Википедия lbewiki https://lbe.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B3%D1%8C%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%BB%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Медиа Къуллугъирал лажин Ихтилат Гьуртту хьума Гьуртту хьуминнал ихтилат Википедия Википедиялиясса ихтилат Сурат Суратраясса ихтилат MediaWiki MediaWikiлиясса ихтилат Шаблон Шаблондалиясса ихтилат Кумаг Кумаграясса ихтилат Категория Категориялиясса ихтилат TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Лак 0 5613 55490 55009 2026-07-16T15:25:05Z Vendettaaa 7054 /* */ 55490 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="float:right" |+ <big>Лак</big> !colspan=2|Аьдад ва яшаву |- |colspan=2|'''Циняв: 200 000—250 000''' |- |colspan=2| * [[Аьрасат]]: 200 000 ** [[Дагъусттан]]: 178 630 *** [[Анжи|Гьанжи]]: 86 089 (2010)<ref name="Даг2010">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Этносостав населения Дагестана. 2010]</ref> *** '''[[Лакрал кӀану]]''': 11 580 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** '''[[Ккуллал кIану|Ккуллал кӀану]]''': 10 886 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** [[Ккасппи]]: 14 269 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** '''[[ЦIуссалакрал кӀану|ЦӀуссалакрал кӀану]]''': 13 852 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** [[Хасав]]: 4 362 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** [[ЩурахIи|Щурагьи]]: 4 263 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** [[Кизлярнал кӀану]]: 2 361 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** [[Кизилюрт]]: 1 760 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** [[Ахъушиял кӀану]]: 1 720 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** [[Кизляр]]: 1 753 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** [[Избербаш]]: 1 402 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** [[Кьилвалул Сухокумск]]: 923 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** [[Кизилюртнал кӀану]]: 908 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** [[РутӀулнал кӀану]]: 865 (2010)<ref name="Даг2010" /> *** [[Дарбантрал кӀану]]: 193 (2010)<ref name="Даг2010" /> ** [[Москав|Москов]]: 10 000 ** [[Кабардиннал ва Балкьарнал билаят]]: 6 000 ** [[Ставрополлал зума:]] 5 500 ** [[Московлал билаят]]: 2 500 ** [[Туменнал билаят]]: 2 000 * [[Туркмения]]: 4 500 * [[Узбекистан|Узбекисстан]]: 3 800 * [[Таджикистан|Таджикисстан]]: 3 000 * [[Ширван (Азрбижан)|Ширван (Азирбижан)]]: 3 000 * [[Туркия]]: 3 000 — 10 000 * [[Гуржисттан]]: 2 000 * [[Къазахсттан]]: 1 200 * [[Украина]]: 1 019 |- |'''Бусала''' | |- |'''Маз''' |[[Лакку маз]] |- |'''Дин''' |[[Ислам]] сунниттал |- |'''Бухлай бур''' |[[Дагъусттаннал миллат]]ирттавун |- |'''Маччасса миллатру''' |[[Кавказ]]рал миллатру |} [[Сурат:Dagestan etniciteit.png|thumb|250px|Дагъусттаннал халкьру<br>1 — «''цачӀу''», 2 — [[ярусса]], 3 — [[дарги]], 4 — [[лазгиял]], 5 — '''[[лак]]''', 6 — [[табасаран]], 7 — [[агъул]], 8 — [[рутӀул]], 9 — [[цӀахъюр]], 10 — [[къумукь]], 11 — [[нугъай]], 12 — [[Азирбижан халкь|азирбижан]], 13 — [[оьрус]]]] '''Лак''' (лакку халкь, гъази-гъумучи)<ref name="Услар" /> хъанахъиссар [[дагъусттан]]нал гьанулул халкь, миннал мина дур Дагъусттаннал зунттал дязаннив, цивппагу багьлагьиссар нахско-дагестаннал ккуранданувун ухссавнил [[Ккавкказ|Кавказуллал]] халкьуннал дастталувун<ref name=":0">[https://travelask.ru/articles/laktsy-lak-istoricheskiy-narod-dagestana Лакцы (лак) — исторический народ Дагестана.] travelask.ru</ref>. Тарихраву лак Дагъусттаннал зунттал дязаннив ялапар хъанай бивкӀссар. Цала ватандалийн лакрал чайссар Лакрал кӀану ягу Лакку билаят. Лакрал хъуншагьру бур Гъази-Гъумучи<ref name=":1">[https://books.google.ru/books?id=YqsHAQAAMAAJ&q=гумик+лакское+государство&dq=гумик+лакское+государство&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi3tqGY05HnAhVqhosKHX0_DZ8Q6AEIMDAB А. Каяев. Лакку маз ва тарих: энциклопедический словарь.]</ref>. Лакрал мина — Лакку кӀану хъанахъиссар Лакрал ва Ккуллал районну бакъасса, миннущал дазуйсса Ахъушиял, Рутуллал, ЧӀарадиял ва Дахадаевуллал районнайсса лакрал шяраваллугу. == Этнонимру == Тарихраву кӀулссаксса лакрал цайнма «лак» учайссар цала Ватандалийнгу Лакку кӀану учайссар, так Дагъусттаннай исламрал дин кьамул дурну мукьах VӀӀӀ аьсрдания шиннай миннан гъази-гъумучигу учай, исламрал ххуллий чӀярусса талатавуртту дурну тӀий<ref name="Услар" /><ref name=":2">[https://web.archive.org/web/20230620111555/https://fictionbook.ru/static/trials/08/68/38/08683873.a4.pdf?ysclid=lj45amkyu1600832768 М. Алиханов-Аварский. Дербент-Наме: "Эпоха", 2007. - 61 с.]</ref>. Машгьурсса оьруснал этнограф Услар П. К. цала «Гъази-гъумучиял маз» (1864) тӀисса луттираву чивчуну бур: «Страбон (XӀ 503) чичлай ур, албаннал ва амазонкардал халкьуннал дянив яхъанай бур гели ва леги тӀисса халкь». «Лак хьхьичӀавасса лек бур, — жунма ми гъази-гъумучи тӀий кӀулну бухьурчагу, — муний шак бакъассар»<ref name="Услар">Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. 4. Лакский язык. Тифлис, 1890, сс. 311, 312.</ref>. == Экзонимру == Яруссаннал халкьуннал лакрайн учай — «тумал»<ref name=":2" />, «лакал» куну; даргаллал халкьуннал — «вулугуни», «вулеги»<ref name=":2" />; лазгиял халкьуннал — «яхулви», «яхолшу»<ref name=":3">[https://books.google.ru/books?id=NfhoAAAAMAAJ&pg=PA497&dq=кумуки+кумух&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjRlbuUhIvuAhVVkMMKHWmMB8wQ6AEwAHoECAAQAg#v=onepage&q=кумуки%20&f=false П. Г. Бутков. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. Императорская Академия Наук. Санкт-Петербург, 1869. — C.497]</ref>; къумукьнал — къазикумукьлар, лаклар; чачаннал — «гъазгъумкий»<ref name=":2" />, гуржиял — лекlи<ref name=":2" />, перснал — «лазги»<ref name=":2" />, азирбижаннал — «лезги»<ref name=":2" />, оьруснал — «лакцы», «лаки», «казикумухцы»<ref name=":2" />, аьрабнал — «лакз»<ref name=":2" />. Революция хьуннин Аьрасатнаву лакрайн чайсса бивкӀуну бур «гъази-гъумучи» ягу «лак» куну<ref name=":4">А. В. Комаров. Казикумухские и Кюринские ханы. Тифлис, 1869. с. 1.</ref>. А. В. Комаровлул (1869 ш) чивчуну бур, "Дагъусттаннал дяниву, Гъази-Гъумучиял Къойсу неххал бакӀрах бур яхъанай ляличӀисса халкь, цайнма «лак» ягу «ляк» учай, цала миналийнгу «Буттал кӀану» учай<ref name=":4" />. Ми халкьуннайн учай «гъази-гъумучи» куну. Н. Ф. Дубровиннул (1871 ш) чивчуну бур, «Гъази-гъумучи тӀисса халкьуннал цайнма лак чай, цала миналийн Лакку-кӀану учай»<ref name=":5">[https://web.archive.org/web/20221208235010/https://runivers.ru/lib/book3084/ Н. Ф. Дубровин. История войны и владычество русских на Кавказе. Очерк Кавказа и народов его населяющих: Кавказ. — <abbr>СПб.</abbr>, 1871. — Т. 1, книга 1. — С. 505.]</ref>. Дагъусттаннал билаятрал халкъуннал сияхlраву 1886 шинал, Гъази-Гъумучиял округрал агьалинал цӀа «Лак» дур (48,316 азара инсан)<ref name=":6">РГАЭ, ф. 1562, оп. 336, д. 972, 986, 1244, 1566-б, 1567, 5924, 7877.</ref>. Дагъустаннал областрал 1895 шинал тарихчи ва этнограф Е. И. Козубскийл щаллу дурсса карталий Гъази-Гъумучиял округрал агьали «Лак» тӀий ккаккан бувну бур<ref>См.: Приложение к «Памятная книжка Дагестанской области. Издана по распоряжению г. военного губернатора Дагестанской области. Составил Е. И. Козубский. С тремя портретами и схематическою картою. Темир-Хан-Шура: „Русская типография“ В. М. Сорокина. 1895.</ref>. Цалчин «кази-кумуки» кӀицӀ бувну бур тюркнал жужирттаву XӀV аьс. (Шами Йазди)<ref>Шараф ад-Дин Йазди. Упоминание о походе счастливого Сахибкирана в Симсим и на крепости неверных, бывших там // Зафар-наме (Книга побед Амира Темура (сер. XV в.), в варианте перевода с персидского на староузбекский Муххамадом Али ибн Дарвеш Али Бухари (XVI в.)) / Пер. со староузбек., предисл., коммент., указатели и карта А. Ахмедова. – Академия наук Республики Узбекистан. Институт востоковедения имени Абу Райхана Беруни. – Ташкент: «SAN’AT», 2008.</ref>. Тарихчи В. В. Бартольдлул чивчуну бур, «Тимурдул Дагъусттаннай бувсса хӀарачатирттал ккаккан буллай бур цукун хьхьарану ислам ппив хьуну диркӀссарив мийх<ref>[https://web.archive.org/web/20230620111555/https://viewer.rusneb.ru/ru/002122_000019_ASTRA-RU%7C%7C%7CAONB%7C%7C%7CMARKSQL%7C%7C%7C58824?page=1&rotate=0&theme=white В. В. Бартольд. Место прикаспийских областей в истории мусульманского мира. Баку, 1924. с. 93.]</ref>. Хъунмур дахханашиву Х аьсрулия дур так гъумучи мусулман хьуну бур, миннайн „гъази-гъумучи“ тӀий бур». П. К. Услардул баян бувну бур лакрайн «кази-кумухи» арив яхъанахъисса тюркнал халкьуннал къумукьнал чайсса бивкӀун бур, миннацӀа оьрусналгу лавсуну бур<ref name="Услар" />. == Тарих == === Гъумук, Туман, Сарир === Цалчинмур лакрал хӀукуматру Гъумучи (Гумик) ягу Туман хӀасул хьуну дур нукӀузаманнай, цурдагу духхлай диркӀссар Сарир тӀисса хӀукуматравун<ref>Бейлис В. М. Из истории Дагестана VI—XI вв. (Сарир) // Исторические записки. Вып. 73. М., 1963. С. 259.</ref>. Сарир хӀасул хьуну дур Дагъусттаннал зунттаву VӀ аьсрулий, мунивун буххлай бивкӀссар ярусса, дарги, лак, курал, табасаран, агъул, рутул, цӀахъюр ва м.ц. цӀанакулсса Дагъусттаннал зунттал халкь. === Гъази-Гъумучиял шамхаллугъ === VӀӀӀ аьсрулий аьраб Дагъусттаннайн бувкӀуну мукьах [[Дагъусттан|шикку]] сакин хьуссар [[Гъазигъумуксса шамхаллугъ|Гъази-Гъумучиял шамхалтурал]] хӀукумат. VӀӀ аьсрулул ахирданий аьрабнал аьралуннал Дербент лавсуну бур. Маслама бакӀчисса аьрабнал аьралуннал XVӀӀӀ аьсрулий кьаст дурну дур лак ва ярусса яхъанахъисса Дагъусттаннал вивалу ласун, Джарррах тӀисса аьрабнал аьралуннал бакӀчинаща бювхъуну бур му пикри щаллу бан. Аьрабнал тарихчи Табари ур муния чичлай "Аьрабнал ухссавнил Дагъусттаннай гъагъан бувну хазарнал аьраллугу бувххуну бур Дагъусттаннал дязаннив, яла цаннил хъирив ца Хамзин ва Гъумучигу лавсуну мукьах, яла цала хӀукму кьамул къабувну тӀий Къайтагъ ва Табасаран лекьангу бувну хъямала бувну бур"<ref>Очерки истории Дагестана. — Махачкала: Даггиз, 1957. Т. 1. С. 51.</ref>. Хъиривмур Дагъусттаннайнсса сапар аьрабнал бавхӀуну бур 739 шинай Мерван тӀисса аьралуннал бакӀчинал, Миннал ххуллу бавхӀуну бур Шеки шагьрулия Самур неххал даралувух хьуну Ал-Балал ва Гъумук тӀисса Сарирданул къалардачӀан. Ми къалардавусса аскар аьрабнан гужну данди бавцӀунугу аьрабнал ми лавсуну, данди бавцӀуми аьс бувну бур, хъами ва оьрчӀ-душ ясир бувну бур<ref>Абу Мухаммад Ахмад ибн А’сам ал-Куфи. Книга завоеваний. — 1981.</ref> Аьрабнал тарихчи Балдозорил чивчуну бур "Мерваннул Туман-шах ясир увну халифначӀан тӀайла увккуну ия" тӀий<ref>Баладзори. Указ. соч. С. 18.</ref>. VӀӀӀ-XӀ аьсрурдай аьрабнал Дагъусттаннай цала хӀукму щаллу бувайсса инсантал бивтуну бур кӀанттул хӀукмучитал букьан бувну. "Тарих Дагъусттан", "Дагъусттан-Ирам" А. С. Бакихановлул ва "Асари Дагъусттан" ХӀасан Ал-Кадирил тӀисса кӀанттул тарихрал луттирдай чивчуну бур Лаккуй шамхалну ивтунни МухӀаммад идавсил бутта-уссил Аьппаслул наслулиясса Шах-бала, Гъумук шагьрулиягу тах-шагьру бувну. Шамхалнал титул ляхъаврия машгьурсса аьрасатнал тарихчи В. В. Бартольдлул чивчуну бур, яники "шамхал" тӀисса титул хӀасул хьуссар аьрабнал аьралуннил бакӀчи Шах-баал ибн Абдулла тӀисса цӀания шикку цӀуну дурсса хӀукуматрал бакӀчи хьусса. Лакрал халкьуннал бусалалийн бувну Гъумучиял халкьуннал аьрабнайн тавакъю бувну бур "жучӀан цӀусса диндалия лахьхьин банмигу гьан бува", тӀий. Аьрабнал 778 шинай бивхьуну Гъумук мизитгу<ref>Лавров Л. И. Эпиграфические памятники Северного Кавказа на арабском, персидском и турецком языках. Памятники письменности Востока. Часть X-XVII вв. - Москва: Наука, 1966.</ref> шиккусса халкьуннай каялувшиву дуллан Шахбал тӀисса инсан гьан увну ур. Халкьуннал бусалардайн бувну, шамхал тӀисса титул бавхӀуну бур Абу-Муслиннул давурттащал, мунал щалла Дагъусттаннайсса хӀукуматрал хъунаману увчӀуну ур хӀурмат бусса Аьппас, му хъунама Шамхала Аьбдуллал арс ивкӀуну ур, му хӀукуматрал тах-шагьругу хьуну бур Гъумучи<ref>Гасан-Эфенди Алкадари. Асари-Дагестан. — Махачкала: Даггиз, 1929. С. 23.</ref>. Шамхаллугъ духлай диркӀссар Аьрабнал халифатравун. Шамхалал щалла Дагъусттаннал улклуй цала низам дирхьуну, гьарца шяраваллий дишала дирхьуну дур<ref>М. Алиханов-Аварский. Дербент-Наме. — Махачкала: Эпоха, 2007.</ref>. Ислам дин щалла Къапкъазнавух ппив дуллайтӀий лакрайн гъази-гъумучи тӀун бивкӀуну бур, тах-шагьрулийнгу Гъази-Гумук цӀа дирзуну дур<ref>И. Ш. Гусейнов. Образование казикумухского шамхальства: Автореф. дисс. канд. ист. наук. Махачкала, 1998. с. 15.</ref>. === Мангъул-татарнал аьраллу Лаккуй === Бату бакӀчисса татар-манголнал аьраллу 1239 шинай Дагъусттаннайн хявххссар, интту ва гъинттул Дербентгу лавсуну октябрь зуруй аьраллу бивссар агъуллал РичӀа тӀисса шяравун, ца барз хьуссар мангъулнал му шяравалу ласун къашай, му дяъвилия чивчуну бур РичӀиял шяраваллил мизитрал чӀирай. РичӀа лавсуну мукьах мангъулнал Гъази-Гъумукунсса ххуллу тӀивтӀуссар. Му чӀумал хӀуччалий бивкӀссар Хайдакьуллал уцмий Амир-Гамза ва Хунзахъиял нуцал Кавтар-шах Гъази-Гъумучиял шамхалнащал. Мангъулнан тӀайлабацӀу хьуссар Дагъусттаннал яла гужми бакӀчитал куннащал кув къабакьаву, му загу ишла бувну апрель зурул байбихьулий 1240 ку шинал мангулнащал аьрхӀал Хайдакьуллал аьралуннащал баргъбуккавал чулуха, Кавтар-шах бакӀчисса Хунзахъиял аьрал баргълагавал чулуха Гъази-Гъумукун хявххуссар. Мангъулнащалсса талатавриву лакрал "вирттаврал ккаккан дурссар бюхттулсса чувшиву"<ref>Извлечение из истории Дагестана, составленное Мухаммедом Рафи «Сборник сведений о кавказских горцах». Т. 5. С. 27.</ref> Цукунсса виричушиву ккаккан дуварчагу лакрал вирттаврал ми шанмагу аьралуннал Гъази-Гъумучи лавсуну, цанма данди бивккмигу ливтӀуссар 1033 аьраличу личӀаннин, чӀярусса чапхуннугу дурссар<ref>Каяев А. Материалы по истории лаков.</ref>. XӀV аьсрулул дайдихьулийгу Гъази-Гъумучиял шамхалнан данди бувккссар Къайтагъуллал уцмий Саратан Амир-Хамзал арс ва Хунзахиял нуцал Амир-Султан. Мангъулнащал маслихӀатгу бувну 1319 шинал интту ми шанма цачӀун хьусса аьраллу хявххссар Гъази_Гъумукун. Гъази-Гъумучи щаллусса зуруй данди бавцӀуссар цала душманнан, амма душмантурал гужру ххи хьуссар, 70 жагьилсса виричу бувххуну БурхӀай къалалувунгу хъа бувссар цалла жанну дулун амма душмантуран мютӀий къахьун. Гъази-Гъумучи кӀилчингу гъагъан бувссар ми шанмагу аьралуннал. XӀV аьсрулул ахирданий Дагъусттан хьуссар Тахтамишлул ва Тамерланнул аьралуннал дяъвирдал майдан. 1395 шинай Тахтамиш бакӀчисса Мусил ордалул аьралуннил ва Тамерланнул аьралуннил дянив Терек неххачӀа хьусса дяъвилуву Тамерланнул аьрал ххув хьуссар. Му чӀумал Гъази-Гъумучиял шамхаллугъгу Дагъусттангу буххлай диркӀссар Мусил ордалувун. Мунин бувну Тамерланнул 1396 шинай цанма данди бувкксса Дагъусттаннал билаятран ссапар бавхӀуссар, даргиял Усиша тӀисса шяравалличӀан ивсса чӀумал му шяраваллин хявххуссар. Му чӀумал Гъази-Гъумучиял аьдат диркӀуну дур гьарца зуруй бусурман диндалул ххуллий дяъвирду байсса, амма цала къабусурмансса чӀаххувран бусурмантал хявххукун, шамхал 3000 аскар аьралунналгу бувцуну чӀаххуврахлу талан увкӀуну ур, Амма Гъази-Гъумучиял аьрал Тамерланнул аьралуннар бух хьуну бур, шамхалгу ивкӀуну, аьралгу лиян бувну бур. XV-XVӀ аьсрурдай Гъази-Гъумучиял шамхаллугъ хъинну гуж хьуну дур, мунияту Гъази-Гъумучиял шамхалнайн щалагу Дагъусттаннал "вали". "падишах" куну учайсса бивкӀссар. XV аьсрулий шамхалнал дахӀаву диркӀуну дур укунсса халкьунащал: Агъул, Курал, Ахты, Рутул, ЦӀахъюр, Аьндархъи, Аьнди, Гидатль, Гоцатль, Чамалал, Тиндал, Карах, Кусрахи, ЦӀудахар, Губден, Ахъуши, Оьргъ (Кубачи), Тарки, Буйнак, Эндирей, Тюмень и Мичихич, Шаки. XVӀ аьсрулий Гъази-Гъумучиял шамхалтурал бахӀайсса бивкӀссар Гуржиянавун ва Чаргаснавун сапар давла буван. Шамхалтурал бяст-ччал бивкӀуну бур Ширваннал шагьнащал ва Гуржиял Леван тӀисса паччахӀнащал ухссавнил Азербайджан цала кӀунттихьхьун ласу. Ми шиннардий Гъази-Гъумучиял шамхалтурал дусшиву диркӀуну дур Ираннал шагьнащал, мунал ташу бувну бивкӀуну бур шамхалнал душнищал. Мукунма ташурдайну мачча шайсса бивкӀун бур шамхалтал Гуржиял паччахӀнащал, Крымнал хантуращал, Кабардиннал князтуращал. XVӀ аьсрулия байбивхьуну шамхалтал кӀинттул бизайсса бивкӀуну бур аривсса Тарки, Буйнак (Уллубийаул), Эндерей тӀисса шяраваллавун. '''Гъази-Гъумучиял ханлугъ'''<ref name=":1" /> сакин хьуну дур 1700 шинай. Гиву яхъанай бивкӀссар лак, [[агъул]], курал, рутул, ва мукунма цаппара [[ярусса]] ва [[дарги]]. Ханлугъ 1820-ку шинай [[Аьрасат]]навун дурхссар. Лак яхъанахъисса аьрщи 1935 шинаву дарчӀуссар Лакрал ва Ккуллал районнайх. == Лакрал щархъурду == * '''[[Лакрал кӀану]]''': [[Гази-Гъумучи]] (Кази-Кумух), [[Кьуби]], [[ЧӀари]], [[Ккуркли]], [[Куми]], [[КӀунди]], [[Унчукатль|ГьунчӀукьатlль]], [[Хъуна]], [[Хьури]], [[Кьубра]], [[Ури]], [[Шовкра|ШовкӀра]], [[Щара]], [[Хурхи|Хъурхъи]], [[КӀулушацӀ]], [[ЧӀуртащи]], [[Ххюлисма]], [[Бурши]], Мукьар, Шахьува, Караша, ЧукӀна, Читтур, КӀамахъал, Виратти, Лахъир, Хуна, Иниша, Шуни, Къурла, ТтурцӀи, Палисма, Арцалу, Арусси, Гьуйми, Гьущи, БахӀикӀла, Лугувалу, Убур, Камаша, Кьукни, Хути, ХьурукӀра, Кундах, ГьовкӀра, Ттулизма. * '''[[Ккуллал кӀану]]''': [[Къяни]], [[Вихьли|Вихьул]], [[Ккули|Ккул]], [[Хъювхъи]], [[ЦӀийши|ЦӀуйши]], [[Ваччи]], [[Кая|ЧӀяйми]], [[СумбатӀул]], [[ЦӀовкра|ЦӀувкӀул]]-1, [[ЦӀущар]], [[ЦӀовкра|ЦӀувкӀул]]-2, [[Хъусращи]], Хъюйми, Ссухъиящи. * '''[[ЦIуссалакрал кIану|ЦӀуссалакрал кӀану]]''': [[ТӀюхчар]], [[Гьамиящи|ХӀамиящи]], [[ЦӀусса ЧӀурттащи]], [[ДучӀи]], [[Аьхъар]], [[ЦӀусса Ккул]], [[Новолакское]], [[Чапаево]], [[Шушия]]. * '''Ахъушиял кӀану''': Бартхъар, Уручул, ЦӀалакъян, Хъюл (Кули). * '''Рутуллал кӀану''': [[Дюкъул (Аракул)]], Ялу-ЧӀатӀлухи (Верхный Катрух). * '''ЧӀарадиял кӀану''': Щал (Щалиб). * '''Дахадаевуллал кӀану''': Шадни. == Лакку маз == [[Лакку маз]] буххлаххиссар нахнал ва дагъусттаннал мазурдил ккуранданувун, бачӀлайгу буссар 9 лугъатрайх: гъумучиял (Гъумучиял шяравалу ва лагмасса шяраваллу), вицӀхъиял (ГьунчӀукьатӀ, Ккурккул, ЧукӀна, Кума, БахӀикӀул, Кьуба, КӀунди, ЧӀар, Аьхъар, Караша, Шахьува, Къурла, КӀамаша ва цаймигу), вихьуллал (Вихьуллал шяравалу ва муницӀа кьилвалул ва баргъбуккаваллил чулийсса щархъи), ваччи-ккуллал (Ваччи, Ккул), бархъаллал (Ахъушиял райондалийсса Бархъарав, ЦӀалакъяннал ва Хъюллал шяраваллаву), чӀяйннал (ЧӀяйми, ЦӀувкӀул-2-мур, Хъюйми), уриннал (Ури, Мукьар, КӀамахъал, Палисма), шадуннал Дахадаевуллал райндалийсса<ref name=":7">Г. Б. Муркелинский. Лакский язык // Языки народов СССР: в 5-ти томах. Иберийско-кавказские языки. — <abbr>М.</abbr>: [[:ru:Наука_(издательство)|Наука]], 1967. — Т. 4. — С. 503.</ref> ва яла кугьнасса дюкъуллал лугъат (ш. Дюкъул Рутуллал район<ref name=":7" />). XV аьсрулуя дайдирхьуну чичру диркӀуну дур аьрабнал хатӀлий, 1928 шиная латиннал хӀарпрузаннай, 1934 шиная шиннай кириллица гьанусса<ref>Л. И. Жирков. Лакский язык. — М., 1955.</ref>. Гьартану ппив хьуну бур оьрус мазгу. Яла ччясса лакку мазрайсса чичру хьуна дакьлай дур XVӀӀӀ—XӀX аьсрулул дайдихьулий И. А. Гюльденштедтлул, ва Ю. Клапротлул чичрудаву<ref>[https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FjpJDQWtjx6DvN25j9FPKJy2%2BUklEdrRGPBOEyMqwIYwZwNLaDtjH%2F1KOzvLk3BpQq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=Yazyki_narodov_SSSR_4_Iber_kavkaz_yazyki_1967.pdf&nosw=1 Г. Б. Муркелинский. Лакский язык // Языки народов СССР: в 5-ти томах. Иберийско-кавказские языки. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1967. — Т. 4. — С. 488.]</ref>. == Элму == Лакку кӀану ва мунил хъуншагьру Гъази-Гумучи нукӀу заманная шинмай хӀисав хъанахъиссая ца агьамсса элмулул, диндалул ва рувхӀанийсса Къапкъазнал марказ, шиккун бучӀайссия XӀӀӀ аьсрулия байбивхьуну Баргъбуккавал чулуха мусапиртал ва аьлимтал. Мукунминнаясса ца ивкӀуну ур аьрабнал аьлимчув ва факьих АхӀмад Ал-Ямани, Каир шагьрулийсса университет Ал-Азгьардануву дарс дихьлай ивкӀсса. Му увкӀуну ур Гъази-Гъумукун XV аьсрулий, дарс дихьлан ивкӀуну ур Гъази-Гъумучиял мяъгьадрал даражалийсса мадрасалуву, муначӀа ккалай бивкӀун бур щала Дагъусттаннаясса оьрчӀру<ref>А. Алишаев. Ахмад аль Йамани.</ref>. Гъази-Гъумук личӀи-личӀисса шиннардий яхъанай бивкӀссар машгьурсса аьлимтал: # МухӀаммад Убри — алимчув-фалсафа аькьлукар XVӀӀӀ аь. # Шейх Жамалутин Ал-Гъази-Гъумуки — рувхӀанийсса илданул ишчи, аьлимчув, Накьшибандрал тарикьатрал шейх, Имам Шамиллул муаьллим XӀX аь<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/gumanisticheskaya-i-mirotvorcheskaya-deyatelnost-sheyha-dzhamaluddina-iz-gazi-kumuha/viewer С. А. Мусаев. Гуманистическая и миротворческая деятельность шейха Джамалуддина из Гази-Кумуха.]</ref>. # АьбдурахӀман Ал-Гъази-Гъумуки — аьлимчув, уртакь, Имам Шамиллул оьрмулия чичу ва куяв XӀX аь<ref>[https://drevlit.ru/docs/kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Gazikumuchi_III/text1.php?ysclid=lj46tbz8mo944019132 Абдурахман из Газикумуха. Книга воспоминаний.]</ref>. # Гузунхъал ХӀасан — аьлимчув-аьрабиан XӀX—XX аь. # Сайфулла-Кьади Башлархъал — аьрасатнал ва дагъусттаннал рувхӀанийсса илданул ишчи, муфтий, Накьшибандрал, Щазалиял ва Кьадириял суфийтурал шейх ХХ аь<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/sayfulla-kadi-bashlarov-dagestanskiy-obschestvenno-politicheskiy-i-religioznyy-deyatel/viewer Г. М. Курбанова. Сайфулла-Кади Башларов - дагестанский общественно-политический и религиозный деятель.]</ref>. # Аьли Къаяхъал (Замир Аьли) — аьлимчув-аьрабиан, ХХ аь<ref>А. Р. Наврузов. Али Каяев - последний энциклопедист Дагестана. - Махачкала, 2007. - С. 162-182.</ref>. == Ттизаманнай машгьурсса лак-аьлимтал == # [https://web.archive.org/web/20230624140513/http://www.moidagestan.ru/famous/amaev_amir_dzhabrailovich?ysclid=lja1fd376i904096774 Амаев Амир Джабраиллул арс] (1921—2015) — атомрал аьлимчув, Лениннул цӀанийсса премиялун лайкь хьусса ва дунияллий машгьурсса атомрал аьлимчув И. В. Курчатовлул ученик ва уртакь. # Дандамаев Мухаммад Аьбдулкьадирдул арс (1928—2021)<ref>А. Р. Шихсаидов. Мухаммед Дандамаев [востоковед] // Возрождение. – 2001. – № 7. – С. 85–86 (Наука).</ref> — тарихрал аьлимчув, Ираннал ва Месопотамиянал тарихрал усттар, член-корреспондент АьАЭ. # [https://www.archaeolog.ru/ru/about/istoriya-v-licah/munchaev-rauf-magomedovich Мунчаев Рауф МухӀаммадлул арс] (1928—2017) — археолог, член-корреспондент АьАЭ, нукӀузаманнул Къапкъазуллал ва Гъанмур Баргъбуккаваллил тарихрал усттар. # Чалавиев ХӀажи-Апанни Аьбдул-ХӀамидлул арс<ref>З. З. Ильясов. Энциклопедия дагестанской жизни. – Махачкала: Республиканская газетно-журнальная типография, 2010. – 696 с.</ref> (1925—1988), увссар Гъумучиял шяраву Лакрал райондалий, бувккуссар Москавуллал лаваймур техникалул Бауманнул цӀанийсса училища, СССР-данул ПаччахӀлугърал бахшишрайн лайкь хьусса, СССР-данул лайкь хьусса изобретатель. # Булаева Казима Багъдадлул душ — дунияллих цӀа ларгсса генетик, биологиялул элмурдал доктор, Н. И. Вавиловлул цӀанийсса генетикалул Институтрал АьАЭ инсан вардиш шаврил генетикалул ккуранданул бакӀчи. == Совет Союзрал вирттал == ;Космос * [[Манаров Муса Хираманнул арс]] (1951 ш. ув.). ; Хъунмасса Ватандалул цӀанийсса дяъвилул * [[:ru:Амет-Хан,_Султан|Амет-Хан Султан]] (1921—1971) — кӀийла Виричув Совет Союзрал, летчик-истребитель, летчик-ипытатель. * [[:ru:Макаев,_Цахай_Макашарипович|Макаев ЦӀаххай Макашариплул арс]] (1917—1972) ЧӀяйннал (Кая) шяравасса * Буганов ХӀажи ХӀусманнул арс (1918—1987) Ханардал шяравасса * [[:ru:Буганов,_Гаджи_Османович|Сулейманов Ризван Баширдул арс]] (1921—2000) КӀулушацӀраясса * [[:ru:Сулейманов,_Яков_Магомед-Алиевич|Сулейманов Яков МухӀаммад-Аьлил арс]] (1921—2014) Гъумучасса * Кузнецов ( Устаров) Рамазан МахӀаммадлул арс (1917—1941) ЧӀяйннал шяравасса === Европанал билаятирттал вирттал === * [https://web.archive.org/web/20230624140511/http://www.moidagestan.ru/blogs/36603/15585?ysclid=lja2e58ocw181451837 ХӀасан Камалов], увссар 1920 шинай Читтурдал шяраву Лакрал райондалий, Италиянал миллатиял Виричув. * [https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B2_%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%85_%D0%92%D0%9E%D0%92.pdf Кушаев ХӀусайн Имраннул арс] (1908—1969) Ххюлусуннал шяравасса Лакрал райондалия — Франциянал миллатиял Виричув. * [https://aslan-be-k07.livejournal.com/8881.html?ysclid=ljbij5x41w164731960 Акаев Сунгур Аьли-ХӀажил арс] Лахъирдал шяравасса Лакрал райондалия — Польшанал миллатиял Виричув. * [https://dagpravda.ru/obshestvo/nagrada-ot-korolya-danii/?ysclid=lja2k3mt9z241600274 Баширов Шамсудин Баширдул арс] Чурттащиял шяравасса Лакрал райондалия — Даниянал миллатиял Виричув. === Аьрасатнал Федерациялул Вирттал === * [[:ru:Гаджиев,_Гапал_Шамильевич|Гажиев Гапал Шамиллул арс]] (1976—2010) ЧукӀуннал шяравасса * [[:ru:Гаджимагомедов,_Нурмагомед_Энгельсович|Гаджимагомедов НурмухӀаммад Энгельслул арс]] (1996—2022) Къяннал шяравасса * [[:ru:Исаев,_Мутей_Закиринович|Исаев Мутей Закирдул арс]] (1964—1999) ЦӀуссалакрал шяравасса * [[:ru:Мурачуев,_Халид_Рашидович|Мурачуев Халид Рашидлул арс]] (1972—1999) Ккуллал шяравасса * Худайнатов Фархад Чариннул арс (1985—2023) ЦӀийшиял шяравасса == Дин == Лак суннитталли шафиирал мазгьабрал<ref>[https://www.isras.ru/files/File/Publication/Monografii/Glava_6_1.pdf П. И. Пучков. РАЗДЕЛ II. РОССИЙСКИЙ ОПЫТ. СОВРЕМЕННЫЕ РЕАЛИИ]</ref>. Гъумучиял джума-мизит бивхьуссар 777—778 шиннардий<ref>[https://docs.yandex.ru/docs/view?tm=1687702861&tld=ru&name=Lavrov_Etnografiya_Kavkaza.pdf&text=Л._И._Лавров._Этнография_Кавказа._Ленинград,_1982,_с._101.&url=http://apsnyteka.org/file/Lavrov_Etnografiya_Kavkaza.pdf&lr=28&mime=pdf&l10n=ru&sign=d7d9b738cfea922b4df508b93b4fd164&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm=1687702861&tld=ru&name=Lavrov_Etnografiya_Kavkaza.pdf&text=Л._И._Лавров._Этнография_Кавказа._Ленинград,_1982,_с._101. Л. И. Лавров. Этнография Кавказа. Ленинград, 1982. с. 101.]</ref>. Тарихчи А. В. Комаровлул 1869 шинай чивчуну бур: «Лак ва цинявппа Гъази-Гъумук ялапар хъанахъисса агьалинал цалчин мусулман дин кьамул дурссар. … Абу-Муслим цува увкӀссия Гъумукун, бивхьуссия микку мизит 777-ку шинай, мукунсса чичру дур му мизитрай»<ref name=":4" />. Гъумучиял шамхалтурал мусулманнал цӀарду кӀицӀ дурну дур XӀӀӀ аьсрулул ахирданий<ref>[https://docs.yandex.ru/docs/view?tm=1687703047&tld=ru&lang=ru&name=001feef9c3e30854dee34429feb925c5.pdf&text=Институт_этнографии_имени_Н._Н._Миклухо-Маклая._Народы_Кавказа,._—_Изд-во_Академии_наук_СССР,_1960._—_Т._1._—_С._500.&url=http://www.elbrusoid.org/upload/iblock/001/001feef9c3e30854dee34429feb925c5.pdf&lr=28&mime=pdf&l10n=ru&sign=47b72206511b14cacd6340131248f210&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm=1687703047&tld=ru&lang=ru&name=001feef9c3e30854dee34429feb925c5.pdf&text=Институт_этнографии_имени_Н._Н._Миклухо-Маклая._Народы_Кавказа,._—_Изд-во_Академии_наук_СССР,_1960._—_Т._1._—_С._500.&url=http://www.elbrusoid.org/upload/iblock/001/001feef9c3e30854dee34429feb925c5.pdf&lr=28&mime=pdf&l10n=ru&sign=47b72206511b14cacd6340131248f210&keyno=0&nosw=1 Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. Народы Кавказа. — Изд-во Академии наук СССР, 1960. — Т. 1. — С. 500.]</ref>. XӀV аьсрулий Гъумучи хьуну бур гъазитурал хъуншагьру ва мунин Гъази-Гъумук дирзуну дур. В. В. Бартольдлул чивчуну бур: «Гъази-Гъумучи мусулманни ва миннаву хьхьичӀунми исламрал аскар бур чӀаххуврайсса путпараснал халкьуннан къарши бувккусса, миннал бакӀчитурайн „шаухал“ учай»<ref>[[:ru:Бартольд,_Василий_Владимирович|В.В. Бартольд]]. [https://www.academia.edu/38068680/Бартольд_В_В_Сочинения_Т_III_Работы_по_исторической_географии_М_1965 Сочинения. — Наука, 1965. — Т. 3. — С. 411.]</ref>. == Адабият == Дянивми аьсрурдал заманнай ва оьруснал чапхуннал ва бигьавурттал заманнай лакрал адабиятраву агьаммур кӀану бугьлай бивкӀссар диндалуцӀун бавкьусса назмурдал<ref>[http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le6/le6-0381.htm ЛАКСКАЯ ЛИТЕРАТУРА] <small>(рус.)</small>, Литературная энциклопедия.</ref>. Ялагу хъунмасса к1ану бугьлай бур лакрал магьирлугъраву, тарихраву ва адабиятраву буттахъая жунма ливч1сса лахъи балайрду, миннувасса цаппара: "Парт1у Пат1има", "Бурх1ай Изажа", "Гьухъаллал Къайдар", "Хан Муртазали", "Ккуллал Чамсу", "Брхъаллал Давди". Ми лахъи балайрдаву буслай бур жула миллаиял бак1райн бувк1мунния, зах1матшивурттая, тархъаншиврул ххуллийсса ххувшавурттая, ми хъанай бур жулва тарихрал гьайкаллу. Чичу ва революционер Саид Габиевлул 1912 шинай итабавкьуссар «Дагъусттаннал ххяххабаргъ» тӀисса цалчинмур лакрал кказит. Гьарун Саидовлул 1914 шинай чивчуссия «Къалайчитал» тӀисса драма<ref>[http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke6/ke6-6051.htm Г. С. Саидов]. <small>(рус.)</small>, Литературная энциклопедия.</ref>. АбутӀалиб Гъапуровлул чивчуссия шеърирду цӀусса жанрданий прозалий<ref>[[:ru:Гафуров,_Абуталиб_Гафурович|А. Г. Гафуров.]] БСЭ. </ref>. Къапихъал Апаннил оьрус мазрай чивчумур дагъусттаннал классика хъанай бур<ref>[[iarchive:bse2_19/bse2_01/|БОЛЬШАЯ СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ, 1949 г.]]</ref><ref>Н. Капиева. Жизнь, прожитая набело.</ref>. Машгьурну бур лакраву шаэртал: [https://www.baku.ru/enc-show.php?cmm_id=276&id=94598&c=1752 АхӀмад Каради Заку-Заде], [[:ru:Чаринов,_Муэддин|МухӀуттин Чаринов]], [[:ru:Юсупов,_Нуратдин_Абакарович|Нураттин Юсупов]], [[:ru:Курбаналиев,_Ибрагимхалил_Курбаналиевич|Ибрагьимхалил Кьурбанаьлиев]], [[:ru:Хаппалаев,_Юсуп_Рамазанович|Юсуп Хаппалаев]], [[:ru:Аминов,_Магомед-Загид_Амиршейхович|МахӀаммад-Загьид Аминов]] ва цаймигу. == Антропология == Лакрал сипат кавказнал жинс дур. Профессор А. Г. Гаджиевлул чивчуну бур: «1961 шинай жу дурсса хъирив лаявурттайн бувну кьамул дуван бювхъуссар мяйжан бан кавказнал зумунусса халкь Дагъусттаннай яхъанахъисса аьрщи. Му давриву кавказуллал жинс цачӀун дувну дур баргълагаваллил вариантравун. Миву бур аьнди, цӀунтӀи, ярусса, лак ва дарги»<ref>А. Г. Гаджиев. Происхождение народов Дагестана по данным антропологии. Махачкала, 1965. с. 94.</ref><ref>Гаджиев А. Г. Антропология Лакского народа. [Рук. центра этно-экономики Ин-та соц.-экон. проблем народонаселения РАН, д-р истор. наук, проф.] // Возрождение. — 2001. — № 7. — С. 34-38.</ref>. == Театр == Дагъусттаннай зий бур Лакрал паччахӀлугърал музыкалул ва драмалул театр Апанни Къапиевлул цӀанийсса, мунин дайдихьу дувну дур лакрал жагьилтурал Гъумук 1914 шинай тӀивтӀусса кружокрал<ref>[https://www.kino-teatr.ru/teatr/419/ Лакский музыкально-драматический театр] {{icon-rus}}, kino-teatr.ru.</ref>. == Лакрал цӀарду == : '''[[Лакрал цӀарду]]''' * '''Арамтурал цӀарду''': Аьвдуллагь, Аьбдулазиз, Абдулгъапур, Аьбдулкьадир, Аьбдулмажид, Аьбдулмуъмин, Аьбдулманап, АьбдурахӀман, Аьбид, Аьли, Абумуслим, АбутӀалиб, Адам, Акбар, Аьли, Амин, Амир, Ансар, Апанни, Аьрип, Асадуллагь, АьхӀмад, Аюб, Бадруддин, Байрам, Басир, Башир, Билал, Бутта, Вали, ВахӀид, Гъази, ХӀасан, Гъани, Гъапур, Дибир, Давран, Давуд, Даниял, Джабраил, Джалал, Джамал, Закир, Заман, Замир, Ибадуллагь, Ибрагьим, Идрис, Иззат, Иса, Исмаил, Къяча, Кьурбан, Кьасим, Кьудрат, Лукьман, Маджид, Макьсуд, Малик, Мансур, Магьди, Муслим, МахӀмуд, Мурад, Муртазали, Муса, Мустапа, Мухтар, Нажмуддин, Надир, Назир, Насир, Насруллах, Неъматуллах, Нияз, Нур, Нураддин, Нуруллагь, НухӀ, Рашид, Ризван, Рустам, Сунгур, Сабир, Садикь, Садрудин, Садуллах, Сейфуддин, СалихӀ, Сиражудин, Сулейман, Султан, Сутай, ТӀагьир, Увайс, ХӀусман, ПаттахӀ, ХӀабибулла, Хайруллагь, Халикь, Халил, ХӀасан, ХъицӀи, ЦӀаххуй, Чарин, Чупан, Шайхали, Шамсуддин, Шамиль, Шарапутдин, Шарип, Шапи, Шагьид, Шахимардан, ШахӀван, Шахназар, Ширин, Шихабуддин, Шихамир, Эльдар, Юнус, Юсуф, Яхья, Якьуп. *'''Хъаннил цӀарду''': Аьжа, Аймисай, Асият, Аьзиза, Айзанат, Аминат, Аьйшат, Аьбидат, Анисат, Аьтикат, Бава, Банавша, Басират, Баху, Бика, Гулизар, Гугьарша, Гюльнара, Гюльсара, Жамила, Жарият, Заза, Зайнаб, Залиха, Замира, Зулейха, Зунзул, Изажа, Истара, Калимат, Качар, Къиза, КьурбанпатӀимат, Лайли, ЛачӀа, Мадинат, Маизат, Майсарат, Маликат, Маржанат, Марзият, Мариян, Мисай, Муъминат, Написат, Нажават, Насият, Нину, Нурият, ПатӀимат, Пахай, Рабият, Разият, Раисат, РайхӀанат, РахӀима, Рукьижат, Сакинат, Самира, Сара, СалихӀат, София, Тамари, ТӀагьират, ТӀутӀи, Уди, Удрида, Узлипат, Умамат, Умму, Уммукусум, Хадижат, Халисат, Халун, ХӀабибат, Шарипат, Шахсанам, Щаза. == Лакрал дукрарду == :'''[[Лакрал дукрарду|Дай ини]]''' {| | * Ккурч * Ххункӏ * Гьавккури * Буркив (чутту) * КъячӀив | * Пулав * Бакъухъ * Аьрччап * АьрайхункӀ * Дукьра хӀан | * Мачча * ХӀалахӀу * КӀакӀалду * Нагьлий ини * Щивщу | * Щай (щей) ини * Вивра (турт) * КьурчӀи накь * КӀарттул ччатӀ | * Нис ва ччатӀ * КӀюла ччатӀ * НатӀухӀ * [[Хьхьахьхьари]] * ХӀалтӀама |} == БувчӀин баву == {{БувчӀин баву}} == Ссылкарду == * [https://web.archive.org/web/20081104040528/http://www.narodru.ru/peoples1237.html www.narodru.ru: Лакрал] * [http://www.dagens.narod.ru/ Лакрал дуниял] * [https://web.archive.org/web/20150729232539/http://k1urh.ru/dokuwiki/doku.php Lakku KӀurhru Labs] * [https://web.archive.org/web/20080309074757/http://dhis.dgu.ru/lak.htm dhӀs.dgu.ru] * [https://lakskysite.ru/?ysclid=lj462pb4ol463560602 lakskysӀte.ru] {{Кьатӏаллил ссылкарду}} [[Категория:Дагъустан| ]] [[Категория:Халкьру]] cf09sg9ihf51e0dovqscf6xikztr3iw Шаблон:Potd/2026-07-17 10 18798 55491 2026-07-16T19:23:03Z Frhdkazan 4445 Новая страница: «Haltern am See, Westruper Heide -- 2025 -- 8721.jpg» 55491 wikitext text/x-wiki Haltern am See, Westruper Heide -- 2025 -- 8721.jpg ntq1bfhhaoovs0jlrnjorgnbwv4zuuv