ea agi poterit, maxime si post divortium id commiserit. 38. ALFENUS ''libro III. Digestorum a Paulo epitomatorum.''—Servus communis viri et fratris eius, puerum donavit uxori fratris; pro qua parte is servus, qui donasset, viri esset, pro ea parte munus non esse factum mulieris respondit. § 1.—Idem iuris erit, si ex tribus fratribus unus uxorem haberet, et rem communem uxori donasset; nam ex tertia parte mulieris res facta non est, ex duabus autem partibus reliquis, si id sciissent fratres, aut, posteaquam donata esset, ratum habuissent, non debere mulierem reddere. 39. IULIANUS ''libro V. ex Minicio.''<ref>Minutio, Hal.</ref>—Vir uxori pecuniam quum donare vellet, permisit ei, ut a debitore suo stipuletur<ref>stipularetur, Hal.</ref>; illa quum id fecisset, priusquam pecuniam auferret, divortium fecit; quaero, utrum vir eam summam petere debeat, an<ref>ex, insertan Hal. Vulg.</ref> ea promissione propter donationis causam actio nulla esset? Respondi, inanem fuisse eam stipulationem. Sed si promissor mulieri ignorans solvisset, si quidem pecunia extat, vindicare eam debitor potest; sed si actiones suas marito praestare paratus est, doli mali exceptione se tuebitur, ideoque maritus hanc pecuniam debitoris nomine vindicando consequetur. Sed si pecunia non extat, et mulier locupletior facta est, maritus eam petet; intelligitur enim ex re mariti locuple. <references/><noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> k33bs7vz0r8se8z56y06i3fz75ehzjt 104 86428 282702 2026-10-05T14:25:19Z H QUEEM 33140 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'esse, sed quum aliquid ei testamento datum esset, teneri eum ex fideicommisso; si non curam susci- peret, nisi id, quod ei datum esset, nollet petere, aut reddere esset paratus. § 1.—Item quaesitum est, an iste curator satis- dare nepotibus debeat? Respondit, quasi curato- rem non debere, sed quum fideicommissum ab eo peti posset, fideicommissi nomine satisdare debere. TIT. IV DE LEGITIMIS TUTORIBUS [*Cf. Cod. V. 30.*] **1.** ULPIANUS *li... 282702 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="H QUEEM" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>esse, sed quum aliquid ei testamento datum esset, teneri eum ex fideicommisso; si non curam susci- peret, nisi id, quod ei datum esset, nollet petere, aut reddere esset paratus. § 1.—Item quaesitum est, an iste curator satis- dare nepotibus debeat? Respondit, quasi curato- rem non debere, sed quum fideicommissum ab eo peti posset, fideicommissi nomine satisdare debere. TIT. IV DE LEGITIMIS TUTORIBUS [*Cf. Cod. V. 30.*] **1.** ULPIANUS *libro XIV. ad Sabinum.*—Legiti- mae tutelae lege duodecim tabularum agnatis de- latae sunt, et consanguineis, item patronis, id est his, qui ad legitimam hereditatem admitti possint. Hoc summa providentia, ut, qui sperarent hanc successionem, iidem tuerentur bona, ne dilapida- rentur. § 1.—Interdum alibi est hereditas, alibi tutela, utputa si sit consanguinea pupillo; nam hereditas quidem ad agnatam pertinet, tutela autem ad agnatum. Item in libertinis, si sit patrona, et pa- troni filius; nam tutelam patroni filius, heredita- tem patrona obtinebit, tantundemque erit, et si sit patroni filia et nepos. § 2.—Si apud hostes sit frater, inferioris gradus agnato tutela non defertur; nam et si patronus apud hostes sit, patroni filio tutela non defertur, sed interim a Praetore datur. § 3.—Interdum autem etiam sine hereditate tu- tela defertur, interdum hereditas sine tutela, utpu- ta in eo, qui latitavit, quum servum suum rogatus esset manumittere. Nam generaliter Divus Pius rescripsit Aurelio Basso, ius patroni eum non ha- bere, his verbis: «Plane tergiversatio eorum, qui subvertere fideicommissam (1) libertatem velint, eo modo puniatur, ne ius patroni acquirant in eo, quem liberum esse nolunt». Idem erit, si filiae as- signatus libertus sit, tutela quidem apud fratres remanebit, ut Marcellus notat, legitima autem he- reditas ad sororem pertinebit. **2.** IDEM *libro XXXVII. ad Sabinum.* — Legiti- mam tutelam capitis deminutione pupilli, etiam ea, quae salva civitate contingit, amitti, nulla du- bitatio est. **3.** IDEM *libro XXXVIIII. ad Sabinum.*— Tute- la legitima, quae patronis defertur e lege duode- cim tabularum, non quidem specialiter vel nomi- natim delata est, sed per consequentias heredita- tum, quae ex ipsa lege patronis datae sunt. § 1.—Ergo manumissor ex lege duodecim tabu- larum tutor est, sive sponte manumisit, sive etiam compulsus ex causa fideicommissi manumisit. (1) fideicommissariam, *Hal. Vulg.*<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> bt9dzui6n4djd7hpmt06vspcu55subv 282703 282702 2026-10-05T14:31:40Z H QUEEM 33140 282703 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="H QUEEM" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>esse, sed quum aliquid ei testamento datum esset, teneri eum ex fideicommisso; si non curam susci- peret, nisi id, quod ei datum esset, nollet petere, aut reddere esset paratus. § 1.—Item quaesitum est, an iste curator satis- dare nepotibus debeat? Respondit, quasi curato- rem non debere, sed quum fideicommissum ab eo peti posset, fideicommissi nomine satisdare debere. {{c|{{maior|TIT. IV}}}} {{c|DE LEGITIMIS TUTORIBUS}} {{c|[Cf. Cod. V. 30.]}} 1. ULPIANUS libro XIV. ad Sabinum.—Legiti- mae tutelae lege duodecim tabularum agnatis de- latae sunt, et consanguineis, item patronis, id est his, qui ad legitimam hereditatem admitti possint. Hoc summa providentia, ut, qui sperarent hanc successionem, iidem tuerentur bona, ne dilapida- rentur. § 1.—Interdum alibi est hereditas, alibi tutela, utputa si sit consanguinea pupillo; nam hereditas quidem ad agnatam pertinet, tutela autem ad agnatum. Item in libertinis, si sit patrona, et pa- troni filius; nam tutelam patroni filius, heredita- tem patrona obtinebit, tantundemque erit, et si sit patroni filia et nepos. § 2.—Si apud hostes sit frater, inferioris gradus agnato tutela non defertur; nam et si patronus apud hostes sit, patroni filio tutela non defertur, sed interim a Praetore datur. § 3.—Interdum autem etiam sine hereditate tu- tela defertur, interdum hereditas sine tutela, utpu- ta in eo, qui latitavit, quum servum suum rogatus esset manumittere. Nam generaliter Divus Pius rescripsit Aurelio Basso, ius patroni eum non ha- bere, his verbis: «Plane tergiversatio eorum, qui subvertere fideicommissam (1) libertatem velint, eo modo puniatur, ne ius patroni acquirant in eo, quem liberum esse nolunt». Idem erit, si filiae as- signatus libertus sit, tutela quidem apud fratres remanebit, ut Marcellus notat, legitima autem he- reditas ad sororem pertinebit. 2. IDEM libro XXXVII. ad Sabinum. — Legiti- mam tutelam capitis deminutione pupilli, etiam ea, quae salva civitate contingit, amitti, nulla du- bitatio est. 3. IDEM libro XXXVIIII. ad Sabinum.— Tute- la legitima, quae patronis defertur e lege duode- cim tabularum, non quidem specialiter vel nomi- natim delata est, sed per consequentias heredita- tum, quae ex ipsa lege patronis datae sunt. § 1.—Ergo manumissor ex lege duodecim tabu- larum tutor est, sive sponte manumisit, sive etiam compulsus ex causa fideicommissi manumisit. (1) fideicommissariam, *Hal. Vulg.*<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> l8nbp0vjd5ad575n1fayyxiojd09k36 104 86429 282704 2026-10-05T14:55:22Z Analy Erika Mamani Huaman 33116 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'fert in eo, qui legationis causa Romae erat, et filium, qui matris delatam possessionem absens amiserat, sine respectu eius distinctionis restitutionem locum ( 1) habere; quod et hic humanitatis gratia obtinendum est. § 1.—Rei perduellionis hereditatem suspensa cognitione filius emancipatus, cui de patris innocentia liquet, potest quaerere. § 2.—Pro herede gessisse filium placet, qui moriens, comperto matrem suam intestato vita decessisse... 282704 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Analy Erika Mamani Huaman" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>fert in eo, qui legationis causa Romae erat, et filium, qui matris delatam possessionem absens amiserat, sine respectu eius distinctionis restitutionem locum ( 1) habere; quod et hic humanitatis gratia obtinendum est. § 1.—Rei perduellionis hereditatem suspensa cognitione filius emancipatus, cui de patris innocentia liquet, potest quaerere. § 2.—Pro herede gessisse filium placet, qui moriens, comperto matrem suam intestato vita decessisse , codicillis petiit (2) ab herede suo, ut maternorum bonorum servum manumitteret, ac sibi parentibusque suis in possessione (3) matris monumentum exstrueret. 87. [86. ] IDEM libro X. Responsorum.—Eum bonis patris se miscere convenit, qui remoto familiae vinculo pro herede gerere videretur; et ideo filius, qui tanquam ex bonis matris, cuius hereditatem suscepit, agrum ad hereditatem patris pertinentem ut maternum ignorans possedit, abstinen di consilium, quod in bonis patris tenuit, amisisse non videtur. § 1.—Pupillis, quos placuit oneribus hereditariis esse liberandos, confusas actiones restitui oportet. 88. [87. ] PAULUS libro I. Quaestionum.—Gerit pro herede, qui animo agnoscit successionem, licet nihil attingat hereditarium; unde, et si domum pignori datam sicut hereditariam retinuit, cuius possessio qualisqualis fuit in hereditate, pro herede gerere videtur; idemque est, et si alienam rem ut hereditariam possedisset. 89. [ 88.] SCAEVOLA libro XIII. Quaestionum.—Si pupillus se hereditate abstineat, succurrendum est ( 4 ) et fideiussoribus ab eo datis, si ex hereditario contractu convenirentur. 90. [89.] PAULUS libro XII Responsorum respondit,—Per curatorem ( 5 ) hereditatem acquiri non posse. § 1.- Idem respondit, si iussu avi nepos patris, qui de castrensi peculio testamentum fecit, hereditatem adiisset, acquisiisse ei ea, de quibus pater testari potest, quia castrensia esse mutatione personae desierint. 91. [ 90.] IDEM libro XV. Responsorum respondit,—Si is, qui bonis paternis se abstinuit, per suppositam personam emtoris bona patris mercatus probatur, perinde eum conveniri oportere, a creditoribus, atque si bonis paternis se immiscuisset. 92. [91.] IDEM libro XVII. Responsorum.-Filiusfamilias duxit uxorem, ea filiis sublatis inte- (1) in integrum, Hal. (2) Vulg.; petit, el códice Fl . (3) Hal, Vulg.; possessionem, el códice Fl. (4) ei, inserta la Vulg. (5) per procuratorem, Hal. Véase el fr. 3. D. de off. procurat, etc. (I. 19.) y el fr. 5. D. de iure fisci (XLIX. 14.)<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> i4d461ev1wntojqxhcmpuywpfru7ole 104 86430 282705 2026-10-05T15:52:24Z Analy Erika Mamani Huaman 33116 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'stata decessit, filii iussu patris, non avi, adierunt hereditatem; quaero, an avo acquisita sit hereditas? Paulus respondit, secundum ea, quae proponuntur, nihil actum esse. 93. [92.] IDEM libro III. Sententiarum.—Pater, quotiesfilio mandat adire, certus esse debet, an pro parte, an ex asse, at an ex instemitutione, an ex substitutione, et an testamento, an ab intestato filíns suus heres existar. § 1.—Mutus pater vel dominus filio vel servo... 282705 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Analy Erika Mamani Huaman" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>stata decessit, filii iussu patris, non avi, adierunt hereditatem; quaero, an avo acquisita sit hereditas? Paulus respondit, secundum ea, quae proponuntur, nihil actum esse. 93. [92.] IDEM libro III. Sententiarum.—Pater, quotiesfilio mandat adire, certus esse debet, an pro parte, an ex asse, at an ex instemitutione, an ex substitutione, et an testamento, an ab intestato filíns suus heres existar. § 1.—Mutus pater vel dominus filio vel servo Heredibus institutis magis est, ut, si intellectu non careat, nutu iubere possit adire hereditatem, ut ei iure cius commodum quaeri possit, quod facile explicari possit scientia literarum. § 2.-Mutus servus iussu domini pro herede gerendo obligat dominum hereditati. 94. [93. ] HERMOGENIANUS libro III. iuris Epitomarum.—Qui superstitis bona repudiat, post mortem eius adire hereditatem , item bonorum possessionem petere non prohibetur. 95. [94 ] PAULUS libro IV. Sententiarum (1).—Recusari hereditas non tantum verbis, sed etiam re potest, et alio quovis indicio voluntatis. 96. [95. ] HERMOGENIANUs libro III. iuris Epitomarum.—Qui se pupillum falso existimans, quum esset pubes, pro herede gessit, quominus heres existat, nihil error talis ei nocebit. 97. [96.] PAULUS libro III. Decretorum.—Clodius (2) Clodianus facto prius testamento, postea eundem heredem in alio testamento inutiliter facto instituerat; scriptus heres, quum posterius putaret valere, ex eo hereditatem adire voluit, sed postea hoc inutile repertum est; Papinianus putabat, repudiasse eum ex priore hereditatem, ex posteriore autem non posse adire; dicebam, non repudiare eum, qui putaret posterius valere; pronuntiavit, Clodianum intestatum decessisse. 98. [97.] SCAEVOLA libro XXVI. Digestorum.—Quae neptis suae nomine, quam ex Seia habebat, Sempronio tot dotis nomine spoponderat, et pro usuris in exhibitionem certam summam praestabat, decessit relicta Seia filia et aliis heredibus, cum quibus Sempronius iudicio egit; condemnatique pro portionibus hereditariis singuli heredes, inter quos et Seia, Sempronio caverunt summam, qua quisque condemnatus erat, usuris iisdem, quae ad exhibitionem a testatrice praestabantur; postea excepta Seia filia ceteri heredes abstinuerunt hereditate beneficio Principis, et tota hereditas ad Seiam pertinere coepit; quaero, an in Seiam, quae sola heres remansit, et omnia ut sola heres egerat, pro eorum quoque portionibus, qui beneficio principali hereditate abstinuerint, utilis actio dari debeat? Respondit, pro parte eorum, qui se abstinuis- (1) Véase Pauli Sentt. recc. 1V. 4. § 1. TOMO II (2) Claudius, Hal.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 04h6j1c5qdppe2uvwqxtpdq5f2uh1qz 104 86431 282706 2026-10-05T15:57:48Z Analy Erika Mamani Huaman 33116 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'sent, actiones solere decerni in eam, quae adiisset, et maluisset integra hereditaria onera subire. 99. [98.] РOMPONIUS libro I. Senatusconsultorum.- Aristo in decretis Frontonianis (1) ita refert, quum duae filiae patri necessariae heredes extitissent , altera se paterna abstinuerat hereditate, altera bona paterna vindicare (2) totumque onus suscipere parata erat, Sanctum (3) Cassium Praetorem causa cognita actiones hereditarias utiles d... 282706 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Analy Erika Mamani Huaman" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>sent, actiones solere decerni in eam, quae adiisset, et maluisset integra hereditaria onera subire. 99. [98.] РOMPONIUS libro I. Senatusconsultorum.- Aristo in decretis Frontonianis (1) ita refert, quum duae filiae patri necessariae heredes extitissent , altera se paterna abstinuerat hereditate, altera bona paterna vindicare (2) totumque onus suscipere parata erat, Sanctum (3) Cassium Praetorem causa cognita actiones hereditarias utiles daturum , recte pollicitum ei, quae ad hereditatem patris accesserat (4) , denegaturumque (5) ei, quae se abstinuerat . 99. [98.] РоOMPONIO; Senadoconsultos , libro I. -Refiere Aristón en los Decretos Frontonianos, que habiendo quedado dos hijas herederas necesarias de su padre, y habiéndose una abstenido de la herencia paterna, y hallándose dispuesta la otra á reivindicar los bienes paternos y á aceptar todas las cargas, conrazón le prometió el Pretor Santo Cassio á la que habia aceptado la herencia de su padre, que le daría con conocimiento de causa las acciones útiles relativas à la herencia, y que se las denegaria à la que se había abstenido . TIT. III TITULO III TESTAMENTA QUEMADMODUM (6) APERIANTUR , IN- DE CÓMO SE HAN DE ABRIR, INSPECCIONAR Y SPICIANTUR ET DESCRIBANTUR TRANSCRIBIR LOS TESTAMENTOS [Cf. Cod. VI. 32. 38.] [Véase Cód. VI. 82. 33.] 1. GAIUS (7) libro XVII. ad Edictum provinciale. Omnibus, quicunque desiderant tabulas testamenti inspicere, vel etiam describere , inspiciendi (8) describendique potestatem facturum se Prae- tor pollicetur. Quod vel suo, vel alieno nomine desideranti tribuere eum, manifestum est. 1. GAYO; Comentarios al Edicto provincial, libro XVII. - El Pretor promete a todos los que de- sean inspeccionar, ó también transcribir, las tablas de un testamento, que les dará la facultad de inspeccionarlas y transcribirlas. Lo que es evidente que éllo concede al que lo desea, ó en el suyo, ó en nombre de otro . § 1. Ratio autem huius Edicti manifesta est; neque enim sine iudice transigi, neque apud iudi- cem exquiri veritas de his controversiis, quae ex testamento proficiscerentur, aliter potest, quam inspectis cognitisque verbis testamenti. § 1. Mas la razón de este Edicto es evidente; porque no se puede transigir sin juez, ni investigar ante el juez la verdad en estas controversias, que dimanasen de un testamento, de otro modo que ha- biéndose inspeccionado y conocido las palabras del testamento . § 2. Si quis neget sigillum suum agnoscere, non ideo quidem minus aperiuntur tabulae, sed alias suspectae fiunt. § 2. Si alguno dijera que no reconoce su propio sello, ciertamente que no por eso dejan de abrirse las tablas, pero en este caso se hacen sospechosas. 2. ULPIANUS libro L. ad Edictum. - Tabularum 2. ULPIANO; Comentarios al Edicto, libro L.- testamenti instrumentum non est unius hominis, El instrumento de las tablas de un testamento no hoc est heredis, sed universorum, quibus quid illic es de un solo hombre, esto es, del heredero, sino de adscriptum est; quin potius publicum est instra- todos aquellos á quienes en él se les há asignado mentum. alguna cosa; ó más bien, es un instrumento público. § 1. Pero se llama propiamente testamento el § 1.-Testamentum autem proprie illud dicitur, quod iure perfectum est; sed abusive testamenta ea quoque appellamus, quae falsa sunt, vel iniusta, que está perfeccionado en derecho ; pero abusivamente llamamos también testamentos los que son vel irrita, vel rupta, itemque imperfecta solemus falsos, ó injustos, ó irritos, ó han sido rotos, y asi- testamenta dicere . mismo solemos llamar testamentos á los imperfectos . § 2.-Ad causam autem testamenti pertinere videtur id , quodcunque quasi ad testamentum factum sit, in quacunque materia fuerit scriptum, quod contineat supremam voluntatem; et tam principales , quam secundae tabulae Edicto continentur . § 2. Mas se considera que pertenece a la condición de testamento todo lo que se haya hecho como para testamento, cualquiera que sea la materia sobre que se hubiere escrito, que contenga una última voluntad; y compréndense en el Edicto asi las principales, como las segundas tablas. § 3. Si fueran muchos los testamentos, que al- § 3. Si plura sint testamenta, quae quis exhiberi desideret, universorum ei facultas facienda guien deseara que se exhibieran, se le ha de dar est. vista de todos . § 4.-Si dubitetur, utrum vivat, an decesserit is, cuius quis, quod ad causam testamenti pertinet, inspici describique postulat, dicendum est, Prae- cuya disposición, perteneciente a la condición de testamento, pide alguien que se inspeccione, se ha torem causa cognita statuere id debere, ut, si li- de decir , que el Pretor debe decidir esto con cono- (1) Hal.; Frontianis, el códice Fl.; Frontinianis, la Vulg. (2) Los cód. citados por Br.; vindicaret, el códice Fl. (3) Secundum, Hal. (4) Hal. Vulg.; accederat, el códice Fl. § 4. Si se dudara si vive ó ha fallecido aquel (5) (6) (7) (8) Taur.; delegaturum, el códice Fl. QUEMADMODUM TESTAMENTA etc., la Vuly. Paulus, Hal. Hal . Vulg.; despiciendi, el códice Fl.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> tfl32gkjm6cp7i73ax4kevamumiq423 104 86432 282707 2026-10-05T17:08:09Z Erblanchard57 30712 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'eundo magis voluptatem quàm amicam vo- luntatem & conjugalem affectum fpectant, uti paronomaftice idem Poeta fubinnuit l. 1. ep. 23. Judicat ex mento, non mente puella ma- ritum, Non mens, at fponfa menta minuta pia- cet. Pangi, quam pingi mavult Venus impro- ba, femper Peniculo penem pratulit alma Venus. {{smaller-block/e}}<section end="T36" /> {{dhr}} <section begin="T37" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis XXXVI|I.'''}}}}}}}} {... 282707 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|208|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}</noinclude>eundo magis voluptatem quàm amicam vo- luntatem & conjugalem affectum fpectant, uti paronomaftice idem Poeta fubinnuit l. 1. ep. 23. Judicat ex mento, non mente puella ma- ritum, Non mens, at fponfa menta minuta pia- cet. Pangi, quam pingi mavult Venus impro- ba, femper Peniculo penem pratulit alma Venus. {{smaller-block/e}}<section end="T36" /> {{dhr}} <section begin="T37" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis XXXVI|I.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 37.png|left|95px|E]]T ulterius adhuc aliud oritur argumentum: <p>''Quicunque magis {{ls}}e multiplicat & melius replet terram, ille mandato Dei magis approximat.''</p> <p>Atqui Polygamus magis {{ls}}e multiplicat & melius replet terram:</p> <p>''E. Polygamus magis mandato Dei approximat quam Monogamus.'' Novimus enim præcepta Dei ex omnibus viribus e{{ls}}{{ls}}e ob{{ls}}ervanda, & illum e{{ls}}{{ls}}e perfectum, ad quod nos adhortatur Chri{{ls}}tus, qui {{ls}}ummo {{ls}}tudio eo laborat, ut nihil intermittat eorum quæ ullo modo ad ob{{ls}}ervationem mandatorum divinorum facere videbuntur. ''Qui'' enim ''{{ls}}cit bonæ facere & non facit peccat'' inquit Jacobus.</p> <p>Conjugium autem e{{ls}}{{ls}}e magnum & primum quidem bonum ip{{ls}}e Deus indicat; ''non e{{ls}}t bonum'' inquiens, ''hominem e{{ls}}{{ls}}e {{ls}}olum.'' Unde Deus primo præcepto & quidem affirmativo, ad cujus actualem obedientiam omnes obligantur (vid. Martyr Loc. Comm.) illud nobis commendavit. Idem Gentiles {{ls}}en{{ls}}erunt. ''Phocilides:'' {{grc|μὴ μέινης ἄγαμος, μή πως νώνυμος {{SIC|ὃλναι|ὄληαι}}, δὸς τι φύσει καὐτὸς τέκε δ᾽ ἔμπαλιν ὡς ἐλοχεύθης}}. Ne maneas cœlebs, ne forte ob{{ls}}curus pereas, da aliquid naturæ, & gigne vici{{ls}}{{ls}}im, {{ls}}icut genitus es. Plato de LL. l. 4. ''Uxorem ducere debet qui{{ls}}que cum annos habet triginta. (Cogitans quod naturæ quâdam humanum genus immortalitatem con{{ls}}equitur. Cujus rei qui{{ls}}que naturæ {{ls}}ummopere cupidus e{{ls}}t. Nemo enim e{{ls}}t, qui non de{{ls}}ideret perpetuum apud po{{ls}}teros nomen habere. Genus itaque hominum mortale hoc modo in {{ls}}empiternum perdurat. Quod filiorum filios relinquendo unum & idem {{ls}}emper per generationem immortalitatem adipi{{ls}}citur.''</p> <p>''Nefas autem e{{ls}}t immortalitate {{ls}}eip{{ls}}um {{ls}}ponte privare. Hac vero ex animo {{ls}}e privat, qui filios & uxorem negligit.'' Idem habet ''lib. XI. de LL.'' Inde ortum quod Po{{ls}}idonius My{{ls}}os {{ls}}ine mulieribus vitam ductitantes {{grc|Αβίους}}, {{ls}}eu ''Abios;'' vocaverit, ''vitam cœlibem ac {{ls}}ine conjugibus dimidiatam e{{ls}}{{ls}}e putans, Strabo l. 7.'' Eleganti{{ls}}{{ls}}imus etiam e{{ls}}t locus ex orat. Metelli apud Gell. 1. 6. Si {{ls}}ine uxore, Quirites, po{{ls}}{{ls}}emus e{{ls}}{{ls}}e, omnes & mole{{ls}}tiâ careremus; {{ls}}ed quoniam ita natura tradidit, ut nec cum illis {{ls}}atis commode nec {{ls}}ine illis ullo modo vivi po{{ls}}{{ls}}it; {{ls}}aluti perpetuæ potius, {{SIC|qnam|quam}} brevi voluptati con{{ls}}ulendum.</p><noinclude>{{smaller-block/s}}{{right|1. ''Ma-''}}{{smaller-block/e}}</noinclude> 7odfbvtv1i1wgsaionr5aw9w3jaux9h 104 86433 282708 2026-10-05T17:57:49Z Erblanchard57 30712 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'rum proprium, vid. Marc. Anton. de Dom. de Rep. Eccl. l. 5. c. 11. n. 24. Pontificii qui- dem, qualis etiam fic Bafilius, pro facra- mento habent, fed ipfi in definienda natu- ra hujus facramenti non fatis conveniunt. Negant alii facramentum effe, nifi folemnia facra, facerque adfit minifter. Alii afferunt, ipfos conjuges effe, qui facramentum effi- ciunt, non miniftrum facrum, neque actum ejus verbaque effe ex neceflitate facramenti, fed tan... 282708 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|211|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}</noinclude>rum proprium, vid. Marc. Anton. de Dom. de Rep. Eccl. l. 5. c. 11. n. 24. Pontificii qui- dem, qualis etiam fic Bafilius, pro facra- mento habent, fed ipfi in definienda natu- ra hujus facramenti non fatis conveniunt. Negant alii facramentum effe, nifi folemnia facra, facerque adfit minifter. Alii afferunt, ipfos conjuges effe, qui facramentum effi- ciunt, non miniftrum facrum, neque actum ejus verbaque effe ex neceflitate facramenti, fed tantum præcepti, materiamque fimul & formam ac caufam efficientem effe in ipfis, qui contrahunt, quà contrahunt. vid. Melch. Can.1.8. LL CC.c. 5. Guil. Efth. in 4.fent. d. 26. S. 7. Ipfa verò unio Chrifti fponfi cum fponfis feu fidelibus dicitur pusúgio i. e. facra res, arcanum facratiffimum. At- que hæc unio, quæ dicitur effe finis matri- monii, cum Polygamia benè convenit. fi- quidem, ut Chriftus caput habet multas fponfas, omnes puta fideles, ita vir poteft habere multas uxores. vid. Luth. de Dig. Epifc. t. 1. Jen. Lat. Danh. Hodof. $36. v- sngols 162. 504. Anti Chrift. 697. Chemn. Ex 2. 3. Suav. hift. Concil. Trid. 259. & cit. à Barbef. in Conc. Trid. 75. Brochm. 2. 2022. 5086. 3. Conjugium eft magnum & primum qui- dem bonum. Idem indicat Owen. l. 1. ep.63. cum ad coelibem fcribit: Eft bona res uxor, melior, bona, at Opti ma Nulla, Conting at nobis Optima, Nulla tibi. & l. ad Arbell. ep. 164. Servat ab interitu Deus unus & unio mun dum. Conjugium in terris unio prima fuis. Autor Polygynias p. 132. conjugium poft lapfuum non tàm bonum effe dicit, quàm ante lapfum, quod quidem ex fcripturis de- duci non poteft, fiquidem bonitas conjugii in fe & in fuâ naturâ confiderati eadem eft ante & poft lapfum. Accidit quidem, ut poft lapfum aliquæ adhæreant infirmitates, & imperfectiones, acque incommoda, (de quibus Paulus loquitur, 1 Cor. 7. 1. bonum eft homini, non tangere mulierem) & quod homines coeci atque corrupti non tanto be- no ritè frui queant. Sapiens vir autem no- vit atque laborat ea in fuum commodum convertere. {{smaller-block/e}}<section end="T37" /> {{dhr}} <section begin="T38" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis XXXVII|I.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 38.png|left|75px|I]]N hi{{ls}}toria Abrahamica multa latent argumenta, quæ nobis legalitatem Polygamias ob oculos ponunt, primo enim Gen. 12. ex verbis Abrahami ad Saram. ''Ecce {{ls}}cio, quod {{ls}}is pulchra facie; quando nunc Ægypti te videbunt dicent; hæc e{{ls}}t ip{{ls}}ius uxor, & me interficient & retinebunt, dic igitur, quod {{ls}}is {{ls}}oror mea, ut vivam'') ut & ex verbis Pharaonis (''cur non dixi{{ls}}ti quod {{ls}}it uxor tua, cur dixi{{ls}}ti, e{{ls}}t {{ls}}oror mea, & ideo volui ducere uxorem. Ecce nunc hæc e{{ls}}t uxor tua, {{ls}}ume illam & abi'') ut & ex parallela hi{{ls}}toria Abimelechi, Gen. 20. {{ls}}imiliter ambientis {{ls}}ororem putatitiam Abrahami, {{ls}}ole meridiano clarius apparet Polygamiam {{ls}}imultaneam muliebrem {{ls}}eu ''Duum''-aut ''multi-viratum'' (hoc nomine, quod {{ls}}emel dixi{{ls}}{{ls}}e {{ls}}u{{ls}}{{ls}}iciat, impo{{ls}}terum utemur, ad de{{ls}}ignandam Polygamiam muliebrem, & nomine Polygamias {{ls}}impliciter ad denotandam Polygamiam virilem, cur enim non liceat {{grc|{{SIC|ὀναματοπιοῶν|ὀνοματοποιῶν}}}}) etiam apud Gentiles Ægyptios & Phili{{ls}}tæos<noinclude>{{right|exo-}}</noinclude> 1et8dqyhlq34dxnpl29db90924knq00 282710 282708 2026-10-05T18:33:11Z Erblanchard57 30712 282710 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|211|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}</noinclude>rum proprium, vid. Marc. Anton. de Dom. de Rep. Eccl. l. 5. c. 11. n. 24. Pontificii qui- dem, qualis etiam fic Bafilius, pro facra- mento habent, fed ipfi in definienda natu- ra hujus facramenti non fatis conveniunt. Negant alii facramentum effe, nifi folemnia facra, facerque adfit minifter. Alii afferunt, ipfos conjuges effe, qui facramentum effi- ciunt, non miniftrum facrum, neque actum ejus verbaque effe ex neceflitate facramenti, fed tantum præcepti, materiamque fimul & formam ac caufam efficientem effe in ipfis, qui contrahunt, quà contrahunt. vid. Melch. Can.1.8. LL CC.c. 5. Guil. Efth. in 4.fent. d. 26. S. 7. Ipfa verò unio Chrifti fponfi cum fponfis feu fidelibus dicitur pusúgio i. e. facra res, arcanum facratiffimum. At- que hæc unio, quæ dicitur effe finis matri- monii, cum Polygamia benè convenit. fi- quidem, ut Chriftus caput habet multas fponfas, omnes puta fideles, ita vir poteft habere multas uxores. vid. Luth. de Dig. Epifc. t. 1. Jen. Lat. Danh. Hodof. $36. v- sngols 162. 504. Anti Chrift. 697. Chemn. Ex 2. 3. Suav. hift. Concil. Trid. 259. & cit. à Barbef. in Conc. Trid. 75. Brochm. 2. 2022. 5086. 3. Conjugium eft magnum & primum qui- dem bonum. Idem indicat Owen. l. 1. ep.63. cum ad coelibem fcribit: Eft bona res uxor, melior, bona, at Opti ma Nulla, Conting at nobis Optima, Nulla tibi. & l. ad Arbell. ep. 164. Servat ab interitu Deus unus & unio mun dum. Conjugium in terris unio prima fuis. Autor Polygynias p. 132. conjugium poft lapfuum non tàm bonum effe dicit, quàm ante lapfum, quod quidem ex fcripturis de- duci non poteft, fiquidem bonitas conjugii in fe & in fuâ naturâ confiderati eadem eft ante & poft lapfum. Accidit quidem, ut poft lapfum aliquæ adhæreant infirmitates, & imperfectiones, acque incommoda, (de quibus Paulus loquitur, 1 Cor. 7. 1. bonum eft homini, non tangere mulierem) & quod homines coeci atque corrupti non tanto be- no ritè frui queant. Sapiens vir autem no- vit atque laborat ea in fuum commodum convertere. {{smaller-block/e}}<section end="T37" /> {{dhr}} <section begin="T38" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis XXXVII|I.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 38.png|left|75px|I]]N hi{{ls}}toria Abrahamica multa latent argumenta, quæ nobis legalitatem Polygamias ob oculos ponunt, primo enim Gen. 12. ex verbis Abrahami ad Saram. ''Ecce {{ls}}cio, quod {{ls}}is pulchra facie; quando nunc Ægypti te videbunt dicent; hæc e{{ls}}t ip{{ls}}ius uxor, & me interficient & retinebunt, dic igitur, quod {{ls}}is {{ls}}oror mea, ut vivam'') ut & ex verbis Pharaonis (''cur non dixi{{ls}}ti quod {{ls}}it uxor tua, cur dixi{{ls}}ti, e{{ls}}t {{ls}}oror mea, & ideo volui ducere uxorem. Ecce nunc hæc e{{ls}}t uxor tua, {{ls}}ume illam & abi'') ut & ex parallela hi{{ls}}toria Abimelechi, Gen. 20. {{ls}}imiliter ambientis {{ls}}ororem putatitiam Abrahami, {{ls}}ole meridiano clarius apparet Polygamiam {{ls}}imultaneam muliebrem {{ls}}eu ''Duum''-aut ''multi-viratum'' (hoc nomine, quod {{ls}}emel dixi{{ls}}{{ls}}e {{ls}}u{{ls}}{{ls}}iciat, impo{{ls}}terum utemur, ad de{{ls}}ignandam Polygamiam muliebrem, & nomine Polygamias {{ls}}impliciter ad denotandam Polygamiam virilem, cur enim non liceat {{grc|{{SIC|ὀναματοπιοῶν|ὀνοματοποιῶν}}}}) etiam apud Gentiles Ægyptios & Phili{{ls}}tæos<noinclude>{{right|exo-}}</noinclude> 2xvwzpt7d6sw68u2tlmlz48pxywmn9t 104 86434 282709 2026-10-05T18:29:15Z Erblanchard57 30712 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'exo{{ls}}am & peccamino{{ls}}am fui{{ls}}{{ls}}e. Contra verò Polygamiam alteram, virilem puta, u{{ls}}itatam & legibus conformem habitam, quod patet ex pœnâ uxoribus amborum Regum adulterio proximorum inflicta à Deo ju{{ls}}ti{{ls}}{{ls}}imo judice, à quo per quod quis peccat per idem punitur & idem. Ubi {{ls}}imilia peccata ibi {{ls}}imiles pœnæ. Circa uxorem alienam Pharao & Abimelech peccabant, & ideo in propriis puniebantur. Quod Deus et... 282709 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|212|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}</noinclude>exo{{ls}}am & peccamino{{ls}}am fui{{ls}}{{ls}}e. Contra verò Polygamiam alteram, virilem puta, u{{ls}}itatam & legibus conformem habitam, quod patet ex pœnâ uxoribus amborum Regum adulterio proximorum inflicta à Deo ju{{ls}}ti{{ls}}{{ls}}imo judice, à quo per quod quis peccat per idem punitur & idem. Ubi {{ls}}imilia peccata ibi {{ls}}imiles pœnæ. Circa uxorem alienam Pharao & Abimelech peccabant, & ideo in propriis puniebantur. Quod Deus etiam in Davide adulterio ob{{ls}}ervavit, 2 Sam. 12. 11, 12. {{smaller-block/s}} {{anchor|n1}}1. In Hiftoria Abrahamica. Incepit hic, novus mundus Poft-diluvianus in quo Pater Credentium Abrahamus primus à Spiritu S. expreffè narratur Polygamus, ficut Lame- chus in Ante-diluviano. Quod cum viderit Anti-Polygamus quidam, Dorinitantius nempe, ne Patrem fidelium cogatur confti- tuere primum, & hac in parte Lamecho, quem pro fceleratiffimo habet, exæquare, fingit Sodomitas fuiffe primos poft diluvium, qui duxerint plures uxores. At enim, ubi hoc in fcriptura inveniatur non addit, neque etiam poteft. Hoc legiffe me memini, quod Sodomitæ cum mafculis concubuerint, & proptereâ hinc & inde taxantur. An vero Polygami fuerint non dicitur. Quicquid vero ejus fit, non opus eft ut ad Sodomitas confugiamus, notum eft ex not. ad th. 5. n. 1. 11. n. 7. primos poft diluvium, quan- tum fcitur, polygamos fuiffe Sabaos, in quorum Schola Abrahamus enutritus dicitur. Fuit autem Abraham nepos Eberi, qui ab Arabibus Hud vocatur, qui nullus alius eft, quam ipfe Eberfuti Patricides Alexandrinus Chron. p. 12. Elmakinus Hift. Arab. p. 14. Baidavim Alcor. p. 237. exponunt; conf. & Schick, in Taorub. p. 32. Eberus ifte Pater eft Hebr. qui cum pofteris locutus eft Hebraicè, Arabes illum appellant Hud, dicit Elmakinus. Patrem verò ejus Thara vocant Azara. Ebe- rum Judæi juxta Seder Olam p. 11. habue- runt pro magno prophetâ, conveniente idololatras tum maximè jamdum frequentes, qui folem, lunam, ftellas, lapides, ignem fecundum Keffaum p. 69. & Patriciden hift. Sacr. p. 12. homines fortitudine, pulchritudi- ne aut ingenio etiam celebres coluerint. In Alcorano Surata 11. p. 121. de Ebero hæc narratur hiftoria, aut potius fabula, quæ Latine ita fe habet: Dixit (Hud Propheta) O Popule, colite Deum, neque enim prater illum vobis Deus ullus eft, nifi blafphemi effe velitis. O popule, non petam à Vobis propte- reà mercedem, eft enim merces mea fuper eum, qui creavit me, an vero necdum intelligetis? O popule, Remiffionem à Domino Veftro pe- tite. Deinde ad eum vos convertite, ut ca- litus vobis mittat pluvias ftillantes, (fuit enim maxima fterilitas ob pluviæ inopiam addetque Vobis ad robur Veftrum robur aliud, quare ne protervi recedatis. Refpon- derunt ei: 0 Hud, nondum attulifti xobis fignum, neque relinquemus Deos noftros propter verbum tuum, neque etiam crede- mus tibi. Quid enim aliud exiftimemus, quam quod quidam Deorum noftrorum te laceffiverit plaga aliqua. Dixit (Hud) Teftor ego efe Deum verum, vos autem con- fiteamini, immunem me eße ab eo, quod aßociatis: (Deo vero) Agite, dolofe mo- do me circumveniatis omnes, neque tamen videbitis (fucceffum) fpero enim in Deum meum & Dominum veftrum. Non eft vel reptile, cujus capiti non imperet. Utique in Domino meo via eft vera. Quod fi vel maximè retrocedatis, ego officio meo fum defunctus, ob quod ad vos miffus fum, & Surrogabit Deus vobis populum alium. Neque ei quic- quam nocere poteritis: eft enim Deus meus ob- fervator rerum omnium. Cum autem man- datum noftrum veniffet, liberavimus Hu- dum, & qui cum co crediderunt, pro mife- ricordia noftra, eumque pana gravi exemi- mus. (i. e. explicante Baidwi, à veneno nares infidelium infeftante, per pofteriora vero ruptis membris erumpente :)vel fecun- dum Keffaum, qui turbine peftifero feu letha- li immorigeros iftos falvo Hudo periiffe vult) Atque fic periit Ad (Rex) proptereà, quod fignis Domini fui reftiterunt, legatis fuis<noinclude>{{right|rebel-}}{{smaller-block/e}}</noinclude> pkhkluieur8mzfxdelgm11gl8cx06nx 104 86435 282711 2026-10-05T19:14:26Z Erblanchard57 30712 /* Emendata */ 282711 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Erblanchard57" />{{rvh|220|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}</noinclude><section begin="T39" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis XXXI|X.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 39.png|left|95px|P]]O{{ls}}{{ls}}et verò ex hi{{ls}}t''O''ria tale argumentum elici: {{nop}} ''Quodcunque Pharao, Abimelech & illi {{ls}}imiles Gentes quæ {{ls}}atis hone{{ls}}te & {{ls}}obrie juxta legem naturæ vixerant, pro peccato non habuerunt, illud non e{{ls}}t peccatum contra legem naturæ & cum illa conformem legem moralem.'' {{nop}} ''Atqui prædictæ gentes quæ {{ls}}atis congruè legi naturæ vixerunt, Polygamiam pro peccato non habuerunt.'' {{nop}} ''E. Etiam Polygamia non e{{ls}}t peccatum contra legem naturæ & cum illa conformem legem moralem.'' Et ulterius. {{nop}} ''Quodcunque prælaudatæ {{ls}}obriæ & cultiores Gentes pro peccato habuerunt, illud merito pro tali habetur. Atqui Duum-aut multiviratum pro peccato habuerunt. E. & merito Duum-viratus pro peccato e{{ls}}t reputandus.'' {{nop}} Deus ip{{ls}}e tanquam peccatum gravi{{ls}}{{ls}}imum ip{{ls}}is Regibus ob oculos ponebat, quemadmodum hoc ip{{ls}}æ gentes alias ex lumine naturæ {{ls}}atis cogno{{ls}}cebant, unde ip{{ls}}i etiam abhorrebant à raptu aliarum uxorum & ''Paridi'' Priami filio vitio vertebant, quod ''Helenam'' Menelai Regis conjugem è Spartâ raptam Ilium traduxerit, & excidium Trojanum adulterio i{{ls}}to nefando accer{{ls}}iverit. Raptus vero fœminarum {{ls}}olutarum apud gentes (ut jam nihil dicam de raptu ''Dinæ'' nec de ''Benjaminitarum'' aut ''Romanorum'' raptu, quorum po{{ls}}teriores alterius generis {{ls}}unt, quia ex nece{{ls}}{{ls}}itate & indigentia profecti) præ{{ls}}ertim Ægyptios & Græcos non erat infrequens nec tantæ criminationi obnoxius. Ita Ægyptii quondam ''I{{ls}}idem'' filiam Inachi Regis Argivorum è Græciâ rapuerunt, & in Ægyptum transtulerunt. Græci ''Europam'' Agenoris Regis filiam à Phœnice raptam, navi cui bovis in{{ls}}igne fuit, in Cretam deduxerunt. Et ''Ja{{ls}}on'' The{{ls}}{{ls}}alus Colchos navigans ''Medeam'' Regio {{ls}}anguine ortam in Græciam avexit. Sic raptus duplex Saræ, quia non pro uxore {{ls}}ed {{ls}}orore Abrahami habebatur, matrimonii cau{{ls}}a factus ab i{{ls}}tis duobu''s'' Regibus, qui nomine illis communi, (uti Syrorum Reges ''Antiochi,'' Parthorum ''Ar{{ls}}acidæ,'' Paphlagonum ''Pylemenes,'' Cappadociæ ''Arincnathes,'' Thraciæ ''Cotys,'' Per{{ls}}arum ''Artaxerxes,'' Indorum ''Patimbothei,'' Romanorum ''Cæ{{ls}}ares'' & ''Augu{{ls}}ti,'' Reginæ Ægyptiorum ''Cleopatræ,'' Æthiopum ''Candaces'' communiter appellabantur) Pharao & Abimelech audiebant. Ab{{ls}}it vero à nobis ut cum Fau{{ls}}to Manichæo Sanctis{{ls}}imum Patriarcham accu{{ls}}emus, qua{{ls}}i ''matrimonii {{ls}}ui infami{{ls}}{{ls}}imus nundinator avaritiæ & ventris cau{{ls}}â duobus Regibus''<noinclude>{{right|''diver{{ls}}is''}}</noinclude> d2iobio9enyy41fdv5839858b0zfrhw 282713 282711 2026-10-05T19:33:28Z Erblanchard57 30712 282713 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Erblanchard57" />{{rvh|220|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}</noinclude><section begin="T39" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis XXXI|X.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 39.png|left|95px|P]]O{{ls}}{{ls}}et verò ex hi{{ls}}t''O''ria tale argumentum elici: {{nop}} ''Quodcunque Pharao, Abimelech & illi {{ls}}imiles Gentes quæ {{ls}}atis hone{{ls}}te & {{ls}}obrie juxta legem naturæ vixerant, pro peccato non habuerunt, illud non e{{ls}}t peccatum contra legem naturæ & cum illa conformem legem moralem.'' {{nop}} ''Atqui prædictæ gentes quæ {{ls}}atis congruè legi naturæ vixerunt, Polygamiam pro peccato non habuerunt.'' {{nop}} ''E. Etiam Polygamia non e{{ls}}t peccatum contra legem naturæ & cum illa conformem legem moralem.'' Et ulterius. {{nop}} ''Quodcunque prælaudatæ {{ls}}obriæ & cultiores Gentes pro peccato habuerunt, illud merito pro tali habetur. Atqui Duum-aut multiviratum pro peccato habuerunt. E. & merito Duum-viratus pro peccato e{{ls}}t reputandus.'' {{nop}} Deus ip{{ls}}e tanquam peccatum gravi{{ls}}{{ls}}imum ip{{ls}}is Regibus ob oculos ponebat, quemadmodum hoc ip{{ls}}æ gentes alias ex lumine naturæ {{ls}}atis cogno{{ls}}cebant, unde ip{{ls}}i etiam abhorrebant à raptu aliarum uxorum & ''Paridi'' Priami filio vitio vertebant, quod ''Helenam'' Menelai Regis conjugem è Spartâ raptam Ilium traduxerit, & excidium Trojanum adulterio i{{ls}}to nefando accer{{ls}}iverit. Raptus vero fœminarum {{ls}}olutarum apud gentes (ut jam nihil dicam de raptu ''Dinæ'' nec de ''Benjaminitarum'' aut ''Romanorum'' raptu, quorum po{{ls}}teriores alterius generis {{ls}}unt, quia ex nece{{ls}}{{ls}}itate & indigentia profecti) præ{{ls}}ertim Ægyptios & Græcos non erat infrequens nec tantæ criminationi obnoxius. Ita Ægyptii quondam ''{{tooltip|I{{ls}}idem|Io}}'' filiam Inachi Regis Argivorum è Græciâ rapuerunt, & in Ægyptum transtulerunt. Græci ''Europam'' Agenoris Regis filiam à Phœnice raptam, navi cui bovis in{{ls}}igne fuit, in Cretam deduxerunt. Et ''Ja{{ls}}on'' The{{ls}}{{ls}}alus Colchos navigans ''Medeam'' Regio {{ls}}anguine ortam in Græciam avexit. Sic raptus duplex Saræ, quia non pro uxore {{ls}}ed {{ls}}orore Abrahami habebatur, matrimonii cau{{ls}}a factus ab i{{ls}}tis duobu''s'' Regibus, qui nomine illis communi, (uti Syrorum Reges ''Antiochi,'' Parthorum ''Ar{{ls}}acidæ,'' Paphlagonum ''Pylemenes,'' Cappadociæ ''{{SIC|Arincnathes|Ariarathes}},'' Thraciæ ''Cotys,'' Per{{ls}}arum ''Artaxerxes,'' Indorum ''{{SIC|Patimbothei|Palibothri}},'' Romanorum ''Cæ{{ls}}ares'' & ''Augu{{ls}}ti,'' Reginæ Ægyptiorum ''Cleopatræ,'' Æthiopum ''Candaces'' communiter appellabantur) Pharao & Abimelech audiebant. Ab{{ls}}it vero à nobis ut cum Fau{{ls}}to Manichæo Sanctis{{ls}}imum Patriarcham accu{{ls}}emus, qua{{ls}}i ''matrimonii {{ls}}ui infami{{ls}}{{ls}}imus nundinator avaritiæ & ventris cau{{ls}}â duobus Regibus''<noinclude>{{right|''diver{{ls}}is''}}</noinclude> qsvixa7vtarxfpesl5dfwwt9tf2qlyy 104 86436 282712 2026-10-05T19:24:23Z Erblanchard57 30712 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '''diver{{ls}}is temporibus Saram {{ls}}ororem mentitus in concubitum venditarit.'' (quod refutat Augu{{ls}}t. contra Fau{{ls}}t. 22.) ut aliquid humani metu mortis pa{{ls}}{{ls}}um ip{{ls}}um ex infirmitate e{{ls}}{{ls}}e ultrò agno{{ls}}camus. Non {{ls}}umus tamen ne{{ls}}cii, quod hodie {{ls}}ecundum leges in Con{{ls}}ult. Sax. de matrim. p. 2. c. 15. p. 36. citatas ''maritus tolerans'' & ad adulterium uxoris {{ls}}uæ connivens ''adulter''... 282712 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|221|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}</noinclude>''diver{{ls}}is temporibus Saram {{ls}}ororem mentitus in concubitum venditarit.'' (quod refutat Augu{{ls}}t. contra Fau{{ls}}t. 22.) ut aliquid humani metu mortis pa{{ls}}{{ls}}um ip{{ls}}um ex infirmitate e{{ls}}{{ls}}e ultrò agno{{ls}}camus. Non {{ls}}umus tamen ne{{ls}}cii, quod hodie {{ls}}ecundum leges in Con{{ls}}ult. Sax. de matrim. p. 2. c. 15. p. 36. citatas ''maritus tolerans'' & ad adulterium uxoris {{ls}}uæ connivens ''adulter'' habeatur & pœnæ {{ls}}ubjiciatur. {{smaller-block/s}} {{anchor|n1}}1. Quodcunque Pharao, Abimelech & ho- nefta gentes. Autor Cerebrofæ Victoria tria regerit ad hoc argumentum, & primum quidem fcortationem cum folutis & divor- tium levem ob caufam inftitutum in fingulis penè gentibus honeftioribus fine noxa & culpâ recepta & licita fuiffe. Sed ad hoc re- fpondetur, non fufficit dicere, fed & pro- bare. Facta quidem effe concedo, fed pu- blicè finè noxa & culpa licita fuiffe, hoc ad- huc in quæftione. Magiftratus gravioribus negotiis incentus fæpe negligens eft in pu- niendis præfertim minutiis, aut publice graf- fantibus malis, quæ fæpe fine maximo dam- no Reip. non poffunt inhiberi, uti fcortatio. Præterea etiam judcium de uxoris actis & factis fere ubique olim mariti, ceu Domini, arbitrio relictum fuit. Deinde Ethnicorum bonos mores, non quatenus funt Ethnico- rum, fed quatenus conveniunt cum verbo Dei, fequi, non eft Apoftatam agere, àque divinâ difciplina, & Ecclefiæ commu- nione difcedere, atque deficere, Deus ipfe diftinguit inter mores bonos & malos in textu ab Anti-Polygamo citato I Reg. 4. Fecerunt omnia paganorum abominabilia. Lev. 18. infuper, ubi paganorum abomi- nabilia circa matrimonium, propter que ex- pulfi, recenfentur, nulla Polygamia fic mentio. Denique Deus ipfe fæpe Judæos fuos ablegat ad Ethnicos, melius viventes: Væ tib Chorazim. Va tibi Bethfaida, dicit Chriftus, fitanta miracula Tyri & Sidonis &c. Abite ad gentes & quarite an mutent fuos Deos fed populus meus me deferuit. Ita fæpe homines ad beftias Pfalm.32.Ef.1. aves Matth. 6. ablegantur. Nec nobis præjudi- care poteft Lutherus quando T. 1. Jen. Lat. §. 88. fcribit turpiffimam effe impuden- tiam, ex impiorum meribus (fcilicet malis, nulla gens tàm impia & Barbara, quæ non habeat aliquos mores bonos) dogmata Ec- clefta (conjugium non eft dogma Ecclefiæ proprium, gentibus quippe commune & pertinet ad jus naturæ. Prohibitio quidem Polygamiæ eft dogma Ecclefiæ Tridentina) tradere, foreque velut informaturus virginem à lupa lena mores probos, aut adolefcentem ad virtutem & honeftatem horteris, Abfalo- nis Neronis exemplo. Lutherus recte in- telligendus & rite allegandus, non uti fcri- ptura à Diabolo. Matth. 4. 2. Raptu. De hoc jamdum egimus not. 2: ad th. 13. Sed quia res hæc eft magni mo- menti & hodiè communis, præterita ibi tantum breviffime attingemus. In fcriptu- ra quidem nil fpeciatim de hoc peccato cau- tum reperitur, ejus tamen poenam ex divi- na fententia mortem fuiffe, ex eo colligunt Theologi, tum quod violentum defponfata virginis ftupratorem, Deut. 22. 23. tùm quod plagiarios ultimo fupplicio affici juffe- rit Deus Ex. 21. 16. Deut. 24. 7. At com- mittendæ libidinis caufæ raptus committi fo- let, & plagium committit qui vi & clam parentibus filiam fubducit, eripitque. Se- cundum Jus civile definiri poteft, quod fit violenta mafculi (five à mafculo five à foe- minâ facta) vel honefta fæmina (non merc tricis) eriam feducta (malis artibus, per- fuafionibus, muneribus, promiffionibus) invitis & clam parentibus, necessariisve fub quarum poteftate eft, & cuftodia, abductio, libidinis committenda caufa. Peffima crimi- num perpetrare Juftiniamus dicit, 1. un. de rapt. C. Non enim unum duntaxat facinus, fed plurima committit raptor. 1. enim vim adhibet, quæ ipfa crimen eft, & qui- dem publicum, graviter animadvertendum, cum nihil magis interfit bene conftitu- tæ Reip. in quâ libertas omnibus æqua, quàm ut nemini quà publice quà<noinclude>{{right|priva-}}{{smaller-block/e}}</noinclude> 1o2hsafc871p3o3ygx0dr7fqluuu8r1 104 86437 282714 2026-10-05T20:06:54Z Erblanchard57 30712 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'que propofitione biparticulari comprehen- fum: Quædam mulieres Hebrææ egent ob- ftetricis operâ, quædam non egent. Danh. Id. B. l. 27. aliàs omnis fimulatio & men- dacium eft prohibitum Brochm. 2. 163. Lu- cas Brugenfis quidem exiftimat, fimulatio nem illam licitam effe, quæ fit in geftibus, illicitam verò que fit verbis. Verum enim verò quocunque nomine illa veniat, à pecca- ti crimine liberari non poteft. {{smaller-block/e}}<section end="T... 282714 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|223|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}</noinclude>que propofitione biparticulari comprehen- fum: Quædam mulieres Hebrææ egent ob- ftetricis operâ, quædam non egent. Danh. Id. B. l. 27. aliàs omnis fimulatio & men- dacium eft prohibitum Brochm. 2. 163. Lu- cas Brugenfis quidem exiftimat, fimulatio nem illam licitam effe, quæ fit in geftibus, illicitam verò que fit verbis. Verum enim verò quocunque nomine illa veniat, à pecca- ti crimine liberari non poteft. {{smaller-block/e}}<section end="T39" /> {{dhr}} <section begin="T40" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis X|L.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 40.png|left|95px|C]]Ap. 15. Gen. de Abrahamo memoratur, quod ad nutum uxoris {{ls}}uæ cum ancilla Hagar rem habuerit nec à Deo propterea reprehen{{ls}}us fuerit. Ex quo brevi{{ls}}{{ls}}imè ita argumentor: {{nop}} ''In quo Abraham illuminati{{ls}}{{ls}}imus vir & familiari{{ls}}{{ls}}imus amicus Dei, uxori obtemperavit, & à Deo non fuit culpatus, illud ei pro peccato non fuit.'' Ratio majoris e{{ls}}t, quia Deus {{grc|ἀπροσωπολήπτῃς}} ju{{ls}}ti{{ls}}{{ls}}imus judex unum æque reprehendit ac alterum. Quod {{ls}}i Adamum obedientem uxori {{ls}}uæ male{{ls}}uadæ contra mandatum Dei, taxavit & punivit, non potuit non etiam pariter Abrahamum amicum {{ls}}uum, ut ip{{ls}}e Deus ait, familiari{{ls}}{{ls}}imum culpare, quod in gratiam uxoris {{ls}}uæ de arbore vetitâ comederit, {{ls}}eu quod idem e{{ls}}t, Polygamiam amplexatus fuerit. {{nop}} Ip{{ls}}a enim Sara decennio toto {{ls}}terilis (ex quo malè concludunt Hebræi, licere po{{ls}}t exactum decennium cum uxore {{ls}}terili repudiare illam) dixerat Abrahamo ''conclu{{ls}}it me Jehova'' (qui {{ls}}olus habet claves {{ls}}terilitatis & fœcunditatis) ''ne parerem, ingredere quæ{{ls}}o ad ancillam, {{ls}}i forte ex ea ædi{{ls}}icer.'' Et Hagarem ip{{ls}}am {{ls}}ecundum Rabbinos induxit in thalamum dicens: ''beatam te, quæ adjungeris corpori tàm {{ls}}ancto.'' Quia enim illâ ætate mulieres maritis {{ls}}uis ancillas {{ls}}uo ære redemptas ut ex iis in {{ls}}uum thalamum a{{ls}}citis ip{{ls}}æ qua{{ls}}i prolificarent, {{ls}}upponere {{ls}}olebant, Sara etiam orba & de{{ls}}iderio prolis maximé verò Me{{ls}}{{ls}}iæ affecta Hagarem {{ls}}ub{{ls}}tituit. Quam quidem habuit ex dono Pharaonis Regis Ægyptii, qui videns {{ls}}igna quæ propter Saram à {{ls}}e raptam facta e{{ls}}{{ls}}ent, dixerit: ''Præ{{ls}}tat, filia mea, ut {{ls}}is ancilla in domo hac quam domina in alia.'' Et inde nomen ip{{ls}}i datum {{he|הא אגריך}}. En hæc e{{ls}}t merces tua pro tuâ pudicitiâ. Uti ex Jonathane Paraphra{{ls}}te Chaldæo & Rabbi Juda Ben Corcha ac Jalkut Chadas vit Abr. refert Schot. & Heideg. Il. cit. {{nop}} ''Atqui in Polygamia Abrah., vir Illuminati{{ls}}{{ls}}imus & Deo familiari{{ls}}{{ls}}imus uxori obediens non fuit taxatus.'' {{nop}} ''Ergo hoc ei pro peccato imputatum non fuit.'' {{nop}}<noinclude>{{smaller-block/s}}{{right|1. ''Fæ''}}{{smaller-block/e}}</noinclude> oxk4mi1bmeledgre5hbwg8qguld1e5u 282715 282714 2026-10-05T20:07:33Z Erblanchard57 30712 282715 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|223|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}</noinclude>que propofitione biparticulari comprehen- fum: Quædam mulieres Hebrææ egent ob- ftetricis operâ, quædam non egent. Danh. Id. B. l. 27. aliàs omnis fimulatio & men- dacium eft prohibitum Brochm. 2. 163. Lu- cas Brugenfis quidem exiftimat, fimulatio nem illam licitam effe, quæ fit in geftibus, illicitam verò que fit verbis. Verum enim verò quocunque nomine illa veniat, à pecca- ti crimine liberari non poteft. {{smaller-block/e}}<section end="T39" /> {{dhr}} <section begin="T40" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis X|L.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 40.png|left|95px|C]]Ap. 15. Gen. de Abrahamo memoratur, quod ad nutum uxoris {{ls}}uæ cum ancilla Hagar rem habuerit nec à Deo propterea reprehen{{ls}}us fuerit. Ex quo brevi{{ls}}{{ls}}imè ita argumentor: {{nop}} ''In quo Abraham illuminati{{ls}}{{ls}}imus vir & familiari{{ls}}{{ls}}imus amicus Dei, uxori obtemperavit, & à Deo non fuit culpatus, illud ei pro peccato non fuit.'' Ratio majoris e{{ls}}t, quia Deus {{grc|ἀπροσωπολήπτῃς}} ju{{ls}}ti{{ls}}{{ls}}imus judex unum æque reprehendit ac alterum. Quod {{ls}}i Adamum obedientem uxori {{ls}}uæ male{{ls}}uadæ contra mandatum Dei, taxavit & punivit, non potuit non etiam pariter Abrahamum amicum {{ls}}uum, ut ip{{ls}}e Deus ait, familiari{{ls}}{{ls}}imum culpare, quod in gratiam uxoris {{ls}}uæ de arbore vetitâ comederit, {{ls}}eu quod idem e{{ls}}t, Polygamiam amplexatus fuerit. {{nop}} Ip{{ls}}a enim Sara decennio toto {{ls}}terilis (ex quo malè concludunt Hebræi, licere po{{ls}}t exactum decennium cum uxore {{ls}}terili repudiare illam) dixerat Abrahamo ''conclu{{ls}}it me Jehova'' (qui {{ls}}olus habet claves {{ls}}terilitatis & fœcunditatis) ''ne parerem, ingredere quæ{{ls}}o ad ancillam, {{ls}}i forte ex ea ædi{{ls}}icer.'' Et Hagarem ip{{ls}}am {{ls}}ecundum Rabbinos induxit in thalamum dicens: ''beatam te, quæ adjungeris corpori tàm {{ls}}ancto.'' Quia enim illâ ætate mulieres maritis {{ls}}uis ancillas {{ls}}uo ære redemptas ut ex iis in {{ls}}uum thalamum a{{ls}}citis ip{{ls}}æ qua{{ls}}i prolificarent, {{ls}}upponere {{ls}}olebant, Sara etiam orba & de{{ls}}iderio prolis maximé verò Me{{ls}}{{ls}}iæ affecta Hagarem {{ls}}ub{{ls}}tituit. Quam quidem habuit ex dono Pharaonis Regis Ægyptii, qui videns {{ls}}igna quæ propter Saram à {{ls}}e raptam facta e{{ls}}{{ls}}ent, dixerit: ''Præ{{ls}}tat, filia mea, ut {{ls}}is ancilla in domo hac quam domina in alia.'' Et inde nomen ip{{ls}}i datum {{he|הא אגריך}}. En hæc e{{ls}}t merces tua pro tuâ pudicitiâ. Uti ex Jonathane Paraphra{{ls}}te Chaldæo & Rabbi Juda Ben Corcha ac Jalkut Chadas vit Abr. refert Schot. & Heideg. Il. cit. {{nop}} ''Atqui in Polygamia Abrah., vir Illuminati{{ls}}{{ls}}imus & Deo familiari{{ls}}{{ls}}imus uxori obediens non fuit taxatus.'' {{nop}} ''Ergo hoc ei pro peccato imputatum non fuit.'' {{nop}}<noinclude>{{smaller-block/s}}{{right|1. ''Fa''}}{{smaller-block/e}}</noinclude> gx9rhz2mtdy3pcuovue6k2c91yp24jt 282716 282715 2026-10-05T20:07:46Z Erblanchard57 30712 282716 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|223|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}</noinclude>que propofitione biparticulari comprehen- fum: Quædam mulieres Hebrææ egent ob- ftetricis operâ, quædam non egent. Danh. Id. B. l. 27. aliàs omnis fimulatio & men- dacium eft prohibitum Brochm. 2. 163. Lu- cas Brugenfis quidem exiftimat, fimulatio nem illam licitam effe, quæ fit in geftibus, illicitam verò que fit verbis. Verum enim verò quocunque nomine illa veniat, à pecca- ti crimine liberari non poteft. {{smaller-block/e}}<section end="T39" /> {{dhr}} <section begin="T40" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis X|L.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 40.png|left|95px|C]]Ap. 15. Gen. de Abrahamo memoratur, quod ad nutum uxoris {{ls}}uæ cum ancilla Hagar rem habuerit nec à Deo propterea reprehen{{ls}}us fuerit. Ex quo brevi{{ls}}{{ls}}imè ita argumentor: {{nop}} ''In quo Abraham illuminati{{ls}}{{ls}}imus vir & familiari{{ls}}{{ls}}imus amicus Dei, uxori obtemperavit, & à Deo non fuit culpatus, illud ei pro peccato non fuit.'' Ratio majoris e{{ls}}t, quia Deus {{grc|ἀπροσωπολήπτῃς}} ju{{ls}}ti{{ls}}{{ls}}imus judex unum æque reprehendit ac alterum. Quod {{ls}}i Adamum obedientem uxori {{ls}}uæ male{{ls}}uadæ contra mandatum Dei, taxavit & punivit, non potuit non etiam pariter Abrahamum amicum {{ls}}uum, ut ip{{ls}}e Deus ait, familiari{{ls}}{{ls}}imum culpare, quod in gratiam uxoris {{ls}}uæ de arbore vetitâ comederit, {{ls}}eu quod idem e{{ls}}t, Polygamiam amplexatus fuerit. {{nop}} Ip{{ls}}a enim Sara decennio toto {{ls}}terilis (ex quo malè concludunt Hebræi, licere po{{ls}}t exactum decennium cum uxore {{ls}}terili repudiare illam) dixerat Abrahamo ''conclu{{ls}}it me Jehova'' (qui {{ls}}olus habet claves {{ls}}terilitatis & fœcunditatis) ''ne parerem, ingredere quæ{{ls}}o ad ancillam, {{ls}}i forte ex ea ædi{{ls}}icer.'' Et Hagarem ip{{ls}}am {{ls}}ecundum Rabbinos induxit in thalamum dicens: ''beatam te, quæ adjungeris corpori tàm {{ls}}ancto.'' Quia enim illâ ætate mulieres maritis {{ls}}uis ancillas {{ls}}uo ære redemptas ut ex iis in {{ls}}uum thalamum a{{ls}}citis ip{{ls}}æ qua{{ls}}i prolificarent, {{ls}}upponere {{ls}}olebant, Sara etiam orba & de{{ls}}iderio prolis maximé verò Me{{ls}}{{ls}}iæ affecta Hagarem {{ls}}ub{{ls}}tituit. Quam quidem habuit ex dono Pharaonis Regis Ægyptii, qui videns {{ls}}igna quæ propter Saram à {{ls}}e raptam facta e{{ls}}{{ls}}ent, dixerit: ''Præ{{ls}}tat, filia mea, ut {{ls}}is ancilla in domo hac quam domina in alia.'' Et inde nomen ip{{ls}}i datum {{he|הא אגריך}}. En hæc e{{ls}}t merces tua pro tuâ pudicitiâ. Uti ex Jonathane Paraphra{{ls}}te Chaldæo & Rabbi Juda Ben Corcha ac Jalkut Chadas vit Abr. refert Schot. & Heideg. Il. cit. {{nop}} ''Atqui in Polygamia Abrah., vir Illuminati{{ls}}{{ls}}imus & Deo familiari{{ls}}{{ls}}imus uxori obediens non fuit taxatus.'' {{nop}} ''Ergo hoc ei pro peccato imputatum non fuit.'' {{nop}}<noinclude>{{smaller-block/s}}{{right|1. ''Fa-''}}{{smaller-block/e}}</noinclude> bwe0upfvm7zz632p0hzx7rj31p8g48u 282723 282716 2026-10-05T20:12:45Z Erblanchard57 30712 282723 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|223|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}</noinclude>que propofitione biparticulari comprehen- fum: Quædam mulieres Hebrææ egent ob- ftetricis operâ, quædam non egent. Danh. Id. B. l. 27. aliàs omnis fimulatio & men- dacium eft prohibitum Brochm. 2. 163. Lu- cas Brugenfis quidem exiftimat, fimulatio nem illam licitam effe, quæ fit in geftibus, illicitam verò que fit verbis. Verum enim verò quocunque nomine illa veniat, à pecca- ti crimine liberari non poteft. {{smaller-block/e}}<section end="T39" /> {{dhr}} <section begin="T40" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis X|L.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 40.png|left|95px|C]]Ap. {{SIC|15|16}}. Gen. de Abrahamo memoratur, quod ad nutum uxoris {{ls}}uæ cum ancilla Hagar rem habuerit nec à Deo propterea reprehen{{ls}}us fuerit. Ex quo brevi{{ls}}{{ls}}imè ita argumentor: {{nop}} ''In quo Abraham illuminati{{ls}}{{ls}}imus vir & familiari{{ls}}{{ls}}imus amicus Dei, uxori obtemperavit, & à Deo non fuit culpatus, illud ei pro peccato non fuit.'' Ratio majoris e{{ls}}t, quia Deus {{grc|ἀπροσωπολήπτῃς}} ju{{ls}}ti{{ls}}{{ls}}imus judex unum æque reprehendit ac alterum. Quod {{ls}}i Adamum obedientem uxori {{ls}}uæ male{{ls}}uadæ contra mandatum Dei, taxavit & punivit, non potuit non etiam pariter Abrahamum amicum {{ls}}uum, ut ip{{ls}}e Deus ait, familiari{{ls}}{{ls}}imum culpare, quod in gratiam uxoris {{ls}}uæ de arbore vetitâ comederit, {{ls}}eu quod idem e{{ls}}t, Polygamiam amplexatus fuerit. {{nop}} Ip{{ls}}a enim Sara decennio toto {{ls}}terilis (ex quo malè concludunt Hebræi, licere po{{ls}}t exactum decennium cum uxore {{ls}}terili repudiare illam) dixerat Abrahamo ''conclu{{ls}}it me Jehova'' (qui {{ls}}olus habet claves {{ls}}terilitatis & fœcunditatis) ''ne parerem, ingredere quæ{{ls}}o ad ancillam, {{ls}}i forte ex ea ædi{{ls}}icer.'' Et Hagarem ip{{ls}}am {{ls}}ecundum Rabbinos induxit in thalamum dicens: ''beatam te, quæ adjungeris corpori tàm {{ls}}ancto.'' Quia enim illâ ætate mulieres maritis {{ls}}uis ancillas {{ls}}uo ære redemptas ut ex iis in {{ls}}uum thalamum a{{ls}}citis ip{{ls}}æ qua{{ls}}i prolificarent, {{ls}}upponere {{ls}}olebant, Sara etiam orba & de{{ls}}iderio prolis maximé verò Me{{ls}}{{ls}}iæ affecta Hagarem {{ls}}ub{{ls}}tituit. Quam quidem habuit ex dono Pharaonis Regis Ægyptii, qui videns {{ls}}igna quæ propter Saram à {{ls}}e raptam facta e{{ls}}{{ls}}ent, dixerit: ''Præ{{ls}}tat, filia mea, ut {{ls}}is ancilla in domo hac quam domina in alia.'' Et inde nomen ip{{ls}}i datum {{he|הא אגריך}}. En hæc e{{ls}}t merces tua pro tuâ pudicitiâ. Uti ex Jonathane Paraphra{{ls}}te Chaldæo & Rabbi Juda Ben Corcha ac Jalkut Chadas vit Abr. refert Schot. & Heideg. Il. cit. {{nop}} ''Atqui in Polygamia Abrah., vir Illuminati{{ls}}{{ls}}imus & Deo familiari{{ls}}{{ls}}imus uxori obediens non fuit taxatus.'' {{nop}} ''Ergo hoc ei pro peccato imputatum non fuit.'' {{nop}}<noinclude>{{smaller-block/s}}{{right|1. ''Fa-''}}{{smaller-block/e}}</noinclude> rtb15ag6zsb3wpbo67hcef97opp3eg6 104 86438 282741 2026-10-06T02:09:32Z Erblanchard57 30712 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'juriofo (quia fummum jus fumma injuria) fe fiftere, & multam depofitionis vel pecu- niariam ratione perfonarum, aut incar cerationis etiam, experiri cogantur. {{smaller-block/e}}<section end="T40" /> {{dhr}} <section begin="T41" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis XL|I.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 41.png|left|95px|E]]T porro hic addi pote{{ls}}t Generali{{ls}}{{ls}}imum argument... 282741 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|227|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}</noinclude>juriofo (quia fummum jus fumma injuria) fe fiftere, & multam depofitionis vel pecu- niariam ratione perfonarum, aut incar cerationis etiam, experiri cogantur. {{smaller-block/e}}<section end="T40" /> {{dhr}} <section begin="T41" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis XL|I.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 41.png|left|95px|E]]T porro hic addi pote{{ls}}t Generali{{ls}}{{ls}}imum argumentum in omnibus Exemplis repetendum: {{nop}} ''Quodcunque in Abrahamo non fuit peccatum etiam nobis non e{{ls}}t peccatum.'' Ratio e{{ls}}t quia Deus e{{ls}}t {{grc|{{SIC|ἀπρωσοπολήπτης|ἀπροσωπόληπτης}}}} & peccatum, in quocunque invenit, verbis, & factis punit. Nec pote{{ls}}t vi {{ls}}anctitatis & immutabilitatis {{ls}}uæ ex peccato non peccatum facere. Pœnitentibus quidem remittit peccata, {{ls}}ed tamen ita {{ls}}e non gerit, ut peccatum non peccatum e{{ls}}{{ls}}e a{{ls}}{{ls}}erat. Peccatum e{{ls}}t & manet peccatum, quicunque demum {{ls}}it, fidelis vel in fidelis, qui illud perpetrat. Fideli quidem pœna peccati condonatur, infideli manet. Ita homicidium, {{ls}}ive Cain primus {{grc|{{SIC|ἀνδρωποκζανος|ἀνθρωποκτόνος}}}} {{ls}}ive David, vir {{ls}}ecundum cor Dei committat; Idololatria, {{ls}}ive in Pharaone {{ls}}ive in Salomone inveniatur. Adulterium e{{ls}}t adulterium, {{ls}}ive Abimelechus, {{ls}}ive David ejus reus {{ls}}it. {{nop}} ''Atqui Polygamia in Abrahamo non fuit peccatum.'' {{nop}} ''E. & in nobis non e{{ls}}t peccatum.'' {{smaller-block/s}} {{anchor|n1}}1. In omnibus Exemplis repetendum. Vexa- tiffima hodie eft quæftio de Polygamia Pa- triarcharum & prolixe ventilata ab Alph. de Caftr.adv.bar.v. Nupt.ab Azorio l. 6.Inftit. Mor. c. 13. q. 1. Bellarm. de matr. c. 10. Bufenbaum. Sedulus compilator Moralifta- rum ftudio dubio procul in Medull. Theol. Moral. hanc quæftionem omifit, nefciens forfitan quid in tantâ opinionum diverfitate ftatuere debeat, aut metuens ne profeffio- ne veritatis odium incurrat. Perer. in. c. 16. Gen. Amef. l. 5. de Caf. Confe. c, 35. q. 2. Aretio. loc.56. Cham. t. 3. Panftr.c. 9. §. 28, Danao. 1. 2. Eth. Chrift. c. 4. Voet. t. 2. Difp., Sel. p. 780. Hug. Grot. de J. B. & P. 1. 2. c. 4. §. 8. 16. Meifn. Phil. Sobr. p. 1. S. 2. c. 5. q. 1.p. 630. Colov. Socin. p. 1012. Ben- neg. in Tac. Germ. q. 92. Danb. Coll. Dec. 329. Lac. Catech. 3. 281. Chemn. Ex. 2. 422. Frifehm, de 7. Noachi prac. D. 15. 16. Few. Anti-Oft. 392. Hacfp. in Lipm. praf. p. 247. Interp. Errab. d. 1 de Loc.facr.th. 12. Hulfem. Brev. c. 21. th. 18. Gerb. LL. 7. p. 328 329. Brochm. 2. p. 5086. Tarn. Exero. Bibl. libr. de Conj. c. 25. p. 654. Tres autem funt præcipuæ fententiæ horum autorum. Prima eft illorum qui dicunt Pa- triarchas neutiquam peccaffe, ducendo plu- res uxores. Et hanc fententiam fovent ple- rique patres. Juftinus Martyr fin. Dial. cum Tryphone: Non tanquam fcortantes babe- bant plures uxores, fed omnino Oeconomia & myfterium quoddam per illos fiebat; Auguft. de Doctr. Chr.c. 12. Sufcipienda prolis cau- fa erat uxorum plurium fimul uni viro ha- bendarum inculpabilis confuetudo & alio in l. c. 18. Magis probo multarum fœcundita- te utentem propter aliud, quàm unius car- ne fruentem propter ipfam. Ibi enim quæritur utilitas temporum oportunitatibus congrua. hic faciatur cupiditas temporalibus voluptati- bus implicita Nec non lib. de bono conjug.c.13 poftquam dixerat, Patres V.T.iniffe macri- monium nón libidine victos, fed pietate<noinclude>{{right|ductos}}{{smaller-block/e}}</noinclude> f06k1omngv5xy35r9q7966la38pqdbe 104 86439 282742 2026-10-06T02:35:08Z Erblanchard57 30712 /* Nondum emendata */ 282742 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|231|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}</noinclude>An vero aliquis clericus fit, vel non, judex Ecclefiafticus, quia fpiritualis res, definire juxta Canoniftas debet, cum tamen rectius di- cendo quæftio facti merè profana nihilque fpiritualitatis in fe habeat; ac proinde etiam hæc quæftio facti à judice laico etiam in caufà fpirituali definiri poteft. Umm. de proceff. d. 4. n. 72. Pendente autem eâ cognitione reus debet remanere penes judicem fecula- rem, à quo captus eft. Scacc. de Jud. l. 1. c. II. n. 90. Jul. Clar. l. 5. fent. §. Pract. Crim. q. 36. n. 21. ubi in Ducatu Mediola- nenfi quæftionem eam facti coram judice fe- culari expediri teftatur. Idem apud fuos Allobroges obfervari fcribit Petr. Coftal. ad l. s. ff de Jud. Ita de habitu clericali, (cum talis fit reverà an minus. Quanquam per omiffionem tonfuræ & clericalium veftium non ftatim aliquem excidere foro Ecclefiaftico dicant Canonifta) queftio & cognitio, utrum ad Ecclefiafticum pertineat judicem, an ad fecularem, lis eft adhuc inter Canoniftas. vid. Scacc. d. 1. n. 88. De- cian. n. 95. In Gallia hæc cognitio feculari tribuitur. Jo. Papon. l. 1. tit. 5. areſt. 4. Quæ omnia fatis fuperque docent, in judi- ciis humanis refpectus perfonarum obferva- ri fæpiffimè, qui in divinis omnino exulat, ita ut nullo pacto, Deo aliqua gorane- anfed tribui poffit, multò minus dici, quòd unum idemque peccatum in quibufdam pro magno delicto habeatur, & puniatur, in aliis verò pro nonpeccato, aut peccatillo. Inobedientia in oculis Dei eft magnum de- lictum, five inveniatur in Ethnico Pharao- ne, five in prophetâ Sonâ. Sodomia eft Sodomia, five à Sodomitis ipfis, five ab Ifraëlitis perpetretur. {{smaller-block/e}}<section end="T41" /> {{dhr}} <section begin="T42" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis XLI|I.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 42.png|left|75px|I]]N eodem capite legimus, quod Hagar prægnans Saram infœcundam præ {{ls}}e contemp{{ls}}erit, & proptereà ex domo Abrahami exulaverit, & ab angelo increato po{{ls}}t habitum colloquium præviâ reprehen{{ls}}ione in domum Abrahami pri{{ls}}tinam adjuncta humilitatis recommendatione remi{{ls}}{{ls}}a fuerit. Jam vero con{{ls}}tat, {{ls}}uperbiam ceu commune & {{ls}}ubtile vitium, non ita repræhen{{ls}}ioni & pœnis e{{ls}}{{ls}}e obnoxium ac alia cra{{ls}}{{ls}}a & alios etiam lædentia peccata, qualia {{ls}}unt {{ls}}cortationes, adulteria in quorum numerum etiam referenda fui{{ls}}{{ls}}et Polygamia Abrahami & concubitus Hagaris, {{ls}}i peccatum e{{ls}}{{ls}}et. Con{{ls}}tat prætereà, peccatores à Deo ex illis locis, ubi peccaverant ejectos, & loca etiam ip{{ls}}a {{ls}}æpenumero ever{{ls}}a & {{ls}}ubruta. Adamus ex Paradi{{ls}}o expellebatur, omni licentia hoc pacto redeundi præclu{{ls}}a. Et quis noverit ubi hodiè Paradi{{ls}}us. {{nop}} ''Dic quibus in terris & eris mihi Magnus Apollo.'' Angeli {{ls}}uperbi è cœlo in terram dejecti, nec locus eorum fuit amplius repertus in cœlo Apoc. 12. Sodomitæ una cum Sodoma & Gomorrha puniebantur. Antediluviani una cum mundo. vid. ''Con{{ls}}alas de dupl. viventium terra.'' Hiero{{ls}}olyma cum ip{{ls}}is Judæis evertebantur. Ita apud Romanos erat ''Æquimelium;'' dictum, quando Domus ip{{ls}}a in quo vixerat, qui crimen læ{{ls}}æ Maje{{ls}}tatis, aut<noinclude>{{right|con-}}</noinclude> 7xo9ehw16uir00oxbfv5ivxa07333vp 104 86440 282743 2026-10-06T02:39:42Z Erblanchard57 30712 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'contra Rempublicam aliquid commi{{ls}}erat, funditus delebatur. Hic vero audimus Angelum humilitate commendata intermi{{ls}}{{ls}}a reprehen{{ls}}ione concubitus ad pri{{ls}}tinam domum Hagaram remi{{ls}}i{{ls}}{{ls}}e; & accepti{{ls}}{{ls}}imam futuri nomine proprio ante nativitatem, quod I{{ls}}aaco, Salomoni, Jo{{ls}}iæ & Johanni tantum accidit, appellati filii mentionem feci{{ls}}{{ls}}e. Inde hoc fluit argumentum. {{nop}} ''Quodcunque An... 282743 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|232|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}</noinclude>contra Rempublicam aliquid commi{{ls}}erat, funditus delebatur. Hic vero audimus Angelum humilitate commendata intermi{{ls}}{{ls}}a reprehen{{ls}}ione concubitus ad pri{{ls}}tinam domum Hagaram remi{{ls}}i{{ls}}{{ls}}e; & accepti{{ls}}{{ls}}imam futuri nomine proprio ante nativitatem, quod I{{ls}}aaco, Salomoni, Jo{{ls}}iæ & Johanni tantum accidit, appellati filii mentionem feci{{ls}}{{ls}}e. Inde hoc fluit argumentum. {{nop}} ''Quodcunque Angelus Dei approbat, non e{{ls}}t peccatum. Atqui Polygamiam Abrahami cum Hagare inchoatam per acrem reprehen{{ls}}ionem {{ls}}uperbiæ & intermi{{ls}}{{ls}}am taxationem concubitus approbat. E. non e{{ls}}t peccatum.'' {{smaller-block/s}} {{anchor|n1}}1. Ab angelo increato. Deus fæpiffime in V. T. humana figura alata tamen, uti an- geli depingi folent, apparuit, præfertim Patriarchis, aliisque fidelibus Gen. 13. 4. 2 Sam. 24. 18. ita ut illa loca, in quibus 900 facta fuit, fancta haberent, ibique altaria erigerent, Deo facrificia rea- lia feu beftias, & mentalia feu corda ipfa offerrent, ac facella aliqua quafi privata ha- berent, uti de Abrahamo Gen. 13.4. Ifaaco. Gen. 24. 62. Jacobo conftat Gen. 28. 22. & Davide 2 Sam. 24. 18. Quod Chriftiani pofteà etiam obfervarunt, dum ejufmodi facella privata ædificarunt vel in propriis æ- dibus habuerunt, vel fecum in itinere duxe- runt. Ita Conftantinus M. portatilem fecum vehere confuevit fcenam Ecclefiafticam, ut haberet tabernaculum facrum, ordinario cultui divino & difpenfandis myfteriis ac- commodatum. Sozom. 1. 1. bift. Ecclef. c. 8. Lampridius de Alexandro Severo: Ufus vivendi bic fuit, ut fi facultas effet, fi non cum uxore concubuiffet, matutinis boris in lavario fuo rem divinam faciebat. Spartian. in Heliogab. Sicuti etiam maxime circa fe- culum octavum & nonum facellorum & ora- toriorum privatorum invaluit ufus, juxta quem proceres & opulentiores, ftructa in domibus fuis vel palatiis ædiculâ, neglectis pu- blicis conventibus à conducto mercede facri- fico rem divinam fieri curabant. Et Luid- prandum Longobardorum Regem primum fibi in fuo palatio conftruxiffe Oratorium au- tor eft Paulus Warnefrid. 1. 6. de Geft. Lon- gob. c. 58. Jamdiu tamen Concilium Lao- dicenum can. 57. in domibus oblationes celebrari ab Epifcopis vel presbyteris prohi- buerat. Idem repetit Synodus qui in fexta in Trullo habita, Concilium Nicenum 2. Ca- bilonenfe, Aquifgranenfe, & plura alia maxime Concilium Parifienfe habitum Lu- dovico pio imperante, in quo Epifcopi con- gregati 1. 3. c. 19. orant Imperatorem, ut presbyteros & capellas Palatinas abroget, quo diebus folennibus proceres & palatini miniftri ad publicas miffarum celebrationes teneantur accedere. Quanta verò inter pri- vatos iftos facrificulos tum fuerit ruditas & morum pravitas docet querela Agobardi Lug- dunenfis in Gallia Epifcopi in tr. de privil. jur. facerd. Et hinc quidem miffæ folitariæ tum introductæ maximum acceperunt incre- mentum. Rectè proinde illa facella privata propter maximum abufum & copiam tem- plorum publicorum abrogata funt, Aliter vero fe res habet cum facellis Patriarcharum privatis, in defectu ædium publicarum in laudem Dei, in illis locis ubi Deus apparue- rat, erectis. Quod & Gentiles imitati, qui Diis fuis, &monxan's apparentibus alta- ria & templa ædificarunt, diem illum, quo fui præfentiam exhibuerunt, facrum habuerunt, atque fingulis annis fub nomi- ne Pavelas vel ecopareias celebrarunt. Quod nomen deinde Chriftiani Etnicifmum paulatim fuis concionibus extirparunt, retinuerunt; ac fefto Na- tivitatis Chrifti aut etiam Magorum attribue- runt. vid. Meurf. de Feft. Gra. & Spanh. Dub. Euang. 1. p. 18 Rudolf. Hofpin. de Feft. Jud. & Chrift. 2. Adamus Non ita pridem exiit liber fceleratiffimus fub nomine Adriani Bever- landi, qui fpurciffima quæque de primo<noinclude>{{right|Pa-}}{{smaller-block/e}}</noinclude> h1g0auubngukg4tllh0ev21n9zxwvj1 104 86441 282744 2026-10-06T03:10:24Z Erblanchard57 30712 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'ritionem quidam dicunt, quod folvantur in nihilum, quidam quod in quatuor elementa, in fua principia. Zanch. l. 2, c. 8. Bucan. q. 16. Henr. Noll. Phyf. Herm. putat angelos ex aere igne compofitos. Bang.de libr.Enoch. p. 57. & Hebr. putant, Dæmones poft la- pfum effe corporeos, vid. Joh. Benad. Carpz. de Gigant. c. 4. p. 29. adeoque concumbere, ficuti & omnes ferè Patres afferunt illam commixtionem Dank. Dram. 271. & poffe Dæmones veris affum... 282744 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|244|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}</noinclude>ritionem quidam dicunt, quod folvantur in nihilum, quidam quod in quatuor elementa, in fua principia. Zanch. l. 2, c. 8. Bucan. q. 16. Henr. Noll. Phyf. Herm. putat angelos ex aere igne compofitos. Bang.de libr.Enoch. p. 57. & Hebr. putant, Dæmones poft la- pfum effe corporeos, vid. Joh. Benad. Carpz. de Gigant. c. 4. p. 29. adeoque concumbere, ficuti & omnes ferè Patres afferunt illam commixtionem Dank. Dram. 271. & poffe Dæmones veris affumtis corporibus vere fieri incubos & fuccubos. uti Auguft. l. 15. deCiv. D. c. 23 Thomas affirmant, non quod generare poffint ex proprio femine, cum nul- lum habeant aut ex femine affumtorum corporum, cum fint fine animâ, vel ex fe- mine viri aliunde celerrime portato, fed ra- tione nobis incognita, Deo poffibli & Dia- bolis permiffa. Martin, Partit. d. 5. cor. 2. Theophr, Paracelfus dicit, pofito, fieri illam celerrimam feminis translationem ex alio lo- co, nullam tamen ex eâ fieri poffe generatio- nem, quia femen ftatim frigefit, & fi ob fpirituofitatis exhalate defectum evani- dum reddi. Delr. Difquif. Mag. 400. Spreng. Mall. Malef. 203. Arriag. de Incub.Gen. d. 1. de Gen. p. 517. Sixt Sei.l.5. Bibl. ann. 73. Danb. Hodof. 200. Dram. 307. 311, 326, 338, 374. Call. Decal. 346. Voet. Difp. Sel. l.755, 785. Guxt. Synag. Jad.c.2. p. 76. Men. Gen. Ifrael ne term. 88. Gerfon in Thom. l. 6. 1. 1. c. 10. p. 64. Hornb. Theol. Jud. l. 4. c. 1. p. 306. Selden. De Dits Syr. 249. Kirch.l. Oedip. p. 321.69, 70. Gang. Cal. Or. p. 32. Raym. Pug. fid. p. 459, Zuler. Tranergufch. l. 1. p. 22. 24 prol. 40. Dank. Lac Catech. 5.670. Brochm.l Syft. 237. Mifn. Phil, Job. 1,fect. 4. p. 116. Ger in Gen. c. 6. 174. Ifag. d. 12. c. 6. p. 511. Walth. Quadrag Mifcell. Theol. 24. p. 621. Gang. de libr. Enochi. p. 53 54. Ita Melufina & Morlinus (de quo Zeiler. Cent. Ep. 3. ep. 1. p. 8) ex homine & Diabolo dicuntur geniti Voet. Difp. l. 755. & Delr. Difq. Mag. dicit, Da- mones poffe efficere, ut virgines mente ac corpore incorruptæ absque ullo viri con- greffu concipiant, infundendo fcil. in uterum ipfis dormientibus & non fentientibus femen foecundum aliunde accerfitum. Voet. t. 1 p. 789. Sedanenfes t. 2. p. 145 aiunt poffe ange- los piorum hominum plantafiam obfidere, & à confuetis cogitationibus avertere,eofque movere ad ea agenda & patienda, quæ ho- mines ipfi non intelligunt. Ita de fpiritibus familiaribus & angelo Socratis multa Zeiler Theatr. Trag. 2. 47. Nav. Ench. 146 Gedin 1.1. Damon. l. 4. Theatr. Phyf. Menger. Scrut. p. 195. {{smaller-block/e}}<section end="T42" /> {{dhr}} <section begin="T43" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis XLII|I.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 43.png|left|95px|I]]N Cap. 17. Gen. Abraham dicit ad Deum ip{{ls}}i filium ex Sara promittentem: ''Utinam I{{ls}}mael coram te vivat'' Deus, qui Davidem virum {{ls}}ecundum cor Dei pro adulterino filio orantem exaudire nolebat, non tantum vitam longævam I{{ls}}maëli conce{{ls}}{{ls}}it ad votum Abrahami {{ls}}ed in{{ls}}uper benedixit, ceu Gen 21. repetit & patrem multorum Regum con{{ls}}tituit, cum alias {{ls}}purii ut Jephthab & illegitimi nulla benedictione fruerentur, à cœtu Dei arcerentur u{{ls}}que in tertiam generationem, non admittebantur ad {{ls}}acra ut ex Levitico patet. Hinc ergo con{{ls}}tat I{{ls}}maelem à Deo, Angelo Abrahamo, Sara omnibusque vicinis gentibus Hemore Sichemitis (apud quos Abrahamus in magna autoritate erat, nunquam vero fui{{ls}}{{ls}}et, {{ls}}i Polygamia illegitima<noinclude>{{right|fui{{ls}}-}}</noinclude> jrmsn09a103gndtb6ymnjcdgy4qy600 104 86442 282745 2026-10-06T03:35:48Z Erblanchard57 30712 /* Emendata */ 282745 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Erblanchard57" />{{rvh|245|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}</noinclude>fui{{ls}}{{ls}}et,) non pro {{ls}}purio, adulterino, {{ls}}ed pro legitimo filio fui{{ls}}{{ls}}e habitum. Quin etiam omnes Patres Eccle{{ls}}iæ omnibus temporibus eò laborarunt, ut Patriarchas {{grc|πολυγάμους}} à peccato ab{{ls}}olverent, & ideo, multas excu{{ls}}ationes & di{{ls}}tinctiones attulerunt, quibus omnibus carere po{{ls}}{{ls}}umus, {{ls}}i {{ls}}tatuamus, uti revera e{{ls}}t, quod Polygamia non {{ls}}it peccatum. Nihilominus ex hoc capite ita po{{ls}}{{ls}}um concludere. {{nop}} ''Quodcunque Deus, Angelus, Abrahamus, Sara & omnes circa illa tempora viventes, omne{{ls}}que Prophetæ, Apo{{ls}}toli, Patres Eccle{{ls}}iæ omni tempore pro legitimo habuerunt, illud illegitimum {{ls}}eu peccatum cen{{ls}}eri nequit.'' {{nop}} ''Atqui Deus, Angelus, Abrahamus, Sara, reliquique circa illa tempora viventes, omne{{ls}}que Prophetæ, Apo{{ls}}toli & Patres Eccle{{ls}}ie filios Patriarcharum ex uxoribus {{ls}}ecundariis natos non pro {{ls}}puriis aut nothis, {{ls}}ed pro legitimis habuerunt.'' {{nop}} E. Adhuc hodie pro legitimis {{ls}}unt habendi'' & per con{{ls}}equens Polygamia ex qua nati {{ls}}unt, e{{ls}}t legitima & adhuc hodie erit legitima, {{ls}}eu legi divinæ non contraria. Lex enim Dei e{{ls}}t immutabilis, æterna. {{nop}} Cœterum quod concernit omnes circa illa tempora viventes, notum e{{ls}}t quod fuerit apud omnes vicinas gentes Abrahamus, in {{ls}}ummo æ{{ls}}timio, ut vel ex antiqui{{ls}}{{ls}}imis po{{ls}}t Mo{{ls}}en {{ls}}criptoribus exoticis videre e{{ls}}t, qui illum ampli{{ls}}{{ls}}imis exornarunt elogiis. ''Bero{{ls}}us'' apud ''Jo{{ls}}ephum'' & ''Eu{{ls}}eb. de præp. Eu. IX. 16.'' vocat virum ''qui apud Chaldæos vixerit {{ls}}umma cumintegritate morum tum etiam dignitate rerumque cœle{{ls}}tium cognitione præditus.'' Ita præter Hecatæum laudatur à ''Nicolao Duma{{ls}}ceno,'' quod {{ls}}acerdotum Ægyptiorum errores refutaverit in quotidianis mutuis congre{{ls}}{{ls}}ibus ceu {{ls}}apienti{{ls}}{{ls}}imus & ad per{{ls}}uadendam veritatem potenti{{ls}}{{ls}}imus habitus fuerit, Ægyptio{{ls}}que Arithmeticam & Geometriam docuerit, Phœnices vero {{ls}}ecundum Eupolemum A{{ls}}tronomiam docuerit. Silentio prætereo encomia, quæ ip{{ls}}i ab ''Artapano Rerum Jud. hi{{ls}}toria, Melone contra Iudæos, Philone Biblio'' attribuuntur. Quin etiam à Gentilibus {{ls}}ub nomine Saturni, (qui princeps Deus, cum Abrahamus princeps Dei Gen. 23. 6. fuerit) colebatur, qui filium {{ls}}uum unigenitum Jeud (cognomen I{{ls}}aci Gen. 22. 2.) ex nympha Anobreth (ex gratia concipiens) natum mactarit. Porphyr. de Jud. Jo{{ls}}ephus {{ls}}ummopere etiam laudat, & ''Saram divino in{{ls}}tinctu motam'' Abrahamo Hagarem {{ls}}uppedita{{ls}}{{ls}}e, uti & Philo Judæus hoc ceu reliquarum ip{{ls}}ius laudum illu{{ls}}tris{{ls}}{{ls}}imum {{ls}}pecimen laudat. Unus in{{ls}}tar omnium ut nihil dicam de Theodoreto & Ambro{{ls}}io, e{{ls}}t Augu{{ls}}tinus, qui ob omni affinitate criminis l. {{sc|xvi.}} de Civ. c. 25. ab{{ls}}olvit: ''quod autem attinet ad rem ge{{ls}}tam, nullo modo e{{ls}}t inurendum de hac concubina crimen Abrahæ. U{{ls}}us e{{ls}}t ea quippe ad generandam prolem, non ad explendam libidinem nec in{{ls}}ultans, {{ls}}ed''<noinclude>{{right|''po-''}}</noinclude> b9wc3g7164mn0feo8zbv437vfd226ec 104 86443 282746 2026-10-06T03:51:53Z Erblanchard57 30712 /* Nondum emendata */ 282746 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|246|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}</noinclude>''potius obediens conjugi, quæ {{ls}}uæ {{ls}}terilitati credidit e{{ls}}{{ls}}e {{ls}}olatium, {{ls}}i fœcundum ancillæ uterum, quoniam natura non poterat, voluntate faceret {{ls}}uum; & eo jure, quod dicit Apo{{ls}}tolus, {{ls}}imiliter & vir non habet pote{{ls}}tatem corporis {{ls}}ui, {{ls}}ed mulier, uteretur mulier ad pariendum ex altera, quod non poterat ex {{ls}}eip{{ls}}a. Nulla e{{ls}}t hic cupido la{{ls}}civiæ, nulla nequitiæ turpitudo, Abuxore cau{{ls}}a prolis ancilla marito traditur, à marito cau{{ls}}a prolis accipitur, ab utroque non culpæ luxus, {{ls}}ed naturæ fructus exquiritur. O virum viriliter utentem fœminis, conjuge temperanter, ancilla obtemperanter, nulla intemperanter.'' Epiphanius; Abrahamum, ait non {{grc|δεδουλευκέναι τῇ ἐπιθυμίᾳ}}, {{ls}}ed uxoris precibus hoc dedi{{ls}}{{ls}}e, præ{{ls}}ertim {{grc|οὔτε τῆς φύσεως οὔτε νόμου τινὸς ἐγγράφου τηνικαῦτα τὴν πολυγαμίαν κωλύοντος}}. & hoc factum e{{ls}}{{ls}}e {{grc|οὐχ ἵνα τῇ ἡδυπαθείᾳ δουλεύσῃ, ἀλλ' ὅπως αὐτὸς μὲν φύσει, αὐτὴ δὲ θέσει κληθῶσι γεννήτορες}}. {{smaller-block/s}} {{anchor|n1}}1. In. c. 17. Gen. Abraham foedere cum Deo fancito mandatum accepit, ut fe & to- tam familiam mafculinam circumcideret. Herodotus quidem agx s attribuit Egy- ptiis hunc ritum, alii Saturno tribuunt apud Eufeb. Prep. Ev. l. 1. fed Abrahamus fuit omnium primus, qui fuit circumcifus, & ab hoc didicerunt non tantum Edomaci & Ifmaelitæ, fiquidem Ifmael in domo Abra- hami, & Edam five Efau in domo Ifaaci fuêre circumcifi, fed & Ægyptii, & ab his habuerunt Trogloditæ aliique. vid. Queftorp. Annot. in N. T. p. 701. Comm. in Eph. 2. 2. qui an veram circumcifionem habuerint difquirit Dietr. Anal. p. l. p. 127. p. 130. docet contra Pontificios, quod non fit legis natura facramentum, fed Abrahamicum & contra Manichanos, quod non fit inutile aliquod & malum , atque obfcoenus cha- racter quando luftrico die infantis præputium (eg cadia, five argoust'as Hefychio rò xp 78 diddix extremum pudendi, Celfo fum- ma cutis) offeo cultello vel Petrino, Chal- dæo Paraphrafti fcalpella acutâ abfcinditur. vid. Danb. uusxe.p. 403. multò minus eft homicidium in quinto præcepto prohibitum. vid. Veet. Difp. Sel. 2. p. 114. fed facramen- tum V. T. in fidei juftitiæque fignaculum in- ftitutum non tantum, ut effet fignum ea- rum rerum quæ facramento N. T. baptifmo puta efficiendæ erant, uti habetur in Catech. Rom. c. de facr. (Sic. Concil Florent. hanc dat Armenis inftructionem, Antiqua legis facramenta non caufabant gratiam, fed fo- lum eam per paffionem Chrifti dandam figura- bant, fed noftra & contment gratiam & conferunt.) Neque ita comparatum, ut in eo fit fides & devotio, ceu actus obedientiæ requifitus, cujus virtute & ita per modum neriti fideles tunc non tàm per facramenta, quam in ufu facramentorum acciperent gra- tiam. Greg.de Valent.T.4.d. 3. q.3. fed in hoc cum facramentis N. T. convenit, quod fue- rit medium & organum, quo mediante be- neficia Euangelica à Deo oblata & collata fuerint. Non negamus quidem inter V. & N. T. facramenta effe difcrimen aliquod, illudque confiftere 1. in ritibus externis. Aliis enim ritibus juxta Auguftinum res an- nuntiari debuerunt completa, aliis res adbuc complenda pranuntiari. 2. In modificatione objecti promiffi. Sacramenta enim V. T. etfi exhibebant virtutem incarnationis & redem- tionis Chrifli, tamen non ipfum Chriftum exhibebant, fed præfigurabant & prænun- tiabant futurum. Non enim tantum me- dia exhibendi gratiam erant, fed etiam typi ac umbræ Meffiæ. Sacramenta vero N.T. quia non typi, nec umbræ funt, ideo cum virtute etia ipfum Chriftum & redemtio- nem factam offerunt atque exhibent. 3. in gradu revelationis. Sicuti enim modus reve- lationis in N. T. illuftrior eft, lux filei ma- jor & menfura gratiæ uberior, ita etiam per facramenta N. T. gratia Chrifti luculentius, plenius, perfectius & uberius omnino difpen- fata eft credentibus. Quod etiam defuit ipfi circumcifioni, quæ fuit foedus & fignum foe-<noinclude>{{right|word}}{{smaller-block/e}}</noinclude> 5a5asarww9iotwf8yy52ydyyrs1oeng 104 86444 282747 2026-10-06T05:33:43Z Erblanchard57 30712 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'co Mengofo, coque in monafterio Ciftercienfi, quod ob pedem fecuri læfum mortem obie- rit, non obftante, quod Abbas peregre abiturus, ipfi in agone conftituto dixerit, ne moreretur, ufque dum poftaliquos dies ex capitulo rediret, nihilominus ifte bonus focius moritur Abbas rediens, cum reperiret mortuum, dixit ad illum: Nonne tibi ex- preffe probibui, ne morereris. Quo animo ita- que ceu inobedientiffimus frater aufus fuifti mortem oppetere?... 282747 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Erblanchard57" />{{rvh|253|DE POLYGAMIA.|DISCURSUS}}{{smaller-block/s}}</noinclude>co Mengofo, coque in monafterio Ciftercienfi, quod ob pedem fecuri læfum mortem obie- rit, non obftante, quod Abbas peregre abiturus, ipfi in agone conftituto dixerit, ne moreretur, ufque dum poftaliquos dies ex capitulo rediret, nihilominus ifte bonus focius moritur Abbas rediens, cum reperiret mortuum, dixit ad illum: Nonne tibi ex- preffe probibui, ne morereris. Quo animo ita- que ceu inobedientiffimus frater aufus fuifti mortem oppetere? Serio igitur tibi injungo, ut rationem reddas. Mengofus extemplo è mortuis furgit, & conqueritur de revocatio- ne animæ ex æternis gaudiis, narrans, quo pacto Monachorum veftimenta in coelis in- ftar folis fulgeant, atque monens Novitium quendam Gerardum; qnod fi ex monafte- rio fuga fe fubduxerit, mille Diaboli in por- ta ipfum abducturi expectent. Poftea abbas) iterum ipfi indulget,ut ad Mariam & æterna redeat delectamenta uti hoc ex Cafario l. 2. c. 12. recenfet Maria liber Geneal. 19. Maj.. p. 607. Sic refertur etiam de Stephano Abba- te Grandimentenfi in Aquitania, qui A. 1076. vixit, quod poft mortem multa miracula præftiterit. Sed Prior ob nimium populi ad fepulchrum confluxum tumultum metuens in fepulchro ipfius conftitutus abbatem de- mortuum ita allocutus; Stephane, Sit tibi hoc à me ferio imperatum per votum obedien- tie, ut in pofterum nulla amplius praftes mi- racula. Cui etiam illico paruit. S. Anten. Florent. Archiep. 2. part. bift. t. 15. c. 21. Marie Lib. Geneal. 21. Mart. p. 364. Sed has Legendas Lectori remittimus, & obe- dientiam Abrahami miramur, rimamur, nec non imitamur. {{smaller-block/e}}<section end="T43" /> {{dhr}} <section begin="T44" />{{larger|{{c|{{sc|{{spatium|0.75em|'''Thesis XLI|V.'''}}}}}}}} {{dhr}} [[File:Ornamental Letter from Polygamia Triumphatrix - Thesis 44.png|left|95px|G]]En. 18. v. 12. Narratur, quod Deus in Sara reprehenderit ri{{ls}}um illum infidelem & impertinentem. Quod peccatillum videtur e{{ls}}{{ls}}e. Nunquam verò legimus Polygamiam vel in Abrahamo qui cau{{ls}}a Phy{{ls}}ica vel in Sara, quæ cau{{ls}}a moralis aut in Hagar, quæ cau{{ls}}a obedientialis, culpatam. Deus vero e{{ls}}t ju{{ls}}ti{{ls}}{{ls}}imus judex nec pote{{ls}}t minora improbare; majora vero approbare. Quid ergo aliud hinc {{ls}}equitur, quam Polygamiam, quæ vulgo putatur magnum e{{ls}}{{ls}}e peccatum, pror{{ls}}us e{{ls}}{{ls}}e nullum? alias Deum inju{{ls}}titiæ accu{{ls}}aremus. Unde ita inferimus: {{nop}} ''Qui peccatilla punit, & quæ cen{{ls}}entur magna peccata non punit, ille peccatilla habet pro veris peccatis, reliqua vero, quæ putantur magna, pro indifferentibus.'' {{nop}} ''Atqui Deus infidelem punit ri{{ls}}um in Sara, qui in comparatione & re{{ls}}pectu ad Polygamiam quam in Abrahamo nunquam punivit e{{ls}}t peccatillum.'' {{nop}} ''E. Deus illa peccatilla habet pro veris peccatis, Polygamiam vero pro indifferenti.'' {{smaller-block/s}} {{anchor|n1}}1. Rifus videtur peccatillum effe. Deus qui fuos voluit effe perfectos,etiam minima taxa- vit, uti paterfamilias plus curæ adhibebit in filio emendando, quâm fervo. Quemad- modum etiam videmus, Deum in minimis dediffe leges, uti funt, cum heterogenearum commixtionem interdixit, Lev. 19. 19. Sunt autem heterogenea quadruplicia fecundum Thalmudicos. Nempe commixtio lane & lini in veftibus. Seminum diverfi generis in eadem agri parte, Animalium generis diver- fi ad coitum admissio, & demun: arborum<noinclude>{{right|''ge-''}}{{smaller-block/e}}</noinclude> s6lsfh7958l3650iwggbp2bkwi80t7d