Wikipedia lbwiki https://lb.wikipedia.org/wiki/Haapts%C3%A4it MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Spezial Diskussioun Benotzer Benotzer Diskussioun Wikipedia Wikipedia Diskussioun Fichier Fichier Diskussioun MediaWiki MediaWiki Diskussioun Schabloun Schabloun Diskussioun Hëllef Hëllef Diskussioun Kategorie Kategorie Diskussioun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussioun Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 1803 2711607 2656499 2026-10-10T21:56:43Z Robby 393 /* Gestuerwen */ [[:Huguette Heldenstein]] 2711607 wikitext text/x-wiki {{Mountkalenner}} Den '''2. [[Mee]]''' ass den 122. Dag vum Joer (123. am [[Schaltjoer]]) am [[Gregorianesche Kalenner]]. == Evenementer == * [[1389]]: Hochzäit vum [[Sophie vu Bayern]] mam Kinnek vu [[Béimen]], dem [[Wenzel II. vu Lëtzebuerg]]. * [[1668]]: [[Traité vun Oochen (1668)|Traité vun Oochen]], Enn vum [[Devolutiounskrich]]. * [[1789]]: [[Frankräich]]: Déi 1200 Vertrieder vun de [[Generalstänn (Frankräich)|Generalstänn]] ginn dem [[Louis XVI. vu Frankräich|Louis XVI.]] virgestallt. * [[1989]]: [[Ungarn]] fänkt un, d'Grenzbefestegungen no Westen hin ofzerappen. * [[1997]]: [[England]]: Den [[Tony Blair]] gëtt Premierminister vu [[Vereenegt Kinnekräich|Groussbritannien]]. ===Lëtzebuerg=== * [[1948]]: D'[[Eisebunnsstreck Dikrech-Veianen]] gëtt zougemaach. ==Sport== * [[1948]]: Déi [[lëtzebuergesch Foussballnationalekipp]] verléiert an der [[Lëtzebuerg (Stad)|Stad Lëtzebuerg]] 2:7 géint Éisträich. D'Goler fir d'Lëtzebuerger hunn de [[Jim Kremer]] an [[Nicolas Kettel]] geschoss.<ref>[http://eu-football.info/_match.php?id=115 D'Detailer vum Foussballlännermatch Lëtzebuerg-Éisträich den 2. Mee 1948 op der Websäit vun European Football]</ref> == Gebuer == <gallery> Fichier:Catherine II of Russia.jpg|Katharina II. Fichier:Novalis.jpg|Novalis Fichier:Gottfried Benn by Tobias Falberg 26-11-05.JPG|Gottfried Benn Fichier:Édouard Balladur and Raymond Barre (cropped).jpg|Édouard Balladur Fichier:David Beckham Nov 11 2007.jpg|David Beckham </gallery> * [[1729]]: [[Katharina II. (Russland)]], (''déi Grouss''), russesch Keeserin. * [[1772]]: [[Novalis]], däitschen Dichter a Philosoph. * [[1780]]: [[Jean-Pierre Maeysz]], lëtzebuergesche Geeschtlechen. * [[1801]]: [[Nicolas Hippert (Nottär)|Nicolas Hippert]], lëtzebuergesche Politiker an Nottär. * [[1817]]: [[Christian Kauder]]: lëtzebuergesche Missionnaire. * [[1857]]: [[Robert Tudor]], lëtzebuergesche Politiker. * [[1892]]: [[Jacques Thiel]], lëtzebuergeschen Dominikanerpater an Historiker. * [[1886]]: [[Gottfried Benn]], däitschen Dokter an Dichter. * [[1897]]: [[Charles Quaino]], lëtzebuergeschen Turner an Olympionik. * [[1902]]: [[Werner Finck]], däitsche Kabarettist, Schauspiller a Schrëftsteller. * [[1906]]: [[Henri Koch-Kent]], lëtzebuergesche Journalist an Auteur. * [[1907]]: [[René Franck]], lëtzebuergeschen Affekot a Banquier. * [[1921]]: [[Satyajit Ray]], indesche [[Filmregisseur]]. * 1921: [[Pierre Schaul]], lëtzebuergesche Refractaire a Resistenzler. * [[1922]]: [[Serge Reggiani]], franséische Schauspiller a Chansonnier. * [[1926]]: [[André Prost]], lëtzebuergesche Jurist a Politiker. * [[1928]]: [[Guillaume Peiffer]], lëtzebuergesche Foussballspiller. * [[1929]]: [[Édouard Balladur]], franséische Politiker a Premierminister. * [[1932]]: [[Ernest Rassel]], lëtzebuergesche Lokalpolitiker. * [[1933]]: [[Joseph Kinsch]], lëtzebuergeschen Industriellen. * [[1935]]: [[Faisal II.]], Kinnek vum Irak 1939-1958. * [[1960]]: [[Gjorge Ivanov]], mazedonesche Politikwëssenschaftler a Staatspresident. * [[1962]]: [[Jimmy Martin (1962)|Jimmy Martin]], lëtzebuergesche Museker, Lidderschreiwer a Produzent. * [[1975]]: [[David Beckham]], englesche Foussballspiller. * [[1986]]: [[Michele Orban]], lëtzebuergesch Basketballspillerin. == Gestuerwen == * [[1519]]: [[Leonardo da Vinci]], italieenesche Kënschtler an Universalgeléierten. * [[1727]]: [[Paul Aler]], däitsche Jesuitt, Philolog an Dichter. * [[1852]]: [[Joseph Heynen]], lëtzebuergesche Politiker. * [[1857]]: [[Alfred de Musset]], franséische Schrëftsteller. * [[1887]]: [[Bernhard Studer]], Schwäizer Geolog. * [[1925]]: [[Johann Palisa]], éisträicheschen Astronom. * [[1950]]: [[Arthur Diderrich]], lëtzebuergesche Jurist an Historiker. * [[1951]]: [[Edwin L. Marin]], US-amerikanesche Filmregisseur. * [[1956]]: [[Pol Michels]], lëtzebuergesche Jurist an Auteur. * [[1957]]: [[Joseph McCarthy]], US-amerikanesche Politiker a Senator, "Kommunistejeeër". * [[1969]]: [[Franz von Papen]], däitsche Politiker (Zentrumspartei) a Reichskanzler. * [[1972]]: [[Henri Diamant-Berger]], franséischen Dréibuchauteur, Filmregisseur a -produzent. * 1972: [[J. Edgar Hoover]], US-amerikanesche Regierungsbeamten; FBI-Direkter. * [[1973]]: [[François Cigrang]], lëtzebuergeschen Deputéierten. * [[1976]]: [[Jean Muller (Resistenzler)|Jean Muller]], lëtzebuergesche Resistenzler. * [[1979]]: [[Giulio Natta]], italieenesche Cheemiker, [[Lëscht Nobelpräis Chimie|Nobelpräisdréier]] [[1963]] * [[1991]]: [[Joseph Noerden]], lëtzebuergesche Schauspiller an Dichter. * 1991: [[Robert Elter (Foussballspiller)|Robert Elter]], lëtzebuergesche Foussballspiller an Olympionik. * [[1995]]: [[Albert Bousser]], lëtzebuergeschen Eisebunner, Gewerkschaftler a Politiker. * [[1999]]: [[Oliver Reed]], brittesche Schauspiller. * [[2005]]: [[Renée Faure]], franséisch Schauspillerin. * [[2009]]: [[Léopold Reichling]], lëtzebuergesche Biolog. * [[2011]]: [[Osama Bin Laden]], Grënner vum [[Al-Qaida]]-Terrornetzwierk. * [[2013]]: [[Norbert Thill]], lëtzebuergesche Musekserzéier, Fotograf, Organist an Auteur. * [[2014]]: [[John E. Dolibois]], lëtzebuergesch-US-amerikaneschen Diplomat. * [[2015]]: [[Ruth Rendell]], englesch Schrëftstellerin. * [[2017]]: [[A. R. Penck]], däitsche Moler. * [[2018]]: [[Elisabeth Pfluger]], schwäizeresch Schrëftstellerin. * [[2026]]: [[Huguette Heldenstein]], lëtzebuergesch Sculptrice. == Feierdeeg == == Um Spaweck == {{Commonscat|2 May|2. Mee}} {{Referenzen}} [[Kategorie:Dag am Mee| 02]] e5kakubkml1enr2g9lnenf1m5mv9s7p 0 6337 2711597 2704971 2026-10-10T15:48:46Z GilPe 14980 Update amgaang 2711597 wikitext text/x-wiki {{EnCours|GilPe}} {{Infobox Kanton Lëtzebuerg}} De '''{{PAGENAME}}''' ass ee vun den zwielef [[Lëtzebuerger Kantonen]]. == Geographie == De {{PAGENAME}} läit am Weste vum Land. === Nopeschkantonen === {{Nopeschgemengen |ville = Réiden | nord = [[Kanton Wolz|Wolz]] | nord-est = [[Kanton Dikrech|Dikrech]] | est = | sud-est = [[Kanton Miersch|Miersch]] | sud = [[Kanton Capellen]] | sud-ouest = | ouest = (''{{BEL}}'') | nord-ouest = }} === Gemengen am Kanton === Déi néng Gemengen am Kanton sinn: {| class="wikitable" |+'''Kanton Réiden''' ![[Lokal administrativ Unitéit|LAU]]-Code !Gemeng !Awunner !Awunner-Datum !Fläch !Fläch-Datum |- |LU0701 |{{Biekerech}} |align="right" | {{wikidata|property|Q813727|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q813727|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q813727|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q813727|P2046|P585}}}} |- |LU0702 |{{Préizerdaul}} |align="right" | {{wikidata|property|Q1134542|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q1134542|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q1134542|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q1134542|P2046|P585}}}} |- |LU0703 |{{Ell}} |align="right" | {{wikidata|property|Q145727|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q145727|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q145727|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q145727|P2046|P585}}}} |- |LU0704 |{{Rammerech}} |align="right" | {{wikidata|property|Q986396|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q986396|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q986396|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q986396|P2046|P585}}}} |- |LU0705 |{{Groussbus-Wal}} |align="right" | {{wikidata|property|Q687100|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q687100|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q687100|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q687100|P2046|P585}}}} |- |LU0706 |{{Réiden op der Atert}} |align="right" | {{wikidata|property|Q1017421|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q1017421|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q1017421|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q1017421|P2046|P585}}}} |- |LU0707 |{{Sëll}} |align="right" | {{wikidata|property|Q985333|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q985333|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q985333|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q985333|P2046|P585}}}} |- |LU0708 |{{Useldeng}} |align="right" | {{wikidata|property|Q985473|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q985473|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q985473|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q985473|P2046|P585}}}} |- |LU0709 |{{Viichten}} |align="right" | {{wikidata|property|Q116453518|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q116453518|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q116453518|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q116453518|P2046|P585}}}} |- | |Fläch vum Kanton | | | | |} ==Demographie== {{Awunnerdiagramm |ageklappt=op }}<br>{{Statec Awunner}}, {{small|automatesch vu Wikidata agebonnen.}} == Literatur == * "Kanton Réiden". [[nos cahiers]] 2011 3/4. Numéro spécial, 320 S. Dréckerei Saint-Paul. * Nehrenhausen, Jeannot, Syndicat intercommunal "De Réidener Kanton", 1991. 150 Joer Kanton Réiden : 1841-1991. == Kuckt och == * [[Lëtzebuerger Kantonen]] == Um Spaweck == {{Commonscat}} {{Autoritéitskontroll}} {{Navigatioun Lëtzebuerger Kantonen}} {{Navigatioun Gemengen am Kanton Réiden}} {{Navigatioun Nationalstroossen am Kanton Réiden}} {{Referenzen}} [[Kategorie:Kanton Réiden| ]] 7l7eeojfpaoprt2rohyr0jny6h59q12 2711599 2711597 2026-10-10T16:51:47Z GilPe 14980 2711599 wikitext text/x-wiki {{EnCours|GilPe}} {{Infobox Kanton Lëtzebuerg}} De '''{{PAGENAME}}''' ass ee vun den zwielef [[Lëtzebuerger Kantonen]]. == Geographie == De {{PAGENAME}} läit am Weste vum Land. === Nopeschkantonen === {{Nopeschgemengen |ville = Réiden | nord = [[Kanton Wolz|Wolz]] | nord-est = [[Kanton Dikrech|Dikrech]] | est = | sud-est = [[Kanton Miersch|Miersch]] | sud = [[Kanton Capellen]] | sud-ouest = | ouest = (''{{BEL}}'') | nord-ouest = }} === Gemengen am Kanton === Déi néng Gemengen am Kanton sinn: {| class="wikitable" |+'''Kanton Réiden''' ![[Lokal administrativ Unitéit|LAU]]-Code !Gemeng !Awunner !Awunner-Datum !Fläch !Fläch-Datum |- |LU0701 |{{Biekerech}} |align="right" | {{wikidata|property|Q813727|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q813727|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q813727|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q813727|P2046|P585}}}} |- |LU0702 |{{Préizerdaul}} |align="right" | {{wikidata|property|Q1134542|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q1134542|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q1134542|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q1134542|P2046|P585}}}} |- |LU0703 |{{Ell}} |align="right" | {{wikidata|property|Q145727|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q145727|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q145727|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q145727|P2046|P585}}}} |- |LU0704 |{{Rammerech}} |align="right" | {{wikidata|property|Q986396|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q986396|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q986396|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q986396|P2046|P585}}}} |- |LU0705 |{{Groussbus-Wal}} |align="right" | {{wikidata|property|Q687100|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q687100|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q687100|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q687100|P2046|P585}}}} |- |LU0706 |{{Réiden op der Atert}} |align="right" | {{wikidata|property|Q1017421|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q1017421|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q1017421|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q1017421|P2046|P585}}}} |- |LU0707 |{{Sëll}} |align="right" | {{wikidata|property|Q985333|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q985333|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q985333|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q985333|P2046|P585}}}} |- |LU0708 |{{Useldeng}} |align="right" | {{wikidata|property|Q985473|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q985473|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q985473|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q985473|P2046|P585}}}} |- |LU0709 |{{Viichten}} |align="right" | {{wikidata|property|Q116453518|P1082}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q116453518|P1082|P585}}}} |align="right" | {{wikidata|property|Q116453518|P2046}} |align="right" | {{Datum konvertéieren|Input-Format=Y-n-j|Output-Format=d.m.Y|Datum={{wikidata|qualifier|raw|Q116453518|P2046|P585}}}} |- | |Fläch vum Kanton | | | | |} == Geschicht == De geet op de fréiere Kanton Osper zeréck, deen am Kader vun der Reorganisatioun vun de Kantonen am Departement Forêts an der franséischer Zäit entstanen ass. 1841 gouf Réiden op der Atert amplaz vun Osper zum Kantonalhaaptuert bestëmmt. De {{PAGENAME}} geet op de fréiere [[Kanton Osper]] zeréck, deen den 22. Oktober 1796 bei der [[Lëtzebuerger Kantonen#Andeelung vun 1796|Reorganisatioun vun de Kantonen]] am [[Departement Forêts]] geschaf gouf. Bei der éischter Kantonsandeelung vum 31. August 1795 gouf et weeder e Kanton Osper nach Réiden<ref name=":google">{{Citation|URL=https://books.google.fr/books?id=SUhbAAAAQAAJ&dq=Auby%20Cugnon&hl=fr&pg=PA7#v=onepage&q&f=false|Titel=ARRÉTÉ du Comité de Salut Public de la Convention Nationale, portant une nouvelle division du Territoire de la Belgique, pays de Liège et autres pays adjacens du 14 Fructidor an III, mat den Detailer vun de Kantonen am Departement Forêts|Gekuckt=05.10.2026|Datum=31. August 1795|Wierk=Recueil des arrêtés des commissaires du gouvernement Français|Editeur=books.google.fr|Säiten=S. 38 – 45|Sprooch=fr}}</ref>. De Kanton Osper ass spéitstens 1800 dokumentéiert; d'Gebitt vum spéidere Kanton huet deemools haaptsächlech zu de [[Kanton Useldeng|Kantonen Useldeng]] a [[Kanton Rammerech|Rammerech]] gehéiert. <!--D'Internetsäit vun der [https://www.redange.lu/fr/vie-communale/histoire-de-redange Gemeng Réiden] seet: « Le nouveau canton d'Ospern résulta de la nouvelle subdivision de 1796 ». Eng Primärquell (den Arrêté vum 1er brumaire an V, 22. Oktober 1796, cf [https://ark.unamur.be/ark:/83449/006b6c7b20 Tandel]) hunn ech bis elo nach net fonnt.--> Nom Gesetz vum ''28 pluviôse an VIII'' (17. Februar 1800) huet de Kanton Osper zum véierten ''[[Arrondissement (Frankräich)|Arrondissement communal]]'' vum Departement Forêts gehéiert, deem säin Haaptuert [[Dikrech]] war.<ref name=":1800division">{{Citation|URL=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6534793j|Titel=Loi du 28 pluviôse an VIII concernant la division du territoire de la République et de l’administration|Gekuckt=02.10.2026|Auteur=France|Datum=17.02.1800|Wierk=Bulletin des lois de la République française|Editeur=gallica.bnf.fr|Sprooch=fr}}</ref> Mam Arrêté vum ''15 ventôse an X'' (6. Mäerz 1802) gouf de Kanton Osper nei ofgegrenzt; e war ee vun de fënnef Kantone vum [[Arrondissement Dikrech]]. Zu him hunn deemools d'Gemengen [[Gemeng Ueschdref|Ueschdref]], [[Gemeng Biekerech|Biekerech]], [[Gemeng Préizerdaul|Biebereg]], [[Gemeng Bëschdref|Bëschdref]], [[Gemeng Kaalmes|Kaalmes]], [[Gemeng Kolpech|Kolpech]], [[Gemeng Dellen|Dellen]], [[Gemeng Ell|Ell]], [[Gemeng Ielwen|Ielwen]], [[Gemeng Iewerleng|Iewerleng]], [[Gemeng Folscht|Folscht]], [[Gemeng Groussbus|Groussbus]], [[Gemeng Holz|Holz]], [[Gemeng Osper|Osper]], [[Gemeng Rammerech|Rammerech]], [[Gemeng Réiden op der Atert|Réiden]], [[Gemeng Randschelt|Randschelt]], [[Gemeng Sëll|Sëll]], [[Gemeng Useldeng|Useldeng]], [[Gemeng Viichten|Viichten]] a [[Gemeng Wal|Wal]] gehéiert.<ref name=":1802justices">{{Citation|URL=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6515730s|Titel=Arrêté du 15 ventôse an X (6 mars 1802) portant réduction des justices de paix du département des Forêts|Gekuckt=02.10.2026|Auteur=France|Datum=06.03.1802|Wierk=Bulletin des lois de la République française|Editeur=gallica.bnf.fr|Sprooch=fr}}</ref> D'territorial Neiuerdnung vun 1814 an 1815 huet d'Grenze vum Kanton net direkt verännert. Och no der Oftrennung vum westlechen Deel vum Groussherzogtum am Joer 1839 ass säin Territoire beim Groussherzogtum Lëtzebuerg bliwwen. 1831 hat de Kanton Osper 9.842 Awunner an zéng Gemengen. Bei der neier Geriichtsandeelung vum 12. Oktober 1841 gouf Réiden op der Atert amplaz vun Osper zum Haaptuert vum Kanton bestëmmt. De Kanton Réiden war ee vun de fënnef Kantone vum Geriichtsbezierk Dikrech. Mam Gesetz vum 24. Februar 1843 gouf de Kanton dem [[Distrikt Dikrech]] zougedeelt. Duerch eng kinneklech-groussherzoglech Ordonnance vum 30. Mee 1857 gouf de [[Distrikt Miersch]] geschaf, deen aus de Kantone Miersch a Réiden bestoung. De Kanton Réiden gouf domat vum Distrikt Dikrech ofgetrennt. Wéi den Distrikt Miersch de 4. Mee 1867 nees opgeléist gouf, koum de Kanton Réiden zeréck an den Distrikt Dikrech. Den 1. Januar 1979 sinn déi véier Gemengen Aascht, Bungeref, Folscht a Pärel zur neier Gemeng [[Rammerech]] fusionéiert. D'Zuel vun de Gemengen am Kanton ass doduerch vun 13 op 10 erofgaangen. Den 1. September 2023 sinn d'Gemenge [[Groussbus]] a [[Wal]] zur neier Gemeng [[Groussbus-Wal]] fusionéiert. Zanterhier besteet de Kanton Réiden aus néng Gemengen. De Kanton Réiden huet, mat der Ënnerbriechung vun 1857 bis 1867, bis zur Ofschafung vun den Distrikter den 3. Oktober 2015 zum Distrikt Dikrech gehéiert. === Demographesch Entwécklung === {{Awunnerdiagramm |ageklappt=op }}<br>{{Statec Awunner}}, {{small|automatesch vu Wikidata agebonnen.}} == Literatur == * "Kanton Réiden". [[nos cahiers]] 2011 3/4. Numéro spécial, 320 S. Dréckerei Saint-Paul. * Nehrenhausen, Jeannot, Syndicat intercommunal "De Réidener Kanton", 1991. 150 Joer Kanton Réiden : 1841-1991. == Kuckt och == * [[Lëtzebuerger Kantonen]] == Um Spaweck == {{Commonscat}} {{Autoritéitskontroll}} {{Navigatioun Lëtzebuerger Kantonen}} {{Navigatioun Gemengen am Kanton Réiden}} {{Navigatioun Nationalstroossen am Kanton Réiden}} {{Referenzen}} [[Kategorie:Kanton Réiden| ]] nmz4zf5dwim2arn5qh4f9b3qe6tnee5 0 10656 2711602 2711310 2026-10-10T18:37:40Z Dewilda 51264 /* Urspronk */ nei geschriwwen 2711602 wikitext text/x-wiki {{Infobox Wärung}} De '''Lëtzebuerger Frang''' (ofgekierzt: '''LUF''') war tëscht 1854 an 1999 (ausser tëscht 1941 an 1944) déi offiziell [[Wärung]] zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]]. En ass bis 2002 an Zirkulatioun bliwwen, éier en dunn mam [[Euro]] ersat gouf. An der Period vun 1999 bis 2002 war de Lëtzebuerg Frang eng Subdivisioun vum Euro (1 Euro = 40,3399 Frang), obwuel den Euro dunn nach net zirkuléiert ass. == Ursprong <ref>Quell, wou net anescht uginn: [[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178 {{de}}, [[Paul Margue]] & [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'' Editions Binsfeld, Luxembourg 1990, ISBN= 2-87954-011-9 {{fr}} an [[Raymond Weiller]]: ''125 ans de papier-monnaie luxembourgeois'' Banque Internationale à Luxembourg, Luxembourg 1981</ref>== De Lëtzebuerger Frang ass net iwwer Nuecht entstanen, mee huet sech iwwer Joerzéngten entwéckelt. Vu sengen Urspréng an enger renger Buchwärung mat engem feste Wiesselcours zum preiseschen Daler, iwwer d'Prägung vu klenge Wiesselmënzen, bis hin zu senger spéiderer Bindung un déi däitsch Goldmark. Eréischt nom Enn vum Éischte Weltkrich huet de Lëtzebuerger Frang seng ganz eege Gestalt ugeholl, éier en eng enk Allianz mam belsche Frang agaangen ass, fir schlussendlech vum Euro ofgeléist ze ginn. === D'Festsetze vun de Wiesselcoursen an d'Auswierkunge vum Gresham-Gesetz zu Lëtzebuerg (1841–1842) === ==== D'Ausgangslag an de Rapport mam Gulden ==== Duerch den Arrêté vum Kinnek-Groussherzog vum 20. August 1841<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1841/08/20/n1/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 20 Août 1841 concernant la fixation de la valeur du franc en monnaie des Pays-Bas.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.08.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> gouf den offizielle Wiesselcours am deemolege Lëtzebuerg op 0,4725 [[hollännesche Gulden|hollännesche Gulde]] fir ee Frang – sief et de franséischen oder de belsche Frang – festgeluecht. Well Lëtzebuerg, mat Ausnam vun der [[Festung Lëtzebuerg|Festungsstad]], vun 1830 bis 1839, eng Zäitspan déi am Film "[[De falschen Hond]]" beschriwwe gëtt, ënner belscher Administratioun stoung, an d'Belsch dëse Cours scho mam Gesetz vum 5. Juni 1832 agefouert hat, war dësen Tarif de facto scho laang am Land etabléiert. Theoretesch sollt dëse Cours op dem reale Sëlwergehalt vun de Mënze berouen. Den hollännesche Sëlwergulden huet aus 9,613 Gramm puerem Sëlwer bestanen, iwwerdeems de franséische Germinal-Frang 4,5 Gramm rengt Sëlwer enthalen huet. Doraus ergëtt sech en tatsächleche mathematesche Sëlwer-Rapport vu: 4,5 / 9,613 = 0,46812 Gulden. Well den offizielle Kurs am Dekreet mat 0,4725 awer méi héich ugesat war, gouf de Frang am Verglach zum Gulde gesetzlech iwwerbewäert. ====Den Bäitrëtt zum [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] an de [[preiseschen Daler]]<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/conv/1842/09/21/n1/jo|Titel=Vertrag vom 8 Februar 1842 über den Anschluß des Großherzogtums Luxemburg an den Deutschen Zoll- und Handels-Verein.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.02.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=de}}</ref>==== Mam Bäitrëtt vu Lëtzebuerg zum Däitschen Zollveräin am Abrëll 1842 huet och en offiziellen Ëmrechnungscours fir de preiseschen Daler misse festgeluecht ginn. Duerch déi preisesch Garnisoun an der [[Bundesfestung]] waren dës Daler an der Festungsstad souwisou scho fest am alldeeglechen Ëmlaf verankert. Fir dëst ze reegelen, huet de Kinnek-Groussherzog den Arrêté vum 16. Mäerz 1842 erlooss<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1842/03/16/n2/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 16 Mars 1842 portant fixation de la valeur du franc en monnaie de Prusse.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=16.03.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dësen Arrêté huet dekretéiert, datt de franséischen an de belsche Frang bei den ëffentleche Keese fir d'Zollbezuelungen exakt de Wäert vun aacht [[preisesche Sëlwergroschen]] haten. Doraus huet sech en offizielle Kurs vun 1 Daler = 3,75 Frang erginn. Och hei huet d'Mathematik net mat der Realitéit iwwereneegestëmmt: En Daler hat 16,7 Gramm rengt Sëlwer an de Frang 4,5 Gramm. De reelle Rapport louch deemno bei: 4,5 / 16,7 = 0,26946 Daler. Well de preiseschen Daler an 30 Sëlwergroschen an de Sëlwergrosche selwer an 12 Pfenneg gedeelt war, hätt de reelle Cours misse bei 8 Groschen an 1 Pfenneg leien. Mat engem offizielle Kurs vun exakt 8 Grosche gouf de Frang par Rapport zum Daler awer ënnerbewäert. ====Dem Gresham sengt Gesetz<ref>{{Citation|URL=https://www.bcl.lu/fr/media_actualites/communiques/2007/01/expo1/catalogue__Monnaies_grecques_____Monnaies_celtes_.pdf|Titel=Bonne monnaie, mauvaise monnaie|Gekuckt=29.09.2026|Säiten=65-70|Auteur=René Link|Wierk=www.bcl.lu|Sprooch=fr}}</ref>==== Dës Diskrepanzen tëscht dem offiziellen, gesetzleche Cours an dem reelle Sëlwerwäert hunn eng klassesch Form vum [[Gesetz vum Gresham|Gresham sengem Gesetz]] ausgeléist („Schlecht Geld verdrängt dat gutt Geld“). Dat huet zu enger Kettereaktioun gefouert: * Frang vs. Gulden: Den iwwerbewäerten, "schlechte" Frang huet den ënnerbewäerten, "gudde" Gulden aus dem alldeeglechen Ëmlaf verdrängt. * Daler vs. Frang: Den iwwerbewäerten, "schlechte" Daler huet gläichzäiteg den ënnerbewäerten, "gudde" Frang verdrängt. D'Resultat war paradox: Den Daler gouf zur dominanter Wärung bei allen Transaktiounen. De Frang dogéint gouf wéinst senger gesetzlecher Ënnerbewäertung ëmmer méi rar an am private Besëtz vun de Leit als stabille Wäertspäicher gehamstert. Ob dëse Wiesselcours gewielt gouf, fir déi wirtschaftlech Verbindung tëscht Lëtzebuerg a [[Preisen|Preise]] mat dem gemeinsamen Daler dauerhaft ze stäerken, oder reng fir de Bierger een nach méi lästegt Ëmrechnen ze erspueren, bleift ongewëss. E Sëlwergroschen war schliisslech genau 12,5 Zantim – also zwee Su an en Hallwen wäert. Am preisesche Rheinland war de franséische Frang zanter 1821 mat 7 Groschen an 11 Pfenneg nach manner wäert. Do kann een dovun ausgoen, datt dëse Cours bewosst esou niddreg ugesat war, fir déi franséisch Mënzen – déi vun 1795 bis 1815 offiziell am Ëmlaf waren – lasszeginn.<ref>{{Citation|URL=https://staatsbibliothek.ewigerbund.org/viewer/image/gs_preussen_1821/200/#topDocAnchor|Titel=Gesetz-Sammlung für die Königlichen Preußischen Staaten|Gekuckt=29.09.2026|Datum=1821|Wierk=staatsbibliothek.ewigerbund.org|Sprooch=de}}</ref> Am Mee 1843 gouf beschloss, de preiseschen Daler an alle Staatskeese fir d'An- an d'Ausbezuelen zouzeloossen.<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/pnm50j2zw9/pages/1/articles/DIVL24|Titel=Avis relatif à l‘argent de Prusse|Gekuckt=29.09.2026|Datum=05.05.1843|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Vun 1844 u gouf dës Reegelung op déi aner Wärungen am Zollveräin ausgedeent, déi de selwechte Sëlwergehalt wéi den Daler opgewisen hunn.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/1vn15hzm1d/pages/1/articles/DIVL30?search=20%2520janvier%25201844|Titel=Avis concernant la valeur du thaler|Gekuckt=29.09.2026|Datum=20.01.1844|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Nom Artikel 11 vum Zolltraité vun 1842 hätt Lëtzebuerg eigentlech de preiseschen Daler oder de [[süddäitsche Gulden]] als offiziellt Bezuelungsmëttel aféiere missen, wat awer net gemaach gouf. Bei der Verlängerung vum Traité am Joer 1847 gouf déi Obligatioun du gestrach. Mir haten also: * 1 Frang = 8 Sëlwergroschen (De Sëlwergrosche war trotz sengem Numm eng [[Billonmënz]] mat engem klenge Sëlwerundeel vu just 22%) * 1 Pies<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=P01353''Pies''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 19.09.2026.</ref> = ee sëlwert franséischt 10 Su Stéck = 4 Sëlwergroschen * 1 décke Su = 10 Zantim = 10 Pfenneg * 1 Su = 5 Zantim = 5 Pfenneg ===D'Aféierung als Buchwärung (1849)=== Duerch d'Gesetz vum 20. Dezember 1848 gouf de Frang (ënnerdeelt an Zantim) mat Wierkung op den 1. Januar 1849 déi offiziell Rechnungseenheet vu Lëtzebuerg.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/20/n1/jo|Titel=Loi du 20 décembre 1848 décrétant un autre système monétaire à partir du 1er janvier 1849.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> En huet den hollännesche Gulden am Verhältnis vun 1 op 2,1164 ersat. Vun do un huet de Staat all seng Finanzen a Frange geféiert, wärend d'Zollbestëmmungen onberéiert bloufen. Allerdéngs war de Frang am Ufank just eng reng Buchwärung ouni eegen national Mënzen oder Billjeeën; am Alldag huet d'Bevëlkerung weiderhi mat auslänneschem Geld bezuelt. Am [[Chamberblat]] vun 1848 gëtt an dësem Kontext vun der Aféierung vun engem neie „système monétaire“ geschwat. Fir dës Ëmstellung an der Praxis ze realiséieren, huet eng Onmass vu Gesetzer a Reglementer systematesch missten ugepasst ginn, well d'Montanten – wéi zum Beispill d'Tariffer vun den Amenden<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/26/n5/jo|Titel=Loi du 26 décembre 1848, N° 22, réduisant en francs les droits de timbre, d’enregistrement, de greffe, d’hypothèques, ainsi que les amendes y relatives, fixés en florins.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=26.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wou fir ëmzerechnen just mat engem Facteur 2 multiplizéiert gouf – a Gulden ausgedréckt waren.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-11/SESSION_1848-O.pdf|Titel=Procès-verbaux des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session de 1848.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1851|Wierk=chl.lu|Sprooch=fr}}</ref> Interessanterweis huet dëst Gesetz déi bestoend Mënzgesetzer vun 1816 an 1832 onberéiert gelooss. An der Theorie waren den hollännesche Gulden an de belsche Frang also weiderhin déi offiziell Wärungen, obwuel se am Alldag an an der Realitéit vum Ëmlaf bal guer net méi existéiert hunn. An der Praxis huet sech doraus e reegelrechte Dualismus entwéckelt: Wann an engem Kontrakt de Begrëff „Frang“ ouni Weideres benotzt gouf, da war domat de fiktive Frang am Wäert vun 8 Groschen gemengt. Sollt d'Bezuelung awer an belsche oder franséischen Frangen geschéien, huet misste explizitt vum „Frang effektiv“ oder engem änleche Begrëff geschwat ginn. Dës juristesch an alldeeglech Realitéit huet den [[Affekot]] an [[Deputéierten|Deputéierte]] [[Léon Wurth]] wärend enger Sëtzung an der [[Chamber]] den 30. November 1870 treffend op de Punkt bruecht: {{Zitat|{{Fr}} D'après la jurisprudence qui s'est établie dans notre pays, et à l'appui de laquelle on peut invoquer différentes décisions judiciaires, il existe chez nous un franc fictif qui a la valeur de 8 silbergros, et qui diffère ainsi en valeur du franc effectif. <ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-12/SESSION_1870-1871-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session législative de 1870-1871.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1871|Säiten=221|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Datt dëse System vum fiktive Frang d'Land nach iwwer Jore gepräägt huet, beweist och en Avis vun der Banque Internationale à Luxembourg vum 21. Februar 1876. Och e puer Joerzéngten no der offizieller Ëmstellung huet d'Bank bemierkt: {{Zitat|{{Fr}} Jusqu‘ici le franc luxembourgeois n‘a été qu‘une monnaie fictive ayant la valeur de 8 silbergros. <ref>{{Citation|URL=https://wdocs-pub.chd.lu/docs/archive/33/23/80043235_pdf|Titel=Avis des autorités financières entendues.|Gekuckt=09.10.2026|Datum=21.02.1876|Säiten=115|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} ===Déi éischt Wiesselmënzen (1854)=== Ënnert dem Finanzminister [[Norbert Metz]] huet d'Chamber mam Gesetz vum 9. Januar 1852 d'Prägung vun eisen alleréischte lëtzebuergesche Mënze beschloss<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/01/09/n6/jo|Titel=Loi du 9 janvier 1852, ordonnant la fabrication de monnaies de cuivre pour le Grand-Duché.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=09.01.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dat neit Gesetz sollt deemools d'auslännesch Koffermënzen als gesetzlecht Bezuelungsmëttel ofschafen. Well awer net genuch Wiesselgeld am Ëmlaf war, huet d'Regierung dës Bestëmmung mam Gesetz vum 17. Dezember 1853 kuerzfristeg missen zréckzéien<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1853/12/17/n3/jo|Titel=Loi du 17 décembre 1853 concernant la démonétisation des monnaies de cuivre étrangères.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=17.12.1853|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Am Mäerz 1854 war et dunn awer sou wäit: Déi éischt Lëtzebuerger Mënze koumen an d'Zirkulatioun. Et waren dëst Stécker vun 2,5, 5 an 10 Zantim aus [[Koffer]] (eigentlech [[Bronze]]: 95 % Koffer mat 4 % [[Zënn]] an 1 % [[Zénk]]), déi op dem [[Avers (Numismatik)|Avers]] de lëtzebuergesche [[Wopen|Wope]] gewisen hunn. Heibäi huet et sech allerdéngs reng ëm [[Scheedemënzen]] gehandelt – also ëm Mënzen aus engem bëllegem Metall oder Metalllegéierung ([[Zénk]], [[Eisen]], Bronze, [[Koffernéckel]]) mat engem klenge [[Nennwäert]]. Op d'Prägung vun eegenen Nationalmënzen ([[Kurantmënzen]]) aus wäertvollem Sëlwer oder [[Gold]] gouf bewosst verzicht, well dat fir de klenge Staat deemools vill ze deier gi wier. Fir d'Praxis gouf zousätzlech festgeluecht, datt de maximale Betrag, deen ee mat dëse Mënze bezuelen duerft, op fënnef Frang limitéiert war<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/11/30/n7/jo|Titel=Loi du 30 novembre 1852, N° 842, fixant le maximum de monnaie de cuivre à recevoir comme appoint. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=30.11.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> <!-- Éischt Tabell: Prägungen --> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1854–1908<ref name="Kolnberger">{{Citation|URL=https://orbilu.uni.lu/bitstream/10993/59997/1/BelVSWG_2023_3_336_369_Kolnberger.pdf|Titel=Geldpolitik ohne eigene Währung?|Auteur=Thomas Kolnberger|Gekuckt=09.09.2026|Datum=2023|Wierk=orbilu.uni.lu|Sprooch=fr}}</ref> ! style="text-align: left;" | Joer ! 2,5 Centime ! 5 Centime ! 10 Centime ! Wäert an Frange |- | style="text-align: left;" | 1854 | style="background: #ffe366;" | 640.000 | style="background: #ffe366;" | 680.000 | style="background: #ffe366;" | 500.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1855 | | style="background: #ffe366;" | 600.000 | style="background: #ffe366;" | 1.200.000 | 150.000 |- | style="text-align: left;" | 1860 | | style="background: #ffe366;" | 200.000 | style="background: #ffe366;" | 900.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1865 | | | style="background: #ffe366;" | 1.000.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1870 | style="background: #ffe366;" | 209.888 | style="background: #ffe366;" | 303.900 | style="background: #ffe366;" | 1.313.050 | 151.747 |- | style="text-align: left;" | 1901 | style="background: #ffe366;" | 800.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 2.000.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 4.000.000 | 520.000 |- | style="text-align: left;" | 1908 | style="background: #ffe366;" | 400.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 1.500.000 | | 85.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #ffe366; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Bronze |- | style="background: #50B873; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Koffernéckel |} </div> Finanziell gesinn huet sech dës Moossnam fir de Staat als en exzellent Geschäft erwisen. Elleng déi éischt Produktioun vu Mënzen am Nominalwäert vun 100.000 Frang huet d'Regierung just 53.313,54 Frang kascht, wat engem beträchtlechen Mënzgewënn – dem sougenannte [[Seigniorage]] – vu 46,7 % entsprach huet. Trotz dësem Gewënn fir d'Staatskeess konnten d'Emissiounen den akuten Defizit u Wiesselmënzen net behiewen. Déi nei lëtzebuergesch Mënze sinn nämlech séier an d'Belsch an a Frankräich ofgefloss, well se do ouni Weideres 1:1 akzeptéiert goufen. Well den effektive belsche Frang mat 8,1 Groschen awer méi wäert war wéi de fiktive Lëtzebuerger Frang mat sengen 8 Groschen, ass duerch dësen Ënnerscheed ([[Agio]]) e reegelrechte „Drainage“ entstanen. Dat neit Geld gouf aus dem lëtzebuergeschen Ëmlaf erausgezunn, de Mangel u Klenggeld blouf bestoen. Tëscht 1893 an 1896 hu Frankräich an d'Belsch – als Membere vun der [[Laténgescher Mënzunioun]] (wou Lëtzebuerg ni Member war obschonns hir Mënzen a Schäiner am Land circuléiert sinn) – resolut Moossnamen ergraff, fir den Iwwerfloss un auslännesche Wiesselmënzen an hirem Ëmlaf lass ze ginn. Dës Entscheedung sollt och fir d'Groussherzogtum schwéier Konsequenzen hunn: Ëm 1900 huet d'Belsch Lëtzebuerger Koffermënzen am Wäert vu ronn 500.000 Frang zréckgeschéckt. Dëst war eng immens Zomm, wann ee bedenkt, datt Lëtzebuerg bis zu deem Zäitpunkt am Ganze just Mënze fir 601.747 Frang hat präge loossen. Well d'Land doropshi wuertwiertlech mat dëse klenge, ofgenotzten an oxidéierte Suen iwwerschwemmt gouf, huet d'Regierung séier reagéiert. Fir de Problem ze léisen, goufen déi al 5 an 10 Zantim-Stécker agezunn an duerch nei Mënzen aus enger, dee Moment, moderner Koffernéckel-Legéierung ersat. ===[[Banque internationale à Luxembourg|D'International Bank zu Lëtzebuerg]] (1856)=== Déi 1856 gegrënnten Internationale Bank in Luxemburg<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1856/03/08/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 8 mars 1856 approuvant les statuts de la Banque Internationale de Luxembourg. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.03.1856|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> (BIL) krut d'Recht, eege Schäiner erauszeginn. Dëst Emissiounsrecht huet – genee wéi bei den anere [[Privatbank|Privatbanken]]<ref>{{Citation|URL=https://www.bavarikon.de/object/bav:BSB-CMS-0000000000002122|Titel=Deutsches Papiergeld 1800-1945 |Gekuckt=09.09.2026|Wierk=www.bavarikon.de|Sprooch=de}}</ref> am [[Däitsche Bond]] – verschidde Wärungen aus där Epoch ofgedeckt, dorënner de Frang, den hollännesche Gulden an de preisesche Daler. D'Bank huet hir Aktivitéit den 31. Juli 1856 opgeholl; hir éischt Ausgab am Wäert vun 10 Daler gouf den 1. September 1856 ausgestallt. Dëst sollt awer déi eenzegt vun dëser Aart bleiwen, well Preisen zanter 1857 den Ëmlaf vun auslänneschem Pabeiergeld op hiren Territoire verbueden hat. Well d'Aktivitéit vun der BIL doduerch virleefeg staark ageschränkt war, huet se – mat Ausnam vum Joer 1900 – nëmmen nach Schäiner a Frangen erausginn. Obwuel d‘Billjeeë kee gesetzlech Bezuelungsmëttel waren, goufen se zanter 1859 awer vun de Staatskeesen akzeptéiert. Well d'Emissioun vun dëse Geldschäiner awer ëmmer erëm mat Schwieregkeete verbonne war, huet de Verwaltungsrot schlussendlech decidéiert, d'Ausriichtung vum Institut ze änneren. Doropshin huet d'Bank sech zu engem Kreditinstitut weiderentwéckelt<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/bil.html|Titel=BIL|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeën vun der BIL an de Joren 1856–1900 ! Emissionsdatum ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. September 1856 | 10 Thaler | |- | 30. September 1880 | 25 Francs | mat Stempel 25 Francs = 20 Mark |- | 15. September 1890 | 100 Francs | mat Stempel 100 Francs = 80 Mark |- | 1. Juli 1900 | 50 Mark | |- | 1. Juli 1900 | 20 Mark | |} ===[[Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg |D'Groossherzoglech-lëtzebuergesch National Bank]]=== Wéi de Gesetzesprojet de 27. Februar 1872 an der Chamber presentéiert gouf, ass en op kräftege Widderstand gestouss. Besonnesch de [[Paul de Scherff]], deen als Rapporteur vun der zoustänneger Chamberskommissioun fungéiert huet, an de [[Charles Simons]] (de spéidere Direkter vun der BIL) hu sech kritesch gewisen. Den de Scherff huet keng reell Virdeeler fir d'Land gesinn: Well den Entworf d'Bank als reng Emissiounsbank ouni d'Recht op direkt Kreditvergab definéiert huet, war hiren Notze fir d'Wirtschaft an d'Bierger staark begrenzt. Zousätzlech war de lëtzebuergeschen Inlandsmaart deemools vill ze kleng, fir nieft der etabléierter BIL eng zweet [[Ziedelbank]] ze verkraften. Fir den normale Steierzueler huet de Projet keng materiell Virdeeler bruecht, mee éischter de Risiko vun enger Wärungsentwäertung am Fall vun enger Finanzkris. D'Kritiker hu bemängelt, datt de Staat d'Risiken iwwerhuele sollt, wärend déi meeschtens auslännesch Grënner a Spekulanten d'Gewënner an d'Emissiounsprimen an d'Täsch stieche géifen<ref>{{Citation|URL=https://books.google.lu/books?id=OFdSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|Titel=LA NOUVELLE BANQUE|Datum=1872|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=books.google.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Och aus dem Ausland koume schwéier Bedenken: Déi preisesch Regierung huet en negativen Avis ofginn an am Virfeld kloer gemaach, datt d'Billjeeë vun dëser neier Bank weeder a Preisen nach am deemolegen Elsass-Loutrengen fir Paiementer akzeptéiert géife ginn. Trotz all dëser Kritik gouf d'Bank duerch d'Gesetz vum 17. Mee 1873 offiziell gegrënnt<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1873/05/16/n1/jo|Titel=Loi du 16 mai 1873, qui autorise la création d’une Banque Nationale à Luxembourg.|Datum=16.05.1873|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Kuerz drop, den 1. Juni 1873, huet se hir Dieren opgemaach, fir dann den 1. Juli 1873 hir éischt eege Billjeeën erauszeginn. Dës Billjee goufe vun de Staatskeese bis zu engem maximale Montant vun 150.000 Frang ugeholl. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeën vun der National Bank an de Joren 1873–1876 ! Emissionsdatum ! Volume ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 20 Thaler | Austausch géint Billjeeën a Mark mat der Emissioun vum 25. Mäerz 1876 |- | 1. Juli 1873 | 2.000.000 Daler | 10 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 5 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 3.500.000 Frang | 100 Francs | Austausch duerch Staatskeess no der Faillite de 26. September 1881 |- | 1. Juli 1873 | 1.500.000 Frang | 20 Francs | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 1.600.000 Mark | 20 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 2.000.000 Mark | 10 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 400.000 Mark | 5 Mark | idem |} Ausser der BIL ware virun allem och d'Cheffen vun der Industrie, dorënner den [[Norbert Metz]], géint déi nei Bank, well se mat den Offere vun der BIL zefridde waren. Déi nei Bank huet ouni Erfolleg versicht, hir Billjeeën an Däitschland ofzesetzen. Och eng Interventioun vun der lëtzebuergescher Regierung bei der däitscher keeserlecher Regierung zugonschte vun der Bank huet näischt gehollef. Nodeem d'BIL de 15. Juli 1873 via Circulaire matgedeelt hat, datt hire Verwaltungsrot decidéiert hätt keng Schäiner vun der Nationalbank méi ze akzeptéiere, huet d'Regierung am Géigenzuch decidéiert, keng BIL-Schäiner méi an de Staatskeesen unzehuelen. Dëse Schrëtt huet de Sträit zwëscht deen zwee Instituter just nach weider verschäerft. De 26. September 1881 huet d'Bank schlussendlech Faillite ugemellt.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/x71mw5/pages/1|Titel=Luxemburger Wort: Eine finanzielle Katastrophe.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=27.09.1881|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=de}}</ref> Op Initiativ vun eenzelen Deputéierten – dorënner de [[Jean-Baptiste Fallize]], deen eng ganz kloer Responsabilitéit vum Staat gesinn huet – a fir d'Gemidder ze berouegen, huet d'Chamber no laangen Diskussiounen e Gesetz gestëmmt dat de komplette Remboursement vun all de Billjeeë virgesinn huet.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1881/10/08/n1/jo|Titel=Loi du 8 octobre 1881 concernant le remboursement des billets au porteur de la Banque Nationale.|Datum=08.10.1881|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wat e Lach vun 2.150.000 Frang an d'Staatskeess gerappt huet. Haaptursaache fir den Niddergang waren d'Onerfuerenheet vun der Direktioun a vum Regierungskommissäre, de Fakt, datt zwou Banken an esou engem klenge Land gläichzäiteg Billjeeën erausginn hunn, an net zulescht iwwerdriwwen an exzessiv Kreditter fir eng Rei Clienten<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-02/SESSION_1881-1882-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session extraordinaire du 4-5 Octobre 1881.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=04.10.1881|Säiten=24-67|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===D'[[Goldmark]] (1876)=== Am nei gegrënnten [[Däitscht Räich|2. Däitsche Räich]] huet d'Gesetz vum 4. Dezember 1871 d'Mark (an 100 Pfenneg ënnerdeelt) als Goldmënz agefouert. No engem weidere Mënzgesetz am Joer 1873 ass dës nei Reichswärung dunn den 1. Januar 1876 offiziell am ganze vereenten Däitschland a Kraaft getrueden an huet am Bundesstaat Preisen den Daler an engem feste Verhältnes 1 Daler = 3 Mark ersat. D'Dalermënzen selwer hunn hiren offizielle Cours nach bis 1907 behalen an 1-Daler-Mënz gouf an där Zäit ganz einfach als 3-Mark-Mënz weider gebraucht. Duercht lëtzebuergescher Gesetz vum 2. Dezember 1876 gouf festgehalen, datt eng Mark 1,25 Frang (oder 10 Sëlwergroschen) wäert ass, an datt déi staatlech Keese Sëlwermënzen nëmme méi bis zu engem Betrag vu 25 Frang pro Bezuelung akzeptéieren<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1876/12/02/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 2 décembre 1876 concernant l'admission des monnaies de l'Empire allemand dans les caisses publiques.|Datum=02.12.1876|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Doraus huet sech dës Ëmrechnung am lëtzebuergeschen Alldag erginn: * 1 Frang = 80 Pfenneg * 1 Stéckelchen<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=S05727''Stéckelchen''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 29.09.2026.</ref> = 12 ½ Su = 50 Pfenneg = ½ Mark * 1 décke Su = 8 Pfenneg * 1 Su = 4 Pfenneg * ½ Su = 2 Pfenneg Hei muss ee gutt oppassen: Et handelt sech elo ëm de Pfenneg als Ënnerdeelung vun der neier Mark (een Honnertstel), an net méi ëm den ale Pfenneg, deen d'Ënnerdeelung (een Zwielefte) vum Sëlwergrosche war. ===D'Situatioun am Ufang vum 20. Joerhonnert=== Als Kurantmënzen zirkuléierten haaptsächlech däitsch Gold- a Sëlwermënzen. D'Mënze vun der Laténgescher Mënzunioun waren dogéint nëmmen an engem ganz klenge Mooss am Ëmlaf, wärend hollännesch Gulden iwwerhaapt net méi ze fanne waren. Bei de Scheedemënze huet een eng regional Mëschung fonnt: Hei goufen d'Lëtzebuerger, däitsch, franséisch an och belsch Mënze parallel benotzt. Bei de Geldschäiner hu virun allem d'Emissioune vun der BIL an déi vun den däitsche Banken dominéiert, wärend franséisch a belsch Billjeeën éischter eng Raritéit waren. D'Paiementer goufen a Frangen fixéiert. Wann net explizitt d'Wuert „effectif“ derbäi stoung, gouf de Betrag mat de gesetzlechen Ëmrechnungscoursen an däitsch Mark a Pfenneg iwwerdroen a bezuelt. D'Leit haten eng Rei vu feste Wäerter am Kapp, wéi zum Beispill: * 1 Mark = 1,25 Frang * 2 Mark = 2,50 Frang * 4 Mark = 5,00 Frang * 8 Mark = 10,00 Frang * 12 Mark = 15,00 Frang Fir e Zuchticket vun 17,85 Frang ze bezuelen, gouf am Kapp folgend Rechnung gemaach: Éischtens goufen 17,50 Frang mat 14 Mark ofgedeckt (15 Frang fir 12 Mark plus 2,50 Frang fir 2 Mark). Et hunn dunn nach 35 Zantim (oder 7 Su) gefeelt. Fir dëse Reschtbetrag ze begläichen, konnt ee flexibel verschidde Mënzen kombinéieren: e Lëtzebuerger 10-Zantim-Stéck (2 Su), e franséischt an e belscht 5-Zantim-Stéck (jee 1 Su), en däitscht 10-Penneg-Stéck (2½ Su) an e Lëtzebuerger 2½-Zantim-Stéck (½ Su) – wat exakt de Gesamtbetrag vu 7 Su erginn huet. Stoung awer d'Wuert „effectif“ derbäi, huet d'Bezuelung misse strikt a franséischen oder belsche Frange gemaach ginn. Dat war kee Problem, soulaang een dës Mënzen oder Schäiner zur Hand hat. War dat awer net de Fall, konnt een och mat däitsche Mënze oder Schäiner bezuelen – allerdéngs huet een hei missen en Agio (en zousätzlechen Opschlag) drop bezuelen. Fir beispillsweis eng Schold vun 1.750 franséische Frang mat däitsche Mark ze begläichen, huet ee 1,5 % dobäiziele missen. Streng geholl huet dësen Opschlag d'Differenz tëscht deenen zwou Wärungen um Dagescourse op der Paräisser Bourse reflektéiert. Well dëse Cours am Alldag awer bal ëmmer ëm 1,5 % gependelt huet, gouf aus Kamoudheet einfach fest mat dësem Taux gerechent. D'Rechnung huet dunn esou ausgesinn: 1.750 Frang hunn am Basiswiesselcours 1.400 Mark entsprach, plus déi 1,5 % Opschlag (21 Mark). Deemno sinn am Ganzen 1.421 Mark iwwer de Comptoir gaangen.<ref>[[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg. Säiten 58-63'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178.</ref> Ee konkret Beispill fir d'Bezuelung vun engem Agio ass de Kaf vun den Immobilie vun der [[Dikrecher Brauerei]] duerch de [[Louis Godchaux]]. Hien huet dës vum [[Liquidateur]] vun der paräisser ''Société anonyme française de la Brasserie de Diekirch'' (mat Sëtz zu [[Paräis]] an der Rue de Hauteville, 54) iwwerholl. Laut dem Verkafsakt vum 29. Juli 1889, dee vum Ettelbrécker Notaire Salentiny opgeholl gouf, louch den Akafspräis bei 436.000 Frang (Haaptsaach an Niewekäschten) – woubäi 7.000 Frang Agio extra bezuelt goufen<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/brasseriediekirch.html|Titel=Brasserie de Diekirch|Gekuckt=29.09.2026|Datum=29.07.1889|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Fir dem Chaos an de Berechnunge mat de villen auslännesche Mënzen en Enn ze maachen, ass am Joer 1912 d'Iddi erëm opkomm, eng eege lëtzebuergesch Wärung ze schafen. D'Regierung huet virgeschloen, eegene Sëlwermënze mat engem Nominalwäert vun 1 an 2 Frang souwéi 50 Zantim ze prägen – an engem Gesamtvolume vu bis zu 10 Frang pro Awunner. Am Mee 1913 huet de Staatsrot d'Regierung zousätzlech opgefuerdert, Virkéierungen ze treffen, falls e Krich tëscht de groussen Nopeschlänner géif ausbriechen a doduerch dat däitscht a franséischt Goldgeld rar géif ginn. Nëmmen e Joer méi spéit huet den Ausbroch vum Éischte Weltkrich d'Pläng vun enger eegener Wärung dunn awer op Äis geluecht<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/r2pxgn9h9t/pages/9/articles/DIVL359|Titel=Frappe de monnaies nationales d’argent.|Gekuckt=02.09.2026|Datum=05.06.1913|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===[[Lëtzebuerg am Éischte Weltkrich|Éischte Weltkrich]] an 1919=== Wärend an Däitschland d'Reichsbank schonn den 31. Juli 1914 den Ëmtausch vu Billjeeën a Scheedemënzen a Gold agestallt hat, huet sech d'Situatioun zu Lëtzebuerg nëmmen e puer Deeg duerno zougespëtzt. Den 3. August 1914 huet Däitschland Lëtzebuerg besat. Nach de selwechten Dag gouf hei am Land e Gesetz gestëmmt, dat d’Geldschäiner vun der BIL zur gesetzlecher Wärung erkläert huet. Gläichzäiteg gouf d’Bank vun der Flicht entbonnen, dës Schäiner géint Gold- oder Sëlwer-Mënzen ëmzetauschen<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Aus Angscht hir Erspuernisser ze verléieren, huet d'Bevëlkerung hir Gold- a Selwer-Mënzen zeréckgehalen. Well d'Leit och kee Vertrauen an d'Schäiner vun den däitsche Banken haten, sinn de Commerce an d'Industrie an eng déif Kris geroden – et huet einfach u Boergeld am Ëmlaf gefeelt. D'Emissioun vu Schäiner mat de Valeure vun 1, 2 a 5 Mark am Gesamtwäert vu 6.250.000 Frang vun der BIL ass net duergaangen, fir d'Lag ze berouegen. Dofir ass de Staat dozou iwwergaangen, zousätzlech Keeseschäiner (Bons de caisse) an Héicht vu 5.000.000 Frang ze drécken, déi och de Status vun engem gesetzlechen Bezuelmëttel kruten<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/11/28/n2/jo|Titel=Loi du 28 novembre 1914, ayant pour objet d' autoriser 1°l'Etat à émettre des bons de caisse, 2°la Caisse d' épargne à consentir des prêts à court terme sur gage, et 3° de majorer l'émission des billets de la Banque Internationale.|Datum=28.11.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Den 26. November 1914 erklärt de [[Mathias Mongenast]], Generaldirekter vun de Finanze an der Chamber: {{Zitat|{{Fr}} Le bon de caisse, c'est la banknote que l'État mettra en circulation et dont le montant est garanti par le crédit de l'État. Aussitôt que nos ressources seront revenues à une situation normale, nous pourrons peu à peu les retirer de la circulation; aux termes de l'art. 2 du projet de loi, ces billets ont cours forcé.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-12/session_1914-1915-o.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session ordinaire de 1914-1915.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=26.11.1914|Säiten=113|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Nieft de Banknoutë goufen och Scheedemënzen geprägt – dës Kéier aus Zénk an Eisen, well de Koffer duerch de Krich knapp ginn war. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> {| class="wikitable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1915-1916<ref name="Kolnberger" /> |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Joer !! 5 Centime !! 10 Centime !! 25 Centime !! Wäert an Frange |- | style="text-align: left;" | 1915 || style="background: #b4c7e7;" | 1.200.000 || style="background: #b4c7e7;" | 1.400.000 || || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1916 || || || style="background: #b4c7e7;" | 800.000 || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1918 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.200.000 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.603.000 || || 220.300 |- | style="text-align: left;" | 1919 || || || style="background: #ff3b00; color: white;" | 804.000 || 201.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #b4c7e7; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Zénk |- | style="background: #ff3b00; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Eisen |} </div> Well d'Bevëlkerung och nach déi kleng Mënze gehamstert huet, gouf d'Regierung duerch den Arrêté grand-ducal vum 3. Abrëll 1917 zu enger gezielter Géigemoossnam autoriséiert. Als Drockmëttel krut se d'Erlabnis, d'5-, 10- a 25-Zantimstécker, déi an de Joren 1915 an 1916 gepräägt gi waren, aus dem Verkéier ze zéien. Dës Mënzen hätte missen bei der Recette générale ëmgetosch ginn – an dat bis zu engem Maximum vun 10 Frang pro Persoun pro Daag. Aus Angscht, op hire Wiesselmënzen sëtzenzebleiwen, hu vill Leit hir gehamstert Reserven opginn, wouduerch séier erëm méi Mënzen an de alldeeglechen Ëmlaf komm sinn<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1917/04/03/n2/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 3 avril 1917, décrétant certaines mesures pour enrayer la thésaurisation de la monnaie de billon.|Datum=03.04.1917|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Wéi de Krich am November 1918 op en Enn gaangen ass, stoung Lëtzebuerg virun enger gewalteger Erausfuerderung: Am Land ass e risege Bierg un däitsche Suen zirkuléiert. Well d'Goldmark, déi jo net méi un d'Gold gekoppelt war, an Däitschland schonns 1918 d'Hallschent vun hirem Wäert verluer hat, huet d’Lëtzebuerger Regierung séier handele misse fir de wirtschaftlechen Zesummebroch ofzewenden. Mat engem groussherzoglechen Arrêté vum 11. Dezember 1918 gouf den Import vun däitsche Sue verbueden an hiren Ëmlaf gestoppt. Fir d’Erspuertes vun de Bierger ze retten, huet de Staat ronn 200 Millioune Mark am Verhältnes vun 1 Mark géint 1,25 Frang zréckkaaft<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Well de Staat awer keng Frang-Geldschäiner hat, an him souwiesou déi néideg Gold- oder Sëlwerreserven fir dës enorm Zomm gefeelt hätt, goufen erëm Keeseschäiner als eng temporär Noutléisung gedréckt. Parallel zu dëser monetärer Transformatioun huet Lëtzebuerg den 1. Januar 1919 och den däitschen Zollveräin offiziell verlooss. {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |+ Emissioun vu Keeseschäiner vun 1914 bis 1919 |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Legal Basis !! Volume !! Valeur !! Verfallsdatum |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs soit 100 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs soit 1 Mark 60 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Francs soit 80 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 116.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 500 Francs || 01.01.1923 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 68.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 10.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 46.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 9.227.000 Frang || style="text-align: left;" | 10 Francs || 09.05.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 12.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 2.500.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Franc || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 800.000 Frang || style="text-align: left;" | 50 Centimes || 15.07.1925 |} <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1915/08/17/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 17 août 1915, autorisant le Gouvernement à émettre une seconde émission de bons de caisse.|Datum=17.08.1915|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/xfzg60pjg4/pages/2/articles/DIVL80]|Titel=Arrêté du 22 mars 1918, concernant une troisième émission de bons de caisse.|Datum=22.03.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=https://viewer.eluxemburgensia.lu/|Sprooch=fr}}</ref> <ref name="ARR19181211>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/a/1919/01/04/n1/jo|Titel=Arrêté du 4 Janvier 1919, concernant une quatrième émission de Bons de caisse.|Datum=04.01.1919|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> Am Arrêté vum 11. Dezember 1918 Artikel 4 liese mir fir d’alleréischt an engem offiziellen Dokument vum Lëtzebuerger Staat: {{Zitat|{{Fr}} Aux fins qui précèdent et par dérogation à l'art, 1er al. 3 de la loi du 28 novembre 1914 sur rémission des bons de caisse, le Gouvernement est autorisé à faire une quatrième émission de bons de caisse en '''francs luxembourgeois''', jusqu'à concurrence d'une somme égale à celle des monnaies qui seront présentées à l'échange. Les bons de caisse des quatre émissions sont, sous tous les rapports, assimilés entre eux; leur valeur nominale s'entend en '''francs luxembourgeois''' et ce nonobstant toutes inscriptions contraires<ref name="ARR19181211 />. }} Déi wichteg Datumer a der Genesis vum Lëtzebuerger Frang sinn: 1842 wou de Rapport mam Daler festgesat gouf, 1849 vun en als Buchwärung agefouert gouf a schlussendlech 1918 wou en sech vun der Goldmark ofgenuebelt huet.  == De Lëtzebuerger Frang an der Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun == [[File:10LuxFr 1924 LuxNatMus 20220518.jpg|thumb|10 Frangschäin 1924.]] === Ausgangspunkt === [[1918]] ass den [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] zu Enn gaangen. Well dunn nach keng Kloerheet iwwer déi zukünfteg Wärungssituatioun an den zukünftege Wirtschaftspartner bestanen huet, gouf eng Iwwergangsléisung fonnt. D'Regierung huet dunn, zousätzlech zu de schonn am [[Éischte Weltkrich]] geklappte Frangmënzen, Keesebongen a Frangen an Ëmlaf bruecht. Si sollten et erlaben, d'[[Reichsmark|Mark]] aus dem Verkéier ze zéien. Et war déi zweet Manifestatioun um Wee vun der Kreatioun vun engem Lëtzebuerger Frang. Zu enger eenegermoosse gereegelter Situatioun koum et eréischt, wéi [[1922]] d'[[Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun]], verbonne mat enger Wärungsassociatioun, ugefaangen huet. Och wa si keng Ausso iwwer d'Prinzippie vum Lëtzebuerger Wärungssystem enthalen huet, da gouf ëmmerhin de Wärungsëmlaf zu Lëtzebuerg bestëmmt. Hie sollt bestoen aus: * [[Belsche Frang]]en ([[Geldschäin|Billjeeën]] a [[Mënz]]en) * Lëtzebuerger Frangen (Billjeeën a Mënzen); Den Emissiounsvolume vu Lëtzebuerger Schäiner war deemools nach op 25 Millioune Frang begrenzt. Dem Lëtzebuerger Frang war domat d'Roll vun engem sougenannten ''Zousazgeld'' oder ''Monnaie d'appoint'' zougeduecht. Fir de Lëtzebuerger Frang ass 1929 den Ufank vun enger neier Etapp. Duerch dat sougenannt ''Stabilisatiounsgesetz'' vum [[19. Dezember]] [[1929]] gouf de Wäert vum ''Lëtzebuerger Frang'' offiziell op 0,0418422 Gramm [[Gold]] festgeluecht. Et war zwar déi selwecht Definitioun wéi déi vum Belsche Frang, mä d'Existenz vun engem eegene Lëtzebuerger Frang war domat virleefeg bestätegt. === D'Situatioun no 1935 === Eng besonnesch Situatioun an de Belsch-Lëtzebuerger Wärungsrelatiounen ass [[1935]] agetratt. D'Belsch war deemools duerch d'Ëmstänn gezwongen, de Belsche Frang [[Ofwäertung|ofzewäerten]] (op Franséisch: ''ze devaluéieren''). Eng Ofwäertung vum Frang war awer zu Lëtzebuerg net erwënscht. Fir awer e praktescht Ëmtauschverhältnis tëscht den zwou Wärungen z'erhalen, gouf e Mëttelwee fonnt: * D'Belsch huet ëm 28&nbsp;% a * Lëtzebuerg huet ëm 10&nbsp;% ofgewäert. Eng separat Ofwäertungsoperatioun war duerch d'Gesetz vun [[1929]] méiglech ginn. No der Paritéit 1 zu 1, koum et dunn zu engem neien Ëmtauschverhältnis tëscht deenen zwou Wärungen, an zwar: * 1 ''Lëtzebuerger Frang = 1,25 Belsche Frang'' an * 1 ''Belsche Frang = 0,80 Lëtzebuerger Frang''. Dat huet d'Liewen zu Lëtzebuerg staark komplizéiert. Nom Zweete Weltkrich, ass dunn déi al Paritéit (1 zu 1) erëm hiergestallt ginn. Eng däreg Fro huet sech och fir d'Avoiren an d'Engagementer a Frangen, wa keng spezifesch Wärung preziséiert war, gestallt. Dat war deemools meeschtens de Fall. Eng Léisung gouf fonnt. Si huet dora bestanen, datt et sech zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]] ëm Lëtzebuerger Frangen handele géif, wann net anescht preziséiert. Vill Lëtzebuerger Banken, déi de Géigewäert vun hiren Depoten zu [[Bréissel]] placéiert haten, koumen doduerch an eng schwiereg Situatioun. === 1945: Zeréck zur Normalitéit === Am [[Zweete Weltkrich]] huet d'Wärung aus der [[Reichsmark]] bestanen. D'Frange ware vum däitschen Okkupant aus dem Verkéier gezu ginn, an d'Lëtzebuerger Billjeeë sinn dunn an engem [[Héichuewen|Héichuewe]] verbrannt ginn. Dës Situatioun gouf no der Liberatioun réckgängeg gemaach, d'Wirtschaftsunioun mat der Belsch erëm hiergestallt an d'Paritéit 1 zu 1 tëscht den zwou Wärungen nei agefouert an d'Belsch a Lëtzebuerger Billjeeën a Mënzen erëm an de Verkéier bruecht. Well et eng gewëssen Onzefriddenheet iwwer déi staark Begrenzung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht gouf, koum et a successive Schrëtt zu enger Opwäertung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht. === Schäiner déi ni an Ëmlaf koumen === Wéi d'Belsch 1982 ouni Ofsprooch mat Lëtzebuerg de belsch-lëtzebuergesche Frang ofgewäert huet, huet d'[[Regierung (Lëtzebuerg)|lëtzebuergesch Regierung]] am gréisste Geheimnis eege Schäiner drécke gelooss. Si sollten als Noutplang déngen, falls d'Belsch de Frang nach eng Kéier géif devaluéieren an d'Wärungsunioun a Gefor bréngen. Lëtzebuerg hätt sech dann aus der Unioun zeréckgezunn an en eegestännege lëtzebuergesche Frang agefouert.<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1677037.stm Artikel op der BBC vum 26. November 2001]</ref> 1993 war dëse Zenario bal Realitéit ginn. Mam Europäesche Wiesselcoursmechanismus (ERM) sollten d'europäesch Wärungen am Virfeld vun der geplangter Wärungsunioun no dem [[Traité vu Maastricht]] vun 1992 stabil unenee gekoppelt ginn. Mee duerch massiv Spekulatiounen op den internationale Finanzmäert ass de System am September 1992 a schwéier Turbulenze geroden. Dat [[Pond Sterling|brittescht Pond]] huet den ERM misse verloossen, aner méi kleng Wärunge goufen devaluéiert. D'Kris huet sech 1993 verschäerft, an och de [[Franséische Frang|franséische Frang]] ass ënner staarken Drock geroden. Am August 1993 gouf de [[Jean-Claude Juncker]] informéiert, datt [[Däitschland]] an [[Holland]] géifen iwwerleeën, den ERM ze verloossen. Dat hätt praktesch d'Enn vum System bedeit. Lëtzebuerg huet doropshin domat gedreet, d'Wärungsunioun mat der Belsch opzeléisen a sech Däitschland an Holland unzeschléissen. An deem Fall wieren déi geheim gedréckte lëtzebuergesch Schäiner an Ëmlaf komm. Schlussendlech konnt den ERM awer gerett ginn, nodeems d'Memberstaaten de Spillraum tëscht de Wärunge vun 2,5 op 15 Prozent erweidert haten. Déi geheim Schäiner sinn dofir ni benotzt ginn a bloufen an hire Këschte verstoppt. Kuerz virun der Aféierung vum Euro goufen d'Schäiner am September 2001 schliisslech vun der [[Lëtzebuerger Arméi]] zerstéiert. D'Ëffentlechkeet hat bis dohinner näischt dovu gewosst. Eréischt 2001 huet de Jean-Claude Juncker d'Geschicht géintiwwer der AFP<ref name="BBC" /> ëffentlech gemaach. 2019 ass d'Affär op engem Forum vun der [[Europäesch Zentralbank|Europäescher Zentralbank]] nach eng Kéier op d'Tapéit komm. Interessant ass dobäi, datt d'Zuelen net ëmmer déi selwecht waren: An engem RTL-Reportage<ref>[https://infos.rtl.lu/news/luxembourg/comment-le-luxembourg-a-secretement-fabrique-50-milliards-de-francs-dans-les-annees-90-1365860 Reportage vum 21 Juni 2019 mat engem Link op e Téléreportage vun 2001]</ref> vum 2001 war vun 3 Milliarde Frang rieds, wärend de Jean-Claude Juncker 2019 vu 50 Milliarde geschwat huet<ref>[https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_19_3320 Ried vum Jean-Claude Juncker 19. Juni 2019 zu Sintra]</ref>. === Vum Frang zum Euro === Den 1. Januar 1999 gouf de Wiesselcours 1 EUR = 40,3399 LUF festgeluecht, an den [[Euro]] gouf als Buchwärung agefouert. Am Mäerz 1999 huet d'Regierung un all Stéit en Euro-Rechner am Scheckkarteformat verdeele gelooss fir d'Leit drun ze winnen ëmzedenken.<ref>[https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/19c87c/pages/11/articles/DTL849 Reklamm am Lëtzebuerger Land vum 19. Mäerz 1999]</ref> {| |[[File:Euro-RechnerV.jpg|thumb|Euro-Rechner vir]] |[[File:Euro-RechnerH.jpg|thumb|Euro-Rechner hannen]] |}Den 1. Januar 2002 hunn d'Billjeeën a Mënzen an Euro Cours legal kritt; an den 28. Februar 2002 war dee leschten Dag, wou een nach mat Schäiner a Mënzen a Frang bezuele konnt. {{Méi Info 2|Euro|Europäesch Zentralbank}} Am Summer 2025 huet d'Lëtzebuerger Zentralbank matgedeelt, datt Enn 2024 nach eng 863.000 Lëtzebuerger-Frang-Schäiner am Wäert vu knapps 5 Milliounen Euro an Zirkulatioun wieren. Déi meescht dervun, 786.473, waren 100-Frang-Schäiner<ref>"Meng Al Frangen. ''d'Lëtzeuerger Land'' 08.08.2025, S.6.</ref>, déi warscheinlech als Souvenir versuergt géife ginn.<ref>[http://www.rtl.lu/letzebuerg/archiv/1286484.html "Lëtzebuerger Schäiner am Wäert vu 5 Milliounen Euro am Ëmlaf."] rtl.lu, 31.12.2018.</ref> Et sinn nach ëmmer eppes méi wéi 10.000 5.000-Frang-Schäiner am Wäert vun 1,3 Milliounen Euro am Ëmlaf. Déi kënne bis op Weideres nach ëmmer an der Lëtzebuerger Zentralbank an Euro ëmgetosch ginn. D'Mënzen a Frange kënnen allerdéngs zanter dem 31. Dezember 2004 net méi gewiesselt ginn.<ref>[https://www.rtl.lu/news/national/a/2035634.html "Et zirkuléieren ëmmer nach Honnertdausende Lëtzebuerger-Frang-Schäiner."] rtl.lu, 28.02.2023.</ref> == Billjeeën a Mënzen == {{Kapitel Info feelt}} === Billjeeën === ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1915 |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 01.jpg|250px]] |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 02.jpg|250px]] |24.02.1915 - 01.01.1930 |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |20 Frang |1929 |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - reverse.png|250px]] |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - obverse.png|250px]] | 18.07.1930 - 29.01.1941 |} ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1944 |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Vir.jpg|250px]] |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Hannen.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1956 |- |10 Frang |1944 |[[File:Frang101945V.jpg|250px]] |[[File:Frang101945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 01.08.1953 |- |20 Frang |1944 |[[File:Frang201945V.jpg|250px]] |[[File:Frang201945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1955 |- |50 Frang |1944 | | |14.10.1944 - 30.04.1964 |- |100 Frang |1944 |[[File:Frang1001944V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001944H.jpg|250px]] | 14.10.1944 - 31.12.1956 |} =====2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1953}} |1953<br>1956<br>1959<br>1962<br>1964<br>1966 |[[File:Frang101954V.jpg|250px]] |[[File:Frang101954H.jpg|250px]] |23.02.1953 - 31.12.1973 |- |20 Frang{{Anker|20F1955}} |1955<br>1956<br>1960 |[[File:Frang201955V.jpg|250px]] |[[File:Frang201955H.jpg|250px]] |07.06.1955 - 31.12.1973 |- |50 Frang{{Anker|50F1961}} |1961 |[[File:Frang501961V.jpg|250px]] |[[File:Frang501961H.jpg|250px]] |06.02.1961 - 31.12.1976 |- |100 Frang{{Anker|100F1956}} |1956 |[[File:Frang1001956V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001956H.jpg|250px]] |13.06.1956 - 31.12.1967 |- |100 Frang{{Anker|100F1963}} |1963 |[[File:Frang1001963V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001963H.jpg|250px]] |18.09.1963 - 31.12.1976 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1967}} |1967<br>1970 |[[File:Frang101967V.jpg|250px]] |[[File:Frang101967H.jpg|250px]] |20.03.1967 - 31.12.1975 |- |20 Frang{{Anker|20F1966}} |1966<br>1972<br>1974 |[[File:Frang201966V.jpg|250px]] |[[File:Frang201966H.jpg|250px]] |07.03.1966 - 30.06.1982 |- |50 Frang |1972 |[[File:Frang501972V.jpg|250px]] |[[File:Frang501972H.jpg|250px]] |25.08.1972 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1970<br>1975{{Anker|100F1970}} |[[File:Frang1001970V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001970H.jpg|250px]] |15.07.1970 - 30.04.1983 |} ===== 2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1980 |[[File:Frang1001980V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001980H.jpg|250px]] |14.08.1980 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1986<br>1993 |[[File:Frang100V.jpg|250px]] |[[File:Frang100H.jpg|250px]] |01.07.1986 - 28.02.2002 |- |1000 Frang |1985 |[[File:Frang1000V.jpg|250px]] |[[File:Frang1000H.jpg|250px]] |01.07.1985 - 28.02.2002 |- |5000 Frang |1993<br>1996 |[[File:Frang5000V.jpg|250px]] |[[File:Frang5000H.jpg|250px]] | 1993 - 28.02.2002 |} ===== Billjeeë vun der BIL ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1968 |[[File:Frang100Bil1968V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1968H.jpg|250px]] |01.05.1968 - 28.02.2002 |- |100 Frang |1981 |[[File:Frang100Bil1981V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1981H.jpg|250px]] |08.03.1981 – 28.02.2002 |} ===Mënzen === ==== Groussherzog Wëllem III 1849-1890==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder een Su |1854 |[[File:C51854V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51854H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 01.03.1854 - 30.09.1901 |- |10 Centime oder een décke Su |1860 |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Rv.JPG|zentriert|rahmenlos]] |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Av.JPG|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 1860 - 30.09.1901 |} ==== Groussherzog Adolphe 1890-1906==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1901 |[[File:C101901V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101901H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,97 cm |1,2 mm |29.12.1900 - 01.05.1931 |} ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1918 |[[File:C101918V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101918H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2 cm |1,42 mm |15.06.1917 - |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder 1 Su |1924 |[[File:C51924V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51924H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,78 cm |1,3 mm |11.07.1924 - 01.05.1931 |- |10 Centime oder een décke Su |1930 |[[File:C101930V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101930H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,19 cm |1,3 mm |18.07.1930 - 01.04.1953 |- |25 Centime oder 5 Su |1946 |[[File:C251946V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251946H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,8 cm |1,2 mm |20.03.1946 - 01.12.1954 |- |[[Feierstëppeler|1 Frang<br>Typ 1952]] |1952<br>1953<br>1955<br>1957<br>1960<br>1962<br>1964 |[[File:F11962V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11962H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |13.11.1952 - 01.09.1991 |- |5 Frang |1949 |[[File:F51949V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51949H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,55 cm |1,18 mm |21.12.1949 - 01.02.1963 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |25 Centime oder 5 Su<br>Typ 1954 |1954<br>1957<br>1960<br>1963<br>1965<br>1967<br>1968<br>1970<br>1972 |[[File:C251970V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251970H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,6 cm |1,1 mm |23.07.1954 - 28.02.2002 |- |1 Frang<br>Typ 1965 |1965<br>1966<br>1968<br>1970<br>1972<br>1973<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980<br>1981<br>1982<br>1983<br>1984 |[[File:F11972V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11972H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |25.06.1965 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987 |[[File:F11986V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11986H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |15.06.1986 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1988 |1988<br>bis<br>1995 |[[File:F11990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |'''1,8 cm''' |1,65 mm |15.12.1988 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1971 |1971<br>1976<br>1979<br>1981 |[[File:F51981V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51981H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |13.04.1971 - 01.05.1987 |- |5 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987<br>1988 |[[File:F51987V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |15.06.1986 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F51990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |1989 - 28.02.2002 |- |10 Frang |1971<br>1972<br>1974<br>1975<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980 |[[File:F101974V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F101974H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,7 cm |2,02 mm |12.06.1971 – 15.12.1986 |- |20 Frang<br>Typ 1980 |1980<br>1981<br>1982<br>1983 |[[File:F201980V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201980H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |26.11.1979 - 28.02.2002 |- |20 Frang<br>Typ 1990 |1990<br>bis<br>1995 |[[File:F201990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |1990 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1987 |1987<br>1988<br>1989 |[[File:F501988V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501988H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |15.09.1987 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F501990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |1989 - 28.02.2002 |} == Literatur == * Georges de Leener: ''Le franc luxembourgeois'', Bulletin de la Banque Nationale de Belgique du 25 avril 1937 * [[Albert Calmes]]: ''Aperçu de l'histoire économique 1839-1939'', Le Luxembourg, Livre du Centenaire, Luxembourg, 1939 * Luc Hommel: ''Une expérience d'union économque'', Louvain,1933 * Daniel Rousseau: ''L'unité monétaire luxembourgeoise'', Luxembourg, 1928 * Jean Masclet: Contribution à l'étude du franc luxembourgeois - Stabilisation d'une monnaie à circulation restreinte, Luxembourg, 1937 * [[Ernest Mühlen]]: ''Monnaie et circuits financiers au Grand-Duché de Luxembourg'', Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1968 * Jutta Jaans-Hoche: ''Banque Nationale du Grand-Duché de Luxembourg 1873-1881 – Eine Episode der Luxemburgischen Währungsgeschichte'', Imprimerie Saint-Paul, Luxembourg, 1981 * [[Christian Calmes]]: ''Au Fil de l'Histoire –Une Banque raconte son histoire - Histoire de la Banque Internationale 1856-1981'', Imprimerie Saint-Paul, 1981 * Véronique Lecomte-Collin et Bruno Collin: ''Histoire de la monnaie'', Éditions Trésor du Patrimoine, 2004 * Roger Croisé, René Link: ''La législation monétaire au Grand-Duché de Luxembourg de 1815 à nos jours'',Edition: Lux-Numis, Luxembourg,1988,639 p. * [[Paul Margue]], [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'', Publié sous l'égide de l'Institut Monétaire luxembourgeois, Esch/Alzette, 1990, 192 Säiten * René Link: ''Les signes monétaires luxembourgeois'', Publié par l'Institut monétaire luxembourgeois, 1991 == Kuckt och == * [[Mënzen a Wärungen um Territoire vum haitege Lëtzebuerg]] * [[Wärung]] * [[Belsche Frang]] * [[Euro]] * [[Lëtzebuergesch Euromënzen]] == Um Spaweck == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20080916165847/http://www.land.lu/html/dossiers/dossier_luxemburgensia/suen_281201.html Artikel vum Romain Hilgert op land.lu] *[[Raoul Roos]], [https://www.rtl.lu/news/europa/a/1845572.html 20 Joer Euro - 20 Joer kee Lëtzebuerger Frang méi] op rtl.lu den 11. Januar 2022 {{Navigatioun Fréier Europäesch Wärungen}} {{Referenzen}} {{DEFAULTSORT:Letzebuerger Frang}} [[Kategorie:Fréier Wärungen]] [[Kategorie:Ekonomie vu Lëtzebuerg]] [[Kategorie:Wärungen, déi mam Euro ersat goufen]] cjtttzlg7n6cd9z0vmp0k81nl0726qa 2711610 2711602 2026-10-11T06:50:28Z ~2026-50886-87 73250 ...... 2711610 wikitext text/x-wiki {{Infobox Wärung}} De '''Lëtzebuerger Frang''' (ofgekierzt: '''LUF''') war tëscht 1854 an 1999 (ausser tëscht 1941 an 1944) déi offiziell [[Wärung]] zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]]. En ass bis 2002 an Zirkulatioun bliwwen, éier en dunn mam [[Euro]] ersat gouf. An der Period vun 1999 bis 2002 war de Lëtzebuerg Frang eng Subdivisioun vum Euro (1 Euro = 40,3399 Frang), obwuel den Euro dunn nach net zirkuléiert ass. == Ursprong <ref>Quell, wou net anescht uginn: [[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178 {{de}}, [[Paul Margue]] & [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'' Editions Binsfeld, Luxembourg 1990, ISBN= 2-87954-011-9 {{fr}} an [[Raymond Weiller]]: ''125 ans de papier-monnaie luxembourgeois'' Banque Internationale à Luxembourg, Luxembourg 1981</ref>== De Lëtzebuerger Frang ass net iwwer Nuecht entstanen, mee huet sech iwwer Joerzéngten entwéckelt. Vu sengen Urspréng an enger renger Buchwärung mat engem feste Wiesselcours zum preiseschen Daler, iwwer d'Klappe vu klenge Wiesselmënzen, bis hin zu senger spéiderer Bindung un déi däitsch Goldmark. Eréischt nom Enn vum Éischte Weltkrich huet de Lëtzebuerger Frang seng ganz eege Gestalt ugeholl, éier en eng enk Allianz mam belsche Frang agaangen ass, fir schlussendlech vum Euro ofgeléist ze ginn. === D'Festsetze vun de Wiesselcoursen an d'Auswierkunge vum Gresham-Gesetz zu Lëtzebuerg (1841–1842) === ==== D'Ausgangslag an de Rapport mam Gulden ==== Duerch den Arrêté vum Kinnek-Groussherzog vum 20. August 1841<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1841/08/20/n1/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 20 Août 1841 concernant la fixation de la valeur du franc en monnaie des Pays-Bas.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.08.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> gouf den offizielle Wiesselcours am deemolege Lëtzebuerg op 0,4725 [[hollännesche Gulden|hollännesche Gulde]] fir ee Frang – sief et de franséischen oder de belsche Frang – festgeluecht. Well Lëtzebuerg, mat Ausnam vun der [[Festung Lëtzebuerg|Festungsstad]], vun 1830 bis 1839, eng Zäitspan déi am Film "[[De falschen Hond]]" beschriwwe gëtt, ënner belscher Administratioun stoung, an d'Belsch dëse Cours scho mam Gesetz vum 5. Juni 1832 agefouert hat, war dësen Tarif de facto scho laang am Land etabléiert. Theoretesch sollt dëse Cours op dem reale Sëlwergehalt vun de Mënze berouen. Den hollännesche Sëlwergulden huet aus 9,613 Gramm puerem Sëlwer bestanen, iwwerdeems de franséische Germinal-Frang 4,5 Gramm rengt Sëlwer enthalen huet. Doraus ergëtt sech en tatsächleche mathematesche Sëlwer-Rapport vu: 4,5 / 9,613 = 0,46812 Gulden. Well den offizielle Kurs am Dekreet mat 0,4725 awer méi héich ugesat war, gouf de Frang am Verglach zum Gulde gesetzlech iwwerbewäert. ====Den Bäitrëtt zum [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] an de [[preiseschen Daler]]<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/conv/1842/09/21/n1/jo|Titel=Vertrag vom 8 Februar 1842 über den Anschluß des Großherzogtums Luxemburg an den Deutschen Zoll- und Handels-Verein.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.02.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=de}}</ref>==== Mam Bäitrëtt vu Lëtzebuerg zum Däitschen Zollveräin am Abrëll 1842 huet och en offiziellen Ëmrechnungscours fir de preiseschen Daler misse festgeluecht ginn. Duerch déi preisesch Garnisoun an der [[Bundesfestung]] waren dës Daler an der Festungsstad souwisou scho fest am alldeeglechen Ëmlaf verankert. Fir dëst ze reegelen, huet de Kinnek-Groussherzog den Arrêté vum 16. Mäerz 1842 erlooss<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1842/03/16/n2/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 16 Mars 1842 portant fixation de la valeur du franc en monnaie de Prusse.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=16.03.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dësen Arrêté huet dekretéiert, datt de franséischen an de belsche Frang bei den ëffentleche Keese fir d'Zollbezuelungen exakt de Wäert vun aacht [[preisesche Sëlwergroschen]] haten. Doraus huet sech en offizielle Kurs vun 1 Daler = 3,75 Frang erginn. Och hei huet d'Mathematik net mat der Realitéit iwwereneegestëmmt: En Daler hat 16,7 Gramm rengt Sëlwer an de Frang 4,5 Gramm. De reelle Rapport louch deemno bei: 4,5 / 16,7 = 0,26946 Daler. Well de preiseschen Daler an 30 Sëlwergroschen an de Sëlwergrosche selwer an 12 Pfenneg gedeelt war, hätt de reelle Cours misse bei 8 Groschen an 1 Pfenneg leien. Mat engem offizielle Kurs vun exakt 8 Grosche gouf de Frang par Rapport zum Daler awer ënnerbewäert. ====Dem Gresham sengt Gesetz<ref>{{Citation|URL=https://www.bcl.lu/fr/media_actualites/communiques/2007/01/expo1/catalogue__Monnaies_grecques_____Monnaies_celtes_.pdf|Titel=Bonne monnaie, mauvaise monnaie|Gekuckt=29.09.2026|Säiten=65-70|Auteur=René Link|Wierk=www.bcl.lu|Sprooch=fr}}</ref>==== Dës Diskrepanzen tëscht dem offiziellen, gesetzleche Cours an dem reelle Sëlwerwäert hunn eng klassesch Form vum [[Gesetz vum Gresham|Gresham sengem Gesetz]] ausgeléist („Schlecht Geld verdrängt dat gutt Geld“). Dat huet zu enger Kettereaktioun gefouert: * Frang vs. Gulden: Den iwwerbewäerten, "schlechte" Frang huet den ënnerbewäerten, "gudde" Gulden aus dem alldeeglechen Ëmlaf verdrängt. * Daler vs. Frang: Den iwwerbewäerten, "schlechte" Daler huet gläichzäiteg den ënnerbewäerten, "gudde" Frang verdrängt. D'Resultat war paradox: Den Daler gouf zur dominanter Wärung bei allen Transaktiounen. De Frang dogéint gouf wéinst senger gesetzlecher Ënnerbewäertung ëmmer méi rar an am private Besëtz vun de Leit als stabille Wäertspäicher gehamstert. Ob dëse Wiesselcours gewielt gouf, fir déi wirtschaftlech Verbindung tëscht Lëtzebuerg a [[Preisen|Preise]] mat dem gemeinsamen Daler dauerhaft ze stäerken, oder reng fir de Bierger een nach méi lästegt Ëmrechnen ze erspueren, bleift ongewëss. E Sëlwergroschen war schliisslech genau 12,5 Zantim – also zwee Su an en Hallwen wäert. Am preisesche Rheinland war de franséische Frang zanter 1821 mat 7 Groschen an 11 Pfenneg nach manner wäert. Do kann een dovun ausgoen, datt dëse Cours bewosst esou niddreg ugesat war, fir déi franséisch Mënzen – déi vun 1795 bis 1815 offiziell am Ëmlaf waren – lasszeginn.<ref>{{Citation|URL=https://staatsbibliothek.ewigerbund.org/viewer/image/gs_preussen_1821/200/#topDocAnchor|Titel=Gesetz-Sammlung für die Königlichen Preußischen Staaten|Gekuckt=29.09.2026|Datum=1821|Wierk=staatsbibliothek.ewigerbund.org|Sprooch=de}}</ref> Am Mee 1843 gouf beschloss, de preiseschen Daler an alle Staatskeese fir d'An- an d'Ausbezuelen zouzeloossen.<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/pnm50j2zw9/pages/1/articles/DIVL24|Titel=Avis relatif à l‘argent de Prusse|Gekuckt=29.09.2026|Datum=05.05.1843|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Vun 1844 u gouf dës Reegelung op déi aner Wärungen am Zollveräin ausgedeent, déi de selwechte Sëlwergehalt wéi den Daler opgewisen hunn.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/1vn15hzm1d/pages/1/articles/DIVL30?search=20%2520janvier%25201844|Titel=Avis concernant la valeur du thaler|Gekuckt=29.09.2026|Datum=20.01.1844|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Nom Artikel 11 vum Zolltraité vun 1842 hätt Lëtzebuerg eigentlech de preiseschen Daler oder de [[süddäitsche Gulden]] als offiziellt Bezuelungsmëttel aféiere missen, wat awer net gemaach gouf. Bei der Verlängerung vum Traité am Joer 1847 gouf déi Obligatioun du gestrach. Mir haten also: * 1 Frang = 8 Sëlwergroschen (De Sëlwergrosche war trotz sengem Numm eng [[Billonmënz]] mat engem klenge Sëlwerundeel vu just 22%) * 1 Pies<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=P01353''Pies''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 19.09.2026.</ref> = ee sëlwert franséischt 10 Su Stéck = 4 Sëlwergroschen * 1 décke Su = 10 Zantim = 10 Pfenneg * 1 Su = 5 Zantim = 5 Pfenneg ===D'Aféierung als Buchwärung (1849)=== Duerch d'Gesetz vum 20. Dezember 1848 gouf de Frang (ënnerdeelt an Zantim) mat Wierkung op den 1. Januar 1849 déi offiziell Rechnungseenheet vu Lëtzebuerg.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/20/n1/jo|Titel=Loi du 20 décembre 1848 décrétant un autre système monétaire à partir du 1er janvier 1849.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> En huet den hollännesche Gulden am Verhältnis vun 1 op 2,1164 ersat. Vun do un huet de Staat all seng Finanzen a Frange geféiert, wärend d'Zollbestëmmungen onberéiert bloufen. Allerdéngs war de Frang am Ufank just eng reng Buchwärung ouni eegen national Mënzen oder Billjeeën; am Alldag huet d'Bevëlkerung weiderhi mat auslänneschem Geld bezuelt. Am [[Chamberblat]] vun 1848 gëtt an dësem Kontext vun der Aféierung vun engem neie „système monétaire“ geschwat. Fir dës Ëmstellung an der Praxis ze realiséieren, huet eng Onmass vu Gesetzer a Reglementer systematesch missten ugepasst ginn, well d'Montanten – wéi zum Beispill d'Tariffer vun den Amenden<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/26/n5/jo|Titel=Loi du 26 décembre 1848, N° 22, réduisant en francs les droits de timbre, d’enregistrement, de greffe, d’hypothèques, ainsi que les amendes y relatives, fixés en florins.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=26.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wou fir ëmzerechnen just mat engem Facteur 2 multiplizéiert gouf – a Gulden ausgedréckt waren.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-11/SESSION_1848-O.pdf|Titel=Procès-verbaux des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session de 1848.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1851|Wierk=chl.lu|Sprooch=fr}}</ref> Interessanterweis huet dëst Gesetz déi bestoend Mënzgesetzer vun 1816 an 1832 onberéiert gelooss. An der Theorie waren den hollännesche Gulden an de belsche Frang also weiderhin déi offiziell Wärungen, obwuel se am Alldag an an der Realitéit vum Ëmlaf bal guer net méi existéiert hunn. An der Praxis huet sech doraus e reegelrechte Dualismus entwéckelt: Wann an engem Kontrakt de Begrëff „Frang“ ouni Weideres benotzt gouf, da war domat de fiktive Frang am Wäert vun 8 Groschen gemengt. Sollt d'Bezuelung awer an belsche oder franséischen Frangen geschéien, huet misste explizitt vum „Frang effektiv“ oder engem änleche Begrëff geschwat ginn. Dës juristesch an alldeeglech Realitéit huet den [[Affekot]] an [[Deputéierten|Deputéierte]] [[Léon Wurth]] wärend enger Sëtzung an der [[Chamber]] den 30. November 1870 treffend op de Punkt bruecht: {{Zitat|{{Fr}} D'après la jurisprudence qui s'est établie dans notre pays, et à l'appui de laquelle on peut invoquer différentes décisions judiciaires, il existe chez nous un franc fictif qui a la valeur de 8 silbergros, et qui diffère ainsi en valeur du franc effectif. <ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-12/SESSION_1870-1871-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session législative de 1870-1871.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1871|Säiten=221|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Datt dëse System vum fiktive Frang d'Land nach iwwer Jore markéiert huet, beweist och en Avis vun der Banque Internationale à Luxembourg vum 21. Februar 1876. Och e puer Joerzéngten no der offizieller Ëmstellung huet d'Bank bemierkt: {{Zitat|{{Fr}} Jusqu‘ici le franc luxembourgeois n‘a été qu‘une monnaie fictive ayant la valeur de 8 silbergros. <ref>{{Citation|URL=https://wdocs-pub.chd.lu/docs/archive/33/23/80043235_pdf|Titel=Avis des autorités financières entendues.|Gekuckt=09.10.2026|Datum=21.02.1876|Säiten=115|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} ===Déi éischt Wiesselmënzen (1854)=== Ënnert dem Finanzminister [[Norbert Metz]] huet d'Chamber mam Gesetz vum 9. Januar 1852 d'Fabrikatioun vun eisen alleréischte lëtzebuergesche Mënze beschloss<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/01/09/n6/jo|Titel=Loi du 9 janvier 1852, ordonnant la fabrication de monnaies de cuivre pour le Grand-Duché.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=09.01.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dat neit Gesetz sollt deemools d'auslännesch Koffermënzen als gesetzlecht Bezuelungsmëttel ofschafen. Well awer net genuch Wiesselgeld am Ëmlaf war, huet d'Regierung dës Bestëmmung mam Gesetz vum 17. Dezember 1853 kuerzfristeg missen zréckzéien<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1853/12/17/n3/jo|Titel=Loi du 17 décembre 1853 concernant la démonétisation des monnaies de cuivre étrangères.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=17.12.1853|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Am Mäerz 1854 war et dunn awer sou wäit: Déi éischt Lëtzebuerger Mënze koumen an d'Zirkulatioun. Et waren dëst Stécker vun 2,5, 5 an 10 Zantim aus [[Koffer]] (eigentlech [[Bronze]]: 95 % Koffer mat 4 % [[Zënn]] an 1 % [[Zénk]]), déi op dem [[Avers (Numismatik)|Avers]] de lëtzebuergesche [[Wopen|Wope]] gewisen hunn. Heibäi huet et sech allerdéngs reng ëm [[Scheedemënzen]] gehandelt – also ëm Mënzen aus engem bëllegem Metall oder Metalllegéierung ([[Zénk]], [[Eisen]], Bronze, [[Koffernéckel]]) mat engem klenge [[Nennwäert]]. Op eegen Nationalmënzen ([[Kurantmënzen]]) aus wäertvollem Sëlwer oder [[Gold]] gouf bewosst verzicht, well dat fir de klenge Staat deemools vill ze deier gi wier. Fir d'Praxis gouf zousätzlech festgeluecht, datt de maximale Betrag, deen ee mat dëse Mënze bezuelen duerft, op fënnef Frang limitéiert war<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/11/30/n7/jo|Titel=Loi du 30 novembre 1852, N° 842, fixant le maximum de monnaie de cuivre à recevoir comme appoint. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=30.11.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> <!-- Éischt Tabell: Prägungen --> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1854–1908<ref name="Kolnberger">{{Citation|URL=https://orbilu.uni.lu/bitstream/10993/59997/1/BelVSWG_2023_3_336_369_Kolnberger.pdf|Titel=Geldpolitik ohne eigene Währung?|Auteur=Thomas Kolnberger|Gekuckt=09.09.2026|Datum=2023|Wierk=orbilu.uni.lu|Sprooch=fr}}</ref> ! style="text-align: left;" | Joer ! 2,5 Centime ! 5 Centime ! 10 Centime ! Wäert an Frange |- | style="text-align: left;" | 1854 | style="background: #ffe366;" | 640.000 | style="background: #ffe366;" | 680.000 | style="background: #ffe366;" | 500.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1855 | | style="background: #ffe366;" | 600.000 | style="background: #ffe366;" | 1.200.000 | 150.000 |- | style="text-align: left;" | 1860 | | style="background: #ffe366;" | 200.000 | style="background: #ffe366;" | 900.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1865 | | | style="background: #ffe366;" | 1.000.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1870 | style="background: #ffe366;" | 209.888 | style="background: #ffe366;" | 303.900 | style="background: #ffe366;" | 1.313.050 | 151.747 |- | style="text-align: left;" | 1901 | style="background: #ffe366;" | 800.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 2.000.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 4.000.000 | 520.000 |- | style="text-align: left;" | 1908 | style="background: #ffe366;" | 400.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 1.500.000 | | 85.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #ffe366; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Bronze |- | style="background: #50B873; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Koffernéckel |} </div> Finanziell gesinn huet sech dës Moossnam fir de Staat als en exzellent Geschäft erwisen. Elleng déi éischt Produktioun vu Mënzen am Nominalwäert vun 100.000 Frang huet d'Regierung just 53.313,54 Frang kascht, wat engem beträchtlechen Mënzgewënn – dem sougenannte [[Seigniorage]] – vu 46,7 % entsprach huet. Trotz dësem Gewënn fir d'Staatskeess konnten d'Emissiounen den akuten Defizit u Wiesselmënzen net behiewen. Déi nei lëtzebuergesch Mënze sinn nämlech séier an d'Belsch an a Frankräich ofgefloss, well se do ouni Weideres 1:1 akzeptéiert goufen. Well den effektive belsche Frang mat 8,1 Groschen awer méi wäert war wéi de fiktive Lëtzebuerger Frang mat sengen 8 Groschen, ass duerch dësen Ënnerscheed ([[Agio]]) e reegelrechte „Drainage“ entstanen. Dat neit Geld gouf aus dem lëtzebuergeschen Ëmlaf erausgezunn, de Mangel u Klenggeld blouf bestoen. Tëscht 1893 an 1896 hu Frankräich an d'Belsch – als Membere vun der [[Laténgescher Mënzunioun]] (wou Lëtzebuerg ni Member war obschonns hir Mënzen a Schäiner am Land circuléiert sinn) – resolut Moossnamen ergraff, fir den Iwwerfloss un auslännesche Wiesselmënzen an hirem Ëmlaf lass ze ginn. Dës Entscheedung sollt och fir d'Groussherzogtum schwéier Konsequenzen hunn: Ëm 1900 huet d'Belsch Lëtzebuerger Koffermënzen am Wäert vu ronn 500.000 Frang zréckgeschéckt. Dëst war eng immens Zomm, wann ee bedenkt, datt Lëtzebuerg bis zu deem Zäitpunkt am Ganze just Mënze fir 601.747 Frang hat präge loossen. Well d'Land doropshi wuertwiertlech mat dëse klenge, ofgenotzten an oxidéierte Suen iwwerschwemmt gouf, huet d'Regierung séier reagéiert. Fir de Problem ze léisen, goufen déi al 5 an 10 Zantim-Stécker agezunn an duerch nei Mënzen aus enger, dee Moment, moderner Koffernéckel-Legéierung ersat. ===[[Banque internationale à Luxembourg|D'International Bank zu Lëtzebuerg]] (1856)=== Déi 1856 gegrënnten Internationale Bank in Luxemburg<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1856/03/08/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 8 mars 1856 approuvant les statuts de la Banque Internationale de Luxembourg. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.03.1856|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> (BIL) krut d'Recht, eege Schäiner erauszeginn. Dëst Emissiounsrecht huet – genee wéi bei den anere [[Privatbank|Privatbanken]]<ref>{{Citation|URL=https://www.bavarikon.de/object/bav:BSB-CMS-0000000000002122|Titel=Deutsches Papiergeld 1800-1945 |Gekuckt=09.09.2026|Wierk=www.bavarikon.de|Sprooch=de}}</ref> am [[Däitsche Bond]] – verschidde Wärungen aus där Epoch ofgedeckt, dorënner de Frang, den hollännesche Gulden an de preisesche Daler. D'Bank huet hir Aktivitéit den 31. Juli 1856 opgeholl; hir éischt Ausgab am Wäert vun 10 Daler gouf den 1. September 1856 ausgestallt. Dëst sollt awer déi eenzegt vun dëser Aart bleiwen, well Preisen zanter 1857 den Ëmlaf vun auslänneschem Pabeiergeld op hiren Territoire verbueden hat. Well d'Aktivitéit vun der BIL doduerch virleefeg staark ageschränkt war, huet se – mat Ausnam vum Joer 1900 – nëmmen nach Schäiner a Frangen erausginn. Obwuel d‘Billjeeë kee gesetzlech Bezuelungsmëttel waren, goufen se zanter 1859 awer vun de Staatskeesen akzeptéiert. Well d'Emissioun vun dëse Geldschäiner awer ëmmer erëm mat Schwieregkeete verbonne war, huet de Verwaltungsrot schlussendlech decidéiert, d'Ausriichtung vum Institut ze änneren. Doropshin huet d'Bank sech zu engem Kreditinstitut weiderentwéckelt<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/bil.html|Titel=BIL|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeën vun der BIL an de Joren 1856–1900 ! Emissionsdatum ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. September 1856 | 10 Thaler | |- | 30. September 1880 | 25 Francs | mat Stempel 25 Francs = 20 Mark |- | 15. September 1890 | 100 Francs | mat Stempel 100 Francs = 80 Mark |- | 1. Juli 1900 | 50 Mark | |- | 1. Juli 1900 | 20 Mark | |} ===[[Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg |D'Groossherzoglech-lëtzebuergesch National Bank]]=== Wéi de Gesetzesprojet de 27. Februar 1872 an der Chamber presentéiert gouf, ass en op kräftege Widderstand gestouss. Besonnesch de [[Paul de Scherff]], deen als Rapporteur vun der zoustänneger Chamberskommissioun fungéiert huet, an de [[Charles Simons]] (de spéidere Direkter vun der BIL) hu sech kritesch gewisen. Den de Scherff huet keng reell Virdeeler fir d'Land gesinn: Well den Entworf d'Bank als reng Emissiounsbank ouni d'Recht op direkt Kreditvergab definéiert huet, war hiren Notze fir d'Wirtschaft an d'Bierger staark begrenzt. Zousätzlech war de lëtzebuergeschen Inlandsmaart deemools vill ze kleng, fir nieft der etabléierter BIL eng zweet [[Ziedelbank]] ze verkraften. Fir den normale Steierzueler huet de Projet keng materiell Virdeeler bruecht, mee éischter de Risiko vun enger Wärungsentwäertung am Fall vun enger Finanzkris. D'Kritiker hu bemängelt, datt de Staat d'Risiken iwwerhuele sollt, wärend déi meeschtens auslännesch Grënner a Spekulanten d'Gewënner an d'Emissiounsprimen an d'Täsch stieche géifen<ref>{{Citation|URL=https://books.google.lu/books?id=OFdSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|Titel=LA NOUVELLE BANQUE|Datum=1872|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=books.google.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Och aus dem Ausland koume schwéier Bedenken: Déi preisesch Regierung huet en negativen Avis ofginn an am Virfeld kloer gemaach, datt d'Billjeeë vun dëser neier Bank weeder a Preisen nach am deemolegen Elsass-Loutrengen fir Paiementer akzeptéiert géife ginn. Trotz all dëser Kritik gouf d'Bank duerch d'Gesetz vum 17. Mee 1873 offiziell gegrënnt<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1873/05/16/n1/jo|Titel=Loi du 16 mai 1873, qui autorise la création d’une Banque Nationale à Luxembourg.|Datum=16.05.1873|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Kuerz drop, den 1. Juni 1873, huet se hir Dieren opgemaach, fir dann den 1. Juli 1873 hir éischt eege Billjeeën erauszeginn. Dës Billjee goufe vun de Staatskeese bis zu engem maximale Montant vun 150.000 Frang ugeholl. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeën vun der National Bank an de Joren 1873–1876 ! Emissionsdatum ! Volume ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 20 Thaler | Austausch géint Billjeeën a Mark mat der Emissioun vum 25. Mäerz 1876 |- | 1. Juli 1873 | 2.000.000 Daler | 10 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 5 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 3.500.000 Frang | 100 Francs | Austausch duerch Staatskeess no der Faillite de 26. September 1881 |- | 1. Juli 1873 | 1.500.000 Frang | 20 Francs | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 1.600.000 Mark | 20 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 2.000.000 Mark | 10 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 400.000 Mark | 5 Mark | idem |} Ausser der BIL ware virun allem och d'Cheffen vun der Industrie, dorënner den [[Norbert Metz]], géint déi nei Bank, well se mat den Offere vun der BIL zefridde waren. Déi nei Bank huet ouni Erfolleg versicht, hir Billjeeën an Däitschland ofzesetzen. Och eng Interventioun vun der lëtzebuergescher Regierung bei der däitscher keeserlecher Regierung zugonschte vun der Bank huet näischt gehollef. Nodeem d'BIL de 15. Juli 1873 via Circulaire matgedeelt hat, datt hire Verwaltungsrot decidéiert hätt keng Schäiner vun der Nationalbank méi ze akzeptéiere, huet d'Regierung am Géigenzuch decidéiert, keng BIL-Schäiner méi an de Staatskeesen unzehuelen. Dëse Schrëtt huet de Sträit zwëscht deen zwee Instituter just nach weider verschäerft. De 26. September 1881 huet d'Bank schlussendlech Faillite ugemellt.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/x71mw5/pages/1|Titel=Luxemburger Wort: Eine finanzielle Katastrophe.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=27.09.1881|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=de}}</ref> Op Initiativ vun eenzelen Deputéierten – dorënner de [[Jean-Baptiste Fallize]], deen eng ganz kloer Responsabilitéit vum Staat gesinn huet – a fir d'Gemidder ze berouegen, huet d'Chamber no laangen Diskussiounen e Gesetz gestëmmt dat de komplette Remboursement vun all de Billjeeë virgesinn huet.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1881/10/08/n1/jo|Titel=Loi du 8 octobre 1881 concernant le remboursement des billets au porteur de la Banque Nationale.|Datum=08.10.1881|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wat e Lach vun 2.150.000 Frang an d'Staatskeess gerappt huet. Haaptursaache fir den Niddergang waren d'Onerfuerenheet vun der Direktioun a vum Regierungskommissäre, de Fakt, datt zwou Banken an esou engem klenge Land gläichzäiteg Billjeeën erausginn hunn, an net zulescht iwwerdriwwen an exzessiv Kreditter fir eng Rei Clienten<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-02/SESSION_1881-1882-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session extraordinaire du 4-5 Octobre 1881.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=04.10.1881|Säiten=24-67|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===D'[[Goldmark]] (1876)=== Am nei gegrënnten [[Däitscht Räich|2. Däitsche Räich]] huet d'Gesetz vum 4. Dezember 1871 d'Mark (an 100 Pfenneg ënnerdeelt) als Goldmënz agefouert. No engem weidere Mënzgesetz am Joer 1873 ass dës nei Reichswärung dunn den 1. Januar 1876 offiziell am ganze vereenten Däitschland a Kraaft getrueden an huet am Bundesstaat Preisen den Daler an engem feste Verhältnes 1 Daler = 3 Mark ersat. D'Dalermënzen selwer hunn hiren offizielle Cours nach bis 1907 behalen an 1-Daler-Mënz gouf an där Zäit ganz einfach als 3-Mark-Mënz weider gebraucht. Duercht lëtzebuergescher Gesetz vum 2. Dezember 1876 gouf festgehalen, datt eng Mark 1,25 Frang (oder 10 Sëlwergroschen) wäert ass, an datt déi staatlech Keese Sëlwermënzen nëmme méi bis zu engem Betrag vu 25 Frang pro Bezuelung akzeptéieren<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1876/12/02/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 2 décembre 1876 concernant l'admission des monnaies de l'Empire allemand dans les caisses publiques.|Datum=02.12.1876|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Doraus huet sech dës Ëmrechnung am lëtzebuergeschen Alldag erginn: * 1 Frang = 80 Pfenneg * 1 Stéckelchen<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=S05727''Stéckelchen''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 29.09.2026.</ref> = 12 ½ Su = 50 Pfenneg = ½ Mark * 1 décke Su = 8 Pfenneg * 1 Su = 4 Pfenneg * ½ Su = 2 Pfenneg Hei muss ee gutt oppassen: Et handelt sech elo ëm de Pfenneg als Ënnerdeelung vun der neier Mark (een Honnertstel), an net méi ëm den ale Pfenneg, deen d'Ënnerdeelung (een Zwielefte) vum Sëlwergrosche war. ===D'Situatioun am Ufang vum 20. Joerhonnert=== Als Kurantmënzen zirkuléierten haaptsächlech däitsch Gold- a Sëlwermënzen. D'Mënze vun der Laténgescher Mënzunioun waren dogéint nëmmen an engem ganz klenge Mooss am Ëmlaf, wärend hollännesch Gulden iwwerhaapt net méi ze fanne waren. Bei de Scheedemënze huet een eng regional Mëschung fonnt: Hei goufen d'Lëtzebuerger, däitsch, franséisch an och belsch Mënze parallel benotzt. Bei de Geldschäiner hu virun allem d'Emissioune vun der BIL an déi vun den däitsche Banken dominéiert, wärend franséisch a belsch Billjeeën éischter eng Raritéit waren. D'Paiementer goufen a Frangen fixéiert. Wann net explizitt d'Wuert „effectif“ derbäi stoung, gouf de Betrag mat de gesetzlechen Ëmrechnungscoursen an däitsch Mark a Pfenneg iwwerdroen a bezuelt. D'Leit haten eng Rei vu feste Wäerter am Kapp, wéi zum Beispill: * 1 Mark = 1,25 Frang * 2 Mark = 2,50 Frang * 4 Mark = 5,00 Frang * 8 Mark = 10,00 Frang * 12 Mark = 15,00 Frang Fir e Zuchticket vun 17,85 Frang ze bezuelen, gouf am Kapp folgend Rechnung gemaach: Éischtens goufen 17,50 Frang mat 14 Mark ofgedeckt (15 Frang fir 12 Mark plus 2,50 Frang fir 2 Mark). Et hunn dunn nach 35 Zantim (oder 7 Su) gefeelt. Fir dëse Reschtbetrag ze begläichen, konnt ee flexibel verschidde Mënzen kombinéieren: e Lëtzebuerger 10-Zantim-Stéck (2 Su), e franséischt an e belscht 5-Zantim-Stéck (jee 1 Su), en däitscht 10-Penneg-Stéck (2½ Su) an e Lëtzebuerger 2½-Zantim-Stéck (½ Su) – wat exakt de Gesamtbetrag vu 7 Su erginn huet. Stoung awer d'Wuert „effectif“ derbäi, huet d'Bezuelung misse strikt a franséischen oder belsche Frange gemaach ginn. Dat war kee Problem, soulaang een dës Mënzen oder Schäiner zur Hand hat. War dat awer net de Fall, konnt een och mat däitsche Mënze oder Schäiner bezuelen – allerdéngs huet een hei missen en Agio (en zousätzlechen Opschlag) drop bezuelen. Fir beispillsweis eng Schold vun 1.750 franséische Frang mat däitsche Mark ze begläichen, huet ee 1,5 % dobäiziele missen. Streng geholl huet dësen Opschlag d'Differenz tëscht deenen zwou Wärungen um Dagescourse op der Paräisser Bourse reflektéiert. Well dëse Cours am Alldag awer bal ëmmer ëm 1,5 % gependelt huet, gouf aus Kamoudheet einfach fest mat dësem Taux gerechent. D'Rechnung huet dunn esou ausgesinn: 1.750 Frang hunn am Basiswiesselcours 1.400 Mark entsprach, plus déi 1,5 % Opschlag (21 Mark). Deemno sinn am Ganzen 1.421 Mark iwwer de Comptoir gaangen.<ref>[[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg. Säiten 58-63'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178.</ref> Ee konkret Beispill fir d'Bezuelung vun engem Agio ass de Kaf vun den Immobilie vun der [[Dikrecher Brauerei]] duerch de [[Louis Godchaux]]. Hien huet dës vum [[Liquidateur]] vun der paräisser ''Société anonyme française de la Brasserie de Diekirch'' (mat Sëtz zu [[Paräis]] an der Rue de Hauteville, 54) iwwerholl. Laut dem Verkafsakt vum 29. Juli 1889, dee vum Ettelbrécker Notaire Salentiny opgeholl gouf, louch den Akafspräis bei 436.000 Frang (Haaptsaach an Niewekäschten) – woubäi 7.000 Frang Agio extra bezuelt goufen<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/brasseriediekirch.html|Titel=Brasserie de Diekirch|Gekuckt=29.09.2026|Datum=29.07.1889|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Fir dem Chaos an de Berechnunge mat de villen auslännesche Mënzen en Enn ze maachen, ass am Joer 1912 d'Iddi erëm opkomm, eng eege lëtzebuergesch Wärung ze schafen. D'Regierung huet virgeschloen, eegene Sëlwermënze mat engem Nominalwäert vun 1 an 2 Frang souwéi 50 Zantim ze prägen – an engem Gesamtvolume vu bis zu 10 Frang pro Awunner. Am Mee 1913 huet de Staatsrot d'Regierung zousätzlech opgefuerdert, Virkéierungen ze treffen, falls e Krich tëscht de groussen Nopeschlänner géif ausbriechen a doduerch dat däitscht a franséischt Goldgeld rar géif ginn. Nëmmen e Joer méi spéit huet den Ausbroch vum Éischte Weltkrich d'Pläng vun enger eegener Wärung dunn awer op Äis geluecht<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/r2pxgn9h9t/pages/9/articles/DIVL359|Titel=Frappe de monnaies nationales d’argent.|Gekuckt=02.09.2026|Datum=05.06.1913|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===[[Lëtzebuerg am Éischte Weltkrich|Éischte Weltkrich]] an 1919=== Wärend an Däitschland d'Reichsbank schonn den 31. Juli 1914 den Ëmtausch vu Billjeeën a Scheedemënzen a Gold agestallt hat, huet sech d'Situatioun zu Lëtzebuerg nëmmen e puer Deeg duerno zougespëtzt. Den 3. August 1914 huet Däitschland Lëtzebuerg besat. Nach de selwechten Dag gouf hei am Land e Gesetz gestëmmt, dat d’Geldschäiner vun der BIL zur gesetzlecher Wärung erkläert huet. Gläichzäiteg gouf d’Bank vun der Flicht entbonnen, dës Schäiner géint Gold- oder Sëlwer-Mënzen ëmzetauschen<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Aus Angscht hir Erspuernisser ze verléieren, huet d'Bevëlkerung hir Gold- a Selwer-Mënzen zeréckgehalen. Well d'Leit och kee Vertrauen an d'Schäiner vun den däitsche Banken haten, sinn de Commerce an d'Industrie an eng déif Kris geroden – et huet einfach u Boergeld am Ëmlaf gefeelt. D'Emissioun vu Schäiner mat de Valeure vun 1, 2 a 5 Mark am Gesamtwäert vu 6.250.000 Frang vun der BIL ass net duergaangen, fir d'Lag ze berouegen. Dofir ass de Staat dozou iwwergaangen, zousätzlech Keeseschäiner (Bons de caisse) an Héicht vu 5.000.000 Frang ze drécken, déi och de Status vun engem gesetzlechen Bezuelmëttel kruten<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/11/28/n2/jo|Titel=Loi du 28 novembre 1914, ayant pour objet d' autoriser 1°l'Etat à émettre des bons de caisse, 2°la Caisse d' épargne à consentir des prêts à court terme sur gage, et 3° de majorer l'émission des billets de la Banque Internationale.|Datum=28.11.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Den 26. November 1914 erklärt de [[Mathias Mongenast]], Generaldirekter vun de Finanze an der Chamber: {{Zitat|{{Fr}} Le bon de caisse, c'est la banknote que l'État mettra en circulation et dont le montant est garanti par le crédit de l'État. Aussitôt que nos ressources seront revenues à une situation normale, nous pourrons peu à peu les retirer de la circulation; aux termes de l'art. 2 du projet de loi, ces billets ont cours forcé.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-12/session_1914-1915-o.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session ordinaire de 1914-1915.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=26.11.1914|Säiten=113|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Nieft de Banknoutë goufen och Scheedemënzen geprägt – dës Kéier aus Zénk an Eisen, well de Koffer duerch de Krich knapp ginn war. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> {| class="wikitable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1915-1916<ref name="Kolnberger" /> |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Joer !! 5 Centime !! 10 Centime !! 25 Centime !! Wäert an Frange |- | style="text-align: left;" | 1915 || style="background: #b4c7e7;" | 1.200.000 || style="background: #b4c7e7;" | 1.400.000 || || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1916 || || || style="background: #b4c7e7;" | 800.000 || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1918 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.200.000 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.603.000 || || 220.300 |- | style="text-align: left;" | 1919 || || || style="background: #ff3b00; color: white;" | 804.000 || 201.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #b4c7e7; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Zénk |- | style="background: #ff3b00; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Eisen |} </div> Well d'Bevëlkerung och nach déi kleng Mënze gehamstert huet, gouf d'Regierung duerch den Arrêté grand-ducal vum 3. Abrëll 1917 zu enger gezielter Géigemoossnam autoriséiert. Als Drockmëttel krut se d'Erlabnis, d'5-, 10- a 25-Zantimstécker, déi an de Joren 1915 an 1916 gepräägt gi waren, aus dem Verkéier ze zéien. Dës Mënzen hätte missen bei der Recette générale ëmgetosch ginn – an dat bis zu engem Maximum vun 10 Frang pro Persoun pro Daag. Aus Angscht, op hire Wiesselmënzen sëtzenzebleiwen, hu vill Leit hir gehamstert Reserven opginn, wouduerch séier erëm méi Mënzen an de alldeeglechen Ëmlaf komm sinn<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1917/04/03/n2/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 3 avril 1917, décrétant certaines mesures pour enrayer la thésaurisation de la monnaie de billon.|Datum=03.04.1917|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Wéi de Krich am November 1918 op en Enn gaangen ass, stoung Lëtzebuerg virun enger gewalteger Erausfuerderung: Am Land ass e risege Bierg un däitsche Suen zirkuléiert. Well d'Goldmark, déi jo net méi un d'Gold gekoppelt war, an Däitschland schonns 1918 d'Hallschent vun hirem Wäert verluer hat, huet d’Lëtzebuerger Regierung séier handele misse fir de wirtschaftlechen Zesummebroch ofzewenden. Mat engem groussherzoglechen Arrêté vum 11. Dezember 1918 gouf den Import vun däitsche Sue verbueden an hiren Ëmlaf gestoppt. Fir d’Erspuertes vun de Bierger ze retten, huet de Staat ronn 200 Millioune Mark am Verhältnes vun 1 Mark géint 1,25 Frang zréckkaaft<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Well de Staat awer keng Frang-Geldschäiner hat, an him souwiesou déi néideg Gold- oder Sëlwerreserven fir dës enorm Zomm gefeelt hätt, goufen erëm Keeseschäiner als eng temporär Noutléisung gedréckt. Parallel zu dëser monetärer Transformatioun huet Lëtzebuerg den 1. Januar 1919 och den däitschen Zollveräin offiziell verlooss. {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |+ Emissioun vu Keeseschäiner vun 1914 bis 1919 |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Legal Basis !! Volume !! Valeur !! Verfallsdatum |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs soit 100 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs soit 1 Mark 60 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Francs soit 80 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 116.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 500 Francs || 01.01.1923 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 68.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 10.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 46.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 9.227.000 Frang || style="text-align: left;" | 10 Francs || 09.05.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 12.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 2.500.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Franc || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 800.000 Frang || style="text-align: left;" | 50 Centimes || 15.07.1925 |} <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1915/08/17/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 17 août 1915, autorisant le Gouvernement à émettre une seconde émission de bons de caisse.|Datum=17.08.1915|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/xfzg60pjg4/pages/2/articles/DIVL80]|Titel=Arrêté du 22 mars 1918, concernant une troisième émission de bons de caisse.|Datum=22.03.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=https://viewer.eluxemburgensia.lu/|Sprooch=fr}}</ref> <ref name="ARR19181211>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/a/1919/01/04/n1/jo|Titel=Arrêté du 4 Janvier 1919, concernant une quatrième émission de Bons de caisse.|Datum=04.01.1919|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> Am Arrêté vum 11. Dezember 1918 Artikel 4 liese mir fir d’alleréischt an engem offiziellen Dokument vum Lëtzebuerger Staat: {{Zitat|{{Fr}} Aux fins qui précèdent et par dérogation à l'art, 1er al. 3 de la loi du 28 novembre 1914 sur rémission des bons de caisse, le Gouvernement est autorisé à faire une quatrième émission de bons de caisse en '''francs luxembourgeois''', jusqu'à concurrence d'une somme égale à celle des monnaies qui seront présentées à l'échange. Les bons de caisse des quatre émissions sont, sous tous les rapports, assimilés entre eux; leur valeur nominale s'entend en '''francs luxembourgeois''' et ce nonobstant toutes inscriptions contraires<ref name="ARR19181211 />. }} Déi wichteg Datumer a der Genesis vum Lëtzebuerger Frang sinn: 1842 wou de Rapport mam Daler festgesat gouf, 1849 vun en als Buchwärung agefouert gouf a schlussendlech 1918 wou en sech vun der Goldmark ofgenuebelt huet.  == De Lëtzebuerger Frang an der Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun == [[File:10LuxFr 1924 LuxNatMus 20220518.jpg|thumb|10 Frangschäin 1924.]] === Ausgangspunkt === [[1918]] ass den [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] zu Enn gaangen. Well dunn nach keng Kloerheet iwwer déi zukünfteg Wärungssituatioun an den zukünftege Wirtschaftspartner bestanen huet, gouf eng Iwwergangsléisung fonnt. D'Regierung huet dunn, zousätzlech zu de schonn am [[Éischte Weltkrich]] geklappte Frangmënzen, Keesebongen a Frangen an Ëmlaf bruecht. Si sollten et erlaben, d'[[Reichsmark|Mark]] aus dem Verkéier ze zéien. Et war déi zweet Manifestatioun um Wee vun der Kreatioun vun engem Lëtzebuerger Frang. Zu enger eenegermoosse gereegelter Situatioun koum et eréischt, wéi [[1922]] d'[[Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun]], verbonne mat enger Wärungsassociatioun, ugefaangen huet. Och wa si keng Ausso iwwer d'Prinzippie vum Lëtzebuerger Wärungssystem enthalen huet, da gouf ëmmerhin de Wärungsëmlaf zu Lëtzebuerg bestëmmt. Hie sollt bestoen aus: * [[Belsche Frang]]en ([[Geldschäin|Billjeeën]] a [[Mënz]]en) * Lëtzebuerger Frangen (Billjeeën a Mënzen); Den Emissiounsvolume vu Lëtzebuerger Schäiner war deemools nach op 25 Millioune Frang begrenzt. Dem Lëtzebuerger Frang war domat d'Roll vun engem sougenannten ''Zousazgeld'' oder ''Monnaie d'appoint'' zougeduecht. Fir de Lëtzebuerger Frang ass 1929 den Ufank vun enger neier Etapp. Duerch dat sougenannt ''Stabilisatiounsgesetz'' vum [[19. Dezember]] [[1929]] gouf de Wäert vum ''Lëtzebuerger Frang'' offiziell op 0,0418422 Gramm [[Gold]] festgeluecht. Et war zwar déi selwecht Definitioun wéi déi vum Belsche Frang, mä d'Existenz vun engem eegene Lëtzebuerger Frang war domat virleefeg bestätegt. === D'Situatioun no 1935 === Eng besonnesch Situatioun an de Belsch-Lëtzebuerger Wärungsrelatiounen ass [[1935]] agetratt. D'Belsch war deemools duerch d'Ëmstänn gezwongen, de Belsche Frang [[Ofwäertung|ofzewäerten]] (op Franséisch: ''ze devaluéieren''). Eng Ofwäertung vum Frang war awer zu Lëtzebuerg net erwënscht. Fir awer e praktescht Ëmtauschverhältnis tëscht den zwou Wärungen z'erhalen, gouf e Mëttelwee fonnt: * D'Belsch huet ëm 28&nbsp;% a * Lëtzebuerg huet ëm 10&nbsp;% ofgewäert. Eng separat Ofwäertungsoperatioun war duerch d'Gesetz vun [[1929]] méiglech ginn. No der Paritéit 1 zu 1, koum et dunn zu engem neien Ëmtauschverhältnis tëscht deenen zwou Wärungen, an zwar: * 1 ''Lëtzebuerger Frang = 1,25 Belsche Frang'' an * 1 ''Belsche Frang = 0,80 Lëtzebuerger Frang''. Dat huet d'Liewen zu Lëtzebuerg staark komplizéiert. Nom Zweete Weltkrich, ass dunn déi al Paritéit (1 zu 1) erëm hiergestallt ginn. Eng däreg Fro huet sech och fir d'Avoiren an d'Engagementer a Frangen, wa keng spezifesch Wärung preziséiert war, gestallt. Dat war deemools meeschtens de Fall. Eng Léisung gouf fonnt. Si huet dora bestanen, datt et sech zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]] ëm Lëtzebuerger Frangen handele géif, wann net anescht preziséiert. Vill Lëtzebuerger Banken, déi de Géigewäert vun hiren Depoten zu [[Bréissel]] placéiert haten, koumen doduerch an eng schwiereg Situatioun. === 1945: Zeréck zur Normalitéit === Am [[Zweete Weltkrich]] huet d'Wärung aus der [[Reichsmark]] bestanen. D'Frange ware vum däitschen Okkupant aus dem Verkéier gezu ginn, an d'Lëtzebuerger Billjeeë sinn dunn an engem [[Héichuewen|Héichuewe]] verbrannt ginn. Dës Situatioun gouf no der Liberatioun réckgängeg gemaach, d'Wirtschaftsunioun mat der Belsch erëm hiergestallt an d'Paritéit 1 zu 1 tëscht den zwou Wärungen nei agefouert an d'Belsch a Lëtzebuerger Billjeeën a Mënzen erëm an de Verkéier bruecht. Well et eng gewëssen Onzefriddenheet iwwer déi staark Begrenzung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht gouf, koum et a successive Schrëtt zu enger Opwäertung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht. === Schäiner déi ni an Ëmlaf koumen === Wéi d'Belsch 1982 ouni Ofsprooch mat Lëtzebuerg de belsch-lëtzebuergesche Frang ofgewäert huet, huet d'[[Regierung (Lëtzebuerg)|lëtzebuergesch Regierung]] am gréisste Geheimnis eege Schäiner drécke gelooss. Si sollten als Noutplang déngen, falls d'Belsch de Frang nach eng Kéier géif devaluéieren an d'Wärungsunioun a Gefor bréngen. Lëtzebuerg hätt sech dann aus der Unioun zeréckgezunn an en eegestännege lëtzebuergesche Frang agefouert.<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1677037.stm Artikel op der BBC vum 26. November 2001]</ref> 1993 war dëse Zenario bal Realitéit ginn. Mam Europäesche Wiesselcoursmechanismus (ERM) sollten d'europäesch Wärungen am Virfeld vun der geplangter Wärungsunioun no dem [[Traité vu Maastricht]] vun 1992 stabil unenee gekoppelt ginn. Mee duerch massiv Spekulatiounen op den internationale Finanzmäert ass de System am September 1992 a schwéier Turbulenze geroden. Dat [[Pond Sterling|brittescht Pond]] huet den ERM misse verloossen, aner méi kleng Wärunge goufen devaluéiert. D'Kris huet sech 1993 verschäerft, an och de [[Franséische Frang|franséische Frang]] ass ënner staarken Drock geroden. Am August 1993 gouf de [[Jean-Claude Juncker]] informéiert, datt [[Däitschland]] an [[Holland]] géifen iwwerleeën, den ERM ze verloossen. Dat hätt praktesch d'Enn vum System bedeit. Lëtzebuerg huet doropshin domat gedreet, d'Wärungsunioun mat der Belsch opzeléisen a sech Däitschland an Holland unzeschléissen. An deem Fall wieren déi geheim gedréckte lëtzebuergesch Schäiner an Ëmlaf komm. Schlussendlech konnt den ERM awer gerett ginn, nodeems d'Memberstaaten de Spillraum tëscht de Wärunge vun 2,5 op 15 Prozent erweidert haten. Déi geheim Schäiner sinn dofir ni benotzt ginn a bloufen an hire Këschte verstoppt. Kuerz virun der Aféierung vum Euro goufen d'Schäiner am September 2001 schliisslech vun der [[Lëtzebuerger Arméi]] zerstéiert. D'Ëffentlechkeet hat bis dohinner näischt dovu gewosst. Eréischt 2001 huet de Jean-Claude Juncker d'Geschicht géintiwwer der AFP<ref name="BBC" /> ëffentlech gemaach. 2019 ass d'Affär op engem Forum vun der [[Europäesch Zentralbank|Europäescher Zentralbank]] nach eng Kéier op d'Tapéit komm. Interessant ass dobäi, datt d'Zuelen net ëmmer déi selwecht waren: An engem RTL-Reportage<ref>[https://infos.rtl.lu/news/luxembourg/comment-le-luxembourg-a-secretement-fabrique-50-milliards-de-francs-dans-les-annees-90-1365860 Reportage vum 21 Juni 2019 mat engem Link op e Téléreportage vun 2001]</ref> vum 2001 war vun 3 Milliarde Frang rieds, wärend de Jean-Claude Juncker 2019 vu 50 Milliarde geschwat huet<ref>[https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_19_3320 Ried vum Jean-Claude Juncker 19. Juni 2019 zu Sintra]</ref>. === Vum Frang zum Euro === Den 1. Januar 1999 gouf de Wiesselcours 1 EUR = 40,3399 LUF festgeluecht, an den [[Euro]] gouf als Buchwärung agefouert. Am Mäerz 1999 huet d'Regierung un all Stéit en Euro-Rechner am Scheckkarteformat verdeele gelooss fir d'Leit drun ze winnen ëmzedenken.<ref>[https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/19c87c/pages/11/articles/DTL849 Reklamm am Lëtzebuerger Land vum 19. Mäerz 1999]</ref> {| |[[File:Euro-RechnerV.jpg|thumb|Euro-Rechner vir]] |[[File:Euro-RechnerH.jpg|thumb|Euro-Rechner hannen]] |}Den 1. Januar 2002 hunn d'Billjeeën a Mënzen an Euro Cours legal kritt; an den 28. Februar 2002 war dee leschten Dag, wou een nach mat Schäiner a Mënzen a Frang bezuele konnt. {{Méi Info 2|Euro|Europäesch Zentralbank}} Am Summer 2025 huet d'Lëtzebuerger Zentralbank matgedeelt, datt Enn 2024 nach eng 863.000 Lëtzebuerger-Frang-Schäiner am Wäert vu knapps 5 Milliounen Euro an Zirkulatioun wieren. Déi meescht dervun, 786.473, waren 100-Frang-Schäiner<ref>"Meng Al Frangen. ''d'Lëtzeuerger Land'' 08.08.2025, S.6.</ref>, déi warscheinlech als Souvenir versuergt géife ginn.<ref>[http://www.rtl.lu/letzebuerg/archiv/1286484.html "Lëtzebuerger Schäiner am Wäert vu 5 Milliounen Euro am Ëmlaf."] rtl.lu, 31.12.2018.</ref> Et sinn nach ëmmer eppes méi wéi 10.000 5.000-Frang-Schäiner am Wäert vun 1,3 Milliounen Euro am Ëmlaf. Déi kënne bis op Weideres nach ëmmer an der Lëtzebuerger Zentralbank an Euro ëmgetosch ginn. D'Mënzen a Frange kënnen allerdéngs zanter dem 31. Dezember 2004 net méi gewiesselt ginn.<ref>[https://www.rtl.lu/news/national/a/2035634.html "Et zirkuléieren ëmmer nach Honnertdausende Lëtzebuerger-Frang-Schäiner."] rtl.lu, 28.02.2023.</ref> == Billjeeën a Mënzen == {{Kapitel Info feelt}} === Billjeeën === ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1915 |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 01.jpg|250px]] |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 02.jpg|250px]] |24.02.1915 - 01.01.1930 |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |20 Frang |1929 |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - reverse.png|250px]] |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - obverse.png|250px]] | 18.07.1930 - 29.01.1941 |} ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1944 |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Vir.jpg|250px]] |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Hannen.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1956 |- |10 Frang |1944 |[[File:Frang101945V.jpg|250px]] |[[File:Frang101945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 01.08.1953 |- |20 Frang |1944 |[[File:Frang201945V.jpg|250px]] |[[File:Frang201945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1955 |- |50 Frang |1944 | | |14.10.1944 - 30.04.1964 |- |100 Frang |1944 |[[File:Frang1001944V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001944H.jpg|250px]] | 14.10.1944 - 31.12.1956 |} =====2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1953}} |1953<br>1956<br>1959<br>1962<br>1964<br>1966 |[[File:Frang101954V.jpg|250px]] |[[File:Frang101954H.jpg|250px]] |23.02.1953 - 31.12.1973 |- |20 Frang{{Anker|20F1955}} |1955<br>1956<br>1960 |[[File:Frang201955V.jpg|250px]] |[[File:Frang201955H.jpg|250px]] |07.06.1955 - 31.12.1973 |- |50 Frang{{Anker|50F1961}} |1961 |[[File:Frang501961V.jpg|250px]] |[[File:Frang501961H.jpg|250px]] |06.02.1961 - 31.12.1976 |- |100 Frang{{Anker|100F1956}} |1956 |[[File:Frang1001956V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001956H.jpg|250px]] |13.06.1956 - 31.12.1967 |- |100 Frang{{Anker|100F1963}} |1963 |[[File:Frang1001963V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001963H.jpg|250px]] |18.09.1963 - 31.12.1976 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1967}} |1967<br>1970 |[[File:Frang101967V.jpg|250px]] |[[File:Frang101967H.jpg|250px]] |20.03.1967 - 31.12.1975 |- |20 Frang{{Anker|20F1966}} |1966<br>1972<br>1974 |[[File:Frang201966V.jpg|250px]] |[[File:Frang201966H.jpg|250px]] |07.03.1966 - 30.06.1982 |- |50 Frang |1972 |[[File:Frang501972V.jpg|250px]] |[[File:Frang501972H.jpg|250px]] |25.08.1972 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1970<br>1975{{Anker|100F1970}} |[[File:Frang1001970V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001970H.jpg|250px]] |15.07.1970 - 30.04.1983 |} ===== 2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1980 |[[File:Frang1001980V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001980H.jpg|250px]] |14.08.1980 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1986<br>1993 |[[File:Frang100V.jpg|250px]] |[[File:Frang100H.jpg|250px]] |01.07.1986 - 28.02.2002 |- |1000 Frang |1985 |[[File:Frang1000V.jpg|250px]] |[[File:Frang1000H.jpg|250px]] |01.07.1985 - 28.02.2002 |- |5000 Frang |1993<br>1996 |[[File:Frang5000V.jpg|250px]] |[[File:Frang5000H.jpg|250px]] | 1993 - 28.02.2002 |} ===== Billjeeë vun der BIL ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1968 |[[File:Frang100Bil1968V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1968H.jpg|250px]] |01.05.1968 - 28.02.2002 |- |100 Frang |1981 |[[File:Frang100Bil1981V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1981H.jpg|250px]] |08.03.1981 – 28.02.2002 |} ===Mënzen === ==== Groussherzog Wëllem III 1849-1890==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder een Su |1854 |[[File:C51854V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51854H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 01.03.1854 - 30.09.1901 |- |10 Centime oder een décke Su |1860 |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Rv.JPG|zentriert|rahmenlos]] |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Av.JPG|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 1860 - 30.09.1901 |} ==== Groussherzog Adolphe 1890-1906==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1901 |[[File:C101901V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101901H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,97 cm |1,2 mm |29.12.1900 - 01.05.1931 |} ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1918 |[[File:C101918V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101918H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2 cm |1,42 mm |15.06.1917 - |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder 1 Su |1924 |[[File:C51924V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51924H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,78 cm |1,3 mm |11.07.1924 - 01.05.1931 |- |10 Centime oder een décke Su |1930 |[[File:C101930V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101930H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,19 cm |1,3 mm |18.07.1930 - 01.04.1953 |- |25 Centime oder 5 Su |1946 |[[File:C251946V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251946H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,8 cm |1,2 mm |20.03.1946 - 01.12.1954 |- |[[Feierstëppeler|1 Frang<br>Typ 1952]] |1952<br>1953<br>1955<br>1957<br>1960<br>1962<br>1964 |[[File:F11962V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11962H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |13.11.1952 - 01.09.1991 |- |5 Frang |1949 |[[File:F51949V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51949H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,55 cm |1,18 mm |21.12.1949 - 01.02.1963 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |25 Centime oder 5 Su<br>Typ 1954 |1954<br>1957<br>1960<br>1963<br>1965<br>1967<br>1968<br>1970<br>1972 |[[File:C251970V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251970H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,6 cm |1,1 mm |23.07.1954 - 28.02.2002 |- |1 Frang<br>Typ 1965 |1965<br>1966<br>1968<br>1970<br>1972<br>1973<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980<br>1981<br>1982<br>1983<br>1984 |[[File:F11972V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11972H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |25.06.1965 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987 |[[File:F11986V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11986H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |15.06.1986 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1988 |1988<br>bis<br>1995 |[[File:F11990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |'''1,8 cm''' |1,65 mm |15.12.1988 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1971 |1971<br>1976<br>1979<br>1981 |[[File:F51981V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51981H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |13.04.1971 - 01.05.1987 |- |5 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987<br>1988 |[[File:F51987V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |15.06.1986 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F51990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |1989 - 28.02.2002 |- |10 Frang |1971<br>1972<br>1974<br>1975<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980 |[[File:F101974V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F101974H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,7 cm |2,02 mm |12.06.1971 – 15.12.1986 |- |20 Frang<br>Typ 1980 |1980<br>1981<br>1982<br>1983 |[[File:F201980V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201980H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |26.11.1979 - 28.02.2002 |- |20 Frang<br>Typ 1990 |1990<br>bis<br>1995 |[[File:F201990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |1990 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1987 |1987<br>1988<br>1989 |[[File:F501988V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501988H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |15.09.1987 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F501990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |1989 - 28.02.2002 |} == Literatur == * Georges de Leener: ''Le franc luxembourgeois'', Bulletin de la Banque Nationale de Belgique du 25 avril 1937 * [[Albert Calmes]]: ''Aperçu de l'histoire économique 1839-1939'', Le Luxembourg, Livre du Centenaire, Luxembourg, 1939 * Luc Hommel: ''Une expérience d'union économque'', Louvain,1933 * Daniel Rousseau: ''L'unité monétaire luxembourgeoise'', Luxembourg, 1928 * Jean Masclet: Contribution à l'étude du franc luxembourgeois - Stabilisation d'une monnaie à circulation restreinte, Luxembourg, 1937 * [[Ernest Mühlen]]: ''Monnaie et circuits financiers au Grand-Duché de Luxembourg'', Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1968 * Jutta Jaans-Hoche: ''Banque Nationale du Grand-Duché de Luxembourg 1873-1881 – Eine Episode der Luxemburgischen Währungsgeschichte'', Imprimerie Saint-Paul, Luxembourg, 1981 * [[Christian Calmes]]: ''Au Fil de l'Histoire –Une Banque raconte son histoire - Histoire de la Banque Internationale 1856-1981'', Imprimerie Saint-Paul, 1981 * Véronique Lecomte-Collin et Bruno Collin: ''Histoire de la monnaie'', Éditions Trésor du Patrimoine, 2004 * Roger Croisé, René Link: ''La législation monétaire au Grand-Duché de Luxembourg de 1815 à nos jours'',Edition: Lux-Numis, Luxembourg,1988,639 p. * [[Paul Margue]], [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'', Publié sous l'égide de l'Institut Monétaire luxembourgeois, Esch/Alzette, 1990, 192 Säiten * René Link: ''Les signes monétaires luxembourgeois'', Publié par l'Institut monétaire luxembourgeois, 1991 == Kuckt och == * [[Mënzen a Wärungen um Territoire vum haitege Lëtzebuerg]] * [[Wärung]] * [[Belsche Frang]] * [[Euro]] * [[Lëtzebuergesch Euromënzen]] == Um Spaweck == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20080916165847/http://www.land.lu/html/dossiers/dossier_luxemburgensia/suen_281201.html Artikel vum Romain Hilgert op land.lu] *[[Raoul Roos]], [https://www.rtl.lu/news/europa/a/1845572.html 20 Joer Euro - 20 Joer kee Lëtzebuerger Frang méi] op rtl.lu den 11. Januar 2022 {{Navigatioun Fréier Europäesch Wärungen}} {{Referenzen}} {{DEFAULTSORT:Letzebuerger Frang}} [[Kategorie:Fréier Wärungen]] [[Kategorie:Ekonomie vu Lëtzebuerg]] [[Kategorie:Wärungen, déi mam Euro ersat goufen]] 6dyb298v59ojp3olwzg9esyqgyss756 2711611 2711610 2026-10-11T06:58:54Z ~2026-50886-87 73250 /....... 2711611 wikitext text/x-wiki {{Infobox Wärung}} De '''Lëtzebuerger Frang''' (ofgekierzt: '''LUF''') war tëscht 1854 an 1999 (ausser tëscht 1941 an 1944) déi offiziell [[Wärung]] zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]]. En ass bis 2002 an Zirkulatioun bliwwen, éier en dunn mam [[Euro]] ersat gouf. An der Period vun 1999 bis 2002 war de Lëtzebuerg Frang eng Subdivisioun vum Euro (1 Euro = 40,3399 Frang), obwuel den Euro dunn nach net zirkuléiert ass. == Ursprong <ref>Quell, wou net anescht uginn: [[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178 {{de}}, [[Paul Margue]] & [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'' Editions Binsfeld, Luxembourg 1990, ISBN= 2-87954-011-9 {{fr}} an [[Raymond Weiller]]: ''125 ans de papier-monnaie luxembourgeois'' Banque Internationale à Luxembourg, Luxembourg 1981</ref>== De Lëtzebuerger Frang ass net iwwer Nuecht entstanen, mee huet sech iwwer Joerzéngten entwéckelt. Vu sengen Urspréng als reng [[Buchgeld|Buchwärung]] mat engem feste Wiesselcours zum preiseschen Daler, iwwer d'Klappe vu klenge Wiesselmënzen, bis hin zu senger spéiderer Bindung un déi däitsch Goldmark. Eréischt nom Enn vum Éischte Weltkrich huet de Lëtzebuerger Frang seng ganz eege Gestalt ugeholl, éier en eng enk Allianz mam belsche Frang agaangen ass, fir schlussendlech vum Euro ofgeléist ze ginn. === D'Festsetze vun de Wiesselcoursen an d'Auswierkunge vum Gresham-Gesetz zu Lëtzebuerg (1841–1842) === ==== D'Ausgangslag an de Rapport mam Gulden ==== Duerch den Arrêté vum Kinnek-Groussherzog vum 20. August 1841<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1841/08/20/n1/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 20 Août 1841 concernant la fixation de la valeur du franc en monnaie des Pays-Bas.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.08.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> gouf den offizielle Wiesselcours am deemolege Lëtzebuerg op 0,4725 [[hollännesche Gulden|hollännesche Gulde]] fir ee Frang – sief et de franséischen oder de belsche Frang – festgeluecht. Well Lëtzebuerg, mat Ausnam vun der [[Festung Lëtzebuerg|Festungsstad]], vun 1830 bis 1839, eng Zäitspan déi am Film "[[De falschen Hond]]" beschriwwe gëtt, ënner belscher Administratioun stoung, an d'Belsch dëse Cours scho mam Gesetz vum 5. Juni 1832 agefouert hat, war dësen Tarif de facto scho laang am Land etabléiert. Theoretesch sollt dëse Cours op dem reale Sëlwergehalt vun de Mënze berouen. Den hollännesche Sëlwergulden huet aus 9,613 Gramm puerem Sëlwer bestanen, iwwerdeems de franséische Germinal-Frang 4,5 Gramm rengt Sëlwer enthalen huet. Doraus ergëtt sech en tatsächleche mathematesche Sëlwer-Rapport vu: 4,5 / 9,613 = 0,46812 Gulden. Well den offizielle Kurs am Dekreet mat 0,4725 awer méi héich ugesat war, gouf de Frang am Verglach zum Gulde gesetzlech iwwerbewäert. ====Den Bäitrëtt zum [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] an de [[preiseschen Daler]]<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/conv/1842/09/21/n1/jo|Titel=Vertrag vom 8 Februar 1842 über den Anschluß des Großherzogtums Luxemburg an den Deutschen Zoll- und Handels-Verein.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.02.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=de}}</ref>==== Mam Bäitrëtt vu Lëtzebuerg zum Däitschen Zollveräin am Abrëll 1842 huet och en offiziellen Ëmrechnungscours fir de preiseschen Daler misse festgeluecht ginn. Duerch déi preisesch Garnisoun an der [[Bundesfestung]] waren dës Daler an der Festungsstad souwisou scho fest am alldeeglechen Ëmlaf verankert. Fir dëst ze reegelen, huet de Kinnek-Groussherzog den Arrêté vum 16. Mäerz 1842 erlooss<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1842/03/16/n2/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 16 Mars 1842 portant fixation de la valeur du franc en monnaie de Prusse.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=16.03.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dësen Arrêté huet dekretéiert, datt de franséischen an de belsche Frang bei den ëffentleche Keese fir d'Zollbezuelungen exakt de Wäert vun aacht [[preisesche Sëlwergroschen]] haten. Doraus huet sech en offizielle Kurs vun 1 Daler = 3,75 Frang erginn. Och hei huet d'Mathematik net mat der Realitéit iwwereneegestëmmt: En Daler hat 16,7 Gramm rengt Sëlwer an de Frang 4,5 Gramm. De reelle Rapport louch deemno bei: 4,5 / 16,7 = 0,26946 Daler. Well de preiseschen Daler an 30 Sëlwergroschen an de Sëlwergrosche selwer an 12 Pfenneg gedeelt war, hätt de reelle Cours misse bei 8 Groschen an 1 Pfenneg leien. Mat engem offizielle Kurs vun exakt 8 Grosche gouf de Frang par Rapport zum Daler awer ënnerbewäert. ====Dem Gresham sengt Gesetz<ref>{{Citation|URL=https://www.bcl.lu/fr/media_actualites/communiques/2007/01/expo1/catalogue__Monnaies_grecques_____Monnaies_celtes_.pdf|Titel=Bonne monnaie, mauvaise monnaie|Gekuckt=29.09.2026|Säiten=65-70|Auteur=René Link|Wierk=www.bcl.lu|Sprooch=fr}}</ref>==== Dës Diskrepanzen tëscht dem offiziellen, gesetzleche Cours an dem reelle Sëlwerwäert hunn eng klassesch Form vum [[Gesetz vum Gresham|Gresham sengem Gesetz]] ausgeléist („Schlecht Geld verdrängt dat gutt Geld“). Dat huet zu enger Kettereaktioun gefouert: * Frang vs. Gulden: Den iwwerbewäerten, "schlechte" Frang huet den ënnerbewäerten, "gudde" Gulden aus dem alldeeglechen Ëmlaf verdrängt. * Daler vs. Frang: Den iwwerbewäerten, "schlechte" Daler huet gläichzäiteg den ënnerbewäerten, "gudde" Frang verdrängt. D'Resultat war paradox: Den Daler gouf zur dominanter Wärung bei allen Transaktiounen. De Frang dogéint gouf wéinst senger gesetzlecher Ënnerbewäertung ëmmer méi rar an am private Besëtz vun de Leit als stabille Wäertspäicher gehamstert. Ob dëse Wiesselcours gewielt gouf, fir déi wirtschaftlech Verbindung tëscht Lëtzebuerg a [[Preisen|Preise]] mat dem gemeinsamen Daler dauerhaft ze stäerken, oder reng fir de Bierger een nach méi lästegt Ëmrechnen ze erspueren, bleift ongewëss. E Sëlwergroschen war schliisslech genau 12,5 Zantim – also zwee Su an en Hallwen wäert. Am preisesche Rheinland war de franséische Frang zanter 1821 mat 7 Groschen an 11 Pfenneg nach manner wäert. Do kann een dovun ausgoen, datt dëse Cours bewosst esou niddreg ugesat war, fir déi franséisch Mënzen – déi vun 1795 bis 1815 offiziell am Ëmlaf waren – lasszeginn.<ref>{{Citation|URL=https://staatsbibliothek.ewigerbund.org/viewer/image/gs_preussen_1821/200/#topDocAnchor|Titel=Gesetz-Sammlung für die Königlichen Preußischen Staaten|Gekuckt=29.09.2026|Datum=1821|Wierk=staatsbibliothek.ewigerbund.org|Sprooch=de}}</ref> Am Mee 1843 gouf beschloss, de preiseschen Daler an alle Staatskeese fir d'An- an d'Ausbezuelen zouzeloossen.<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/pnm50j2zw9/pages/1/articles/DIVL24|Titel=Avis relatif à l‘argent de Prusse|Gekuckt=29.09.2026|Datum=05.05.1843|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Vun 1844 u gouf dës Reegelung op déi aner Wärungen am Zollveräin ausgedeent, déi de selwechte Sëlwergehalt wéi den Daler opgewisen hunn.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/1vn15hzm1d/pages/1/articles/DIVL30?search=20%2520janvier%25201844|Titel=Avis concernant la valeur du thaler|Gekuckt=29.09.2026|Datum=20.01.1844|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Nom Artikel 11 vum Zolltraité vun 1842 hätt Lëtzebuerg eigentlech de preiseschen Daler oder de [[süddäitsche Gulden]] als offiziellt Bezuelungsmëttel aféiere missen, wat awer net gemaach gouf. Bei der Verlängerung vum Traité am Joer 1847 gouf déi Obligatioun du gestrach. Mir haten also: * 1 Frang = 8 Sëlwergroschen (De Sëlwergrosche war trotz sengem Numm eng [[Billonmënz]] mat engem klenge Sëlwerundeel vu just 22%) * 1 Pies<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=P01353''Pies''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 19.09.2026.</ref> = ee sëlwert franséischt 10 Su Stéck = 4 Sëlwergroschen * 1 décke Su = 10 Zantim = 10 Pfenneg * 1 Su = 5 Zantim = 5 Pfenneg ===D'Aféierung als Buchwärung (1849)=== Duerch d'Gesetz vum 20. Dezember 1848 gouf de Frang (ënnerdeelt an Zantim) mat Wierkung op den 1. Januar 1849 déi offiziell Rechnungseenheet vu Lëtzebuerg.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/20/n1/jo|Titel=Loi du 20 décembre 1848 décrétant un autre système monétaire à partir du 1er janvier 1849.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> En huet den hollännesche Gulden am Verhältnis vun 1 op 2,1164 ersat. Vun do un huet de Staat all seng Finanzen a Frange geféiert, wärend d'Zollbestëmmungen onberéiert bloufen. Allerdéngs war de Frang am Ufank just eng reng Buchwärung ouni eegen national Mënzen oder Billjeeën; am Alldag huet d'Bevëlkerung weiderhi mat auslänneschem Geld bezuelt. Am [[Chamberblat]] vun 1848 gëtt an dësem Kontext vun der Aféierung vun engem neie „système monétaire“ geschwat. Fir dës Ëmstellung an der Praxis ze realiséieren, huet eng Onmass vu Gesetzer a Reglementer systematesch missten ugepasst ginn, well d'Montanten – wéi zum Beispill d'Tariffer vun den Amenden<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/26/n5/jo|Titel=Loi du 26 décembre 1848, N° 22, réduisant en francs les droits de timbre, d’enregistrement, de greffe, d’hypothèques, ainsi que les amendes y relatives, fixés en florins.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=26.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wou fir ëmzerechnen just mat engem Facteur 2 multiplizéiert gouf – a Gulden ausgedréckt waren.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-11/SESSION_1848-O.pdf|Titel=Procès-verbaux des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session de 1848.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1851|Wierk=chl.lu|Sprooch=fr}}</ref> Interessanterweis huet dëst Gesetz déi bestoend Mënzgesetzer vun 1816 an 1832 onberéiert gelooss. An der Theorie waren den hollännesche Gulden an de belsche Frang also weiderhin déi offiziell Wärungen, obwuel se am Alldag an an der Realitéit vum Ëmlaf bal guer net méi existéiert hunn. An der Praxis huet sech doraus e reegelrechte Dualismus entwéckelt: Wann an engem Kontrakt de Begrëff „Frang“ ouni Weideres benotzt gouf, da war domat de fiktive Frang am Wäert vun 8 Groschen gemengt. Sollt d'Bezuelung awer an belsche oder franséischen Frangen geschéien, huet misste explizitt vum „Frang effektiv“ oder engem änleche Begrëff geschwat ginn. Dës juristesch an alldeeglech Realitéit huet den [[Affekot]] an [[Deputéierten|Deputéierte]] [[Léon Wurth]] wärend enger Sëtzung an der [[Chamber]] den 30. November 1870 treffend op de Punkt bruecht: {{Zitat|{{Fr}} D'après la jurisprudence qui s'est établie dans notre pays, et à l'appui de laquelle on peut invoquer différentes décisions judiciaires, il existe chez nous un franc fictif qui a la valeur de 8 silbergros, et qui diffère ainsi en valeur du franc effectif. <ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-12/SESSION_1870-1871-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session législative de 1870-1871.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1871|Säiten=221|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Datt dëse System vum fiktive Frang d'Land nach iwwer Jore markéiert huet, beweist och en Avis vun der Banque Internationale à Luxembourg vum 21. Februar 1876. Och e puer Joerzéngten no der offizieller Ëmstellung huet d'Bank bemierkt: {{Zitat|{{Fr}} Jusqu‘ici le franc luxembourgeois n‘a été qu‘une monnaie fictive ayant la valeur de 8 silbergros. <ref>{{Citation|URL=https://wdocs-pub.chd.lu/docs/archive/33/23/80043235_pdf|Titel=Avis des autorités financières entendues.|Gekuckt=09.10.2026|Datum=21.02.1876|Säiten=115|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} ===Déi éischt Wiesselmënzen (1854)=== Ënnert dem Finanzminister [[Norbert Metz]] huet d'Chamber mam Gesetz vum 9. Januar 1852 d'Fabrikatioun vun eisen alleréischte lëtzebuergesche Mënze beschloss<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/01/09/n6/jo|Titel=Loi du 9 janvier 1852, ordonnant la fabrication de monnaies de cuivre pour le Grand-Duché.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=09.01.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dat neit Gesetz sollt deemools d'auslännesch Koffermënzen als gesetzlecht Bezuelungsmëttel ofschafen. Well awer net genuch Wiesselgeld am Ëmlaf war, huet d'Regierung dës Bestëmmung mam Gesetz vum 17. Dezember 1853 kuerzfristeg missen zréckzéien<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1853/12/17/n3/jo|Titel=Loi du 17 décembre 1853 concernant la démonétisation des monnaies de cuivre étrangères.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=17.12.1853|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Am Mäerz 1854 war et dunn awer sou wäit: Déi éischt Lëtzebuerger Mënze koumen an d'Zirkulatioun. Et waren dëst Stécker vun 2,5, 5 an 10 Zantim aus [[Koffer]] (eigentlech [[Bronze]]: 95 % Koffer mat 4 % [[Zënn]] an 1 % [[Zénk]]), déi op dem [[Avers (Numismatik)|Avers]] de lëtzebuergesche [[Wopen|Wope]] gewisen hunn. Heibäi huet et sech allerdéngs reng ëm [[Scheedemënzen]] gehandelt – also ëm Mënzen aus engem bëllegem Metall oder Metalllegéierung ([[Zénk]], [[Eisen]], Bronze, [[Koffernéckel]]) mat engem klenge [[Nennwäert]]. Op eegen Nationalmënzen ([[Kurantmënzen]]) aus wäertvollem Sëlwer oder [[Gold]] gouf bewosst verzicht, well dat fir de klenge Staat deemools vill ze deier gi wier. Fir d'Praxis gouf zousätzlech festgeluecht, datt de maximale Betrag, deen ee mat dëse Mënze bezuelen duerft, op fënnef Frang limitéiert war<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/11/30/n7/jo|Titel=Loi du 30 novembre 1852, N° 842, fixant le maximum de monnaie de cuivre à recevoir comme appoint. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=30.11.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> <!-- Éischt Tabell: Prägungen --> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1854–1908<ref name="Kolnberger">{{Citation|URL=https://orbilu.uni.lu/bitstream/10993/59997/1/BelVSWG_2023_3_336_369_Kolnberger.pdf|Titel=Geldpolitik ohne eigene Währung?|Auteur=Thomas Kolnberger|Gekuckt=09.09.2026|Datum=2023|Wierk=orbilu.uni.lu|Sprooch=fr}}</ref> ! style="text-align: left;" | Joer ! 2,5 Centime ! 5 Centime ! 10 Centime ! Wäert an Frange |- | style="text-align: left;" | 1854 | style="background: #ffe366;" | 640.000 | style="background: #ffe366;" | 680.000 | style="background: #ffe366;" | 500.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1855 | | style="background: #ffe366;" | 600.000 | style="background: #ffe366;" | 1.200.000 | 150.000 |- | style="text-align: left;" | 1860 | | style="background: #ffe366;" | 200.000 | style="background: #ffe366;" | 900.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1865 | | | style="background: #ffe366;" | 1.000.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1870 | style="background: #ffe366;" | 209.888 | style="background: #ffe366;" | 303.900 | style="background: #ffe366;" | 1.313.050 | 151.747 |- | style="text-align: left;" | 1901 | style="background: #ffe366;" | 800.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 2.000.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 4.000.000 | 520.000 |- | style="text-align: left;" | 1908 | style="background: #ffe366;" | 400.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 1.500.000 | | 85.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #ffe366; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Bronze |- | style="background: #50B873; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Koffernéckel |} </div> Finanziell gesinn huet sech dës Moossnam fir de Staat als en exzellent Geschäft erwisen. Elleng déi éischt Produktioun vu Mënzen am Nominalwäert vun 100.000 Frang huet d'Regierung just 53.313,54 Frang kascht, wat engem beträchtlechen Mënzgewënn – dem sougenannte [[Seigniorage]] – vu 46,7 % entsprach huet. Trotz dësem Gewënn fir d'Staatskeess konnten d'Emissiounen den akuten Defizit u Wiesselmënzen net behiewen. Déi nei lëtzebuergesch Mënze sinn nämlech séier an d'Belsch an a Frankräich ofgefloss, well se do ouni Weideres 1:1 akzeptéiert goufen. Well den effektive belsche Frang mat 8,1 Groschen awer méi wäert war wéi de fiktive Lëtzebuerger Frang mat sengen 8 Groschen, ass duerch dësen Ënnerscheed ([[Agio]]) e reegelrechte „Drainage“ entstanen. Dat neit Geld gouf aus dem lëtzebuergeschen Ëmlaf erausgezunn, de Mangel u Klenggeld blouf bestoen. Tëscht 1893 an 1896 hu Frankräich an d'Belsch – als Membere vun der [[Laténgescher Mënzunioun]] (wou Lëtzebuerg ni Member war obschonns hir Mënzen a Schäiner am Land circuléiert sinn) – resolut Moossnamen ergraff, fir den Iwwerfloss un auslännesche Wiesselmënzen an hirem Ëmlaf lass ze ginn. Dës Entscheedung sollt och fir d'Groussherzogtum schwéier Konsequenzen hunn: Ëm 1900 huet d'Belsch Lëtzebuerger Koffermënzen am Wäert vu ronn 500.000 Frang zréckgeschéckt. Dëst war eng immens Zomm, wann ee bedenkt, datt Lëtzebuerg bis zu deem Zäitpunkt am Ganze just Mënze fir 601.747 Frang hat präge loossen. Well d'Land doropshi wuertwiertlech mat dëse klenge, ofgenotzten an oxidéierte Suen iwwerschwemmt gouf, huet d'Regierung séier reagéiert. Fir de Problem ze léisen, goufen déi al 5 an 10 Zantim-Stécker agezunn an duerch nei Mënzen aus enger, dee Moment, moderner Koffernéckel-Legéierung ersat. ===[[Banque internationale à Luxembourg|D'International Bank zu Lëtzebuerg]] (1856)=== Déi 1856 gegrënnten Internationale Bank in Luxemburg<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1856/03/08/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 8 mars 1856 approuvant les statuts de la Banque Internationale de Luxembourg. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.03.1856|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> (BIL) krut d'Recht, eege Schäiner erauszeginn. Dëst Emissiounsrecht huet – genee wéi bei den anere [[Privatbank|Privatbanken]]<ref>{{Citation|URL=https://www.bavarikon.de/object/bav:BSB-CMS-0000000000002122|Titel=Deutsches Papiergeld 1800-1945 |Gekuckt=09.09.2026|Wierk=www.bavarikon.de|Sprooch=de}}</ref> am [[Däitsche Bond]] – verschidde Wärungen aus där Epoch ofgedeckt, dorënner de Frang, den hollännesche Gulden an de preisesche Daler. D'Bank huet hir Aktivitéit den 31. Juli 1856 opgeholl; hir éischt Ausgab am Wäert vun 10 Daler gouf den 1. September 1856 ausgestallt. Dëst sollt awer déi eenzegt vun dëser Aart bleiwen, well Preisen zanter 1857 den Ëmlaf vun auslänneschem Pabeiergeld op hiren Territoire verbueden hat. Well d'Aktivitéit vun der BIL doduerch virleefeg staark ageschränkt war, huet se – mat Ausnam vum Joer 1900 – nëmmen nach Schäiner a Frangen erausginn. Obwuel d‘Billjeeë kee gesetzlech Bezuelungsmëttel waren, goufen se zanter 1859 awer vun de Staatskeesen akzeptéiert. Well d'Emissioun vun dëse Geldschäiner awer ëmmer erëm mat Schwieregkeete verbonne war, huet de Verwaltungsrot schlussendlech decidéiert, d'Ausriichtung vum Institut ze änneren. Doropshin huet d'Bank sech zu engem Kreditinstitut weiderentwéckelt<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/bil.html|Titel=BIL|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeën vun der BIL an de Joren 1856–1900 ! Emissionsdatum ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. September 1856 | 10 Thaler | |- | 30. September 1880 | 25 Francs | mat Stempel 25 Francs = 20 Mark |- | 15. September 1890 | 100 Francs | mat Stempel 100 Francs = 80 Mark |- | 1. Juli 1900 | 50 Mark | |- | 1. Juli 1900 | 20 Mark | |} ===[[Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg |D'Groossherzoglech-lëtzebuergesch National Bank]]=== Wéi de Gesetzesprojet de 27. Februar 1872 an der Chamber presentéiert gouf, ass en op kräftege Widderstand gestouss. Besonnesch de [[Paul de Scherff]], deen als Rapporteur vun der zoustänneger Chamberskommissioun fungéiert huet, an de [[Charles Simons]] (de spéidere Direkter vun der BIL) hu sech kritesch gewisen. Den de Scherff huet keng reell Virdeeler fir d'Land gesinn: Well den Entworf d'Bank als reng Emissiounsbank ouni d'Recht op direkt Kreditvergab definéiert huet, war hiren Notze fir d'Wirtschaft an d'Bierger staark begrenzt. Zousätzlech war de lëtzebuergeschen Inlandsmaart deemools vill ze kleng, fir nieft der etabléierter BIL eng zweet [[Ziedelbank]] ze verkraften. Fir den normale Steierzueler huet de Projet keng materiell Virdeeler bruecht, mee éischter de Risiko vun enger Wärungsentwäertung am Fall vun enger Finanzkris. D'Kritiker hu bemängelt, datt de Staat d'Risiken iwwerhuele sollt, wärend déi meeschtens auslännesch Grënner a Spekulanten d'Gewënner an d'Emissiounsprimen an d'Täsch stieche géifen<ref>{{Citation|URL=https://books.google.lu/books?id=OFdSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|Titel=LA NOUVELLE BANQUE|Datum=1872|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=books.google.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Och aus dem Ausland koume schwéier Bedenken: Déi preisesch Regierung huet en negativen Avis ofginn an am Virfeld kloer gemaach, datt d'Billjeeë vun dëser neier Bank weeder a Preisen nach am deemolegen Elsass-Loutrengen fir Paiementer akzeptéiert géife ginn. Trotz all dëser Kritik gouf d'Bank duerch d'Gesetz vum 17. Mee 1873 offiziell gegrënnt<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1873/05/16/n1/jo|Titel=Loi du 16 mai 1873, qui autorise la création d’une Banque Nationale à Luxembourg.|Datum=16.05.1873|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Kuerz drop, den 1. Juni 1873, huet se hir Dieren opgemaach, fir dann den 1. Juli 1873 hir éischt eege Billjeeën erauszeginn. Dës Billjee goufe vun de Staatskeese bis zu engem maximale Montant vun 150.000 Frang ugeholl. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeën vun der National Bank an de Joren 1873–1876 ! Emissionsdatum ! Volume ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 20 Thaler | Austausch géint Billjeeën a Mark mat der Emissioun vum 25. Mäerz 1876 |- | 1. Juli 1873 | 2.000.000 Daler | 10 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 5 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 3.500.000 Frang | 100 Francs | Austausch duerch Staatskeess no der Faillite de 26. September 1881 |- | 1. Juli 1873 | 1.500.000 Frang | 20 Francs | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 1.600.000 Mark | 20 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 2.000.000 Mark | 10 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 400.000 Mark | 5 Mark | idem |} Ausser der BIL ware virun allem och d'Cheffen vun der Industrie, dorënner den [[Norbert Metz]], géint déi nei Bank, well se mat den Offere vun der BIL zefridde waren. Déi nei Bank huet ouni Erfolleg versicht, hir Billjeeën an Däitschland ofzesetzen. Och eng Interventioun vun der lëtzebuergescher Regierung bei der däitscher keeserlecher Regierung zugonschte vun der Bank huet näischt gehollef. Nodeem d'BIL de 15. Juli 1873 via Circulaire matgedeelt hat, datt hire Verwaltungsrot decidéiert hätt keng Schäiner vun der Nationalbank méi ze akzeptéiere, huet d'Regierung am Géigenzuch decidéiert, keng BIL-Schäiner méi an de Staatskeesen unzehuelen. Dëse Schrëtt huet de Sträit zwëscht deen zwee Instituter just nach weider verschäerft. De 26. September 1881 huet d'Bank schlussendlech Faillite ugemellt.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/x71mw5/pages/1|Titel=Luxemburger Wort: Eine finanzielle Katastrophe.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=27.09.1881|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=de}}</ref> Op Initiativ vun eenzelen Deputéierten – dorënner de [[Jean-Baptiste Fallize]], deen eng ganz kloer Responsabilitéit vum Staat gesinn huet – a fir d'Gemidder ze berouegen, huet d'Chamber no laangen Diskussiounen e Gesetz gestëmmt dat de komplette Remboursement vun all de Billjeeë virgesinn huet.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1881/10/08/n1/jo|Titel=Loi du 8 octobre 1881 concernant le remboursement des billets au porteur de la Banque Nationale.|Datum=08.10.1881|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wat e Lach vun 2.150.000 Frang an d'Staatskeess gerappt huet. Haaptursaache fir den Niddergang waren d'Onerfuerenheet vun der Direktioun a vum Regierungskommissäre, de Fakt, datt zwou Banken an esou engem klenge Land gläichzäiteg Billjeeën erausginn hunn, an net zulescht iwwerdriwwen an exzessiv Kreditter fir eng Rei Clienten<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-02/SESSION_1881-1882-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session extraordinaire du 4-5 Octobre 1881.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=04.10.1881|Säiten=24-67|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===D'[[Goldmark]] (1876)=== Am nei gegrënnten [[Däitscht Räich|2. Däitsche Räich]] huet d'Gesetz vum 4. Dezember 1871 d'Mark (an 100 Pfenneg ënnerdeelt) als Goldmënz agefouert. No engem weidere Mënzgesetz am Joer 1873 ass dës nei Reichswärung dunn den 1. Januar 1876 offiziell am ganze vereenten Däitschland a Kraaft getrueden an huet am Bundesstaat Preisen den Daler an engem feste Verhältnes 1 Daler = 3 Mark ersat. D'Dalermënzen selwer hunn hiren offizielle Cours nach bis 1907 behalen an 1-Daler-Mënz gouf an där Zäit ganz einfach als 3-Mark-Mënz weider gebraucht. Duercht lëtzebuergescher Gesetz vum 2. Dezember 1876 gouf festgehalen, datt eng Mark 1,25 Frang (oder 10 Sëlwergroschen) wäert ass, an datt déi staatlech Keese Sëlwermënzen nëmme méi bis zu engem Betrag vu 25 Frang pro Bezuelung akzeptéieren<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1876/12/02/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 2 décembre 1876 concernant l'admission des monnaies de l'Empire allemand dans les caisses publiques.|Datum=02.12.1876|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Doraus huet sech dës Ëmrechnung am lëtzebuergeschen Alldag erginn: * 1 Frang = 80 Pfenneg * 1 Stéckelchen<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=S05727''Stéckelchen''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 29.09.2026.</ref> = 12 ½ Su = 50 Pfenneg = ½ Mark * 1 décke Su = 8 Pfenneg * 1 Su = 4 Pfenneg * ½ Su = 2 Pfenneg Hei muss ee gutt oppassen: Et handelt sech elo ëm de Pfenneg als Ënnerdeelung vun der neier Mark (een Honnertstel), an net méi ëm den ale Pfenneg, deen d'Ënnerdeelung (een Zwielefte) vum Sëlwergrosche war. ===D'Situatioun am Ufang vum 20. Joerhonnert=== Als Kurantmënzen zirkuléierten haaptsächlech däitsch Gold- a Sëlwermënzen. D'Mënze vun der Laténgescher Mënzunioun waren dogéint nëmmen an engem ganz klenge Mooss am Ëmlaf, wärend hollännesch Gulden iwwerhaapt net méi ze fanne waren. Bei de Scheedemënze huet een eng regional Mëschung fonnt: Hei goufen d'Lëtzebuerger, däitsch, franséisch an och belsch Mënze parallel benotzt. Bei de Geldschäiner hu virun allem d'Emissioune vun der BIL an déi vun den däitsche Banken dominéiert, wärend franséisch a belsch Billjeeën éischter eng Raritéit waren. D'Paiementer goufen a Frangen fixéiert. Wann net explizitt d'Wuert „effectif“ derbäi stoung, gouf de Betrag mat de gesetzlechen Ëmrechnungscoursen an däitsch Mark a Pfenneg iwwerdroen a bezuelt. D'Leit haten eng Rei vu feste Wäerter am Kapp, wéi zum Beispill: * 1 Mark = 1,25 Frang * 2 Mark = 2,50 Frang * 4 Mark = 5,00 Frang * 8 Mark = 10,00 Frang * 12 Mark = 15,00 Frang Fir e Zuchticket vun 17,85 Frang ze bezuelen, gouf am Kapp folgend Rechnung gemaach: Éischtens goufen 17,50 Frang mat 14 Mark ofgedeckt (15 Frang fir 12 Mark plus 2,50 Frang fir 2 Mark). Et hunn dunn nach 35 Zantim (oder 7 Su) gefeelt. Fir dëse Reschtbetrag ze begläichen, konnt ee flexibel verschidde Mënzen kombinéieren: e Lëtzebuerger 10-Zantim-Stéck (2 Su), e franséischt an e belscht 5-Zantim-Stéck (jee 1 Su), en däitscht 10-Penneg-Stéck (2½ Su) an e Lëtzebuerger 2½-Zantim-Stéck (½ Su) – wat exakt de Gesamtbetrag vu 7 Su erginn huet. Stoung awer d'Wuert „effectif“ derbäi, huet d'Bezuelung misse strikt a franséischen oder belsche Frange gemaach ginn. Dat war kee Problem, soulaang een dës Mënzen oder Schäiner zur Hand hat. War dat awer net de Fall, konnt een och mat däitsche Mënze oder Schäiner bezuelen – allerdéngs huet een hei missen en Agio (en zousätzlechen Opschlag) drop bezuelen. Fir beispillsweis eng Schold vun 1.750 franséische Frang mat däitsche Mark ze begläichen, huet ee 1,5 % dobäiziele missen. Streng geholl huet dësen Opschlag d'Differenz tëscht deenen zwou Wärungen um Dagescourse op der Paräisser Bourse reflektéiert. Well dëse Cours am Alldag awer bal ëmmer ëm 1,5 % gependelt huet, gouf aus Kamoudheet einfach fest mat dësem Taux gerechent. D'Rechnung huet dunn esou ausgesinn: 1.750 Frang hunn am Basiswiesselcours 1.400 Mark entsprach, plus déi 1,5 % Opschlag (21 Mark). Deemno sinn am Ganzen 1.421 Mark iwwer de Comptoir gaangen.<ref>[[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg. Säiten 58-63'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178.</ref> Ee konkret Beispill fir d'Bezuelung vun engem Agio ass de Kaf vun den Immobilie vun der [[Dikrecher Brauerei]] duerch de [[Louis Godchaux]]. Hien huet dës vum [[Liquidateur]] vun der paräisser ''Société anonyme française de la Brasserie de Diekirch'' (mat Sëtz zu [[Paräis]] an der Rue de Hauteville, 54) iwwerholl. Laut dem Verkafsakt vum 29. Juli 1889, dee vum Ettelbrécker Notaire Salentiny opgeholl gouf, louch den Akafspräis bei 436.000 Frang (Haaptsaach an Niewekäschten) – woubäi 7.000 Frang Agio extra bezuelt goufen<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/brasseriediekirch.html|Titel=Brasserie de Diekirch|Gekuckt=29.09.2026|Datum=29.07.1889|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Fir dem Chaos an de Berechnunge mat de villen auslännesche Mënzen en Enn ze maachen, ass am Joer 1912 d'Iddi erëm opkomm, eng eege lëtzebuergesch Wärung ze schafen. D'Regierung huet virgeschloen, eegene Sëlwermënze mat engem Nominalwäert vun 1 an 2 Frang souwéi 50 Zantim ze prägen – an engem Gesamtvolume vu bis zu 10 Frang pro Awunner. Am Mee 1913 huet de Staatsrot d'Regierung zousätzlech opgefuerdert, Virkéierungen ze treffen, falls e Krich tëscht de groussen Nopeschlänner géif ausbriechen a doduerch dat däitscht a franséischt Goldgeld rar géif ginn. Nëmmen e Joer méi spéit huet den Ausbroch vum Éischte Weltkrich d'Pläng vun enger eegener Wärung dunn awer op Äis geluecht<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/r2pxgn9h9t/pages/9/articles/DIVL359|Titel=Frappe de monnaies nationales d’argent.|Gekuckt=02.09.2026|Datum=05.06.1913|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===[[Lëtzebuerg am Éischte Weltkrich|Éischte Weltkrich]] an 1919=== Wärend an Däitschland d'Reichsbank schonn den 31. Juli 1914 den Ëmtausch vu Billjeeën a Scheedemënzen a Gold agestallt hat, huet sech d'Situatioun zu Lëtzebuerg nëmmen e puer Deeg duerno zougespëtzt. Den 3. August 1914 huet Däitschland Lëtzebuerg besat. Nach de selwechten Dag gouf hei am Land e Gesetz gestëmmt, dat d’Geldschäiner vun der BIL zur gesetzlecher Wärung erkläert huet. Gläichzäiteg gouf d’Bank vun der Flicht entbonnen, dës Schäiner géint Gold- oder Sëlwer-Mënzen ëmzetauschen<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Aus Angscht hir Erspuernisser ze verléieren, huet d'Bevëlkerung hir Gold- a Selwer-Mënzen zeréckgehalen. Well d'Leit och kee Vertrauen an d'Schäiner vun den däitsche Banken haten, sinn de Commerce an d'Industrie an eng déif Kris geroden – et huet einfach u Boergeld am Ëmlaf gefeelt. D'Emissioun vu Schäiner mat de Valeure vun 1, 2 a 5 Mark am Gesamtwäert vu 6.250.000 Frang vun der BIL ass net duergaangen, fir d'Lag ze berouegen. Dofir ass de Staat dozou iwwergaangen, zousätzlech Keeseschäiner (Bons de caisse) an Héicht vu 5.000.000 Frang ze drécken, déi och de Status vun engem gesetzlechen Bezuelmëttel kruten<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/11/28/n2/jo|Titel=Loi du 28 novembre 1914, ayant pour objet d' autoriser 1°l'Etat à émettre des bons de caisse, 2°la Caisse d' épargne à consentir des prêts à court terme sur gage, et 3° de majorer l'émission des billets de la Banque Internationale.|Datum=28.11.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Den 26. November 1914 erklärt de [[Mathias Mongenast]], Generaldirekter vun de Finanze an der Chamber: {{Zitat|{{Fr}} Le bon de caisse, c'est la banknote que l'État mettra en circulation et dont le montant est garanti par le crédit de l'État. Aussitôt que nos ressources seront revenues à une situation normale, nous pourrons peu à peu les retirer de la circulation; aux termes de l'art. 2 du projet de loi, ces billets ont cours forcé.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-12/session_1914-1915-o.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session ordinaire de 1914-1915.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=26.11.1914|Säiten=113|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Nieft de Banknoutë goufen och Scheedemënzen geprägt – dës Kéier aus Zénk an Eisen, well de Koffer duerch de Krich knapp ginn war. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> {| class="wikitable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1915-1916<ref name="Kolnberger" /> |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Joer !! 5 Centime !! 10 Centime !! 25 Centime !! Wäert an Frange |- | style="text-align: left;" | 1915 || style="background: #b4c7e7;" | 1.200.000 || style="background: #b4c7e7;" | 1.400.000 || || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1916 || || || style="background: #b4c7e7;" | 800.000 || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1918 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.200.000 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.603.000 || || 220.300 |- | style="text-align: left;" | 1919 || || || style="background: #ff3b00; color: white;" | 804.000 || 201.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #b4c7e7; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Zénk |- | style="background: #ff3b00; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Eisen |} </div> Well d'Bevëlkerung och nach déi kleng Mënze gehamstert huet, gouf d'Regierung duerch den Arrêté grand-ducal vum 3. Abrëll 1917 zu enger gezielter Géigemoossnam autoriséiert. Als Drockmëttel krut se d'Erlabnis, d'5-, 10- a 25-Zantimstécker, déi an de Joren 1915 an 1916 gepräägt gi waren, aus dem Verkéier ze zéien. Dës Mënzen hätte missen bei der Recette générale ëmgetosch ginn – an dat bis zu engem Maximum vun 10 Frang pro Persoun pro Daag. Aus Angscht, op hire Wiesselmënzen sëtzenzebleiwen, hu vill Leit hir gehamstert Reserven opginn, wouduerch séier erëm méi Mënzen an de alldeeglechen Ëmlaf komm sinn<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1917/04/03/n2/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 3 avril 1917, décrétant certaines mesures pour enrayer la thésaurisation de la monnaie de billon.|Datum=03.04.1917|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Wéi de Krich am November 1918 op en Enn gaangen ass, stoung Lëtzebuerg virun enger gewalteger Erausfuerderung: Am Land ass e risege Bierg un däitsche Suen zirkuléiert. Well d'Goldmark, déi jo net méi un d'Gold gekoppelt war, an Däitschland schonns 1918 d'Hallschent vun hirem Wäert verluer hat, huet d’Lëtzebuerger Regierung séier handele misse fir de wirtschaftlechen Zesummebroch ofzewenden. Mat engem groussherzoglechen Arrêté vum 11. Dezember 1918 gouf den Import vun däitsche Sue verbueden an hiren Ëmlaf gestoppt. Fir d’Erspuertes vun de Bierger ze retten, huet de Staat ronn 200 Millioune Mark am Verhältnes vun 1 Mark géint 1,25 Frang zréckkaaft<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Well de Staat awer keng Frang-Geldschäiner hat, an him souwiesou déi néideg Gold- oder Sëlwerreserven fir dës enorm Zomm gefeelt hätt, goufen erëm Keeseschäiner als eng temporär Noutléisung gedréckt. Parallel zu dëser monetärer Transformatioun huet Lëtzebuerg den 1. Januar 1919 och den däitschen Zollveräin offiziell verlooss. {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |+ Emissioun vu Keeseschäiner vun 1914 bis 1919 |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Legal Basis !! Volume !! Valeur !! Verfallsdatum |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs soit 100 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs soit 1 Mark 60 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Francs soit 80 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 116.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 500 Francs || 01.01.1923 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 68.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 10.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 46.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 9.227.000 Frang || style="text-align: left;" | 10 Francs || 09.05.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 12.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 2.500.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Franc || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 800.000 Frang || style="text-align: left;" | 50 Centimes || 15.07.1925 |} <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1915/08/17/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 17 août 1915, autorisant le Gouvernement à émettre une seconde émission de bons de caisse.|Datum=17.08.1915|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/xfzg60pjg4/pages/2/articles/DIVL80]|Titel=Arrêté du 22 mars 1918, concernant une troisième émission de bons de caisse.|Datum=22.03.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=https://viewer.eluxemburgensia.lu/|Sprooch=fr}}</ref> <ref name="ARR19181211>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/a/1919/01/04/n1/jo|Titel=Arrêté du 4 Janvier 1919, concernant une quatrième émission de Bons de caisse.|Datum=04.01.1919|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> Am Arrêté vum 11. Dezember 1918 Artikel 4 liese mir fir d’alleréischt an engem offiziellen Dokument vum Lëtzebuerger Staat: {{Zitat|{{Fr}} Aux fins qui précèdent et par dérogation à l'art, 1er al. 3 de la loi du 28 novembre 1914 sur rémission des bons de caisse, le Gouvernement est autorisé à faire une quatrième émission de bons de caisse en '''francs luxembourgeois''', jusqu'à concurrence d'une somme égale à celle des monnaies qui seront présentées à l'échange. Les bons de caisse des quatre émissions sont, sous tous les rapports, assimilés entre eux; leur valeur nominale s'entend en '''francs luxembourgeois''' et ce nonobstant toutes inscriptions contraires<ref name="ARR19181211 />. }} Déi wichteg Datumer a der Genesis vum Lëtzebuerger Frang sinn: 1842 wou de Rapport mam Daler festgesat gouf, 1849 vun en als Buchwärung agefouert gouf a schlussendlech 1918 wou en sech vun der Goldmark ofgenuebelt huet.  == De Lëtzebuerger Frang an der Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun == [[File:10LuxFr 1924 LuxNatMus 20220518.jpg|thumb|10 Frangschäin 1924.]] === Ausgangspunkt === [[1918]] ass den [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] zu Enn gaangen. Well dunn nach keng Kloerheet iwwer déi zukünfteg Wärungssituatioun an den zukünftege Wirtschaftspartner bestanen huet, gouf eng Iwwergangsléisung fonnt. D'Regierung huet dunn, zousätzlech zu de schonn am [[Éischte Weltkrich]] geklappte Frangmënzen, Keesebongen a Frangen an Ëmlaf bruecht. Si sollten et erlaben, d'[[Reichsmark|Mark]] aus dem Verkéier ze zéien. Et war déi zweet Manifestatioun um Wee vun der Kreatioun vun engem Lëtzebuerger Frang. Zu enger eenegermoosse gereegelter Situatioun koum et eréischt, wéi [[1922]] d'[[Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun]], verbonne mat enger Wärungsassociatioun, ugefaangen huet. Och wa si keng Ausso iwwer d'Prinzippie vum Lëtzebuerger Wärungssystem enthalen huet, da gouf ëmmerhin de Wärungsëmlaf zu Lëtzebuerg bestëmmt. Hie sollt bestoen aus: * [[Belsche Frang]]en ([[Geldschäin|Billjeeën]] a [[Mënz]]en) * Lëtzebuerger Frangen (Billjeeën a Mënzen); Den Emissiounsvolume vu Lëtzebuerger Schäiner war deemools nach op 25 Millioune Frang begrenzt. Dem Lëtzebuerger Frang war domat d'Roll vun engem sougenannten ''Zousazgeld'' oder ''Monnaie d'appoint'' zougeduecht. Fir de Lëtzebuerger Frang ass 1929 den Ufank vun enger neier Etapp. Duerch dat sougenannt ''Stabilisatiounsgesetz'' vum [[19. Dezember]] [[1929]] gouf de Wäert vum ''Lëtzebuerger Frang'' offiziell op 0,0418422 Gramm [[Gold]] festgeluecht. Et war zwar déi selwecht Definitioun wéi déi vum Belsche Frang, mä d'Existenz vun engem eegene Lëtzebuerger Frang war domat virleefeg bestätegt. === D'Situatioun no 1935 === Eng besonnesch Situatioun an de Belsch-Lëtzebuerger Wärungsrelatiounen ass [[1935]] agetratt. D'Belsch war deemools duerch d'Ëmstänn gezwongen, de Belsche Frang [[Ofwäertung|ofzewäerten]] (op Franséisch: ''ze devaluéieren''). Eng Ofwäertung vum Frang war awer zu Lëtzebuerg net erwënscht. Fir awer e praktescht Ëmtauschverhältnis tëscht den zwou Wärungen z'erhalen, gouf e Mëttelwee fonnt: * D'Belsch huet ëm 28&nbsp;% a * Lëtzebuerg huet ëm 10&nbsp;% ofgewäert. Eng separat Ofwäertungsoperatioun war duerch d'Gesetz vun [[1929]] méiglech ginn. No der Paritéit 1 zu 1, koum et dunn zu engem neien Ëmtauschverhältnis tëscht deenen zwou Wärungen, an zwar: * 1 ''Lëtzebuerger Frang = 1,25 Belsche Frang'' an * 1 ''Belsche Frang = 0,80 Lëtzebuerger Frang''. Dat huet d'Liewen zu Lëtzebuerg staark komplizéiert. Nom Zweete Weltkrich, ass dunn déi al Paritéit (1 zu 1) erëm hiergestallt ginn. Eng däreg Fro huet sech och fir d'Avoiren an d'Engagementer a Frangen, wa keng spezifesch Wärung preziséiert war, gestallt. Dat war deemools meeschtens de Fall. Eng Léisung gouf fonnt. Si huet dora bestanen, datt et sech zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]] ëm Lëtzebuerger Frangen handele géif, wann net anescht preziséiert. Vill Lëtzebuerger Banken, déi de Géigewäert vun hiren Depoten zu [[Bréissel]] placéiert haten, koumen doduerch an eng schwiereg Situatioun. === 1945: Zeréck zur Normalitéit === Am [[Zweete Weltkrich]] huet d'Wärung aus der [[Reichsmark]] bestanen. D'Frange ware vum däitschen Okkupant aus dem Verkéier gezu ginn, an d'Lëtzebuerger Billjeeë sinn dunn an engem [[Héichuewen|Héichuewe]] verbrannt ginn. Dës Situatioun gouf no der Liberatioun réckgängeg gemaach, d'Wirtschaftsunioun mat der Belsch erëm hiergestallt an d'Paritéit 1 zu 1 tëscht den zwou Wärungen nei agefouert an d'Belsch a Lëtzebuerger Billjeeën a Mënzen erëm an de Verkéier bruecht. Well et eng gewëssen Onzefriddenheet iwwer déi staark Begrenzung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht gouf, koum et a successive Schrëtt zu enger Opwäertung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht. === Schäiner déi ni an Ëmlaf koumen === Wéi d'Belsch 1982 ouni Ofsprooch mat Lëtzebuerg de belsch-lëtzebuergesche Frang ofgewäert huet, huet d'[[Regierung (Lëtzebuerg)|lëtzebuergesch Regierung]] am gréisste Geheimnis eege Schäiner drécke gelooss. Si sollten als Noutplang déngen, falls d'Belsch de Frang nach eng Kéier géif devaluéieren an d'Wärungsunioun a Gefor bréngen. Lëtzebuerg hätt sech dann aus der Unioun zeréckgezunn an en eegestännege lëtzebuergesche Frang agefouert.<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1677037.stm Artikel op der BBC vum 26. November 2001]</ref> 1993 war dëse Zenario bal Realitéit ginn. Mam Europäesche Wiesselcoursmechanismus (ERM) sollten d'europäesch Wärungen am Virfeld vun der geplangter Wärungsunioun no dem [[Traité vu Maastricht]] vun 1992 stabil unenee gekoppelt ginn. Mee duerch massiv Spekulatiounen op den internationale Finanzmäert ass de System am September 1992 a schwéier Turbulenze geroden. Dat [[Pond Sterling|brittescht Pond]] huet den ERM misse verloossen, aner méi kleng Wärunge goufen devaluéiert. D'Kris huet sech 1993 verschäerft, an och de [[Franséische Frang|franséische Frang]] ass ënner staarken Drock geroden. Am August 1993 gouf de [[Jean-Claude Juncker]] informéiert, datt [[Däitschland]] an [[Holland]] géifen iwwerleeën, den ERM ze verloossen. Dat hätt praktesch d'Enn vum System bedeit. Lëtzebuerg huet doropshin domat gedreet, d'Wärungsunioun mat der Belsch opzeléisen a sech Däitschland an Holland unzeschléissen. An deem Fall wieren déi geheim gedréckte lëtzebuergesch Schäiner an Ëmlaf komm. Schlussendlech konnt den ERM awer gerett ginn, nodeems d'Memberstaaten de Spillraum tëscht de Wärunge vun 2,5 op 15 Prozent erweidert haten. Déi geheim Schäiner sinn dofir ni benotzt ginn a bloufen an hire Këschte verstoppt. Kuerz virun der Aféierung vum Euro goufen d'Schäiner am September 2001 schliisslech vun der [[Lëtzebuerger Arméi]] zerstéiert. D'Ëffentlechkeet hat bis dohinner näischt dovu gewosst. Eréischt 2001 huet de Jean-Claude Juncker d'Geschicht géintiwwer der AFP<ref name="BBC" /> ëffentlech gemaach. 2019 ass d'Affär op engem Forum vun der [[Europäesch Zentralbank|Europäescher Zentralbank]] nach eng Kéier op d'Tapéit komm. Interessant ass dobäi, datt d'Zuelen net ëmmer déi selwecht waren: An engem RTL-Reportage<ref>[https://infos.rtl.lu/news/luxembourg/comment-le-luxembourg-a-secretement-fabrique-50-milliards-de-francs-dans-les-annees-90-1365860 Reportage vum 21 Juni 2019 mat engem Link op e Téléreportage vun 2001]</ref> vum 2001 war vun 3 Milliarde Frang rieds, wärend de Jean-Claude Juncker 2019 vu 50 Milliarde geschwat huet<ref>[https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_19_3320 Ried vum Jean-Claude Juncker 19. Juni 2019 zu Sintra]</ref>. === Vum Frang zum Euro === Den 1. Januar 1999 gouf de Wiesselcours 1 EUR = 40,3399 LUF festgeluecht, an den [[Euro]] gouf als Buchwärung agefouert. Am Mäerz 1999 huet d'Regierung un all Stéit en Euro-Rechner am Scheckkarteformat verdeele gelooss fir d'Leit drun ze winnen ëmzedenken.<ref>[https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/19c87c/pages/11/articles/DTL849 Reklamm am Lëtzebuerger Land vum 19. Mäerz 1999]</ref> {| |[[File:Euro-RechnerV.jpg|thumb|Euro-Rechner vir]] |[[File:Euro-RechnerH.jpg|thumb|Euro-Rechner hannen]] |}Den 1. Januar 2002 hunn d'Billjeeën a Mënzen an Euro Cours legal kritt; an den 28. Februar 2002 war dee leschten Dag, wou een nach mat Schäiner a Mënzen a Frang bezuele konnt. {{Méi Info 2|Euro|Europäesch Zentralbank}} Am Summer 2025 huet d'Lëtzebuerger Zentralbank matgedeelt, datt Enn 2024 nach eng 863.000 Lëtzebuerger-Frang-Schäiner am Wäert vu knapps 5 Milliounen Euro an Zirkulatioun wieren. Déi meescht dervun, 786.473, waren 100-Frang-Schäiner<ref>"Meng Al Frangen. ''d'Lëtzeuerger Land'' 08.08.2025, S.6.</ref>, déi warscheinlech als Souvenir versuergt géife ginn.<ref>[http://www.rtl.lu/letzebuerg/archiv/1286484.html "Lëtzebuerger Schäiner am Wäert vu 5 Milliounen Euro am Ëmlaf."] rtl.lu, 31.12.2018.</ref> Et sinn nach ëmmer eppes méi wéi 10.000 5.000-Frang-Schäiner am Wäert vun 1,3 Milliounen Euro am Ëmlaf. Déi kënne bis op Weideres nach ëmmer an der Lëtzebuerger Zentralbank an Euro ëmgetosch ginn. D'Mënzen a Frange kënnen allerdéngs zanter dem 31. Dezember 2004 net méi gewiesselt ginn.<ref>[https://www.rtl.lu/news/national/a/2035634.html "Et zirkuléieren ëmmer nach Honnertdausende Lëtzebuerger-Frang-Schäiner."] rtl.lu, 28.02.2023.</ref> == Billjeeën a Mënzen == {{Kapitel Info feelt}} === Billjeeën === ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1915 |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 01.jpg|250px]] |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 02.jpg|250px]] |24.02.1915 - 01.01.1930 |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |20 Frang |1929 |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - reverse.png|250px]] |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - obverse.png|250px]] | 18.07.1930 - 29.01.1941 |} ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1944 |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Vir.jpg|250px]] |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Hannen.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1956 |- |10 Frang |1944 |[[File:Frang101945V.jpg|250px]] |[[File:Frang101945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 01.08.1953 |- |20 Frang |1944 |[[File:Frang201945V.jpg|250px]] |[[File:Frang201945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1955 |- |50 Frang |1944 | | |14.10.1944 - 30.04.1964 |- |100 Frang |1944 |[[File:Frang1001944V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001944H.jpg|250px]] | 14.10.1944 - 31.12.1956 |} =====2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1953}} |1953<br>1956<br>1959<br>1962<br>1964<br>1966 |[[File:Frang101954V.jpg|250px]] |[[File:Frang101954H.jpg|250px]] |23.02.1953 - 31.12.1973 |- |20 Frang{{Anker|20F1955}} |1955<br>1956<br>1960 |[[File:Frang201955V.jpg|250px]] |[[File:Frang201955H.jpg|250px]] |07.06.1955 - 31.12.1973 |- |50 Frang{{Anker|50F1961}} |1961 |[[File:Frang501961V.jpg|250px]] |[[File:Frang501961H.jpg|250px]] |06.02.1961 - 31.12.1976 |- |100 Frang{{Anker|100F1956}} |1956 |[[File:Frang1001956V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001956H.jpg|250px]] |13.06.1956 - 31.12.1967 |- |100 Frang{{Anker|100F1963}} |1963 |[[File:Frang1001963V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001963H.jpg|250px]] |18.09.1963 - 31.12.1976 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1967}} |1967<br>1970 |[[File:Frang101967V.jpg|250px]] |[[File:Frang101967H.jpg|250px]] |20.03.1967 - 31.12.1975 |- |20 Frang{{Anker|20F1966}} |1966<br>1972<br>1974 |[[File:Frang201966V.jpg|250px]] |[[File:Frang201966H.jpg|250px]] |07.03.1966 - 30.06.1982 |- |50 Frang |1972 |[[File:Frang501972V.jpg|250px]] |[[File:Frang501972H.jpg|250px]] |25.08.1972 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1970<br>1975{{Anker|100F1970}} |[[File:Frang1001970V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001970H.jpg|250px]] |15.07.1970 - 30.04.1983 |} ===== 2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1980 |[[File:Frang1001980V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001980H.jpg|250px]] |14.08.1980 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1986<br>1993 |[[File:Frang100V.jpg|250px]] |[[File:Frang100H.jpg|250px]] |01.07.1986 - 28.02.2002 |- |1000 Frang |1985 |[[File:Frang1000V.jpg|250px]] |[[File:Frang1000H.jpg|250px]] |01.07.1985 - 28.02.2002 |- |5000 Frang |1993<br>1996 |[[File:Frang5000V.jpg|250px]] |[[File:Frang5000H.jpg|250px]] | 1993 - 28.02.2002 |} ===== Billjeeë vun der BIL ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1968 |[[File:Frang100Bil1968V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1968H.jpg|250px]] |01.05.1968 - 28.02.2002 |- |100 Frang |1981 |[[File:Frang100Bil1981V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1981H.jpg|250px]] |08.03.1981 – 28.02.2002 |} ===Mënzen === ==== Groussherzog Wëllem III 1849-1890==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder een Su |1854 |[[File:C51854V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51854H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 01.03.1854 - 30.09.1901 |- |10 Centime oder een décke Su |1860 |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Rv.JPG|zentriert|rahmenlos]] |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Av.JPG|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 1860 - 30.09.1901 |} ==== Groussherzog Adolphe 1890-1906==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1901 |[[File:C101901V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101901H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,97 cm |1,2 mm |29.12.1900 - 01.05.1931 |} ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1918 |[[File:C101918V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101918H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2 cm |1,42 mm |15.06.1917 - |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder 1 Su |1924 |[[File:C51924V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51924H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,78 cm |1,3 mm |11.07.1924 - 01.05.1931 |- |10 Centime oder een décke Su |1930 |[[File:C101930V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101930H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,19 cm |1,3 mm |18.07.1930 - 01.04.1953 |- |25 Centime oder 5 Su |1946 |[[File:C251946V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251946H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,8 cm |1,2 mm |20.03.1946 - 01.12.1954 |- |[[Feierstëppeler|1 Frang<br>Typ 1952]] |1952<br>1953<br>1955<br>1957<br>1960<br>1962<br>1964 |[[File:F11962V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11962H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |13.11.1952 - 01.09.1991 |- |5 Frang |1949 |[[File:F51949V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51949H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,55 cm |1,18 mm |21.12.1949 - 01.02.1963 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |25 Centime oder 5 Su<br>Typ 1954 |1954<br>1957<br>1960<br>1963<br>1965<br>1967<br>1968<br>1970<br>1972 |[[File:C251970V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251970H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,6 cm |1,1 mm |23.07.1954 - 28.02.2002 |- |1 Frang<br>Typ 1965 |1965<br>1966<br>1968<br>1970<br>1972<br>1973<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980<br>1981<br>1982<br>1983<br>1984 |[[File:F11972V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11972H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |25.06.1965 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987 |[[File:F11986V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11986H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |15.06.1986 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1988 |1988<br>bis<br>1995 |[[File:F11990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |'''1,8 cm''' |1,65 mm |15.12.1988 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1971 |1971<br>1976<br>1979<br>1981 |[[File:F51981V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51981H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |13.04.1971 - 01.05.1987 |- |5 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987<br>1988 |[[File:F51987V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |15.06.1986 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F51990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |1989 - 28.02.2002 |- |10 Frang |1971<br>1972<br>1974<br>1975<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980 |[[File:F101974V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F101974H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,7 cm |2,02 mm |12.06.1971 – 15.12.1986 |- |20 Frang<br>Typ 1980 |1980<br>1981<br>1982<br>1983 |[[File:F201980V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201980H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |26.11.1979 - 28.02.2002 |- |20 Frang<br>Typ 1990 |1990<br>bis<br>1995 |[[File:F201990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |1990 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1987 |1987<br>1988<br>1989 |[[File:F501988V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501988H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |15.09.1987 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F501990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |1989 - 28.02.2002 |} == Literatur == * Georges de Leener: ''Le franc luxembourgeois'', Bulletin de la Banque Nationale de Belgique du 25 avril 1937 * [[Albert Calmes]]: ''Aperçu de l'histoire économique 1839-1939'', Le Luxembourg, Livre du Centenaire, Luxembourg, 1939 * Luc Hommel: ''Une expérience d'union économque'', Louvain,1933 * Daniel Rousseau: ''L'unité monétaire luxembourgeoise'', Luxembourg, 1928 * Jean Masclet: Contribution à l'étude du franc luxembourgeois - Stabilisation d'une monnaie à circulation restreinte, Luxembourg, 1937 * [[Ernest Mühlen]]: ''Monnaie et circuits financiers au Grand-Duché de Luxembourg'', Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1968 * Jutta Jaans-Hoche: ''Banque Nationale du Grand-Duché de Luxembourg 1873-1881 – Eine Episode der Luxemburgischen Währungsgeschichte'', Imprimerie Saint-Paul, Luxembourg, 1981 * [[Christian Calmes]]: ''Au Fil de l'Histoire –Une Banque raconte son histoire - Histoire de la Banque Internationale 1856-1981'', Imprimerie Saint-Paul, 1981 * Véronique Lecomte-Collin et Bruno Collin: ''Histoire de la monnaie'', Éditions Trésor du Patrimoine, 2004 * Roger Croisé, René Link: ''La législation monétaire au Grand-Duché de Luxembourg de 1815 à nos jours'',Edition: Lux-Numis, Luxembourg,1988,639 p. * [[Paul Margue]], [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'', Publié sous l'égide de l'Institut Monétaire luxembourgeois, Esch/Alzette, 1990, 192 Säiten * René Link: ''Les signes monétaires luxembourgeois'', Publié par l'Institut monétaire luxembourgeois, 1991 == Kuckt och == * [[Mënzen a Wärungen um Territoire vum haitege Lëtzebuerg]] * [[Wärung]] * [[Belsche Frang]] * [[Euro]] * [[Lëtzebuergesch Euromënzen]] == Um Spaweck == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20080916165847/http://www.land.lu/html/dossiers/dossier_luxemburgensia/suen_281201.html Artikel vum Romain Hilgert op land.lu] *[[Raoul Roos]], [https://www.rtl.lu/news/europa/a/1845572.html 20 Joer Euro - 20 Joer kee Lëtzebuerger Frang méi] op rtl.lu den 11. Januar 2022 {{Navigatioun Fréier Europäesch Wärungen}} {{Referenzen}} {{DEFAULTSORT:Letzebuerger Frang}} [[Kategorie:Fréier Wärungen]] [[Kategorie:Ekonomie vu Lëtzebuerg]] [[Kategorie:Wärungen, déi mam Euro ersat goufen]] rb4rq39tnk4mm0ov4myw3mc8rueqggu 2711612 2711611 2026-10-11T07:00:00Z ~2026-50886-87 73250 ..... 2711612 wikitext text/x-wiki {{Infobox Wärung}} De '''Lëtzebuerger Frang''' (ofgekierzt: '''LUF''') war tëscht 1854 an 1999 (ausser tëscht 1941 an 1944) déi offiziell [[Wärung]] zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]]. En ass bis 2002 an Zirkulatioun bliwwen, éier en du mam [[Euro]] ersat gouf. An der Period vun 1999 bis 2002 war de Lëtzebuerg Frang eng Subdivisioun vum Euro (1 Euro = 40,3399 Frang), obwuel den Euro dunn nach net zirkuléiert ass. == Ursprong <ref>Quell, wou net anescht uginn: [[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178 {{de}}, [[Paul Margue]] & [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'' Editions Binsfeld, Luxembourg 1990, ISBN= 2-87954-011-9 {{fr}} an [[Raymond Weiller]]: ''125 ans de papier-monnaie luxembourgeois'' Banque Internationale à Luxembourg, Luxembourg 1981</ref>== De Lëtzebuerger Frang ass net iwwer Nuecht entstanen, mee huet sech iwwer Joerzéngten entwéckelt. Vu sengen Urspréng als reng [[Buchgeld|Buchwärung]] mat engem feste Wiesselcours zum preiseschen Daler, iwwer d'Klappe vu klenge Wiesselmënzen, bis hin zu senger spéiderer Bindung un déi däitsch Goldmark. Eréischt nom Enn vum Éischte Weltkrich huet de Lëtzebuerger Frang seng ganz eege Gestalt ugeholl, éier en eng enk Allianz mam belsche Frang agaangen ass, fir schlussendlech vum Euro ofgeléist ze ginn. === D'Festsetze vun de Wiesselcoursen an d'Auswierkunge vum Gresham-Gesetz zu Lëtzebuerg (1841–1842) === ==== D'Ausgangslag an de Rapport mam Gulden ==== Duerch den Arrêté vum Kinnek-Groussherzog vum 20. August 1841<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1841/08/20/n1/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 20 Août 1841 concernant la fixation de la valeur du franc en monnaie des Pays-Bas.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.08.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> gouf den offizielle Wiesselcours am deemolege Lëtzebuerg op 0,4725 [[hollännesche Gulden|hollännesche Gulde]] fir ee Frang – sief et de franséischen oder de belsche Frang – festgeluecht. Well Lëtzebuerg, mat Ausnam vun der [[Festung Lëtzebuerg|Festungsstad]], vun 1830 bis 1839, eng Zäitspan déi am Film "[[De falschen Hond]]" beschriwwe gëtt, ënner belscher Administratioun stoung, an d'Belsch dëse Cours scho mam Gesetz vum 5. Juni 1832 agefouert hat, war dësen Tarif de facto scho laang am Land etabléiert. Theoretesch sollt dëse Cours op dem reale Sëlwergehalt vun de Mënze berouen. Den hollännesche Sëlwergulden huet aus 9,613 Gramm puerem Sëlwer bestanen, iwwerdeems de franséische Germinal-Frang 4,5 Gramm rengt Sëlwer enthalen huet. Doraus ergëtt sech en tatsächleche mathematesche Sëlwer-Rapport vu: 4,5 / 9,613 = 0,46812 Gulden. Well den offizielle Kurs am Dekreet mat 0,4725 awer méi héich ugesat war, gouf de Frang am Verglach zum Gulde gesetzlech iwwerbewäert. ====Den Bäitrëtt zum [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] an de [[preiseschen Daler]]<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/conv/1842/09/21/n1/jo|Titel=Vertrag vom 8 Februar 1842 über den Anschluß des Großherzogtums Luxemburg an den Deutschen Zoll- und Handels-Verein.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.02.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=de}}</ref>==== Mam Bäitrëtt vu Lëtzebuerg zum Däitschen Zollveräin am Abrëll 1842 huet och en offiziellen Ëmrechnungscours fir de preiseschen Daler misse festgeluecht ginn. Duerch déi preisesch Garnisoun an der [[Bundesfestung]] waren dës Daler an der Festungsstad souwisou scho fest am alldeeglechen Ëmlaf verankert. Fir dëst ze reegelen, huet de Kinnek-Groussherzog den Arrêté vum 16. Mäerz 1842 erlooss<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1842/03/16/n2/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 16 Mars 1842 portant fixation de la valeur du franc en monnaie de Prusse.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=16.03.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dësen Arrêté huet dekretéiert, datt de franséischen an de belsche Frang bei den ëffentleche Keese fir d'Zollbezuelungen exakt de Wäert vun aacht [[preisesche Sëlwergroschen]] haten. Doraus huet sech en offizielle Kurs vun 1 Daler = 3,75 Frang erginn. Och hei huet d'Mathematik net mat der Realitéit iwwereneegestëmmt: En Daler hat 16,7 Gramm rengt Sëlwer an de Frang 4,5 Gramm. De reelle Rapport louch deemno bei: 4,5 / 16,7 = 0,26946 Daler. Well de preiseschen Daler an 30 Sëlwergroschen an de Sëlwergrosche selwer an 12 Pfenneg gedeelt war, hätt de reelle Cours misse bei 8 Groschen an 1 Pfenneg leien. Mat engem offizielle Kurs vun exakt 8 Grosche gouf de Frang par Rapport zum Daler awer ënnerbewäert. ====Dem Gresham sengt Gesetz<ref>{{Citation|URL=https://www.bcl.lu/fr/media_actualites/communiques/2007/01/expo1/catalogue__Monnaies_grecques_____Monnaies_celtes_.pdf|Titel=Bonne monnaie, mauvaise monnaie|Gekuckt=29.09.2026|Säiten=65-70|Auteur=René Link|Wierk=www.bcl.lu|Sprooch=fr}}</ref>==== Dës Diskrepanzen tëscht dem offiziellen, gesetzleche Cours an dem reelle Sëlwerwäert hunn eng klassesch Form vum [[Gesetz vum Gresham|Gresham sengem Gesetz]] ausgeléist („Schlecht Geld verdrängt dat gutt Geld“). Dat huet zu enger Kettereaktioun gefouert: * Frang vs. Gulden: Den iwwerbewäerten, "schlechte" Frang huet den ënnerbewäerten, "gudde" Gulden aus dem alldeeglechen Ëmlaf verdrängt. * Daler vs. Frang: Den iwwerbewäerten, "schlechte" Daler huet gläichzäiteg den ënnerbewäerten, "gudde" Frang verdrängt. D'Resultat war paradox: Den Daler gouf zur dominanter Wärung bei allen Transaktiounen. De Frang dogéint gouf wéinst senger gesetzlecher Ënnerbewäertung ëmmer méi rar an am private Besëtz vun de Leit als stabille Wäertspäicher gehamstert. Ob dëse Wiesselcours gewielt gouf, fir déi wirtschaftlech Verbindung tëscht Lëtzebuerg a [[Preisen|Preise]] mat dem gemeinsamen Daler dauerhaft ze stäerken, oder reng fir de Bierger een nach méi lästegt Ëmrechnen ze erspueren, bleift ongewëss. E Sëlwergroschen war schliisslech genau 12,5 Zantim – also zwee Su an en Hallwen wäert. Am preisesche Rheinland war de franséische Frang zanter 1821 mat 7 Groschen an 11 Pfenneg nach manner wäert. Do kann een dovun ausgoen, datt dëse Cours bewosst esou niddreg ugesat war, fir déi franséisch Mënzen – déi vun 1795 bis 1815 offiziell am Ëmlaf waren – lasszeginn.<ref>{{Citation|URL=https://staatsbibliothek.ewigerbund.org/viewer/image/gs_preussen_1821/200/#topDocAnchor|Titel=Gesetz-Sammlung für die Königlichen Preußischen Staaten|Gekuckt=29.09.2026|Datum=1821|Wierk=staatsbibliothek.ewigerbund.org|Sprooch=de}}</ref> Am Mee 1843 gouf beschloss, de preiseschen Daler an alle Staatskeese fir d'An- an d'Ausbezuelen zouzeloossen.<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/pnm50j2zw9/pages/1/articles/DIVL24|Titel=Avis relatif à l‘argent de Prusse|Gekuckt=29.09.2026|Datum=05.05.1843|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Vun 1844 u gouf dës Reegelung op déi aner Wärungen am Zollveräin ausgedeent, déi de selwechte Sëlwergehalt wéi den Daler opgewisen hunn.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/1vn15hzm1d/pages/1/articles/DIVL30?search=20%2520janvier%25201844|Titel=Avis concernant la valeur du thaler|Gekuckt=29.09.2026|Datum=20.01.1844|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Nom Artikel 11 vum Zolltraité vun 1842 hätt Lëtzebuerg eigentlech de preiseschen Daler oder de [[süddäitsche Gulden]] als offiziellt Bezuelungsmëttel aféiere missen, wat awer net gemaach gouf. Bei der Verlängerung vum Traité am Joer 1847 gouf déi Obligatioun du gestrach. Mir haten also: * 1 Frang = 8 Sëlwergroschen (De Sëlwergrosche war trotz sengem Numm eng [[Billonmënz]] mat engem klenge Sëlwerundeel vu just 22%) * 1 Pies<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=P01353''Pies''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 19.09.2026.</ref> = ee sëlwert franséischt 10 Su Stéck = 4 Sëlwergroschen * 1 décke Su = 10 Zantim = 10 Pfenneg * 1 Su = 5 Zantim = 5 Pfenneg ===D'Aféierung als Buchwärung (1849)=== Duerch d'Gesetz vum 20. Dezember 1848 gouf de Frang (ënnerdeelt an Zantim) mat Wierkung op den 1. Januar 1849 déi offiziell Rechnungseenheet vu Lëtzebuerg.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/20/n1/jo|Titel=Loi du 20 décembre 1848 décrétant un autre système monétaire à partir du 1er janvier 1849.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> En huet den hollännesche Gulden am Verhältnis vun 1 op 2,1164 ersat. Vun do un huet de Staat all seng Finanzen a Frange geféiert, wärend d'Zollbestëmmungen onberéiert bloufen. Allerdéngs war de Frang am Ufank just eng reng Buchwärung ouni eegen national Mënzen oder Billjeeën; am Alldag huet d'Bevëlkerung weiderhi mat auslänneschem Geld bezuelt. Am [[Chamberblat]] vun 1848 gëtt an dësem Kontext vun der Aféierung vun engem neie „système monétaire“ geschwat. Fir dës Ëmstellung an der Praxis ze realiséieren, huet eng Onmass vu Gesetzer a Reglementer systematesch missten ugepasst ginn, well d'Montanten – wéi zum Beispill d'Tariffer vun den Amenden<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/26/n5/jo|Titel=Loi du 26 décembre 1848, N° 22, réduisant en francs les droits de timbre, d’enregistrement, de greffe, d’hypothèques, ainsi que les amendes y relatives, fixés en florins.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=26.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wou fir ëmzerechnen just mat engem Facteur 2 multiplizéiert gouf – a Gulden ausgedréckt waren.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-11/SESSION_1848-O.pdf|Titel=Procès-verbaux des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session de 1848.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1851|Wierk=chl.lu|Sprooch=fr}}</ref> Interessanterweis huet dëst Gesetz déi bestoend Mënzgesetzer vun 1816 an 1832 onberéiert gelooss. An der Theorie waren den hollännesche Gulden an de belsche Frang also weiderhin déi offiziell Wärungen, obwuel se am Alldag an an der Realitéit vum Ëmlaf bal guer net méi existéiert hunn. An der Praxis huet sech doraus e reegelrechte Dualismus entwéckelt: Wann an engem Kontrakt de Begrëff „Frang“ ouni Weideres benotzt gouf, da war domat de fiktive Frang am Wäert vun 8 Groschen gemengt. Sollt d'Bezuelung awer an belsche oder franséischen Frangen geschéien, huet misste explizitt vum „Frang effektiv“ oder engem änleche Begrëff geschwat ginn. Dës juristesch an alldeeglech Realitéit huet den [[Affekot]] an [[Deputéierten|Deputéierte]] [[Léon Wurth]] wärend enger Sëtzung an der [[Chamber]] den 30. November 1870 treffend op de Punkt bruecht: {{Zitat|{{Fr}} D'après la jurisprudence qui s'est établie dans notre pays, et à l'appui de laquelle on peut invoquer différentes décisions judiciaires, il existe chez nous un franc fictif qui a la valeur de 8 silbergros, et qui diffère ainsi en valeur du franc effectif. <ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-12/SESSION_1870-1871-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session législative de 1870-1871.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1871|Säiten=221|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Datt dëse System vum fiktive Frang d'Land nach iwwer Jore markéiert huet, beweist och en Avis vun der Banque Internationale à Luxembourg vum 21. Februar 1876. Och e puer Joerzéngten no der offizieller Ëmstellung huet d'Bank bemierkt: {{Zitat|{{Fr}} Jusqu‘ici le franc luxembourgeois n‘a été qu‘une monnaie fictive ayant la valeur de 8 silbergros. <ref>{{Citation|URL=https://wdocs-pub.chd.lu/docs/archive/33/23/80043235_pdf|Titel=Avis des autorités financières entendues.|Gekuckt=09.10.2026|Datum=21.02.1876|Säiten=115|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} ===Déi éischt Wiesselmënzen (1854)=== Ënnert dem Finanzminister [[Norbert Metz]] huet d'Chamber mam Gesetz vum 9. Januar 1852 d'Fabrikatioun vun eisen alleréischte lëtzebuergesche Mënze beschloss<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/01/09/n6/jo|Titel=Loi du 9 janvier 1852, ordonnant la fabrication de monnaies de cuivre pour le Grand-Duché.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=09.01.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dat neit Gesetz sollt deemools d'auslännesch Koffermënzen als gesetzlecht Bezuelungsmëttel ofschafen. Well awer net genuch Wiesselgeld am Ëmlaf war, huet d'Regierung dës Bestëmmung mam Gesetz vum 17. Dezember 1853 kuerzfristeg missen zréckzéien<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1853/12/17/n3/jo|Titel=Loi du 17 décembre 1853 concernant la démonétisation des monnaies de cuivre étrangères.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=17.12.1853|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Am Mäerz 1854 war et dunn awer sou wäit: Déi éischt Lëtzebuerger Mënze koumen an d'Zirkulatioun. Et waren dëst Stécker vun 2,5, 5 an 10 Zantim aus [[Koffer]] (eigentlech [[Bronze]]: 95 % Koffer mat 4 % [[Zënn]] an 1 % [[Zénk]]), déi op dem [[Avers (Numismatik)|Avers]] de lëtzebuergesche [[Wopen|Wope]] gewisen hunn. Heibäi huet et sech allerdéngs reng ëm [[Scheedemënzen]] gehandelt – also ëm Mënzen aus engem bëllegem Metall oder Metalllegéierung ([[Zénk]], [[Eisen]], Bronze, [[Koffernéckel]]) mat engem klenge [[Nennwäert]]. Op eegen Nationalmënzen ([[Kurantmënzen]]) aus wäertvollem Sëlwer oder [[Gold]] gouf bewosst verzicht, well dat fir de klenge Staat deemools vill ze deier gi wier. Fir d'Praxis gouf zousätzlech festgeluecht, datt de maximale Betrag, deen ee mat dëse Mënze bezuelen duerft, op fënnef Frang limitéiert war<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/11/30/n7/jo|Titel=Loi du 30 novembre 1852, N° 842, fixant le maximum de monnaie de cuivre à recevoir comme appoint. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=30.11.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> <!-- Éischt Tabell: Prägungen --> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1854–1908<ref name="Kolnberger">{{Citation|URL=https://orbilu.uni.lu/bitstream/10993/59997/1/BelVSWG_2023_3_336_369_Kolnberger.pdf|Titel=Geldpolitik ohne eigene Währung?|Auteur=Thomas Kolnberger|Gekuckt=09.09.2026|Datum=2023|Wierk=orbilu.uni.lu|Sprooch=fr}}</ref> ! style="text-align: left;" | Joer ! 2,5 Centime ! 5 Centime ! 10 Centime ! Wäert an Frange |- | style="text-align: left;" | 1854 | style="background: #ffe366;" | 640.000 | style="background: #ffe366;" | 680.000 | style="background: #ffe366;" | 500.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1855 | | style="background: #ffe366;" | 600.000 | style="background: #ffe366;" | 1.200.000 | 150.000 |- | style="text-align: left;" | 1860 | | style="background: #ffe366;" | 200.000 | style="background: #ffe366;" | 900.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1865 | | | style="background: #ffe366;" | 1.000.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1870 | style="background: #ffe366;" | 209.888 | style="background: #ffe366;" | 303.900 | style="background: #ffe366;" | 1.313.050 | 151.747 |- | style="text-align: left;" | 1901 | style="background: #ffe366;" | 800.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 2.000.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 4.000.000 | 520.000 |- | style="text-align: left;" | 1908 | style="background: #ffe366;" | 400.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 1.500.000 | | 85.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #ffe366; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Bronze |- | style="background: #50B873; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Koffernéckel |} </div> Finanziell gesinn huet sech dës Moossnam fir de Staat als en exzellent Geschäft erwisen. Elleng déi éischt Produktioun vu Mënzen am Nominalwäert vun 100.000 Frang huet d'Regierung just 53.313,54 Frang kascht, wat engem beträchtlechen Mënzgewënn – dem sougenannte [[Seigniorage]] – vu 46,7 % entsprach huet. Trotz dësem Gewënn fir d'Staatskeess konnten d'Emissiounen den akuten Defizit u Wiesselmënzen net behiewen. Déi nei lëtzebuergesch Mënze sinn nämlech séier an d'Belsch an a Frankräich ofgefloss, well se do ouni Weideres 1:1 akzeptéiert goufen. Well den effektive belsche Frang mat 8,1 Groschen awer méi wäert war wéi de fiktive Lëtzebuerger Frang mat sengen 8 Groschen, ass duerch dësen Ënnerscheed ([[Agio]]) e reegelrechte „Drainage“ entstanen. Dat neit Geld gouf aus dem lëtzebuergeschen Ëmlaf erausgezunn, de Mangel u Klenggeld blouf bestoen. Tëscht 1893 an 1896 hu Frankräich an d'Belsch – als Membere vun der [[Laténgescher Mënzunioun]] (wou Lëtzebuerg ni Member war obschonns hir Mënzen a Schäiner am Land circuléiert sinn) – resolut Moossnamen ergraff, fir den Iwwerfloss un auslännesche Wiesselmënzen an hirem Ëmlaf lass ze ginn. Dës Entscheedung sollt och fir d'Groussherzogtum schwéier Konsequenzen hunn: Ëm 1900 huet d'Belsch Lëtzebuerger Koffermënzen am Wäert vu ronn 500.000 Frang zréckgeschéckt. Dëst war eng immens Zomm, wann ee bedenkt, datt Lëtzebuerg bis zu deem Zäitpunkt am Ganze just Mënze fir 601.747 Frang hat präge loossen. Well d'Land doropshi wuertwiertlech mat dëse klenge, ofgenotzten an oxidéierte Suen iwwerschwemmt gouf, huet d'Regierung séier reagéiert. Fir de Problem ze léisen, goufen déi al 5 an 10 Zantim-Stécker agezunn an duerch nei Mënzen aus enger, dee Moment, moderner Koffernéckel-Legéierung ersat. ===[[Banque internationale à Luxembourg|D'International Bank zu Lëtzebuerg]] (1856)=== Déi 1856 gegrënnten Internationale Bank in Luxemburg<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1856/03/08/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 8 mars 1856 approuvant les statuts de la Banque Internationale de Luxembourg. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.03.1856|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> (BIL) krut d'Recht, eege Schäiner erauszeginn. Dëst Emissiounsrecht huet – genee wéi bei den anere [[Privatbank|Privatbanken]]<ref>{{Citation|URL=https://www.bavarikon.de/object/bav:BSB-CMS-0000000000002122|Titel=Deutsches Papiergeld 1800-1945 |Gekuckt=09.09.2026|Wierk=www.bavarikon.de|Sprooch=de}}</ref> am [[Däitsche Bond]] – verschidde Wärungen aus där Epoch ofgedeckt, dorënner de Frang, den hollännesche Gulden an de preisesche Daler. D'Bank huet hir Aktivitéit den 31. Juli 1856 opgeholl; hir éischt Ausgab am Wäert vun 10 Daler gouf den 1. September 1856 ausgestallt. Dëst sollt awer déi eenzegt vun dëser Aart bleiwen, well Preisen zanter 1857 den Ëmlaf vun auslänneschem Pabeiergeld op hiren Territoire verbueden hat. Well d'Aktivitéit vun der BIL doduerch virleefeg staark ageschränkt war, huet se – mat Ausnam vum Joer 1900 – nëmmen nach Schäiner a Frangen erausginn. Obwuel d‘Billjeeë kee gesetzlech Bezuelungsmëttel waren, goufen se zanter 1859 awer vun de Staatskeesen akzeptéiert. Well d'Emissioun vun dëse Geldschäiner awer ëmmer erëm mat Schwieregkeete verbonne war, huet de Verwaltungsrot schlussendlech decidéiert, d'Ausriichtung vum Institut ze änneren. Doropshin huet d'Bank sech zu engem Kreditinstitut weiderentwéckelt<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/bil.html|Titel=BIL|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeën vun der BIL an de Joren 1856–1900 ! Emissionsdatum ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. September 1856 | 10 Thaler | |- | 30. September 1880 | 25 Francs | mat Stempel 25 Francs = 20 Mark |- | 15. September 1890 | 100 Francs | mat Stempel 100 Francs = 80 Mark |- | 1. Juli 1900 | 50 Mark | |- | 1. Juli 1900 | 20 Mark | |} ===[[Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg |D'Groossherzoglech-lëtzebuergesch National Bank]]=== Wéi de Gesetzesprojet de 27. Februar 1872 an der Chamber presentéiert gouf, ass en op kräftege Widderstand gestouss. Besonnesch de [[Paul de Scherff]], deen als Rapporteur vun der zoustänneger Chamberskommissioun fungéiert huet, an de [[Charles Simons]] (de spéidere Direkter vun der BIL) hu sech kritesch gewisen. Den de Scherff huet keng reell Virdeeler fir d'Land gesinn: Well den Entworf d'Bank als reng Emissiounsbank ouni d'Recht op direkt Kreditvergab definéiert huet, war hiren Notze fir d'Wirtschaft an d'Bierger staark begrenzt. Zousätzlech war de lëtzebuergeschen Inlandsmaart deemools vill ze kleng, fir nieft der etabléierter BIL eng zweet [[Ziedelbank]] ze verkraften. Fir den normale Steierzueler huet de Projet keng materiell Virdeeler bruecht, mee éischter de Risiko vun enger Wärungsentwäertung am Fall vun enger Finanzkris. D'Kritiker hu bemängelt, datt de Staat d'Risiken iwwerhuele sollt, wärend déi meeschtens auslännesch Grënner a Spekulanten d'Gewënner an d'Emissiounsprimen an d'Täsch stieche géifen<ref>{{Citation|URL=https://books.google.lu/books?id=OFdSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|Titel=LA NOUVELLE BANQUE|Datum=1872|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=books.google.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Och aus dem Ausland koume schwéier Bedenken: Déi preisesch Regierung huet en negativen Avis ofginn an am Virfeld kloer gemaach, datt d'Billjeeë vun dëser neier Bank weeder a Preisen nach am deemolegen Elsass-Loutrengen fir Paiementer akzeptéiert géife ginn. Trotz all dëser Kritik gouf d'Bank duerch d'Gesetz vum 17. Mee 1873 offiziell gegrënnt<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1873/05/16/n1/jo|Titel=Loi du 16 mai 1873, qui autorise la création d’une Banque Nationale à Luxembourg.|Datum=16.05.1873|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Kuerz drop, den 1. Juni 1873, huet se hir Dieren opgemaach, fir dann den 1. Juli 1873 hir éischt eege Billjeeën erauszeginn. Dës Billjee goufe vun de Staatskeese bis zu engem maximale Montant vun 150.000 Frang ugeholl. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeën vun der National Bank an de Joren 1873–1876 ! Emissionsdatum ! Volume ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 20 Thaler | Austausch géint Billjeeën a Mark mat der Emissioun vum 25. Mäerz 1876 |- | 1. Juli 1873 | 2.000.000 Daler | 10 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 5 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 3.500.000 Frang | 100 Francs | Austausch duerch Staatskeess no der Faillite de 26. September 1881 |- | 1. Juli 1873 | 1.500.000 Frang | 20 Francs | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 1.600.000 Mark | 20 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 2.000.000 Mark | 10 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 400.000 Mark | 5 Mark | idem |} Ausser der BIL ware virun allem och d'Cheffen vun der Industrie, dorënner den [[Norbert Metz]], géint déi nei Bank, well se mat den Offere vun der BIL zefridde waren. Déi nei Bank huet ouni Erfolleg versicht, hir Billjeeën an Däitschland ofzesetzen. Och eng Interventioun vun der lëtzebuergescher Regierung bei der däitscher keeserlecher Regierung zugonschte vun der Bank huet näischt gehollef. Nodeem d'BIL de 15. Juli 1873 via Circulaire matgedeelt hat, datt hire Verwaltungsrot decidéiert hätt keng Schäiner vun der Nationalbank méi ze akzeptéiere, huet d'Regierung am Géigenzuch decidéiert, keng BIL-Schäiner méi an de Staatskeesen unzehuelen. Dëse Schrëtt huet de Sträit zwëscht deen zwee Instituter just nach weider verschäerft. De 26. September 1881 huet d'Bank schlussendlech Faillite ugemellt.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/x71mw5/pages/1|Titel=Luxemburger Wort: Eine finanzielle Katastrophe.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=27.09.1881|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=de}}</ref> Op Initiativ vun eenzelen Deputéierten – dorënner de [[Jean-Baptiste Fallize]], deen eng ganz kloer Responsabilitéit vum Staat gesinn huet – a fir d'Gemidder ze berouegen, huet d'Chamber no laangen Diskussiounen e Gesetz gestëmmt dat de komplette Remboursement vun all de Billjeeë virgesinn huet.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1881/10/08/n1/jo|Titel=Loi du 8 octobre 1881 concernant le remboursement des billets au porteur de la Banque Nationale.|Datum=08.10.1881|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wat e Lach vun 2.150.000 Frang an d'Staatskeess gerappt huet. Haaptursaache fir den Niddergang waren d'Onerfuerenheet vun der Direktioun a vum Regierungskommissäre, de Fakt, datt zwou Banken an esou engem klenge Land gläichzäiteg Billjeeën erausginn hunn, an net zulescht iwwerdriwwen an exzessiv Kreditter fir eng Rei Clienten<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-02/SESSION_1881-1882-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session extraordinaire du 4-5 Octobre 1881.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=04.10.1881|Säiten=24-67|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===D'[[Goldmark]] (1876)=== Am nei gegrënnten [[Däitscht Räich|2. Däitsche Räich]] huet d'Gesetz vum 4. Dezember 1871 d'Mark (an 100 Pfenneg ënnerdeelt) als Goldmënz agefouert. No engem weidere Mënzgesetz am Joer 1873 ass dës nei Reichswärung dunn den 1. Januar 1876 offiziell am ganze vereenten Däitschland a Kraaft getrueden an huet am Bundesstaat Preisen den Daler an engem feste Verhältnes 1 Daler = 3 Mark ersat. D'Dalermënzen selwer hunn hiren offizielle Cours nach bis 1907 behalen an 1-Daler-Mënz gouf an där Zäit ganz einfach als 3-Mark-Mënz weider gebraucht. Duercht lëtzebuergescher Gesetz vum 2. Dezember 1876 gouf festgehalen, datt eng Mark 1,25 Frang (oder 10 Sëlwergroschen) wäert ass, an datt déi staatlech Keese Sëlwermënzen nëmme méi bis zu engem Betrag vu 25 Frang pro Bezuelung akzeptéieren<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1876/12/02/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 2 décembre 1876 concernant l'admission des monnaies de l'Empire allemand dans les caisses publiques.|Datum=02.12.1876|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Doraus huet sech dës Ëmrechnung am lëtzebuergeschen Alldag erginn: * 1 Frang = 80 Pfenneg * 1 Stéckelchen<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=S05727''Stéckelchen''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 29.09.2026.</ref> = 12 ½ Su = 50 Pfenneg = ½ Mark * 1 décke Su = 8 Pfenneg * 1 Su = 4 Pfenneg * ½ Su = 2 Pfenneg Hei muss ee gutt oppassen: Et handelt sech elo ëm de Pfenneg als Ënnerdeelung vun der neier Mark (een Honnertstel), an net méi ëm den ale Pfenneg, deen d'Ënnerdeelung (een Zwielefte) vum Sëlwergrosche war. ===D'Situatioun am Ufang vum 20. Joerhonnert=== Als Kurantmënzen zirkuléierten haaptsächlech däitsch Gold- a Sëlwermënzen. D'Mënze vun der Laténgescher Mënzunioun waren dogéint nëmmen an engem ganz klenge Mooss am Ëmlaf, wärend hollännesch Gulden iwwerhaapt net méi ze fanne waren. Bei de Scheedemënze huet een eng regional Mëschung fonnt: Hei goufen d'Lëtzebuerger, däitsch, franséisch an och belsch Mënze parallel benotzt. Bei de Geldschäiner hu virun allem d'Emissioune vun der BIL an déi vun den däitsche Banken dominéiert, wärend franséisch a belsch Billjeeën éischter eng Raritéit waren. D'Paiementer goufen a Frangen fixéiert. Wann net explizitt d'Wuert „effectif“ derbäi stoung, gouf de Betrag mat de gesetzlechen Ëmrechnungscoursen an däitsch Mark a Pfenneg iwwerdroen a bezuelt. D'Leit haten eng Rei vu feste Wäerter am Kapp, wéi zum Beispill: * 1 Mark = 1,25 Frang * 2 Mark = 2,50 Frang * 4 Mark = 5,00 Frang * 8 Mark = 10,00 Frang * 12 Mark = 15,00 Frang Fir e Zuchticket vun 17,85 Frang ze bezuelen, gouf am Kapp folgend Rechnung gemaach: Éischtens goufen 17,50 Frang mat 14 Mark ofgedeckt (15 Frang fir 12 Mark plus 2,50 Frang fir 2 Mark). Et hunn dunn nach 35 Zantim (oder 7 Su) gefeelt. Fir dëse Reschtbetrag ze begläichen, konnt ee flexibel verschidde Mënzen kombinéieren: e Lëtzebuerger 10-Zantim-Stéck (2 Su), e franséischt an e belscht 5-Zantim-Stéck (jee 1 Su), en däitscht 10-Penneg-Stéck (2½ Su) an e Lëtzebuerger 2½-Zantim-Stéck (½ Su) – wat exakt de Gesamtbetrag vu 7 Su erginn huet. Stoung awer d'Wuert „effectif“ derbäi, huet d'Bezuelung misse strikt a franséischen oder belsche Frange gemaach ginn. Dat war kee Problem, soulaang een dës Mënzen oder Schäiner zur Hand hat. War dat awer net de Fall, konnt een och mat däitsche Mënze oder Schäiner bezuelen – allerdéngs huet een hei missen en Agio (en zousätzlechen Opschlag) drop bezuelen. Fir beispillsweis eng Schold vun 1.750 franséische Frang mat däitsche Mark ze begläichen, huet ee 1,5 % dobäiziele missen. Streng geholl huet dësen Opschlag d'Differenz tëscht deenen zwou Wärungen um Dagescourse op der Paräisser Bourse reflektéiert. Well dëse Cours am Alldag awer bal ëmmer ëm 1,5 % gependelt huet, gouf aus Kamoudheet einfach fest mat dësem Taux gerechent. D'Rechnung huet dunn esou ausgesinn: 1.750 Frang hunn am Basiswiesselcours 1.400 Mark entsprach, plus déi 1,5 % Opschlag (21 Mark). Deemno sinn am Ganzen 1.421 Mark iwwer de Comptoir gaangen.<ref>[[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg. Säiten 58-63'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178.</ref> Ee konkret Beispill fir d'Bezuelung vun engem Agio ass de Kaf vun den Immobilie vun der [[Dikrecher Brauerei]] duerch de [[Louis Godchaux]]. Hien huet dës vum [[Liquidateur]] vun der paräisser ''Société anonyme française de la Brasserie de Diekirch'' (mat Sëtz zu [[Paräis]] an der Rue de Hauteville, 54) iwwerholl. Laut dem Verkafsakt vum 29. Juli 1889, dee vum Ettelbrécker Notaire Salentiny opgeholl gouf, louch den Akafspräis bei 436.000 Frang (Haaptsaach an Niewekäschten) – woubäi 7.000 Frang Agio extra bezuelt goufen<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/brasseriediekirch.html|Titel=Brasserie de Diekirch|Gekuckt=29.09.2026|Datum=29.07.1889|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Fir dem Chaos an de Berechnunge mat de villen auslännesche Mënzen en Enn ze maachen, ass am Joer 1912 d'Iddi erëm opkomm, eng eege lëtzebuergesch Wärung ze schafen. D'Regierung huet virgeschloen, eegene Sëlwermënze mat engem Nominalwäert vun 1 an 2 Frang souwéi 50 Zantim ze prägen – an engem Gesamtvolume vu bis zu 10 Frang pro Awunner. Am Mee 1913 huet de Staatsrot d'Regierung zousätzlech opgefuerdert, Virkéierungen ze treffen, falls e Krich tëscht de groussen Nopeschlänner géif ausbriechen a doduerch dat däitscht a franséischt Goldgeld rar géif ginn. Nëmmen e Joer méi spéit huet den Ausbroch vum Éischte Weltkrich d'Pläng vun enger eegener Wärung dunn awer op Äis geluecht<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/r2pxgn9h9t/pages/9/articles/DIVL359|Titel=Frappe de monnaies nationales d’argent.|Gekuckt=02.09.2026|Datum=05.06.1913|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===[[Lëtzebuerg am Éischte Weltkrich|Éischte Weltkrich]] an 1919=== Wärend an Däitschland d'Reichsbank schonn den 31. Juli 1914 den Ëmtausch vu Billjeeën a Scheedemënzen a Gold agestallt hat, huet sech d'Situatioun zu Lëtzebuerg nëmmen e puer Deeg duerno zougespëtzt. Den 3. August 1914 huet Däitschland Lëtzebuerg besat. Nach de selwechten Dag gouf hei am Land e Gesetz gestëmmt, dat d’Geldschäiner vun der BIL zur gesetzlecher Wärung erkläert huet. Gläichzäiteg gouf d’Bank vun der Flicht entbonnen, dës Schäiner géint Gold- oder Sëlwer-Mënzen ëmzetauschen<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Aus Angscht hir Erspuernisser ze verléieren, huet d'Bevëlkerung hir Gold- a Selwer-Mënzen zeréckgehalen. Well d'Leit och kee Vertrauen an d'Schäiner vun den däitsche Banken haten, sinn de Commerce an d'Industrie an eng déif Kris geroden – et huet einfach u Boergeld am Ëmlaf gefeelt. D'Emissioun vu Schäiner mat de Valeure vun 1, 2 a 5 Mark am Gesamtwäert vu 6.250.000 Frang vun der BIL ass net duergaangen, fir d'Lag ze berouegen. Dofir ass de Staat dozou iwwergaangen, zousätzlech Keeseschäiner (Bons de caisse) an Héicht vu 5.000.000 Frang ze drécken, déi och de Status vun engem gesetzlechen Bezuelmëttel kruten<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/11/28/n2/jo|Titel=Loi du 28 novembre 1914, ayant pour objet d' autoriser 1°l'Etat à émettre des bons de caisse, 2°la Caisse d' épargne à consentir des prêts à court terme sur gage, et 3° de majorer l'émission des billets de la Banque Internationale.|Datum=28.11.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Den 26. November 1914 erklärt de [[Mathias Mongenast]], Generaldirekter vun de Finanze an der Chamber: {{Zitat|{{Fr}} Le bon de caisse, c'est la banknote que l'État mettra en circulation et dont le montant est garanti par le crédit de l'État. Aussitôt que nos ressources seront revenues à une situation normale, nous pourrons peu à peu les retirer de la circulation; aux termes de l'art. 2 du projet de loi, ces billets ont cours forcé.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-12/session_1914-1915-o.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session ordinaire de 1914-1915.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=26.11.1914|Säiten=113|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Nieft de Banknoutë goufen och Scheedemënzen geprägt – dës Kéier aus Zénk an Eisen, well de Koffer duerch de Krich knapp ginn war. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> {| class="wikitable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1915-1916<ref name="Kolnberger" /> |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Joer !! 5 Centime !! 10 Centime !! 25 Centime !! Wäert an Frange |- | style="text-align: left;" | 1915 || style="background: #b4c7e7;" | 1.200.000 || style="background: #b4c7e7;" | 1.400.000 || || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1916 || || || style="background: #b4c7e7;" | 800.000 || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1918 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.200.000 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.603.000 || || 220.300 |- | style="text-align: left;" | 1919 || || || style="background: #ff3b00; color: white;" | 804.000 || 201.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #b4c7e7; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Zénk |- | style="background: #ff3b00; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Eisen |} </div> Well d'Bevëlkerung och nach déi kleng Mënze gehamstert huet, gouf d'Regierung duerch den Arrêté grand-ducal vum 3. Abrëll 1917 zu enger gezielter Géigemoossnam autoriséiert. Als Drockmëttel krut se d'Erlabnis, d'5-, 10- a 25-Zantimstécker, déi an de Joren 1915 an 1916 gepräägt gi waren, aus dem Verkéier ze zéien. Dës Mënzen hätte missen bei der Recette générale ëmgetosch ginn – an dat bis zu engem Maximum vun 10 Frang pro Persoun pro Daag. Aus Angscht, op hire Wiesselmënzen sëtzenzebleiwen, hu vill Leit hir gehamstert Reserven opginn, wouduerch séier erëm méi Mënzen an de alldeeglechen Ëmlaf komm sinn<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1917/04/03/n2/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 3 avril 1917, décrétant certaines mesures pour enrayer la thésaurisation de la monnaie de billon.|Datum=03.04.1917|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Wéi de Krich am November 1918 op en Enn gaangen ass, stoung Lëtzebuerg virun enger gewalteger Erausfuerderung: Am Land ass e risege Bierg un däitsche Suen zirkuléiert. Well d'Goldmark, déi jo net méi un d'Gold gekoppelt war, an Däitschland schonns 1918 d'Hallschent vun hirem Wäert verluer hat, huet d’Lëtzebuerger Regierung séier handele misse fir de wirtschaftlechen Zesummebroch ofzewenden. Mat engem groussherzoglechen Arrêté vum 11. Dezember 1918 gouf den Import vun däitsche Sue verbueden an hiren Ëmlaf gestoppt. Fir d’Erspuertes vun de Bierger ze retten, huet de Staat ronn 200 Millioune Mark am Verhältnes vun 1 Mark géint 1,25 Frang zréckkaaft<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Well de Staat awer keng Frang-Geldschäiner hat, an him souwiesou déi néideg Gold- oder Sëlwerreserven fir dës enorm Zomm gefeelt hätt, goufen erëm Keeseschäiner als eng temporär Noutléisung gedréckt. Parallel zu dëser monetärer Transformatioun huet Lëtzebuerg den 1. Januar 1919 och den däitschen Zollveräin offiziell verlooss. {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |+ Emissioun vu Keeseschäiner vun 1914 bis 1919 |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Legal Basis !! Volume !! Valeur !! Verfallsdatum |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs soit 100 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs soit 1 Mark 60 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Francs soit 80 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 116.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 500 Francs || 01.01.1923 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 68.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 10.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 46.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 9.227.000 Frang || style="text-align: left;" | 10 Francs || 09.05.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 12.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 2.500.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Franc || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 800.000 Frang || style="text-align: left;" | 50 Centimes || 15.07.1925 |} <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1915/08/17/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 17 août 1915, autorisant le Gouvernement à émettre une seconde émission de bons de caisse.|Datum=17.08.1915|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/xfzg60pjg4/pages/2/articles/DIVL80]|Titel=Arrêté du 22 mars 1918, concernant une troisième émission de bons de caisse.|Datum=22.03.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=https://viewer.eluxemburgensia.lu/|Sprooch=fr}}</ref> <ref name="ARR19181211>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/a/1919/01/04/n1/jo|Titel=Arrêté du 4 Janvier 1919, concernant une quatrième émission de Bons de caisse.|Datum=04.01.1919|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> Am Arrêté vum 11. Dezember 1918 Artikel 4 liese mir fir d’alleréischt an engem offiziellen Dokument vum Lëtzebuerger Staat: {{Zitat|{{Fr}} Aux fins qui précèdent et par dérogation à l'art, 1er al. 3 de la loi du 28 novembre 1914 sur rémission des bons de caisse, le Gouvernement est autorisé à faire une quatrième émission de bons de caisse en '''francs luxembourgeois''', jusqu'à concurrence d'une somme égale à celle des monnaies qui seront présentées à l'échange. Les bons de caisse des quatre émissions sont, sous tous les rapports, assimilés entre eux; leur valeur nominale s'entend en '''francs luxembourgeois''' et ce nonobstant toutes inscriptions contraires<ref name="ARR19181211 />. }} Déi wichteg Datumer a der Genesis vum Lëtzebuerger Frang sinn: 1842 wou de Rapport mam Daler festgesat gouf, 1849 vun en als Buchwärung agefouert gouf a schlussendlech 1918 wou en sech vun der Goldmark ofgenuebelt huet.  == De Lëtzebuerger Frang an der Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun == [[File:10LuxFr 1924 LuxNatMus 20220518.jpg|thumb|10 Frangschäin 1924.]] === Ausgangspunkt === [[1918]] ass den [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] zu Enn gaangen. Well dunn nach keng Kloerheet iwwer déi zukünfteg Wärungssituatioun an den zukünftege Wirtschaftspartner bestanen huet, gouf eng Iwwergangsléisung fonnt. D'Regierung huet dunn, zousätzlech zu de schonn am [[Éischte Weltkrich]] geklappte Frangmënzen, Keesebongen a Frangen an Ëmlaf bruecht. Si sollten et erlaben, d'[[Reichsmark|Mark]] aus dem Verkéier ze zéien. Et war déi zweet Manifestatioun um Wee vun der Kreatioun vun engem Lëtzebuerger Frang. Zu enger eenegermoosse gereegelter Situatioun koum et eréischt, wéi [[1922]] d'[[Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun]], verbonne mat enger Wärungsassociatioun, ugefaangen huet. Och wa si keng Ausso iwwer d'Prinzippie vum Lëtzebuerger Wärungssystem enthalen huet, da gouf ëmmerhin de Wärungsëmlaf zu Lëtzebuerg bestëmmt. Hie sollt bestoen aus: * [[Belsche Frang]]en ([[Geldschäin|Billjeeën]] a [[Mënz]]en) * Lëtzebuerger Frangen (Billjeeën a Mënzen); Den Emissiounsvolume vu Lëtzebuerger Schäiner war deemools nach op 25 Millioune Frang begrenzt. Dem Lëtzebuerger Frang war domat d'Roll vun engem sougenannten ''Zousazgeld'' oder ''Monnaie d'appoint'' zougeduecht. Fir de Lëtzebuerger Frang ass 1929 den Ufank vun enger neier Etapp. Duerch dat sougenannt ''Stabilisatiounsgesetz'' vum [[19. Dezember]] [[1929]] gouf de Wäert vum ''Lëtzebuerger Frang'' offiziell op 0,0418422 Gramm [[Gold]] festgeluecht. Et war zwar déi selwecht Definitioun wéi déi vum Belsche Frang, mä d'Existenz vun engem eegene Lëtzebuerger Frang war domat virleefeg bestätegt. === D'Situatioun no 1935 === Eng besonnesch Situatioun an de Belsch-Lëtzebuerger Wärungsrelatiounen ass [[1935]] agetratt. D'Belsch war deemools duerch d'Ëmstänn gezwongen, de Belsche Frang [[Ofwäertung|ofzewäerten]] (op Franséisch: ''ze devaluéieren''). Eng Ofwäertung vum Frang war awer zu Lëtzebuerg net erwënscht. Fir awer e praktescht Ëmtauschverhältnis tëscht den zwou Wärungen z'erhalen, gouf e Mëttelwee fonnt: * D'Belsch huet ëm 28&nbsp;% a * Lëtzebuerg huet ëm 10&nbsp;% ofgewäert. Eng separat Ofwäertungsoperatioun war duerch d'Gesetz vun [[1929]] méiglech ginn. No der Paritéit 1 zu 1, koum et dunn zu engem neien Ëmtauschverhältnis tëscht deenen zwou Wärungen, an zwar: * 1 ''Lëtzebuerger Frang = 1,25 Belsche Frang'' an * 1 ''Belsche Frang = 0,80 Lëtzebuerger Frang''. Dat huet d'Liewen zu Lëtzebuerg staark komplizéiert. Nom Zweete Weltkrich, ass dunn déi al Paritéit (1 zu 1) erëm hiergestallt ginn. Eng däreg Fro huet sech och fir d'Avoiren an d'Engagementer a Frangen, wa keng spezifesch Wärung preziséiert war, gestallt. Dat war deemools meeschtens de Fall. Eng Léisung gouf fonnt. Si huet dora bestanen, datt et sech zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]] ëm Lëtzebuerger Frangen handele géif, wann net anescht preziséiert. Vill Lëtzebuerger Banken, déi de Géigewäert vun hiren Depoten zu [[Bréissel]] placéiert haten, koumen doduerch an eng schwiereg Situatioun. === 1945: Zeréck zur Normalitéit === Am [[Zweete Weltkrich]] huet d'Wärung aus der [[Reichsmark]] bestanen. D'Frange ware vum däitschen Okkupant aus dem Verkéier gezu ginn, an d'Lëtzebuerger Billjeeë sinn dunn an engem [[Héichuewen|Héichuewe]] verbrannt ginn. Dës Situatioun gouf no der Liberatioun réckgängeg gemaach, d'Wirtschaftsunioun mat der Belsch erëm hiergestallt an d'Paritéit 1 zu 1 tëscht den zwou Wärungen nei agefouert an d'Belsch a Lëtzebuerger Billjeeën a Mënzen erëm an de Verkéier bruecht. Well et eng gewëssen Onzefriddenheet iwwer déi staark Begrenzung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht gouf, koum et a successive Schrëtt zu enger Opwäertung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht. === Schäiner déi ni an Ëmlaf koumen === Wéi d'Belsch 1982 ouni Ofsprooch mat Lëtzebuerg de belsch-lëtzebuergesche Frang ofgewäert huet, huet d'[[Regierung (Lëtzebuerg)|lëtzebuergesch Regierung]] am gréisste Geheimnis eege Schäiner drécke gelooss. Si sollten als Noutplang déngen, falls d'Belsch de Frang nach eng Kéier géif devaluéieren an d'Wärungsunioun a Gefor bréngen. Lëtzebuerg hätt sech dann aus der Unioun zeréckgezunn an en eegestännege lëtzebuergesche Frang agefouert.<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1677037.stm Artikel op der BBC vum 26. November 2001]</ref> 1993 war dëse Zenario bal Realitéit ginn. Mam Europäesche Wiesselcoursmechanismus (ERM) sollten d'europäesch Wärungen am Virfeld vun der geplangter Wärungsunioun no dem [[Traité vu Maastricht]] vun 1992 stabil unenee gekoppelt ginn. Mee duerch massiv Spekulatiounen op den internationale Finanzmäert ass de System am September 1992 a schwéier Turbulenze geroden. Dat [[Pond Sterling|brittescht Pond]] huet den ERM misse verloossen, aner méi kleng Wärunge goufen devaluéiert. D'Kris huet sech 1993 verschäerft, an och de [[Franséische Frang|franséische Frang]] ass ënner staarken Drock geroden. Am August 1993 gouf de [[Jean-Claude Juncker]] informéiert, datt [[Däitschland]] an [[Holland]] géifen iwwerleeën, den ERM ze verloossen. Dat hätt praktesch d'Enn vum System bedeit. Lëtzebuerg huet doropshin domat gedreet, d'Wärungsunioun mat der Belsch opzeléisen a sech Däitschland an Holland unzeschléissen. An deem Fall wieren déi geheim gedréckte lëtzebuergesch Schäiner an Ëmlaf komm. Schlussendlech konnt den ERM awer gerett ginn, nodeems d'Memberstaaten de Spillraum tëscht de Wärunge vun 2,5 op 15 Prozent erweidert haten. Déi geheim Schäiner sinn dofir ni benotzt ginn a bloufen an hire Këschte verstoppt. Kuerz virun der Aféierung vum Euro goufen d'Schäiner am September 2001 schliisslech vun der [[Lëtzebuerger Arméi]] zerstéiert. D'Ëffentlechkeet hat bis dohinner näischt dovu gewosst. Eréischt 2001 huet de Jean-Claude Juncker d'Geschicht géintiwwer der AFP<ref name="BBC" /> ëffentlech gemaach. 2019 ass d'Affär op engem Forum vun der [[Europäesch Zentralbank|Europäescher Zentralbank]] nach eng Kéier op d'Tapéit komm. Interessant ass dobäi, datt d'Zuelen net ëmmer déi selwecht waren: An engem RTL-Reportage<ref>[https://infos.rtl.lu/news/luxembourg/comment-le-luxembourg-a-secretement-fabrique-50-milliards-de-francs-dans-les-annees-90-1365860 Reportage vum 21 Juni 2019 mat engem Link op e Téléreportage vun 2001]</ref> vum 2001 war vun 3 Milliarde Frang rieds, wärend de Jean-Claude Juncker 2019 vu 50 Milliarde geschwat huet<ref>[https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_19_3320 Ried vum Jean-Claude Juncker 19. Juni 2019 zu Sintra]</ref>. === Vum Frang zum Euro === Den 1. Januar 1999 gouf de Wiesselcours 1 EUR = 40,3399 LUF festgeluecht, an den [[Euro]] gouf als Buchwärung agefouert. Am Mäerz 1999 huet d'Regierung un all Stéit en Euro-Rechner am Scheckkarteformat verdeele gelooss fir d'Leit drun ze winnen ëmzedenken.<ref>[https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/19c87c/pages/11/articles/DTL849 Reklamm am Lëtzebuerger Land vum 19. Mäerz 1999]</ref> {| |[[File:Euro-RechnerV.jpg|thumb|Euro-Rechner vir]] |[[File:Euro-RechnerH.jpg|thumb|Euro-Rechner hannen]] |}Den 1. Januar 2002 hunn d'Billjeeën a Mënzen an Euro Cours legal kritt; an den 28. Februar 2002 war dee leschten Dag, wou een nach mat Schäiner a Mënzen a Frang bezuele konnt. {{Méi Info 2|Euro|Europäesch Zentralbank}} Am Summer 2025 huet d'Lëtzebuerger Zentralbank matgedeelt, datt Enn 2024 nach eng 863.000 Lëtzebuerger-Frang-Schäiner am Wäert vu knapps 5 Milliounen Euro an Zirkulatioun wieren. Déi meescht dervun, 786.473, waren 100-Frang-Schäiner<ref>"Meng Al Frangen. ''d'Lëtzeuerger Land'' 08.08.2025, S.6.</ref>, déi warscheinlech als Souvenir versuergt géife ginn.<ref>[http://www.rtl.lu/letzebuerg/archiv/1286484.html "Lëtzebuerger Schäiner am Wäert vu 5 Milliounen Euro am Ëmlaf."] rtl.lu, 31.12.2018.</ref> Et sinn nach ëmmer eppes méi wéi 10.000 5.000-Frang-Schäiner am Wäert vun 1,3 Milliounen Euro am Ëmlaf. Déi kënne bis op Weideres nach ëmmer an der Lëtzebuerger Zentralbank an Euro ëmgetosch ginn. D'Mënzen a Frange kënnen allerdéngs zanter dem 31. Dezember 2004 net méi gewiesselt ginn.<ref>[https://www.rtl.lu/news/national/a/2035634.html "Et zirkuléieren ëmmer nach Honnertdausende Lëtzebuerger-Frang-Schäiner."] rtl.lu, 28.02.2023.</ref> == Billjeeën a Mënzen == {{Kapitel Info feelt}} === Billjeeën === ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1915 |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 01.jpg|250px]] |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 02.jpg|250px]] |24.02.1915 - 01.01.1930 |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |20 Frang |1929 |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - reverse.png|250px]] |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - obverse.png|250px]] | 18.07.1930 - 29.01.1941 |} ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1944 |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Vir.jpg|250px]] |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Hannen.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1956 |- |10 Frang |1944 |[[File:Frang101945V.jpg|250px]] |[[File:Frang101945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 01.08.1953 |- |20 Frang |1944 |[[File:Frang201945V.jpg|250px]] |[[File:Frang201945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1955 |- |50 Frang |1944 | | |14.10.1944 - 30.04.1964 |- |100 Frang |1944 |[[File:Frang1001944V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001944H.jpg|250px]] | 14.10.1944 - 31.12.1956 |} =====2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1953}} |1953<br>1956<br>1959<br>1962<br>1964<br>1966 |[[File:Frang101954V.jpg|250px]] |[[File:Frang101954H.jpg|250px]] |23.02.1953 - 31.12.1973 |- |20 Frang{{Anker|20F1955}} |1955<br>1956<br>1960 |[[File:Frang201955V.jpg|250px]] |[[File:Frang201955H.jpg|250px]] |07.06.1955 - 31.12.1973 |- |50 Frang{{Anker|50F1961}} |1961 |[[File:Frang501961V.jpg|250px]] |[[File:Frang501961H.jpg|250px]] |06.02.1961 - 31.12.1976 |- |100 Frang{{Anker|100F1956}} |1956 |[[File:Frang1001956V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001956H.jpg|250px]] |13.06.1956 - 31.12.1967 |- |100 Frang{{Anker|100F1963}} |1963 |[[File:Frang1001963V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001963H.jpg|250px]] |18.09.1963 - 31.12.1976 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1967}} |1967<br>1970 |[[File:Frang101967V.jpg|250px]] |[[File:Frang101967H.jpg|250px]] |20.03.1967 - 31.12.1975 |- |20 Frang{{Anker|20F1966}} |1966<br>1972<br>1974 |[[File:Frang201966V.jpg|250px]] |[[File:Frang201966H.jpg|250px]] |07.03.1966 - 30.06.1982 |- |50 Frang |1972 |[[File:Frang501972V.jpg|250px]] |[[File:Frang501972H.jpg|250px]] |25.08.1972 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1970<br>1975{{Anker|100F1970}} |[[File:Frang1001970V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001970H.jpg|250px]] |15.07.1970 - 30.04.1983 |} ===== 2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1980 |[[File:Frang1001980V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001980H.jpg|250px]] |14.08.1980 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1986<br>1993 |[[File:Frang100V.jpg|250px]] |[[File:Frang100H.jpg|250px]] |01.07.1986 - 28.02.2002 |- |1000 Frang |1985 |[[File:Frang1000V.jpg|250px]] |[[File:Frang1000H.jpg|250px]] |01.07.1985 - 28.02.2002 |- |5000 Frang |1993<br>1996 |[[File:Frang5000V.jpg|250px]] |[[File:Frang5000H.jpg|250px]] | 1993 - 28.02.2002 |} ===== Billjeeë vun der BIL ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1968 |[[File:Frang100Bil1968V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1968H.jpg|250px]] |01.05.1968 - 28.02.2002 |- |100 Frang |1981 |[[File:Frang100Bil1981V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1981H.jpg|250px]] |08.03.1981 – 28.02.2002 |} ===Mënzen === ==== Groussherzog Wëllem III 1849-1890==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder een Su |1854 |[[File:C51854V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51854H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 01.03.1854 - 30.09.1901 |- |10 Centime oder een décke Su |1860 |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Rv.JPG|zentriert|rahmenlos]] |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Av.JPG|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 1860 - 30.09.1901 |} ==== Groussherzog Adolphe 1890-1906==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1901 |[[File:C101901V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101901H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,97 cm |1,2 mm |29.12.1900 - 01.05.1931 |} ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1918 |[[File:C101918V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101918H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2 cm |1,42 mm |15.06.1917 - |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder 1 Su |1924 |[[File:C51924V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51924H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,78 cm |1,3 mm |11.07.1924 - 01.05.1931 |- |10 Centime oder een décke Su |1930 |[[File:C101930V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101930H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,19 cm |1,3 mm |18.07.1930 - 01.04.1953 |- |25 Centime oder 5 Su |1946 |[[File:C251946V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251946H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,8 cm |1,2 mm |20.03.1946 - 01.12.1954 |- |[[Feierstëppeler|1 Frang<br>Typ 1952]] |1952<br>1953<br>1955<br>1957<br>1960<br>1962<br>1964 |[[File:F11962V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11962H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |13.11.1952 - 01.09.1991 |- |5 Frang |1949 |[[File:F51949V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51949H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,55 cm |1,18 mm |21.12.1949 - 01.02.1963 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |25 Centime oder 5 Su<br>Typ 1954 |1954<br>1957<br>1960<br>1963<br>1965<br>1967<br>1968<br>1970<br>1972 |[[File:C251970V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251970H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,6 cm |1,1 mm |23.07.1954 - 28.02.2002 |- |1 Frang<br>Typ 1965 |1965<br>1966<br>1968<br>1970<br>1972<br>1973<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980<br>1981<br>1982<br>1983<br>1984 |[[File:F11972V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11972H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |25.06.1965 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987 |[[File:F11986V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11986H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |15.06.1986 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1988 |1988<br>bis<br>1995 |[[File:F11990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |'''1,8 cm''' |1,65 mm |15.12.1988 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1971 |1971<br>1976<br>1979<br>1981 |[[File:F51981V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51981H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |13.04.1971 - 01.05.1987 |- |5 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987<br>1988 |[[File:F51987V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |15.06.1986 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F51990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |1989 - 28.02.2002 |- |10 Frang |1971<br>1972<br>1974<br>1975<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980 |[[File:F101974V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F101974H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,7 cm |2,02 mm |12.06.1971 – 15.12.1986 |- |20 Frang<br>Typ 1980 |1980<br>1981<br>1982<br>1983 |[[File:F201980V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201980H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |26.11.1979 - 28.02.2002 |- |20 Frang<br>Typ 1990 |1990<br>bis<br>1995 |[[File:F201990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |1990 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1987 |1987<br>1988<br>1989 |[[File:F501988V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501988H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |15.09.1987 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F501990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |1989 - 28.02.2002 |} == Literatur == * Georges de Leener: ''Le franc luxembourgeois'', Bulletin de la Banque Nationale de Belgique du 25 avril 1937 * [[Albert Calmes]]: ''Aperçu de l'histoire économique 1839-1939'', Le Luxembourg, Livre du Centenaire, Luxembourg, 1939 * Luc Hommel: ''Une expérience d'union économque'', Louvain,1933 * Daniel Rousseau: ''L'unité monétaire luxembourgeoise'', Luxembourg, 1928 * Jean Masclet: Contribution à l'étude du franc luxembourgeois - Stabilisation d'une monnaie à circulation restreinte, Luxembourg, 1937 * [[Ernest Mühlen]]: ''Monnaie et circuits financiers au Grand-Duché de Luxembourg'', Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1968 * Jutta Jaans-Hoche: ''Banque Nationale du Grand-Duché de Luxembourg 1873-1881 – Eine Episode der Luxemburgischen Währungsgeschichte'', Imprimerie Saint-Paul, Luxembourg, 1981 * [[Christian Calmes]]: ''Au Fil de l'Histoire –Une Banque raconte son histoire - Histoire de la Banque Internationale 1856-1981'', Imprimerie Saint-Paul, 1981 * Véronique Lecomte-Collin et Bruno Collin: ''Histoire de la monnaie'', Éditions Trésor du Patrimoine, 2004 * Roger Croisé, René Link: ''La législation monétaire au Grand-Duché de Luxembourg de 1815 à nos jours'',Edition: Lux-Numis, Luxembourg,1988,639 p. * [[Paul Margue]], [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'', Publié sous l'égide de l'Institut Monétaire luxembourgeois, Esch/Alzette, 1990, 192 Säiten * René Link: ''Les signes monétaires luxembourgeois'', Publié par l'Institut monétaire luxembourgeois, 1991 == Kuckt och == * [[Mënzen a Wärungen um Territoire vum haitege Lëtzebuerg]] * [[Wärung]] * [[Belsche Frang]] * [[Euro]] * [[Lëtzebuergesch Euromënzen]] == Um Spaweck == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20080916165847/http://www.land.lu/html/dossiers/dossier_luxemburgensia/suen_281201.html Artikel vum Romain Hilgert op land.lu] *[[Raoul Roos]], [https://www.rtl.lu/news/europa/a/1845572.html 20 Joer Euro - 20 Joer kee Lëtzebuerger Frang méi] op rtl.lu den 11. Januar 2022 {{Navigatioun Fréier Europäesch Wärungen}} {{Referenzen}} {{DEFAULTSORT:Letzebuerger Frang}} [[Kategorie:Fréier Wärungen]] [[Kategorie:Ekonomie vu Lëtzebuerg]] [[Kategorie:Wärungen, déi mam Euro ersat goufen]] tsukhyp7fyd90gcgadqakd3ga4r50or 2711613 2711612 2026-10-11T07:11:37Z GilPe 14980 Update amgaang 2711613 wikitext text/x-wiki {{EnCours|GilPe}}{{Infobox Wärung}} De '''Lëtzebuerger Frang''' (ofgekierzt: '''LUF''') war tëscht 1854 an 1999 (ausser tëscht 1941 an 1944) déi offiziell [[Wärung]] zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]]. En ass bis 2002 an Zirkulatioun bliwwen, éier en du mam [[Euro]] ersat gouf. An der Period vun 1999 bis 2002 war de Lëtzebuerg Frang eng Subdivisioun vum Euro (1 Euro = 40,3399 Frang), obwuel den Euro dunn nach net zirkuléiert ass. == Ursprong <ref>Quell, wou net anescht uginn: [[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178 {{de}}, [[Paul Margue]] & [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'' Editions Binsfeld, Luxembourg 1990, ISBN= 2-87954-011-9 {{fr}} an [[Raymond Weiller]]: ''125 ans de papier-monnaie luxembourgeois'' Banque Internationale à Luxembourg, Luxembourg 1981</ref>== De Lëtzebuerger Frang ass net iwwer Nuecht entstanen, mä huet sech iwwer Joerzéngten entwéckelt. Vu sengen Urspréng als reng [[Buchgeld|Buchwärung]] mat engem feste [[Wiesselcours]] zum [[preiseschen Daler]], iwwer d'Klappe vu klenge Wiesselmënzen, bis hin zu senger spéiderer Bindung un déi [[däitsch Goldmark]]. Eréischt nom Enn vum [[Éischte Weltkrich]] huet de Lëtzebuerger Frang seng ganz eege Gestalt ugeholl, éier en eng enk Allianz mam [[belsche Frang]] agaangen ass, fir schlussendlech vum Euro ofgeléist ze ginn. === Festsetze vun de Wiesselcoursen an d'Auswierkunge vum Gresham-Gesetz zu Lëtzebuerg (1841–1842) === ==== Ausgangslag an de Rapport mam Gulden ==== Duerch den Arrêté vum Kinnek-Groussherzog vum 20. August 1841<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1841/08/20/n1/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 20 Août 1841 concernant la fixation de la valeur du franc en monnaie des Pays-Bas.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.08.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> gouf den offizielle Wiesselcours am deemolege Lëtzebuerg op 0,4725 [[hollännesche Gulden|hollännesche Gulde]] fir ee Frang – sief et de [[Franséische Frang|franséischen]] oder de belsche Frang – festgeluecht. Well Lëtzebuerg, mat Ausnam vun der [[Festung Lëtzebuerg|Festungsstad]], vun 1830 bis 1839, eng Zäitspan déi am Film „[[De falschen Hond|De falschen Hond“]] beschriwwe gëtt, ënner belscher Administratioun stoung, an d'Belsch dëse Cours scho mam Gesetz vum 5. Juni 1832 agefouert hat<ref>{{Citation|URL=https://unionisme.be/pasinomie/1832/L18320605.pdf|Titel=Loi du 5 juin 1832 (loi monétaire)|Gekuckt=11.10.2026|Datum=05.06.1832|Editeur=unionisme.be|Sprooch=fr}}</ref>, war dësen Tarif [[De jure / de facto|de facto]] scho laang am Land etabléiert. Theoretesch sollt dëse Cours op dem reale [[Sëlwer|Sëlwergehalt]] vun de Mënze berouen. Den hollännesche Sëlwergulden huet aus 9,613 Gramm puerem Sëlwer bestanen, iwwerdeems de franséische Germinal-Frang 4,5 Gramm rengt Sëlwer enthalen huet. Doraus ergëtt sech en tatsächleche mathematesche Sëlwer-Rapport vu: 4,5 / 9,613 = 0,46812 Gulden. Well den offizielle Kurs am Dekreet mat 0,4725 awer méi héich ugesat war, gouf de Frang am Verglach zum Gulde gesetzlech iwwerbewäert. ====Bäitrëtt an den [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] an de preiseschen Daler<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/conv/1842/09/21/n1/jo|Titel=Vertrag vom 8 Februar 1842 über den Anschluß des Großherzogtums Luxemburg an den Deutschen Zoll- und Handels-Verein.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.02.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=de}}</ref>==== Mam Bäitrëtt vu Lëtzebuerg zum Däitschen Zollveräin am Abrëll 1842 huet och en offiziellen Ëmrechnungscours fir de preiseschen Daler misse festgeluecht ginn. Duerch déi preisesch Garnisoun an der [[Bundesfestung]] waren dës Daler an der Festungsstad souwisou scho fest am alldeeglechen Ëmlaf verankert. Fir dëst ze reegelen, huet de Kinnek-Groussherzog den Arrêté vum 16. Mäerz 1842 erlooss<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1842/03/16/n2/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 16 Mars 1842 portant fixation de la valeur du franc en monnaie de Prusse.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=16.03.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dësen Arrêté huet dekretéiert, datt de franséischen an de belsche Frang bei den ëffentleche Keese fir d'Zollbezuelungen exakt de Wäert vun aacht [[preisesche Sëlwergroschen]] haten. Doraus huet sech en offizielle Kurs vun 1 Daler = 3,75 Frang erginn. Och hei huet d'Mathematik net mat der Realitéit iwwereneegestëmmt: En Daler hat 16,7 Gramm rengt Sëlwer an de Frang 4,5 Gramm. De reelle Rapport louch deemno bei: 4,5 / 16,7 = 0,26946 Daler. Well de preiseschen Daler an 30 Sëlwergroschen an de Sëlwergrosche selwer an 12 Pfenneg gedeelt war, hätt de reelle Cours misse bei 8 Groschen an 1 Pfenneg leien. Mat engem offizielle Kurs vun exakt 8 Grosche gouf de Frang par Rapport zum Daler awer ënnerbewäert. ====Dem Gresham sengt Gesetz<ref>{{Citation|URL=https://www.bcl.lu/fr/media_actualites/communiques/2007/01/expo1/catalogue__Monnaies_grecques_____Monnaies_celtes_.pdf|Titel=Bonne monnaie, mauvaise monnaie|Gekuckt=29.09.2026|Säiten=65-70|Auteur=René Link|Wierk=www.bcl.lu|Sprooch=fr}}</ref>==== Dës Diskrepanzen tëscht dem offiziellen, gesetzleche Cours an dem reelle Sëlwerwäert hunn eng klassesch Form vum [[Gesetz vum Gresham|Gresham sengem Gesetz]] ausgeléist („Schlecht Geld verdrängt dat gutt Geld“). Dat huet zu enger Kettereaktioun gefouert: * Frang vs. Gulden: Den iwwerbewäerten, "schlechte" Frang huet den ënnerbewäerten, "gudde" Gulden aus dem alldeeglechen Ëmlaf verdrängt. * Daler vs. Frang: Den iwwerbewäerten, "schlechte" Daler huet gläichzäiteg den ënnerbewäerten, "gudde" Frang verdrängt. D'Resultat war paradox: Den Daler gouf zur dominanter Wärung bei allen Transaktiounen. De Frang dogéint gouf wéinst senger gesetzlecher Ënnerbewäertung ëmmer méi rar an am private Besëtz vun de Leit als stabille Wäertspäicher gehamstert. Ob dëse Wiesselcours gewielt gouf, fir déi wirtschaftlech Verbindung tëscht Lëtzebuerg a [[Preisen|Preise]] mat dem gemeinsamen Daler dauerhaft ze stäerken, oder reng fir de Bierger een nach méi lästegt Ëmrechnen ze erspueren, bleift ongewëss. E Sëlwergroschen war schliisslech genau 12,5 Zantim – also zwee Su an en Hallwen wäert. Am preisesche Rheinland war de franséische Frang zanter 1821 mat 7 Groschen an 11 Pfenneg nach manner wäert. Do kann een dovun ausgoen, datt dëse Cours bewosst esou niddreg ugesat war, fir déi franséisch Mënzen – déi vun 1795 bis 1815 offiziell am Ëmlaf waren – lasszeginn.<ref>{{Citation|URL=https://staatsbibliothek.ewigerbund.org/viewer/image/gs_preussen_1821/200/#topDocAnchor|Titel=Gesetz-Sammlung für die Königlichen Preußischen Staaten|Gekuckt=29.09.2026|Datum=1821|Wierk=staatsbibliothek.ewigerbund.org|Sprooch=de}}</ref> Am Mee 1843 gouf beschloss, de preiseschen Daler an alle Staatskeese fir d'An- an d'Ausbezuelen zouzeloossen.<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/pnm50j2zw9/pages/1/articles/DIVL24|Titel=Avis relatif à l‘argent de Prusse|Gekuckt=29.09.2026|Datum=05.05.1843|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Vun 1844 u gouf dës Reegelung op déi aner Wärungen am Zollveräin ausgedeent, déi de selwechte Sëlwergehalt wéi den Daler opgewisen hunn.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/1vn15hzm1d/pages/1/articles/DIVL30?search=20%2520janvier%25201844|Titel=Avis concernant la valeur du thaler|Gekuckt=29.09.2026|Datum=20.01.1844|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Nom Artikel 11 vum Zolltraité vun 1842 hätt Lëtzebuerg eigentlech de preiseschen Daler oder de [[süddäitsche Gulden]] als offiziellt Bezuelungsmëttel aféiere missen, wat awer net gemaach gouf. Bei der Verlängerung vum Traité am Joer 1847 gouf déi Obligatioun du gestrach. Mir haten also: * 1 Frang = 8 Sëlwergroschen (De Sëlwergrosche war trotz sengem Numm eng [[Billonmënz]] mat engem klenge Sëlwerundeel vu just 22%) * 1 Pies<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=P01353''Pies''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 19.09.2026.</ref> = ee sëlwert franséischt 10 Su Stéck = 4 Sëlwergroschen * 1 décke Su = 10 Zantim = 10 Pfenneg * 1 Su = 5 Zantim = 5 Pfenneg ===D'Aféierung als Buchwärung (1849)=== Duerch d'Gesetz vum 20. Dezember 1848 gouf de Frang (ënnerdeelt an Zantim) mat Wierkung op den 1. Januar 1849 déi offiziell Rechnungseenheet vu Lëtzebuerg.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/20/n1/jo|Titel=Loi du 20 décembre 1848 décrétant un autre système monétaire à partir du 1er janvier 1849.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> En huet den hollännesche Gulden am Verhältnis vun 1 op 2,1164 ersat. Vun do un huet de Staat all seng Finanzen a Frange geféiert, wärend d'Zollbestëmmungen onberéiert bloufen. Allerdéngs war de Frang am Ufank just eng reng Buchwärung ouni eegen national Mënzen oder Billjeeën; am Alldag huet d'Bevëlkerung weiderhi mat auslänneschem Geld bezuelt. Am [[Chamberblat]] vun 1848 gëtt an dësem Kontext vun der Aféierung vun engem neie „système monétaire“ geschwat. Fir dës Ëmstellung an der Praxis ze realiséieren, huet eng Onmass vu Gesetzer a Reglementer systematesch missten ugepasst ginn, well d'Montanten – wéi zum Beispill d'Tariffer vun den Amenden<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/26/n5/jo|Titel=Loi du 26 décembre 1848, N° 22, réduisant en francs les droits de timbre, d’enregistrement, de greffe, d’hypothèques, ainsi que les amendes y relatives, fixés en florins.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=26.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wou fir ëmzerechnen just mat engem Facteur 2 multiplizéiert gouf – a Gulden ausgedréckt waren.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-11/SESSION_1848-O.pdf|Titel=Procès-verbaux des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session de 1848.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1851|Wierk=chl.lu|Sprooch=fr}}</ref> Interessanterweis huet dëst Gesetz déi bestoend Mënzgesetzer vun 1816 an 1832 onberéiert gelooss. An der Theorie waren den hollännesche Gulden an de belsche Frang also weiderhin déi offiziell Wärungen, obwuel se am Alldag an an der Realitéit vum Ëmlaf bal guer net méi existéiert hunn. An der Praxis huet sech doraus e reegelrechte Dualismus entwéckelt: Wann an engem Kontrakt de Begrëff „Frang“ ouni Weideres benotzt gouf, da war domat de fiktive Frang am Wäert vun 8 Groschen gemengt. Sollt d'Bezuelung awer an belsche oder franséischen Frangen geschéien, huet misste explizitt vum „Frang effektiv“ oder engem änleche Begrëff geschwat ginn. Dës juristesch an alldeeglech Realitéit huet den [[Affekot]] an [[Deputéierten|Deputéierte]] [[Léon Wurth]] wärend enger Sëtzung an der [[Chamber]] den 30. November 1870 treffend op de Punkt bruecht: {{Zitat|{{Fr}} D'après la jurisprudence qui s'est établie dans notre pays, et à l'appui de laquelle on peut invoquer différentes décisions judiciaires, il existe chez nous un franc fictif qui a la valeur de 8 silbergros, et qui diffère ainsi en valeur du franc effectif. <ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-12/SESSION_1870-1871-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session législative de 1870-1871.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1871|Säiten=221|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Datt dëse System vum fiktive Frang d'Land nach iwwer Jore markéiert huet, beweist och en Avis vun der Banque Internationale à Luxembourg vum 21. Februar 1876. Och e puer Joerzéngten no der offizieller Ëmstellung huet d'Bank bemierkt: {{Zitat|{{Fr}} Jusqu‘ici le franc luxembourgeois n‘a été qu‘une monnaie fictive ayant la valeur de 8 silbergros. <ref>{{Citation|URL=https://wdocs-pub.chd.lu/docs/archive/33/23/80043235_pdf|Titel=Avis des autorités financières entendues.|Gekuckt=09.10.2026|Datum=21.02.1876|Säiten=115|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} ===Déi éischt Wiesselmënzen (1854)=== Ënnert dem Finanzminister [[Norbert Metz]] huet d'Chamber mam Gesetz vum 9. Januar 1852 d'Fabrikatioun vun eisen alleréischte lëtzebuergesche Mënze beschloss<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/01/09/n6/jo|Titel=Loi du 9 janvier 1852, ordonnant la fabrication de monnaies de cuivre pour le Grand-Duché.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=09.01.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dat neit Gesetz sollt deemools d'auslännesch Koffermënzen als gesetzlecht Bezuelungsmëttel ofschafen. Well awer net genuch Wiesselgeld am Ëmlaf war, huet d'Regierung dës Bestëmmung mam Gesetz vum 17. Dezember 1853 kuerzfristeg missen zréckzéien<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1853/12/17/n3/jo|Titel=Loi du 17 décembre 1853 concernant la démonétisation des monnaies de cuivre étrangères.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=17.12.1853|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Am Mäerz 1854 war et dunn awer sou wäit: Déi éischt Lëtzebuerger Mënze koumen an d'Zirkulatioun. Et waren dëst Stécker vun 2,5, 5 an 10 Zantim aus [[Koffer]] (eigentlech [[Bronze]]: 95 % Koffer mat 4 % [[Zënn]] an 1 % [[Zénk]]), déi op dem [[Avers (Numismatik)|Avers]] de lëtzebuergesche [[Wopen|Wope]] gewisen hunn. Heibäi huet et sech allerdéngs reng ëm [[Scheedemënzen]] gehandelt – also ëm Mënzen aus engem bëllegem Metall oder Metalllegéierung ([[Zénk]], [[Eisen]], Bronze, [[Koffernéckel]]) mat engem klenge [[Nennwäert]]. Op eegen Nationalmënzen ([[Kurantmënzen]]) aus wäertvollem Sëlwer oder [[Gold]] gouf bewosst verzicht, well dat fir de klenge Staat deemools vill ze deier gi wier. Fir d'Praxis gouf zousätzlech festgeluecht, datt de maximale Betrag, deen ee mat dëse Mënze bezuelen duerft, op fënnef Frang limitéiert war<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/11/30/n7/jo|Titel=Loi du 30 novembre 1852, N° 842, fixant le maximum de monnaie de cuivre à recevoir comme appoint. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=30.11.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> <!-- Éischt Tabell: Prägungen --> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1854–1908<ref name="Kolnberger">{{Citation|URL=https://orbilu.uni.lu/bitstream/10993/59997/1/BelVSWG_2023_3_336_369_Kolnberger.pdf|Titel=Geldpolitik ohne eigene Währung?|Auteur=Thomas Kolnberger|Gekuckt=09.09.2026|Datum=2023|Wierk=orbilu.uni.lu|Sprooch=fr}}</ref> ! style="text-align: left;" | Joer ! 2,5 Centime ! 5 Centime ! 10 Centime ! Wäert an Frange |- | style="text-align: left;" | 1854 | style="background: #ffe366;" | 640.000 | style="background: #ffe366;" | 680.000 | style="background: #ffe366;" | 500.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1855 | | style="background: #ffe366;" | 600.000 | style="background: #ffe366;" | 1.200.000 | 150.000 |- | style="text-align: left;" | 1860 | | style="background: #ffe366;" | 200.000 | style="background: #ffe366;" | 900.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1865 | | | style="background: #ffe366;" | 1.000.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1870 | style="background: #ffe366;" | 209.888 | style="background: #ffe366;" | 303.900 | style="background: #ffe366;" | 1.313.050 | 151.747 |- | style="text-align: left;" | 1901 | style="background: #ffe366;" | 800.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 2.000.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 4.000.000 | 520.000 |- | style="text-align: left;" | 1908 | style="background: #ffe366;" | 400.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 1.500.000 | | 85.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #ffe366; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Bronze |- | style="background: #50B873; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Koffernéckel |} </div> Finanziell gesinn huet sech dës Moossnam fir de Staat als en exzellent Geschäft erwisen. Elleng déi éischt Produktioun vu Mënzen am Nominalwäert vun 100.000 Frang huet d'Regierung just 53.313,54 Frang kascht, wat engem beträchtlechen Mënzgewënn – dem sougenannte [[Seigniorage]] – vu 46,7 % entsprach huet. Trotz dësem Gewënn fir d'Staatskeess konnten d'Emissiounen den akuten Defizit u Wiesselmënzen net behiewen. Déi nei lëtzebuergesch Mënze sinn nämlech séier an d'Belsch an a Frankräich ofgefloss, well se do ouni Weideres 1:1 akzeptéiert goufen. Well den effektive belsche Frang mat 8,1 Groschen awer méi wäert war wéi de fiktive Lëtzebuerger Frang mat sengen 8 Groschen, ass duerch dësen Ënnerscheed ([[Agio]]) e reegelrechte „Drainage“ entstanen. Dat neit Geld gouf aus dem lëtzebuergeschen Ëmlaf erausgezunn, de Mangel u Klenggeld blouf bestoen. Tëscht 1893 an 1896 hu Frankräich an d'Belsch – als Membere vun der [[Laténgescher Mënzunioun]] (wou Lëtzebuerg ni Member war obschonns hir Mënzen a Schäiner am Land circuléiert sinn) – resolut Moossnamen ergraff, fir den Iwwerfloss un auslännesche Wiesselmënzen an hirem Ëmlaf lass ze ginn. Dës Entscheedung sollt och fir d'Groussherzogtum schwéier Konsequenzen hunn: Ëm 1900 huet d'Belsch Lëtzebuerger Koffermënzen am Wäert vu ronn 500.000 Frang zréckgeschéckt. Dëst war eng immens Zomm, wann ee bedenkt, datt Lëtzebuerg bis zu deem Zäitpunkt am Ganze just Mënze fir 601.747 Frang hat präge loossen. Well d'Land doropshi wuertwiertlech mat dëse klenge, ofgenotzten an oxidéierte Suen iwwerschwemmt gouf, huet d'Regierung séier reagéiert. Fir de Problem ze léisen, goufen déi al 5 an 10 Zantim-Stécker agezunn an duerch nei Mënzen aus enger, dee Moment, moderner Koffernéckel-Legéierung ersat. ===[[Banque internationale à Luxembourg|D'International Bank zu Lëtzebuerg]] (1856)=== Déi 1856 gegrënnten Internationale Bank in Luxemburg<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1856/03/08/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 8 mars 1856 approuvant les statuts de la Banque Internationale de Luxembourg. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.03.1856|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> (BIL) krut d'Recht, eege Schäiner erauszeginn. Dëst Emissiounsrecht huet – genee wéi bei den anere [[Privatbank|Privatbanken]]<ref>{{Citation|URL=https://www.bavarikon.de/object/bav:BSB-CMS-0000000000002122|Titel=Deutsches Papiergeld 1800-1945 |Gekuckt=09.09.2026|Wierk=www.bavarikon.de|Sprooch=de}}</ref> am [[Däitsche Bond]] – verschidde Wärungen aus där Epoch ofgedeckt, dorënner de Frang, den hollännesche Gulden an de preisesche Daler. D'Bank huet hir Aktivitéit den 31. Juli 1856 opgeholl; hir éischt Ausgab am Wäert vun 10 Daler gouf den 1. September 1856 ausgestallt. Dëst sollt awer déi eenzegt vun dëser Aart bleiwen, well Preisen zanter 1857 den Ëmlaf vun auslänneschem Pabeiergeld op hiren Territoire verbueden hat. Well d'Aktivitéit vun der BIL doduerch virleefeg staark ageschränkt war, huet se – mat Ausnam vum Joer 1900 – nëmmen nach Schäiner a Frangen erausginn. Obwuel d‘Billjeeë kee gesetzlech Bezuelungsmëttel waren, goufen se zanter 1859 awer vun de Staatskeesen akzeptéiert. Well d'Emissioun vun dëse Geldschäiner awer ëmmer erëm mat Schwieregkeete verbonne war, huet de Verwaltungsrot schlussendlech decidéiert, d'Ausriichtung vum Institut ze änneren. Doropshin huet d'Bank sech zu engem Kreditinstitut weiderentwéckelt<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/bil.html|Titel=BIL|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeën vun der BIL an de Joren 1856–1900 ! Emissionsdatum ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. September 1856 | 10 Thaler | |- | 30. September 1880 | 25 Francs | mat Stempel 25 Francs = 20 Mark |- | 15. September 1890 | 100 Francs | mat Stempel 100 Francs = 80 Mark |- | 1. Juli 1900 | 50 Mark | |- | 1. Juli 1900 | 20 Mark | |} ===[[Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg |D'Groossherzoglech-lëtzebuergesch National Bank]]=== Wéi de Gesetzesprojet de 27. Februar 1872 an der Chamber presentéiert gouf, ass en op kräftege Widderstand gestouss. Besonnesch de [[Paul de Scherff]], deen als Rapporteur vun der zoustänneger Chamberskommissioun fungéiert huet, an de [[Charles Simons]] (de spéidere Direkter vun der BIL) hu sech kritesch gewisen. Den de Scherff huet keng reell Virdeeler fir d'Land gesinn: Well den Entworf d'Bank als reng Emissiounsbank ouni d'Recht op direkt Kreditvergab definéiert huet, war hiren Notze fir d'Wirtschaft an d'Bierger staark begrenzt. Zousätzlech war de lëtzebuergeschen Inlandsmaart deemools vill ze kleng, fir nieft der etabléierter BIL eng zweet [[Ziedelbank]] ze verkraften. Fir den normale Steierzueler huet de Projet keng materiell Virdeeler bruecht, mee éischter de Risiko vun enger Wärungsentwäertung am Fall vun enger Finanzkris. D'Kritiker hu bemängelt, datt de Staat d'Risiken iwwerhuele sollt, wärend déi meeschtens auslännesch Grënner a Spekulanten d'Gewënner an d'Emissiounsprimen an d'Täsch stieche géifen<ref>{{Citation|URL=https://books.google.lu/books?id=OFdSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|Titel=LA NOUVELLE BANQUE|Datum=1872|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=books.google.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Och aus dem Ausland koume schwéier Bedenken: Déi preisesch Regierung huet en negativen Avis ofginn an am Virfeld kloer gemaach, datt d'Billjeeë vun dëser neier Bank weeder a Preisen nach am deemolegen Elsass-Loutrengen fir Paiementer akzeptéiert géife ginn. Trotz all dëser Kritik gouf d'Bank duerch d'Gesetz vum 17. Mee 1873 offiziell gegrënnt<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1873/05/16/n1/jo|Titel=Loi du 16 mai 1873, qui autorise la création d’une Banque Nationale à Luxembourg.|Datum=16.05.1873|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Kuerz drop, den 1. Juni 1873, huet se hir Dieren opgemaach, fir dann den 1. Juli 1873 hir éischt eege Billjeeën erauszeginn. Dës Billjee goufe vun de Staatskeese bis zu engem maximale Montant vun 150.000 Frang ugeholl. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeën vun der National Bank an de Joren 1873–1876 ! Emissionsdatum ! Volume ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 20 Thaler | Austausch géint Billjeeën a Mark mat der Emissioun vum 25. Mäerz 1876 |- | 1. Juli 1873 | 2.000.000 Daler | 10 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 5 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 3.500.000 Frang | 100 Francs | Austausch duerch Staatskeess no der Faillite de 26. September 1881 |- | 1. Juli 1873 | 1.500.000 Frang | 20 Francs | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 1.600.000 Mark | 20 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 2.000.000 Mark | 10 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 400.000 Mark | 5 Mark | idem |} Ausser der BIL ware virun allem och d'Cheffen vun der Industrie, dorënner den [[Norbert Metz]], géint déi nei Bank, well se mat den Offere vun der BIL zefridde waren. Déi nei Bank huet ouni Erfolleg versicht, hir Billjeeën an Däitschland ofzesetzen. Och eng Interventioun vun der lëtzebuergescher Regierung bei der däitscher keeserlecher Regierung zugonschte vun der Bank huet näischt gehollef. Nodeem d'BIL de 15. Juli 1873 via Circulaire matgedeelt hat, datt hire Verwaltungsrot decidéiert hätt keng Schäiner vun der Nationalbank méi ze akzeptéiere, huet d'Regierung am Géigenzuch decidéiert, keng BIL-Schäiner méi an de Staatskeesen unzehuelen. Dëse Schrëtt huet de Sträit zwëscht deen zwee Instituter just nach weider verschäerft. De 26. September 1881 huet d'Bank schlussendlech Faillite ugemellt.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/x71mw5/pages/1|Titel=Luxemburger Wort: Eine finanzielle Katastrophe.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=27.09.1881|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=de}}</ref> Op Initiativ vun eenzelen Deputéierten – dorënner de [[Jean-Baptiste Fallize]], deen eng ganz kloer Responsabilitéit vum Staat gesinn huet – a fir d'Gemidder ze berouegen, huet d'Chamber no laangen Diskussiounen e Gesetz gestëmmt dat de komplette Remboursement vun all de Billjeeë virgesinn huet.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1881/10/08/n1/jo|Titel=Loi du 8 octobre 1881 concernant le remboursement des billets au porteur de la Banque Nationale.|Datum=08.10.1881|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wat e Lach vun 2.150.000 Frang an d'Staatskeess gerappt huet. Haaptursaache fir den Niddergang waren d'Onerfuerenheet vun der Direktioun a vum Regierungskommissäre, de Fakt, datt zwou Banken an esou engem klenge Land gläichzäiteg Billjeeën erausginn hunn, an net zulescht iwwerdriwwen an exzessiv Kreditter fir eng Rei Clienten<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-02/SESSION_1881-1882-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session extraordinaire du 4-5 Octobre 1881.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=04.10.1881|Säiten=24-67|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===D'[[Goldmark]] (1876)=== Am nei gegrënnten [[Däitscht Räich|2. Däitsche Räich]] huet d'Gesetz vum 4. Dezember 1871 d'Mark (an 100 Pfenneg ënnerdeelt) als Goldmënz agefouert. No engem weidere Mënzgesetz am Joer 1873 ass dës nei Reichswärung dunn den 1. Januar 1876 offiziell am ganze vereenten Däitschland a Kraaft getrueden an huet am Bundesstaat Preisen den Daler an engem feste Verhältnes 1 Daler = 3 Mark ersat. D'Dalermënzen selwer hunn hiren offizielle Cours nach bis 1907 behalen an 1-Daler-Mënz gouf an där Zäit ganz einfach als 3-Mark-Mënz weider gebraucht. Duercht lëtzebuergescher Gesetz vum 2. Dezember 1876 gouf festgehalen, datt eng Mark 1,25 Frang (oder 10 Sëlwergroschen) wäert ass, an datt déi staatlech Keese Sëlwermënzen nëmme méi bis zu engem Betrag vu 25 Frang pro Bezuelung akzeptéieren<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1876/12/02/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 2 décembre 1876 concernant l'admission des monnaies de l'Empire allemand dans les caisses publiques.|Datum=02.12.1876|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Doraus huet sech dës Ëmrechnung am lëtzebuergeschen Alldag erginn: * 1 Frang = 80 Pfenneg * 1 Stéckelchen<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=S05727''Stéckelchen''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 29.09.2026.</ref> = 12 ½ Su = 50 Pfenneg = ½ Mark * 1 décke Su = 8 Pfenneg * 1 Su = 4 Pfenneg * ½ Su = 2 Pfenneg Hei muss ee gutt oppassen: Et handelt sech elo ëm de Pfenneg als Ënnerdeelung vun der neier Mark (een Honnertstel), an net méi ëm den ale Pfenneg, deen d'Ënnerdeelung (een Zwielefte) vum Sëlwergrosche war. ===D'Situatioun am Ufang vum 20. Joerhonnert=== Als Kurantmënzen zirkuléierten haaptsächlech däitsch Gold- a Sëlwermënzen. D'Mënze vun der Laténgescher Mënzunioun waren dogéint nëmmen an engem ganz klenge Mooss am Ëmlaf, wärend hollännesch Gulden iwwerhaapt net méi ze fanne waren. Bei de Scheedemënze huet een eng regional Mëschung fonnt: Hei goufen d'Lëtzebuerger, däitsch, franséisch an och belsch Mënze parallel benotzt. Bei de Geldschäiner hu virun allem d'Emissioune vun der BIL an déi vun den däitsche Banken dominéiert, wärend franséisch a belsch Billjeeën éischter eng Raritéit waren. D'Paiementer goufen a Frangen fixéiert. Wann net explizitt d'Wuert „effectif“ derbäi stoung, gouf de Betrag mat de gesetzlechen Ëmrechnungscoursen an däitsch Mark a Pfenneg iwwerdroen a bezuelt. D'Leit haten eng Rei vu feste Wäerter am Kapp, wéi zum Beispill: * 1 Mark = 1,25 Frang * 2 Mark = 2,50 Frang * 4 Mark = 5,00 Frang * 8 Mark = 10,00 Frang * 12 Mark = 15,00 Frang Fir e Zuchticket vun 17,85 Frang ze bezuelen, gouf am Kapp folgend Rechnung gemaach: Éischtens goufen 17,50 Frang mat 14 Mark ofgedeckt (15 Frang fir 12 Mark plus 2,50 Frang fir 2 Mark). Et hunn dunn nach 35 Zantim (oder 7 Su) gefeelt. Fir dëse Reschtbetrag ze begläichen, konnt ee flexibel verschidde Mënzen kombinéieren: e Lëtzebuerger 10-Zantim-Stéck (2 Su), e franséischt an e belscht 5-Zantim-Stéck (jee 1 Su), en däitscht 10-Penneg-Stéck (2½ Su) an e Lëtzebuerger 2½-Zantim-Stéck (½ Su) – wat exakt de Gesamtbetrag vu 7 Su erginn huet. Stoung awer d'Wuert „effectif“ derbäi, huet d'Bezuelung misse strikt a franséischen oder belsche Frange gemaach ginn. Dat war kee Problem, soulaang een dës Mënzen oder Schäiner zur Hand hat. War dat awer net de Fall, konnt een och mat däitsche Mënze oder Schäiner bezuelen – allerdéngs huet een hei missen en Agio (en zousätzlechen Opschlag) drop bezuelen. Fir beispillsweis eng Schold vun 1.750 franséische Frang mat däitsche Mark ze begläichen, huet ee 1,5 % dobäiziele missen. Streng geholl huet dësen Opschlag d'Differenz tëscht deenen zwou Wärungen um Dagescourse op der Paräisser Bourse reflektéiert. Well dëse Cours am Alldag awer bal ëmmer ëm 1,5 % gependelt huet, gouf aus Kamoudheet einfach fest mat dësem Taux gerechent. D'Rechnung huet dunn esou ausgesinn: 1.750 Frang hunn am Basiswiesselcours 1.400 Mark entsprach, plus déi 1,5 % Opschlag (21 Mark). Deemno sinn am Ganzen 1.421 Mark iwwer de Comptoir gaangen.<ref>[[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg. Säiten 58-63'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178.</ref> Ee konkret Beispill fir d'Bezuelung vun engem Agio ass de Kaf vun den Immobilie vun der [[Dikrecher Brauerei]] duerch de [[Louis Godchaux]]. Hien huet dës vum [[Liquidateur]] vun der paräisser ''Société anonyme française de la Brasserie de Diekirch'' (mat Sëtz zu [[Paräis]] an der Rue de Hauteville, 54) iwwerholl. Laut dem Verkafsakt vum 29. Juli 1889, dee vum Ettelbrécker Notaire Salentiny opgeholl gouf, louch den Akafspräis bei 436.000 Frang (Haaptsaach an Niewekäschten) – woubäi 7.000 Frang Agio extra bezuelt goufen<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/brasseriediekirch.html|Titel=Brasserie de Diekirch|Gekuckt=29.09.2026|Datum=29.07.1889|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Fir dem Chaos an de Berechnunge mat de villen auslännesche Mënzen en Enn ze maachen, ass am Joer 1912 d'Iddi erëm opkomm, eng eege lëtzebuergesch Wärung ze schafen. D'Regierung huet virgeschloen, eegene Sëlwermënze mat engem Nominalwäert vun 1 an 2 Frang souwéi 50 Zantim ze prägen – an engem Gesamtvolume vu bis zu 10 Frang pro Awunner. Am Mee 1913 huet de Staatsrot d'Regierung zousätzlech opgefuerdert, Virkéierungen ze treffen, falls e Krich tëscht de groussen Nopeschlänner géif ausbriechen a doduerch dat däitscht a franséischt Goldgeld rar géif ginn. Nëmmen e Joer méi spéit huet den Ausbroch vum Éischte Weltkrich d'Pläng vun enger eegener Wärung dunn awer op Äis geluecht<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/r2pxgn9h9t/pages/9/articles/DIVL359|Titel=Frappe de monnaies nationales d’argent.|Gekuckt=02.09.2026|Datum=05.06.1913|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===[[Lëtzebuerg am Éischte Weltkrich|Éischte Weltkrich]] an 1919=== Wärend an Däitschland d'Reichsbank schonn den 31. Juli 1914 den Ëmtausch vu Billjeeën a Scheedemënzen a Gold agestallt hat, huet sech d'Situatioun zu Lëtzebuerg nëmmen e puer Deeg duerno zougespëtzt. Den 3. August 1914 huet Däitschland Lëtzebuerg besat. Nach de selwechten Dag gouf hei am Land e Gesetz gestëmmt, dat d’Geldschäiner vun der BIL zur gesetzlecher Wärung erkläert huet. Gläichzäiteg gouf d’Bank vun der Flicht entbonnen, dës Schäiner géint Gold- oder Sëlwer-Mënzen ëmzetauschen<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Aus Angscht hir Erspuernisser ze verléieren, huet d'Bevëlkerung hir Gold- a Selwer-Mënzen zeréckgehalen. Well d'Leit och kee Vertrauen an d'Schäiner vun den däitsche Banken haten, sinn de Commerce an d'Industrie an eng déif Kris geroden – et huet einfach u Boergeld am Ëmlaf gefeelt. D'Emissioun vu Schäiner mat de Valeure vun 1, 2 a 5 Mark am Gesamtwäert vu 6.250.000 Frang vun der BIL ass net duergaangen, fir d'Lag ze berouegen. Dofir ass de Staat dozou iwwergaangen, zousätzlech Keeseschäiner (Bons de caisse) an Héicht vu 5.000.000 Frang ze drécken, déi och de Status vun engem gesetzlechen Bezuelmëttel kruten<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/11/28/n2/jo|Titel=Loi du 28 novembre 1914, ayant pour objet d' autoriser 1°l'Etat à émettre des bons de caisse, 2°la Caisse d' épargne à consentir des prêts à court terme sur gage, et 3° de majorer l'émission des billets de la Banque Internationale.|Datum=28.11.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Den 26. November 1914 erklärt de [[Mathias Mongenast]], Generaldirekter vun de Finanze an der Chamber: {{Zitat|{{Fr}} Le bon de caisse, c'est la banknote que l'État mettra en circulation et dont le montant est garanti par le crédit de l'État. Aussitôt que nos ressources seront revenues à une situation normale, nous pourrons peu à peu les retirer de la circulation; aux termes de l'art. 2 du projet de loi, ces billets ont cours forcé.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-12/session_1914-1915-o.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session ordinaire de 1914-1915.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=26.11.1914|Säiten=113|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Nieft de Banknoutë goufen och Scheedemënzen geprägt – dës Kéier aus Zénk an Eisen, well de Koffer duerch de Krich knapp ginn war. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> {| class="wikitable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1915-1916<ref name="Kolnberger" /> |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Joer !! 5 Centime !! 10 Centime !! 25 Centime !! Wäert an Frange |- | style="text-align: left;" | 1915 || style="background: #b4c7e7;" | 1.200.000 || style="background: #b4c7e7;" | 1.400.000 || || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1916 || || || style="background: #b4c7e7;" | 800.000 || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1918 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.200.000 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.603.000 || || 220.300 |- | style="text-align: left;" | 1919 || || || style="background: #ff3b00; color: white;" | 804.000 || 201.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #b4c7e7; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Zénk |- | style="background: #ff3b00; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Eisen |} </div> Well d'Bevëlkerung och nach déi kleng Mënze gehamstert huet, gouf d'Regierung duerch den Arrêté grand-ducal vum 3. Abrëll 1917 zu enger gezielter Géigemoossnam autoriséiert. Als Drockmëttel krut se d'Erlabnis, d'5-, 10- a 25-Zantimstécker, déi an de Joren 1915 an 1916 gepräägt gi waren, aus dem Verkéier ze zéien. Dës Mënzen hätte missen bei der Recette générale ëmgetosch ginn – an dat bis zu engem Maximum vun 10 Frang pro Persoun pro Daag. Aus Angscht, op hire Wiesselmënzen sëtzenzebleiwen, hu vill Leit hir gehamstert Reserven opginn, wouduerch séier erëm méi Mënzen an de alldeeglechen Ëmlaf komm sinn<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1917/04/03/n2/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 3 avril 1917, décrétant certaines mesures pour enrayer la thésaurisation de la monnaie de billon.|Datum=03.04.1917|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Wéi de Krich am November 1918 op en Enn gaangen ass, stoung Lëtzebuerg virun enger gewalteger Erausfuerderung: Am Land ass e risege Bierg un däitsche Suen zirkuléiert. Well d'Goldmark, déi jo net méi un d'Gold gekoppelt war, an Däitschland schonns 1918 d'Hallschent vun hirem Wäert verluer hat, huet d’Lëtzebuerger Regierung séier handele misse fir de wirtschaftlechen Zesummebroch ofzewenden. Mat engem groussherzoglechen Arrêté vum 11. Dezember 1918 gouf den Import vun däitsche Sue verbueden an hiren Ëmlaf gestoppt. Fir d’Erspuertes vun de Bierger ze retten, huet de Staat ronn 200 Millioune Mark am Verhältnes vun 1 Mark géint 1,25 Frang zréckkaaft<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Well de Staat awer keng Frang-Geldschäiner hat, an him souwiesou déi néideg Gold- oder Sëlwerreserven fir dës enorm Zomm gefeelt hätt, goufen erëm Keeseschäiner als eng temporär Noutléisung gedréckt. Parallel zu dëser monetärer Transformatioun huet Lëtzebuerg den 1. Januar 1919 och den däitschen Zollveräin offiziell verlooss. {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |+ Emissioun vu Keeseschäiner vun 1914 bis 1919 |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Legal Basis !! Volume !! Valeur !! Verfallsdatum |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs soit 100 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs soit 1 Mark 60 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Francs soit 80 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 116.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 500 Francs || 01.01.1923 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 68.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 10.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 46.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 9.227.000 Frang || style="text-align: left;" | 10 Francs || 09.05.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 12.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 2.500.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Franc || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 800.000 Frang || style="text-align: left;" | 50 Centimes || 15.07.1925 |} <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1915/08/17/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 17 août 1915, autorisant le Gouvernement à émettre une seconde émission de bons de caisse.|Datum=17.08.1915|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/xfzg60pjg4/pages/2/articles/DIVL80]|Titel=Arrêté du 22 mars 1918, concernant une troisième émission de bons de caisse.|Datum=22.03.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=https://viewer.eluxemburgensia.lu/|Sprooch=fr}}</ref> <ref name="ARR19181211>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/a/1919/01/04/n1/jo|Titel=Arrêté du 4 Janvier 1919, concernant une quatrième émission de Bons de caisse.|Datum=04.01.1919|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> Am Arrêté vum 11. Dezember 1918 Artikel 4 liese mir fir d’alleréischt an engem offiziellen Dokument vum Lëtzebuerger Staat: {{Zitat|{{Fr}} Aux fins qui précèdent et par dérogation à l'art, 1er al. 3 de la loi du 28 novembre 1914 sur rémission des bons de caisse, le Gouvernement est autorisé à faire une quatrième émission de bons de caisse en '''francs luxembourgeois''', jusqu'à concurrence d'une somme égale à celle des monnaies qui seront présentées à l'échange. Les bons de caisse des quatre émissions sont, sous tous les rapports, assimilés entre eux; leur valeur nominale s'entend en '''francs luxembourgeois''' et ce nonobstant toutes inscriptions contraires<ref name="ARR19181211 />. }} Déi wichteg Datumer a der Genesis vum Lëtzebuerger Frang sinn: 1842 wou de Rapport mam Daler festgesat gouf, 1849 vun en als Buchwärung agefouert gouf a schlussendlech 1918 wou en sech vun der Goldmark ofgenuebelt huet.  == De Lëtzebuerger Frang an der Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun == [[File:10LuxFr 1924 LuxNatMus 20220518.jpg|thumb|10 Frangschäin 1924.]] === Ausgangspunkt === [[1918]] ass den [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] zu Enn gaangen. Well dunn nach keng Kloerheet iwwer déi zukünfteg Wärungssituatioun an den zukünftege Wirtschaftspartner bestanen huet, gouf eng Iwwergangsléisung fonnt. D'Regierung huet dunn, zousätzlech zu de schonn am [[Éischte Weltkrich]] geklappte Frangmënzen, Keesebongen a Frangen an Ëmlaf bruecht. Si sollten et erlaben, d'[[Reichsmark|Mark]] aus dem Verkéier ze zéien. Et war déi zweet Manifestatioun um Wee vun der Kreatioun vun engem Lëtzebuerger Frang. Zu enger eenegermoosse gereegelter Situatioun koum et eréischt, wéi [[1922]] d'[[Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun]], verbonne mat enger Wärungsassociatioun, ugefaangen huet. Och wa si keng Ausso iwwer d'Prinzippie vum Lëtzebuerger Wärungssystem enthalen huet, da gouf ëmmerhin de Wärungsëmlaf zu Lëtzebuerg bestëmmt. Hie sollt bestoen aus: * [[Belsche Frang]]en ([[Geldschäin|Billjeeën]] a [[Mënz]]en) * Lëtzebuerger Frangen (Billjeeën a Mënzen); Den Emissiounsvolume vu Lëtzebuerger Schäiner war deemools nach op 25 Millioune Frang begrenzt. Dem Lëtzebuerger Frang war domat d'Roll vun engem sougenannten ''Zousazgeld'' oder ''Monnaie d'appoint'' zougeduecht. Fir de Lëtzebuerger Frang ass 1929 den Ufank vun enger neier Etapp. Duerch dat sougenannt ''Stabilisatiounsgesetz'' vum [[19. Dezember]] [[1929]] gouf de Wäert vum ''Lëtzebuerger Frang'' offiziell op 0,0418422 Gramm [[Gold]] festgeluecht. Et war zwar déi selwecht Definitioun wéi déi vum Belsche Frang, mä d'Existenz vun engem eegene Lëtzebuerger Frang war domat virleefeg bestätegt. === D'Situatioun no 1935 === Eng besonnesch Situatioun an de Belsch-Lëtzebuerger Wärungsrelatiounen ass [[1935]] agetratt. D'Belsch war deemools duerch d'Ëmstänn gezwongen, de Belsche Frang [[Ofwäertung|ofzewäerten]] (op Franséisch: ''ze devaluéieren''). Eng Ofwäertung vum Frang war awer zu Lëtzebuerg net erwënscht. Fir awer e praktescht Ëmtauschverhältnis tëscht den zwou Wärungen z'erhalen, gouf e Mëttelwee fonnt: * D'Belsch huet ëm 28&nbsp;% a * Lëtzebuerg huet ëm 10&nbsp;% ofgewäert. Eng separat Ofwäertungsoperatioun war duerch d'Gesetz vun [[1929]] méiglech ginn. No der Paritéit 1 zu 1, koum et dunn zu engem neien Ëmtauschverhältnis tëscht deenen zwou Wärungen, an zwar: * 1 ''Lëtzebuerger Frang = 1,25 Belsche Frang'' an * 1 ''Belsche Frang = 0,80 Lëtzebuerger Frang''. Dat huet d'Liewen zu Lëtzebuerg staark komplizéiert. Nom Zweete Weltkrich, ass dunn déi al Paritéit (1 zu 1) erëm hiergestallt ginn. Eng däreg Fro huet sech och fir d'Avoiren an d'Engagementer a Frangen, wa keng spezifesch Wärung preziséiert war, gestallt. Dat war deemools meeschtens de Fall. Eng Léisung gouf fonnt. Si huet dora bestanen, datt et sech zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]] ëm Lëtzebuerger Frangen handele géif, wann net anescht preziséiert. Vill Lëtzebuerger Banken, déi de Géigewäert vun hiren Depoten zu [[Bréissel]] placéiert haten, koumen doduerch an eng schwiereg Situatioun. === 1945: Zeréck zur Normalitéit === Am [[Zweete Weltkrich]] huet d'Wärung aus der [[Reichsmark]] bestanen. D'Frange ware vum däitschen Okkupant aus dem Verkéier gezu ginn, an d'Lëtzebuerger Billjeeë sinn dunn an engem [[Héichuewen|Héichuewe]] verbrannt ginn. Dës Situatioun gouf no der Liberatioun réckgängeg gemaach, d'Wirtschaftsunioun mat der Belsch erëm hiergestallt an d'Paritéit 1 zu 1 tëscht den zwou Wärungen nei agefouert an d'Belsch a Lëtzebuerger Billjeeën a Mënzen erëm an de Verkéier bruecht. Well et eng gewëssen Onzefriddenheet iwwer déi staark Begrenzung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht gouf, koum et a successive Schrëtt zu enger Opwäertung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht. === Schäiner déi ni an Ëmlaf koumen === Wéi d'Belsch 1982 ouni Ofsprooch mat Lëtzebuerg de belsch-lëtzebuergesche Frang ofgewäert huet, huet d'[[Regierung (Lëtzebuerg)|lëtzebuergesch Regierung]] am gréisste Geheimnis eege Schäiner drécke gelooss. Si sollten als Noutplang déngen, falls d'Belsch de Frang nach eng Kéier géif devaluéieren an d'Wärungsunioun a Gefor bréngen. Lëtzebuerg hätt sech dann aus der Unioun zeréckgezunn an en eegestännege lëtzebuergesche Frang agefouert.<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1677037.stm Artikel op der BBC vum 26. November 2001]</ref> 1993 war dëse Zenario bal Realitéit ginn. Mam Europäesche Wiesselcoursmechanismus (ERM) sollten d'europäesch Wärungen am Virfeld vun der geplangter Wärungsunioun no dem [[Traité vu Maastricht]] vun 1992 stabil unenee gekoppelt ginn. Mee duerch massiv Spekulatiounen op den internationale Finanzmäert ass de System am September 1992 a schwéier Turbulenze geroden. Dat [[Pond Sterling|brittescht Pond]] huet den ERM misse verloossen, aner méi kleng Wärunge goufen devaluéiert. D'Kris huet sech 1993 verschäerft, an och de [[Franséische Frang|franséische Frang]] ass ënner staarken Drock geroden. Am August 1993 gouf de [[Jean-Claude Juncker]] informéiert, datt [[Däitschland]] an [[Holland]] géifen iwwerleeën, den ERM ze verloossen. Dat hätt praktesch d'Enn vum System bedeit. Lëtzebuerg huet doropshin domat gedreet, d'Wärungsunioun mat der Belsch opzeléisen a sech Däitschland an Holland unzeschléissen. An deem Fall wieren déi geheim gedréckte lëtzebuergesch Schäiner an Ëmlaf komm. Schlussendlech konnt den ERM awer gerett ginn, nodeems d'Memberstaaten de Spillraum tëscht de Wärunge vun 2,5 op 15 Prozent erweidert haten. Déi geheim Schäiner sinn dofir ni benotzt ginn a bloufen an hire Këschte verstoppt. Kuerz virun der Aféierung vum Euro goufen d'Schäiner am September 2001 schliisslech vun der [[Lëtzebuerger Arméi]] zerstéiert. D'Ëffentlechkeet hat bis dohinner näischt dovu gewosst. Eréischt 2001 huet de Jean-Claude Juncker d'Geschicht géintiwwer der AFP<ref name="BBC" /> ëffentlech gemaach. 2019 ass d'Affär op engem Forum vun der [[Europäesch Zentralbank|Europäescher Zentralbank]] nach eng Kéier op d'Tapéit komm. Interessant ass dobäi, datt d'Zuelen net ëmmer déi selwecht waren: An engem RTL-Reportage<ref>[https://infos.rtl.lu/news/luxembourg/comment-le-luxembourg-a-secretement-fabrique-50-milliards-de-francs-dans-les-annees-90-1365860 Reportage vum 21 Juni 2019 mat engem Link op e Téléreportage vun 2001]</ref> vum 2001 war vun 3 Milliarde Frang rieds, wärend de Jean-Claude Juncker 2019 vu 50 Milliarde geschwat huet<ref>[https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_19_3320 Ried vum Jean-Claude Juncker 19. Juni 2019 zu Sintra]</ref>. === Vum Frang zum Euro === Den 1. Januar 1999 gouf de Wiesselcours 1 EUR = 40,3399 LUF festgeluecht, an den [[Euro]] gouf als Buchwärung agefouert. Am Mäerz 1999 huet d'Regierung un all Stéit en Euro-Rechner am Scheckkarteformat verdeele gelooss fir d'Leit drun ze winnen ëmzedenken.<ref>[https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/19c87c/pages/11/articles/DTL849 Reklamm am Lëtzebuerger Land vum 19. Mäerz 1999]</ref> {| |[[File:Euro-RechnerV.jpg|thumb|Euro-Rechner vir]] |[[File:Euro-RechnerH.jpg|thumb|Euro-Rechner hannen]] |}Den 1. Januar 2002 hunn d'Billjeeën a Mënzen an Euro Cours legal kritt; an den 28. Februar 2002 war dee leschten Dag, wou een nach mat Schäiner a Mënzen a Frang bezuele konnt. {{Méi Info 2|Euro|Europäesch Zentralbank}} Am Summer 2025 huet d'Lëtzebuerger Zentralbank matgedeelt, datt Enn 2024 nach eng 863.000 Lëtzebuerger-Frang-Schäiner am Wäert vu knapps 5 Milliounen Euro an Zirkulatioun wieren. Déi meescht dervun, 786.473, waren 100-Frang-Schäiner<ref>"Meng Al Frangen. ''d'Lëtzeuerger Land'' 08.08.2025, S.6.</ref>, déi warscheinlech als Souvenir versuergt géife ginn.<ref>[http://www.rtl.lu/letzebuerg/archiv/1286484.html "Lëtzebuerger Schäiner am Wäert vu 5 Milliounen Euro am Ëmlaf."] rtl.lu, 31.12.2018.</ref> Et sinn nach ëmmer eppes méi wéi 10.000 5.000-Frang-Schäiner am Wäert vun 1,3 Milliounen Euro am Ëmlaf. Déi kënne bis op Weideres nach ëmmer an der Lëtzebuerger Zentralbank an Euro ëmgetosch ginn. D'Mënzen a Frange kënnen allerdéngs zanter dem 31. Dezember 2004 net méi gewiesselt ginn.<ref>[https://www.rtl.lu/news/national/a/2035634.html "Et zirkuléieren ëmmer nach Honnertdausende Lëtzebuerger-Frang-Schäiner."] rtl.lu, 28.02.2023.</ref> == Billjeeën a Mënzen == {{Kapitel Info feelt}} === Billjeeën === ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1915 |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 01.jpg|250px]] |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 02.jpg|250px]] |24.02.1915 - 01.01.1930 |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |20 Frang |1929 |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - reverse.png|250px]] |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - obverse.png|250px]] | 18.07.1930 - 29.01.1941 |} ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1944 |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Vir.jpg|250px]] |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Hannen.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1956 |- |10 Frang |1944 |[[File:Frang101945V.jpg|250px]] |[[File:Frang101945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 01.08.1953 |- |20 Frang |1944 |[[File:Frang201945V.jpg|250px]] |[[File:Frang201945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1955 |- |50 Frang |1944 | | |14.10.1944 - 30.04.1964 |- |100 Frang |1944 |[[File:Frang1001944V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001944H.jpg|250px]] | 14.10.1944 - 31.12.1956 |} =====2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1953}} |1953<br>1956<br>1959<br>1962<br>1964<br>1966 |[[File:Frang101954V.jpg|250px]] |[[File:Frang101954H.jpg|250px]] |23.02.1953 - 31.12.1973 |- |20 Frang{{Anker|20F1955}} |1955<br>1956<br>1960 |[[File:Frang201955V.jpg|250px]] |[[File:Frang201955H.jpg|250px]] |07.06.1955 - 31.12.1973 |- |50 Frang{{Anker|50F1961}} |1961 |[[File:Frang501961V.jpg|250px]] |[[File:Frang501961H.jpg|250px]] |06.02.1961 - 31.12.1976 |- |100 Frang{{Anker|100F1956}} |1956 |[[File:Frang1001956V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001956H.jpg|250px]] |13.06.1956 - 31.12.1967 |- |100 Frang{{Anker|100F1963}} |1963 |[[File:Frang1001963V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001963H.jpg|250px]] |18.09.1963 - 31.12.1976 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1967}} |1967<br>1970 |[[File:Frang101967V.jpg|250px]] |[[File:Frang101967H.jpg|250px]] |20.03.1967 - 31.12.1975 |- |20 Frang{{Anker|20F1966}} |1966<br>1972<br>1974 |[[File:Frang201966V.jpg|250px]] |[[File:Frang201966H.jpg|250px]] |07.03.1966 - 30.06.1982 |- |50 Frang |1972 |[[File:Frang501972V.jpg|250px]] |[[File:Frang501972H.jpg|250px]] |25.08.1972 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1970<br>1975{{Anker|100F1970}} |[[File:Frang1001970V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001970H.jpg|250px]] |15.07.1970 - 30.04.1983 |} ===== 2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1980 |[[File:Frang1001980V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001980H.jpg|250px]] |14.08.1980 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1986<br>1993 |[[File:Frang100V.jpg|250px]] |[[File:Frang100H.jpg|250px]] |01.07.1986 - 28.02.2002 |- |1000 Frang |1985 |[[File:Frang1000V.jpg|250px]] |[[File:Frang1000H.jpg|250px]] |01.07.1985 - 28.02.2002 |- |5000 Frang |1993<br>1996 |[[File:Frang5000V.jpg|250px]] |[[File:Frang5000H.jpg|250px]] | 1993 - 28.02.2002 |} ===== Billjeeë vun der BIL ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1968 |[[File:Frang100Bil1968V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1968H.jpg|250px]] |01.05.1968 - 28.02.2002 |- |100 Frang |1981 |[[File:Frang100Bil1981V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1981H.jpg|250px]] |08.03.1981 – 28.02.2002 |} ===Mënzen === ==== Groussherzog Wëllem III 1849-1890==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder een Su |1854 |[[File:C51854V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51854H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 01.03.1854 - 30.09.1901 |- |10 Centime oder een décke Su |1860 |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Rv.JPG|zentriert|rahmenlos]] |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Av.JPG|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 1860 - 30.09.1901 |} ==== Groussherzog Adolphe 1890-1906==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1901 |[[File:C101901V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101901H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,97 cm |1,2 mm |29.12.1900 - 01.05.1931 |} ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1918 |[[File:C101918V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101918H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2 cm |1,42 mm |15.06.1917 - |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder 1 Su |1924 |[[File:C51924V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51924H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,78 cm |1,3 mm |11.07.1924 - 01.05.1931 |- |10 Centime oder een décke Su |1930 |[[File:C101930V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101930H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,19 cm |1,3 mm |18.07.1930 - 01.04.1953 |- |25 Centime oder 5 Su |1946 |[[File:C251946V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251946H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,8 cm |1,2 mm |20.03.1946 - 01.12.1954 |- |[[Feierstëppeler|1 Frang<br>Typ 1952]] |1952<br>1953<br>1955<br>1957<br>1960<br>1962<br>1964 |[[File:F11962V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11962H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |13.11.1952 - 01.09.1991 |- |5 Frang |1949 |[[File:F51949V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51949H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,55 cm |1,18 mm |21.12.1949 - 01.02.1963 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |25 Centime oder 5 Su<br>Typ 1954 |1954<br>1957<br>1960<br>1963<br>1965<br>1967<br>1968<br>1970<br>1972 |[[File:C251970V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251970H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,6 cm |1,1 mm |23.07.1954 - 28.02.2002 |- |1 Frang<br>Typ 1965 |1965<br>1966<br>1968<br>1970<br>1972<br>1973<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980<br>1981<br>1982<br>1983<br>1984 |[[File:F11972V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11972H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |25.06.1965 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987 |[[File:F11986V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11986H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |15.06.1986 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1988 |1988<br>bis<br>1995 |[[File:F11990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |'''1,8 cm''' |1,65 mm |15.12.1988 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1971 |1971<br>1976<br>1979<br>1981 |[[File:F51981V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51981H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |13.04.1971 - 01.05.1987 |- |5 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987<br>1988 |[[File:F51987V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |15.06.1986 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F51990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |1989 - 28.02.2002 |- |10 Frang |1971<br>1972<br>1974<br>1975<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980 |[[File:F101974V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F101974H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,7 cm |2,02 mm |12.06.1971 – 15.12.1986 |- |20 Frang<br>Typ 1980 |1980<br>1981<br>1982<br>1983 |[[File:F201980V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201980H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |26.11.1979 - 28.02.2002 |- |20 Frang<br>Typ 1990 |1990<br>bis<br>1995 |[[File:F201990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |1990 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1987 |1987<br>1988<br>1989 |[[File:F501988V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501988H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |15.09.1987 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F501990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |1989 - 28.02.2002 |} == Literatur == * Georges de Leener: ''Le franc luxembourgeois'', Bulletin de la Banque Nationale de Belgique du 25 avril 1937 * [[Albert Calmes]]: ''Aperçu de l'histoire économique 1839-1939'', Le Luxembourg, Livre du Centenaire, Luxembourg, 1939 * Luc Hommel: ''Une expérience d'union économque'', Louvain,1933 * Daniel Rousseau: ''L'unité monétaire luxembourgeoise'', Luxembourg, 1928 * Jean Masclet: Contribution à l'étude du franc luxembourgeois - Stabilisation d'une monnaie à circulation restreinte, Luxembourg, 1937 * [[Ernest Mühlen]]: ''Monnaie et circuits financiers au Grand-Duché de Luxembourg'', Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1968 * Jutta Jaans-Hoche: ''Banque Nationale du Grand-Duché de Luxembourg 1873-1881 – Eine Episode der Luxemburgischen Währungsgeschichte'', Imprimerie Saint-Paul, Luxembourg, 1981 * [[Christian Calmes]]: ''Au Fil de l'Histoire –Une Banque raconte son histoire - Histoire de la Banque Internationale 1856-1981'', Imprimerie Saint-Paul, 1981 * Véronique Lecomte-Collin et Bruno Collin: ''Histoire de la monnaie'', Éditions Trésor du Patrimoine, 2004 * Roger Croisé, René Link: ''La législation monétaire au Grand-Duché de Luxembourg de 1815 à nos jours'',Edition: Lux-Numis, Luxembourg,1988,639 p. * [[Paul Margue]], [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'', Publié sous l'égide de l'Institut Monétaire luxembourgeois, Esch/Alzette, 1990, 192 Säiten * René Link: ''Les signes monétaires luxembourgeois'', Publié par l'Institut monétaire luxembourgeois, 1991 == Kuckt och == * [[Mënzen a Wärungen um Territoire vum haitege Lëtzebuerg]] * [[Wärung]] * [[Belsche Frang]] * [[Euro]] * [[Lëtzebuergesch Euromënzen]] == Um Spaweck == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20080916165847/http://www.land.lu/html/dossiers/dossier_luxemburgensia/suen_281201.html Artikel vum Romain Hilgert op land.lu] *[[Raoul Roos]], [https://www.rtl.lu/news/europa/a/1845572.html 20 Joer Euro - 20 Joer kee Lëtzebuerger Frang méi] op rtl.lu den 11. Januar 2022 {{Navigatioun Fréier Europäesch Wärungen}} {{Referenzen}} {{DEFAULTSORT:Letzebuerger Frang}} [[Kategorie:Fréier Wärungen]] [[Kategorie:Ekonomie vu Lëtzebuerg]] [[Kategorie:Wärungen, déi mam Euro ersat goufen]] 4t8t9n4iihjitkfn27yp546s215rjrd 2711614 2711613 2026-10-11T07:27:49Z GilPe 14980 2711614 wikitext text/x-wiki {{EnCours|GilPe}}{{Infobox Wärung}} De '''Lëtzebuerger Frang''' (ofgekierzt: '''LUF''') war tëscht 1854 an 1999 (ausser tëscht 1941 an 1944) déi offiziell [[Wärung]] zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]]. En ass bis 2002 an Zirkulatioun bliwwen, éier en du mam [[Euro]] ersat gouf. An der Period vun 1999 bis 2002 war de Lëtzebuerg Frang eng Subdivisioun vum Euro (1 Euro = 40,3399 Frang), obwuel den Euro dunn nach net zirkuléiert ass. == Ursprong <ref>Quell, wou net anescht uginn: [[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178 {{de}}, [[Paul Margue]] & [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'' Editions Binsfeld, Luxembourg 1990, ISBN= 2-87954-011-9 {{fr}} an [[Raymond Weiller]]: ''125 ans de papier-monnaie luxembourgeois'' Banque Internationale à Luxembourg, Luxembourg 1981</ref>== De Lëtzebuerger Frang ass net iwwer Nuecht entstanen, mä huet sech iwwer Joerzéngten entwéckelt. Vu sengen Urspréng als reng [[Buchgeld|Buchwärung]] mat engem feste [[Wiesselcours]] zum [[preiseschen Daler]], iwwer d'Klappe vu klenge Wiesselmënzen, bis hin zu senger spéiderer Bindung un déi [[däitsch Goldmark]]. Eréischt nom Enn vum [[Éischte Weltkrich]] huet de Lëtzebuerger Frang seng ganz eege Gestalt ugeholl, éier en eng enk Allianz mam [[belsche Frang]] agaangen ass, fir schlussendlech vum Euro ofgeléist ze ginn. === Festsetze vun de Wiesselcoursen an d'Auswierkunge vum Gresham-Gesetz zu Lëtzebuerg (1841–1842) === ==== Ausgangslag an de Rapport mam Gulden ==== Duerch den Arrêté vum Kinnek-Groussherzog vum 20. August 1841<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1841/08/20/n1/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 20 Août 1841 concernant la fixation de la valeur du franc en monnaie des Pays-Bas.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.08.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> gouf den offizielle Wiesselcours am deemolege Lëtzebuerg op 0,4725 [[hollännesche Gulden|hollännesche Gulde]] fir ee Frang – sief et de [[Franséische Frang|franséischen]] oder de belsche Frang – festgeluecht. Well Lëtzebuerg, mat Ausnam vun der [[Festung Lëtzebuerg|Festungsstad]], vun 1830 bis 1839, eng Zäitspan déi am Film „[[De falschen Hond|De falschen Hond“]] beschriwwe gëtt, ënner belscher Administratioun stoung, an d'Belsch dëse Cours scho mam Gesetz vum 5. Juni 1832 agefouert hat<ref>{{Citation|URL=https://unionisme.be/pasinomie/1832/L18320605.pdf|Titel=Loi du 5 juin 1832 (loi monétaire)|Gekuckt=11.10.2026|Datum=05.06.1832|Editeur=unionisme.be|Sprooch=fr}}</ref>, war dësen Tarif [[De jure / de facto|de facto]] scho laang am Land etabléiert. Theoretesch sollt dëse Cours op dem reale [[Sëlwer|Sëlwergehalt]] vun de Mënze berouen. Den hollännesche Sëlwergulden huet aus 9,613 Gramm puerem Sëlwer bestanen, iwwerdeems de franséische Germinal-Frang 4,5 Gramm rengt Sëlwer enthalen huet. Doraus ergëtt sech en tatsächleche mathematesche Sëlwer-Rapport vu: 4,5 / 9,613 = 0,46812 Gulden. Well den offizielle Kurs am Dekreet mat 0,4725 awer méi héich ugesat war, gouf de Frang am Verglach zum Gulde gesetzlech iwwerbewäert. ====Bäitrëtt an den Zollveräin an de preiseschen Daler<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/conv/1842/09/21/n1/jo|Titel=Vertrag vom 8 Februar 1842 über den Anschluß des Großherzogtums Luxemburg an den Deutschen Zoll- und Handels-Verein.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.02.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=de}}</ref>==== Mam Bäitrëtt vu Lëtzebuerg an den [[Däitschen Zollveräin]] am Abrëll 1842 huet och en offiziellen Ëmrechnungscours fir de preiseschen Daler misse festgeluecht ginn. Duerch déi preisesch Garnisoun an der [[Bundesfestung]] waren dës Daler an der Festungsstad souwisou scho fest am alldeeglechen Ëmlaf verankert. Fir dëst ze reegelen, huet de Kinnek-Groussherzog den Arrêté vum 16. Mäerz 1842 erlooss<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1842/03/16/n2/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 16 Mars 1842 portant fixation de la valeur du franc en monnaie de Prusse.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=16.03.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> mat deem festgehale gouf, datt de franséischen an de belsche Frang bei den ëffentleche Keese fir d'Zollbezuelungen exakt de Wäert vun aacht [[preisesche Sëlwergroschen]] haten. Doraus huet sech en offizielle Cours vun 1 Daler = 3,75 Frang erginn. Och hei huet d'Mathematik net mat der Realitéit iwwereneegestëmmt: En Daler hat 16,7 Gramm rengt Sëlwer an de Frang 4,5 Gramm. De reelle Rapport louch deemno bei: 4,5 / 16,7 = 0,26946 Daler. Well de preiseschen Daler an 30 Sëlwergroschen an de Sëlwergrosche selwer an 12 Pfenneg gedeelt war, hätt de reelle Cours misse bei 8 Groschen an 1 Pfenneg leien. Mat engem offizielle Kurs vun exakt 8 Grosche gouf de Frang par Rapport zum Daler awer ënnerbewäert. ==== Gesetz vum Gresham<ref>{{Citation|URL=https://www.bcl.lu/fr/media_actualites/communiques/2007/01/expo1/catalogue__Monnaies_grecques_____Monnaies_celtes_.pdf|Titel=Bonne monnaie, mauvaise monnaie|Gekuckt=29.09.2026|Säiten=65-70|Auteur=René Link|Wierk=www.bcl.lu|Sprooch=fr}}</ref> ==== Dës Diskrepanzen tëscht dem offiziellen, gesetzleche Cours an dem reelle Sëlwerwäert hunn eng klassesch Form vum [[Gesetz vum Gresham|Gresham sengem Gesetz]] ausgeléist („Schlecht Geld verdrängt dat gutt Geld“). Dat huet zu enger Kettereaktioun gefouert: * Frang vs. Gulden: den iwwerbewäerten, „schlechten“ Frang huet den ënnerbewäerten, „gudden“ Gulden aus dem alldeeglechen Ëmlaf verdrängt. * Daler vs. Frang: den iwwerbewäerten, „schlechten“ Daler huet gläichzäiteg den ënnerbewäerten, „gudden“ Frang verdrängt. D'Resultat war paradox: den Daler gouf zur dominanter Wärung bei allen Transaktiounen. De Frang dogéint gouf wéinst senger gesetzlecher Ënnerbewäertung ëmmer méi rar an am private Besëtz vun de Leit als stabille Wäertspäicher gehamstert. Ob dëse Wiesselcours gewielt gouf, fir déi wirtschaftlech Verbindung tëscht Lëtzebuerg a [[Preisen|Preise]] mat dem gemeinsamen Daler dauerhaft ze stäerken, oder reng fir de Bierger een nach méi lästegt Ëmrechnen ze erspueren, bleift ongewëss. E Sëlwergroschen war schliisslech genau 12,5 [[Centime|Zantim]] – also zwee an en Hallwe Su wäert. Am preisesche Rheinland war de franséische Frang zanter 1821 mat 7 Groschen an 11 Pfenneg nach manner wäert. Do kann een dovun ausgoen, datt dëse Cours bewosst esou niddreg ugesat war, fir de franséische Mënzen – déi vun 1795 bis 1815 offiziell am Ëmlaf waren – lasszeginn.<ref>{{Citation|URL=https://staatsbibliothek.ewigerbund.org/viewer/image/gs_preussen_1821/200/#topDocAnchor|Titel=Gesetz-Sammlung für die Königlichen Preußischen Staaten|Gekuckt=29.09.2026|Datum=1821|Wierk=staatsbibliothek.ewigerbund.org|Sprooch=de}}</ref> Am Mee 1843 gouf beschloss, de preiseschen Daler an alle Staatskeese fir d'An- an d'Ausbezuelen zouzeloossen.<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/pnm50j2zw9/pages/1/articles/DIVL24|Titel=Avis relatif à l‘argent de Prusse|Gekuckt=29.09.2026|Datum=05.05.1843|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Vun 1844 u gouf dës Reegelung op déi aner Wärungen am Zollveräin ausgedeent, déi de selwechte Sëlwergehalt wéi den Daler haten.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/1vn15hzm1d/pages/1/articles/DIVL30?search=20%2520janvier%25201844|Titel=Avis concernant la valeur du thaler|Gekuckt=29.09.2026|Datum=20.01.1844|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Nom Artikel 11 vum Zolltraité vun 1842 hätt Lëtzebuerg eigentlech de preiseschen Daler oder de [[süddäitsche Gulden]] als offiziellt Bezuelungsmëttel aféiere missen, wat awer net gemaach gouf. Bei der Verlängerung vum Traité am Joer 1847 gouf déi Obligatioun du gestrach. Mir haten also: * 1 Frang = 8 Sëlwergroschen (de Sëlwergrosche war trotz sengem Numm eng [[Billonmënz]] mat engem klenge Sëlwerundeel vu just 22&nbsp;%) * 1 Pies<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=P01353''Pies''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 19.09.2026.</ref> = ee sëlwert franséischt 10-Su-Stéck = 4 Sëlwergroschen * 1 décke Su = 10 Zantim = 10 Pfenneg * 1 Su = 5 Zantim = 5 Pfenneg ===Aféierung als Buchwärung (1849)=== Duerch d'Gesetz vum 20. Dezember 1848 gouf de Frang (ënnerdeelt an Zantim) mat Wierkung op den 1. Januar 1849 déi offiziell Rechnungseenheet vu Lëtzebuerg.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/20/n1/jo|Titel=Loi du 20 décembre 1848 décrétant un autre système monétaire à partir du 1er janvier 1849.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> En huet den hollännesche Gulden am Verhältnis vun 1 op 2,1164 ersat. Vun do un huet de Staat all seng Finanzen a Frange geféiert, iwwerdeems d'Zollbestëmmungen onberéiert bloufen. Allerdéngs war de Frang am Ufank just eng reng Buchwärung ouni eegen national Mënzen oder Billjeeën; am Alldag huet d'Bevëlkerung weiderhi mat auslänneschem Geld bezuelt. Am [[Chamberblietchen]] vun 1848 gëtt an dësem Kontext vun der Aféierung vun engem neie „système monétaire“ geschwat. Fir dës Ëmstellung an der Praxis ze realiséieren, huet eng Onmass vu Gesetzer a Reglementer systematesch missten ugepasst ginn, well d'Montanten – wéi zum Beispill d'Tariffer vun den Amenden<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/26/n5/jo|Titel=Loi du 26 décembre 1848, N° 22, réduisant en francs les droits de timbre, d’enregistrement, de greffe, d’hypothèques, ainsi que les amendes y relatives, fixés en florins.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=26.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wou fir ëmzerechnen just mat engem Facteur 2 multiplizéiert gouf – a Gulden ausgedréckt waren.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-11/SESSION_1848-O.pdf|Titel=Procès-verbaux des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session de 1848.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1851|Wierk=chl.lu|Sprooch=fr}}</ref> Interessanterweis huet dëst Gesetz déi bestoend Mënzgesetzer vun 1816 an 1832 onberéiert gelooss. An der Theorie waren den hollännesche Gulden an de belsche Frang also weiderhin déi offiziell Wärungen, obwuel se am Alldag an an der Realitéit vum Ëmlaf bal guer net méi existéiert hunn. An der Praxis huet sech doraus e reegelrechte Dualismus entwéckelt: wann an engem Kontrakt de Begrëff „Frang“ ouni Weideres benotzt gouf, da war domat de fiktive Frang am Wäert vun 8 Groschen gemengt. Sollt d'Bezuelung awer an belsche oder franséischen Frangen geschéien, huet misste explizitt vum „Frang effektiv“ oder engem änleche Begrëff geschwat ginn. Dës juristesch an alldeeglech Realitéit huet den [[Affekot]] an [[Deputéierten|Deputéierte]] [[Léon Wurth]] wärend enger Sëtzung an der [[Chamber]] den 30. November 1870 treffend op de Punkt bruecht: {{Zitat|{{Fr}} D'après la jurisprudence qui s'est établie dans notre pays, et à l'appui de laquelle on peut invoquer différentes décisions judiciaires, il existe chez nous un franc fictif qui a la valeur de 8 silbergros, et qui diffère ainsi en valeur du franc effectif. <ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-12/SESSION_1870-1871-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session législative de 1870-1871.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1871|Säiten=221|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Datt dëse System vum fiktive Frang d'Land nach iwwer Jore markéiert huet, beweist och en Avis vun der [[Banque internationale à Luxembourg]] vum 21. Februar 1876. Och e puer Joerzéngten no der offizieller Ëmstellung huet d'Bank bemierkt: {{Zitat|{{Fr}} Jusqu‘ici le franc luxembourgeois n‘a été qu‘une monnaie fictive ayant la valeur de 8 silbergros. <ref>{{Citation|URL=https://wdocs-pub.chd.lu/docs/archive/33/23/80043235_pdf|Titel=Avis des autorités financières entendues.|Gekuckt=09.10.2026|Datum=21.02.1876|Säiten=115|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} ===Éischt Wiesselmënzen (1854)=== Ënnert dem Finanzminister [[Norbert Metz]] huet d'Chamber mam Gesetz vum 9. Januar 1852 d'Fabrikatioun vun eisen alleréischte lëtzebuergesche Mënze beschloss<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/01/09/n6/jo|Titel=Loi du 9 janvier 1852, ordonnant la fabrication de monnaies de cuivre pour le Grand-Duché.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=09.01.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dat neit Gesetz sollt deemools d'auslännesch Koffermënzen als gesetzlecht Bezuelungsmëttel ofschafen. Well awer net genuch Wiesselgeld am Ëmlaf war, huet d'Regierung dës Bestëmmung mam Gesetz vum 17. Dezember 1853 kuerzfristeg missen zréckzéien<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1853/12/17/n3/jo|Titel=Loi du 17 décembre 1853 concernant la démonétisation des monnaies de cuivre étrangères.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=17.12.1853|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Am Mäerz 1854 war et dunn awer sou wäit: Déi éischt Lëtzebuerger Mënze koumen an d'Zirkulatioun. Et waren dëst Stécker vun 2,5, 5 an 10 Zantim aus [[Koffer]] (eigentlech [[Bronze]]: 95 % Koffer mat 4 % [[Zënn]] an 1 % [[Zénk]]), déi op dem [[Avers (Numismatik)|Avers]] de lëtzebuergesche [[Wopen|Wope]] gewisen hunn. Heibäi huet et sech allerdéngs reng ëm [[Scheedemënzen]] gehandelt – also ëm Mënzen aus engem bëllegem Metall oder Metalllegéierung ([[Zénk]], [[Eisen]], Bronze, [[Koffernéckel]]) mat engem klenge [[Nennwäert]]. Op eegen Nationalmënzen ([[Kurantmënzen]]) aus wäertvollem Sëlwer oder [[Gold]] gouf bewosst verzicht, well dat fir de klenge Staat deemools vill ze deier gi wier. Fir d'Praxis gouf zousätzlech festgeluecht, datt de maximale Betrag, deen ee mat dëse Mënze bezuelen duerft, op fënnef Frang limitéiert war<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/11/30/n7/jo|Titel=Loi du 30 novembre 1852, N° 842, fixant le maximum de monnaie de cuivre à recevoir comme appoint. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=30.11.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> <!-- Éischt Tabell: Prägungen --> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1854–1908<ref name="Kolnberger">{{Citation|URL=https://orbilu.uni.lu/bitstream/10993/59997/1/BelVSWG_2023_3_336_369_Kolnberger.pdf|Titel=Geldpolitik ohne eigene Währung?|Auteur=Thomas Kolnberger|Gekuckt=09.09.2026|Datum=2023|Wierk=orbilu.uni.lu|Sprooch=fr}}</ref> ! style="text-align: left;" | Joer ! 2,5 Centime ! 5 Centime ! 10 Centime ! Wäert an Frange |- | style="text-align: left;" | 1854 | style="background: #ffe366;" | 640.000 | style="background: #ffe366;" | 680.000 | style="background: #ffe366;" | 500.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1855 | | style="background: #ffe366;" | 600.000 | style="background: #ffe366;" | 1.200.000 | 150.000 |- | style="text-align: left;" | 1860 | | style="background: #ffe366;" | 200.000 | style="background: #ffe366;" | 900.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1865 | | | style="background: #ffe366;" | 1.000.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1870 | style="background: #ffe366;" | 209.888 | style="background: #ffe366;" | 303.900 | style="background: #ffe366;" | 1.313.050 | 151.747 |- | style="text-align: left;" | 1901 | style="background: #ffe366;" | 800.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 2.000.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 4.000.000 | 520.000 |- | style="text-align: left;" | 1908 | style="background: #ffe366;" | 400.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 1.500.000 | | 85.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #ffe366; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Bronze |- | style="background: #50B873; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Koffernéckel |} </div> Finanziell gesinn huet sech dës Moossnam fir de Staat als en exzellent Geschäft erwisen. Elleng déi éischt Produktioun vu Mënzen am Nominalwäert vun 100.000 Frang huet d'Regierung just 53.313,54 Frang kascht, wat engem beträchtlechen Mënzgewënn – dem sougenannte [[Seigniorage]] – vu 46,7 % entsprach huet. Trotz dësem Gewënn fir d'Staatskeess konnten d'Emissiounen den akuten Defizit u Wiesselmënzen net behiewen. Déi nei lëtzebuergesch Mënze sinn nämlech séier an d'Belsch an a Frankräich ofgefloss, well se do ouni Weideres 1:1 akzeptéiert goufen. Well den effektive belsche Frang mat 8,1 Groschen awer méi wäert war wéi de fiktive Lëtzebuerger Frang mat sengen 8 Groschen, ass duerch dësen Ënnerscheed ([[Agio]]) e reegelrechte „Drainage“ entstanen. Dat neit Geld gouf aus dem lëtzebuergeschen Ëmlaf erausgezunn, de Mangel u Klenggeld blouf bestoen. Tëscht 1893 an 1896 hu Frankräich an d'Belsch – als Membere vun der [[Laténgescher Mënzunioun]] (wou Lëtzebuerg ni Member war obschonns hir Mënzen a Schäiner am Land circuléiert sinn) – resolut Moossnamen ergraff, fir den Iwwerfloss un auslännesche Wiesselmënzen an hirem Ëmlaf lass ze ginn. Dës Entscheedung sollt och fir d'Groussherzogtum schwéier Konsequenzen hunn: Ëm 1900 huet d'Belsch Lëtzebuerger Koffermënzen am Wäert vu ronn 500.000 Frang zréckgeschéckt. Dëst war eng immens Zomm, wann ee bedenkt, datt Lëtzebuerg bis zu deem Zäitpunkt am Ganze just Mënze fir 601.747 Frang hat präge loossen. Well d'Land doropshi wuertwiertlech mat dëse klenge, ofgenotzten an oxidéierte Suen iwwerschwemmt gouf, huet d'Regierung séier reagéiert. Fir de Problem ze léisen, goufen déi al 5 an 10 Zantim-Stécker agezunn an duerch nei Mënzen aus enger, dee Moment, moderner Koffernéckel-Legéierung ersat. ===[[Banque internationale à Luxembourg|D'International Bank zu Lëtzebuerg]] (1856)=== Déi 1856 gegrënnten Internationale Bank in Luxemburg<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1856/03/08/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 8 mars 1856 approuvant les statuts de la Banque Internationale de Luxembourg. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.03.1856|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> (BIL) krut d'Recht, eege Schäiner erauszeginn. Dëst Emissiounsrecht huet – genee wéi bei den anere [[Privatbank|Privatbanken]]<ref>{{Citation|URL=https://www.bavarikon.de/object/bav:BSB-CMS-0000000000002122|Titel=Deutsches Papiergeld 1800-1945 |Gekuckt=09.09.2026|Wierk=www.bavarikon.de|Sprooch=de}}</ref> am [[Däitsche Bond]] – verschidde Wärungen aus där Epoch ofgedeckt, dorënner de Frang, den hollännesche Gulden an de preisesche Daler. D'Bank huet hir Aktivitéit den 31. Juli 1856 opgeholl; hir éischt Ausgab am Wäert vun 10 Daler gouf den 1. September 1856 ausgestallt. Dëst sollt awer déi eenzegt vun dëser Aart bleiwen, well Preisen zanter 1857 den Ëmlaf vun auslänneschem Pabeiergeld op hiren Territoire verbueden hat. Well d'Aktivitéit vun der BIL doduerch virleefeg staark ageschränkt war, huet se – mat Ausnam vum Joer 1900 – nëmmen nach Schäiner a Frangen erausginn. Obwuel d‘Billjeeë kee gesetzlech Bezuelungsmëttel waren, goufen se zanter 1859 awer vun de Staatskeesen akzeptéiert. Well d'Emissioun vun dëse Geldschäiner awer ëmmer erëm mat Schwieregkeete verbonne war, huet de Verwaltungsrot schlussendlech decidéiert, d'Ausriichtung vum Institut ze änneren. Doropshin huet d'Bank sech zu engem Kreditinstitut weiderentwéckelt<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/bil.html|Titel=BIL|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeën vun der BIL an de Joren 1856–1900 ! Emissionsdatum ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. September 1856 | 10 Thaler | |- | 30. September 1880 | 25 Francs | mat Stempel 25 Francs = 20 Mark |- | 15. September 1890 | 100 Francs | mat Stempel 100 Francs = 80 Mark |- | 1. Juli 1900 | 50 Mark | |- | 1. Juli 1900 | 20 Mark | |} ===[[Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg |D'Groossherzoglech-lëtzebuergesch National Bank]]=== Wéi de Gesetzesprojet de 27. Februar 1872 an der Chamber presentéiert gouf, ass en op kräftege Widderstand gestouss. Besonnesch de [[Paul de Scherff]], deen als Rapporteur vun der zoustänneger Chamberskommissioun fungéiert huet, an de [[Charles Simons]] (de spéidere Direkter vun der BIL) hu sech kritesch gewisen. Den de Scherff huet keng reell Virdeeler fir d'Land gesinn: Well den Entworf d'Bank als reng Emissiounsbank ouni d'Recht op direkt Kreditvergab definéiert huet, war hiren Notze fir d'Wirtschaft an d'Bierger staark begrenzt. Zousätzlech war de lëtzebuergeschen Inlandsmaart deemools vill ze kleng, fir nieft der etabléierter BIL eng zweet [[Ziedelbank]] ze verkraften. Fir den normale Steierzueler huet de Projet keng materiell Virdeeler bruecht, mee éischter de Risiko vun enger Wärungsentwäertung am Fall vun enger Finanzkris. D'Kritiker hu bemängelt, datt de Staat d'Risiken iwwerhuele sollt, wärend déi meeschtens auslännesch Grënner a Spekulanten d'Gewënner an d'Emissiounsprimen an d'Täsch stieche géifen<ref>{{Citation|URL=https://books.google.lu/books?id=OFdSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|Titel=LA NOUVELLE BANQUE|Datum=1872|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=books.google.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Och aus dem Ausland koume schwéier Bedenken: Déi preisesch Regierung huet en negativen Avis ofginn an am Virfeld kloer gemaach, datt d'Billjeeë vun dëser neier Bank weeder a Preisen nach am deemolegen Elsass-Loutrengen fir Paiementer akzeptéiert géife ginn. Trotz all dëser Kritik gouf d'Bank duerch d'Gesetz vum 17. Mee 1873 offiziell gegrënnt<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1873/05/16/n1/jo|Titel=Loi du 16 mai 1873, qui autorise la création d’une Banque Nationale à Luxembourg.|Datum=16.05.1873|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Kuerz drop, den 1. Juni 1873, huet se hir Dieren opgemaach, fir dann den 1. Juli 1873 hir éischt eege Billjeeën erauszeginn. Dës Billjee goufe vun de Staatskeese bis zu engem maximale Montant vun 150.000 Frang ugeholl. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeën vun der National Bank an de Joren 1873–1876 ! Emissionsdatum ! Volume ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 20 Thaler | Austausch géint Billjeeën a Mark mat der Emissioun vum 25. Mäerz 1876 |- | 1. Juli 1873 | 2.000.000 Daler | 10 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 5 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 3.500.000 Frang | 100 Francs | Austausch duerch Staatskeess no der Faillite de 26. September 1881 |- | 1. Juli 1873 | 1.500.000 Frang | 20 Francs | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 1.600.000 Mark | 20 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 2.000.000 Mark | 10 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 400.000 Mark | 5 Mark | idem |} Ausser der BIL ware virun allem och d'Cheffen vun der Industrie, dorënner den [[Norbert Metz]], géint déi nei Bank, well se mat den Offere vun der BIL zefridde waren. Déi nei Bank huet ouni Erfolleg versicht, hir Billjeeën an Däitschland ofzesetzen. Och eng Interventioun vun der lëtzebuergescher Regierung bei der däitscher keeserlecher Regierung zugonschte vun der Bank huet näischt gehollef. Nodeem d'BIL de 15. Juli 1873 via Circulaire matgedeelt hat, datt hire Verwaltungsrot decidéiert hätt keng Schäiner vun der Nationalbank méi ze akzeptéiere, huet d'Regierung am Géigenzuch decidéiert, keng BIL-Schäiner méi an de Staatskeesen unzehuelen. Dëse Schrëtt huet de Sträit zwëscht deen zwee Instituter just nach weider verschäerft. De 26. September 1881 huet d'Bank schlussendlech Faillite ugemellt.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/x71mw5/pages/1|Titel=Luxemburger Wort: Eine finanzielle Katastrophe.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=27.09.1881|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=de}}</ref> Op Initiativ vun eenzelen Deputéierten – dorënner de [[Jean-Baptiste Fallize]], deen eng ganz kloer Responsabilitéit vum Staat gesinn huet – a fir d'Gemidder ze berouegen, huet d'Chamber no laangen Diskussiounen e Gesetz gestëmmt dat de komplette Remboursement vun all de Billjeeë virgesinn huet.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1881/10/08/n1/jo|Titel=Loi du 8 octobre 1881 concernant le remboursement des billets au porteur de la Banque Nationale.|Datum=08.10.1881|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wat e Lach vun 2.150.000 Frang an d'Staatskeess gerappt huet. Haaptursaache fir den Niddergang waren d'Onerfuerenheet vun der Direktioun a vum Regierungskommissäre, de Fakt, datt zwou Banken an esou engem klenge Land gläichzäiteg Billjeeën erausginn hunn, an net zulescht iwwerdriwwen an exzessiv Kreditter fir eng Rei Clienten<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-02/SESSION_1881-1882-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session extraordinaire du 4-5 Octobre 1881.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=04.10.1881|Säiten=24-67|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===D'[[Goldmark]] (1876)=== Am nei gegrënnten [[Däitscht Räich|2. Däitsche Räich]] huet d'Gesetz vum 4. Dezember 1871 d'Mark (an 100 Pfenneg ënnerdeelt) als Goldmënz agefouert. No engem weidere Mënzgesetz am Joer 1873 ass dës nei Reichswärung dunn den 1. Januar 1876 offiziell am ganze vereenten Däitschland a Kraaft getrueden an huet am Bundesstaat Preisen den Daler an engem feste Verhältnes 1 Daler = 3 Mark ersat. D'Dalermënzen selwer hunn hiren offizielle Cours nach bis 1907 behalen an 1-Daler-Mënz gouf an där Zäit ganz einfach als 3-Mark-Mënz weider gebraucht. Duercht lëtzebuergescher Gesetz vum 2. Dezember 1876 gouf festgehalen, datt eng Mark 1,25 Frang (oder 10 Sëlwergroschen) wäert ass, an datt déi staatlech Keese Sëlwermënzen nëmme méi bis zu engem Betrag vu 25 Frang pro Bezuelung akzeptéieren<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1876/12/02/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 2 décembre 1876 concernant l'admission des monnaies de l'Empire allemand dans les caisses publiques.|Datum=02.12.1876|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Doraus huet sech dës Ëmrechnung am lëtzebuergeschen Alldag erginn: * 1 Frang = 80 Pfenneg * 1 Stéckelchen<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=S05727''Stéckelchen''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 29.09.2026.</ref> = 12 ½ Su = 50 Pfenneg = ½ Mark * 1 décke Su = 8 Pfenneg * 1 Su = 4 Pfenneg * ½ Su = 2 Pfenneg Hei muss ee gutt oppassen: Et handelt sech elo ëm de Pfenneg als Ënnerdeelung vun der neier Mark (een Honnertstel), an net méi ëm den ale Pfenneg, deen d'Ënnerdeelung (een Zwielefte) vum Sëlwergrosche war. ===D'Situatioun am Ufang vum 20. Joerhonnert=== Als Kurantmënzen zirkuléierten haaptsächlech däitsch Gold- a Sëlwermënzen. D'Mënze vun der Laténgescher Mënzunioun waren dogéint nëmmen an engem ganz klenge Mooss am Ëmlaf, wärend hollännesch Gulden iwwerhaapt net méi ze fanne waren. Bei de Scheedemënze huet een eng regional Mëschung fonnt: Hei goufen d'Lëtzebuerger, däitsch, franséisch an och belsch Mënze parallel benotzt. Bei de Geldschäiner hu virun allem d'Emissioune vun der BIL an déi vun den däitsche Banken dominéiert, wärend franséisch a belsch Billjeeën éischter eng Raritéit waren. D'Paiementer goufen a Frangen fixéiert. Wann net explizitt d'Wuert „effectif“ derbäi stoung, gouf de Betrag mat de gesetzlechen Ëmrechnungscoursen an däitsch Mark a Pfenneg iwwerdroen a bezuelt. D'Leit haten eng Rei vu feste Wäerter am Kapp, wéi zum Beispill: * 1 Mark = 1,25 Frang * 2 Mark = 2,50 Frang * 4 Mark = 5,00 Frang * 8 Mark = 10,00 Frang * 12 Mark = 15,00 Frang Fir e Zuchticket vun 17,85 Frang ze bezuelen, gouf am Kapp folgend Rechnung gemaach: Éischtens goufen 17,50 Frang mat 14 Mark ofgedeckt (15 Frang fir 12 Mark plus 2,50 Frang fir 2 Mark). Et hunn dunn nach 35 Zantim (oder 7 Su) gefeelt. Fir dëse Reschtbetrag ze begläichen, konnt ee flexibel verschidde Mënzen kombinéieren: e Lëtzebuerger 10-Zantim-Stéck (2 Su), e franséischt an e belscht 5-Zantim-Stéck (jee 1 Su), en däitscht 10-Penneg-Stéck (2½ Su) an e Lëtzebuerger 2½-Zantim-Stéck (½ Su) – wat exakt de Gesamtbetrag vu 7 Su erginn huet. Stoung awer d'Wuert „effectif“ derbäi, huet d'Bezuelung misse strikt a franséischen oder belsche Frange gemaach ginn. Dat war kee Problem, soulaang een dës Mënzen oder Schäiner zur Hand hat. War dat awer net de Fall, konnt een och mat däitsche Mënze oder Schäiner bezuelen – allerdéngs huet een hei missen en Agio (en zousätzlechen Opschlag) drop bezuelen. Fir beispillsweis eng Schold vun 1.750 franséische Frang mat däitsche Mark ze begläichen, huet ee 1,5 % dobäiziele missen. Streng geholl huet dësen Opschlag d'Differenz tëscht deenen zwou Wärungen um Dagescourse op der Paräisser Bourse reflektéiert. Well dëse Cours am Alldag awer bal ëmmer ëm 1,5 % gependelt huet, gouf aus Kamoudheet einfach fest mat dësem Taux gerechent. D'Rechnung huet dunn esou ausgesinn: 1.750 Frang hunn am Basiswiesselcours 1.400 Mark entsprach, plus déi 1,5 % Opschlag (21 Mark). Deemno sinn am Ganzen 1.421 Mark iwwer de Comptoir gaangen.<ref>[[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg. Säiten 58-63'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178.</ref> Ee konkret Beispill fir d'Bezuelung vun engem Agio ass de Kaf vun den Immobilie vun der [[Dikrecher Brauerei]] duerch de [[Louis Godchaux]]. Hien huet dës vum [[Liquidateur]] vun der paräisser ''Société anonyme française de la Brasserie de Diekirch'' (mat Sëtz zu [[Paräis]] an der Rue de Hauteville, 54) iwwerholl. Laut dem Verkafsakt vum 29. Juli 1889, dee vum Ettelbrécker Notaire Salentiny opgeholl gouf, louch den Akafspräis bei 436.000 Frang (Haaptsaach an Niewekäschten) – woubäi 7.000 Frang Agio extra bezuelt goufen<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/brasseriediekirch.html|Titel=Brasserie de Diekirch|Gekuckt=29.09.2026|Datum=29.07.1889|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Fir dem Chaos an de Berechnunge mat de villen auslännesche Mënzen en Enn ze maachen, ass am Joer 1912 d'Iddi erëm opkomm, eng eege lëtzebuergesch Wärung ze schafen. D'Regierung huet virgeschloen, eegene Sëlwermënze mat engem Nominalwäert vun 1 an 2 Frang souwéi 50 Zantim ze prägen – an engem Gesamtvolume vu bis zu 10 Frang pro Awunner. Am Mee 1913 huet de Staatsrot d'Regierung zousätzlech opgefuerdert, Virkéierungen ze treffen, falls e Krich tëscht de groussen Nopeschlänner géif ausbriechen a doduerch dat däitscht a franséischt Goldgeld rar géif ginn. Nëmmen e Joer méi spéit huet den Ausbroch vum Éischte Weltkrich d'Pläng vun enger eegener Wärung dunn awer op Äis geluecht<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/r2pxgn9h9t/pages/9/articles/DIVL359|Titel=Frappe de monnaies nationales d’argent.|Gekuckt=02.09.2026|Datum=05.06.1913|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===[[Lëtzebuerg am Éischte Weltkrich|Éischte Weltkrich]] an 1919=== Wärend an Däitschland d'Reichsbank schonn den 31. Juli 1914 den Ëmtausch vu Billjeeën a Scheedemënzen a Gold agestallt hat, huet sech d'Situatioun zu Lëtzebuerg nëmmen e puer Deeg duerno zougespëtzt. Den 3. August 1914 huet Däitschland Lëtzebuerg besat. Nach de selwechten Dag gouf hei am Land e Gesetz gestëmmt, dat d’Geldschäiner vun der BIL zur gesetzlecher Wärung erkläert huet. Gläichzäiteg gouf d’Bank vun der Flicht entbonnen, dës Schäiner géint Gold- oder Sëlwer-Mënzen ëmzetauschen<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Aus Angscht hir Erspuernisser ze verléieren, huet d'Bevëlkerung hir Gold- a Selwer-Mënzen zeréckgehalen. Well d'Leit och kee Vertrauen an d'Schäiner vun den däitsche Banken haten, sinn de Commerce an d'Industrie an eng déif Kris geroden – et huet einfach u Boergeld am Ëmlaf gefeelt. D'Emissioun vu Schäiner mat de Valeure vun 1, 2 a 5 Mark am Gesamtwäert vu 6.250.000 Frang vun der BIL ass net duergaangen, fir d'Lag ze berouegen. Dofir ass de Staat dozou iwwergaangen, zousätzlech Keeseschäiner (Bons de caisse) an Héicht vu 5.000.000 Frang ze drécken, déi och de Status vun engem gesetzlechen Bezuelmëttel kruten<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/11/28/n2/jo|Titel=Loi du 28 novembre 1914, ayant pour objet d' autoriser 1°l'Etat à émettre des bons de caisse, 2°la Caisse d' épargne à consentir des prêts à court terme sur gage, et 3° de majorer l'émission des billets de la Banque Internationale.|Datum=28.11.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Den 26. November 1914 erklärt de [[Mathias Mongenast]], Generaldirekter vun de Finanze an der Chamber: {{Zitat|{{Fr}} Le bon de caisse, c'est la banknote que l'État mettra en circulation et dont le montant est garanti par le crédit de l'État. Aussitôt que nos ressources seront revenues à une situation normale, nous pourrons peu à peu les retirer de la circulation; aux termes de l'art. 2 du projet de loi, ces billets ont cours forcé.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-12/session_1914-1915-o.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session ordinaire de 1914-1915.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=26.11.1914|Säiten=113|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Nieft de Banknoutë goufen och Scheedemënzen geprägt – dës Kéier aus Zénk an Eisen, well de Koffer duerch de Krich knapp ginn war. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> {| class="wikitable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1915-1916<ref name="Kolnberger" /> |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Joer !! 5 Centime !! 10 Centime !! 25 Centime !! Wäert an Frange |- | style="text-align: left;" | 1915 || style="background: #b4c7e7;" | 1.200.000 || style="background: #b4c7e7;" | 1.400.000 || || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1916 || || || style="background: #b4c7e7;" | 800.000 || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1918 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.200.000 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.603.000 || || 220.300 |- | style="text-align: left;" | 1919 || || || style="background: #ff3b00; color: white;" | 804.000 || 201.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #b4c7e7; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Zénk |- | style="background: #ff3b00; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Eisen |} </div> Well d'Bevëlkerung och nach déi kleng Mënze gehamstert huet, gouf d'Regierung duerch den Arrêté grand-ducal vum 3. Abrëll 1917 zu enger gezielter Géigemoossnam autoriséiert. Als Drockmëttel krut se d'Erlabnis, d'5-, 10- a 25-Zantimstécker, déi an de Joren 1915 an 1916 gepräägt gi waren, aus dem Verkéier ze zéien. Dës Mënzen hätte missen bei der Recette générale ëmgetosch ginn – an dat bis zu engem Maximum vun 10 Frang pro Persoun pro Daag. Aus Angscht, op hire Wiesselmënzen sëtzenzebleiwen, hu vill Leit hir gehamstert Reserven opginn, wouduerch séier erëm méi Mënzen an de alldeeglechen Ëmlaf komm sinn<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1917/04/03/n2/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 3 avril 1917, décrétant certaines mesures pour enrayer la thésaurisation de la monnaie de billon.|Datum=03.04.1917|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Wéi de Krich am November 1918 op en Enn gaangen ass, stoung Lëtzebuerg virun enger gewalteger Erausfuerderung: Am Land ass e risege Bierg un däitsche Suen zirkuléiert. Well d'Goldmark, déi jo net méi un d'Gold gekoppelt war, an Däitschland schonns 1918 d'Hallschent vun hirem Wäert verluer hat, huet d’Lëtzebuerger Regierung séier handele misse fir de wirtschaftlechen Zesummebroch ofzewenden. Mat engem groussherzoglechen Arrêté vum 11. Dezember 1918 gouf den Import vun däitsche Sue verbueden an hiren Ëmlaf gestoppt. Fir d’Erspuertes vun de Bierger ze retten, huet de Staat ronn 200 Millioune Mark am Verhältnes vun 1 Mark géint 1,25 Frang zréckkaaft<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Well de Staat awer keng Frang-Geldschäiner hat, an him souwiesou déi néideg Gold- oder Sëlwerreserven fir dës enorm Zomm gefeelt hätt, goufen erëm Keeseschäiner als eng temporär Noutléisung gedréckt. Parallel zu dëser monetärer Transformatioun huet Lëtzebuerg den 1. Januar 1919 och den däitschen Zollveräin offiziell verlooss. {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |+ Emissioun vu Keeseschäiner vun 1914 bis 1919 |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Legal Basis !! Volume !! Valeur !! Verfallsdatum |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs soit 100 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs soit 1 Mark 60 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Francs soit 80 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 116.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 500 Francs || 01.01.1923 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 68.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 10.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 46.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 9.227.000 Frang || style="text-align: left;" | 10 Francs || 09.05.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 12.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 2.500.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Franc || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 800.000 Frang || style="text-align: left;" | 50 Centimes || 15.07.1925 |} <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1915/08/17/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 17 août 1915, autorisant le Gouvernement à émettre une seconde émission de bons de caisse.|Datum=17.08.1915|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/xfzg60pjg4/pages/2/articles/DIVL80]|Titel=Arrêté du 22 mars 1918, concernant une troisième émission de bons de caisse.|Datum=22.03.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=https://viewer.eluxemburgensia.lu/|Sprooch=fr}}</ref> <ref name="ARR19181211>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/a/1919/01/04/n1/jo|Titel=Arrêté du 4 Janvier 1919, concernant une quatrième émission de Bons de caisse.|Datum=04.01.1919|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> Am Arrêté vum 11. Dezember 1918 Artikel 4 liese mir fir d’alleréischt an engem offiziellen Dokument vum Lëtzebuerger Staat: {{Zitat|{{Fr}} Aux fins qui précèdent et par dérogation à l'art, 1er al. 3 de la loi du 28 novembre 1914 sur rémission des bons de caisse, le Gouvernement est autorisé à faire une quatrième émission de bons de caisse en '''francs luxembourgeois''', jusqu'à concurrence d'une somme égale à celle des monnaies qui seront présentées à l'échange. Les bons de caisse des quatre émissions sont, sous tous les rapports, assimilés entre eux; leur valeur nominale s'entend en '''francs luxembourgeois''' et ce nonobstant toutes inscriptions contraires<ref name="ARR19181211 />. }} Déi wichteg Datumer a der Genesis vum Lëtzebuerger Frang sinn: 1842 wou de Rapport mam Daler festgesat gouf, 1849 vun en als Buchwärung agefouert gouf a schlussendlech 1918 wou en sech vun der Goldmark ofgenuebelt huet.  == De Lëtzebuerger Frang an der Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun == [[File:10LuxFr 1924 LuxNatMus 20220518.jpg|thumb|10 Frangschäin 1924.]] === Ausgangspunkt === [[1918]] ass den [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] zu Enn gaangen. Well dunn nach keng Kloerheet iwwer déi zukünfteg Wärungssituatioun an den zukünftege Wirtschaftspartner bestanen huet, gouf eng Iwwergangsléisung fonnt. D'Regierung huet dunn, zousätzlech zu de schonn am [[Éischte Weltkrich]] geklappte Frangmënzen, Keesebongen a Frangen an Ëmlaf bruecht. Si sollten et erlaben, d'[[Reichsmark|Mark]] aus dem Verkéier ze zéien. Et war déi zweet Manifestatioun um Wee vun der Kreatioun vun engem Lëtzebuerger Frang. Zu enger eenegermoosse gereegelter Situatioun koum et eréischt, wéi [[1922]] d'[[Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun]], verbonne mat enger Wärungsassociatioun, ugefaangen huet. Och wa si keng Ausso iwwer d'Prinzippie vum Lëtzebuerger Wärungssystem enthalen huet, da gouf ëmmerhin de Wärungsëmlaf zu Lëtzebuerg bestëmmt. Hie sollt bestoen aus: * [[Belsche Frang]]en ([[Geldschäin|Billjeeën]] a [[Mënz]]en) * Lëtzebuerger Frangen (Billjeeën a Mënzen); Den Emissiounsvolume vu Lëtzebuerger Schäiner war deemools nach op 25 Millioune Frang begrenzt. Dem Lëtzebuerger Frang war domat d'Roll vun engem sougenannten ''Zousazgeld'' oder ''Monnaie d'appoint'' zougeduecht. Fir de Lëtzebuerger Frang ass 1929 den Ufank vun enger neier Etapp. Duerch dat sougenannt ''Stabilisatiounsgesetz'' vum [[19. Dezember]] [[1929]] gouf de Wäert vum ''Lëtzebuerger Frang'' offiziell op 0,0418422 Gramm [[Gold]] festgeluecht. Et war zwar déi selwecht Definitioun wéi déi vum Belsche Frang, mä d'Existenz vun engem eegene Lëtzebuerger Frang war domat virleefeg bestätegt. === D'Situatioun no 1935 === Eng besonnesch Situatioun an de Belsch-Lëtzebuerger Wärungsrelatiounen ass [[1935]] agetratt. D'Belsch war deemools duerch d'Ëmstänn gezwongen, de Belsche Frang [[Ofwäertung|ofzewäerten]] (op Franséisch: ''ze devaluéieren''). Eng Ofwäertung vum Frang war awer zu Lëtzebuerg net erwënscht. Fir awer e praktescht Ëmtauschverhältnis tëscht den zwou Wärungen z'erhalen, gouf e Mëttelwee fonnt: * D'Belsch huet ëm 28&nbsp;% a * Lëtzebuerg huet ëm 10&nbsp;% ofgewäert. Eng separat Ofwäertungsoperatioun war duerch d'Gesetz vun [[1929]] méiglech ginn. No der Paritéit 1 zu 1, koum et dunn zu engem neien Ëmtauschverhältnis tëscht deenen zwou Wärungen, an zwar: * 1 ''Lëtzebuerger Frang = 1,25 Belsche Frang'' an * 1 ''Belsche Frang = 0,80 Lëtzebuerger Frang''. Dat huet d'Liewen zu Lëtzebuerg staark komplizéiert. Nom Zweete Weltkrich, ass dunn déi al Paritéit (1 zu 1) erëm hiergestallt ginn. Eng däreg Fro huet sech och fir d'Avoiren an d'Engagementer a Frangen, wa keng spezifesch Wärung preziséiert war, gestallt. Dat war deemools meeschtens de Fall. Eng Léisung gouf fonnt. Si huet dora bestanen, datt et sech zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]] ëm Lëtzebuerger Frangen handele géif, wann net anescht preziséiert. Vill Lëtzebuerger Banken, déi de Géigewäert vun hiren Depoten zu [[Bréissel]] placéiert haten, koumen doduerch an eng schwiereg Situatioun. === 1945: Zeréck zur Normalitéit === Am [[Zweete Weltkrich]] huet d'Wärung aus der [[Reichsmark]] bestanen. D'Frange ware vum däitschen Okkupant aus dem Verkéier gezu ginn, an d'Lëtzebuerger Billjeeë sinn dunn an engem [[Héichuewen|Héichuewe]] verbrannt ginn. Dës Situatioun gouf no der Liberatioun réckgängeg gemaach, d'Wirtschaftsunioun mat der Belsch erëm hiergestallt an d'Paritéit 1 zu 1 tëscht den zwou Wärungen nei agefouert an d'Belsch a Lëtzebuerger Billjeeën a Mënzen erëm an de Verkéier bruecht. Well et eng gewëssen Onzefriddenheet iwwer déi staark Begrenzung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht gouf, koum et a successive Schrëtt zu enger Opwäertung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht. === Schäiner déi ni an Ëmlaf koumen === Wéi d'Belsch 1982 ouni Ofsprooch mat Lëtzebuerg de belsch-lëtzebuergesche Frang ofgewäert huet, huet d'[[Regierung (Lëtzebuerg)|lëtzebuergesch Regierung]] am gréisste Geheimnis eege Schäiner drécke gelooss. Si sollten als Noutplang déngen, falls d'Belsch de Frang nach eng Kéier géif devaluéieren an d'Wärungsunioun a Gefor bréngen. Lëtzebuerg hätt sech dann aus der Unioun zeréckgezunn an en eegestännege lëtzebuergesche Frang agefouert.<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1677037.stm Artikel op der BBC vum 26. November 2001]</ref> 1993 war dëse Zenario bal Realitéit ginn. Mam Europäesche Wiesselcoursmechanismus (ERM) sollten d'europäesch Wärungen am Virfeld vun der geplangter Wärungsunioun no dem [[Traité vu Maastricht]] vun 1992 stabil unenee gekoppelt ginn. Mee duerch massiv Spekulatiounen op den internationale Finanzmäert ass de System am September 1992 a schwéier Turbulenze geroden. Dat [[Pond Sterling|brittescht Pond]] huet den ERM misse verloossen, aner méi kleng Wärunge goufen devaluéiert. D'Kris huet sech 1993 verschäerft, an och de [[Franséische Frang|franséische Frang]] ass ënner staarken Drock geroden. Am August 1993 gouf de [[Jean-Claude Juncker]] informéiert, datt [[Däitschland]] an [[Holland]] géifen iwwerleeën, den ERM ze verloossen. Dat hätt praktesch d'Enn vum System bedeit. Lëtzebuerg huet doropshin domat gedreet, d'Wärungsunioun mat der Belsch opzeléisen a sech Däitschland an Holland unzeschléissen. An deem Fall wieren déi geheim gedréckte lëtzebuergesch Schäiner an Ëmlaf komm. Schlussendlech konnt den ERM awer gerett ginn, nodeems d'Memberstaaten de Spillraum tëscht de Wärunge vun 2,5 op 15 Prozent erweidert haten. Déi geheim Schäiner sinn dofir ni benotzt ginn a bloufen an hire Këschte verstoppt. Kuerz virun der Aféierung vum Euro goufen d'Schäiner am September 2001 schliisslech vun der [[Lëtzebuerger Arméi]] zerstéiert. D'Ëffentlechkeet hat bis dohinner näischt dovu gewosst. Eréischt 2001 huet de Jean-Claude Juncker d'Geschicht géintiwwer der AFP<ref name="BBC" /> ëffentlech gemaach. 2019 ass d'Affär op engem Forum vun der [[Europäesch Zentralbank|Europäescher Zentralbank]] nach eng Kéier op d'Tapéit komm. Interessant ass dobäi, datt d'Zuelen net ëmmer déi selwecht waren: An engem RTL-Reportage<ref>[https://infos.rtl.lu/news/luxembourg/comment-le-luxembourg-a-secretement-fabrique-50-milliards-de-francs-dans-les-annees-90-1365860 Reportage vum 21 Juni 2019 mat engem Link op e Téléreportage vun 2001]</ref> vum 2001 war vun 3 Milliarde Frang rieds, wärend de Jean-Claude Juncker 2019 vu 50 Milliarde geschwat huet<ref>[https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_19_3320 Ried vum Jean-Claude Juncker 19. Juni 2019 zu Sintra]</ref>. === Vum Frang zum Euro === Den 1. Januar 1999 gouf de Wiesselcours 1 EUR = 40,3399 LUF festgeluecht, an den [[Euro]] gouf als Buchwärung agefouert. Am Mäerz 1999 huet d'Regierung un all Stéit en Euro-Rechner am Scheckkarteformat verdeele gelooss fir d'Leit drun ze winnen ëmzedenken.<ref>[https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/19c87c/pages/11/articles/DTL849 Reklamm am Lëtzebuerger Land vum 19. Mäerz 1999]</ref> {| |[[File:Euro-RechnerV.jpg|thumb|Euro-Rechner vir]] |[[File:Euro-RechnerH.jpg|thumb|Euro-Rechner hannen]] |}Den 1. Januar 2002 hunn d'Billjeeën a Mënzen an Euro Cours legal kritt; an den 28. Februar 2002 war dee leschten Dag, wou een nach mat Schäiner a Mënzen a Frang bezuele konnt. {{Méi Info 2|Euro|Europäesch Zentralbank}} Am Summer 2025 huet d'Lëtzebuerger Zentralbank matgedeelt, datt Enn 2024 nach eng 863.000 Lëtzebuerger-Frang-Schäiner am Wäert vu knapps 5 Milliounen Euro an Zirkulatioun wieren. Déi meescht dervun, 786.473, waren 100-Frang-Schäiner<ref>"Meng Al Frangen. ''d'Lëtzeuerger Land'' 08.08.2025, S.6.</ref>, déi warscheinlech als Souvenir versuergt géife ginn.<ref>[http://www.rtl.lu/letzebuerg/archiv/1286484.html "Lëtzebuerger Schäiner am Wäert vu 5 Milliounen Euro am Ëmlaf."] rtl.lu, 31.12.2018.</ref> Et sinn nach ëmmer eppes méi wéi 10.000 5.000-Frang-Schäiner am Wäert vun 1,3 Milliounen Euro am Ëmlaf. Déi kënne bis op Weideres nach ëmmer an der Lëtzebuerger Zentralbank an Euro ëmgetosch ginn. D'Mënzen a Frange kënnen allerdéngs zanter dem 31. Dezember 2004 net méi gewiesselt ginn.<ref>[https://www.rtl.lu/news/national/a/2035634.html "Et zirkuléieren ëmmer nach Honnertdausende Lëtzebuerger-Frang-Schäiner."] rtl.lu, 28.02.2023.</ref> == Billjeeën a Mënzen == {{Kapitel Info feelt}} === Billjeeën === ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1915 |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 01.jpg|250px]] |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 02.jpg|250px]] |24.02.1915 - 01.01.1930 |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |20 Frang |1929 |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - reverse.png|250px]] |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - obverse.png|250px]] | 18.07.1930 - 29.01.1941 |} ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1944 |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Vir.jpg|250px]] |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Hannen.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1956 |- |10 Frang |1944 |[[File:Frang101945V.jpg|250px]] |[[File:Frang101945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 01.08.1953 |- |20 Frang |1944 |[[File:Frang201945V.jpg|250px]] |[[File:Frang201945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1955 |- |50 Frang |1944 | | |14.10.1944 - 30.04.1964 |- |100 Frang |1944 |[[File:Frang1001944V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001944H.jpg|250px]] | 14.10.1944 - 31.12.1956 |} =====2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1953}} |1953<br>1956<br>1959<br>1962<br>1964<br>1966 |[[File:Frang101954V.jpg|250px]] |[[File:Frang101954H.jpg|250px]] |23.02.1953 - 31.12.1973 |- |20 Frang{{Anker|20F1955}} |1955<br>1956<br>1960 |[[File:Frang201955V.jpg|250px]] |[[File:Frang201955H.jpg|250px]] |07.06.1955 - 31.12.1973 |- |50 Frang{{Anker|50F1961}} |1961 |[[File:Frang501961V.jpg|250px]] |[[File:Frang501961H.jpg|250px]] |06.02.1961 - 31.12.1976 |- |100 Frang{{Anker|100F1956}} |1956 |[[File:Frang1001956V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001956H.jpg|250px]] |13.06.1956 - 31.12.1967 |- |100 Frang{{Anker|100F1963}} |1963 |[[File:Frang1001963V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001963H.jpg|250px]] |18.09.1963 - 31.12.1976 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1967}} |1967<br>1970 |[[File:Frang101967V.jpg|250px]] |[[File:Frang101967H.jpg|250px]] |20.03.1967 - 31.12.1975 |- |20 Frang{{Anker|20F1966}} |1966<br>1972<br>1974 |[[File:Frang201966V.jpg|250px]] |[[File:Frang201966H.jpg|250px]] |07.03.1966 - 30.06.1982 |- |50 Frang |1972 |[[File:Frang501972V.jpg|250px]] |[[File:Frang501972H.jpg|250px]] |25.08.1972 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1970<br>1975{{Anker|100F1970}} |[[File:Frang1001970V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001970H.jpg|250px]] |15.07.1970 - 30.04.1983 |} ===== 2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1980 |[[File:Frang1001980V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001980H.jpg|250px]] |14.08.1980 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1986<br>1993 |[[File:Frang100V.jpg|250px]] |[[File:Frang100H.jpg|250px]] |01.07.1986 - 28.02.2002 |- |1000 Frang |1985 |[[File:Frang1000V.jpg|250px]] |[[File:Frang1000H.jpg|250px]] |01.07.1985 - 28.02.2002 |- |5000 Frang |1993<br>1996 |[[File:Frang5000V.jpg|250px]] |[[File:Frang5000H.jpg|250px]] | 1993 - 28.02.2002 |} ===== Billjeeë vun der BIL ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1968 |[[File:Frang100Bil1968V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1968H.jpg|250px]] |01.05.1968 - 28.02.2002 |- |100 Frang |1981 |[[File:Frang100Bil1981V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1981H.jpg|250px]] |08.03.1981 – 28.02.2002 |} ===Mënzen === ==== Groussherzog Wëllem III 1849-1890==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder een Su |1854 |[[File:C51854V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51854H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 01.03.1854 - 30.09.1901 |- |10 Centime oder een décke Su |1860 |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Rv.JPG|zentriert|rahmenlos]] |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Av.JPG|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 1860 - 30.09.1901 |} ==== Groussherzog Adolphe 1890-1906==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1901 |[[File:C101901V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101901H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,97 cm |1,2 mm |29.12.1900 - 01.05.1931 |} ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1918 |[[File:C101918V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101918H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2 cm |1,42 mm |15.06.1917 - |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder 1 Su |1924 |[[File:C51924V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51924H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,78 cm |1,3 mm |11.07.1924 - 01.05.1931 |- |10 Centime oder een décke Su |1930 |[[File:C101930V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101930H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,19 cm |1,3 mm |18.07.1930 - 01.04.1953 |- |25 Centime oder 5 Su |1946 |[[File:C251946V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251946H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,8 cm |1,2 mm |20.03.1946 - 01.12.1954 |- |[[Feierstëppeler|1 Frang<br>Typ 1952]] |1952<br>1953<br>1955<br>1957<br>1960<br>1962<br>1964 |[[File:F11962V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11962H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |13.11.1952 - 01.09.1991 |- |5 Frang |1949 |[[File:F51949V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51949H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,55 cm |1,18 mm |21.12.1949 - 01.02.1963 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |25 Centime oder 5 Su<br>Typ 1954 |1954<br>1957<br>1960<br>1963<br>1965<br>1967<br>1968<br>1970<br>1972 |[[File:C251970V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251970H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,6 cm |1,1 mm |23.07.1954 - 28.02.2002 |- |1 Frang<br>Typ 1965 |1965<br>1966<br>1968<br>1970<br>1972<br>1973<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980<br>1981<br>1982<br>1983<br>1984 |[[File:F11972V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11972H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |25.06.1965 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987 |[[File:F11986V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11986H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |15.06.1986 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1988 |1988<br>bis<br>1995 |[[File:F11990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |'''1,8 cm''' |1,65 mm |15.12.1988 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1971 |1971<br>1976<br>1979<br>1981 |[[File:F51981V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51981H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |13.04.1971 - 01.05.1987 |- |5 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987<br>1988 |[[File:F51987V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |15.06.1986 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F51990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |1989 - 28.02.2002 |- |10 Frang |1971<br>1972<br>1974<br>1975<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980 |[[File:F101974V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F101974H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,7 cm |2,02 mm |12.06.1971 – 15.12.1986 |- |20 Frang<br>Typ 1980 |1980<br>1981<br>1982<br>1983 |[[File:F201980V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201980H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |26.11.1979 - 28.02.2002 |- |20 Frang<br>Typ 1990 |1990<br>bis<br>1995 |[[File:F201990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |1990 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1987 |1987<br>1988<br>1989 |[[File:F501988V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501988H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |15.09.1987 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F501990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |1989 - 28.02.2002 |} == Literatur == * Georges de Leener: ''Le franc luxembourgeois'', Bulletin de la Banque Nationale de Belgique du 25 avril 1937 * [[Albert Calmes]]: ''Aperçu de l'histoire économique 1839-1939'', Le Luxembourg, Livre du Centenaire, Luxembourg, 1939 * Luc Hommel: ''Une expérience d'union économque'', Louvain,1933 * Daniel Rousseau: ''L'unité monétaire luxembourgeoise'', Luxembourg, 1928 * Jean Masclet: Contribution à l'étude du franc luxembourgeois - Stabilisation d'une monnaie à circulation restreinte, Luxembourg, 1937 * [[Ernest Mühlen]]: ''Monnaie et circuits financiers au Grand-Duché de Luxembourg'', Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1968 * Jutta Jaans-Hoche: ''Banque Nationale du Grand-Duché de Luxembourg 1873-1881 – Eine Episode der Luxemburgischen Währungsgeschichte'', Imprimerie Saint-Paul, Luxembourg, 1981 * [[Christian Calmes]]: ''Au Fil de l'Histoire –Une Banque raconte son histoire - Histoire de la Banque Internationale 1856-1981'', Imprimerie Saint-Paul, 1981 * Véronique Lecomte-Collin et Bruno Collin: ''Histoire de la monnaie'', Éditions Trésor du Patrimoine, 2004 * Roger Croisé, René Link: ''La législation monétaire au Grand-Duché de Luxembourg de 1815 à nos jours'',Edition: Lux-Numis, Luxembourg,1988,639 p. * [[Paul Margue]], [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'', Publié sous l'égide de l'Institut Monétaire luxembourgeois, Esch/Alzette, 1990, 192 Säiten * René Link: ''Les signes monétaires luxembourgeois'', Publié par l'Institut monétaire luxembourgeois, 1991 == Kuckt och == * [[Mënzen a Wärungen um Territoire vum haitege Lëtzebuerg]] * [[Wärung]] * [[Belsche Frang]] * [[Euro]] * [[Lëtzebuergesch Euromënzen]] == Um Spaweck == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20080916165847/http://www.land.lu/html/dossiers/dossier_luxemburgensia/suen_281201.html Artikel vum Romain Hilgert op land.lu] *[[Raoul Roos]], [https://www.rtl.lu/news/europa/a/1845572.html 20 Joer Euro - 20 Joer kee Lëtzebuerger Frang méi] op rtl.lu den 11. Januar 2022 {{Navigatioun Fréier Europäesch Wärungen}} {{Referenzen}} {{DEFAULTSORT:Letzebuerger Frang}} [[Kategorie:Fréier Wärungen]] [[Kategorie:Ekonomie vu Lëtzebuerg]] [[Kategorie:Wärungen, déi mam Euro ersat goufen]] 9sm66x00esuzdg3tghr2cl3vg2oub5h 2711616 2711614 2026-10-11T08:14:29Z GilPe 14980 2711616 wikitext text/x-wiki {{EnCours|GilPe}}{{Infobox Wärung}} De '''Lëtzebuerger Frang''' (ofgekierzt: '''LUF''') war tëscht 1854 an 1999 (ausser tëscht 1941 an 1944) déi offiziell [[Wärung]] zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]]. En ass bis 2002 an Zirkulatioun bliwwen, éier en du mam [[Euro]] ersat gouf. An der Period vun 1999 bis 2002 war de Lëtzebuerg Frang eng Subdivisioun vum Euro (1 Euro = 40,3399 Frang), obwuel den Euro dunn nach net zirkuléiert ass. == Ursprong <ref>Quell, wou net anescht uginn: [[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178 {{de}}, [[Paul Margue]] & [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'' Editions Binsfeld, Luxembourg 1990, ISBN= 2-87954-011-9 {{fr}} an [[Raymond Weiller]]: ''125 ans de papier-monnaie luxembourgeois'' Banque Internationale à Luxembourg, Luxembourg 1981</ref>== De Lëtzebuerger Frang ass net iwwer Nuecht entstanen, mä huet sech iwwer Joerzéngten entwéckelt. Vu sengen Urspréng als reng [[Buchgeld|Buchwärung]] mat engem feste [[Wiesselcours]] zum [[preiseschen Daler]], iwwer d'Klappe vu klenge Wiesselmënzen, bis hin zu senger spéiderer Bindung un déi [[däitsch Goldmark]]. Eréischt nom Enn vum [[Éischte Weltkrich]] huet de Lëtzebuerger Frang seng ganz eege Gestalt ugeholl, éier en eng enk Allianz mam [[belsche Frang]] agaangen ass, fir schlussendlech vum Euro ofgeléist ze ginn. === Festsetze vun de Wiesselcoursen an d'Auswierkunge vum Gresham-Gesetz zu Lëtzebuerg (1841–1842) === ==== Ausgangslag an de Rapport mam Gulden ==== Duerch den Arrêté vum Kinnek-Groussherzog vum 20. August 1841<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1841/08/20/n1/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 20 Août 1841 concernant la fixation de la valeur du franc en monnaie des Pays-Bas.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.08.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> gouf den offizielle Wiesselcours am deemolege Lëtzebuerg op 0,4725 [[hollännesche Gulden|hollännesche Gulde]] fir ee Frang – sief et de [[Franséische Frang|franséischen]] oder de belsche Frang – festgeluecht. Well Lëtzebuerg, mat Ausnam vun der [[Festung Lëtzebuerg|Festungsstad]], vun 1830 bis 1839, eng Zäitspan déi am Film „[[De falschen Hond|De falschen Hond“]] beschriwwe gëtt, ënner belscher Administratioun stoung, an d'Belsch dëse Cours scho mam Gesetz vum 5. Juni 1832 agefouert hat<ref>{{Citation|URL=https://unionisme.be/pasinomie/1832/L18320605.pdf|Titel=Loi du 5 juin 1832 (loi monétaire)|Gekuckt=11.10.2026|Datum=05.06.1832|Editeur=unionisme.be|Sprooch=fr}}</ref>, war dësen Tarif [[De jure / de facto|de facto]] scho laang am Land etabléiert. Theoretesch sollt dëse Cours op dem reale [[Sëlwer|Sëlwergehalt]] vun de Mënze berouen. Den hollännesche Sëlwergulden huet aus 9,613 Gramm puerem Sëlwer bestanen, iwwerdeems de franséische Germinal-Frang 4,5 Gramm rengt Sëlwer enthalen huet. Doraus ergëtt sech en tatsächleche mathematesche Sëlwer-Rapport vu: 4,5 / 9,613 = 0,46812 Gulden. Well den offizielle Kurs am Dekreet mat 0,4725 awer méi héich ugesat war, gouf de Frang am Verglach zum Gulde gesetzlech iwwerbewäert. ====Bäitrëtt an den Zollveräin an de preiseschen Daler<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/conv/1842/09/21/n1/jo|Titel=Vertrag vom 8 Februar 1842 über den Anschluß des Großherzogtums Luxemburg an den Deutschen Zoll- und Handels-Verein.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.02.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=de}}</ref>==== Mam Bäitrëtt vu Lëtzebuerg an den [[Däitschen Zollveräin]] am Abrëll 1842 huet och en offiziellen Ëmrechnungscours fir de preiseschen Daler misse festgeluecht ginn. Duerch déi preisesch Garnisoun an der [[Bundesfestung]] waren dës Daler an der Festungsstad souwisou scho fest am alldeeglechen Ëmlaf verankert. Fir dëst ze reegelen, huet de Kinnek-Groussherzog den Arrêté vum 16. Mäerz 1842 erlooss<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1842/03/16/n2/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 16 Mars 1842 portant fixation de la valeur du franc en monnaie de Prusse.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=16.03.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> mat deem festgehale gouf, datt de franséischen an de belsche Frang bei den ëffentleche Keese fir d'Zollbezuelungen exakt de Wäert vun aacht [[preisesche Sëlwergroschen]] haten. Doraus huet sech en offizielle Cours vun 1 Daler = 3,75 Frang erginn. Och hei huet d'Mathematik net mat der Realitéit iwwereneegestëmmt: En Daler hat 16,7 Gramm rengt Sëlwer an de Frang 4,5 Gramm. De reelle Rapport louch deemno bei: 4,5 / 16,7 = 0,26946 Daler. Well de preiseschen Daler an 30 Sëlwergroschen an de Sëlwergrosche selwer an 12 Pfenneg gedeelt war, hätt de reelle Cours misse bei 8 Groschen an 1 Pfenneg leien. Mat engem offizielle Kurs vun exakt 8 Grosche gouf de Frang par Rapport zum Daler awer ënnerbewäert. ==== Gesetz vum Gresham<ref>{{Citation|URL=https://www.bcl.lu/fr/media_actualites/communiques/2007/01/expo1/catalogue__Monnaies_grecques_____Monnaies_celtes_.pdf|Titel=Bonne monnaie, mauvaise monnaie|Gekuckt=29.09.2026|Säiten=65-70|Auteur=René Link|Wierk=www.bcl.lu|Sprooch=fr}}</ref> ==== Dës Diskrepanzen tëscht dem offiziellen, gesetzleche Cours an dem reelle Sëlwerwäert hunn eng klassesch Form vum [[Gesetz vum Gresham|Gresham sengem Gesetz]] ausgeléist („Schlecht Geld verdrängt dat gutt Geld“). Dat huet zu enger Kettereaktioun gefouert: * Frang vs. Gulden: den iwwerbewäerten, „schlechten“ Frang huet den ënnerbewäerten, „gudden“ Gulden aus dem alldeeglechen Ëmlaf verdrängt. * Daler vs. Frang: den iwwerbewäerten, „schlechten“ Daler huet gläichzäiteg den ënnerbewäerten, „gudden“ Frang verdrängt. D'Resultat war paradox: den Daler gouf zur dominanter Wärung bei allen Transaktiounen. De Frang dogéint gouf wéinst senger gesetzlecher Ënnerbewäertung ëmmer méi rar an am private Besëtz vun de Leit als stabille Wäertspäicher gehamstert. Ob dëse Wiesselcours gewielt gouf, fir déi wirtschaftlech Verbindung tëscht Lëtzebuerg a [[Preisen|Preise]] mat dem gemeinsamen Daler dauerhaft ze stäerken, oder reng fir de Bierger een nach méi lästegt Ëmrechnen ze erspueren, bleift ongewëss. E Sëlwergroschen war schliisslech genau 12,5 [[Centime|Zantim]] – also zwee an en Hallwe Su wäert. Am preisesche Rheinland war de franséische Frang zanter 1821 mat 7 Groschen an 11 Pfenneg nach manner wäert. Do kann een dovun ausgoen, datt dëse Cours bewosst esou niddreg ugesat war, fir de franséische Mënzen – déi vun 1795 bis 1815 offiziell am Ëmlaf waren – lasszeginn.<ref>{{Citation|URL=https://staatsbibliothek.ewigerbund.org/viewer/image/gs_preussen_1821/200/#topDocAnchor|Titel=Gesetz-Sammlung für die Königlichen Preußischen Staaten|Gekuckt=29.09.2026|Datum=1821|Wierk=staatsbibliothek.ewigerbund.org|Sprooch=de}}</ref> Am Mee 1843 gouf beschloss, de preiseschen Daler an alle Staatskeese fir d'An- an d'Ausbezuelen zouzeloossen.<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/pnm50j2zw9/pages/1/articles/DIVL24|Titel=Avis relatif à l‘argent de Prusse|Gekuckt=29.09.2026|Datum=05.05.1843|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Vun 1844 u gouf dës Reegelung op déi aner Wärungen am Zollveräin ausgedeent, déi de selwechte Sëlwergehalt wéi den Daler haten.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/1vn15hzm1d/pages/1/articles/DIVL30?search=20%2520janvier%25201844|Titel=Avis concernant la valeur du thaler|Gekuckt=29.09.2026|Datum=20.01.1844|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Nom Artikel 11 vum Zolltraité vun 1842 hätt Lëtzebuerg eigentlech de preiseschen Daler oder de [[süddäitsche Gulden]] als offiziellt Bezuelungsmëttel aféiere missen, wat awer net gemaach gouf. Bei der Verlängerung vum Traité am Joer 1847 gouf déi Obligatioun du gestrach. Mir haten also: * 1 Frang = 8 Sëlwergroschen (de Sëlwergrosche war trotz sengem Numm eng [[Billonmënz]] mat engem klenge Sëlwerundeel vu just 22&nbsp;%) * 1 Pies<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=P01353''Pies''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 19.09.2026.</ref> = ee sëlwert franséischt 10-Su-Stéck = 4 Sëlwergroschen * 1 décke Su = 10 Zantim = 10 Pfenneg * 1 Su = 5 Zantim = 5 Pfenneg ===Aféierung als Buchwärung (1849)=== Duerch d'Gesetz vum 20. Dezember 1848 gouf de Frang (ënnerdeelt an Zantim) mat Wierkung op den 1. Januar 1849 déi offiziell Rechnungseenheet vu Lëtzebuerg.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/20/n1/jo|Titel=Loi du 20 décembre 1848 décrétant un autre système monétaire à partir du 1er janvier 1849.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> En huet den hollännesche Gulden am Verhältnis vun 1 op 2,1164 ersat. Vun do un huet de Staat all seng Finanzen a Frange geféiert, iwwerdeems d'Zollbestëmmungen onberéiert bloufen. Allerdéngs war de Frang am Ufank just eng reng Buchwärung ouni eegen national Mënzen oder Billjeeën; am Alldag huet d'Bevëlkerung weiderhi mat auslänneschem Geld bezuelt. Am [[Chamberblietchen]] vun 1848 gëtt an dësem Kontext vun der Aféierung vun engem neie „système monétaire“ geschwat. Fir dës Ëmstellung an der Praxis ze realiséieren, huet eng Onmass vu Gesetzer a Reglementer systematesch missten ugepasst ginn, well d'Montanten – wéi zum Beispill d'Tariffer vun den Amenden<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/26/n5/jo|Titel=Loi du 26 décembre 1848, N° 22, réduisant en francs les droits de timbre, d’enregistrement, de greffe, d’hypothèques, ainsi que les amendes y relatives, fixés en florins.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=26.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wou fir ëmzerechnen just mat engem Facteur 2 multiplizéiert gouf – a Gulden ausgedréckt waren.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-11/SESSION_1848-O.pdf|Titel=Procès-verbaux des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session de 1848.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1851|Wierk=chl.lu|Sprooch=fr}}</ref> Interessanterweis huet dëst Gesetz déi bestoend Mënzgesetzer vun 1816 an 1832 onberéiert gelooss. An der Theorie waren den hollännesche Gulden an de belsche Frang also weiderhin déi offiziell Wärungen, obwuel se am Alldag an an der Realitéit vum Ëmlaf bal guer net méi existéiert hunn. An der Praxis huet sech doraus e reegelrechte Dualismus entwéckelt: wann an engem Kontrakt de Begrëff „Frang“ ouni Weideres benotzt gouf, da war domat de fiktive Frang am Wäert vun 8 Groschen gemengt. Sollt d'Bezuelung awer an belsche oder franséischen Frangen geschéien, huet misste explizitt vum „Frang effektiv“ oder engem änleche Begrëff geschwat ginn. Dës juristesch an alldeeglech Realitéit huet den [[Affekot]] an [[Deputéierten|Deputéierte]] [[Léon Wurth]] wärend enger Sëtzung an der [[Chamber]] den 30. November 1870 treffend op de Punkt bruecht: {{Zitat|{{Fr}} D'après la jurisprudence qui s'est établie dans notre pays, et à l'appui de laquelle on peut invoquer différentes décisions judiciaires, il existe chez nous un franc fictif qui a la valeur de 8 silbergros, et qui diffère ainsi en valeur du franc effectif. <ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-12/SESSION_1870-1871-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session législative de 1870-1871.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1871|Säiten=221|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Datt dëse System vum fiktive Frang d'Land nach iwwer Jore markéiert huet, beweist och en Avis vun der [[Banque internationale à Luxembourg]] vum 21. Februar 1876. Och e puer Joerzéngten no der offizieller Ëmstellung huet d'Bank bemierkt: {{Zitat|{{Fr}} Jusqu‘ici le franc luxembourgeois n‘a été qu‘une monnaie fictive ayant la valeur de 8 silbergros. <ref>{{Citation|URL=https://wdocs-pub.chd.lu/docs/archive/33/23/80043235_pdf|Titel=Avis des autorités financières entendues.|Gekuckt=09.10.2026|Datum=21.02.1876|Säiten=115|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} ===Éischt Wiesselmënzen (1854)=== Ënnert dem Finanzminister [[Norbert Metz]] huet d'[[Chamber]] mam Gesetz vum 9. Januar 1852 d'Fabrikatioun vun eisen alleréischte lëtzebuergesche Mënze beschloss<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/01/09/n6/jo|Titel=Loi du 9 janvier 1852, ordonnant la fabrication de monnaies de cuivre pour le Grand-Duché.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=09.01.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dat neit Gesetz sollt deemools d'auslännesch [[Koffer|Koffermënzen]] als gesetzlecht Bezuelmëttel ofschafen. Well awer net genuch Wiesselgeld am Ëmlaf war, huet d'Regierung dës Bestëmmung mam Gesetz vum 17. Dezember 1853 kuerzfristeg missen zréckzéien<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1853/12/17/n3/jo|Titel=Loi du 17 décembre 1853 concernant la démonétisation des monnaies de cuivre étrangères.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=17.12.1853|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Am Mäerz 1854 war et dunn awer sou wäit: déi éischt Lëtzebuerger Mënze koumen an d'Zirkulatioun. Et waren dëst Stécker vun 2,5, 5 an 10 Zantim aus [[Koffer]] (eigentlech [[Bronze]]: 95 % Koffer mat 4 % [[Zënn]] an 1 % [[Zénk]]), déi op dem [[Avers (Numismatik)|Avers]] de lëtzebuergesche [[Wopen|Wope]] gewisen hunn. Heibäi huet et sech allerdéngs reng ëm [[Scheedemënzen]] gehandelt – also ëm Mënzen aus engem bëllegem Metall oder Metalllegéierung ([[Zénk]], [[Eisen]], Bronze, [[Koffernéckel]]) mat engem klenge [[Nennwäert]]. Op eegen Nationalmënzen ([[Kurantmënzen]]) aus wäertvollem Sëlwer oder [[Gold]] gouf bewosst verzicht, well dat fir de klenge Staat deemools vill ze deier gi wier. Fir d'Praxis gouf zousätzlech festgeluecht, datt de maximale Betrag, deen ee mat dëse Mënze bezuelen duerft, op fënnef Frang limitéiert war<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/11/30/n7/jo|Titel=Loi du 30 novembre 1852, N° 842, fixant le maximum de monnaie de cuivre à recevoir comme appoint. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=30.11.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> <!-- Éischt Tabell: Prägungen --> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1854–1908<ref name="Kolnberger">{{Citation|URL=https://orbilu.uni.lu/bitstream/10993/59997/1/BelVSWG_2023_3_336_369_Kolnberger.pdf|Titel=Geldpolitik ohne eigene Währung?|Auteur=Thomas Kolnberger|Gekuckt=09.09.2026|Datum=2023|Wierk=orbilu.uni.lu|Sprooch=fr}}</ref> ! style="text-align: left;" | Joer ! 2,5 Centime ! 5 Centime ! 10 Centime ! Wäert a Frangen |- | style="text-align: left;" | 1854 | style="background: #ffe366;" | 640.000 | style="background: #ffe366;" | 680.000 | style="background: #ffe366;" | 500.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1855 | | style="background: #ffe366;" | 600.000 | style="background: #ffe366;" | 1.200.000 | 150.000 |- | style="text-align: left;" | 1860 | | style="background: #ffe366;" | 200.000 | style="background: #ffe366;" | 900.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1865 | | | style="background: #ffe366;" | 1.000.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1870 | style="background: #ffe366;" | 209.888 | style="background: #ffe366;" | 303.900 | style="background: #ffe366;" | 1.313.050 | 151.747 |- | style="text-align: left;" | 1901 | style="background: #ffe366;" | 800.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 2.000.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 4.000.000 | 520.000 |- | style="text-align: left;" | 1908 | style="background: #ffe366;" | 400.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 1.500.000 | | 85.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #ffe366; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Bronze |- | style="background: #50B873; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Koffernéckel |} </div> Finanziell gesinn huet sech dës Moossnam fir de Staat als en exzellent Geschäft erwisen. Elleng déi éischt Produktioun vu Mënzen am Nominalwäert vun 100.000 Frang huet d'Regierung just 53.313,54 Frang kascht, wat engem beträchtleche Mënzgewënn – dem sougenannte [[Seigniorage]] ([[Däitsch|de]].: ''Geldschöpfungsgewinn'') – vu 46,7 % entsprach huet. Trotz dësem Gewënn fir d'Staatskeess konnten d'Emissiounen den akuten Defizit u Wiesselmënzen net behiewen. Déi nei lëtzebuergesch Mënze sinn nämlech séier an d'Belsch an a Frankräich ofgefloss, well se do ouni Weideres 1:1 akzeptéiert goufen. Well den effektive belsche Frang mat 8,1 Groschen awer méi wäert war wéi de fiktive Lëtzebuerger Frang mat sengen 8 Groschen, ass duerch dësen Ënnerscheed ([[Agio]]) e reegelrechte „Drainage“ entstanen. Dat neit Geld gouf aus dem lëtzebuergeschen Ëmlaf erausgezunn, de Manktem u Klenggeld blouf bestoen. Tëscht 1893 an 1896 hu Frankräich an d'Belsch – als Membere vun der [[Laténgesch Mënzunioun|Laténgescher Mënzunioun]] (an där Lëtzebuerg ni Member war obschonns hir Mënzen a Schäiner am Land zirkuléiert sinn) – resolut Moossnamen ergraff, fir den Iwwerfloss un auslännesche Wiesselmënzen an hirem Ëmlaf lass ze ginn. Dës Entscheedung sollt och fir d'Groussherzogtum schwéier Konsequenzen hunn: ëm 1900 huet d'Belsch Lëtzebuerger Koffermënzen am Wäert vu ronn 500.000 Frang zeréckgeschéckt. Dëst war eng immens Zomm, wann ee bedenkt, datt Lëtzebuerg bis zu deem Zäitpunkt am Ganze just Mënze fir 601.747 Frang hat klape loossen. Well d'Land doropshi wuertwiertlech mat dëse klengen, ofgenotzten an oxidéierte Suen iwwerschwemmt gouf, huet d'Regierung séier reagéiert. Fir de Problem ze léisen, goufen déi al 5 an 10 Zantim-Stécker agezunn a mat neie Mënzen aus engem, dee Moment, moderne Koffernéckel-Alliage ersat. ===International Bank zu Lëtzebuerg (1856)=== Déi 1856 gegrënnte Banque internationale à Luxembourg (BIL)<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1856/03/08/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 8 mars 1856 approuvant les statuts de la Banque Internationale de Luxembourg. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.03.1856|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> krut d'Recht, eege Schäiner erauszeginn. Dëst Emissiounsrecht huet – genee wéi bei den anere [[Privatbank|Privatbanken]]<ref>{{Citation|URL=https://www.bavarikon.de/object/bav:BSB-CMS-0000000000002122|Titel=Deutsches Papiergeld 1800-1945 |Gekuckt=09.09.2026|Wierk=www.bavarikon.de|Sprooch=de}}</ref> am [[Däitsche Bond]] – verschidde Wärungen aus där Epoch ofgedeckt, dorënner de Frang, den hollännesche Gulden an de preisesche Daler. D'Bank huet hir Aktivitéit den 31. Juli 1856 opgeholl; hir éischt Ausgab am Wäert vun 10 Daler gouf den 1. September 1856 ausgestallt. Dëst sollt awer déi eenzeg vun dëser Aart bleiwen, well Preisen zanter 1857 den Ëmlaf vun auslänneschem Pabeiergeld op hiren Territoire verbueden hat. Well d'Aktivitéit vun der BIL doduerch virleefeg staark ageschränkt war, huet se – mat Ausnam vum Joer 1900 – nëmmen nach Schäiner a Frangen erausginn. Obwuel d‘Billjeeë kee gesetzlecht Bezuelmëttel waren, goufen se zanter 1859 awer vun de Staatskeesen akzeptéiert. Well d'Emissioun vun dëse Geldschäiner awer ëmmer erëm mat Schwieregkeete verbonne war, huet de Verwaltungsrot schlussendlech decidéiert, d'Ausriichtung vum Institut ze änneren. Doropshin huet d'Bank sech zu engem Kreditinstitut weiderentwéckelt<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/bil.html|Titel=BIL|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeë vun der BIL an de Joren 1856–1900 ! Emissionsdatum ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. September 1856 | 10 Thaler | |- | 30. September 1880 | 25 Francs | mat Stempel 25 Francs = 20 Mark |- | 15. September 1890 | 100 Francs | mat Stempel 100 Francs = 80 Mark |- | 1. Juli 1900 | 50 Mark | |- | 1. Juli 1900 | 20 Mark | |} === Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg === Wéi de Gesetzesprojet iwwer d'[[Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg|Banque nationale]] de 27. Februar 1872 an der Chamber presentéiert gouf, ass en op kräftege Widderstand gestouss. Besonnesch de [[Paul de Scherff]], deen de Rapporteur vun der zoustänneger Chamberkommissioun war, an de [[Charles Simons]] (de spéidere Direkter vun der BIL) hu sech kritesch gewisen. Den de Scherff huet keng reell Virdeeler fir d'Land gesinn: well den Entworf d'Bank als reng Emissiounsbank ouni d'Recht op eng direkt Kreditvergab definéiert huet, war hiren Notze fir d'Wirtschaft an d'Bierger staark begrenzt. Zousätzlech war de lëtzebuergeschen Inlandsmaart deemools vill ze kleng, fir nieft der etabléierter BIL eng zweet Emissiounsbank (de. ''Zettelbank'') ze verkraaften. Fir den normale Steierzueler huet de Projet keng materiell Virdeeler bruecht, mee éischter de Risiko vun enger Wärungsentwäertung am Fall vun enger Finanzkris. D'Kritiker hu bemängelt, datt de Staat d'Risiken iwwerhuele sollt, wärend déi meeschtens auslännesch Grënner a Spekulanten d'Gewënner an d'Emissiounsprimmen an d'Täsch stieche géifen<ref>{{Citation|URL=https://books.google.lu/books?id=OFdSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|Titel=LA NOUVELLE BANQUE|Datum=1872|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=books.google.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Och aus dem Ausland koume schwéier Bedenken: déi preisesch Regierung huet en negativen Avis ofginn an am Virfeld kloer gemaach, datt d'Billjeeë vun dëser neier Bank weeder a Preisen nach am deemolegen [[Elsass-Loutrengen]] fir Paiementer akzeptéiert géife ginn. Trotz all dëser Kritik gouf d'Bank mam Gesetz vum 17. Mee 1873 offiziell gegrënnt<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1873/05/16/n1/jo|Titel=Loi du 16 mai 1873, qui autorise la création d’une Banque Nationale à Luxembourg.|Datum=16.05.1873|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Kuerz drop, den 1. Juni 1873, huet se hir Dieren opgemaach, fir dann den 1. Juli 1873 hir éischt eege Billjeeën erauszeginn. Dës Billjee goufe vun de Staatskeese bis zu engem maximale Montant vun 150.000 Frang ugeholl. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeë vun der ''Banque nationale'' an de Joren 1873–1876 ! Emissionsdatum ! Volume ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 20 Thaler | Austausch géint Billjeeën a Mark mat der Emissioun vum 25. Mäerz 1876 |- | 1. Juli 1873 | 2.000.000 Daler | 10 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 5 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 3.500.000 Frang | 100 Francs | Austausch duerch d'Staatskeess no der Faillite de 26. September 1881 |- | 1. Juli 1873 | 1.500.000 Frang | 20 Francs | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 1.600.000 Mark | 20 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 2.000.000 Mark | 10 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 400.000 Mark | 5 Mark | idem |} Ausser der BIL ware virun allem och d'Cheffen vun der Industrie, dorënner den [[Norbert Metz]], géint déi nei Bank, well se mat den Offere vun der BIL zefridde waren. Déi nei Bank huet ouni Erfolleg versicht, hir Billjeeën an Däitschland ofzesetzen. Och eng Interventioun vun der lëtzebuergescher Regierung bei der däitscher keeserlecher Regierung zugonschte vun der Bank huet näischt gehollef. Nodeem d'BIL de 15. Juli 1873 via Circulaire matgedeelt hat, datt hire Verwaltungsrot decidéiert hätt, keng Schäiner vun der ''Banque nationale'' méi z'akzeptéieren, huet d'Regierung am Géigenzuch decidéiert, keng BIL-Schäiner méi an de Staatskeesen unzehuelen. Dëse Schrëtt huet de Sträit tëscht deen zwéin Instituter just nach weider verschäerft. De 26. September 1881 huet d'Bank schlussendlech Faillite ugemellt.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/x71mw5/pages/1|Titel=Luxemburger Wort: Eine finanzielle Katastrophe.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=27.09.1881|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=de}}</ref> Op Initiativ vun eenzelen Deputéierten – dorënner de [[Jean-Baptiste Fallize]], deen eng ganz kloer Responsabilitéit vum Staat gesinn huet – a fir d'Gemidder ze berouegen, huet d'Chamber no laangen Diskussiounen e Gesetz gestëmmt dat de komplette Remboursement vun all de Billjeeë virgesinn huet<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1881/10/08/n1/jo|Titel=Loi du 8 octobre 1881 concernant le remboursement des billets au porteur de la Banque Nationale.|Datum=08.10.1881|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wat e Lach vun 2.150.000 Frang an d'Staatskeess gerappt huet. Haaptursaache fir den Niddergang waren d'Onerfuerenheet vun der Direktioun a vum Regierungskommissär, de Fakt, datt zwou Banken an esou engem klenge Land gläichzäiteg Billjeeën erausginn hunn, an net zulescht iwwerdriwwen an exzessiv Kreditter fir eng Rei Clienten<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-02/SESSION_1881-1882-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session extraordinaire du 4-5 Octobre 1881.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=04.10.1881|Säiten=24-67|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===Goldmark (1876)=== Am nei gegrënnten [[Däitscht Räich|Zweeten Däitsche Räich]] huet d'Gesetz vum 4. Dezember 1871 d'[[Reichsgoldmünze|''Räichsgoldmënz'']] agefouert; den Honnersten Deel dovun war d'Mark, déi an 100 Pfenneg ënnerdeelt war<ref>{{Citation|URL=https://de.wikisource.org/wiki/Gesetz,_betreffend_die_Auspr%C3%A4gung_von_Reichsgoldm%C3%BCnzen|Titel=(Nr. 745.) Gesetz, betreffend die Ausprägung von Reichsgoldmünzen. Vom 4. Dezember 1871.|Gekuckt=11.10.2026|Datum=4. Dezember 1871|Editeur=de.wikisource.org|Sprooch=de}}</ref>. No engem weidere Mënzgesetz am Joer 1873 ass dës nei Reichswärung dunn den 1. Januar 1876 offiziell am ganze vereenten Däitschland a Kraaft getrueden an huet am Bundesstaat Preisen den Daler an engem feste Verhältnes 1 Daler = 3 Mark ersat. D'Dalermënzen selwer hunn hiren offizielle Cours nach bis 1907 behalen an d'1-Daler-Mënz gouf an där Zäit ganz einfach als 3-Mark-Mënz weider gebraucht. Mam lëtzebuergesche Gesetz vum 2. Dezember 1876 gouf festgehalen, datt eng Mark 1,25 Frang (oder 10 Sëlwergroschen) wäert ass, an datt déi staatlech Keese Sëlwermënzen nëmme méi bis zu engem Betrag vu 25 Frang pro Paiement akzeptéieren<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1876/12/02/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 2 décembre 1876 concernant l'admission des monnaies de l'Empire allemand dans les caisses publiques.|Datum=02.12.1876|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Doraus huet sech dës Ëmrechnung am lëtzebuergeschen Alldag erginn: * 1 Frang = 80 Pfenneg * 1 Stéckelchen<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=S05727''Stéckelchen''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 29.09.2026.</ref> = 12 ½ Su = 50 Pfenneg = ½ Mark * 1 décke Su = 8 Pfenneg * 1 Su = 4 Pfenneg * ½ Su = 2 Pfenneg Hei muss ee gutt oppassen: Et handelt sech elo ëm de Pfenneg als Ënnerdeelung vun der neier Mark (een Honnertstel), an net méi ëm den ale Pfenneg, deen d'Ënnerdeelung (een Zwielefte) vum Sëlwergrosche war. ===Situatioun am Ufank vum 20. Joerhonnert=== Als [[Kurant|Kurantmënzen]] zirkuléierten haaptsächlech däitsch Gold- a Sëlwermënzen. D'Mënze vun der Laténgescher Mënzunioun waren dogéint nëmmen an engem ganz klenge Mooss am Ëmlaf, wärend hollännesch Gulden iwwerhaapt net méi ze fanne waren. Bei de Scheedemënze huet een eng regional Mëschung fonnt: hei goufen d'Lëtzebuerger, däitsch, franséisch an och belsch Mënze parallel benotzt. Bei de Geldschäiner hu virun allem d'Emissioune vun der BIL an déi vun den däitsche Banken dominéiert, wärend franséisch a belsch Billjeeën éischter eng Raritéit waren. D'Paiementer goufen a Frangen fixéiert. Wann net explizitt d'Wuert „effectif“ derbäi stoung, gouf de Betrag mat de gesetzlechen Ëmrechnungscoursen an däitsch Mark a Pfenneg iwwerdroen a bezuelt. D'Leit haten eng Rei vu feste Wäerter am Kapp, wéi zum Beispill: * 1 Mark = 1,25 Frang * 2 Mark = 2,50 Frang * 4 Mark = 5,00 Frang * 8 Mark = 10,00 Frang * 12 Mark = 15,00 Frang Fir z.&nbsp;B. en Zuchticket vun 17,85 Frang ze bezuelen, gouf am Kapp follgend Rechnung gemaach: éischtens goufen 17,50 Frang mat 14 Mark ofgedeckt (15 Frang fir 12 Mark plus 2,50 Frang fir 2 Mark). Et hunn dunn nach 35 Zantim (oder 7 Su) gefeelt. Fir dëse Reschtbetrag ze begläichen, konnt ee flexibel verschidde Mënzen kombinéieren: e Lëtzebuerger 10-Zantim-Stéck (2 Su), e franséischt an e belscht 5-Zantim-Stéck (jee 1 Su), en däitscht 10-Penneg-Stéck (2&nbsp;½ Su) an e Lëtzebuerger 2&nbsp;½-Zantim-Stéck (½&nbsp;Su) – wat exakt de Gesamtbetrag vu 7 Su erginn huet. Stoung awer d'Wuert „effectif“ derbäi, huet d'Bezuelung misse strikt a franséischen oder belsche Frange gemaach ginn. Dat war kee Problem, soulaang een dës Mënzen oder Schäiner zur Hand hat. War dat awer net de Fall, konnt een och mat däitsche Mënze oder Schäiner bezuelen – allerdéngs huet een hei missen en Agio (en zousätzlechen Opschlag) drop bezuelen. Fir beispillsweis eng Schold vun 1.750 franséische Frang mat däitsche Mark ze begläichen, huet ee 1,5 % dobäiziele missen. Streng geholl huet dësen Opschlag d'Differenz tëscht deenen zwou Wärungen um Dagescours op der Paräisser [[Bourse (Ekonomie)|Bourse]] reflektéiert. Well dëse Cours am Alldag awer bal ëmmer ëm 1,5 % gependelt huet, gouf aus Kamoudheet einfach fest mat dësem Taux gerechent. D'Rechnung huet dunn esou ausgesinn: 1.750 Frang hunn am Basiswiesselcours 1.400 Mark entsprach, plus déi 1,5 % Opschlag (21 Mark). Deemno sinn am Ganzen 1.421 Mark iwwer d'[[Théik]] gaangen.<ref>[[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg. Säiten 58-63'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178.</ref> Ee konkreet Beispill fir d'Bezuele vun engem Agio ass de Kaf vun den Immobilie vun der [[Brasserie de Luxembourg|Dikrecher Brauerei]] duerch de [[Louis Godchaux]]. Hien huet dës vum [[Liquidateur]] vun der paräisser ''Société anonyme française de la Brasserie de Diekirch'' (mat Sëtz zu [[Paräis]] an der Rue de Hauteville, 54) iwwerholl. Laut dem Verkafsakt vum 29. Juli 1889, dee vum Ettelbrécker Notaire Salentiny opgeholl gouf, louch den Akafspräis bei 436.000 Frang (Haaptsaach an Niewekäschten) – woubäi 7.000 Frang Agio extra bezuelt goufen<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/brasseriediekirch.html|Titel=Brasserie de Diekirch|Gekuckt=29.09.2026|Datum=29.07.1889|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Fir dem Chaos an de Berechnunge mat de villen auslännesche Mënzen en Enn ze maachen, ass am Joer 1912 d'Iddi erëm opkomm, eng eege lëtzebuergesch Wärung ze schafen. D'Regierung huet virgeschloen, eegene Sëlwermënze mat engem Nominalwäert vun 1 an 2 Frang souwéi 50 Zantim ze klappen – an engem Gesamtvolume vu bis zu 10 Frang pro Awunner. Am Mee 1913 huet de [[Staatsrot (Lëtzebuerg)|Staatsrot]] d'Regierung zousätzlech opgefuerdert, Virkéierungen ze treffen, falls e Krich tëscht de groussen Nopeschlänner géif ausbriechen an doduerch dat däitscht a franséischt Goldgeld rar géif ginn. Nëmmen e Joer méi spéit huet den Ausbroch vum Éischte Weltkrich d'Pläng vun enger eegener Wärung dunn awer op Äis geluecht<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/r2pxgn9h9t/pages/9/articles/DIVL359|Titel=Frappe de monnaies nationales d’argent.|Gekuckt=02.09.2026|Datum=05.06.1913|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===Éischte Weltkrich an 1919=== Wärend an Däitschland d'Reichsbank schonn den 31. Juli 1914 mam Ëmtausch vu Billjeeën a Scheedemënzen a Gold opgehalen hat, huet sech d'Situatioun zu Lëtzebuerg nëmmen e puer Deeg duerno zougespëtzt. Den 3. August 1914 huet Däitschland Lëtzebuerg besat. Nach de selwechten Dag gouf hei am Land e Gesetz gestëmmt, dat d'Geldschäiner vun der BIL zur gesetzlecher Wärung erkläert huet. Gläichzäiteg gouf d'Bank vun der Flicht entbonnen, dës Schäiner géint Gold- oder Sëlwermënzen ëmzetauschen<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Aus Angscht hir Erspuernisser ze verléieren, huet d'Bevëlkerung hir Gold- a Selwermënzen zeréckgehalen. Well d'Leit och kee Vertrauen an d'Schäiner vun den däitsche Banken haten, sinn de Commerce an d'Industrie an eng déif Kris geroden – et huet einfach u Boergeld am Ëmlaf gefeelt. D'Emissioun vu Schäiner mat de Valeure vun 1, 2 a 5 Mark am Gesamtwäert vu 6.250.000 Frang vun der BIL ass net duergaangen, fir d'Lag ze berouegen. Dofir ass de Staat dozou iwwergaangen, zousätzlech [[Keeseschäin|Keeseschäiner]] (''Bons de caisse'') an Héicht vu 5.000.000 Frang ze drécken, déi och de Status vun engem gesetzlechen Bezuelmëttel kruten<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/11/28/n2/jo|Titel=Loi du 28 novembre 1914, ayant pour objet d' autoriser 1°l'Etat à émettre des bons de caisse, 2°la Caisse d' épargne à consentir des prêts à court terme sur gage, et 3° de majorer l'émission des billets de la Banque Internationale.|Datum=28.11.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. De 26. November 1914 erklärt de [[Mathias Mongenast]], Generaldirekter vun de Finanze an der Chamber: {{Zitat|{{Fr}} Le bon de caisse, c'est la banknote que l'État mettra en circulation et dont le montant est garanti par le crédit de l'État. Aussitôt que nos ressources seront revenues à une situation normale, nous pourrons peu à peu les retirer de la circulation; aux termes de l'art. 2 du projet de loi, ces billets ont cours forcé.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-12/session_1914-1915-o.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session ordinaire de 1914-1915.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=26.11.1914|Säiten=113|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Nieft de Geldschäiner goufen och Scheedemënzen gepräägt – dës Kéier aus Zénk an Eisen, well de Koffer duerch de Krich knapp gi war. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> {| class="wikitable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1915-1916<ref name="Kolnberger" /> |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Joer !! 5 Centime !! 10 Centime !! 25 Centime !! Wäert a Frangen |- | style="text-align: left;" | 1915 || style="background: #b4c7e7;" | 1.200.000 || style="background: #b4c7e7;" | 1.400.000 || || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1916 || || || style="background: #b4c7e7;" | 800.000 || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1918 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.200.000 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.603.000 || || 220.300 |- | style="text-align: left;" | 1919 || || || style="background: #ff3b00; color: white;" | 804.000 || 201.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #b4c7e7; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Zénk |- | style="background: #ff3b00; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Eisen |} </div> Well d'Bevëlkerung och nach déi kleng Mënze gehamstert huet, gouf d'Regierung duerch den Arrêté grand-ducal vum 3. Abrëll 1917 zu enger gezielter Géigemoossnam autoriséiert. Als Drockmëttel krut se d'Erlabnis, d'5-, 10- a 25-Zantimstécker, déi an de Joren 1915 an 1916 gepräägt gi waren, aus dem Verkéier ze zéien. Dës Mënzen hätte missen bei der Recette générale ëmgetosch ginn – an dat bis zu engem Maximum vun 10 Frang pro Persoun pro Daag. Aus Angscht, op hire Wiesselmënzen sëtzenzebleiwen, hu vill Leit hir gehamstert Reserven opginn, wouduerch séier erëm méi Mënzen an de alldeeglechen Ëmlaf komm sinn<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1917/04/03/n2/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 3 avril 1917, décrétant certaines mesures pour enrayer la thésaurisation de la monnaie de billon.|Datum=03.04.1917|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Wéi de Krich am November 1918 op en Enn gaangen ass, stoung Lëtzebuerg virun enger gewalteger Erausfuerderung: Am Land ass e risege Bierg un däitsche Suen zirkuléiert. Well d'Goldmark, déi jo net méi un d'Gold gekoppelt war, an Däitschland schonns 1918 d'Hallschent vun hirem Wäert verluer hat, huet d'Lëtzebuerger Regierung séier handele misse fir de wirtschaftlechen Zesummebroch ofzewenden. Mat engem groussherzoglechen Arrêté vum 11. Dezember 1918 gouf den Import vun däitsche Sue verbueden an hiren Ëmlaf gestoppt. Fir d'Erspuertes vun de Bierger ze retten, huet de Staat ronn 200 Millioune Mark am Verhältnes vun 1 Mark géint 1,25 Frang zréckkaaft<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Well de Staat awer keng Frang-Geldschäiner hat, an him souwiesou déi néideg Gold- oder Sëlwerreserven fir dës enorm Zomm gefeelt hätt, goufen erëm Keeseschäiner als eng temporär Noutléisung gedréckt. Parallel zu dëser monetärer Transformatioun huet Lëtzebuerg den 1. Januar 1919 och den däitschen Zollveräin offiziell verlooss. {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |+ Emissioun vu Keeseschäiner vun 1914 bis 1919 |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Legal Basis !! Volume !! Valeur !! Verfallsdatum |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs soit 100 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs soit 1 Mark 60 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Francs soit 80 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 116.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 500 Francs || 01.01.1923 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 68.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 10.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 46.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 9.227.000 Frang || style="text-align: left;" | 10 Francs || 09.05.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 12.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 2.500.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Franc || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 800.000 Frang || style="text-align: left;" | 50 Centimes || 15.07.1925 |} <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1915/08/17/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 17 août 1915, autorisant le Gouvernement à émettre une seconde émission de bons de caisse.|Datum=17.08.1915|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/xfzg60pjg4/pages/2/articles/DIVL80]|Titel=Arrêté du 22 mars 1918, concernant une troisième émission de bons de caisse.|Datum=22.03.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=https://viewer.eluxemburgensia.lu/|Sprooch=fr}}</ref> <ref name="ARR19181211>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/a/1919/01/04/n1/jo|Titel=Arrêté du 4 Janvier 1919, concernant une quatrième émission de Bons de caisse.|Datum=04.01.1919|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> Am Arrêté vum 11. Dezember 1918 Artikel 4 liese mir fir d'alleréischt an engem offiziellen Dokument vum Lëtzebuerger Staat: {{Zitat|{{Fr}} Aux fins qui précèdent et par dérogation à l'art, 1er al. 3 de la loi du 28 novembre 1914 sur rémission des bons de caisse, le Gouvernement est autorisé à faire une quatrième émission de bons de caisse en '''francs luxembourgeois''', jusqu'à concurrence d'une somme égale à celle des monnaies qui seront présentées à l'échange. Les bons de caisse des quatre émissions sont, sous tous les rapports, assimilés entre eux; leur valeur nominale s'entend en '''francs luxembourgeois''' et ce nonobstant toutes inscriptions contraires<ref name="ARR19181211 />. }} Déi wichteg Datumer a der Genesis vum Lëtzebuerger Frang sinn: 1842 wou de Rapport mam Daler festgesat gouf, 1849 vun en als Buchwärung agefouert gouf a schlussendlech 1918 wou en sech vun der Goldmark ofgenuebelt huet.  == De Lëtzebuerger Frang an der Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun == [[File:10LuxFr 1924 LuxNatMus 20220518.jpg|thumb|10 Frangschäin 1924.]] === Ausgangspunkt === [[1918]] ass den [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] zu Enn gaangen. Well dunn nach keng Kloerheet iwwer déi zukünfteg Wärungssituatioun an den zukünftege Wirtschaftspartner bestanen huet, gouf eng Iwwergangsléisung fonnt. D'Regierung huet dunn, zousätzlech zu de schonn am [[Éischte Weltkrich]] geklappte Frangmënzen, Keesebongen a Frangen an Ëmlaf bruecht. Si sollten et erlaben, d'[[Reichsmark|Mark]] aus dem Verkéier ze zéien. Et war déi zweet Manifestatioun um Wee vun der Kreatioun vun engem Lëtzebuerger Frang. Zu enger eenegermoosse gereegelter Situatioun koum et eréischt, wéi [[1922]] d'[[Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun]], verbonne mat enger Wärungsassociatioun, ugefaangen huet. Och wa si keng Ausso iwwer d'Prinzippie vum Lëtzebuerger Wärungssystem enthalen huet, da gouf ëmmerhin de Wärungsëmlaf zu Lëtzebuerg bestëmmt. Hie sollt bestoen aus: * [[Belsche Frang]]en ([[Geldschäin|Billjeeën]] a [[Mënz]]en) * Lëtzebuerger Frangen (Billjeeën a Mënzen); Den Emissiounsvolume vu Lëtzebuerger Schäiner war deemools nach op 25 Millioune Frang begrenzt. Dem Lëtzebuerger Frang war domat d'Roll vun engem sougenannten ''Zousazgeld'' oder ''Monnaie d'appoint'' zougeduecht. Fir de Lëtzebuerger Frang ass 1929 den Ufank vun enger neier Etapp. Duerch dat sougenannt ''Stabilisatiounsgesetz'' vum [[19. Dezember]] [[1929]] gouf de Wäert vum ''Lëtzebuerger Frang'' offiziell op 0,0418422 Gramm [[Gold]] festgeluecht. Et war zwar déi selwecht Definitioun wéi déi vum Belsche Frang, mä d'Existenz vun engem eegene Lëtzebuerger Frang war domat virleefeg bestätegt. === D'Situatioun no 1935 === Eng besonnesch Situatioun an de Belsch-Lëtzebuerger Wärungsrelatiounen ass [[1935]] agetratt. D'Belsch war deemools duerch d'Ëmstänn gezwongen, de Belsche Frang [[Ofwäertung|ofzewäerten]] (op Franséisch: ''ze devaluéieren''). Eng Ofwäertung vum Frang war awer zu Lëtzebuerg net erwënscht. Fir awer e praktescht Ëmtauschverhältnis tëscht den zwou Wärungen z'erhalen, gouf e Mëttelwee fonnt: * D'Belsch huet ëm 28&nbsp;% a * Lëtzebuerg huet ëm 10&nbsp;% ofgewäert. Eng separat Ofwäertungsoperatioun war duerch d'Gesetz vun [[1929]] méiglech ginn. No der Paritéit 1 zu 1, koum et dunn zu engem neien Ëmtauschverhältnis tëscht deenen zwou Wärungen, an zwar: * 1 ''Lëtzebuerger Frang = 1,25 Belsche Frang'' an * 1 ''Belsche Frang = 0,80 Lëtzebuerger Frang''. Dat huet d'Liewen zu Lëtzebuerg staark komplizéiert. Nom Zweete Weltkrich, ass dunn déi al Paritéit (1 zu 1) erëm hiergestallt ginn. Eng däreg Fro huet sech och fir d'Avoiren an d'Engagementer a Frangen, wa keng spezifesch Wärung preziséiert war, gestallt. Dat war deemools meeschtens de Fall. Eng Léisung gouf fonnt. Si huet dora bestanen, datt et sech zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]] ëm Lëtzebuerger Frangen handele géif, wann net anescht preziséiert. Vill Lëtzebuerger Banken, déi de Géigewäert vun hiren Depoten zu [[Bréissel]] placéiert haten, koumen doduerch an eng schwiereg Situatioun. === 1945: Zeréck zur Normalitéit === Am [[Zweete Weltkrich]] huet d'Wärung aus der [[Reichsmark]] bestanen. D'Frange ware vum däitschen Okkupant aus dem Verkéier gezu ginn, an d'Lëtzebuerger Billjeeë sinn dunn an engem [[Héichuewen|Héichuewe]] verbrannt ginn. Dës Situatioun gouf no der Liberatioun réckgängeg gemaach, d'Wirtschaftsunioun mat der Belsch erëm hiergestallt an d'Paritéit 1 zu 1 tëscht den zwou Wärungen nei agefouert an d'Belsch a Lëtzebuerger Billjeeën a Mënzen erëm an de Verkéier bruecht. Well et eng gewëssen Onzefriddenheet iwwer déi staark Begrenzung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht gouf, koum et a successive Schrëtt zu enger Opwäertung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht. === Schäiner déi ni an Ëmlaf koumen === Wéi d'Belsch 1982 ouni Ofsprooch mat Lëtzebuerg de belsch-lëtzebuergesche Frang ofgewäert huet, huet d'[[Regierung (Lëtzebuerg)|lëtzebuergesch Regierung]] am gréisste Geheimnis eege Schäiner drécke gelooss. Si sollten als Noutplang déngen, falls d'Belsch de Frang nach eng Kéier géif devaluéieren an d'Wärungsunioun a Gefor bréngen. Lëtzebuerg hätt sech dann aus der Unioun zeréckgezunn an en eegestännege lëtzebuergesche Frang agefouert.<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1677037.stm Artikel op der BBC vum 26. November 2001]</ref> 1993 war dëse Zenario bal Realitéit ginn. Mam Europäesche Wiesselcoursmechanismus (ERM) sollten d'europäesch Wärungen am Virfeld vun der geplangter Wärungsunioun no dem [[Traité vu Maastricht]] vun 1992 stabil unenee gekoppelt ginn. Mee duerch massiv Spekulatiounen op den internationale Finanzmäert ass de System am September 1992 a schwéier Turbulenze geroden. Dat [[Pond Sterling|brittescht Pond]] huet den ERM misse verloossen, aner méi kleng Wärunge goufen devaluéiert. D'Kris huet sech 1993 verschäerft, an och de [[Franséische Frang|franséische Frang]] ass ënner staarken Drock geroden. Am August 1993 gouf de [[Jean-Claude Juncker]] informéiert, datt [[Däitschland]] an [[Holland]] géifen iwwerleeën, den ERM ze verloossen. Dat hätt praktesch d'Enn vum System bedeit. Lëtzebuerg huet doropshin domat gedreet, d'Wärungsunioun mat der Belsch opzeléisen a sech Däitschland an Holland unzeschléissen. An deem Fall wieren déi geheim gedréckte lëtzebuergesch Schäiner an Ëmlaf komm. Schlussendlech konnt den ERM awer gerett ginn, nodeems d'Memberstaaten de Spillraum tëscht de Wärunge vun 2,5 op 15 Prozent erweidert haten. Déi geheim Schäiner sinn dofir ni benotzt ginn a bloufen an hire Këschte verstoppt. Kuerz virun der Aféierung vum Euro goufen d'Schäiner am September 2001 schliisslech vun der [[Lëtzebuerger Arméi]] zerstéiert. D'Ëffentlechkeet hat bis dohinner näischt dovu gewosst. Eréischt 2001 huet de Jean-Claude Juncker d'Geschicht géintiwwer der AFP<ref name="BBC" /> ëffentlech gemaach. 2019 ass d'Affär op engem Forum vun der [[Europäesch Zentralbank|Europäescher Zentralbank]] nach eng Kéier op d'Tapéit komm. Interessant ass dobäi, datt d'Zuelen net ëmmer déi selwecht waren: An engem RTL-Reportage<ref>[https://infos.rtl.lu/news/luxembourg/comment-le-luxembourg-a-secretement-fabrique-50-milliards-de-francs-dans-les-annees-90-1365860 Reportage vum 21 Juni 2019 mat engem Link op e Téléreportage vun 2001]</ref> vum 2001 war vun 3 Milliarde Frang rieds, wärend de Jean-Claude Juncker 2019 vu 50 Milliarde geschwat huet<ref>[https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_19_3320 Ried vum Jean-Claude Juncker 19. Juni 2019 zu Sintra]</ref>. === Vum Frang zum Euro === Den 1. Januar 1999 gouf de Wiesselcours 1 EUR = 40,3399 LUF festgeluecht, an den [[Euro]] gouf als Buchwärung agefouert. Am Mäerz 1999 huet d'Regierung un all Stéit en Euro-Rechner am Scheckkarteformat verdeele gelooss fir d'Leit drun ze winnen ëmzedenken.<ref>[https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/19c87c/pages/11/articles/DTL849 Reklamm am Lëtzebuerger Land vum 19. Mäerz 1999]</ref> {| |[[File:Euro-RechnerV.jpg|thumb|Euro-Rechner vir]] |[[File:Euro-RechnerH.jpg|thumb|Euro-Rechner hannen]] |}Den 1. Januar 2002 hunn d'Billjeeën a Mënzen an Euro Cours legal kritt; an den 28. Februar 2002 war dee leschten Dag, wou een nach mat Schäiner a Mënzen a Frang bezuele konnt. {{Méi Info 2|Euro|Europäesch Zentralbank}} Am Summer 2025 huet d'Lëtzebuerger Zentralbank matgedeelt, datt Enn 2024 nach eng 863.000 Lëtzebuerger-Frang-Schäiner am Wäert vu knapps 5 Milliounen Euro an Zirkulatioun wieren. Déi meescht dervun, 786.473, waren 100-Frang-Schäiner<ref>"Meng Al Frangen. ''d'Lëtzeuerger Land'' 08.08.2025, S.6.</ref>, déi warscheinlech als Souvenir versuergt géife ginn.<ref>[http://www.rtl.lu/letzebuerg/archiv/1286484.html "Lëtzebuerger Schäiner am Wäert vu 5 Milliounen Euro am Ëmlaf."] rtl.lu, 31.12.2018.</ref> Et sinn nach ëmmer eppes méi wéi 10.000 5.000-Frang-Schäiner am Wäert vun 1,3 Milliounen Euro am Ëmlaf. Déi kënne bis op Weideres nach ëmmer an der Lëtzebuerger Zentralbank an Euro ëmgetosch ginn. D'Mënzen a Frange kënnen allerdéngs zanter dem 31. Dezember 2004 net méi gewiesselt ginn.<ref>[https://www.rtl.lu/news/national/a/2035634.html "Et zirkuléieren ëmmer nach Honnertdausende Lëtzebuerger-Frang-Schäiner."] rtl.lu, 28.02.2023.</ref> == Billjeeën a Mënzen == {{Kapitel Info feelt}} === Billjeeën === ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1915 |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 01.jpg|250px]] |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 02.jpg|250px]] |24.02.1915 - 01.01.1930 |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |20 Frang |1929 |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - reverse.png|250px]] |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - obverse.png|250px]] | 18.07.1930 - 29.01.1941 |} ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1944 |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Vir.jpg|250px]] |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Hannen.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1956 |- |10 Frang |1944 |[[File:Frang101945V.jpg|250px]] |[[File:Frang101945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 01.08.1953 |- |20 Frang |1944 |[[File:Frang201945V.jpg|250px]] |[[File:Frang201945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1955 |- |50 Frang |1944 | | |14.10.1944 - 30.04.1964 |- |100 Frang |1944 |[[File:Frang1001944V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001944H.jpg|250px]] | 14.10.1944 - 31.12.1956 |} =====2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1953}} |1953<br>1956<br>1959<br>1962<br>1964<br>1966 |[[File:Frang101954V.jpg|250px]] |[[File:Frang101954H.jpg|250px]] |23.02.1953 - 31.12.1973 |- |20 Frang{{Anker|20F1955}} |1955<br>1956<br>1960 |[[File:Frang201955V.jpg|250px]] |[[File:Frang201955H.jpg|250px]] |07.06.1955 - 31.12.1973 |- |50 Frang{{Anker|50F1961}} |1961 |[[File:Frang501961V.jpg|250px]] |[[File:Frang501961H.jpg|250px]] |06.02.1961 - 31.12.1976 |- |100 Frang{{Anker|100F1956}} |1956 |[[File:Frang1001956V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001956H.jpg|250px]] |13.06.1956 - 31.12.1967 |- |100 Frang{{Anker|100F1963}} |1963 |[[File:Frang1001963V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001963H.jpg|250px]] |18.09.1963 - 31.12.1976 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1967}} |1967<br>1970 |[[File:Frang101967V.jpg|250px]] |[[File:Frang101967H.jpg|250px]] |20.03.1967 - 31.12.1975 |- |20 Frang{{Anker|20F1966}} |1966<br>1972<br>1974 |[[File:Frang201966V.jpg|250px]] |[[File:Frang201966H.jpg|250px]] |07.03.1966 - 30.06.1982 |- |50 Frang |1972 |[[File:Frang501972V.jpg|250px]] |[[File:Frang501972H.jpg|250px]] |25.08.1972 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1970<br>1975{{Anker|100F1970}} |[[File:Frang1001970V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001970H.jpg|250px]] |15.07.1970 - 30.04.1983 |} ===== 2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1980 |[[File:Frang1001980V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001980H.jpg|250px]] |14.08.1980 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1986<br>1993 |[[File:Frang100V.jpg|250px]] |[[File:Frang100H.jpg|250px]] |01.07.1986 - 28.02.2002 |- |1000 Frang |1985 |[[File:Frang1000V.jpg|250px]] |[[File:Frang1000H.jpg|250px]] |01.07.1985 - 28.02.2002 |- |5000 Frang |1993<br>1996 |[[File:Frang5000V.jpg|250px]] |[[File:Frang5000H.jpg|250px]] | 1993 - 28.02.2002 |} ===== Billjeeë vun der BIL ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1968 |[[File:Frang100Bil1968V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1968H.jpg|250px]] |01.05.1968 - 28.02.2002 |- |100 Frang |1981 |[[File:Frang100Bil1981V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1981H.jpg|250px]] |08.03.1981 – 28.02.2002 |} ===Mënzen === ==== Groussherzog Wëllem III 1849-1890==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder een Su |1854 |[[File:C51854V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51854H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 01.03.1854 - 30.09.1901 |- |10 Centime oder een décke Su |1860 |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Rv.JPG|zentriert|rahmenlos]] |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Av.JPG|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 1860 - 30.09.1901 |} ==== Groussherzog Adolphe 1890-1906==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1901 |[[File:C101901V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101901H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,97 cm |1,2 mm |29.12.1900 - 01.05.1931 |} ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1918 |[[File:C101918V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101918H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2 cm |1,42 mm |15.06.1917 - |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder 1 Su |1924 |[[File:C51924V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51924H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,78 cm |1,3 mm |11.07.1924 - 01.05.1931 |- |10 Centime oder een décke Su |1930 |[[File:C101930V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101930H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,19 cm |1,3 mm |18.07.1930 - 01.04.1953 |- |25 Centime oder 5 Su |1946 |[[File:C251946V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251946H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,8 cm |1,2 mm |20.03.1946 - 01.12.1954 |- |[[Feierstëppeler|1 Frang<br>Typ 1952]] |1952<br>1953<br>1955<br>1957<br>1960<br>1962<br>1964 |[[File:F11962V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11962H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |13.11.1952 - 01.09.1991 |- |5 Frang |1949 |[[File:F51949V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51949H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,55 cm |1,18 mm |21.12.1949 - 01.02.1963 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |25 Centime oder 5 Su<br>Typ 1954 |1954<br>1957<br>1960<br>1963<br>1965<br>1967<br>1968<br>1970<br>1972 |[[File:C251970V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251970H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,6 cm |1,1 mm |23.07.1954 - 28.02.2002 |- |1 Frang<br>Typ 1965 |1965<br>1966<br>1968<br>1970<br>1972<br>1973<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980<br>1981<br>1982<br>1983<br>1984 |[[File:F11972V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11972H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |25.06.1965 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987 |[[File:F11986V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11986H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |15.06.1986 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1988 |1988<br>bis<br>1995 |[[File:F11990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |'''1,8 cm''' |1,65 mm |15.12.1988 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1971 |1971<br>1976<br>1979<br>1981 |[[File:F51981V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51981H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |13.04.1971 - 01.05.1987 |- |5 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987<br>1988 |[[File:F51987V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |15.06.1986 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F51990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |1989 - 28.02.2002 |- |10 Frang |1971<br>1972<br>1974<br>1975<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980 |[[File:F101974V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F101974H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,7 cm |2,02 mm |12.06.1971 – 15.12.1986 |- |20 Frang<br>Typ 1980 |1980<br>1981<br>1982<br>1983 |[[File:F201980V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201980H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |26.11.1979 - 28.02.2002 |- |20 Frang<br>Typ 1990 |1990<br>bis<br>1995 |[[File:F201990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |1990 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1987 |1987<br>1988<br>1989 |[[File:F501988V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501988H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |15.09.1987 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F501990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |1989 - 28.02.2002 |} == Literatur == * Georges de Leener: ''Le franc luxembourgeois'', Bulletin de la Banque Nationale de Belgique du 25 avril 1937 * [[Albert Calmes]]: ''Aperçu de l'histoire économique 1839-1939'', Le Luxembourg, Livre du Centenaire, Luxembourg, 1939 * Luc Hommel: ''Une expérience d'union économque'', Louvain,1933 * Daniel Rousseau: ''L'unité monétaire luxembourgeoise'', Luxembourg, 1928 * Jean Masclet: Contribution à l'étude du franc luxembourgeois - Stabilisation d'une monnaie à circulation restreinte, Luxembourg, 1937 * [[Ernest Mühlen]]: ''Monnaie et circuits financiers au Grand-Duché de Luxembourg'', Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1968 * Jutta Jaans-Hoche: ''Banque Nationale du Grand-Duché de Luxembourg 1873-1881 – Eine Episode der Luxemburgischen Währungsgeschichte'', Imprimerie Saint-Paul, Luxembourg, 1981 * [[Christian Calmes]]: ''Au Fil de l'Histoire –Une Banque raconte son histoire - Histoire de la Banque Internationale 1856-1981'', Imprimerie Saint-Paul, 1981 * Véronique Lecomte-Collin et Bruno Collin: ''Histoire de la monnaie'', Éditions Trésor du Patrimoine, 2004 * Roger Croisé, René Link: ''La législation monétaire au Grand-Duché de Luxembourg de 1815 à nos jours'',Edition: Lux-Numis, Luxembourg,1988,639 p. * [[Paul Margue]], [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'', Publié sous l'égide de l'Institut Monétaire luxembourgeois, Esch/Alzette, 1990, 192 Säiten * René Link: ''Les signes monétaires luxembourgeois'', Publié par l'Institut monétaire luxembourgeois, 1991 == Kuckt och == * [[Mënzen a Wärungen um Territoire vum haitege Lëtzebuerg]] * [[Wärung]] * [[Belsche Frang]] * [[Euro]] * [[Lëtzebuergesch Euromënzen]] == Um Spaweck == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20080916165847/http://www.land.lu/html/dossiers/dossier_luxemburgensia/suen_281201.html Artikel vum Romain Hilgert op land.lu] *[[Raoul Roos]], [https://www.rtl.lu/news/europa/a/1845572.html 20 Joer Euro - 20 Joer kee Lëtzebuerger Frang méi] op rtl.lu den 11. Januar 2022 {{Navigatioun Fréier Europäesch Wärungen}} {{Referenzen}} {{DEFAULTSORT:Letzebuerger Frang}} [[Kategorie:Fréier Wärungen]] [[Kategorie:Ekonomie vu Lëtzebuerg]] [[Kategorie:Wärungen, déi mam Euro ersat goufen]] dy48fitcpg5c7yn1s6wno5qi5z37ypk 2711617 2711616 2026-10-11T08:37:09Z GilPe 14980 2711617 wikitext text/x-wiki {{EnCours|GilPe}}{{Infobox Wärung}} De '''Lëtzebuerger Frang''' (ofgekierzt: '''LUF''') war tëscht 1854 an 1999 (ausser tëscht 1941 an 1944) déi offiziell [[Wärung]] zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]]. En ass bis 2002 an Zirkulatioun bliwwen, éier en du mam [[Euro]] ersat gouf. An der Period vun 1999 bis 2002 war de Lëtzebuerg Frang eng Subdivisioun vum Euro (1 Euro = 40,3399 Frang), obwuel den Euro dunn nach net zirkuléiert ass. == Ursprong <ref>Quell, wou net anescht uginn: [[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178 {{de}}, [[Paul Margue]] & [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'' Editions Binsfeld, Luxembourg 1990, ISBN= 2-87954-011-9 {{fr}} an [[Raymond Weiller]]: ''125 ans de papier-monnaie luxembourgeois'' Banque Internationale à Luxembourg, Luxembourg 1981</ref>== De Lëtzebuerger Frang ass net iwwer Nuecht entstanen, mä huet sech iwwer Joerzéngten entwéckelt. Vu sengen Urspréng als reng [[Buchgeld|Buchwärung]] mat engem feste [[Wiesselcours]] zum [[preiseschen Daler]], iwwer d'Klappe vu klenge Wiesselmënzen, bis hin zu senger spéiderer Bindung un déi [[däitsch Goldmark]]. Eréischt nom Enn vum [[Éischte Weltkrich]] huet de Lëtzebuerger Frang seng ganz eege Gestalt ugeholl, éier en eng enk Allianz mam [[belsche Frang]] agaangen ass, fir schlussendlech vum Euro ofgeléist ze ginn. === Festsetze vun de Wiesselcoursen an d'Auswierkunge vum Gresham-Gesetz zu Lëtzebuerg (1841–1842) === ==== Ausgangslag an de Rapport mam Gulden ==== Duerch den Arrêté vum Kinnek-Groussherzog vum 20. August 1841<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1841/08/20/n1/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 20 Août 1841 concernant la fixation de la valeur du franc en monnaie des Pays-Bas.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.08.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> gouf den offizielle Wiesselcours am deemolege Lëtzebuerg op 0,4725 [[hollännesche Gulden|hollännesche Gulde]] fir ee Frang – sief et de [[Franséische Frang|franséischen]] oder de belsche Frang – festgeluecht. Well Lëtzebuerg, mat Ausnam vun der [[Festung Lëtzebuerg|Festungsstad]], vun 1830 bis 1839, eng Zäitspan déi am Film „[[De falschen Hond|De falschen Hond“]] beschriwwe gëtt, ënner belscher Administratioun stoung, an d'Belsch dëse Cours scho mam Gesetz vum 5. Juni 1832 agefouert hat<ref>{{Citation|URL=https://unionisme.be/pasinomie/1832/L18320605.pdf|Titel=Loi du 5 juin 1832 (loi monétaire)|Gekuckt=11.10.2026|Datum=05.06.1832|Editeur=unionisme.be|Sprooch=fr}}</ref>, war dësen Tarif [[De jure / de facto|de facto]] scho laang am Land etabléiert. Theoretesch sollt dëse Cours op dem reale [[Sëlwer|Sëlwergehalt]] vun de Mënze berouen. Den hollännesche Sëlwergulden huet aus 9,613 Gramm puerem Sëlwer bestanen, iwwerdeems de franséische Germinal-Frang 4,5 Gramm rengt Sëlwer enthalen huet. Doraus ergëtt sech en tatsächleche mathematesche Sëlwer-Rapport vu: 4,5 / 9,613 = 0,46812 Gulden. Well den offizielle Kurs am Dekreet mat 0,4725 awer méi héich ugesat war, gouf de Frang am Verglach zum Gulde gesetzlech iwwerbewäert. ====Bäitrëtt an den Zollveräin an de preiseschen Daler<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/conv/1842/09/21/n1/jo|Titel=Vertrag vom 8 Februar 1842 über den Anschluß des Großherzogtums Luxemburg an den Deutschen Zoll- und Handels-Verein.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.02.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=de}}</ref>==== Mam Bäitrëtt vu Lëtzebuerg an den [[Däitschen Zollveräin]] am Abrëll 1842 huet och en offiziellen Ëmrechnungscours fir de preiseschen Daler misse festgeluecht ginn. Duerch déi preisesch Garnisoun an der [[Bundesfestung]] waren dës Daler an der Festungsstad souwisou scho fest am alldeeglechen Ëmlaf verankert. Fir dëst ze reegelen, huet de Kinnek-Groussherzog den Arrêté vum 16. Mäerz 1842 erlooss<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1842/03/16/n2/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 16 Mars 1842 portant fixation de la valeur du franc en monnaie de Prusse.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=16.03.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> mat deem festgehale gouf, datt de franséischen an de belsche Frang bei den ëffentleche Keese fir d'Zollbezuelungen exakt de Wäert vun aacht [[preisesche Sëlwergroschen]] haten. Doraus huet sech en offizielle Cours vun 1 Daler = 3,75 Frang erginn. Och hei huet d'Mathematik net mat der Realitéit iwwereneegestëmmt: En Daler hat 16,7 Gramm rengt Sëlwer an de Frang 4,5 Gramm. De reelle Rapport louch deemno bei: 4,5 / 16,7 = 0,26946 Daler. Well de preiseschen Daler an 30 Sëlwergroschen an de Sëlwergrosche selwer an 12 Pfenneg gedeelt war, hätt de reelle Cours misse bei 8 Groschen an 1 Pfenneg leien. Mat engem offizielle Kurs vun exakt 8 Grosche gouf de Frang par Rapport zum Daler awer ënnerbewäert. ==== Gesetz vum Gresham<ref>{{Citation|URL=https://www.bcl.lu/fr/media_actualites/communiques/2007/01/expo1/catalogue__Monnaies_grecques_____Monnaies_celtes_.pdf|Titel=Bonne monnaie, mauvaise monnaie|Gekuckt=29.09.2026|Säiten=65-70|Auteur=René Link|Wierk=www.bcl.lu|Sprooch=fr}}</ref> ==== Dës Diskrepanzen tëscht dem offiziellen, gesetzleche Cours an dem reelle Sëlwerwäert hunn eng klassesch Form vum [[Gesetz vum Gresham|Gresham sengem Gesetz]] ausgeléist („Schlecht Geld verdrängt dat gutt Geld“). Dat huet zu enger Kettereaktioun gefouert: * Frang vs. Gulden: den iwwerbewäerten, „schlechten“ Frang huet den ënnerbewäerten, „gudden“ Gulden aus dem alldeeglechen Ëmlaf verdrängt. * Daler vs. Frang: den iwwerbewäerten, „schlechten“ Daler huet gläichzäiteg den ënnerbewäerten, „gudden“ Frang verdrängt. D'Resultat war paradox: den Daler gouf zur dominanter Wärung bei allen Transaktiounen. De Frang dogéint gouf wéinst senger gesetzlecher Ënnerbewäertung ëmmer méi rar an am private Besëtz vun de Leit als stabille Wäertspäicher gehamstert. Ob dëse Wiesselcours gewielt gouf, fir déi wirtschaftlech Verbindung tëscht Lëtzebuerg a [[Preisen|Preise]] mat dem gemeinsamen Daler dauerhaft ze stäerken, oder reng fir de Bierger een nach méi lästegt Ëmrechnen ze erspueren, bleift ongewëss. E Sëlwergroschen war schliisslech genau 12,5 [[Centime|Zantim]] – also zwee an en Hallwe Su wäert. Am preisesche Rheinland war de franséische Frang zanter 1821 mat 7 Groschen an 11 Pfenneg nach manner wäert. Do kann een dovun ausgoen, datt dëse Cours bewosst esou niddreg ugesat war, fir de franséische Mënzen – déi vun 1795 bis 1815 offiziell am Ëmlaf waren – lasszeginn.<ref>{{Citation|URL=https://staatsbibliothek.ewigerbund.org/viewer/image/gs_preussen_1821/200/#topDocAnchor|Titel=Gesetz-Sammlung für die Königlichen Preußischen Staaten|Gekuckt=29.09.2026|Datum=1821|Wierk=staatsbibliothek.ewigerbund.org|Sprooch=de}}</ref> Am Mee 1843 gouf beschloss, de preiseschen Daler an alle Staatskeese fir d'An- an d'Ausbezuelen zouzeloossen.<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/pnm50j2zw9/pages/1/articles/DIVL24|Titel=Avis relatif à l‘argent de Prusse|Gekuckt=29.09.2026|Datum=05.05.1843|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Vun 1844 u gouf dës Reegelung op déi aner Wärungen am Zollveräin ausgedeent, déi de selwechte Sëlwergehalt wéi den Daler haten.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/1vn15hzm1d/pages/1/articles/DIVL30?search=20%2520janvier%25201844|Titel=Avis concernant la valeur du thaler|Gekuckt=29.09.2026|Datum=20.01.1844|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Nom Artikel 11 vum Zolltraité vun 1842 hätt Lëtzebuerg eigentlech de preiseschen Daler oder de [[süddäitsche Gulden]] als offiziellt Bezuelungsmëttel aféiere missen, wat awer net gemaach gouf. Bei der Verlängerung vum Traité am Joer 1847 gouf déi Obligatioun du gestrach. Mir haten also: * 1 Frang = 8 Sëlwergroschen (de Sëlwergrosche war trotz sengem Numm eng [[Billonmënz]] mat engem klenge Sëlwerundeel vu just 22&nbsp;%) * 1 Pies<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=P01353''Pies''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 19.09.2026.</ref> = ee sëlwert franséischt 10-Su-Stéck = 4 Sëlwergroschen * 1 décke Su = 10 Zantim = 10 Pfenneg * 1 Su = 5 Zantim = 5 Pfenneg ===Aféierung als Buchwärung (1849)=== Duerch d'Gesetz vum 20. Dezember 1848 gouf de Frang (ënnerdeelt an Zantim) mat Wierkung op den 1. Januar 1849 déi offiziell Rechnungseenheet vu Lëtzebuerg.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/20/n1/jo|Titel=Loi du 20 décembre 1848 décrétant un autre système monétaire à partir du 1er janvier 1849.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> En huet den hollännesche Gulden am Verhältnis vun 1 op 2,1164 ersat. Vun do un huet de Staat all seng Finanzen a Frange geféiert, iwwerdeems d'Zollbestëmmungen onberéiert bloufen. Allerdéngs war de Frang am Ufank just eng reng Buchwärung ouni eegen national Mënzen oder Billjeeën; am Alldag huet d'Bevëlkerung weiderhi mat auslänneschem Geld bezuelt. Am [[Chamberblietchen]] vun 1848 gëtt an dësem Kontext vun der Aféierung vun engem neie „système monétaire“ geschwat. Fir dës Ëmstellung an der Praxis ze realiséieren, huet eng Onmass vu Gesetzer a Reglementer systematesch missten ugepasst ginn, well d'Montanten – wéi zum Beispill d'Tariffer vun den Amenden<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/26/n5/jo|Titel=Loi du 26 décembre 1848, N° 22, réduisant en francs les droits de timbre, d’enregistrement, de greffe, d’hypothèques, ainsi que les amendes y relatives, fixés en florins.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=26.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wou fir ëmzerechnen just mat engem Facteur 2 multiplizéiert gouf – a Gulden ausgedréckt waren.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-11/SESSION_1848-O.pdf|Titel=Procès-verbaux des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session de 1848.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1851|Wierk=chl.lu|Sprooch=fr}}</ref> Interessanterweis huet dëst Gesetz déi bestoend Mënzgesetzer vun 1816 an 1832 onberéiert gelooss. An der Theorie waren den hollännesche Gulden an de belsche Frang also weiderhin déi offiziell Wärungen, obwuel se am Alldag an an der Realitéit vum Ëmlaf bal guer net méi existéiert hunn. An der Praxis huet sech doraus e reegelrechte Dualismus entwéckelt: wann an engem Kontrakt de Begrëff „Frang“ ouni Weideres benotzt gouf, da war domat de fiktive Frang am Wäert vun 8 Groschen gemengt. Sollt d'Bezuelung awer an belsche oder franséischen Frangen geschéien, huet misste explizitt vum „Frang effektiv“ oder engem änleche Begrëff geschwat ginn. Dës juristesch an alldeeglech Realitéit huet den [[Affekot]] an [[Deputéierten|Deputéierte]] [[Léon Wurth]] wärend enger Sëtzung an der [[Chamber]] den 30. November 1870 treffend op de Punkt bruecht: {{Zitat|{{Fr}} D'après la jurisprudence qui s'est établie dans notre pays, et à l'appui de laquelle on peut invoquer différentes décisions judiciaires, il existe chez nous un franc fictif qui a la valeur de 8 silbergros, et qui diffère ainsi en valeur du franc effectif. <ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-12/SESSION_1870-1871-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session législative de 1870-1871.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1871|Säiten=221|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Datt dëse System vum fiktive Frang d'Land nach iwwer Jore markéiert huet, beweist och en Avis vun der [[Banque internationale à Luxembourg]] vum 21. Februar 1876. Och e puer Joerzéngten no der offizieller Ëmstellung huet d'Bank bemierkt: {{Zitat|{{Fr}} Jusqu‘ici le franc luxembourgeois n‘a été qu‘une monnaie fictive ayant la valeur de 8 silbergros. <ref>{{Citation|URL=https://wdocs-pub.chd.lu/docs/archive/33/23/80043235_pdf|Titel=Avis des autorités financières entendues.|Gekuckt=09.10.2026|Datum=21.02.1876|Säiten=115|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} ===Éischt Wiesselmënzen (1854)=== Ënnert dem Finanzminister [[Norbert Metz]] huet d'[[Chamber]] mam Gesetz vum 9. Januar 1852 d'Fabrikatioun vun eisen alleréischte lëtzebuergesche Mënze beschloss<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/01/09/n6/jo|Titel=Loi du 9 janvier 1852, ordonnant la fabrication de monnaies de cuivre pour le Grand-Duché.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=09.01.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dat neit Gesetz sollt deemools d'auslännesch [[Koffer|Koffermënzen]] als gesetzlecht Bezuelmëttel ofschafen. Well awer net genuch Wiesselgeld am Ëmlaf war, huet d'Regierung dës Bestëmmung mam Gesetz vum 17. Dezember 1853 kuerzfristeg missen zréckzéien<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1853/12/17/n3/jo|Titel=Loi du 17 décembre 1853 concernant la démonétisation des monnaies de cuivre étrangères.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=17.12.1853|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Am Mäerz 1854 war et dunn awer sou wäit: déi éischt Lëtzebuerger Mënze koumen an d'Zirkulatioun. Et waren dëst Stécker vun 2,5, 5 an 10 Zantim aus [[Koffer]] (eigentlech [[Bronze]]: 95 % Koffer mat 4 % [[Zënn]] an 1 % [[Zénk]]), déi op dem [[Avers (Numismatik)|Avers]] de lëtzebuergesche [[Wopen|Wope]] gewisen hunn. Heibäi huet et sech allerdéngs reng ëm [[Scheedemënzen]] gehandelt – also ëm Mënzen aus engem bëllegem Metall oder Metalllegéierung ([[Zénk]], [[Eisen]], Bronze, [[Koffernéckel]]) mat engem klenge [[Nennwäert]]. Op eegen Nationalmënzen ([[Kurantmënzen]]) aus wäertvollem Sëlwer oder [[Gold]] gouf bewosst verzicht, well dat fir de klenge Staat deemools vill ze deier gi wier. Fir d'Praxis gouf zousätzlech festgeluecht, datt de maximale Betrag, deen ee mat dëse Mënze bezuelen duerft, op fënnef Frang limitéiert war<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/11/30/n7/jo|Titel=Loi du 30 novembre 1852, N° 842, fixant le maximum de monnaie de cuivre à recevoir comme appoint. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=30.11.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> <!-- Éischt Tabell: Prägungen --> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1854–1908<ref name="Kolnberger">{{Citation|URL=https://orbilu.uni.lu/bitstream/10993/59997/1/BelVSWG_2023_3_336_369_Kolnberger.pdf|Titel=Geldpolitik ohne eigene Währung?|Auteur=Thomas Kolnberger|Gekuckt=09.09.2026|Datum=2023|Wierk=orbilu.uni.lu|Sprooch=fr}}</ref> ! style="text-align: left;" | Joer ! 2,5 Centime ! 5 Centime ! 10 Centime ! Wäert a Frangen |- | style="text-align: left;" | 1854 | style="background: #ffe366;" | 640.000 | style="background: #ffe366;" | 680.000 | style="background: #ffe366;" | 500.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1855 | | style="background: #ffe366;" | 600.000 | style="background: #ffe366;" | 1.200.000 | 150.000 |- | style="text-align: left;" | 1860 | | style="background: #ffe366;" | 200.000 | style="background: #ffe366;" | 900.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1865 | | | style="background: #ffe366;" | 1.000.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1870 | style="background: #ffe366;" | 209.888 | style="background: #ffe366;" | 303.900 | style="background: #ffe366;" | 1.313.050 | 151.747 |- | style="text-align: left;" | 1901 | style="background: #ffe366;" | 800.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 2.000.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 4.000.000 | 520.000 |- | style="text-align: left;" | 1908 | style="background: #ffe366;" | 400.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 1.500.000 | | 85.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #ffe366; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Bronze |- | style="background: #50B873; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Koffernéckel |} </div> Finanziell gesinn huet sech dës Moossnam fir de Staat als en exzellent Geschäft erwisen. Elleng déi éischt Produktioun vu Mënzen am Nominalwäert vun 100.000 Frang huet d'Regierung just 53.313,54 Frang kascht, wat engem beträchtleche Mënzgewënn – dem sougenannte [[Seigniorage]] ([[Däitsch|de]].: ''Geldschöpfungsgewinn'') – vu 46,7 % entsprach huet. Trotz dësem Gewënn fir d'Staatskeess konnten d'Emissiounen den akuten Defizit u Wiesselmënzen net behiewen. Déi nei lëtzebuergesch Mënze sinn nämlech séier an d'Belsch an a Frankräich ofgefloss, well se do ouni Weideres 1:1 akzeptéiert goufen. Well den effektive belsche Frang mat 8,1 Groschen awer méi wäert war wéi de fiktive Lëtzebuerger Frang mat sengen 8 Groschen, ass duerch dësen Ënnerscheed ([[Agio]]) e reegelrechte „Drainage“ entstanen. Dat neit Geld gouf aus dem lëtzebuergeschen Ëmlaf erausgezunn, de Manktem u Klenggeld blouf bestoen. Tëscht 1893 an 1896 hu Frankräich an d'Belsch – als Membere vun der [[Laténgesch Mënzunioun|Laténgescher Mënzunioun]] (an där Lëtzebuerg ni Member war obschonns hir Mënzen a Schäiner am Land zirkuléiert sinn) – resolut Moossnamen ergraff, fir den Iwwerfloss un auslännesche Wiesselmënzen an hirem Ëmlaf lass ze ginn. Dës Entscheedung sollt och fir d'Groussherzogtum schwéier Konsequenzen hunn: ëm 1900 huet d'Belsch Lëtzebuerger Koffermënzen am Wäert vu ronn 500.000 Frang zeréckgeschéckt. Dëst war eng immens Zomm, wann ee bedenkt, datt Lëtzebuerg bis zu deem Zäitpunkt am Ganze just Mënze fir 601.747 Frang hat klape loossen. Well d'Land doropshi wuertwiertlech mat dëse klengen, ofgenotzten an oxidéierte Suen iwwerschwemmt gouf, huet d'Regierung séier reagéiert. Fir de Problem ze léisen, goufen déi al 5 an 10 Zantim-Stécker agezunn a mat neie Mënzen aus engem, dee Moment, moderne Koffernéckel-Alliage ersat. ===International Bank zu Lëtzebuerg (1856)=== Déi 1856 gegrënnte Banque internationale à Luxembourg (BIL)<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1856/03/08/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 8 mars 1856 approuvant les statuts de la Banque Internationale de Luxembourg. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.03.1856|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> krut d'Recht, eege Schäiner erauszeginn. Dëst Emissiounsrecht huet – genee wéi bei den anere [[Privatbank|Privatbanken]]<ref>{{Citation|URL=https://www.bavarikon.de/object/bav:BSB-CMS-0000000000002122|Titel=Deutsches Papiergeld 1800-1945 |Gekuckt=09.09.2026|Wierk=www.bavarikon.de|Sprooch=de}}</ref> am [[Däitsche Bond]] – verschidde Wärungen aus där Epoch ofgedeckt, dorënner de Frang, den hollännesche Gulden an de preisesche Daler. D'Bank huet hir Aktivitéit den 31. Juli 1856 opgeholl; hir éischt Ausgab am Wäert vun 10 Daler gouf den 1. September 1856 ausgestallt. Dëst sollt awer déi eenzeg vun dëser Aart bleiwen, well Preisen zanter 1857 den Ëmlaf vun auslänneschem Pabeiergeld op hiren Territoire verbueden hat. Well d'Aktivitéit vun der BIL doduerch virleefeg staark ageschränkt war, huet se – mat Ausnam vum Joer 1900 – nëmmen nach Schäiner a Frangen erausginn. Obwuel d‘Billjeeë kee gesetzlecht Bezuelmëttel waren, goufen se zanter 1859 awer vun de Staatskeesen akzeptéiert. Well d'Emissioun vun dëse Geldschäiner awer ëmmer erëm mat Schwieregkeete verbonne war, huet de Verwaltungsrot schlussendlech decidéiert, d'Ausriichtung vum Institut ze änneren. Doropshin huet d'Bank sech zu engem Kreditinstitut weiderentwéckelt<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/bil.html|Titel=BIL|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeë vun der BIL an de Joren 1856–1900 ! Emissionsdatum ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. September 1856 | 10 Thaler | |- | 30. September 1880 | 25 Francs | mat Stempel 25 Francs = 20 Mark |- | 15. September 1890 | 100 Francs | mat Stempel 100 Francs = 80 Mark |- | 1. Juli 1900 | 50 Mark | |- | 1. Juli 1900 | 20 Mark | |} === Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg === Wéi de Gesetzesprojet iwwer d'[[Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg|Banque nationale]] de 27. Februar 1872 an der Chamber presentéiert gouf, ass en op kräftege Widderstand gestouss. Besonnesch de [[Paul de Scherff]], deen de Rapporteur vun der zoustänneger Chamberkommissioun war, an de [[Charles Simons]] (de spéidere Direkter vun der BIL) hu sech kritesch gewisen. Den de Scherff huet keng reell Virdeeler fir d'Land gesinn: well den Entworf d'Bank als reng Emissiounsbank ouni d'Recht op eng direkt Kreditvergab definéiert huet, war hiren Notze fir d'Wirtschaft an d'Bierger staark begrenzt. Zousätzlech war de lëtzebuergeschen Inlandsmaart deemools vill ze kleng, fir nieft der etabléierter BIL eng zweet Emissiounsbank (de. ''Zettelbank'') ze verkraaften. Fir den normale Steierzueler huet de Projet keng materiell Virdeeler bruecht, mee éischter de Risiko vun enger Wärungsentwäertung am Fall vun enger Finanzkris. D'Kritiker hu bemängelt, datt de Staat d'Risiken iwwerhuele sollt, wärend déi meeschtens auslännesch Grënner a Spekulanten d'Gewënner an d'Emissiounsprimmen an d'Täsch stieche géifen<ref>{{Citation|URL=https://books.google.lu/books?id=OFdSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|Titel=LA NOUVELLE BANQUE|Datum=1872|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=books.google.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Och aus dem Ausland koume schwéier Bedenken: déi preisesch Regierung huet en negativen Avis ofginn an am Virfeld kloer gemaach, datt d'Billjeeë vun dëser neier Bank weeder a Preisen nach am deemolegen [[Elsass-Loutrengen]] fir Paiementer akzeptéiert géife ginn. Trotz all dëser Kritik gouf d'Bank mam Gesetz vum 17. Mee 1873 offiziell gegrënnt<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1873/05/16/n1/jo|Titel=Loi du 16 mai 1873, qui autorise la création d’une Banque Nationale à Luxembourg.|Datum=16.05.1873|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Kuerz drop, den 1. Juni 1873, huet se hir Dieren opgemaach, fir dann den 1. Juli 1873 hir éischt eege Billjeeën erauszeginn. Dës Billjee goufe vun de Staatskeese bis zu engem maximale Montant vun 150.000 Frang ugeholl. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeë vun der ''Banque nationale'' an de Joren 1873–1876 ! Emissionsdatum ! Volume ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 20 Thaler | Austausch géint Billjeeën a Mark mat der Emissioun vum 25. Mäerz 1876 |- | 1. Juli 1873 | 2.000.000 Daler | 10 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 5 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 3.500.000 Frang | 100 Francs | Austausch duerch d'Staatskeess no der Faillite de 26. September 1881 |- | 1. Juli 1873 | 1.500.000 Frang | 20 Francs | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 1.600.000 Mark | 20 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 2.000.000 Mark | 10 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 400.000 Mark | 5 Mark | idem |} Ausser der BIL ware virun allem och d'Cheffen vun der Industrie, dorënner den [[Norbert Metz]], géint déi nei Bank, well se mat den Offere vun der BIL zefridde waren. Déi nei Bank huet ouni Erfolleg versicht, hir Billjeeën an Däitschland ofzesetzen. Och eng Interventioun vun der lëtzebuergescher Regierung bei der däitscher keeserlecher Regierung zugonschte vun der Bank huet näischt gehollef. Nodeem d'BIL de 15. Juli 1873 via Circulaire matgedeelt hat, datt hire Verwaltungsrot decidéiert hätt, keng Schäiner vun der ''Banque nationale'' méi z'akzeptéieren, huet d'Regierung am Géigenzuch decidéiert, keng BIL-Schäiner méi an de Staatskeesen unzehuelen. Dëse Schrëtt huet de Sträit tëscht deen zwéin Instituter just nach weider verschäerft. De 26. September 1881 huet d'Bank schlussendlech Faillite ugemellt.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/x71mw5/pages/1|Titel=Luxemburger Wort: Eine finanzielle Katastrophe.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=27.09.1881|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=de}}</ref> Op Initiativ vun eenzelen Deputéierten – dorënner de [[Jean-Baptiste Fallize]], deen eng ganz kloer Responsabilitéit vum Staat gesinn huet – a fir d'Gemidder ze berouegen, huet d'Chamber no laangen Diskussiounen e Gesetz gestëmmt dat de komplette Remboursement vun all de Billjeeë virgesinn huet<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1881/10/08/n1/jo|Titel=Loi du 8 octobre 1881 concernant le remboursement des billets au porteur de la Banque Nationale.|Datum=08.10.1881|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wat e Lach vun 2.150.000 Frang an d'Staatskeess gerappt huet. Haaptursaache fir den Niddergang waren d'Onerfuerenheet vun der Direktioun a vum Regierungskommissär, de Fakt, datt zwou Banken an esou engem klenge Land gläichzäiteg Billjeeën erausginn hunn, an net zulescht iwwerdriwwen an exzessiv Kreditter fir eng Rei Clienten<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-02/SESSION_1881-1882-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session extraordinaire du 4-5 Octobre 1881.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=04.10.1881|Säiten=24-67|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===Goldmark (1876)=== Am nei gegrënnten [[Däitscht Räich|Zweeten Däitsche Räich]] huet d'Gesetz vum 4. Dezember 1871 d'[[Reichsgoldmünze|''Räichsgoldmënz'']] agefouert; den Honnersten Deel dovun war d'Mark, déi an 100 Pfenneg ënnerdeelt war<ref>{{Citation|URL=https://de.wikisource.org/wiki/Gesetz,_betreffend_die_Auspr%C3%A4gung_von_Reichsgoldm%C3%BCnzen|Titel=(Nr. 745.) Gesetz, betreffend die Ausprägung von Reichsgoldmünzen. Vom 4. Dezember 1871.|Gekuckt=11.10.2026|Datum=4. Dezember 1871|Editeur=de.wikisource.org|Sprooch=de}}</ref>. No engem weidere Mënzgesetz am Joer 1873 ass dës nei Reichswärung dunn den 1. Januar 1876 offiziell am ganze vereenten Däitschland a Kraaft getrueden an huet am Bundesstaat Preisen den Daler an engem feste Verhältnes 1 Daler = 3 Mark ersat. D'Dalermënzen selwer hunn hiren offizielle Cours nach bis 1907 behalen an d'1-Daler-Mënz gouf an där Zäit ganz einfach als 3-Mark-Mënz weider gebraucht. Mam lëtzebuergesche Gesetz vum 2. Dezember 1876 gouf festgehalen, datt eng Mark 1,25 Frang (oder 10 Sëlwergroschen) wäert ass, an datt déi staatlech Keese Sëlwermënzen nëmme méi bis zu engem Betrag vu 25 Frang pro Paiement akzeptéieren<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1876/12/02/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 2 décembre 1876 concernant l'admission des monnaies de l'Empire allemand dans les caisses publiques.|Datum=02.12.1876|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Doraus huet sech dës Ëmrechnung am lëtzebuergeschen Alldag erginn: * 1 Frang = 80 Pfenneg * 1 Stéckelchen<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=S05727''Stéckelchen''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 29.09.2026.</ref> = 12 ½ Su = 50 Pfenneg = ½ Mark * 1 décke Su = 8 Pfenneg * 1 Su = 4 Pfenneg * ½ Su = 2 Pfenneg Hei muss ee gutt oppassen: Et handelt sech elo ëm de Pfenneg als Ënnerdeelung vun der neier Mark (een Honnertstel), an net méi ëm den ale Pfenneg, deen d'Ënnerdeelung (een Zwielefte) vum Sëlwergrosche war. ===Situatioun am Ufank vum 20. Joerhonnert=== Als [[Kurant|Kurantmënzen]] zirkuléierten haaptsächlech däitsch Gold- a Sëlwermënzen. D'Mënze vun der Laténgescher Mënzunioun waren dogéint nëmmen an engem ganz klenge Mooss am Ëmlaf, wärend hollännesch Gulden iwwerhaapt net méi ze fanne waren. Bei de Scheedemënze huet een eng regional Mëschung fonnt: hei goufen d'Lëtzebuerger, däitsch, franséisch an och belsch Mënze parallel benotzt. Bei de Geldschäiner hu virun allem d'Emissioune vun der BIL an déi vun den däitsche Banken dominéiert, wärend franséisch a belsch Billjeeën éischter eng Raritéit waren. D'Paiementer goufen a Frangen fixéiert. Wann net explizitt d'Wuert „effectif“ derbäi stoung, gouf de Betrag mat de gesetzlechen Ëmrechnungscoursen an däitsch Mark a Pfenneg iwwerdroen a bezuelt. D'Leit haten eng Rei vu feste Wäerter am Kapp, wéi zum Beispill: * 1 Mark = 1,25 Frang * 2 Mark = 2,50 Frang * 4 Mark = 5,00 Frang * 8 Mark = 10,00 Frang * 12 Mark = 15,00 Frang Fir z.&nbsp;B. en Zuchticket vun 17,85 Frang ze bezuelen, gouf am Kapp follgend Rechnung gemaach: éischtens goufen 17,50 Frang mat 14 Mark ofgedeckt (15 Frang fir 12 Mark plus 2,50 Frang fir 2 Mark). Et hunn dunn nach 35 Zantim (oder 7 Su) gefeelt. Fir dëse Reschtbetrag ze begläichen, konnt ee flexibel verschidde Mënzen kombinéieren: e Lëtzebuerger 10-Zantim-Stéck (2 Su), e franséischt an e belscht 5-Zantim-Stéck (jee 1 Su), en däitscht 10-Penneg-Stéck (2&nbsp;½ Su) an e Lëtzebuerger 2&nbsp;½-Zantim-Stéck (½&nbsp;Su) – wat exakt de Gesamtbetrag vu 7 Su erginn huet. Stoung awer d'Wuert „effectif“ derbäi, huet d'Bezuelung misse strikt a franséischen oder belsche Frange gemaach ginn. Dat war kee Problem, soulaang een dës Mënzen oder Schäiner zur Hand hat. War dat awer net de Fall, konnt een och mat däitsche Mënze oder Schäiner bezuelen – allerdéngs huet een hei missen en Agio (en zousätzlechen Opschlag) drop bezuelen. Fir beispillsweis eng Schold vun 1.750 franséische Frang mat däitsche Mark ze begläichen, huet ee 1,5 % dobäiziele missen. Streng geholl huet dësen Opschlag d'Differenz tëscht deenen zwou Wärungen um Dagescours op der Paräisser [[Bourse (Ekonomie)|Bourse]] reflektéiert. Well dëse Cours am Alldag awer bal ëmmer ëm 1,5 % gependelt huet, gouf aus Kamoudheet einfach fest mat dësem Taux gerechent. D'Rechnung huet dunn esou ausgesinn: 1.750 Frang hunn am Basiswiesselcours 1.400 Mark entsprach, plus déi 1,5 % Opschlag (21 Mark). Deemno sinn am Ganzen 1.421 Mark iwwer d'[[Théik]] gaangen.<ref>[[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg. Säiten 58-63'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178.</ref> Ee konkreet Beispill fir d'Bezuele vun engem Agio ass de Kaf vun den Immobilie vun der [[Brasserie de Luxembourg|Dikrecher Brauerei]] duerch de [[Louis Godchaux]]. Hien huet dës vum [[Liquidateur]] vun der paräisser ''Société anonyme française de la Brasserie de Diekirch'' (mat Sëtz zu [[Paräis]] an der Rue de Hauteville, 54) iwwerholl. Laut dem Verkafsakt vum 29. Juli 1889, dee vum Ettelbrécker Notaire Salentiny opgeholl gouf, louch den Akafspräis bei 436.000 Frang (Haaptsaach an Niewekäschten) – woubäi 7.000 Frang Agio extra bezuelt goufen<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/brasseriediekirch.html|Titel=Brasserie de Diekirch|Gekuckt=29.09.2026|Datum=29.07.1889|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Fir dem Chaos an de Berechnunge mat de villen auslännesche Mënzen en Enn ze maachen, ass am Joer 1912 d'Iddi erëm opkomm, eng eege lëtzebuergesch Wärung ze schafen. D'Regierung huet virgeschloen, eegene Sëlwermënze mat engem Nominalwäert vun 1 an 2 Frang souwéi 50 Zantim ze klappen – an engem Gesamtvolume vu bis zu 10 Frang pro Awunner. Am Mee 1913 huet de [[Staatsrot (Lëtzebuerg)|Staatsrot]] d'Regierung zousätzlech opgefuerdert, Virkéierungen ze treffen, falls e Krich tëscht de groussen Nopeschlänner géif ausbriechen an doduerch dat däitscht a franséischt Goldgeld rar géif ginn. Nëmmen e Joer méi spéit huet den Ausbroch vum Éischte Weltkrich d'Pläng vun enger eegener Wärung dunn awer op Äis geluecht<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/r2pxgn9h9t/pages/9/articles/DIVL359|Titel=Frappe de monnaies nationales d’argent.|Gekuckt=02.09.2026|Datum=05.06.1913|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===Éischte Weltkrich an 1919=== Wärend an Däitschland d'Reichsbank schonn den 31. Juli 1914 mam Ëmtausch vu Billjeeën a Scheedemënzen a Gold opgehalen hat, huet sech d'Situatioun zu Lëtzebuerg nëmmen e puer Deeg duerno zougespëtzt. Den 3. August 1914 huet Däitschland Lëtzebuerg besat. Nach de selwechten Dag gouf hei am Land e Gesetz gestëmmt, dat d'Geldschäiner vun der BIL zur gesetzlecher Wärung erkläert huet. Gläichzäiteg gouf d'Bank vun der Flicht entbonnen, dës Schäiner géint Gold- oder Sëlwermënzen ëmzetauschen<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Aus Angscht hir Erspuernisser ze verléieren, huet d'Bevëlkerung hir Gold- a Selwermënzen zeréckgehalen. Well d'Leit och kee Vertrauen an d'Schäiner vun den däitsche Banken haten, sinn de Commerce an d'Industrie an eng déif Kris geroden – et huet einfach u Boergeld am Ëmlaf gefeelt. D'Emissioun vu Schäiner mat de Valeure vun 1, 2 a 5 Mark am Gesamtwäert vu 6.250.000 Frang vun der BIL ass net duergaangen, fir d'Lag ze berouegen. Dofir ass de Staat dozou iwwergaangen, zousätzlech [[Keeseschäin|Keeseschäiner]] (''Bons de caisse'') an Héicht vu 5.000.000 Frang ze drécken, déi och de Status vun engem gesetzlechen Bezuelmëttel kruten<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/11/28/n2/jo|Titel=Loi du 28 novembre 1914, ayant pour objet d' autoriser 1°l'Etat à émettre des bons de caisse, 2°la Caisse d' épargne à consentir des prêts à court terme sur gage, et 3° de majorer l'émission des billets de la Banque Internationale.|Datum=28.11.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. De 26. November 1914 erklärt de [[Mathias Mongenast]], Generaldirekter vun de Finanze an der Chamber: {{Zitat|{{Fr}} Le bon de caisse, c'est la banknote que l'État mettra en circulation et dont le montant est garanti par le crédit de l'État. Aussitôt que nos ressources seront revenues à une situation normale, nous pourrons peu à peu les retirer de la circulation; aux termes de l'art. 2 du projet de loi, ces billets ont cours forcé.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-12/session_1914-1915-o.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session ordinaire de 1914-1915.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=26.11.1914|Säiten=113|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Nieft de Geldschäiner goufen och Scheedemënzen gepräägt – dës Kéier aus Zénk an Eisen, well de Koffer duerch de Krich knapp gi war. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> {| class="wikitable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1915-1916<ref name="Kolnberger" /> |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Joer !! 5 Centime !! 10 Centime !! 25 Centime !! Wäert a Frangen |- | style="text-align: left;" | 1915 || style="background: #b4c7e7;" | 1.200.000 || style="background: #b4c7e7;" | 1.400.000 || || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1916 || || || style="background: #b4c7e7;" | 800.000 || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1918 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.200.000 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.603.000 || || 220.300 |- | style="text-align: left;" | 1919 || || || style="background: #ff3b00; color: white;" | 804.000 || 201.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #b4c7e7; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Zénk |- | style="background: #ff3b00; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Eisen |} </div> Well d'Bevëlkerung och nach déi kleng Mënze gehamstert huet, gouf d'Regierung duerch den Arrêté grand-ducal vum 3. Abrëll 1917 zu enger gezielter Géigemoossnam autoriséiert. Als Drockmëttel krut se d'Erlabnis, d'5-, 10- a 25-Zantimstécker, déi an de Joren 1915 an 1916 gepräägt gi waren, aus dem Verkéier ze zéien. Dës Mënzen hätte missen bei der ''Recette générale'' ëmgetosch ginn – an dat bis zu engem Maximum vun 10 Frang pro Persoun pro Dag. Aus Angscht, op hire Wiesselmënzen sëtzenzebleiwen, hu vill Leit hir gehamstert Reserven opginn, wouduerch séier erëm méi Mënzen an den alldeeglechen Ëmlaf komm sinn<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1917/04/03/n2/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 3 avril 1917, décrétant certaines mesures pour enrayer la thésaurisation de la monnaie de billon.|Datum=03.04.1917|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Wéi de Krich am November 1918 op en Enn gaangen ass, stoung Lëtzebuerg virun enger gewalteger Erausfuerderung: Am Land ass e risege Bierg un däitsche Suen zirkuléiert. Well d'Goldmark, déi jo net méi un d'Gold gekoppelt war, an Däitschland schonns 1918 d'Hallschent vun hirem Wäert verluer hat, huet d'Lëtzebuerger Regierung séier handele misse fir de wirtschaftlechen Zesummebroch z'evitéieren. Mat engem groussherzoglechen Arrêté vum 11. Dezember 1918 gouf den Import vun däitsche Sue verbueden an hiren Ëmlaf gestoppt. Fir d'Erspuertes vun de Bierger ze retten, huet de Staat ronn 200 Millioune Mark am Verhältnes vun 1 Mark géint 1,25 Frang zeréckkaaft<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Well de Staat awer keng Frang-Geldschäiner hat, an him souwisou déi néideg Gold- oder Sëlwerreserven fir dës enorm Zomm gefeelt hätt, goufen erëm Keeseschäiner als eng temporär Noutléisung gedréckt. Parallel zu dëser monetärer Transformatioun huet Lëtzebuerg den 1. Januar 1919 och den däitschen Zollveräin offiziell verlooss. {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |+ Emissioun vu Keeseschäiner vun 1914 bis 1919 |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Legal Basis !! Volume !! Valeur !! Verfallsdatum |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs soit 100 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs soit 1 Mark 60 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Francs soit 80 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 116.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 500 Francs || 01.01.1923 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 68.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 10.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 46.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 9.227.000 Frang || style="text-align: left;" | 10 Francs || 09.05.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 12.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 2.500.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Franc || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 800.000 Frang || style="text-align: left;" | 50 Centimes || 15.07.1925 |} <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1915/08/17/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 17 août 1915, autorisant le Gouvernement à émettre une seconde émission de bons de caisse.|Datum=17.08.1915|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/xfzg60pjg4/pages/2/articles/DIVL80]|Titel=Arrêté du 22 mars 1918, concernant une troisième émission de bons de caisse.|Datum=22.03.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=https://viewer.eluxemburgensia.lu/|Sprooch=fr}}</ref> <ref name="ARR19181211>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/a/1919/01/04/n1/jo|Titel=Arrêté du 4 Janvier 1919, concernant une quatrième émission de Bons de caisse.|Datum=04.01.1919|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> Am Arrêté vum 11. Dezember 1918 Artikel 4 liese mir fir d'alleréischt an engem offiziellen Dokument vum Lëtzebuerger Staat: {{Zitat|{{Fr}} Aux fins qui précèdent et par dérogation à l'art, 1er al. 3 de la loi du 28 novembre 1914 sur rémission des bons de caisse, le Gouvernement est autorisé à faire une quatrième émission de bons de caisse en '''francs luxembourgeois''', jusqu'à concurrence d'une somme égale à celle des monnaies qui seront présentées à l'échange. Les bons de caisse des quatre émissions sont, sous tous les rapports, assimilés entre eux; leur valeur nominale s'entend en '''francs luxembourgeois''' et ce nonobstant toutes inscriptions contraires<ref name="ARR19181211 />. }} Déi wichteg Datumer a der Genesis vum Lëtzebuerger Frang sinn: 1842 wéi de Rapport mam Daler festgesat gouf, 1849 wéi en als Buchwärung agefouert gouf a schlussendlech 1918 wéi e sech vun der Goldmark ofgenuebelt huet.  == Lëtzebuerger Frang an déi Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun == [[File:10LuxFr 1924 LuxNatMus 20220518.jpg|thumb|10-Frangschäin 1924.]] === Ausgangspunkt === [[1918]] ass den [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] op en Enn gaangen. Well dunn nach keng Kloerheet iwwer déi zukünfteg Wärungssituatioun an den zukünftege Wirtschaftspartner bestanen huet, gouf eng Iwwergangsléisung fonnt. D'Regierung huet dunn, zousätzlech zu de schonn am [[Éischte Weltkrich]] geklappte Frangmënzen, Keesebongen a Frangen an den Ëmlaf bruecht. Se sollten et erlaben, d'[[Reichsmark|Mark]] aus dem Verkéier ze zéien. Et war déi zweet Manifestatioun um Wee vun der Kreatioun vun engem Lëtzebuerger Frang. Zu enger eenegermoosse gereegelter Situatioun koum et eréischt, wéi [[1922]] d'[[Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun]], verbonne mat enger Wärungsassociatioun, ugefaangen huet. Och wa se keng Ausso iwwer d'Prinzippie vum Lëtzebuerger Wärungssystem enthalen huet, da gouf ëmmerhin de Wärungsëmlaf zu Lëtzebuerg bestëmmt. Ee sollt bestoen aus: * [[Belsche Frang]]en ([[Geldschäin|Billjeeën]] a [[Mënz]]en) * Lëtzebuerger Frangen (Billjeeën a Mënzen); den Emissiounsvolume vu Lëtzebuerger Schäiner war deemools nach op 25 Millioune Frang begrenzt. De Lëtzebuerger Frang hat domat d'Roll vun engem sougenannten ''Zousazgeld'' oder ''Monnaie d'appoint''. Fir de Lëtzebuerger Frang ass 1929 den Ufank vun enger neier Etapp. Duerch dat sougenannt ''Stabilisatiounsgesetz'' vum [[19. Dezember]] [[1929]] gouf de Wäert vum ''Lëtzebuerger Frang'' offiziell op 0,0418422 Gramm [[Gold]] festgeluecht<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1929/12/19/n1/jo|Titel=Loi du 19 décembre 1929 ayant pour objet la stabilisation de la monnaie luxembourgeoise|Gekuckt=11.10.2026|Datum=19.12.1929|Editeur=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Et war zwar déi selwecht Definitioun wéi déi vum Belsche Frang, mä d'Existenz vun engem eegene Lëtzebuerger Frang war domat virleefeg bestätegt. === Situatioun no 1935 === Eng besonnesch Situatioun an de Belsch-Lëtzebuerger Wärungsrelatiounen ass [[1935]] agetratt. D'Belsch war deemools duerch d'Ëmstänn gezwongen, de Belsche Frang [[Ofwäertung|ofzewäerten]] (''ze devaluéieren''). Eng Ofwäertung vum Frang war awer zu Lëtzebuerg net erwënscht. Fir awer e praktescht Ëmtauschverhältnis tëscht den zwou Wärungen z'erhalen, gouf e Mëttelwee fonnt: * D'Belsch huet ëm 28&nbsp;% a * Lëtzebuerg huet ëm 10&nbsp;% ofgewäert. Eng separat Ofwäertungsoperatioun war duerch d'Gesetz vun [[1929]] méiglech ginn. No der Paritéit 1 zu 1, koum et dunn zu engem neien Ëmtauschverhältnis tëscht den zwou Wärungen, an zwar: * 1 ''Lëtzebuerger Frang = 1,25 Belsche Frang'' an * 1 ''Belsche Frang = 0,80 Lëtzebuerger Frang''. Dat huet d'Liewen zu Lëtzebuerg staark komplizéiert. Nom [[Zweete Weltkrich]], ass dunn déi al Paritéit (1 zu 1) erëm hiergestallt ginn. Eng däreg Fro huet sech och fir d'Avoiren an d'Engagementer a Frangen, wa keng spezifesch Wärung preziséiert war, gestallt. Dat war deemools meeschtens de Fall. Eng Léisung gouf fonnt. Se huet dora bestanen, datt et sech zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]] ëm Lëtzebuerger Frangen handele géif, wann net anescht preziséiert. Vill Lëtzebuerger Banken, déi de Géigewäert vun hiren Depoten zu [[Bréissel]] placéiert haten, koumen doduerch an eng schwiereg Situatioun. === 1945: zeréck an d'Normalitéit === Am [[Zweete Weltkrich]] huet d'Wärung aus der [[Reichsmark|Räichsmark]] bestanen. D'Frange ware vum däitschen Okkupant aus dem Verkéier gezu ginn, an d'Lëtzebuerger Billjeeë sinn dunn an engem [[Héichuewen|Héichuewe]] verbrannt ginn. Dës Situatioun gouf no der Liberatioun réckgängeg gemaach, d'Wirtschaftsunioun mat der Belsch erëm hiergestallt an d'Paritéit 1 zu 1 tëscht den zwou Wärungen nei agefouert an d'Belsch a Lëtzebuerger Billjeeën a Mënzen erëm an de Verkéier bruecht. Well et eng gewëssen Onzefriddenheet iwwer déi staark Begrenzung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht gouf, koum et a successive Schrëtt zu enger Opwäertung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht. === Schäiner déi ni an Ëmlaf koumen === Wéi d'Belsch 1982 ouni Ofsprooch mat Lëtzebuerg de belsch-lëtzebuergesche Frang ofgewäert huet, huet d'[[Regierung (Lëtzebuerg)|lëtzebuergesch Regierung]] am gréisste Geheimnis eege Schäiner drécke gelooss. Si sollten als Noutplang déngen, wann d'Belsch de Frang nach eng Kéier géif devaluéieren an d'Wärungsunioun a Gefor bréngen. Lëtzebuerg hätt sech dann aus der Unioun zeréckgezunn an en eegestännege lëtzebuergesche Frang agefouert.<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1677037.stm Artikel op der BBC vum 26. November 2001]</ref> 1993 war dëse Zenario bal Realitéit ginn. Mam [[Europäesche Wiesselcoursmechanismus]] (ERM) sollten d'europäesch Wärungen am Virfeld vun der geplangter Wärungsunioun no dem [[Traité vu Maastricht]] vun 1992 stabil unenee gekoppelt ginn. Mä duerch massiv Spekulatiounen op den internationale Finanzmäert ass de System am September 1992 a schwéier Turbulenze geroden. Dat [[Pond Sterling|brittescht Pond]] huet den ERM misse verloossen, aner méi kleng Wärunge goufen devaluéiert. D'Kris huet sech 1993 verschäerft, an och de [[Franséische Frang|franséische Frang]] ass ënner staarken Drock geroden. Am August 1993 gouf de [[Jean-Claude Juncker]] informéiert, datt [[Däitschland]] an [[Holland]] géifen iwwerleeën, den ERM ze verloossen. Dat hätt praktesch d'Enn vum System bedeit. Lëtzebuerg huet doropshin domat gedreet, d'Wärungsunioun mat der Belsch opzeléisen a sech Däitschland an Holland unzeschléissen. An deem Fall wieren déi geheim gedréckte lëtzebuergesch Schäiner an Ëmlaf komm. Schlussendlech konnt den ERM awer gerett ginn, nodeems d'Memberstaaten de Spillraum tëscht de Wärunge vun 2,5 op 15 Prozent erweidert haten. Déi geheim Schäiner sinn dofir ni benotzt ginn a bloufen an hire Këschte verstoppt. Kuerz virun der Aféierung vum Euro goufen d'Schäiner am September 2001 schliisslech vun der [[Lëtzebuerger Arméi]] zerstéiert. D'Ëffentlechkeet hat bis dohinner näischt dovu gewosst. Eréischt 2001 huet de Jean-Claude Juncker d'Geschicht géintiwwer der AFP<ref name="BBC" /> ëffentlech gemaach. 2019 ass d'Affär op engem Forum vun der [[Europäesch Zentralbank|Europäescher Zentralbank]] nach eng Kéier op d'Tapéit komm. Interessant ass dobäi, datt d'Zuelen net ëmmer déi selwecht waren: an engem RTL-Reportage<ref>[https://infos.rtl.lu/news/luxembourg/comment-le-luxembourg-a-secretement-fabrique-50-milliards-de-francs-dans-les-annees-90-1365860 Reportage vum 21 Juni 2019 mat engem Link op e Téléreportage vun 2001]</ref> vum 2001 war vun 3 Milliarde Frang rieds, iwwerdeems de Jean-Claude Juncker 2019 vu 50 Milliarde geschwat huet<ref>[https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_19_3320 Ried vum Jean-Claude Juncker 19. Juni 2019 zu Sintra]</ref>. === Vum Frang zum Euro === Den 1. Januar 1999 gouf de Wiesselcours 1 EUR = 40,3399 LUF festgeluecht, an den [[Euro]] gouf als Buchwärung agefouert. Am Mäerz 1999 huet d'Regierung un all Stéit en Euro-Rechner am Scheckkarteformat verdeele gelooss fir d'Leit drun ze winnen ëmzedenken.<ref>[https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/19c87c/pages/11/articles/DTL849 Reklamm am Lëtzebuerger Land vum 19. Mäerz 1999]</ref> {| |[[File:Euro-RechnerV.jpg|thumb|Euro-Rechner vir]] |[[File:Euro-RechnerH.jpg|thumb|Euro-Rechner hannen]] |}Den 1. Januar 2002 hunn d'Billjeeën a Mënzen an Euro ''Cours legal'' kritt an den 28. Februar 2002 war dee leschten Dag, wou een nach mat Schäiner a Mënzen a Frang bezuele konnt. {{Méi Info 2|Euro|Europäesch Zentralbank}} Am Summer 2025 huet d'Lëtzebuerger Zentralbank matgedeelt, datt Enn 2024 nach eng 863.000 Lëtzebuerger-Frang-Schäiner am Wäert vu knapps 5 Milliounen Euro an Zirkulatioun wieren. Déi meescht dervun, 786.473, waren 100-Frang-Schäiner<ref>"Meng Al Frangen. ''d'Lëtzeuerger Land'' 08.08.2025, S.6.</ref>, déi warscheinlech als Souvenir versuergt géife ginn.<ref>[http://www.rtl.lu/letzebuerg/archiv/1286484.html "Lëtzebuerger Schäiner am Wäert vu 5 Milliounen Euro am Ëmlaf."] rtl.lu, 31.12.2018.</ref> Et sinn nach ëmmer eppes méi wéi 10.000 5.000-Frang-Schäiner am Wäert vun 1,3 Milliounen Euro am Ëmlaf. Déi kënne bis op Weideres nach ëmmer an der [[Banque centrale du Luxembourg|Lëtzebuerger Zentralbank]] an Euro ëmgetosch ginn. D'Mënzen a Frange kënnen allerdéngs zanter dem 31. Dezember 2004 net méi gewiesselt ginn.<ref>[https://www.rtl.lu/news/national/a/2035634.html "Et zirkuléieren ëmmer nach Honnertdausende Lëtzebuerger-Frang-Schäiner."] rtl.lu, 28.02.2023.</ref> == Billjeeën a Mënzen == {{Kapitel Info feelt}} === Billjeeën === ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1915 |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 01.jpg|250px]] |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 02.jpg|250px]] |24.02.1915 - 01.01.1930 |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |20 Frang |1929 |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - reverse.png|250px]] |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - obverse.png|250px]] | 18.07.1930 - 29.01.1941 |} ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1944 |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Vir.jpg|250px]] |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Hannen.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1956 |- |10 Frang |1944 |[[File:Frang101945V.jpg|250px]] |[[File:Frang101945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 01.08.1953 |- |20 Frang |1944 |[[File:Frang201945V.jpg|250px]] |[[File:Frang201945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1955 |- |50 Frang |1944 | | |14.10.1944 - 30.04.1964 |- |100 Frang |1944 |[[File:Frang1001944V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001944H.jpg|250px]] | 14.10.1944 - 31.12.1956 |} =====2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1953}} |1953<br>1956<br>1959<br>1962<br>1964<br>1966 |[[File:Frang101954V.jpg|250px]] |[[File:Frang101954H.jpg|250px]] |23.02.1953 - 31.12.1973 |- |20 Frang{{Anker|20F1955}} |1955<br>1956<br>1960 |[[File:Frang201955V.jpg|250px]] |[[File:Frang201955H.jpg|250px]] |07.06.1955 - 31.12.1973 |- |50 Frang{{Anker|50F1961}} |1961 |[[File:Frang501961V.jpg|250px]] |[[File:Frang501961H.jpg|250px]] |06.02.1961 - 31.12.1976 |- |100 Frang{{Anker|100F1956}} |1956 |[[File:Frang1001956V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001956H.jpg|250px]] |13.06.1956 - 31.12.1967 |- |100 Frang{{Anker|100F1963}} |1963 |[[File:Frang1001963V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001963H.jpg|250px]] |18.09.1963 - 31.12.1976 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1967}} |1967<br>1970 |[[File:Frang101967V.jpg|250px]] |[[File:Frang101967H.jpg|250px]] |20.03.1967 - 31.12.1975 |- |20 Frang{{Anker|20F1966}} |1966<br>1972<br>1974 |[[File:Frang201966V.jpg|250px]] |[[File:Frang201966H.jpg|250px]] |07.03.1966 - 30.06.1982 |- |50 Frang |1972 |[[File:Frang501972V.jpg|250px]] |[[File:Frang501972H.jpg|250px]] |25.08.1972 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1970<br>1975{{Anker|100F1970}} |[[File:Frang1001970V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001970H.jpg|250px]] |15.07.1970 - 30.04.1983 |} ===== 2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1980 |[[File:Frang1001980V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001980H.jpg|250px]] |14.08.1980 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1986<br>1993 |[[File:Frang100V.jpg|250px]] |[[File:Frang100H.jpg|250px]] |01.07.1986 - 28.02.2002 |- |1000 Frang |1985 |[[File:Frang1000V.jpg|250px]] |[[File:Frang1000H.jpg|250px]] |01.07.1985 - 28.02.2002 |- |5000 Frang |1993<br>1996 |[[File:Frang5000V.jpg|250px]] |[[File:Frang5000H.jpg|250px]] | 1993 - 28.02.2002 |} ===== Billjeeë vun der BIL ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1968 |[[File:Frang100Bil1968V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1968H.jpg|250px]] |01.05.1968 - 28.02.2002 |- |100 Frang |1981 |[[File:Frang100Bil1981V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1981H.jpg|250px]] |08.03.1981 – 28.02.2002 |} ===Mënzen === ==== Groussherzog Wëllem III 1849-1890==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder een Su |1854 |[[File:C51854V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51854H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 01.03.1854 - 30.09.1901 |- |10 Centime oder een décke Su |1860 |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Rv.JPG|zentriert|rahmenlos]] |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Av.JPG|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 1860 - 30.09.1901 |} ==== Groussherzog Adolphe 1890-1906==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1901 |[[File:C101901V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101901H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,97 cm |1,2 mm |29.12.1900 - 01.05.1931 |} ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1918 |[[File:C101918V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101918H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2 cm |1,42 mm |15.06.1917 - |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder 1 Su |1924 |[[File:C51924V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51924H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,78 cm |1,3 mm |11.07.1924 - 01.05.1931 |- |10 Centime oder een décke Su |1930 |[[File:C101930V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101930H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,19 cm |1,3 mm |18.07.1930 - 01.04.1953 |- |25 Centime oder 5 Su |1946 |[[File:C251946V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251946H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,8 cm |1,2 mm |20.03.1946 - 01.12.1954 |- |[[Feierstëppeler|1 Frang<br>Typ 1952]] |1952<br>1953<br>1955<br>1957<br>1960<br>1962<br>1964 |[[File:F11962V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11962H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |13.11.1952 - 01.09.1991 |- |5 Frang |1949 |[[File:F51949V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51949H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,55 cm |1,18 mm |21.12.1949 - 01.02.1963 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |25 Centime oder 5 Su<br>Typ 1954 |1954<br>1957<br>1960<br>1963<br>1965<br>1967<br>1968<br>1970<br>1972 |[[File:C251970V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251970H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,6 cm |1,1 mm |23.07.1954 - 28.02.2002 |- |1 Frang<br>Typ 1965 |1965<br>1966<br>1968<br>1970<br>1972<br>1973<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980<br>1981<br>1982<br>1983<br>1984 |[[File:F11972V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11972H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |25.06.1965 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987 |[[File:F11986V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11986H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |15.06.1986 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1988 |1988<br>bis<br>1995 |[[File:F11990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |'''1,8 cm''' |1,65 mm |15.12.1988 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1971 |1971<br>1976<br>1979<br>1981 |[[File:F51981V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51981H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |13.04.1971 - 01.05.1987 |- |5 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987<br>1988 |[[File:F51987V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |15.06.1986 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F51990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |1989 - 28.02.2002 |- |10 Frang |1971<br>1972<br>1974<br>1975<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980 |[[File:F101974V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F101974H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,7 cm |2,02 mm |12.06.1971 – 15.12.1986 |- |20 Frang<br>Typ 1980 |1980<br>1981<br>1982<br>1983 |[[File:F201980V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201980H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |26.11.1979 - 28.02.2002 |- |20 Frang<br>Typ 1990 |1990<br>bis<br>1995 |[[File:F201990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |1990 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1987 |1987<br>1988<br>1989 |[[File:F501988V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501988H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |15.09.1987 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F501990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |1989 - 28.02.2002 |} == Literatur == * Georges de Leener: ''Le franc luxembourgeois'', Bulletin de la Banque Nationale de Belgique du 25 avril 1937 * [[Albert Calmes]]: ''Aperçu de l'histoire économique 1839-1939'', Le Luxembourg, Livre du Centenaire, Luxembourg, 1939 * Luc Hommel: ''Une expérience d'union économque'', Louvain,1933 * Daniel Rousseau: ''L'unité monétaire luxembourgeoise'', Luxembourg, 1928 * Jean Masclet: Contribution à l'étude du franc luxembourgeois - Stabilisation d'une monnaie à circulation restreinte, Luxembourg, 1937 * [[Ernest Mühlen]]: ''Monnaie et circuits financiers au Grand-Duché de Luxembourg'', Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1968 * Jutta Jaans-Hoche: ''Banque Nationale du Grand-Duché de Luxembourg 1873-1881 – Eine Episode der Luxemburgischen Währungsgeschichte'', Imprimerie Saint-Paul, Luxembourg, 1981 * [[Christian Calmes]]: ''Au Fil de l'Histoire –Une Banque raconte son histoire - Histoire de la Banque Internationale 1856-1981'', Imprimerie Saint-Paul, 1981 * Véronique Lecomte-Collin et Bruno Collin: ''Histoire de la monnaie'', Éditions Trésor du Patrimoine, 2004 * Roger Croisé, René Link: ''La législation monétaire au Grand-Duché de Luxembourg de 1815 à nos jours'',Edition: Lux-Numis, Luxembourg,1988,639 p. * [[Paul Margue]], [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'', Publié sous l'égide de l'Institut Monétaire luxembourgeois, Esch/Alzette, 1990, 192 Säiten * René Link: ''Les signes monétaires luxembourgeois'', Publié par l'Institut monétaire luxembourgeois, 1991 == Kuckt och == * [[Mënzen a Wärungen um Territoire vum haitege Lëtzebuerg]] * [[Wärung]] * [[Belsche Frang]] * [[Euro]] * [[Lëtzebuergesch Euromënzen]] == Um Spaweck == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20080916165847/http://www.land.lu/html/dossiers/dossier_luxemburgensia/suen_281201.html Artikel vum Romain Hilgert op land.lu] *[[Raoul Roos]], [https://www.rtl.lu/news/europa/a/1845572.html 20 Joer Euro - 20 Joer kee Lëtzebuerger Frang méi] op rtl.lu den 11. Januar 2022 {{Navigatioun Fréier Europäesch Wärungen}} {{Referenzen}} {{DEFAULTSORT:Letzebuerger Frang}} [[Kategorie:Fréier Wärungen]] [[Kategorie:Ekonomie vu Lëtzebuerg]] [[Kategorie:Wärungen, déi mam Euro ersat goufen]] r8g0w7an48deuiv4l02ao71timauftk 2711619 2711617 2026-10-11T08:48:51Z GilPe 14980 2711619 wikitext text/x-wiki {{EnCours|GilPe}}{{Infobox Wärung}} De '''Lëtzebuerger Frang''' (ofgekierzt: '''LUF''') war tëscht 1854 an 1999 (ausser tëscht 1941 an 1944) déi offiziell [[Wärung]] zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]]. En ass bis 2002 an Zirkulatioun bliwwen, éier en du mam [[Euro]] ersat gouf. An der Period vun 1999 bis 2002 war de Lëtzebuerg Frang eng Subdivisioun vum Euro (1 Euro = 40,3399 Frang), obwuel den Euro dunn nach net zirkuléiert ass. == Ursprong <ref>Quell, wou net anescht uginn: [[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178 {{de}}, [[Paul Margue]] & [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'' Editions Binsfeld, Luxembourg 1990, ISBN= 2-87954-011-9 {{fr}} an [[Raymond Weiller]]: ''125 ans de papier-monnaie luxembourgeois'' Banque Internationale à Luxembourg, Luxembourg 1981</ref>== De Lëtzebuerger Frang ass net iwwer Nuecht entstanen, mä huet sech iwwer Joerzéngten entwéckelt. Vu sengen Urspréng als reng [[Buchgeld|Buchwärung]] mat engem feste [[Wiesselcours]] zum [[preiseschen Daler]], iwwer d'Klappe vu klenge Wiesselmënzen, bis hin zu senger spéiderer Bindung un déi [[däitsch Goldmark]]. Eréischt nom Enn vum [[Éischte Weltkrich]] huet de Lëtzebuerger Frang seng ganz eege Gestalt ugeholl, éier en eng enk Allianz mam [[belsche Frang]] agaangen ass, fir schlussendlech vum Euro ofgeléist ze ginn. === Festsetze vun de Wiesselcoursen an d'Auswierkunge vum Gresham-Gesetz zu Lëtzebuerg (1841–1842) === ==== Ausgangslag an de Rapport mam Gulden ==== Duerch den Arrêté vum Kinnek-Groussherzog vum 20. August 1841<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1841/08/20/n1/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 20 Août 1841 concernant la fixation de la valeur du franc en monnaie des Pays-Bas.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.08.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> gouf den offizielle Wiesselcours am deemolege Lëtzebuerg op 0,4725 [[hollännesche Gulden|hollännesche Gulde]] fir ee Frang – sief et de [[Franséische Frang|franséischen]] oder de belsche Frang – festgeluecht. Well Lëtzebuerg, mat Ausnam vun der [[Festung Lëtzebuerg|Festungsstad]], vun 1830 bis 1839, eng Zäitspan déi am Film „[[De falschen Hond|De falschen Hond“]] beschriwwe gëtt, ënner belscher Administratioun stoung, an d'Belsch dëse Cours scho mam Gesetz vum 5. Juni 1832 agefouert hat<ref>{{Citation|URL=https://unionisme.be/pasinomie/1832/L18320605.pdf|Titel=Loi du 5 juin 1832 (loi monétaire)|Gekuckt=11.10.2026|Datum=05.06.1832|Editeur=unionisme.be|Sprooch=fr}}</ref>, war dësen Tarif [[De jure / de facto|de facto]] scho laang am Land etabléiert. Theoretesch sollt dëse Cours op dem reale [[Sëlwer|Sëlwergehalt]] vun de Mënze berouen. Den hollännesche Sëlwergulden huet aus 9,613 Gramm puerem Sëlwer bestanen, iwwerdeems de franséische Germinal-Frang 4,5 Gramm rengt Sëlwer enthalen huet. Doraus ergëtt sech en tatsächleche mathematesche Sëlwer-Rapport vu: 4,5 / 9,613 = 0,46812 Gulden. Well den offizielle Kurs am Dekreet mat 0,4725 awer méi héich ugesat war, gouf de Frang am Verglach zum Gulde gesetzlech iwwerbewäert. ====Bäitrëtt an den Zollveräin an de preiseschen Daler<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/conv/1842/09/21/n1/jo|Titel=Vertrag vom 8 Februar 1842 über den Anschluß des Großherzogtums Luxemburg an den Deutschen Zoll- und Handels-Verein.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.02.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=de}}</ref>==== Mam Bäitrëtt vu Lëtzebuerg an den [[Däitschen Zollveräin]] am Abrëll 1842 huet och en offiziellen Ëmrechnungscours fir de preiseschen Daler misse festgeluecht ginn. Duerch déi preisesch Garnisoun an der [[Bundesfestung]] waren dës Daler an der Festungsstad souwisou scho fest am alldeeglechen Ëmlaf verankert. Fir dëst ze reegelen, huet de Kinnek-Groussherzog den Arrêté vum 16. Mäerz 1842 erlooss<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1842/03/16/n2/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 16 Mars 1842 portant fixation de la valeur du franc en monnaie de Prusse.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=16.03.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> mat deem festgehale gouf, datt de franséischen an de belsche Frang bei den ëffentleche Keese fir d'Zollbezuelungen exakt de Wäert vun aacht [[preisesche Sëlwergroschen]] haten. Doraus huet sech en offizielle Cours vun 1 Daler = 3,75 Frang erginn. Och hei huet d'Mathematik net mat der Realitéit iwwereneegestëmmt: En Daler hat 16,7 Gramm rengt Sëlwer an de Frang 4,5 Gramm. De reelle Rapport louch deemno bei: 4,5 / 16,7 = 0,26946 Daler. Well de preiseschen Daler an 30 Sëlwergroschen an de Sëlwergrosche selwer an 12 Pfenneg gedeelt war, hätt de reelle Cours misse bei 8 Groschen an 1 Pfenneg leien. Mat engem offizielle Kurs vun exakt 8 Grosche gouf de Frang par Rapport zum Daler awer ënnerbewäert. ==== Gesetz vum Gresham<ref>{{Citation|URL=https://www.bcl.lu/fr/media_actualites/communiques/2007/01/expo1/catalogue__Monnaies_grecques_____Monnaies_celtes_.pdf|Titel=Bonne monnaie, mauvaise monnaie|Gekuckt=29.09.2026|Säiten=65-70|Auteur=René Link|Wierk=www.bcl.lu|Sprooch=fr}}</ref> ==== Dës Diskrepanzen tëscht dem offiziellen, gesetzleche Cours an dem reelle Sëlwerwäert hunn eng klassesch Form vum [[Gesetz vum Gresham|Gresham sengem Gesetz]] ausgeléist („Schlecht Geld verdrängt dat gutt Geld“). Dat huet zu enger Kettereaktioun gefouert: * Frang vs. Gulden: den iwwerbewäerten, „schlechten“ Frang huet den ënnerbewäerten, „gudden“ Gulden aus dem alldeeglechen Ëmlaf verdrängt. * Daler vs. Frang: den iwwerbewäerten, „schlechten“ Daler huet gläichzäiteg den ënnerbewäerten, „gudden“ Frang verdrängt. D'Resultat war paradox: den Daler gouf zur dominanter Wärung bei allen Transaktiounen. De Frang dogéint gouf wéinst senger gesetzlecher Ënnerbewäertung ëmmer méi rar an am private Besëtz vun de Leit als stabille Wäertspäicher gehamstert. Ob dëse Wiesselcours gewielt gouf, fir déi wirtschaftlech Verbindung tëscht Lëtzebuerg a [[Preisen|Preise]] mat dem gemeinsamen Daler dauerhaft ze stäerken, oder reng fir de Bierger een nach méi lästegt Ëmrechnen ze erspueren, bleift ongewëss. E Sëlwergroschen war schliisslech genau 12,5 [[Centime|Zantim]] – also zwee an en Hallwe Su wäert. Am preisesche Rheinland war de franséische Frang zanter 1821 mat 7 Groschen an 11 Pfenneg nach manner wäert. Do kann een dovun ausgoen, datt dëse Cours bewosst esou niddreg ugesat war, fir de franséische Mënzen – déi vun 1795 bis 1815 offiziell am Ëmlaf waren – lasszeginn.<ref>{{Citation|URL=https://staatsbibliothek.ewigerbund.org/viewer/image/gs_preussen_1821/200/#topDocAnchor|Titel=Gesetz-Sammlung für die Königlichen Preußischen Staaten|Gekuckt=29.09.2026|Datum=1821|Wierk=staatsbibliothek.ewigerbund.org|Sprooch=de}}</ref> Am Mee 1843 gouf beschloss, de preiseschen Daler an alle Staatskeese fir d'An- an d'Ausbezuelen zouzeloossen.<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/pnm50j2zw9/pages/1/articles/DIVL24|Titel=Avis relatif à l‘argent de Prusse|Gekuckt=29.09.2026|Datum=05.05.1843|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Vun 1844 u gouf dës Reegelung op déi aner Wärungen am Zollveräin ausgedeent, déi de selwechte Sëlwergehalt wéi den Daler haten.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/1vn15hzm1d/pages/1/articles/DIVL30?search=20%2520janvier%25201844|Titel=Avis concernant la valeur du thaler|Gekuckt=29.09.2026|Datum=20.01.1844|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Nom Artikel 11 vum Zolltraité vun 1842 hätt Lëtzebuerg eigentlech de preiseschen Daler oder de [[süddäitsche Gulden]] als offiziellt Bezuelungsmëttel aféiere missen, wat awer net gemaach gouf. Bei der Verlängerung vum Traité am Joer 1847 gouf déi Obligatioun du gestrach. Mir haten also: * 1 Frang = 8 Sëlwergroschen (de Sëlwergrosche war trotz sengem Numm eng [[Billonmënz]] mat engem klenge Sëlwerundeel vu just 22&nbsp;%) * 1 Pies<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=P01353''Pies''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 19.09.2026.</ref> = ee sëlwert franséischt 10-Su-Stéck = 4 Sëlwergroschen * 1 décke Su = 10 Zantim = 10 Pfenneg * 1 Su = 5 Zantim = 5 Pfenneg ===Aféierung als Buchwärung (1849)=== Duerch d'Gesetz vum 20. Dezember 1848 gouf de Frang (ënnerdeelt an Zantim) mat Wierkung op den 1. Januar 1849 déi offiziell Rechnungseenheet vu Lëtzebuerg.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/20/n1/jo|Titel=Loi du 20 décembre 1848 décrétant un autre système monétaire à partir du 1er janvier 1849.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> En huet den hollännesche Gulden am Verhältnis vun 1 op 2,1164 ersat. Vun do un huet de Staat all seng Finanzen a Frange geféiert, iwwerdeems d'Zollbestëmmungen onberéiert bloufen. Allerdéngs war de Frang am Ufank just eng reng Buchwärung ouni eegen national Mënzen oder Billjeeën; am Alldag huet d'Bevëlkerung weiderhi mat auslänneschem Geld bezuelt. Am [[Chamberblietchen|Chamberblietche]] vun 1848 gëtt an dësem Kontext vun der Aféierung vun engem neie „système monétaire“ geschwat. Fir dës Ëmstellung an der Praxis ze realiséieren, huet eng Onmass vu Gesetzer a Reglementer systematesch missten ugepasst ginn, well d'Montanten – wéi zum Beispill d'Tariffer vun den Amenden<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/26/n5/jo|Titel=Loi du 26 décembre 1848, N° 22, réduisant en francs les droits de timbre, d’enregistrement, de greffe, d’hypothèques, ainsi que les amendes y relatives, fixés en florins.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=26.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wou fir ëmzerechnen just mat engem Facteur 2 multiplizéiert gouf – a Gulden ausgedréckt waren.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-11/SESSION_1848-O.pdf|Titel=Procès-verbaux des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session de 1848.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1851|Wierk=chl.lu|Sprooch=fr}}</ref> Interessanterweis huet dëst Gesetz déi bestoend Mënzgesetzer vun 1816 an 1832 onberéiert gelooss. An der Theorie waren den hollännesche Gulden an de belsche Frang also weiderhin déi offiziell Wärungen, obwuel se am Alldag an an der Realitéit vum Ëmlaf bal guer net méi existéiert hunn. An der Praxis huet sech doraus e reegelrechten Dualismus entwéckelt: wann an engem Kontrakt de Begrëff „Frang“ ouni Weideres benotzt gouf, da war domat de fiktive Frang am Wäert vun 8 Grosche gemengt. Sollt d'Bezuelung awer a belschen oder franséische Frange geschéien, huet missten explizitt vum „Frang effektiv“ oder engem änleche Begrëff geschwat ginn. Dës juristesch an alldeeglech Realitéit huet den [[Affekot]] an [[Deputéierten|Deputéierte]] [[Léon Wurth]] wärend enger Sëtzung an der [[Chamber]] den 30. November 1870 treffend op de Punkt bruecht: {{Zitat|{{Fr}} D'après la jurisprudence qui s'est établie dans notre pays, et à l'appui de laquelle on peut invoquer différentes décisions judiciaires, il existe chez nous un franc fictif qui a la valeur de 8 silbergros, et qui diffère ainsi en valeur du franc effectif. <ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-12/SESSION_1870-1871-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session législative de 1870-1871.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1871|Säiten=221|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Datt dëse System vum fiktive Frang d'Land nach iwwer Jore markéiert huet, beweist och en Avis vun der [[Banque internationale à Luxembourg]] vum 21. Februar 1876. Och e puer Joerzéngten no der offizieller Ëmstellung huet d'Bank bemierkt: {{Zitat|{{Fr}} Jusqu‘ici le franc luxembourgeois n‘a été qu‘une monnaie fictive ayant la valeur de 8 silbergros. <ref>{{Citation|URL=https://wdocs-pub.chd.lu/docs/archive/33/23/80043235_pdf|Titel=Avis des autorités financières entendues.|Gekuckt=09.10.2026|Datum=21.02.1876|Säiten=115|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} ===Éischt Wiesselmënzen (1854)=== Ënnert dem Finanzminister [[Norbert Metz]] huet d'[[Chamber]] mam Gesetz vum 9. Januar 1852 d'Fabrikatioun vun eisen alleréischte lëtzebuergesche Mënze beschloss<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/01/09/n6/jo|Titel=Loi du 9 janvier 1852, ordonnant la fabrication de monnaies de cuivre pour le Grand-Duché.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=09.01.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dat neit Gesetz sollt deemools d'auslännesch [[Koffer|Koffermënzen]] als gesetzlecht Bezuelmëttel ofschafen. Well awer net genuch Wiesselgeld am Ëmlaf war, huet d'Regierung dës Bestëmmung mam Gesetz vum 17. Dezember 1853 kuerzfristeg missen zréckzéien<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1853/12/17/n3/jo|Titel=Loi du 17 décembre 1853 concernant la démonétisation des monnaies de cuivre étrangères.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=17.12.1853|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Am Mäerz 1854 war et dunn awer sou wäit: déi éischt Lëtzebuerger Mënze koumen an d'Zirkulatioun. Et waren dëst Stécker vun 2,5, 5 an 10 Zantim aus [[Koffer]] (eigentlech [[Bronze]]: 95 % Koffer mat 4 % [[Zënn]] an 1 % [[Zénk]]), déi op dem [[Avers (Numismatik)|Avers]] de lëtzebuergesche [[Wopen|Wope]] gewisen hunn. Heibäi huet et sech allerdéngs reng ëm [[Scheedemënzen]] gehandelt – also ëm Mënzen aus engem bëllegem Metall oder Metalllegéierung ([[Zénk]], [[Eisen]], Bronze, [[Koffernéckel]]) mat engem klenge [[Nennwäert]]. Op eegen Nationalmënzen ([[Kurantmënzen]]) aus wäertvollem Sëlwer oder [[Gold]] gouf bewosst verzicht, well dat fir de klenge Staat deemools vill ze deier gi wier. Fir d'Praxis gouf zousätzlech festgeluecht, datt de maximale Betrag, deen ee mat dëse Mënze bezuelen duerft, op fënnef Frang limitéiert war<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/11/30/n7/jo|Titel=Loi du 30 novembre 1852, N° 842, fixant le maximum de monnaie de cuivre à recevoir comme appoint. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=30.11.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> <!-- Éischt Tabell: Prägungen --> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1854–1908<ref name="Kolnberger">{{Citation|URL=https://orbilu.uni.lu/bitstream/10993/59997/1/BelVSWG_2023_3_336_369_Kolnberger.pdf|Titel=Geldpolitik ohne eigene Währung?|Auteur=Thomas Kolnberger|Gekuckt=09.09.2026|Datum=2023|Wierk=orbilu.uni.lu|Sprooch=fr}}</ref> ! style="text-align: left;" | Joer ! 2,5 Centime ! 5 Centime ! 10 Centime ! Wäert a Frangen |- | style="text-align: left;" | 1854 | style="background: #ffe366;" | 640.000 | style="background: #ffe366;" | 680.000 | style="background: #ffe366;" | 500.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1855 | | style="background: #ffe366;" | 600.000 | style="background: #ffe366;" | 1.200.000 | 150.000 |- | style="text-align: left;" | 1860 | | style="background: #ffe366;" | 200.000 | style="background: #ffe366;" | 900.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1865 | | | style="background: #ffe366;" | 1.000.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1870 | style="background: #ffe366;" | 209.888 | style="background: #ffe366;" | 303.900 | style="background: #ffe366;" | 1.313.050 | 151.747 |- | style="text-align: left;" | 1901 | style="background: #ffe366;" | 800.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 2.000.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 4.000.000 | 520.000 |- | style="text-align: left;" | 1908 | style="background: #ffe366;" | 400.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 1.500.000 | | 85.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #ffe366; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Bronze |- | style="background: #50B873; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Koffernéckel |} </div> Finanziell gesinn huet sech dës Moossnam fir de Staat als en exzellent Geschäft erwisen. Elleng déi éischt Produktioun vu Mënzen am Nominalwäert vun 100.000 Frang huet d'Regierung just 53.313,54 Frang kascht, wat engem beträchtleche Mënzgewënn – dem sougenannte [[Seigniorage]] ([[Däitsch|de]].: ''Geldschöpfungsgewinn'') – vu 46,7 % entsprach huet. Trotz dësem Gewënn fir d'Staatskeess konnten d'Emissiounen den akuten Defizit u Wiesselmënzen net behiewen. Déi nei lëtzebuergesch Mënze sinn nämlech séier an d'Belsch an a Frankräich ofgefloss, well se do ouni Weideres 1:1 akzeptéiert goufen. Well den effektive belsche Frang mat 8,1 Groschen awer méi wäert war wéi de fiktive Lëtzebuerger Frang mat sengen 8 Groschen, ass duerch dësen Ënnerscheed ([[Agio]]) e reegelrechte „Drainage“ entstanen. Dat neit Geld gouf aus dem lëtzebuergeschen Ëmlaf erausgezunn, de Manktem u Klenggeld blouf bestoen. Tëscht 1893 an 1896 hu Frankräich an d'Belsch – als Membere vun der [[Laténgesch Mënzunioun|Laténgescher Mënzunioun]] (an där Lëtzebuerg ni Member war obschonns hir Mënzen a Schäiner am Land zirkuléiert sinn) – resolut Moossnamen ergraff, fir den Iwwerfloss un auslännesche Wiesselmënzen an hirem Ëmlaf lass ze ginn. Dës Entscheedung sollt och fir d'Groussherzogtum schwéier Konsequenzen hunn: ëm 1900 huet d'Belsch Lëtzebuerger Koffermënzen am Wäert vu ronn 500.000 Frang zeréckgeschéckt. Dëst war eng immens Zomm, wann ee bedenkt, datt Lëtzebuerg bis zu deem Zäitpunkt am Ganze just Mënze fir 601.747 Frang hat klape loossen. Well d'Land doropshi wuertwiertlech mat dëse klengen, ofgenotzten an oxidéierte Suen iwwerschwemmt gouf, huet d'Regierung séier reagéiert. Fir de Problem ze léisen, goufen déi al 5 an 10 Zantim-Stécker agezunn a mat neie Mënzen aus engem, dee Moment, moderne Koffernéckel-Alliage ersat. ===International Bank zu Lëtzebuerg (1856)=== Déi 1856 gegrënnte Banque internationale à Luxembourg (BIL)<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1856/03/08/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 8 mars 1856 approuvant les statuts de la Banque Internationale de Luxembourg. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.03.1856|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> krut d'Recht, eege Schäiner erauszeginn. Dëst Emissiounsrecht huet – genee wéi bei den anere [[Privatbank|Privatbanken]]<ref>{{Citation|URL=https://www.bavarikon.de/object/bav:BSB-CMS-0000000000002122|Titel=Deutsches Papiergeld 1800-1945 |Gekuckt=09.09.2026|Wierk=www.bavarikon.de|Sprooch=de}}</ref> am [[Däitsche Bond]] – verschidde Wärungen aus där Epoch ofgedeckt, dorënner de Frang, den hollännesche Gulden an de preiseschen Daler. D'Bank huet hir Aktivitéit den 31. Juli 1856 opgeholl; hir éischt Ausgab am Wäert vun 10 Daler gouf den 1. September 1856 ausgestallt. Dëst sollt awer déi eenzeg vun dëser Aart bleiwen, well Preisen zanter 1857 den Ëmlaf vun auslänneschem Pabeiergeld op hiren Territoire verbueden hat. Well d'Aktivitéit vun der BIL doduerch virleefeg staark ageschränkt war, huet se – mat Ausnam vum Joer 1900 – nëmmen nach Schäiner a Frangen erausginn. Obwuel d‘Billjeeë kee gesetzlecht Bezuelmëttel waren, goufen se zanter 1859 awer vun de Staatskeesen akzeptéiert. Well d'Emissioun vun dëse Geldschäiner awer ëmmer erëm mat Schwieregkeete verbonne war, huet de Verwaltungsrot schlussendlech decidéiert, d'Ausriichtung vum Institut ze änneren. Doropshin huet d'Bank sech zu engem Kreditinstitut weiderentwéckelt<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/bil.html|Titel=BIL|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeë vun der BIL an de Joren 1856–1900 ! Emissionsdatum ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. September 1856 | 10 Thaler | |- | 30. September 1880 | 25 Francs | mat Stempel 25 Francs = 20 Mark |- | 15. September 1890 | 100 Francs | mat Stempel 100 Francs = 80 Mark |- | 1. Juli 1900 | 50 Mark | |- | 1. Juli 1900 | 20 Mark | |} === Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg === Wéi de Gesetzesprojet iwwer d'[[Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg|Banque nationale]] de 27. Februar 1872 an der Chamber presentéiert gouf, ass en op kräftege Widderstand gestouss. Besonnesch de [[Paul de Scherff]], deen de Rapporteur vun der zoustänneger Chamberkommissioun war, an de [[Charles Simons]] (de spéideren Direkter vun der BIL) hu sech kritesch gewisen. Den de Scherff huet keng reell Virdeeler fir d'Land gesinn: well den Entworf d'Bank als reng Emissiounsbank ouni d'Recht op eng direkt Kreditvergab definéiert huet, war hiren Notze fir d'Wirtschaft an d'Bierger staark begrenzt. Zousätzlech war de lëtzebuergeschen Inlandsmaart deemools vill ze kleng, fir nieft der etabléierter BIL eng zweet Emissiounsbank (de. ''Zettelbank'') ze verkraaften. Fir den normale Steierzueler huet de Projet keng materiell Virdeeler bruecht, mee éischter de Risiko vun enger Wärungsentwäertung am Fall vun enger Finanzkris. D'Kritiker hu bemängelt, datt de Staat d'Risiken iwwerhuele sollt, wärend déi meeschtens auslännesch Grënner a Spekulanten d'Gewënner an d'Emissiounsprimmen an d'Täsch stieche géifen<ref>{{Citation|URL=https://books.google.lu/books?id=OFdSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|Titel=LA NOUVELLE BANQUE|Datum=1872|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=books.google.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Och aus dem Ausland koume schwéier Bedenken: déi preisesch Regierung huet en negativen Avis ofginn an am Virfeld kloer gemaach, datt d'Billjeeë vun dëser neier Bank weeder a Preisen nach am deemolegen [[Elsass-Loutrengen|Elsass-Loutrenge]] fir Paiementer akzeptéiert géife ginn. Trotz all dëser Kritik gouf d'Bank mam Gesetz vum 17. Mee 1873 offiziell gegrënnt<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1873/05/16/n1/jo|Titel=Loi du 16 mai 1873, qui autorise la création d’une Banque Nationale à Luxembourg.|Datum=16.05.1873|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Kuerz drop, den 1. Juni 1873, huet se hir Dieren opgemaach, fir dann den 1. Juli 1873 hir éischt eege Billjeeën erauszeginn. Dës Billjee goufe vun de Staatskeese bis zu engem maximale Montant vun 150.000 Frang ugeholl. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeë vun der ''Banque nationale'' an de Joren 1873–1876 ! Emissionsdatum ! Volume ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 20 Thaler | Austausch géint Billjeeën a Mark mat der Emissioun vum 25. Mäerz 1876 |- | 1. Juli 1873 | 2.000.000 Daler | 10 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 5 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 3.500.000 Frang | 100 Francs | Austausch duerch d'Staatskeess no der Faillite de 26. September 1881 |- | 1. Juli 1873 | 1.500.000 Frang | 20 Francs | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 1.600.000 Mark | 20 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 2.000.000 Mark | 10 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 400.000 Mark | 5 Mark | idem |} Ausser der BIL ware virun allem och d'Cheffe vun der Industrie, dorënner den [[Norbert Metz]], géint déi nei Bank, well se mat den Offere vun der BIL zefridde waren. Déi nei Bank huet ouni Erfolleg versicht, hir Billjeeën an Däitschland ofzesetzen. Och eng Interventioun vun der lëtzebuergescher Regierung bei der däitscher keeserlecher Regierung zugonschte vun der Bank huet näischt gehollef. Nodeem d'BIL de 15. Juli 1873 via Circulaire matgedeelt hat, datt hire Verwaltungsrot decidéiert hätt, keng Schäiner vun der ''Banque nationale'' méi z'akzeptéieren, huet d'Regierung am Géigenzuch decidéiert, keng BIL-Schäiner méi an de Staatskeesen unzehuelen. Dëse Schrëtt huet de Sträit tëscht deen zwéin Instituter just nach weider verschäerft. De 26. September 1881 huet d'Bank schlussendlech Faillite ugemellt.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/x71mw5/pages/1|Titel=Luxemburger Wort: Eine finanzielle Katastrophe.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=27.09.1881|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=de}}</ref> Op Initiativ vun eenzelen Deputéierten – dorënner de [[Jean-Baptiste Fallize]], deen eng ganz kloer Responsabilitéit vum Staat gesinn huet – a fir d'Gemidder ze berouegen, huet d'Chamber no laangen Diskussiounen e Gesetz gestëmmt dat de komplette Remboursement vun all de Billjeeë virgesinn huet<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1881/10/08/n1/jo|Titel=Loi du 8 octobre 1881 concernant le remboursement des billets au porteur de la Banque Nationale.|Datum=08.10.1881|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wat e Lach vun 2.150.000 Frang an d'Staatskeess gerappt huet. Haaptursaache fir den Niddergang waren d'Onerfuerenheet vun der Direktioun a vum Regierungskommissär, de Fakt, datt zwou Banken an esou engem klenge Land gläichzäiteg Billjeeën erausginn hunn, an net zulescht iwwerdriwwen an exzessiv Kreditter fir eng Rei Clienten<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-02/SESSION_1881-1882-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session extraordinaire du 4-5 Octobre 1881.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=04.10.1881|Säiten=24-67|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===Goldmark (1876)=== Am nei gegrënnten [[Däitscht Räich|Zweeten Däitsche Räich]] huet d'Gesetz vum 4. Dezember 1871 d'[[Reichsgoldmünze|''Räichsgoldmënz'']] agefouert; den Honnertsten Deel dovu war d'Mark, déi an 100 Pfenneg ënnerdeelt war<ref>{{Citation|URL=https://de.wikisource.org/wiki/Gesetz,_betreffend_die_Auspr%C3%A4gung_von_Reichsgoldm%C3%BCnzen|Titel=(Nr. 745.) Gesetz, betreffend die Ausprägung von Reichsgoldmünzen. Vom 4. Dezember 1871.|Gekuckt=11.10.2026|Datum=4. Dezember 1871|Editeur=de.wikisource.org|Sprooch=de}}</ref>. No engem weidere Mënzgesetz am Joer 1873 ass dës nei Reichswärung dunn den 1. Januar 1876 offiziell am ganze vereenten Däitschland a Kraaft getrueden an huet am Bundesstaat Preisen den Daler an engem feste Verhältnes 1 Daler = 3 Mark ersat. D'Dalermënzen selwer hunn hiren offizielle Cours nach bis 1907 behalen an d'1-Daler-Mënz gouf an där Zäit ganz einfach als 3-Mark-Mënz weider gebraucht. Mam lëtzebuergesche Gesetz vum 2. Dezember 1876 gouf festgehalen, datt eng Mark 1,25 Frang (oder 10 Sëlwergroschen) wäert ass, an datt déi staatlech Keese Sëlwermënzen nëmme méi bis zu engem Betrag vu 25 Frang pro Paiement akzeptéieren<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1876/12/02/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 2 décembre 1876 concernant l'admission des monnaies de l'Empire allemand dans les caisses publiques.|Datum=02.12.1876|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Doraus huet sech dës Ëmrechnung am lëtzebuergeschen Alldag erginn: * 1 Frang = 80 Pfenneg * 1 Stéckelchen<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=S05727''Stéckelchen''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 29.09.2026.</ref> = 12 ½ Su = 50 Pfenneg = ½ Mark * 1 décke Su = 8 Pfenneg * 1 Su = 4 Pfenneg * ½ Su = 2 Pfenneg Hei muss ee gutt oppassen: Et handelt sech elo ëm de Pfenneg als Ënnerdeelung vun der neier Mark (een Honnertstel), an net méi ëm den ale Pfenneg, deen d'Ënnerdeelung (een Zwielefte) vum Sëlwergrosche war. ===Situatioun am Ufank vum 20. Joerhonnert=== Als [[Kurant|Kurantmënzen]] zirkuléierten haaptsächlech däitsch Gold- a Sëlwermënzen. D'Mënze vun der Laténgescher Mënzunioun waren dogéint nëmmen an engem ganz klenge Mooss am Ëmlaf, wärend hollännesch Gulden iwwerhaapt net méi ze fanne waren. Bei de Scheedemënze huet een eng regional Mëschung fonnt: hei goufen d'Lëtzebuerger, däitsch, franséisch an och belsch Mënze parallel benotzt. Bei de Geldschäiner hu virun allem d'Emissioune vun der BIL an déi vun den däitsche Banken dominéiert, wärend franséisch a belsch Billjeeën éischter eng Raritéit waren. D'Paiementer goufen a Frange fixéiert. Wann net explizitt d'Wuert „effectif“ derbäi stoung, gouf de Betrag mat de gesetzlechen Ëmrechnungscoursen an däitsch Mark a Pfenneg iwwerdroen a bezuelt. D'Leit haten eng Rei vu feste Wäerter am Kapp, wéi zum Beispill: * 1 Mark = 1,25 Frang * 2 Mark = 2,50 Frang * 4 Mark = 5,00 Frang * 8 Mark = 10,00 Frang * 12 Mark = 15,00 Frang Fir z.&nbsp;B. en Zuchticket vun 17,85 Frang ze bezuelen, gouf am Kapp follgend Rechnung gemaach: éischtens goufe 17,50 Frang mat 14 Mark ofgedeckt (15 Frang fir 12 Mark plus 2,50 Frang fir 2 Mark). Et hunn dunn nach 35 Zantim (oder 7 Su) gefeelt. Fir dëse Reschtbetrag ze begläichen, konnt ee flexibel verschidde Mënze kombinéieren: e Lëtzebuerger 10-Zantim-Stéck (2 Su), e franséischt an e belscht 5-Zantim-Stéck (jee 1 Su), en däitscht 10-Penneg-Stéck (2&nbsp;½ Su) an e Lëtzebuerger 2&nbsp;½-Zantim-Stéck (½&nbsp;Su) – wat exakt de Gesamtbetrag vu 7 Su erginn huet. Stoung awer d'Wuert „effectif“ derbäi, huet d'Bezuelung misse strikt a franséischen oder belsche Frange gemaach ginn. Dat war kee Problem, soulaang een dës Mënzen oder Schäiner zur Hand hat. War dat awer net de Fall, konnt een och mat däitsche Mënzen oder Schäiner bezuelen – allerdéngs huet een hei missen en Agio (en zousätzlechen Opschlag) drop bezuelen. Fir beispillsweis eng Schold vun 1.750 franséische Frang mat däitsche Mark ze begläichen, huet een 1,5 % dobäiziele missen. Streng geholl huet dësen Opschlag d'Differenz tëscht deenen zwou Wärungen um Dagescours op der Paräisser [[Bourse (Ekonomie)|Bourse]] reflektéiert. Well dëse Cours am Alldag awer bal ëmmer ëm 1,5 % gependelt huet, gouf aus Kamoudheet einfach fest mat dësem Taux gerechent. D'Rechnung huet dunn esou ausgesinn: 1.750 Frang hunn am Basiswiesselcours 1.400 Mark entsprach, plus déi 1,5 % Opschlag (21 Mark). Deemno sinn am Ganzen 1.421 Mark iwwer d'[[Théik]] gaangen.<ref>[[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg. Säiten 58-63'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178.</ref> Ee konkreet Beispill fir d'Bezuele vun engem Agio ass de Kaf vun den Immobilie vun der [[Brasserie de Luxembourg|Dikrecher Brauerei]] duerch de [[Louis Godchaux]]. Hien huet dës vum [[Liquidateur]] vun der Paräisser ''Société anonyme française de la Brasserie de Diekirch'' (mat Sëtz zu [[Paräis]] an der Rue de Hauteville, 54) iwwerholl. Laut dem Verkafsakt vum 29. Juli 1889, dee vum Ettelbrécker Notaire Salentiny opgeholl gouf, louch den Akafspräis bei 436.000 Frang (Haaptsaach an Niewekäschten) – woubäi 7.000 Frang Agio extra bezuelt goufen<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/brasseriediekirch.html|Titel=Brasserie de Diekirch|Gekuckt=29.09.2026|Datum=29.07.1889|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Fir dem Chaos an de Berechnunge mat de villen auslännesche Mënzen en Enn ze maachen, ass am Joer 1912 d'Iddi erëm opkomm, eng eege lëtzebuergesch Wärung ze schafen. D'Regierung huet virgeschloen, eegene Sëlwermënze mat engem Nominalwäert vun 1 an 2 Frang souwéi 50 Zantim ze klappen – an engem Gesamtvolume vu bis zu 10 Frang pro Awunner. Am Mee 1913 huet de [[Staatsrot (Lëtzebuerg)|Staatsrot]] d'Regierung zousätzlech opgefuerdert, Virkéierungen ze treffen, falls e Krich tëscht de groussen Nopeschlänner géif ausbriechen an doduerch dat däitscht a franséischt Goldgeld rar géif ginn. Nëmmen e Joer méi spéit huet den Ausbroch vum Éischte Weltkrich d'Pläng vun enger eegener Wärung dunn awer op Äis geluecht<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/r2pxgn9h9t/pages/9/articles/DIVL359|Titel=Frappe de monnaies nationales d’argent.|Gekuckt=02.09.2026|Datum=05.06.1913|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===Éischte Weltkrich an 1919=== Wärend an Däitschland d'Reichsbank schonn den 31. Juli 1914 mam Ëmtausch vu Billjeeën a Scheedemënzen a Gold opgehalen hat, huet sech d'Situatioun zu Lëtzebuerg nëmmen e puer Deeg duerno zougespëtzt. Den 3. August 1914 huet Däitschland Lëtzebuerg besat. Nach de selwechten Dag gouf hei am Land e Gesetz gestëmmt, dat d'Geldschäiner vun der BIL zur gesetzlecher Wärung erkläert huet. Gläichzäiteg gouf d'Bank vun der Flicht entbonnen, dës Schäiner géint Gold- oder Sëlwermënzen ëmzetauschen<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Aus Angscht hir Erspuernisser ze verléieren, huet d'Bevëlkerung hir Gold- a Selwermënzen zeréckgehalen. Well d'Leit och kee Vertrauen an d'Schäiner vun den däitsche Banken haten, sinn de Commerce an d'Industrie an eng déif Kris geroden – et huet einfach u Boergeld am Ëmlaf gefeelt. D'Emissioun vu Schäiner mat de Valeure vun 1, 2 a 5 Mark am Gesamtwäert vu 6.250.000 Frang vun der BIL ass net duergaangen, fir d'Lag ze berouegen. Dofir ass de Staat dozou iwwergaangen, zousätzlech [[Keeseschäin|Keeseschäiner]] (''Bons de caisse'') an Héicht vu 5.000.000 Frang ze drécken, déi och de Status vun engem gesetzleche Bezuelmëttel kruten<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/11/28/n2/jo|Titel=Loi du 28 novembre 1914, ayant pour objet d' autoriser 1°l'Etat à émettre des bons de caisse, 2°la Caisse d' épargne à consentir des prêts à court terme sur gage, et 3° de majorer l'émission des billets de la Banque Internationale.|Datum=28.11.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. De 26. November 1914 huet de [[Mathias Mongenast]], Generaldirekter vun de Finanzen, an der Chamber erkläert: {{Zitat|{{Fr}} Le bon de caisse, c'est la banknote que l'État mettra en circulation et dont le montant est garanti par le crédit de l'État. Aussitôt que nos ressources seront revenues à une situation normale, nous pourrons peu à peu les retirer de la circulation; aux termes de l'art. 2 du projet de loi, ces billets ont cours forcé.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-12/session_1914-1915-o.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session ordinaire de 1914-1915.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=26.11.1914|Säiten=113|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Nieft de Geldschäiner goufen och Scheedemënzen gepräägt – dës Kéier aus Zénk an Eisen, well de Koffer duerch de Krich knapp gi war. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> {| class="wikitable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1915-1916<ref name="Kolnberger" /> |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Joer !! 5 Centime !! 10 Centime !! 25 Centime !! Wäert a Frangen |- | style="text-align: left;" | 1915 || style="background: #b4c7e7;" | 1.200.000 || style="background: #b4c7e7;" | 1.400.000 || || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1916 || || || style="background: #b4c7e7;" | 800.000 || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1918 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.200.000 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.603.000 || || 220.300 |- | style="text-align: left;" | 1919 || || || style="background: #ff3b00; color: white;" | 804.000 || 201.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #b4c7e7; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Zénk |- | style="background: #ff3b00; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Eisen |} </div> Well d'Bevëlkerung och nach déi kleng Mënze gehamstert huet, gouf d'Regierung duerch den Arrêté grand-ducal vum 3. Abrëll 1917 zu enger gezielter Géigemoossnam autoriséiert. Als Drockmëttel krut se d'Erlabnis, d'5-, 10- a 25-Zantimstécker, déi an de Joren 1915 an 1916 gepräägt gi waren, aus dem Verkéier ze zéien. Dës Mënzen hätte misse bei der ''Recette générale'' ëmgetosch ginn – an dat bis zu engem Maximum vun 10 Frang pro Persoun pro Dag. Aus Angscht, op hire Wiesselmënzen sëtzenzebleiwen, hu vill Leit hir gehamstert Reserven opginn, wouduerch séier erëm méi Mënzen an den alldeeglechen Ëmlaf komm sinn<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1917/04/03/n2/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 3 avril 1917, décrétant certaines mesures pour enrayer la thésaurisation de la monnaie de billon.|Datum=03.04.1917|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Wéi de Krich am November 1918 op en Enn gaangen ass, stoung Lëtzebuerg virun enger gewalteger Erausfuerderung: Am Land ass e risege Bierg un däitsche Suen zirkuléiert. Well d'Goldmark, déi jo net méi un d'Gold gekoppelt war, an Däitschland schonns 1918 d'Hallschent vun hirem Wäert verluer hat, huet d'Lëtzebuerger Regierung séier handele misse fir de wirtschaftlechen Zesummebroch z'evitéieren. Mat engem groussherzoglechen Arrêté vum 11. Dezember 1918 gouf den Import vun däitsche Sue verbueden an hiren Ëmlaf gestoppt. Fir d'Erspuertes vun de Bierger ze retten, huet de Staat ronn 200 Millioune Mark am Verhältnes vun 1 Mark géint 1,25 Frang zeréckkaaft<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Well de Staat awer keng Frang-Geldschäiner hat, an him souwisou déi néideg Gold- oder Sëlwerreserven fir dës enorm Zomm gefeelt hätt, goufen erëm Keeseschäiner als eng temporär Noutléisung gedréckt. Parallel zu dëser monetärer Transformatioun huet Lëtzebuerg den 1. Januar 1919 och den däitschen Zollveräin offiziell verlooss. {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |+ Emissioun vu Keeseschäiner vun 1914 bis 1919 |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Legal Basis !! Volume !! Valeur !! Verfallsdatum |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs soit 100 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs soit 1 Mark 60 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Francs soit 80 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 116.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 500 Francs || 01.01.1923 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 68.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 10.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 46.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 9.227.000 Frang || style="text-align: left;" | 10 Francs || 09.05.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 12.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 2.500.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Franc || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 800.000 Frang || style="text-align: left;" | 50 Centimes || 15.07.1925 |} <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1915/08/17/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 17 août 1915, autorisant le Gouvernement à émettre une seconde émission de bons de caisse.|Datum=17.08.1915|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/xfzg60pjg4/pages/2/articles/DIVL80]|Titel=Arrêté du 22 mars 1918, concernant une troisième émission de bons de caisse.|Datum=22.03.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=https://viewer.eluxemburgensia.lu/|Sprooch=fr}}</ref> <ref name="ARR19181211>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/a/1919/01/04/n1/jo|Titel=Arrêté du 4 Janvier 1919, concernant une quatrième émission de Bons de caisse.|Datum=04.01.1919|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> Am Arrêté vum 11. Dezember 1918 Artikel 4 liese mir fir d'alleréischt an engem offiziellen Dokument vum Lëtzebuerger Staat: {{Zitat|{{Fr}} Aux fins qui précèdent et par dérogation à l'art, 1er al. 3 de la loi du 28 novembre 1914 sur rémission des bons de caisse, le Gouvernement est autorisé à faire une quatrième émission de bons de caisse en '''francs luxembourgeois''', jusqu'à concurrence d'une somme égale à celle des monnaies qui seront présentées à l'échange. Les bons de caisse des quatre émissions sont, sous tous les rapports, assimilés entre eux; leur valeur nominale s'entend en '''francs luxembourgeois''' et ce nonobstant toutes inscriptions contraires<ref name="ARR19181211 />. }} Déi wichteg Datumer a der Genesis vum Lëtzebuerger Frang sinn: 1842 wéi de Rapport mam Daler festgesat gouf, 1849 wéi en als Buchwärung agefouert gouf a schlussendlech 1918 wéi e sech vun der Goldmark ofgenuebelt huet.  == Lëtzebuerger Frang an déi Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun == [[File:10LuxFr 1924 LuxNatMus 20220518.jpg|thumb|10-Frangschäin 1924.]] === Ausgangspunkt === [[1918]] ass den [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] op en Enn gaangen. Well dunn nach keng Kloerheet iwwer déi zukünfteg Wärungssituatioun an den zukünftege Wirtschaftspartner bestanen huet, gouf eng Iwwergangsléisung fonnt. D'Regierung huet dunn, zousätzlech zu de schonn am [[Éischte Weltkrich]] geklappte Frangmënzen, Keesebongen a Frangen an den Ëmlaf bruecht. Se sollten et erlaben, d'[[Reichsmark|Mark]] aus dem Verkéier ze zéien. Et war déi zweet Manifestatioun um Wee vun der Kreatioun vun engem Lëtzebuerger Frang. Zu enger eenegermoosse gereegelter Situatioun koum et eréischt, wéi [[1922]] d'[[Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun]], verbonne mat enger Wärungsassociatioun, ugefaangen huet. Och wa se keng Ausso iwwer d'Prinzippie vum Lëtzebuerger Wärungssystem enthalen huet, da gouf ëmmerhin de Wärungsëmlaf zu Lëtzebuerg bestëmmt. Ee sollt bestoen aus: * [[Belsche Frang]]en ([[Geldschäin|Billjeeën]] a [[Mënz]]en) * Lëtzebuerger Frangen (Billjeeën a Mënzen); den Emissiounsvolume vu Lëtzebuerger Schäiner war deemools nach op 25 Millioune Frang begrenzt. De Lëtzebuerger Frang hat domat d'Roll vun engem sougenannten ''Zousazgeld'' oder ''Monnaie d'appoint''. Fir de Lëtzebuerger Frang ass 1929 den Ufank vun enger neier Etapp. Duerch dat sougenannt ''Stabilisatiounsgesetz'' vum [[19. Dezember]] [[1929]] gouf de Wäert vum ''Lëtzebuerger Frang'' offiziell op 0,0418422 Gramm [[Gold]] festgeluecht<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1929/12/19/n1/jo|Titel=Loi du 19 décembre 1929 ayant pour objet la stabilisation de la monnaie luxembourgeoise|Gekuckt=11.10.2026|Datum=19.12.1929|Editeur=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Et war zwar déi selwecht Definitioun wéi déi vum Belsche Frang, mä d'Existenz vun engem eegene Lëtzebuerger Frang war domat virleefeg bestätegt. === Situatioun no 1935 === Eng besonnesch Situatioun an de Belsch-Lëtzebuerger Wärungsrelatiounen ass [[1935]] agetratt. D'Belsch war deemools duerch d'Ëmstänn gezwongen, de Belsche Frang [[Ofwäertung|ofzewäerten]] (''ze devaluéieren''). Eng Ofwäertung vum Frang war awer zu Lëtzebuerg net erwënscht. Fir awer e praktescht Ëmtauschverhältnis tëscht den zwou Wärungen z'erhalen, gouf e Mëttelwee fonnt: * D'Belsch huet ëm 28&nbsp;% a * Lëtzebuerg huet ëm 10&nbsp;% ofgewäert. Eng separat Ofwäertungsoperatioun war duerch d'Gesetz vun [[1929]] méiglech ginn. No der Paritéit 1 zu 1, koum et dunn zu engem neien Ëmtauschverhältnis tëscht den zwou Wärungen, an zwar: * 1 ''Lëtzebuerger Frang = 1,25 Belsche Frang'' an * 1 ''Belsche Frang = 0,80 Lëtzebuerger Frang''. Dat huet d'Liewen zu Lëtzebuerg staark komplizéiert. Nom [[Zweete Weltkrich]], ass dunn déi al Paritéit (1 zu 1) erëm hiergestallt ginn. Eng däreg Fro huet sech och fir d'Avoiren an d'Engagementer a Frangen, wa keng spezifesch Wärung preziséiert war, gestallt. Dat war deemools meeschtens de Fall. Eng Léisung gouf fonnt. Se huet dora bestanen, datt et sech zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]] ëm Lëtzebuerger Frangen handele géif, wann net anescht preziséiert. Vill Lëtzebuerger Banken, déi de Géigewäert vun hiren Depoten zu [[Bréissel]] placéiert haten, koumen doduerch an eng schwiereg Situatioun. === 1945: zeréck an d'Normalitéit === Am [[Zweete Weltkrich]] huet d'Wärung aus der [[Reichsmark|Räichsmark]] bestanen. D'Frange ware vum däitschen Okkupant aus dem Verkéier gezu ginn, an d'Lëtzebuerger Billjeeë sinn dunn an engem [[Héichuewen|Héichuewe]] verbrannt ginn. Dës Situatioun gouf no der Liberatioun réckgängeg gemaach, d'Wirtschaftsunioun mat der Belsch erëm hiergestallt an d'Paritéit 1 zu 1 tëscht den zwou Wärungen nei agefouert an d'Belsch a Lëtzebuerger Billjeeën a Mënzen erëm an de Verkéier bruecht. Well et eng gewëssen Onzefriddenheet iwwer déi staark Begrenzung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht gouf, koum et a successive Schrëtt zu enger Opwäertung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht. === Schäiner déi ni an Ëmlaf koumen === Wéi d'Belsch 1982 ouni Ofsprooch mat Lëtzebuerg de belsch-lëtzebuergesche Frang ofgewäert huet, huet d'[[Regierung (Lëtzebuerg)|lëtzebuergesch Regierung]] am gréisste Geheimnis eege Schäiner drécke gelooss. Si sollten als Noutplang déngen, wann d'Belsch de Frang nach eng Kéier géif devaluéieren an d'Wärungsunioun a Gefor bréngen. Lëtzebuerg hätt sech dann aus der Unioun zeréckgezunn an en eegestännege lëtzebuergesche Frang agefouert.<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1677037.stm Artikel op der BBC vum 26. November 2001]</ref> 1993 war dësen Zenario bal Realitéit ginn. Mam [[Europäesche Wiesselcoursmechanismus]] (ERM) sollten d'europäesch Wärungen am Virfeld vun der geplangter Wärungsunioun no dem [[Traité vu Maastricht]] vun 1992 stabil unenee gekoppelt ginn. Mä duerch massiv Spekulatiounen op den internationale Finanzmäert ass de System am September 1992 a schwéier Turbulenze geroden. Dat [[Pond Sterling|brittescht Pond]] huet den ERM misse verloossen, aner méi kleng Wärunge goufen devaluéiert. D'Kris huet sech 1993 verschäerft, an och de [[Franséische Frang|franséische Frang]] ass ënner staarken Drock geroden. Am August 1993 gouf de [[Jean-Claude Juncker]] informéiert, datt [[Däitschland]] an [[Holland]] géifen iwwerleeën, den ERM ze verloossen. Dat hätt praktesch d'Enn vum System bedeit. Lëtzebuerg huet doropshin domat gedreet, d'Wärungsunioun mat der Belsch opzeléisen a sech Däitschland an Holland unzeschléissen. An deem Fall wieren déi geheim gedréckte lëtzebuergesch Schäiner an Ëmlaf komm. Schlussendlech konnt den ERM awer gerett ginn, nodeems d'Memberstaaten de Spillraum tëscht de Wärunge vun 2,5 op 15 Prozent erweidert haten. Déi geheim Schäiner sinn dofir ni benotzt ginn a bloufen an hire Këschte verstoppt. Kuerz virun der Aféierung vum Euro goufen d'Schäiner am September 2001 schliisslech vun der [[Lëtzebuerger Arméi]] zerstéiert. D'Ëffentlechkeet hat bis dohinner näischt dovu gewosst. Eréischt 2001 huet de Jean-Claude Juncker d'Geschicht géintiwwer der AFP<ref name="BBC" /> ëffentlech gemaach. 2019 ass d'Affär op engem Forum vun der [[Europäesch Zentralbank|Europäescher Zentralbank]] nach eng Kéier op d'Tapéit komm. Interessant ass dobäi, datt d'Zuelen net ëmmer déi selwecht waren: an engem RTL-Reportage<ref>[https://infos.rtl.lu/news/luxembourg/comment-le-luxembourg-a-secretement-fabrique-50-milliards-de-francs-dans-les-annees-90-1365860 Reportage vum 21 Juni 2019 mat engem Link op e Téléreportage vun 2001]</ref> vum 2001 war vun 3 Milliarde Frang rieds, iwwerdeems de Jean-Claude Juncker 2019 vu 50 Milliarde geschwat huet<ref>[https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_19_3320 Ried vum Jean-Claude Juncker 19. Juni 2019 zu Sintra]</ref>. === Vum Frang zum Euro === Den 1. Januar 1999 gouf de Wiesselcours 1 EUR = 40,3399 LUF festgeluecht, an den [[Euro]] gouf als Buchwärung agefouert. Am Mäerz 1999 huet d'Regierung un all Stéit en Euro-Rechner am Scheckkarteformat verdeele gelooss fir d'Leit drun ze winnen ëmzedenken.<ref>[https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/19c87c/pages/11/articles/DTL849 Reklamm am Lëtzebuerger Land vum 19. Mäerz 1999]</ref> {| |[[File:Euro-RechnerV.jpg|thumb|Euro-Rechner vir]] |[[File:Euro-RechnerH.jpg|thumb|Euro-Rechner hannen]] |}Den 1. Januar 2002 hunn d'Billjeeën a Mënzen an Euro ''Cours legal'' kritt an den 28. Februar 2002 war dee leschten Dag, wou een nach mat Schäiner a Mënzen a Frang bezuele konnt. {{Méi Info 2|Euro|Europäesch Zentralbank}} Am Summer 2025 huet d'Lëtzebuerger Zentralbank matgedeelt, datt Enn 2024 nach eng 863.000 Lëtzebuerger-Frang-Schäiner am Wäert vu knapps 5 Milliounen Euro an Zirkulatioun wieren. Déi meescht dervun, 786.473, waren 100-Frang-Schäiner<ref>"Meng Al Frangen. ''d'Lëtzeuerger Land'' 08.08.2025, S.6.</ref>, déi warscheinlech als Souvenir versuergt géife ginn.<ref>[http://www.rtl.lu/letzebuerg/archiv/1286484.html "Lëtzebuerger Schäiner am Wäert vu 5 Milliounen Euro am Ëmlaf."] rtl.lu, 31.12.2018.</ref> Et sinn nach ëmmer eppes méi wéi 10.000 5.000-Frang-Schäiner am Wäert vun 1,3 Milliounen Euro am Ëmlaf. Déi kënne bis op Weideres nach ëmmer an der [[Banque centrale du Luxembourg|Lëtzebuerger Zentralbank]] an Euro ëmgetosch ginn. D'Mënzen a Frange kënnen allerdéngs zanter dem 31. Dezember 2004 net méi gewiesselt ginn.<ref>[https://www.rtl.lu/news/national/a/2035634.html "Et zirkuléieren ëmmer nach Honnertdausende Lëtzebuerger-Frang-Schäiner."] rtl.lu, 28.02.2023.</ref> == Billjeeën a Mënzen == {{Kapitel Info feelt}} === Billjeeën === ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1915 |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 01.jpg|250px]] |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 02.jpg|250px]] |24.02.1915 - 01.01.1930 |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |20 Frang |1929 |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - reverse.png|250px]] |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - obverse.png|250px]] | 18.07.1930 - 29.01.1941 |} ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1944 |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Vir.jpg|250px]] |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Hannen.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1956 |- |10 Frang |1944 |[[File:Frang101945V.jpg|250px]] |[[File:Frang101945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 01.08.1953 |- |20 Frang |1944 |[[File:Frang201945V.jpg|250px]] |[[File:Frang201945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1955 |- |50 Frang |1944 | | |14.10.1944 - 30.04.1964 |- |100 Frang |1944 |[[File:Frang1001944V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001944H.jpg|250px]] | 14.10.1944 - 31.12.1956 |} =====2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1953}} |1953<br>1956<br>1959<br>1962<br>1964<br>1966 |[[File:Frang101954V.jpg|250px]] |[[File:Frang101954H.jpg|250px]] |23.02.1953 - 31.12.1973 |- |20 Frang{{Anker|20F1955}} |1955<br>1956<br>1960 |[[File:Frang201955V.jpg|250px]] |[[File:Frang201955H.jpg|250px]] |07.06.1955 - 31.12.1973 |- |50 Frang{{Anker|50F1961}} |1961 |[[File:Frang501961V.jpg|250px]] |[[File:Frang501961H.jpg|250px]] |06.02.1961 - 31.12.1976 |- |100 Frang{{Anker|100F1956}} |1956 |[[File:Frang1001956V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001956H.jpg|250px]] |13.06.1956 - 31.12.1967 |- |100 Frang{{Anker|100F1963}} |1963 |[[File:Frang1001963V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001963H.jpg|250px]] |18.09.1963 - 31.12.1976 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1967}} |1967<br>1970 |[[File:Frang101967V.jpg|250px]] |[[File:Frang101967H.jpg|250px]] |20.03.1967 - 31.12.1975 |- |20 Frang{{Anker|20F1966}} |1966<br>1972<br>1974 |[[File:Frang201966V.jpg|250px]] |[[File:Frang201966H.jpg|250px]] |07.03.1966 - 30.06.1982 |- |50 Frang |1972 |[[File:Frang501972V.jpg|250px]] |[[File:Frang501972H.jpg|250px]] |25.08.1972 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1970<br>1975{{Anker|100F1970}} |[[File:Frang1001970V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001970H.jpg|250px]] |15.07.1970 - 30.04.1983 |} ===== 2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1980 |[[File:Frang1001980V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001980H.jpg|250px]] |14.08.1980 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1986<br>1993 |[[File:Frang100V.jpg|250px]] |[[File:Frang100H.jpg|250px]] |01.07.1986 - 28.02.2002 |- |1000 Frang |1985 |[[File:Frang1000V.jpg|250px]] |[[File:Frang1000H.jpg|250px]] |01.07.1985 - 28.02.2002 |- |5000 Frang |1993<br>1996 |[[File:Frang5000V.jpg|250px]] |[[File:Frang5000H.jpg|250px]] | 1993 - 28.02.2002 |} ===== Billjeeë vun der BIL ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1968 |[[File:Frang100Bil1968V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1968H.jpg|250px]] |01.05.1968 - 28.02.2002 |- |100 Frang |1981 |[[File:Frang100Bil1981V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1981H.jpg|250px]] |08.03.1981 – 28.02.2002 |} ===Mënzen === ==== Groussherzog Wëllem III 1849-1890==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder een Su |1854 |[[File:C51854V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51854H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 01.03.1854 - 30.09.1901 |- |10 Centime oder een décke Su |1860 |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Rv.JPG|zentriert|rahmenlos]] |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Av.JPG|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 1860 - 30.09.1901 |} ==== Groussherzog Adolphe 1890-1906==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1901 |[[File:C101901V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101901H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,97 cm |1,2 mm |29.12.1900 - 01.05.1931 |} ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1918 |[[File:C101918V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101918H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2 cm |1,42 mm |15.06.1917 - |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder 1 Su |1924 |[[File:C51924V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51924H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,78 cm |1,3 mm |11.07.1924 - 01.05.1931 |- |10 Centime oder een décke Su |1930 |[[File:C101930V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101930H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,19 cm |1,3 mm |18.07.1930 - 01.04.1953 |- |25 Centime oder 5 Su |1946 |[[File:C251946V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251946H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,8 cm |1,2 mm |20.03.1946 - 01.12.1954 |- |[[Feierstëppeler|1 Frang<br>Typ 1952]] |1952<br>1953<br>1955<br>1957<br>1960<br>1962<br>1964 |[[File:F11962V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11962H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |13.11.1952 - 01.09.1991 |- |5 Frang |1949 |[[File:F51949V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51949H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,55 cm |1,18 mm |21.12.1949 - 01.02.1963 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |25 Centime oder 5 Su<br>Typ 1954 |1954<br>1957<br>1960<br>1963<br>1965<br>1967<br>1968<br>1970<br>1972 |[[File:C251970V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251970H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,6 cm |1,1 mm |23.07.1954 - 28.02.2002 |- |1 Frang<br>Typ 1965 |1965<br>1966<br>1968<br>1970<br>1972<br>1973<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980<br>1981<br>1982<br>1983<br>1984 |[[File:F11972V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11972H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |25.06.1965 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987 |[[File:F11986V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11986H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |15.06.1986 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1988 |1988<br>bis<br>1995 |[[File:F11990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |'''1,8 cm''' |1,65 mm |15.12.1988 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1971 |1971<br>1976<br>1979<br>1981 |[[File:F51981V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51981H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |13.04.1971 - 01.05.1987 |- |5 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987<br>1988 |[[File:F51987V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |15.06.1986 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F51990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |1989 - 28.02.2002 |- |10 Frang |1971<br>1972<br>1974<br>1975<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980 |[[File:F101974V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F101974H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,7 cm |2,02 mm |12.06.1971 – 15.12.1986 |- |20 Frang<br>Typ 1980 |1980<br>1981<br>1982<br>1983 |[[File:F201980V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201980H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |26.11.1979 - 28.02.2002 |- |20 Frang<br>Typ 1990 |1990<br>bis<br>1995 |[[File:F201990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |1990 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1987 |1987<br>1988<br>1989 |[[File:F501988V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501988H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |15.09.1987 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F501990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |1989 - 28.02.2002 |} == Literatur == * Georges de Leener: ''Le franc luxembourgeois'', Bulletin de la Banque Nationale de Belgique du 25 avril 1937 * [[Albert Calmes]]: ''Aperçu de l'histoire économique 1839-1939'', Le Luxembourg, Livre du Centenaire, Luxembourg, 1939 * Luc Hommel: ''Une expérience d'union économque'', Louvain,1933 * Daniel Rousseau: ''L'unité monétaire luxembourgeoise'', Luxembourg, 1928 * Jean Masclet: Contribution à l'étude du franc luxembourgeois - Stabilisation d'une monnaie à circulation restreinte, Luxembourg, 1937 * [[Ernest Mühlen]]: ''Monnaie et circuits financiers au Grand-Duché de Luxembourg'', Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1968 * Jutta Jaans-Hoche: ''Banque Nationale du Grand-Duché de Luxembourg 1873-1881 – Eine Episode der Luxemburgischen Währungsgeschichte'', Imprimerie Saint-Paul, Luxembourg, 1981 * [[Christian Calmes]]: ''Au Fil de l'Histoire –Une Banque raconte son histoire - Histoire de la Banque Internationale 1856-1981'', Imprimerie Saint-Paul, 1981 * Véronique Lecomte-Collin et Bruno Collin: ''Histoire de la monnaie'', Éditions Trésor du Patrimoine, 2004 * Roger Croisé, René Link: ''La législation monétaire au Grand-Duché de Luxembourg de 1815 à nos jours'',Edition: Lux-Numis, Luxembourg,1988,639 p. * [[Paul Margue]], [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'', Publié sous l'égide de l'Institut Monétaire luxembourgeois, Esch/Alzette, 1990, 192 Säiten * René Link: ''Les signes monétaires luxembourgeois'', Publié par l'Institut monétaire luxembourgeois, 1991 == Kuckt och == * [[Mënzen a Wärungen um Territoire vum haitege Lëtzebuerg]] * [[Wärung]] * [[Belsche Frang]] * [[Euro]] * [[Lëtzebuergesch Euromënzen]] == Um Spaweck == {{Commonscat}} {{Autoritéitskontroll}} *[https://web.archive.org/web/20080916165847/http://www.land.lu/html/dossiers/dossier_luxemburgensia/suen_281201.html Artikel vum Romain Hilgert op land.lu] *[[Raoul Roos]], [https://www.rtl.lu/news/europa/a/1845572.html 20 Joer Euro - 20 Joer kee Lëtzebuerger Frang méi] op rtl.lu den 11. Januar 2022 {{Navigatioun Fréier Europäesch Wärungen}} {{Referenzen}} {{DEFAULTSORT:Letzebuerger Frang}} [[Kategorie:Fréier Wärungen]] [[Kategorie:Ekonomie vu Lëtzebuerg]] [[Kategorie:Wärungen, déi mam Euro ersat goufen]] ljx723gekakpprokgdap1tce3bvdjlj 2711620 2711619 2026-10-11T08:56:47Z GilPe 14980 verbessert an iwwerschafft (ë. a. keng Referenzen an der Iwwerschrëft) 2711620 wikitext text/x-wiki {{Infobox Wärung}} De '''Lëtzebuerger Frang''' (ofgekierzt: '''LUF''') war tëscht 1854 an 1999 (ausser tëscht 1941 an 1944) déi offiziell [[Wärung]] zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]]. En ass bis 2002 an Zirkulatioun bliwwen, éier en du mam [[Euro]] ersat gouf. An der Period vun 1999 bis 2002 war de Lëtzebuerg Frang eng Subdivisioun vum Euro (1 Euro = 40,3399 Frang), obwuel den Euro dunn nach net zirkuléiert ass. == Ursprong == De Lëtzebuerger Frang ass net iwwer Nuecht entstanen, mä huet sech iwwer Joerzéngten entwéckelt. Vu sengen Urspréng als reng [[Buchgeld|Buchwärung]] mat engem feste [[Wiesselcours]] zum [[preiseschen Daler]], iwwer d'Klappe vu klenge Wiesselmënzen, bis hin zu senger spéiderer Bindung un déi [[däitsch Goldmark]]. Eréischt nom Enn vum [[Éischte Weltkrich]] huet de Lëtzebuerger Frang seng ganz eege Gestalt ugeholl, éier en eng enk Allianz mam [[belsche Frang]] agaangen ass, fir schlussendlech vum Euro ofgeléist ze ginn. === Festsetze vun de Wiesselcoursen an d'Auswierkunge vum Gresham-Gesetz zu Lëtzebuerg (1841–1842) === ==== Ausgangslag an de Rapport mam Gulden ==== Duerch den Arrêté vum Kinnek-Groussherzog vum 20. August 1841<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1841/08/20/n1/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 20 Août 1841 concernant la fixation de la valeur du franc en monnaie des Pays-Bas.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.08.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> gouf den offizielle Wiesselcours am deemolege Lëtzebuerg op 0,4725 [[hollännesche Gulden|hollännesche Gulde]] fir ee Frang – sief et de [[Franséische Frang|franséischen]] oder de belsche Frang – festgeluecht. Well Lëtzebuerg, mat Ausnam vun der [[Festung Lëtzebuerg|Festungsstad]], vun 1830 bis 1839, eng Zäitspan déi am Film „[[De falschen Hond|De falschen Hond“]] beschriwwe gëtt, ënner belscher Administratioun stoung, an d'Belsch dëse Cours scho mam Gesetz vum 5. Juni 1832 agefouert hat<ref>{{Citation|URL=https://unionisme.be/pasinomie/1832/L18320605.pdf|Titel=Loi du 5 juin 1832 (loi monétaire)|Gekuckt=11.10.2026|Datum=05.06.1832|Editeur=unionisme.be|Sprooch=fr}}</ref>, war dësen Tarif [[De jure / de facto|de facto]] scho laang am Land etabléiert. Theoretesch sollt dëse Cours op dem reale [[Sëlwer|Sëlwergehalt]] vun de Mënze berouen. Den hollännesche Sëlwergulden huet aus 9,613 Gramm puerem Sëlwer bestanen, iwwerdeems de franséische Germinal-Frang 4,5 Gramm rengt Sëlwer enthalen huet. Doraus ergëtt sech en tatsächleche mathematesche Sëlwer-Rapport vu: 4,5 / 9,613 = 0,46812 Gulden. Well den offizielle Kurs am Dekreet mat 0,4725 awer méi héich ugesat war, gouf de Frang am Verglach zum Gulde gesetzlech iwwerbewäert. ====Bäitrëtt an den Zollveräin an de preiseschen Daler==== Mam Bäitrëtt vu Lëtzebuerg an den [[Däitschen Zollveräin]] am Abrëll 1842 huet och en offiziellen Ëmrechnungscours fir de preiseschen Daler misse festgeluecht ginn<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/conv/1842/09/21/n1/jo|Titel=Vertrag vom 8 Februar 1842 über den Anschluß des Großherzogtums Luxemburg an den Deutschen Zoll- und Handels-Verein.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.02.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=de}}</ref>. Duerch déi preisesch Garnisoun an der [[Bundesfestung]] waren dës Daler an der Festungsstad souwisou scho fest am alldeeglechen Ëmlaf verankert. Fir dëst ze reegelen, huet de Kinnek-Groussherzog den Arrêté vum 16. Mäerz 1842 erlooss<ref>{{Citation|URL=https://legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1842/03/16/n2/jo|Titel=Arrêté Royal Grand-ducal du 16 Mars 1842 portant fixation de la valeur du franc en monnaie de Prusse.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=16.03.1842|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> mat deem festgehale gouf, datt de franséischen an de belsche Frang bei den ëffentleche Keese fir d'Zollbezuelungen exakt de Wäert vun aacht [[preisesche Sëlwergroschen]] haten. Doraus huet sech en offizielle Cours vun 1 Daler = 3,75 Frang erginn. Och hei huet d'Mathematik net mat der Realitéit iwwereneegestëmmt: En Daler hat 16,7 Gramm rengt Sëlwer an de Frang 4,5 Gramm. De reelle Rapport louch deemno bei: 4,5 / 16,7 = 0,26946 Daler. Well de preiseschen Daler an 30 Sëlwergroschen an de Sëlwergrosche selwer an 12 Pfenneg gedeelt war, hätt de reelle Cours misse bei 8 Groschen an 1 Pfenneg leien. Mat engem offizielle Kurs vun exakt 8 Grosche gouf de Frang par Rapport zum Daler awer ënnerbewäert. ==== Gesetz vum Gresham ==== Dës Diskrepanzen tëscht dem offiziellen, gesetzleche Cours an dem reelle Sëlwerwäert hunn eng klassesch Form vum [[Gesetz vum Gresham|Gresham sengem Gesetz]] ausgeléist („Schlecht Geld verdrängt dat gutt Geld“). Dat huet zu enger Kettereaktioun gefouert: * Frang vs. Gulden: den iwwerbewäerten, „schlechten“ Frang huet den ënnerbewäerten, „gudden“ Gulden aus dem alldeeglechen Ëmlaf verdrängt. * Daler vs. Frang: den iwwerbewäerten, „schlechten“ Daler huet gläichzäiteg den ënnerbewäerten, „gudden“ Frang verdrängt. D'Resultat war paradox: den Daler gouf zur dominanter Wärung bei allen Transaktiounen. De Frang dogéint gouf wéinst senger gesetzlecher Ënnerbewäertung ëmmer méi rar an am private Besëtz vun de Leit als stabille Wäertspäicher gehamstert. Ob dëse Wiesselcours gewielt gouf, fir déi wirtschaftlech Verbindung tëscht Lëtzebuerg a [[Preisen|Preise]] mat dem gemeinsamen Daler dauerhaft ze stäerken, oder reng fir de Bierger een nach méi lästegt Ëmrechnen ze erspueren, bleift ongewëss. E Sëlwergroschen war schliisslech genau 12,5 [[Centime|Zantim]] – also zwee an en Hallwe Su wäert. Am preisesche Rheinland war de franséische Frang zanter 1821 mat 7 Groschen an 11 Pfenneg nach manner wäert. Do kann een dovun ausgoen, datt dëse Cours bewosst esou niddreg ugesat war, fir de franséische Mënzen – déi vun 1795 bis 1815 offiziell am Ëmlaf waren – lasszeginn.<ref>{{Citation|URL=https://staatsbibliothek.ewigerbund.org/viewer/image/gs_preussen_1821/200/#topDocAnchor|Titel=Gesetz-Sammlung für die Königlichen Preußischen Staaten|Gekuckt=29.09.2026|Datum=1821|Wierk=staatsbibliothek.ewigerbund.org|Sprooch=de}}</ref> Am Mee 1843 gouf beschloss, de preiseschen Daler an alle Staatskeese fir d'An- an d'Ausbezuelen zouzeloossen.<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/pnm50j2zw9/pages/1/articles/DIVL24|Titel=Avis relatif à l‘argent de Prusse|Gekuckt=29.09.2026|Datum=05.05.1843|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Vun 1844 u gouf dës Reegelung op déi aner Wärungen am Zollveräin ausgedeent, déi de selwechte Sëlwergehalt wéi den Daler haten.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/1vn15hzm1d/pages/1/articles/DIVL30?search=20%2520janvier%25201844|Titel=Avis concernant la valeur du thaler|Gekuckt=29.09.2026|Datum=20.01.1844|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref> Nom Artikel 11 vum Zolltraité vun 1842 hätt Lëtzebuerg eigentlech de preiseschen Daler oder de [[süddäitsche Gulden]] als offiziellt Bezuelungsmëttel aféiere missen, wat awer net gemaach gouf. Bei der Verlängerung vum Traité am Joer 1847 gouf déi Obligatioun du gestrach. Mir haten also: * 1 Frang = 8 Sëlwergroschen (de Sëlwergrosche war trotz sengem Numm eng [[Billonmënz]] mat engem klenge Sëlwerundeel vu just 22&nbsp;%) * 1 Pies<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=P01353''Pies''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 19.09.2026.</ref> = ee sëlwert franséischt 10-Su-Stéck = 4 Sëlwergroschen * 1 décke Su = 10 Zantim = 10 Pfenneg * 1 Su = 5 Zantim = 5 Pfenneg ===Aféierung als Buchwärung (1849)=== Duerch d'Gesetz vum 20. Dezember 1848 gouf de Frang (ënnerdeelt an Zantim) mat Wierkung op den 1. Januar 1849 déi offiziell Rechnungseenheet vu Lëtzebuerg.<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/20/n1/jo|Titel=Loi du 20 décembre 1848 décrétant un autre système monétaire à partir du 1er janvier 1849.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=20.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> En huet den hollännesche Gulden am Verhältnis vun 1 op 2,1164 ersat. Vun do un huet de Staat all seng Finanzen a Frange geféiert, iwwerdeems d'Zollbestëmmungen onberéiert bloufen. Allerdéngs war de Frang am Ufank just eng reng Buchwärung ouni eegen national Mënzen oder Billjeeën; am Alldag huet d'Bevëlkerung weiderhi mat auslänneschem Geld bezuelt. Am [[Chamberblietchen|Chamberblietche]] vun 1848 gëtt an dësem Kontext vun der Aféierung vun engem neie „système monétaire“ geschwat. Fir dës Ëmstellung an der Praxis ze realiséieren, huet eng Onmass vu Gesetzer a Reglementer systematesch missten ugepasst ginn, well d'Montanten – wéi zum Beispill d'Tariffer vun den Amenden<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1848/12/26/n5/jo|Titel=Loi du 26 décembre 1848, N° 22, réduisant en francs les droits de timbre, d’enregistrement, de greffe, d’hypothèques, ainsi que les amendes y relatives, fixés en florins.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=26.12.1848|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wou fir ëmzerechnen just mat engem Facteur 2 multiplizéiert gouf – a Gulden ausgedréckt waren.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-11/SESSION_1848-O.pdf|Titel=Procès-verbaux des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session de 1848.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1851|Wierk=chl.lu|Sprooch=fr}}</ref> Interessanterweis huet dëst Gesetz déi bestoend Mënzgesetzer vun 1816 an 1832 onberéiert gelooss. An der Theorie waren den hollännesche Gulden an de belsche Frang also weiderhin déi offiziell Wärungen, obwuel se am Alldag an an der Realitéit vum Ëmlaf bal guer net méi existéiert hunn. An der Praxis huet sech doraus e reegelrechten Dualismus entwéckelt: wann an engem Kontrakt de Begrëff „Frang“ ouni Weideres benotzt gouf, da war domat de fiktive Frang am Wäert vun 8 Grosche gemengt. Sollt d'Bezuelung awer a belschen oder franséische Frange geschéien, huet missten explizitt vum „Frang effektiv“ oder engem änleche Begrëff geschwat ginn. Dës juristesch an alldeeglech Realitéit huet den [[Affekot]] an [[Deputéierten|Deputéierte]] [[Léon Wurth]] wärend enger Sëtzung an der [[Chamber]] den 30. November 1870 treffend op de Punkt bruecht: {{Zitat|{{Fr}} D'après la jurisprudence qui s'est établie dans notre pays, et à l'appui de laquelle on peut invoquer différentes décisions judiciaires, il existe chez nous un franc fictif qui a la valeur de 8 silbergros, et qui diffère ainsi en valeur du franc effectif. <ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2024-12/SESSION_1870-1871-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session législative de 1870-1871.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=1871|Säiten=221|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Datt dëse System vum fiktive Frang d'Land nach iwwer Jore markéiert huet, beweist och en Avis vun der [[Banque internationale à Luxembourg]] vum 21. Februar 1876. Och e puer Joerzéngten no der offizieller Ëmstellung huet d'Bank bemierkt: {{Zitat|{{Fr}} Jusqu‘ici le franc luxembourgeois n‘a été qu‘une monnaie fictive ayant la valeur de 8 silbergros. <ref>{{Citation|URL=https://wdocs-pub.chd.lu/docs/archive/33/23/80043235_pdf|Titel=Avis des autorités financières entendues.|Gekuckt=09.10.2026|Datum=21.02.1876|Säiten=115|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} ===Éischt Wiesselmënzen (1854)=== Ënnert dem Finanzminister [[Norbert Metz]] huet d'[[Chamber]] mam Gesetz vum 9. Januar 1852 d'Fabrikatioun vun eisen alleréischte lëtzebuergesche Mënze beschloss<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/01/09/n6/jo|Titel=Loi du 9 janvier 1852, ordonnant la fabrication de monnaies de cuivre pour le Grand-Duché.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=09.01.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Dat neit Gesetz sollt deemools d'auslännesch [[Koffer|Koffermënzen]] als gesetzlecht Bezuelmëttel ofschafen. Well awer net genuch Wiesselgeld am Ëmlaf war, huet d'Regierung dës Bestëmmung mam Gesetz vum 17. Dezember 1853 kuerzfristeg missen zréckzéien<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1853/12/17/n3/jo|Titel=Loi du 17 décembre 1853 concernant la démonétisation des monnaies de cuivre étrangères.|Gekuckt=09.09.2026|Datum=17.12.1853|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Am Mäerz 1854 war et dunn awer sou wäit: déi éischt Lëtzebuerger Mënze koumen an d'Zirkulatioun. Et waren dëst Stécker vun 2,5, 5 an 10 Zantim aus [[Koffer]] (eigentlech [[Bronze]]: 95 % Koffer mat 4 % [[Zënn]] an 1 % [[Zénk]]), déi op dem [[Avers (Numismatik)|Avers]] de lëtzebuergesche [[Wopen|Wope]] gewisen hunn. Heibäi huet et sech allerdéngs reng ëm [[Scheedemënzen]] gehandelt – also ëm Mënzen aus engem bëllegem Metall oder Metalllegéierung ([[Zénk]], [[Eisen]], Bronze, [[Koffernéckel]]) mat engem klenge [[Nennwäert]]. Op eegen Nationalmënzen ([[Kurantmënzen]]) aus wäertvollem Sëlwer oder [[Gold]] gouf bewosst verzicht, well dat fir de klenge Staat deemools vill ze deier gi wier. Fir d'Praxis gouf zousätzlech festgeluecht, datt de maximale Betrag, deen ee mat dëse Mënze bezuelen duerft, op fënnef Frang limitéiert war<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1852/11/30/n7/jo|Titel=Loi du 30 novembre 1852, N° 842, fixant le maximum de monnaie de cuivre à recevoir comme appoint. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=30.11.1852|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> <!-- Éischt Tabell: Prägungen --> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1854–1908<ref name="Kolnberger">{{Citation|URL=https://orbilu.uni.lu/bitstream/10993/59997/1/BelVSWG_2023_3_336_369_Kolnberger.pdf|Titel=Geldpolitik ohne eigene Währung?|Auteur=Thomas Kolnberger|Gekuckt=09.09.2026|Datum=2023|Wierk=orbilu.uni.lu|Sprooch=fr}}</ref> ! style="text-align: left;" | Joer ! 2,5 Centime ! 5 Centime ! 10 Centime ! Wäert a Frangen |- | style="text-align: left;" | 1854 | style="background: #ffe366;" | 640.000 | style="background: #ffe366;" | 680.000 | style="background: #ffe366;" | 500.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1855 | | style="background: #ffe366;" | 600.000 | style="background: #ffe366;" | 1.200.000 | 150.000 |- | style="text-align: left;" | 1860 | | style="background: #ffe366;" | 200.000 | style="background: #ffe366;" | 900.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1865 | | | style="background: #ffe366;" | 1.000.000 | 100.000 |- | style="text-align: left;" | 1870 | style="background: #ffe366;" | 209.888 | style="background: #ffe366;" | 303.900 | style="background: #ffe366;" | 1.313.050 | 151.747 |- | style="text-align: left;" | 1901 | style="background: #ffe366;" | 800.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 2.000.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 4.000.000 | 520.000 |- | style="text-align: left;" | 1908 | style="background: #ffe366;" | 400.000 | style="background: #50B873; color: black;" | 1.500.000 | | 85.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #ffe366; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Bronze |- | style="background: #50B873; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Koffernéckel |} </div> Finanziell gesinn huet sech dës Moossnam fir de Staat als en exzellent Geschäft erwisen. Elleng déi éischt Produktioun vu Mënzen am Nominalwäert vun 100.000 Frang huet d'Regierung just 53.313,54 Frang kascht, wat engem beträchtleche Mënzgewënn – dem sougenannte [[Seigniorage]] ([[Däitsch|de]].: ''Geldschöpfungsgewinn'') – vu 46,7 % entsprach huet. Trotz dësem Gewënn fir d'Staatskeess konnten d'Emissiounen den akuten Defizit u Wiesselmënzen net behiewen. Déi nei lëtzebuergesch Mënze sinn nämlech séier an d'Belsch an a Frankräich ofgefloss, well se do ouni Weideres 1:1 akzeptéiert goufen. Well den effektive belsche Frang mat 8,1 Groschen awer méi wäert war wéi de fiktive Lëtzebuerger Frang mat sengen 8 Groschen, ass duerch dësen Ënnerscheed ([[Agio]]) e reegelrechte „Drainage“ entstanen. Dat neit Geld gouf aus dem lëtzebuergeschen Ëmlaf erausgezunn, de Manktem u Klenggeld blouf bestoen. Tëscht 1893 an 1896 hu Frankräich an d'Belsch – als Membere vun der [[Laténgesch Mënzunioun|Laténgescher Mënzunioun]] (an där Lëtzebuerg ni Member war obschonns hir Mënzen a Schäiner am Land zirkuléiert sinn) – resolut Moossnamen ergraff, fir den Iwwerfloss un auslännesche Wiesselmënzen an hirem Ëmlaf lass ze ginn. Dës Entscheedung sollt och fir d'Groussherzogtum schwéier Konsequenzen hunn: ëm 1900 huet d'Belsch Lëtzebuerger Koffermënzen am Wäert vu ronn 500.000 Frang zeréckgeschéckt. Dëst war eng immens Zomm, wann ee bedenkt, datt Lëtzebuerg bis zu deem Zäitpunkt am Ganze just Mënze fir 601.747 Frang hat klape loossen. Well d'Land doropshi wuertwiertlech mat dëse klengen, ofgenotzten an oxidéierte Suen iwwerschwemmt gouf, huet d'Regierung séier reagéiert. Fir de Problem ze léisen, goufen déi al 5 an 10 Zantim-Stécker agezunn a mat neie Mënzen aus engem, dee Moment, moderne Koffernéckel-Alliage ersat. ===International Bank zu Lëtzebuerg (1856)=== Déi 1856 gegrënnte Banque internationale à Luxembourg (BIL)<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1856/03/08/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 8 mars 1856 approuvant les statuts de la Banque Internationale de Luxembourg. |Gekuckt=09.09.2026|Datum=08.03.1856|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> krut d'Recht, eege Schäiner erauszeginn. Dëst Emissiounsrecht huet – genee wéi bei den anere [[Privatbank|Privatbanken]]<ref>{{Citation|URL=https://www.bavarikon.de/object/bav:BSB-CMS-0000000000002122|Titel=Deutsches Papiergeld 1800-1945 |Gekuckt=09.09.2026|Wierk=www.bavarikon.de|Sprooch=de}}</ref> am [[Däitsche Bond]] – verschidde Wärungen aus där Epoch ofgedeckt, dorënner de Frang, den hollännesche Gulden an de preiseschen Daler. D'Bank huet hir Aktivitéit den 31. Juli 1856 opgeholl; hir éischt Ausgab am Wäert vun 10 Daler gouf den 1. September 1856 ausgestallt. Dëst sollt awer déi eenzeg vun dëser Aart bleiwen, well Preisen zanter 1857 den Ëmlaf vun auslänneschem Pabeiergeld op hiren Territoire verbueden hat. Well d'Aktivitéit vun der BIL doduerch virleefeg staark ageschränkt war, huet se – mat Ausnam vum Joer 1900 – nëmmen nach Schäiner a Frangen erausginn. Obwuel d‘Billjeeë kee gesetzlecht Bezuelmëttel waren, goufen se zanter 1859 awer vun de Staatskeesen akzeptéiert. Well d'Emissioun vun dëse Geldschäiner awer ëmmer erëm mat Schwieregkeete verbonne war, huet de Verwaltungsrot schlussendlech decidéiert, d'Ausriichtung vum Institut ze änneren. Doropshin huet d'Bank sech zu engem Kreditinstitut weiderentwéckelt<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/bil.html|Titel=BIL|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeë vun der BIL an de Joren 1856–1900 ! Emissionsdatum ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. September 1856 | 10 Thaler | |- | 30. September 1880 | 25 Francs | mat Stempel 25 Francs = 20 Mark |- | 15. September 1890 | 100 Francs | mat Stempel 100 Francs = 80 Mark |- | 1. Juli 1900 | 50 Mark | |- | 1. Juli 1900 | 20 Mark | |} === Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg === Wéi de Gesetzesprojet iwwer d'[[Banque nationale du Grand-Duché de Luxembourg|Banque nationale]] de 27. Februar 1872 an der Chamber presentéiert gouf, ass en op kräftege Widderstand gestouss. Besonnesch de [[Paul de Scherff]], deen de Rapporteur vun der zoustänneger Chamberkommissioun war, an de [[Charles Simons]] (de spéideren Direkter vun der BIL) hu sech kritesch gewisen. Den de Scherff huet keng reell Virdeeler fir d'Land gesinn: well den Entworf d'Bank als reng Emissiounsbank ouni d'Recht op eng direkt Kreditvergab definéiert huet, war hiren Notze fir d'Wirtschaft an d'Bierger staark begrenzt. Zousätzlech war de lëtzebuergeschen Inlandsmaart deemools vill ze kleng, fir nieft der etabléierter BIL eng zweet Emissiounsbank (de. ''Zettelbank'') ze verkraaften. Fir den normale Steierzueler huet de Projet keng materiell Virdeeler bruecht, mee éischter de Risiko vun enger Wärungsentwäertung am Fall vun enger Finanzkris. D'Kritiker hu bemängelt, datt de Staat d'Risiken iwwerhuele sollt, wärend déi meeschtens auslännesch Grënner a Spekulanten d'Gewënner an d'Emissiounsprimmen an d'Täsch stieche géifen<ref>{{Citation|URL=https://books.google.lu/books?id=OFdSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|Titel=LA NOUVELLE BANQUE|Datum=1872|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=books.google.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Och aus dem Ausland koume schwéier Bedenken: déi preisesch Regierung huet en negativen Avis ofginn an am Virfeld kloer gemaach, datt d'Billjeeë vun dëser neier Bank weeder a Preisen nach am deemolegen [[Elsass-Loutrengen|Elsass-Loutrenge]] fir Paiementer akzeptéiert géife ginn. Trotz all dëser Kritik gouf d'Bank mam Gesetz vum 17. Mee 1873 offiziell gegrënnt<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1873/05/16/n1/jo|Titel=Loi du 16 mai 1873, qui autorise la création d’une Banque Nationale à Luxembourg.|Datum=16.05.1873|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Kuerz drop, den 1. Juni 1873, huet se hir Dieren opgemaach, fir dann den 1. Juli 1873 hir éischt eege Billjeeën erauszeginn. Dës Billjee goufe vun de Staatskeese bis zu engem maximale Montant vun 150.000 Frang ugeholl. {| class="wikitable sortable" |+ Billjeeë vun der ''Banque nationale'' an de Joren 1873–1876 ! Emissionsdatum ! Volume ! Valeur ! Bemierkung |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 20 Thaler | Austausch géint Billjeeën a Mark mat der Emissioun vum 25. Mäerz 1876 |- | 1. Juli 1873 | 2.000.000 Daler | 10 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 500.000 Daler | 5 Thaler | idem |- | 1. Juli 1873 | 3.500.000 Frang | 100 Francs | Austausch duerch d'Staatskeess no der Faillite de 26. September 1881 |- | 1. Juli 1873 | 1.500.000 Frang | 20 Francs | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 1.600.000 Mark | 20 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 2.000.000 Mark | 10 Mark | idem |- | 25. Mäerz 1876 | 400.000 Mark | 5 Mark | idem |} Ausser der BIL ware virun allem och d'Cheffe vun der Industrie, dorënner den [[Norbert Metz]], géint déi nei Bank, well se mat den Offere vun der BIL zefridde waren. Déi nei Bank huet ouni Erfolleg versicht, hir Billjeeën an Däitschland ofzesetzen. Och eng Interventioun vun der lëtzebuergescher Regierung bei der däitscher keeserlecher Regierung zugonschte vun der Bank huet näischt gehollef. Nodeem d'BIL de 15. Juli 1873 via Circulaire matgedeelt hat, datt hire Verwaltungsrot decidéiert hätt, keng Schäiner vun der ''Banque nationale'' méi z'akzeptéieren, huet d'Regierung am Géigenzuch decidéiert, keng BIL-Schäiner méi an de Staatskeesen unzehuelen. Dëse Schrëtt huet de Sträit tëscht deen zwéin Instituter just nach weider verschäerft. De 26. September 1881 huet d'Bank schlussendlech Faillite ugemellt.<ref>{{Citation|URL=https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/x71mw5/pages/1|Titel=Luxemburger Wort: Eine finanzielle Katastrophe.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=27.09.1881|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=de}}</ref> Op Initiativ vun eenzelen Deputéierten – dorënner de [[Jean-Baptiste Fallize]], deen eng ganz kloer Responsabilitéit vum Staat gesinn huet – a fir d'Gemidder ze berouegen, huet d'Chamber no laangen Diskussiounen e Gesetz gestëmmt dat de komplette Remboursement vun all de Billjeeë virgesinn huet<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1881/10/08/n1/jo|Titel=Loi du 8 octobre 1881 concernant le remboursement des billets au porteur de la Banque Nationale.|Datum=08.10.1881|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>, wat e Lach vun 2.150.000 Frang an d'Staatskeess gerappt huet. Haaptursaache fir den Niddergang waren d'Onerfuerenheet vun der Direktioun a vum Regierungskommissär, de Fakt, datt zwou Banken an esou engem klenge Land gläichzäiteg Billjeeën erausginn hunn, an net zulescht iwwerdriwwen an exzessiv Kreditter fir eng Rei Clienten<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-02/SESSION_1881-1882-O.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session extraordinaire du 4-5 Octobre 1881.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=04.10.1881|Säiten=24-67|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===Goldmark (1876)=== Am nei gegrënnten [[Däitscht Räich|Zweeten Däitsche Räich]] huet d'Gesetz vum 4. Dezember 1871 d'[[Reichsgoldmünze|''Räichsgoldmënz'']] agefouert; den Honnertsten Deel dovu war d'Mark, déi an 100 Pfenneg ënnerdeelt war<ref>{{Citation|URL=https://de.wikisource.org/wiki/Gesetz,_betreffend_die_Auspr%C3%A4gung_von_Reichsgoldm%C3%BCnzen|Titel=(Nr. 745.) Gesetz, betreffend die Ausprägung von Reichsgoldmünzen. Vom 4. Dezember 1871.|Gekuckt=11.10.2026|Datum=4. Dezember 1871|Editeur=de.wikisource.org|Sprooch=de}}</ref>. No engem weidere Mënzgesetz am Joer 1873 ass dës nei Reichswärung dunn den 1. Januar 1876 offiziell am ganze vereenten Däitschland a Kraaft getrueden an huet am Bundesstaat Preisen den Daler an engem feste Verhältnes 1 Daler = 3 Mark ersat. D'Dalermënzen selwer hunn hiren offizielle Cours nach bis 1907 behalen an d'1-Daler-Mënz gouf an där Zäit ganz einfach als 3-Mark-Mënz weider gebraucht. Mam lëtzebuergesche Gesetz vum 2. Dezember 1876 gouf festgehalen, datt eng Mark 1,25 Frang (oder 10 Sëlwergroschen) wäert ass, an datt déi staatlech Keese Sëlwermënzen nëmme méi bis zu engem Betrag vu 25 Frang pro Paiement akzeptéieren<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/argd/1876/12/02/n1/jo|Titel=Arrêté royal grand-ducal du 2 décembre 1876 concernant l'admission des monnaies de l'Empire allemand dans les caisses publiques.|Datum=02.12.1876|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Doraus huet sech dës Ëmrechnung am lëtzebuergeschen Alldag erginn: * 1 Frang = 80 Pfenneg * 1 Stéckelchen<ref>[https://dico.uni.lu/?sigle=LWB&lemid=S05727''Stéckelchen''],Luxemburger Wörterbuch, digitalisierte Fassung im Wörterbuchangebot der Universität Luxemburg, Department of Humanities. Opgeruff den 29.09.2026.</ref> = 12 ½ Su = 50 Pfenneg = ½ Mark * 1 décke Su = 8 Pfenneg * 1 Su = 4 Pfenneg * ½ Su = 2 Pfenneg Hei muss ee gutt oppassen: Et handelt sech elo ëm de Pfenneg als Ënnerdeelung vun der neier Mark (een Honnertstel), an net méi ëm den ale Pfenneg, deen d'Ënnerdeelung (een Zwielefte) vum Sëlwergrosche war. ===Situatioun am Ufank vum 20. Joerhonnert=== Als [[Kurant|Kurantmënzen]] zirkuléierten haaptsächlech däitsch Gold- a Sëlwermënzen. D'Mënze vun der Laténgescher Mënzunioun waren dogéint nëmmen an engem ganz klenge Mooss am Ëmlaf, wärend hollännesch Gulden iwwerhaapt net méi ze fanne waren. Bei de Scheedemënze huet een eng regional Mëschung fonnt: hei goufen d'Lëtzebuerger, däitsch, franséisch an och belsch Mënze parallel benotzt. Bei de Geldschäiner hu virun allem d'Emissioune vun der BIL an déi vun den däitsche Banken dominéiert, wärend franséisch a belsch Billjeeën éischter eng Raritéit waren. D'Paiementer goufen a Frange fixéiert. Wann net explizitt d'Wuert „effectif“ derbäi stoung, gouf de Betrag mat de gesetzlechen Ëmrechnungscoursen an däitsch Mark a Pfenneg iwwerdroen a bezuelt. D'Leit haten eng Rei vu feste Wäerter am Kapp, wéi zum Beispill: * 1 Mark = 1,25 Frang * 2 Mark = 2,50 Frang * 4 Mark = 5,00 Frang * 8 Mark = 10,00 Frang * 12 Mark = 15,00 Frang Fir z.&nbsp;B. en Zuchticket vun 17,85 Frang ze bezuelen, gouf am Kapp follgend Rechnung gemaach: éischtens goufe 17,50 Frang mat 14 Mark ofgedeckt (15 Frang fir 12 Mark plus 2,50 Frang fir 2 Mark). Et hunn dunn nach 35 Zantim (oder 7 Su) gefeelt. Fir dëse Reschtbetrag ze begläichen, konnt ee flexibel verschidde Mënze kombinéieren: e Lëtzebuerger 10-Zantim-Stéck (2 Su), e franséischt an e belscht 5-Zantim-Stéck (jee 1 Su), en däitscht 10-Penneg-Stéck (2&nbsp;½ Su) an e Lëtzebuerger 2&nbsp;½-Zantim-Stéck (½&nbsp;Su) – wat exakt de Gesamtbetrag vu 7 Su erginn huet. Stoung awer d'Wuert „effectif“ derbäi, huet d'Bezuelung misse strikt a franséischen oder belsche Frange gemaach ginn. Dat war kee Problem, soulaang een dës Mënzen oder Schäiner zur Hand hat. War dat awer net de Fall, konnt een och mat däitsche Mënzen oder Schäiner bezuelen – allerdéngs huet een hei missen en Agio (en zousätzlechen Opschlag) drop bezuelen. Fir beispillsweis eng Schold vun 1.750 franséische Frang mat däitsche Mark ze begläichen, huet een 1,5 % dobäiziele missen. Streng geholl huet dësen Opschlag d'Differenz tëscht deenen zwou Wärungen um Dagescours op der Paräisser [[Bourse (Ekonomie)|Bourse]] reflektéiert. Well dëse Cours am Alldag awer bal ëmmer ëm 1,5 % gependelt huet, gouf aus Kamoudheet einfach fest mat dësem Taux gerechent. D'Rechnung huet dunn esou ausgesinn: 1.750 Frang hunn am Basiswiesselcours 1.400 Mark entsprach, plus déi 1,5 % Opschlag (21 Mark). Deemno sinn am Ganzen 1.421 Mark iwwer d'[[Théik]] gaangen.<ref>[[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg. Säiten 58-63'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN= 9-783428-162-178.</ref> Ee konkreet Beispill fir d'Bezuele vun engem Agio ass de Kaf vun den Immobilie vun der [[Brasserie de Luxembourg|Dikrecher Brauerei]] duerch de [[Louis Godchaux]]. Hien huet dës vum [[Liquidateur]] vun der Paräisser ''Société anonyme française de la Brasserie de Diekirch'' (mat Sëtz zu [[Paräis]] an der Rue de Hauteville, 54) iwwerholl. Laut dem Verkafsakt vum 29. Juli 1889, dee vum Ettelbrécker Notaire Salentiny opgeholl gouf, louch den Akafspräis bei 436.000 Frang (Haaptsaach an Niewekäschten) – woubäi 7.000 Frang Agio extra bezuelt goufen<ref>{{Citation|URL=https://www.industrie.lu/brasseriediekirch.html|Titel=Brasserie de Diekirch|Gekuckt=29.09.2026|Datum=29.07.1889|Wierk=industrie.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Fir dem Chaos an de Berechnunge mat de villen auslännesche Mënzen en Enn ze maachen, ass am Joer 1912 d'Iddi erëm opkomm, eng eege lëtzebuergesch Wärung ze schafen. D'Regierung huet virgeschloen, eegene Sëlwermënze mat engem Nominalwäert vun 1 an 2 Frang souwéi 50 Zantim ze klappen – an engem Gesamtvolume vu bis zu 10 Frang pro Awunner. Am Mee 1913 huet de [[Staatsrot (Lëtzebuerg)|Staatsrot]] d'Regierung zousätzlech opgefuerdert, Virkéierungen ze treffen, falls e Krich tëscht de groussen Nopeschlänner géif ausbriechen an doduerch dat däitscht a franséischt Goldgeld rar géif ginn. Nëmmen e Joer méi spéit huet den Ausbroch vum Éischte Weltkrich d'Pläng vun enger eegener Wärung dunn awer op Äis geluecht<ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/r2pxgn9h9t/pages/9/articles/DIVL359|Titel=Frappe de monnaies nationales d’argent.|Gekuckt=02.09.2026|Datum=05.06.1913|Wierk=viewer.eluxemburgensia.lu|Sprooch=fr}}</ref>. ===Éischte Weltkrich an 1919=== Wärend an Däitschland d'Reichsbank schonn den 31. Juli 1914 mam Ëmtausch vu Billjeeën a Scheedemënzen a Gold opgehalen hat, huet sech d'Situatioun zu Lëtzebuerg nëmmen e puer Deeg duerno zougespëtzt. Den 3. August 1914 huet Däitschland Lëtzebuerg besat. Nach de selwechten Dag gouf hei am Land e Gesetz gestëmmt, dat d'Geldschäiner vun der BIL zur gesetzlecher Wärung erkläert huet. Gläichzäiteg gouf d'Bank vun der Flicht entbonnen, dës Schäiner géint Gold- oder Sëlwermënzen ëmzetauschen<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Aus Angscht hir Erspuernisser ze verléieren, huet d'Bevëlkerung hir Gold- a Selwermënzen zeréckgehalen. Well d'Leit och kee Vertrauen an d'Schäiner vun den däitsche Banken haten, sinn de Commerce an d'Industrie an eng déif Kris geroden – et huet einfach u Boergeld am Ëmlaf gefeelt. D'Emissioun vu Schäiner mat de Valeure vun 1, 2 a 5 Mark am Gesamtwäert vu 6.250.000 Frang vun der BIL ass net duergaangen, fir d'Lag ze berouegen. Dofir ass de Staat dozou iwwergaangen, zousätzlech [[Keeseschäin|Keeseschäiner]] (''Bons de caisse'') an Héicht vu 5.000.000 Frang ze drécken, déi och de Status vun engem gesetzleche Bezuelmëttel kruten<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/11/28/n2/jo|Titel=Loi du 28 novembre 1914, ayant pour objet d' autoriser 1°l'Etat à émettre des bons de caisse, 2°la Caisse d' épargne à consentir des prêts à court terme sur gage, et 3° de majorer l'émission des billets de la Banque Internationale.|Datum=28.11.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. De 26. November 1914 huet de [[Mathias Mongenast]], Generaldirekter vun de Finanzen, an der Chamber erkläert: {{Zitat|{{Fr}} Le bon de caisse, c'est la banknote que l'État mettra en circulation et dont le montant est garanti par le crédit de l'État. Aussitôt que nos ressources seront revenues à une situation normale, nous pourrons peu à peu les retirer de la circulation; aux termes de l'art. 2 du projet de loi, ces billets ont cours forcé.<ref>{{Citation|URL=https://www.chd.lu/sites/default/files/2025-12/session_1914-1915-o.pdf|Titel=Compte-rendu des séances de la chambre des députés du Grand-duché de Luxembourg Session ordinaire de 1914-1915.|Gekuckt=09.08.2026|Datum=26.11.1914|Säiten=113|Wierk=chd.lu|Sprooch=fr}}</ref>}} Nieft de Geldschäiner goufen och Scheedemënzen gepräägt – dës Kéier aus Zénk an Eisen, well de Koffer duerch de Krich knapp gi war. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; gap: 20px; align-items: flex-start;"> {| class="wikitable" style="text-align: right; margin: 0;" |+ Prägungen a Wäert an de Joren 1915-1916<ref name="Kolnberger" /> |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Joer !! 5 Centime !! 10 Centime !! 25 Centime !! Wäert a Frangen |- | style="text-align: left;" | 1915 || style="background: #b4c7e7;" | 1.200.000 || style="background: #b4c7e7;" | 1.400.000 || || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1916 || || || style="background: #b4c7e7;" | 800.000 || 200.000 |- | style="text-align: left;" | 1918 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.200.000 || style="background: #ff3b00; color: white;" | 1.603.000 || || 220.300 |- | style="text-align: left;" | 1919 || || || style="background: #ff3b00; color: white;" | 804.000 || 201.000 |} <!-- Zweet Tabell: Legend --> {| class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0;" |+ '''Material''' |- | style="background: #b4c7e7; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Zénk |- | style="background: #ff3b00; width: 120px; text-align: center; font-weight: bold;" | Eisen |} </div> Well d'Bevëlkerung och nach déi kleng Mënze gehamstert huet, gouf d'Regierung duerch den Arrêté grand-ducal vum 3. Abrëll 1917 zu enger gezielter Géigemoossnam autoriséiert. Als Drockmëttel krut se d'Erlabnis, d'5-, 10- a 25-Zantimstécker, déi an de Joren 1915 an 1916 gepräägt gi waren, aus dem Verkéier ze zéien. Dës Mënzen hätte misse bei der ''Recette générale'' ëmgetosch ginn – an dat bis zu engem Maximum vun 10 Frang pro Persoun pro Dag. Aus Angscht, op hire Wiesselmënzen sëtzenzebleiwen, hu vill Leit hir gehamstert Reserven opginn, wouduerch séier erëm méi Mënzen an den alldeeglechen Ëmlaf komm sinn<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1917/04/03/n2/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 3 avril 1917, décrétant certaines mesures pour enrayer la thésaurisation de la monnaie de billon.|Datum=03.04.1917|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Wéi de Krich am November 1918 op en Enn gaangen ass, stoung Lëtzebuerg virun enger gewalteger Erausfuerderung: Am Land ass e risege Bierg un däitsche Suen zirkuléiert. Well d'Goldmark, déi jo net méi un d'Gold gekoppelt war, an Däitschland schonns 1918 d'Hallschent vun hirem Wäert verluer hat, huet d'Lëtzebuerger Regierung séier handele misse fir de wirtschaftlechen Zesummebroch z'evitéieren. Mat engem groussherzoglechen Arrêté vum 11. Dezember 1918 gouf den Import vun däitsche Sue verbueden an hiren Ëmlaf gestoppt. Fir d'Erspuertes vun de Bierger ze retten, huet de Staat ronn 200 Millioune Mark am Verhältnes vun 1 Mark géint 1,25 Frang zeréckkaaft<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Well de Staat awer keng Frang-Geldschäiner hat, an him souwisou déi néideg Gold- oder Sëlwerreserven fir dës enorm Zomm gefeelt hätt, goufen erëm Keeseschäiner als eng temporär Noutléisung gedréckt. Parallel zu dëser monetärer Transformatioun huet Lëtzebuerg den 1. Januar 1919 och den däitschen Zollveräin offiziell verlooss. {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |+ Emissioun vu Keeseschäiner vun 1914 bis 1919 |- style="font-weight: bold; text-align: left;" ! Legal Basis !! Volume !! Valeur !! Verfallsdatum |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs soit 100 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 17. August 1915 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 3.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs soit 20 Mark || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Gesetz vum 28. November 1914 || 2.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs soit 4 Mark || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs soit 1 Mark 60 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 22. mars 1918 || 1.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Francs soit 80 Pfennig || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 116.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 500 Francs || 01.01.1923 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 68.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 125 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 10.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 46.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 25 Francs || 15.08.1927 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 11. Dezember 1918 || 9.227.000 Frang || style="text-align: left;" | 10 Francs || 09.05.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 12.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 5 Francs || 01.01.1930 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 4.000.000 Frang || style="text-align: left;" | 2 Francs || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 2.500.000 Frang || style="text-align: left;" | 1 Franc || 15.07.1925 |- | style="text-align: left;" | Arrêté vum 4. Januar 1919 || 800.000 Frang || style="text-align: left;" | 50 Centimes || 15.07.1925 |} <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1914/08/03/n1/jo|Titel=Loi du 3 août 1914, ayant pour objet d'accorder des facilités sous le rapport de la circulation monétaire et du crédit civil et commercial.|Datum=03.08.1914|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1915/08/17/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 17 août 1915, autorisant le Gouvernement à émettre une seconde émission de bons de caisse.|Datum=17.08.1915|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=https://persist.lu/ark:70795/xfzg60pjg4/pages/2/articles/DIVL80]|Titel=Arrêté du 22 mars 1918, concernant une troisième émission de bons de caisse.|Datum=22.03.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=https://viewer.eluxemburgensia.lu/|Sprooch=fr}}</ref> <ref name="ARR19181211>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/agd/1918/12/11/n1/jo|Titel=Arrêté grand-ducal du 11 décembre 1918, portant défense d'importation en même temps que mise hors cours et échange de la monnaie fiduciaire et de la monnaie d'argent allemandes.|Datum=11.12.1918|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> <ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/a/1919/01/04/n1/jo|Titel=Arrêté du 4 Janvier 1919, concernant une quatrième émission de Bons de caisse.|Datum=04.01.1919|Gekuckt=29.09.2026|Wierk=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref> Am Arrêté vum 11. Dezember 1918 Artikel 4 liese mir fir d'alleréischt an engem offiziellen Dokument vum Lëtzebuerger Staat: {{Zitat|{{Fr}} Aux fins qui précèdent et par dérogation à l'art, 1er al. 3 de la loi du 28 novembre 1914 sur rémission des bons de caisse, le Gouvernement est autorisé à faire une quatrième émission de bons de caisse en '''francs luxembourgeois''', jusqu'à concurrence d'une somme égale à celle des monnaies qui seront présentées à l'échange. Les bons de caisse des quatre émissions sont, sous tous les rapports, assimilés entre eux; leur valeur nominale s'entend en '''francs luxembourgeois''' et ce nonobstant toutes inscriptions contraires<ref name="ARR19181211 />. }} Déi wichteg Datumer a der Genesis vum Lëtzebuerger Frang sinn: 1842 wéi de Rapport mam Daler festgesat gouf, 1849 wéi en als Buchwärung agefouert gouf a schlussendlech 1918 wéi e sech vun der Goldmark ofgenuebelt huet.  == Lëtzebuerger Frang an déi Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun == [[File:10LuxFr 1924 LuxNatMus 20220518.jpg|thumb|10-Frangschäin 1924.]] === Ausgangspunkt === [[1918]] ass den [[Däitschen Zollveräin|Zollveräin]] op en Enn gaangen. Well dunn nach keng Kloerheet iwwer déi zukünfteg Wärungssituatioun an den zukünftege Wirtschaftspartner bestanen huet, gouf eng Iwwergangsléisung fonnt. D'Regierung huet dunn, zousätzlech zu de schonn am [[Éischte Weltkrich]] geklappte Frangmënzen, Keesebongen a Frangen an den Ëmlaf bruecht. Se sollten et erlaben, d'[[Reichsmark|Mark]] aus dem Verkéier ze zéien. Et war déi zweet Manifestatioun um Wee vun der Kreatioun vun engem Lëtzebuerger Frang. Zu enger eenegermoosse gereegelter Situatioun koum et eréischt, wéi [[1922]] d'[[Belsch-Lëtzebuerger Wirtschaftsunioun]], verbonne mat enger Wärungsassociatioun, ugefaangen huet. Och wa se keng Ausso iwwer d'Prinzippie vum Lëtzebuerger Wärungssystem enthalen huet, da gouf ëmmerhin de Wärungsëmlaf zu Lëtzebuerg bestëmmt. Ee sollt bestoen aus: * [[Belsche Frang]]en ([[Geldschäin|Billjeeën]] a [[Mënz]]en) * Lëtzebuerger Frangen (Billjeeën a Mënzen); den Emissiounsvolume vu Lëtzebuerger Schäiner war deemools nach op 25 Millioune Frang begrenzt. De Lëtzebuerger Frang hat domat d'Roll vun engem sougenannten ''Zousazgeld'' oder ''Monnaie d'appoint''. Fir de Lëtzebuerger Frang ass 1929 den Ufank vun enger neier Etapp. Duerch dat sougenannt ''Stabilisatiounsgesetz'' vum [[19. Dezember]] [[1929]] gouf de Wäert vum ''Lëtzebuerger Frang'' offiziell op 0,0418422 Gramm [[Gold]] festgeluecht<ref>{{Citation|URL=http://data.legilux.public.lu/eli/etat/leg/loi/1929/12/19/n1/jo|Titel=Loi du 19 décembre 1929 ayant pour objet la stabilisation de la monnaie luxembourgeoise|Gekuckt=11.10.2026|Datum=19.12.1929|Editeur=data.legilux.public.lu|Sprooch=fr}}</ref>. Et war zwar déi selwecht Definitioun wéi déi vum Belsche Frang, mä d'Existenz vun engem eegene Lëtzebuerger Frang war domat virleefeg bestätegt. === Situatioun no 1935 === Eng besonnesch Situatioun an de Belsch-Lëtzebuerger Wärungsrelatiounen ass [[1935]] agetratt. D'Belsch war deemools duerch d'Ëmstänn gezwongen, de Belsche Frang [[Ofwäertung|ofzewäerten]] (''ze devaluéieren''). Eng Ofwäertung vum Frang war awer zu Lëtzebuerg net erwënscht. Fir awer e praktescht Ëmtauschverhältnis tëscht den zwou Wärungen z'erhalen, gouf e Mëttelwee fonnt: * D'Belsch huet ëm 28&nbsp;% a * Lëtzebuerg huet ëm 10&nbsp;% ofgewäert. Eng separat Ofwäertungsoperatioun war duerch d'Gesetz vun [[1929]] méiglech ginn. No der Paritéit 1 zu 1, koum et dunn zu engem neien Ëmtauschverhältnis tëscht den zwou Wärungen, an zwar: * 1 ''Lëtzebuerger Frang = 1,25 Belsche Frang'' an * 1 ''Belsche Frang = 0,80 Lëtzebuerger Frang''. Dat huet d'Liewen zu Lëtzebuerg staark komplizéiert. Nom [[Zweete Weltkrich]], ass dunn déi al Paritéit (1 zu 1) erëm hiergestallt ginn. Eng däreg Fro huet sech och fir d'Avoiren an d'Engagementer a Frangen, wa keng spezifesch Wärung preziséiert war, gestallt. Dat war deemools meeschtens de Fall. Eng Léisung gouf fonnt. Se huet dora bestanen, datt et sech zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]] ëm Lëtzebuerger Frangen handele géif, wann net anescht preziséiert. Vill Lëtzebuerger Banken, déi de Géigewäert vun hiren Depoten zu [[Bréissel]] placéiert haten, koumen doduerch an eng schwiereg Situatioun. === 1945: zeréck an d'Normalitéit === Am [[Zweete Weltkrich]] huet d'Wärung aus der [[Reichsmark|Räichsmark]] bestanen. D'Frange ware vum däitschen Okkupant aus dem Verkéier gezu ginn, an d'Lëtzebuerger Billjeeë sinn dunn an engem [[Héichuewen|Héichuewe]] verbrannt ginn. Dës Situatioun gouf no der Liberatioun réckgängeg gemaach, d'Wirtschaftsunioun mat der Belsch erëm hiergestallt an d'Paritéit 1 zu 1 tëscht den zwou Wärungen nei agefouert an d'Belsch a Lëtzebuerger Billjeeën a Mënzen erëm an de Verkéier bruecht. Well et eng gewëssen Onzefriddenheet iwwer déi staark Begrenzung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht gouf, koum et a successive Schrëtt zu enger Opwäertung vum Lëtzebuerger Emissiounsrecht. === Schäiner déi ni an Ëmlaf koumen === Wéi d'Belsch 1982 ouni Ofsprooch mat Lëtzebuerg de belsch-lëtzebuergesche Frang ofgewäert huet, huet d'[[Regierung (Lëtzebuerg)|lëtzebuergesch Regierung]] am gréisste Geheimnis eege Schäiner drécke gelooss. Si sollten als Noutplang déngen, wann d'Belsch de Frang nach eng Kéier géif devaluéieren an d'Wärungsunioun a Gefor bréngen. Lëtzebuerg hätt sech dann aus der Unioun zeréckgezunn an en eegestännege lëtzebuergesche Frang agefouert.<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1677037.stm Artikel op der BBC vum 26. November 2001]</ref> 1993 war dësen Zenario bal Realitéit ginn. Mam [[Europäesche Wiesselcoursmechanismus]] (ERM) sollten d'europäesch Wärungen am Virfeld vun der geplangter Wärungsunioun no dem [[Traité vu Maastricht]] vun 1992 stabil unenee gekoppelt ginn. Mä duerch massiv Spekulatiounen op den internationale Finanzmäert ass de System am September 1992 a schwéier Turbulenze geroden. Dat [[Pond Sterling|brittescht Pond]] huet den ERM misse verloossen, aner méi kleng Wärunge goufen devaluéiert. D'Kris huet sech 1993 verschäerft, an och de [[Franséische Frang|franséische Frang]] ass ënner staarken Drock geroden. Am August 1993 gouf de [[Jean-Claude Juncker]] informéiert, datt [[Däitschland]] an [[Holland]] géifen iwwerleeën, den ERM ze verloossen. Dat hätt praktesch d'Enn vum System bedeit. Lëtzebuerg huet doropshin domat gedreet, d'Wärungsunioun mat der Belsch opzeléisen a sech Däitschland an Holland unzeschléissen. An deem Fall wieren déi geheim gedréckte lëtzebuergesch Schäiner an Ëmlaf komm. Schlussendlech konnt den ERM awer gerett ginn, nodeems d'Memberstaaten de Spillraum tëscht de Wärunge vun 2,5 op 15 Prozent erweidert haten. Déi geheim Schäiner sinn dofir ni benotzt ginn a bloufen an hire Këschte verstoppt. Kuerz virun der Aféierung vum Euro goufen d'Schäiner am September 2001 schliisslech vun der [[Lëtzebuerger Arméi]] zerstéiert. D'Ëffentlechkeet hat bis dohinner näischt dovu gewosst. Eréischt 2001 huet de Jean-Claude Juncker d'Geschicht géintiwwer der AFP<ref name="BBC" /> ëffentlech gemaach. 2019 ass d'Affär op engem Forum vun der [[Europäesch Zentralbank|Europäescher Zentralbank]] nach eng Kéier op d'Tapéit komm. Interessant ass dobäi, datt d'Zuelen net ëmmer déi selwecht waren: an engem RTL-Reportage<ref>[https://infos.rtl.lu/news/luxembourg/comment-le-luxembourg-a-secretement-fabrique-50-milliards-de-francs-dans-les-annees-90-1365860 Reportage vum 21 Juni 2019 mat engem Link op e Téléreportage vun 2001]</ref> vum 2001 war vun 3 Milliarde Frang rieds, iwwerdeems de Jean-Claude Juncker 2019 vu 50 Milliarde geschwat huet<ref>[https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/speech_19_3320 Ried vum Jean-Claude Juncker 19. Juni 2019 zu Sintra]</ref>. === Vum Frang zum Euro === Den 1. Januar 1999 gouf de Wiesselcours 1 EUR = 40,3399 LUF festgeluecht, an den [[Euro]] gouf als Buchwärung agefouert. Am Mäerz 1999 huet d'Regierung un all Stéit en Euro-Rechner am Scheckkarteformat verdeele gelooss fir d'Leit drun ze winnen ëmzedenken.<ref>[https://viewer.eluxemburgensia.lu/ark:70795/19c87c/pages/11/articles/DTL849 Reklamm am Lëtzebuerger Land vum 19. Mäerz 1999]</ref> {| |[[File:Euro-RechnerV.jpg|thumb|Euro-Rechner vir]] |[[File:Euro-RechnerH.jpg|thumb|Euro-Rechner hannen]] |}Den 1. Januar 2002 hunn d'Billjeeën a Mënzen an Euro ''Cours legal'' kritt an den 28. Februar 2002 war dee leschten Dag, wou een nach mat Schäiner a Mënzen a Frang bezuele konnt. {{Méi Info 2|Euro|Europäesch Zentralbank}} Am Summer 2025 huet d'Lëtzebuerger Zentralbank matgedeelt, datt Enn 2024 nach eng 863.000 Lëtzebuerger-Frang-Schäiner am Wäert vu knapps 5 Milliounen Euro an Zirkulatioun wieren. Déi meescht dervun, 786.473, waren 100-Frang-Schäiner<ref>"Meng Al Frangen. ''d'Lëtzeuerger Land'' 08.08.2025, S.6.</ref>, déi warscheinlech als Souvenir versuergt géife ginn.<ref>[http://www.rtl.lu/letzebuerg/archiv/1286484.html "Lëtzebuerger Schäiner am Wäert vu 5 Milliounen Euro am Ëmlaf."] rtl.lu, 31.12.2018.</ref> Et sinn nach ëmmer eppes méi wéi 10.000 5.000-Frang-Schäiner am Wäert vun 1,3 Milliounen Euro am Ëmlaf. Déi kënne bis op Weideres nach ëmmer an der [[Banque centrale du Luxembourg|Lëtzebuerger Zentralbank]] an Euro ëmgetosch ginn. D'Mënzen a Frange kënnen allerdéngs zanter dem 31. Dezember 2004 net méi gewiesselt ginn.<ref>[https://www.rtl.lu/news/national/a/2035634.html "Et zirkuléieren ëmmer nach Honnertdausende Lëtzebuerger-Frang-Schäiner."] rtl.lu, 28.02.2023.</ref> == Billjeeën a Mënzen == {{Kapitel Info feelt}} === Billjeeën === ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1915 |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 01.jpg|250px]] |[[File:5 Francs - Grand Duchy of Luxembourg (1914) Bisco5 02.jpg|250px]] |24.02.1915 - 01.01.1930 |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |20 Frang |1929 |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - reverse.png|250px]] |[[File:Pierre Blanc - 20 Franken - Grand-Duché de Luxembourg (1929) - obverse.png|250px]] | 18.07.1930 - 29.01.1941 |} ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |5 Frang |1944 |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Vir.jpg|250px]] |[[File:Grand Duché of Luxembourg - Cinq Franc Banknote Hannen.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1956 |- |10 Frang |1944 |[[File:Frang101945V.jpg|250px]] |[[File:Frang101945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 01.08.1953 |- |20 Frang |1944 |[[File:Frang201945V.jpg|250px]] |[[File:Frang201945H.jpg|250px]] |14.10.1944 - 31.12.1955 |- |50 Frang |1944 | | |14.10.1944 - 30.04.1964 |- |100 Frang |1944 |[[File:Frang1001944V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001944H.jpg|250px]] | 14.10.1944 - 31.12.1956 |} =====2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1953}} |1953<br>1956<br>1959<br>1962<br>1964<br>1966 |[[File:Frang101954V.jpg|250px]] |[[File:Frang101954H.jpg|250px]] |23.02.1953 - 31.12.1973 |- |20 Frang{{Anker|20F1955}} |1955<br>1956<br>1960 |[[File:Frang201955V.jpg|250px]] |[[File:Frang201955H.jpg|250px]] |07.06.1955 - 31.12.1973 |- |50 Frang{{Anker|50F1961}} |1961 |[[File:Frang501961V.jpg|250px]] |[[File:Frang501961H.jpg|250px]] |06.02.1961 - 31.12.1976 |- |100 Frang{{Anker|100F1956}} |1956 |[[File:Frang1001956V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001956H.jpg|250px]] |13.06.1956 - 31.12.1967 |- |100 Frang{{Anker|100F1963}} |1963 |[[File:Frang1001963V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001963H.jpg|250px]] |18.09.1963 - 31.12.1976 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== ===== 1. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |10 Frang{{Anker|10F1967}} |1967<br>1970 |[[File:Frang101967V.jpg|250px]] |[[File:Frang101967H.jpg|250px]] |20.03.1967 - 31.12.1975 |- |20 Frang{{Anker|20F1966}} |1966<br>1972<br>1974 |[[File:Frang201966V.jpg|250px]] |[[File:Frang201966H.jpg|250px]] |07.03.1966 - 30.06.1982 |- |50 Frang |1972 |[[File:Frang501972V.jpg|250px]] |[[File:Frang501972H.jpg|250px]] |25.08.1972 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1970<br>1975{{Anker|100F1970}} |[[File:Frang1001970V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001970H.jpg|250px]] |15.07.1970 - 30.04.1983 |} ===== 2. Serie ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1980 |[[File:Frang1001980V.jpg|250px]] |[[File:Frang1001980H.jpg|250px]] |14.08.1980 - 01.06.1988 |- |100 Frang |1986<br>1993 |[[File:Frang100V.jpg|250px]] |[[File:Frang100H.jpg|250px]] |01.07.1986 - 28.02.2002 |- |1000 Frang |1985 |[[File:Frang1000V.jpg|250px]] |[[File:Frang1000H.jpg|250px]] |01.07.1985 - 28.02.2002 |- |5000 Frang |1993<br>1996 |[[File:Frang5000V.jpg|250px]] |[[File:Frang5000H.jpg|250px]] | 1993 - 28.02.2002 |} ===== Billjeeë vun der BIL ===== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Vir !Hannen !Gültegkeet |- |100 Frang |1968 |[[File:Frang100Bil1968V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1968H.jpg|250px]] |01.05.1968 - 28.02.2002 |- |100 Frang |1981 |[[File:Frang100Bil1981V.jpg|250px]] |[[File:Frang100Bil1981H.jpg|250px]] |08.03.1981 – 28.02.2002 |} ===Mënzen === ==== Groussherzog Wëllem III 1849-1890==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder een Su |1854 |[[File:C51854V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51854H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 01.03.1854 - 30.09.1901 |- |10 Centime oder een décke Su |1860 |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Rv.JPG|zentriert|rahmenlos]] |[[File:Luxemburg 10 Centimes 1860 Av.JPG|zentriert|rahmenlos]] |3,1 cm |1,5 mm | 1860 - 30.09.1901 |} ==== Groussherzog Adolphe 1890-1906==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1901 |[[File:C101901V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101901H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,97 cm |1,2 mm |29.12.1900 - 01.05.1931 |} ==== Groussherzogin Marie-Adélaïde 1912-1919==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |10 Centime oder een décke Su |1918 |[[File:C101918V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101918H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2 cm |1,42 mm |15.06.1917 - |} ==== Groussherzogin Charlotte 1919-1940, 1944-1964==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |5 Centime oder 1 Su |1924 |[[File:C51924V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C51924H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,78 cm |1,3 mm |11.07.1924 - 01.05.1931 |- |10 Centime oder een décke Su |1930 |[[File:C101930V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C101930H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,19 cm |1,3 mm |18.07.1930 - 01.04.1953 |- |25 Centime oder 5 Su |1946 |[[File:C251946V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251946H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,8 cm |1,2 mm |20.03.1946 - 01.12.1954 |- |[[Feierstëppeler|1 Frang<br>Typ 1952]] |1952<br>1953<br>1955<br>1957<br>1960<br>1962<br>1964 |[[File:F11962V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11962H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |13.11.1952 - 01.09.1991 |- |5 Frang |1949 |[[File:F51949V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51949H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,55 cm |1,18 mm |21.12.1949 - 01.02.1963 |} ==== Groussherzog Jean 1964-2000/2002 ==== {| class="wikitable" !Valeur !Joer !Avers !Revers !Duerchmiesser !Déckt !Gültegkeet |- |25 Centime oder 5 Su<br>Typ 1954 |1954<br>1957<br>1960<br>1963<br>1965<br>1967<br>1968<br>1970<br>1972 |[[File:C251970V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:C251970H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |1,6 cm |1,1 mm |23.07.1954 - 28.02.2002 |- |1 Frang<br>Typ 1965 |1965<br>1966<br>1968<br>1970<br>1972<br>1973<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980<br>1981<br>1982<br>1983<br>1984 |[[File:F11972V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11972H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |25.06.1965 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987 |[[File:F11986V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11986H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,1 cm |1,5 mm |15.06.1986 - 01.09.1991 |- |1 Frang<br>Typ 1988 |1988<br>bis<br>1995 |[[File:F11990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F11990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |'''1,8 cm''' |1,65 mm |15.12.1988 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1971 |1971<br>1976<br>1979<br>1981 |[[File:F51981V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51981H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |13.04.1971 - 01.05.1987 |- |5 Frang<br>Typ 1986 |1986<br>1987<br>1988 |[[File:F51987V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |15.06.1986 - 28.02.2002 |- |5 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F51990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F51987H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,4 cm |1,75 mm |1989 - 28.02.2002 |- |10 Frang |1971<br>1972<br>1974<br>1975<br>1976<br>1977<br>1978<br>1979<br>1980 |[[File:F101974V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F101974H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,7 cm |2,02 mm |12.06.1971 – 15.12.1986 |- |20 Frang<br>Typ 1980 |1980<br>1981<br>1982<br>1983 |[[File:F201980V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201980H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |26.11.1979 - 28.02.2002 |- |20 Frang<br>Typ 1990 |1990<br>bis<br>1995 |[[File:F201990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F201990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |2,565 cm |2,5 mm |1990 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1987 |1987<br>1988<br>1989 |[[File:F501988V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501988H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |15.09.1987 - 28.02.2002 |- |50 Frang<br>Typ 1989 |1989<br>bis<br>1995 |[[File:F501990V.jpg|zentriert|rahmenlos]] |[[File:F501990H.jpg|zentriert|rahmenlos]] |22,75 cm |2,3 mm |1989 - 28.02.2002 |} == Literatur == * Georges de Leener: ''Le franc luxembourgeois'', Bulletin de la Banque Nationale de Belgique du 25 avril 1937 * [[Albert Calmes]]: ''Aperçu de l'histoire économique 1839-1939'', Le Luxembourg, Livre du Centenaire, Luxembourg, 1939 * Luc Hommel: ''Une expérience d'union économque'', Louvain,1933 * Daniel Rousseau: ''L'unité monétaire luxembourgeoise'', Luxembourg, 1928 * Jean Masclet: Contribution à l'étude du franc luxembourgeois - Stabilisation d'une monnaie à circulation restreinte, Luxembourg, 1937 * [[Ernest Mühlen]]: ''Monnaie et circuits financiers au Grand-Duché de Luxembourg'', Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1968 * Jutta Jaans-Hoche: ''Banque Nationale du Grand-Duché de Luxembourg 1873-1881 – Eine Episode der Luxemburgischen Währungsgeschichte'', Imprimerie Saint-Paul, Luxembourg, 1981 * [[Christian Calmes]]: ''Au Fil de l'Histoire –Une Banque raconte son histoire - Histoire de la Banque Internationale 1856-1981'', Imprimerie Saint-Paul, 1981 * Véronique Lecomte-Collin et Bruno Collin: ''Histoire de la monnaie'', Éditions Trésor du Patrimoine, 2004 * Roger Croisé, René Link: ''La législation monétaire au Grand-Duché de Luxembourg de 1815 à nos jours'',Edition: Lux-Numis, Luxembourg,1988,639 p. * [[Paul Margue]], [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'', Publié sous l'égide de l'Institut Monétaire luxembourgeois, Esch/Alzette, 1990, 192 Säiten * René Link: ''Les signes monétaires luxembourgeois'', Publié par l'Institut monétaire luxembourgeois, 1991 == Kuckt och == * [[Mënzen a Wärungen um Territoire vum haitege Lëtzebuerg]] * [[Wärung]] * [[Belsche Frang]] * [[Euro]] * [[Lëtzebuergesch Euromënzen]] == Quellen == Quelle vum Artikel, wou net anescht uginn: * Kapitel ''Ursprong'': **[[Albert Calmes]]: ''Das Geldsystem des Großherzogtums Luxemburg'' Duncker & Humblot, Leipzig 1907, ISBN 9-783428-162-178 {{de}}, **[[Paul Margue]] & [[Marie-Paule Jungblut]]: ''Le Luxembourg et sa monnaie'' Editions Binsfeld, Luxembourg 1990, ISBN 2-87954-011-9 {{fr}}, **[[Raymond Weiller]]: ''125 ans de papier-monnaie luxembourgeois'' Banque Internationale à Luxembourg, Luxembourg 1981 * Ënnerkapitel ''Gesetz vum Gresham'': {{Citation|URL=https://www.bcl.lu/fr/media_actualites/communiques/2007/01/expo1/catalogue__Monnaies_grecques_____Monnaies_celtes_.pdf|Titel=Bonne monnaie, mauvaise monnaie|Gekuckt=29.09.2026|Auteur=René Link|Wierk=www.bcl.lu|Säiten=65-70|Sprooch=fr}} == Um Spaweck == {{Commonscat}} {{Autoritéitskontroll}} *[https://web.archive.org/web/20080916165847/http://www.land.lu/html/dossiers/dossier_luxemburgensia/suen_281201.html Artikel vum Romain Hilgert op land.lu] *[[Raoul Roos]], [https://www.rtl.lu/news/europa/a/1845572.html 20 Joer Euro - 20 Joer kee Lëtzebuerger Frang méi] op rtl.lu den 11. Januar 2022 {{Navigatioun Fréier Europäesch Wärungen}} {{Referenzen}} {{DEFAULTSORT:Letzebuerger Frang}} [[Kategorie:Fréier Wärungen]] [[Kategorie:Ekonomie vu Lëtzebuerg]] [[Kategorie:Wärungen, déi mam Euro ersat goufen]] ktievgyuib9t3gard1m0ee0npw7zlsw 0 137072 2711608 2711526 2026-10-10T21:57:49Z Robby 393 /* Gestuerwen */ [[:Huguette Heldenstein]] 2711608 wikitext text/x-wiki {{Artikel Joer}} D'Joer '''2026''' huet op engem [[Donneschdeg]] ugefaangen. Et ass kee [[Schaltjoer]]. == Evenementer == * {{1. Mee}}: d'[[Vereenegt Arabesch Emirater]] trieden aus dem [[Organization of the Petroleum Exporting Countries|OPEC]] aus. === Europa === [[Fichier:Welcome to the euro Bulgaria 01.jpg|thumb|200px|Calicot fir d'Aféiere vum Euro a Bulgarien ze begréissen.]] * {{1. Januar}}: [[Zypern]] iwwerhëlt turnusgeméiss bis den 30. Juni des Joers d'[[Presidence vum Conseil vun der Europäescher Unioun]]. * {{1. Januar}}: [[Bulgarien|Bulgarie]] gëtt Member vun der [[Eurozon]] a féiert den [[Euro]] an. * {{0}}1. Januar: 41 Doudeger an iwwer 100 Blesséierter bei engem Feier op enger Silvesterfeier an enger Bar zu [[Crans-Montana]] an der [[Schwäiz]]. * [[18. Januar]]: Bei engem Eisebunnsaccident mat zwéin Héichvitesszich an der spuenescher [[Provënz Córdoba]] komme 46 Leit ëm d'Liewen, 292 gi verletzt. * [[21. Januar]]: D'[[Ilijana Jotowa]] gëtt nom Récktrëtt vum [[Rumen Radew]] Presidentin vu [[Bulgarien]]. * {{8. Februar}}: Den [[António José Seguro]] gewënnt am 2. Tour d'Presidentewalen a [[Portugal]], hie gëtt den 11. Mäerz vereedegt. * [[23. Februar]]: De [[Rob Jetten]] ([[Democraten 66|D66]]) gëtt als neie Premierminister an [[Holland]] vereedegt. * {{8. Mee}}: De [[Rumen Radew]] gëtt als neie Premierminister vu [[Bulgarien|Bulgarie]] vereedegt, nodeems seng Partei, [[Progressiivt Bulgarien]], den [[19. Abrëll]] déi virgezunne Parlamentswale mat 130 vun 240 Sëtz gewonnen hat. * {{9. Mee}}: De [[Péter Magyar]] gëtt als neie Premierminister vun [[Ungarn]] vereedegt, nodeems seng [[TISZA]]-Partei den [[12. Abrëll]] bei de Parlamentswalen eng 2/3-Majoritéit géint dem [[Viktor Orbán]] seng [[Fidesz]] gewonnen hat. * [[28. Mee]]: Nom Récktrëtt vun der [[Evika Siliņa]], den 11. Mee, gëtt den [[Andris Kulbergs]] neie Premierminister a [[Lettland]]. * {{3. Juni}}: No de Parlamentswale vum [[24. Mäerz]] an [[Dänemark]] gëtt eng nei lénk-Mëtt Regierung aus véier Parteien ënner der [[Mette Frederiksen]] vereedegt. * [[12. Juni]]: De gemeinsamen Europäeschen Asylsystem (GEAS) vun der [[Europäesch Unioun|EU]] ass a Kraaft getrueden. * {{1. Juli}}: [[Irland]] iwwerhëlt turnusgeméiss bis Enn des Joers d'Presidence vum Conseil vun der Europäescher Unioun. * [[14. Juli]]: Den [[Mindaugas Sinkevičius]] gëtt neie Premierminister a [[Litauen]]. * [[20. Juli]]: Den [[Andy Burnham]] gëtt, nom Récktrëtt vum [[Keir Starmer]], den [[22. Juni]], neie Premierminister vum [[Vereenegt Kinnekräich|Vereenegte Kinnekräich]]. * [[19. August]]: Den [[András Baka]] gëtt, no der Ofsetzung vum [[Tamás Sulyok]] am Juli duerch dat ungarescht Parlament, neie President vun Ungarn. * [[28. August]]: Nom Doud vu sengem Papp [[Harald V. vun Norwegen|Harald V.]] gëtt den [[Haakon VIII. vun Norwegen|Haakon VIII.]] Kinnek vun Norwegen. * [[29. August]]: An [[Island]] huet sech d'Bevëlkerung an engem [[Referendum]] mat 52,8 % géint d'Nees-Ophuele vu Bäitrëttsverhandlunge mat der [[Europäesch Unioun|EU]] ausgeschwat. * {{2. September}}: D'[[Ülle Madise]] gëtt vum Parlament zur neier Presidentin vun [[Estland]] gewielt. Si gëtt den 12. Oktober vereedegt. * [[27. September]]: Den [[Aleksandar Vučić]] trëtt als [[Serbien|serbesche]] President zeréck, d'[[Ana Brnabić]] gëtt Interimspresidentin. * {{4. Oktober}}: Dem [[Andris Kulbergs]] seng Partei [[Apvienotais saraksts|Vereenegt Lëscht]] gewënnt d'Parlamentswalen a [[Lettland]]. ==== Lëtzebuerg ==== * 13. Juli: Déi éischt [[Lëtzebuergesch Euromënzen#Zweet Serie (zanter 2026)|Euromënze]] mam Portrait vum Groussherzog [[Guillaume vu Lëtzebuerg|Guillaume]] kommen an den Ëmlaf. === Afrika === * {{3. Januar}}: Am [[Equatorialguinea]] gëtt [[Ciudad de la Paz]] nei Haaptstad, a léist [[Malabo]] of. * [[15. Januar]]: De [[Yoweri Museveni]] gëtt bei de Presidentewalen am [[Uganda]] a senger Funktioun erëmgewielt. * [[15. Mäerz]]: Den [[Denis Sassou-Nguesso]] gëtt als President vun der [[Republik Kongo]] erëmgewielt. * [[12. Abrëll]]: Bei de Presidentschaftswalen am [[Benin]], gewënnt de [[Romuald Wadagni]] mat 94 % vun de Stëmmen; hie gouf de [[24. Mee]] vereedegt. === Amerika === ==== Nordamerika ==== ==== Mëttel- a Südamerika ==== * {{3. Januar}}: D'[[Vereenegt Staate vun Amerika]] attackéiere [[Caracas]] am [[Venezuela]]. De President [[Nicolás Maduro]] a seng Fra goufe gefaange geholl an aus dem Land bruecht. * [[17. Februar]]: No der Ofsetzung vum [[José Jerí]] gëtt de [[José María Balcázar]] neie Staatspresident vum [[Peru]]. * [[11. Mäerz]]: De [[José Antonio Kast]] gëtt als neie President vum [[Chile]] vereedegt. * [[24. Juni]]: Bei Äerdbiewen am [[Venezuela]] stierwen iwwer 6.500 Leit, iwwer 200.000 gi blesséiert, an Zingdausende ginn an de Wochen a Méint dono nach ëmmer vermësst. * [[28. Juli]]: D'[[Keiko Fujimori]], déi de 7. Juni am 2. Tour d'Presidentschaftswalen am [[Peru]] gewonnen huet, gëtt vereedegt. * {{7. August}}: Den [[Abelardo de la Espriella]] gëtt als neie President vu [[Kolumbien]] vereedegt. === Asien === * {{8. Februar}}: D'[[Sanae Takaichi]] huet bei de virgezunne Parlamentswalen a [[Japan]] am Parlament eng Zweedrëttel Majoritéit gewonnen. * [[15. Mäerz]]: An engem Referendum am [[Kasachstan]] gëtt déi nei Constitutioun mat 90 % vun de Wieler ugeholl. * {{3. Abrëll}}: De [[Min Aung Hlaing]], Chef vun der Junta, déi zanter dem Putsch vun 2021 am [[Myanmar]] un der Muecht ass, gëtt zum President gewielt. * {{7. Abrëll}}: De Generalsekretär vun der KP vum [[Vietnam]], [[Tô Lâm]], gëtt als Staatspresident confirméiert. * [[20. August]]: De [[Mirza Fakhrul Islam Alamgir]] gëtt zum Presidnet vu [[Bangladesch]] gewielt. ==== Arabesch Welt an Noen Osten ==== * {{9. Januar}}: Opléisung vum südlechen Iwwergangsconseil am [[Jemen]]. * [[6. Januar|6.]] bis [[20. Januar]]: D'syresch Arméi eruewert gréisstendeels den Nordoste vum Land, deen ënnert de ''[[Syrian Democratic Forces]]'' stoung. * [[8. Januar|8.]] an [[9. Januar]]: Bei Masseprotester am [[Iran]] géint d'Regierung ginn Dausende vu Leit vun de Sécherheetsunitéiten ëmbruecht. * [[28. Februar]]: [[Israel]] an d'[[USA]] gräifen den [[Iran]] un; eng Rëtsch héich miltäresch a staatlech Representanten, dorënner den Ieweschte Guide [[Ali Chamenei]], ginn dobei ëmbruecht. Den Iran revanchéiert sech mat Attacke géint Israel, souwéi US-Militärbasen am [[Persesche Golf]], a blockéiert d'[[Strooss vun Hormus]]. * [[11. Abrëll]]: Den [[Nizar Amidi]] gëtt zum neie President vum [[Irak]] gewielt. * [[20. August]]: D'''Syrian Democratic Forces'' ginn opgeléist an an d'[[syresch Arméi]] agegliddert. * [[30. September]]: No 23 Joer zéie sech d'Vereenegte Staaten aus dem [[Irak]] zeréck. == Konscht a Kultur == === Molerei === === Literatur === * [[Servais-Präis]] fir dem [[ian De Toffoli]] säi ''[[Léa et la théorie des systèmes complexes]]''. * De [[Guy Helminger]] kritt de [[Batty-Weber-Präis]]. === Musek === === Kino === * ''[[Oscar]]'' fir de beschte Film: ''[[One Battle After Another]]'' vum [[Paul Thomas Anderson]]. * ''[[Gëlle Palm]]'': [[Cristian Mungiu]] fir ''[[Fjort]]''. == Ekonomie == == Wëssenschaft an Technik == [[Fichier:Artemis 2 Crew Portrait (cropped).jpg|thumb|140px|Crew vun der [[Artemis II]].]] * [[1. Abrëll|1.]] - [[11. Abrëll]]: D'[[Artemis II]]-Missioun vun der [[NASA]] an Zesummenaarbecht mat der [[ESA]], flitt ronderëm de Mound a lant nees op der Äerd. * [[12. August]]: Partiell, deels komplett [[Sonnendäischtert]] iwwer [[Europa (Kontinent)|Europa]]. * [[30. August]]: Den [[Nancy Grace Roman Space Telescope|Nancy-Grace-Roman-Weltraumteleskop]] gëtt an den Orbit geschéckt. == Sport == * [[6. Februar|6.]] – [[22. Februar]]: [[Olympesch Wanterspiller 2026|Olympesch Wanterspiller]] zu [[Mailand]]/[[Cortina d'Ampezzo]]. * [[26. Mäerz]]: Déi [[lëtzebuergesch Foussballnationalekipp]] gewënnt op [[Malta]] an engem Match vum Play-Off vun der UEFA Nations League 2024/25 2:0 géint [[Malta]]. De [[Vincent Thill]] an de [[Mathias Olesen]] hunn d'Goler fir Lëtzebuerg geschoss.<ref>{{Citation|URL=https://eu-football.info/_match.php?id=19028|Titel=Malta vs Luxembourg international football match report|Gekuckt=2026-09-27|Wierk=eu-football.info|Sprooch=en}}</ref> * [[31. Mäerz]]: Déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gewënnt, am [[Stadion vu Lëtzebuerg|Stade de Luxembourg]] an engem Match vum Play-Off vun der UEFA Nations League 2024/25, 3:0 géint [[Malta]]. De [[Vincent Thill]], den [[Danel Sinani|Daniel Sinani]] an den Tomas Moreira (Malta) hunn d'Goler fir Lëtzebuerg geschoss.<ref>{{Citation|URL=https://eu-football.info/_match.php?id=19030|Titel=Luxembourg vs Malta international football match report|Gekuckt=2026-09-27|Wierk=eu-football.info|Sprooch=en}}</ref> * [[26. Abrëll]]: De Kenianer [[Sabastian Sawe]] an den Ethiopier [[Yomif Kejelcha]] lafen zu London als éischt e [[Marathon]] ënner zwou Stonnen (1 h 59 min 30 s, rtsp. 1 h 59 min 41 s) * {{3. Juni}}: Déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp verléiert, am Stade de Luxembourg, an engem Frëndschaftsmatch, 0:1 géint [[Italien]].<ref>{{Citation|URL=https://eu-football.info/_match.php?id=19458|Titel=Luxembourg vs Italy international football match report|Gekuckt=2026-09-26|Wierk=eu-football.info|Sprooch=en}}</ref> * {{6. Juni}}: Déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gewënnt, zu [[Tirana]] engem Frëndschaftsmatch, 1:0 géint [[Albanien]]. Den [[Danel Sinani|Daniel Siani]] huet de Gol fir Lëtzebuerg geschoss.<ref>{{Citation|URL=https://eu-football.info/_match.php?id=19444|Titel=Albania vs Luxembourg international football match report|Gekuckt=2026-09-26|Wierk=eu-football.info|Sprooch=en}}</ref> * [[11. Juni]] – [[19. Juli]]: [[Foussball-Weltmeeschterschaft 2026|Foussball-Weltmeeschterschaft]] vun den Hären an den USA, a Mexiko an a Kanada. [[Spuenesch Foussballnationalekipp|Spuenien]] gewënnt an der Finall 1:0 géint [[Argentinesch Foussballnationalekipp|Argentinien]]. * [[11. Juli|11.]] an [[12. Juli]]: d'[[Linda Nosková]] an de [[Jannik Sinner]] gewannen d'[[Wimbledon Championships 2026|Wimbledon Championships]]. * [[26. September]]: Déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp gewënnt zu [[Plovdiv]] an engem Match vun der UEFA Nations League 2026/27 2:1 géint [[Bulgarien]]. De [[Leandro Barreiro Martins]] an de [[Vincent Thill]] hunn d'Goler fir Lëtzebuerg geschoss.<ref>{{Citation|URL=https://eu-football.info/_match.php?id=19751|Titel=Bulgaria vs Luxembourg international football match report|Gekuckt=2026-09-26|Wierk=eu-football.info|Sprooch=en}}</ref> * {{3. Oktober}}: Déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp verléiert zu [[Tallinn]] an engem Match vun der UEFA Nations League 2026/27 0:1 géint [[Estland]].<ref>{{Citation|URL=https://eu-football.info/_match.php?id=19753|Titel=Estonia vs Luxembourg international football match report|Gekuckt=2026-10-08|Wierk=eu-football.info|Sprooch=en}}</ref> * {{6. Oktober}} Déi lëtzebuergesch Foussballnationalekipp verléiert, am Stade de Luxembourg an engem Match vun der UEFA Nations League 2026/27, 0:2 géint Bulgarien.<ref>{{Citation|URL=https://eu-football.info/_match.php?id=19754|Titel=Luxembourg vs Bulgaria international football match report|Gekuckt=2026-10-09|Wierk=eu-football.info|Sprooch=en}}</ref> == Gebuer == {{Méi Biller | direction = vertical | width = 100 | Bild1 = Robert Goebbels MEP 2009.jpg | Text1 = Robert Goebbels | Bild2 = 1658018219365 19990000 Flesch Colette MOBILE.jpg | Text2 = Colette Flesch | Bild3 =Lucien Weiler EP 2005 (cropped).jpg | Text3 = Lucien Weiler | Bild4= Rita Süssmuth im Bundestag (cropped).jpg | Text4= Rita Süssmuth | Bild5= Flickr - Josh Jensen - Robert Duvall.jpg | Text5= Robert Duvall | Bild6= دیدار بشار اسد و هیئت همراه با سید علی خامنه‌ای، ۱۰ خرداد ۱۴۰۳ (09).jpg | Text6= Ali Khamenei | Bild7= Chuck Norris May 2015.jpg | Text7= Chuck Norris | Bild8= Mario Adorf Frankfurter Buchmesse 2016.jpg | Text8= Mario Adorf | Bild9= Nathalie Baye Cannes 2019.jpg | Text9= Nathalie Baye | Bild10 = Marjane Satrapi Cannes 2008(Cropped).jpg | Text10 = Marjane Satrapi }}{{Méi Biller | direction = vertical | width = 100 | Bild1 = Francois Englert (3x4 cropped).jpg | Text1 = Francois Englert | Bild2 = Young-Dolly-Parton.jpg | Text2 = Dolly Parton | Bild3 = King Harald V may 2026 (cropped).jpg | Text3 = Harald V. | Bild4= Pe'l Schlechter 10-2022 (101).jpg | Text4 = Péil Schlechter | Bild5=MarinaVlady-1955-Harcourt.png | Text5= Marina Vlady | Bild6=Eva Marie Saint Promo Portrait, c. 1951.jpg | Text6=Eva Marie Saint }} == Gestuerwen == * {{6. Januar}}: [[Robert Goebbels]], lëtzebuergesche Politiker. * [[10. Januar]]: [[Erich von Däniken]], Schwäizer Auteur. * [[11. Januar]]: [[Catherine Samie]], franséisch Schauspillerin. * [[19. Januar]]: [[Valentino Garavani]], italieenesche Moudendesigner. * [[21. Januar]]: [[Colette Flesch]], lëtzebuergesch Politikerin. * [[22. Januar]]: [[Jean-Pierre Bastid]], franséische Schrëftsteller a Filmregisseur. * [[23. Januar]]: [[Carlo Cecchi]], italieenesche Schaupiller. * [[24. Januar]]: [[Michel Barbey]], franséische Schaupiller. * [[26. Januar]]: [[Steve Rollmann]], lëtzebuergeschen Handballspiller. * 26. Januar: [[Jacques Zeimet]], lëtzebuergeschen Handballspiller a Spillerentwéckler. * [[30. Januar]]: [[Catherine O'Hara]], US-amerikanesch Schauspillerin. * 30. Januar: [[Christa Lang]], däitsch-US-amerikanesch Schauspillerin a Filmproduzentin. * {{1. Februar}}: [[Lucien Weiler]], lëtzebuergesche Politiker. * {{0}}1. Februar: [[Rita Süssmuth]], däitsch Politikerin. * {{4. Februar}}: [[François Beukelaers]], belsche Schauspiller. * < 6. Februar: [[Patrick Hastert]], lëtzebuergesche Schauspiller. * {{0}}[[6. Februar]]: [[Prosper Klein]], lëtzebuergesche Riichter. * [[11. Februar]]: [[Bud Cort]], US-amerikanesche Schauspiller. * 11. Februar: [[Cees Nooteboom]], hollännesche Schrëftsteller. * 11. Februar: [[James Van Der Beek]], US-amerikanesche Schauspiller. * [[12. Februar]]: [[Robert Everling]], lëtzebuergesche Schoulmeeschter a Lokalpolitiker. * [[15. Februar]]: [[Robert Duvall]], US-amerikanesche Schauspiller. * 15. Februar: [[Pol Greisch]], lëtzebuergeschen Auteur a Schauspiller. * [[17. Februar]]: [[Jesse Jackson]], US-amerikanesche Politiker a Biergerrechtler. * 17. Februar: [[José van Dam]], belschen Operesänger. * [[19. Februar]]: [[Eric Dane]], amerikanesche Schauspiller. * [[20. Februar]]: [[Roger Bofferding]], lëtzebuergesche Liichtathleet. * [[23. Februar]]: [[Léon Faber]], lëtzebuergesche Lokalpolitiker. * [[27. Februar]]: [[Neil Sedaka]], US-amerikanesche Sänger a Songschreiwer. * [[28. Februar]]: [[Ali Chamenei]], iranesche Reliounsleader a Politiker. * {{5. Mäerz}}: [[António Lobo Antunes]], portugisesche Schrëftsteller. * {{6. Mäerz}}: [[Antonio Marsina]], italieenesche Schauspiller. * {{7. Mäerz}}: [[Country Joe McDonald]], amerikanesche Folk- a Rocksänger. * [[14. Mäerz]]: [[Jürgen Habermas]], däitsche Philosoph a Soziolog. * [[19. Mäerz]]: [[Chuck Norris]], US-amerikanesche Kämpfer a Schauspiller. * [[20. Mäerz]]: [[Nicholas Brendon]], US-amerikanesche Schauspiller a Kënschtler. * [[22. Mäerz]]: [[Lionel Jospin]], franséische Politiker. * [[23. Mäerz]]: [[Valerie Perrine]], US-amerikanesch Schauspillerin. * [[30. Mäerz]]: [[Chan Santokhi]], surinamesche Politiker. * {{3. Abrëll}}: [[Michele Massimo Tarantini]], italieenesche Filmregisseur. * {{6. Abrëll}}: [[René Daubenfeld]], lëtzebuergesche Lokalpolitiker. * {{8. Abrëll}}: [[Mario Adorf]], däitsche Schauspiller. * [[17. Abrëll]]: [[Nathalie Baye]], franséisch Schauspillerin. * [[30. Abrëll]]: [[Georg Baselitz]], däitsch-éisträichesche Moler a Sculpteur. * {{1. Mee}}: [[Gust Stefanetti]], lëtzebuergesche Lokalpolitiker. * {{2. Mee}}: [[Huguette Heldenstein]], lëtzebuergesch Sculptrice. * {{3. Mee}}: [[Claire Maurier]], franséisch Schauspillerin. * [[12. Mee]]: [[Romuald Figuier]], franséische Sänger. * [[14. Mee]]: [[Pierre Cao]], lëtzebuergesche Museker an Dirigent. * 14. Mee: [[Sophie Garel]], franséisch Sängerin a Fernseemoderatorin. * [[15. Mee]]: [[Angelica Domröse]], däitsch Schauspillerin. * [[16. Mee]]: [[Raymond Sinnen]], lëtzebuergesche Lokalpolitiker. * [[21. Mee]]: [[Henri Franck (1942)|Henri Franck]], lëtzebuergesche Lokalpolitiker. * [[23. Mee]]: [[Thérèse Liotard]], franséisch Schauspillerin. * [[25. Mee]]: [[Sonny Rollins]], US-amerikaneschen Jazz-Saxophonist. * [[28. Mee]]: [[Abed Rabbo Mansur Hadi]], jemenittesche Generol a Politiker. * [[29. Mee]]: [[Edgar Morin]], franséische Soziolog, Philosoph an Auteur. * {{3. Juni}}: [[Marjane Satrapi]], franséisch-iranesch Comicsauteurin a Filmregisseurin. * {{6. Juni}}: [[Alan Hale]], US-amerikaneschen Astronom. * [[11. Juni]]: [[David Hockney]], brittesche Kënschtler. * [[15. Juni]]: [[Abdullah Ibrahim]], südafrikanesche Museker a Komponist. * [[18. Juni]]: [[François Englert]], belsche Physiker. * [[22. Juni]]: [[Alan Greenspan]], US-amerikanesche Wirtschaftswëssenschaftler. * [[24. Juni]]: [[Ann Blyth]], US-amerikanesch Schauspillerin. * ≤ 26. Juni<!--"vor wenigen Tagen", den 28.06.op wort.lu-->: [[Edmond Thill]], lëtzebuergesche Konschthistoriker. * {{6. Juli}}: [[Henri Metz]], lëtzebuergeschen Neurolog. * {{7. Juli}}: [[Joanna Pettet]], englesch Schauspillerin. * {{8. Juli}}: [[Bonnie Tyler]], brittesch Musekerin. * [[11. Juli]]: [[Marco Barnig]], lëtzebuergeschen Ingenieur. * [[12. Juli]]: [[Hamad bin Chalifa Al Thani]], Emir vu Katar. * [[13. Juli]]: [[Sam Neill]], neiséilännesche Schauspiller. * [[24. Juli]]: [[Gunther von Hagens]], däitschen Anatom. * {{0}}[[1. August]]: [[Vincent Pastore]], US-amerikanesche Schauspiller. * {{8. August}}: [[Venant Arend]], lëtzebuergesche Sänger. * [[12. August]]: [[Cordula Trantow]], däitsch Schauspillerin. * [[13. August]]: [[Mark Rydell]], US-amerikanesche Filmregisseur. * [[14. August]]: [[Yayoi Kusama]], japanesch Kënschtlerin. * [[19. August]]: [[Nicolas Strotz]], lëtzebuergesche Politiker. * [[22. August]]: [[Siim Kallas]], estnesche Politiker. * [[23. August]]: [[Klaus-Michael Kühne]], däitsche Geschäftsmann. * [[24. August]]: [[Philippe Bouvard]], franséische Journalist a Radios- an Teleesanimateur. * [[25. August]]: [[Tim Curry]], brittesche Schauspiller. * 25. August: [[Dolly Parton]], US-amerikanesch Countrysängerin. * [[28. August]]: [[Harald V. vun Norwegen|Harald V.]], Kinnek vun Norwegen. * [[31. August]]: [[Édouard Balladur]] franséische Politiker. * {{1. September}}: [[Jean-Paul Rappeneau]], franséische Filmregisseur an Dréibuchauteur. * {{2. September}}: [[Péil Schlechter]], lëtzebuergesche Graphiker, Comiczeechner an Auteur. * {{3. September}}: [[Romain Schreiner]], lëtzebuergesche Foussballspiller. * [[11. September]]: [[Emma Bonino]], italieenesch Politikerin. * [[12. September]]: [[Guy Marson]], lëtzebuergesche Mykolog. * [[14. September]]: [[Catherine Ringer]], franséisch Rockmusekerin a Sängerin. * [[15. September]]: [[Ralf Richter]], däitsche Schauspiller. * [[18. September]]: [[Richard Harrison]], US-amerikanesche Schauspiller. * [[24. September]]: [[Marina Vlady]], franséisch Schauspillerin. * [[27. September]]: [[Bernard Verley]], franséische Schauspiller. * {{3. Oktober}}: [[Albert Rueprecht]], éisträichesche Schauspiller. * {{4. Oktober}}: [[Dennis Hastert]], US-amerikanesche Politiker. * {{6. Oktober}}: [[Eva Marie Saint]], US-amerikanesch Schauspillerin. == Um Spaweck == {{Commonscat}} {{Referenzen}} fn557491s5brll5io6m23znf6qcm1ty 0 155433 2711592 2699041 2026-10-10T12:36:31Z Kontributor 2K 59124 2711592 wikitext text/x-wiki {{Infobox Uertschaft Frankräich | Numm = Cemboing | Wopen = Blason ville fr Cemboing (Haute-Saône).svg | Bild = Cemboing - Église de l'Assomption 08.JPG | Bildtext = D'Kierch | Regioun = {{Bourgogne-Franche-Comté}} | Departement = {{Haute-Saône}} | Arrondissement = [[Arrondissement Vesoul|Vesoul]] | Kanton = [[Canton de Jussey|Jussey]] | Plz = 70500 | Insee = 70112 | Koordinaten = {{Coor dms|47|50|34|N|05|51|25|O|Haaptkoordinaten=jo}} | Fläch = 1 051 | Bevëlkerung = 177 | Bevëlkerungsdatum = [[2018]] }} '''Cemboing''' ass eng franséisch Gemeng am [[Lëscht vun de franséischen Departementer|Departement]] [[Departement Haute-Saône|Haute-Saône]] an der Regioun [[Bourgogne-Franche-Comté]]. ==Nopeschgemengen== {{Nopeschgemengen |nord= [[Barges (Haute-Saône)|Barges]] |nord-ouest= [[Rosières-sur-Mance]] |ouest= [[Saint-Marcel (Haute-Saône)|Saint-Marcel]] |ville=Cemboing |sud= [[Jussey]] |est= [[Raincourt]] |nord-est= [[Blondefontaine]] }} [[Kategorie:Uertschaften am Arrondissement Vesoul]] [[Kategorie:Gemengen am Arrondissement Vesoul]] 4y3gg1gvixcevynn4pvsnst6r221qrf 0 156252 2711626 2699157 2026-10-11T10:02:04Z Kontributor 2K 59124 2711626 wikitext text/x-wiki {{SkizzGeoFR}} {{Infobox Uertschaft Frankräich | Numm = Leyssard | Wopen = Blason ville fr Leyssard (Ain).svg | Bild = Leyssard.jpg | Bildtext = | Regioun = {{Auvergne-Rhône-Alpes}} | Departement = {{Ain}} | Arrondissement = [[Arrondissement Nantua|Nantua]] | Kanton = [[Canton de Pont-d'Ain|Pont-d'Ain]] | Plz = 01450 | Insee = 01214 | Koordinaten = {{Coor dms|46|09|24|N|05|28|36|O|Haaptkoordinaten=jo}} | Fläch = 961 | Bevëlkerung = {{wikidata|property|linked|P1082}} | Bevëlkerungsdatum = {{wikidata|qualifier|P1082|P585}} }} '''Leyssard''' ass eng [[Frankräich|franséisch]] Gemeng am [[Departement Ain]] an der Regioun [[Auvergne-Rhône-Alpes]]. ==Nopeschgemengen== {{Nopeschgemengen |nord-ouest= [[Bolozon]] |nord= [[Sonthonnax-la-Montagne]] |nord-est= [[Nurieux-Volognat]] |ouest= [[Serrières-sur-Ain]] |ville=Leyssard |est= [[Peyriat]] |sud-ouest= |sud= [[Challes-la-Montagne]] |sud-est= [[Ceignes]]}} {{Kuckt och Ain}} [[Kategorie:Gemengen am Arrondissement Nantua]] [[Kategorie:Uertschaften am Arrondissement Nantua]] cv0bo9i7wzqnq2jwgu3d56ijygce4dg 0 157022 2711603 2635341 2026-10-10T20:17:14Z ~2026-54672-63 73584 /* */ 2711603 wikitext text/x-wiki {{SkizzKonscht}}{{Infobox Biographie}} [[Fichier:Luxembourg, cimetière Fetschenhof (105).jpg|thumb|260px|Skulptur um Kierfecht um Fetschenhaff]] D''''Huguette Heldenstein''', gebuer den [[30. Mee]] [[1926]] an der [[Lëtzebuerg (Stad)|Stad Lëtzebuerg]],gestuewen den 2. Mee 2026 zu Stroossen, war eng [[Lëtzebuerg (Land)|lëtzebuergesch]] [[Skulptur|Sculptrice]]<ref>{{Citation|URL=https://www.konschtlexikon.mnaha.lu/entry/lkl000129/|Titel=Huguette Huguette Huguette Huguette Heldenstein Heldenstein Heldenstein Heldenstein Huguette Huguette Huguette Huguette Huguette Huguette Huguette Huguette Etienne-Heldenstein Etienne-Heldenstein Etienne-Heldenstein Etienne-Heldenstein Heldenstein (épouse Etienne) Heldenstein (épouse Etienne) Heldenstein (épouse Etienne) Heldenstein (épouse Etienne)|Gekuckt=2025-01-26|Wierk=Lëtzebuerger Konschtlexikon|Sprooch=en}}</ref>. Si ass d'Duechter vum Sculpteur a Bannenarchitekt [[Frantz Heldenstein]]. == Wierker (Auswiel) == * 1975: Skulptur um [[Kierfecht um Fetschenhaff]]<ref>{{Citation|URL=https://onsstad.vdl.lu/fileadmin/ausgaben/119/Ons-Stad_119_2018_40-43.pdf|Titel=Fetschenhof : un cimetière des pauvres âmes ? / Robert L. Philippart|Gekuckt=01.11.2021|Auteur=Robert L. Philippart|Datum=2018|Editeur=Ons Stad, Nr 119/2018, p. 40-43|Sprooch=fr}}</ref> * 1980: Medail fir d'150-Joer vum [[Stadhaus Stad Lëtzebuerg|Stater Stadhaus]]<ref>{{Citation|URL=https://www.lotsearch.net/lot/medaille-en-acier-blanc-dessinee-par-huguette-etienne-heldenstein-50633671|Titel=Médaille en acier blanc dessinée par Huguette ETIENNE-HELDENSTEIN commémorant les 150 ans de la construction de l'hôtel de ville de Luxembourg, 1980|Gekuckt=01.11.2021|Wierk=LotSearch|Sprooch=en|archivedate=2021-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211101135125/https://www.lotsearch.net/lot/medaille-en-acier-blanc-dessinee-par-huguette-etienne-heldenstein-50633671}}</ref> * 1994: Büst vum Pater [[Maximilian Kolbe]] an der [[Kierch Lëtzebuerg-Neiduerf|Neiduerfer Kierch]]<ref>{{Citation|URL=http://www.fofa.lu/PDF_docs/100_Joer_Neiduerf.pdf|Titel=1994 – Ein Kunstwerk in der Pfarrkirche !|Gekuckt=01.11.2021|Auteur=Fanfare municipale Neudorf-Weimershof|Datum=2007|Sprooch=de}}</ref> == Um Spaweck == {{Autoritéitskontroll}}{{Referenzen an Notten}} [[Kategorie:Gebuer 1926]] [[Kategorie:Lëtzebuergesch Sculpteuren]] exjjkhy3m2gr2b9fvtvhhgxit2rwoo9 2711605 2711603 2026-10-10T21:46:50Z Robby 393 elo mat 2 Quelle fir den Doudesdatum an d'Plaz vum Doud 2711605 wikitext text/x-wiki {{SkizzKonscht}}{{Infobox Biographie}} [[Fichier:Luxembourg, cimetière Fetschenhof (105).jpg|thumb|260px|Skulptur um Kierfecht um Fetschenhaff]] D''''Huguette Heldenstein''', gebuer den [[30. Mee]] [[1926]] an der [[Lëtzebuerg (Stad)|Stad Lëtzebuerg]], a gestuerwen den [[2. Mee]] [[2026]] zu [[Fréiseng]]<ref>{{Citation|URL=https://inpeace.lu/verstorbene.php?jahr=2026&seite=11|Titel=Verstorbene 2026 {{!}} Historisches Register {{!}} InPeace.lu {{!}} Seite 11|Gekuckt=2026-10-10|Wierk=inpeace.lu}}</ref>, war eng [[Lëtzebuerg (Land)|lëtzebuergesch]] [[Skulptur|Sculptrice]]<ref>{{Citation|URL=https://www.konschtlexikon.mnaha.lu/entry/lkl000129/|Titel=Huguette Huguette Huguette Huguette Heldenstein Heldenstein Heldenstein Heldenstein Huguette Huguette Huguette Huguette Huguette Huguette Huguette Huguette Etienne-Heldenstein Etienne-Heldenstein Etienne-Heldenstein Etienne-Heldenstein Heldenstein (épouse Etienne) Heldenstein (épouse Etienne) Heldenstein (épouse Etienne) Heldenstein (épouse Etienne)|Gekuckt=2026-10-10|Wierk=Lëtzebuerger Konschtlexikon|Sprooch=en}}</ref>. Si ass d'Duechter vum Sculpteur a Bannenarchitekt [[Frantz Heldenstein]]. == Wierker (Auswiel) == * 1975: Skulptur um [[Kierfecht um Fetschenhaff]]<ref>{{Citation|URL=https://onsstad.vdl.lu/fileadmin/ausgaben/119/Ons-Stad_119_2018_40-43.pdf|Titel=Fetschenhof : un cimetière des pauvres âmes ? / Robert L. Philippart|Gekuckt=01.11.2021|Auteur=Robert L. Philippart|Datum=2018|Editeur=Ons Stad, Nr 119/2018, p. 40-43|Sprooch=fr}}</ref> * 1980: Medail fir d'150-Joer vum [[Stadhaus Stad Lëtzebuerg|Stater Stadhaus]]<ref>{{Citation|URL=https://www.lotsearch.net/lot/medaille-en-acier-blanc-dessinee-par-huguette-etienne-heldenstein-50633671|Titel=Médaille en acier blanc dessinée par Huguette ETIENNE-HELDENSTEIN commémorant les 150 ans de la construction de l'hôtel de ville de Luxembourg, 1980|Gekuckt=01.11.2021|Wierk=LotSearch|Sprooch=en|archivedate=2021-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211101135125/https://www.lotsearch.net/lot/medaille-en-acier-blanc-dessinee-par-huguette-etienne-heldenstein-50633671}}</ref> * 1994: Büst vum Pater [[Maximilian Kolbe]] an der [[Kierch Lëtzebuerg-Neiduerf|Neiduerfer Kierch]]<ref>{{Citation|URL=http://www.fofa.lu/PDF_docs/100_Joer_Neiduerf.pdf|Titel=1994 – Ein Kunstwerk in der Pfarrkirche !|Gekuckt=01.11.2021|Auteur=Fanfare municipale Neudorf-Weimershof|Datum=2007|Sprooch=de}}</ref> == Um Spaweck == {{Autoritéitskontroll}}{{Referenzen an Notten}} [[Kategorie:Gebuer 1926]] [[Kategorie:Gestuerwen 2026]] [[Kategorie:Lëtzebuergesch Sculpteuren]] 1wj2xsydx8okoksuan0sa433y734k44 2711606 2711605 2026-10-10T21:51:34Z Robby 393 + Quell fir de Papp 2711606 wikitext text/x-wiki {{SkizzKonscht}}{{Infobox Biographie}} [[Fichier:Luxembourg, cimetière Fetschenhof (105).jpg|thumb|260px|Skulptur um Kierfecht um Fetschenhaff]] D''''Huguette Heldenstein''', gebuer den [[30. Mee]] [[1926]] an der [[Lëtzebuerg (Stad)|Stad Lëtzebuerg]], a gestuerwen den [[2. Mee]] [[2026]] zu [[Fréiseng]]<ref>{{Citation|URL=https://inpeace.lu/verstorbene.php?jahr=2026&seite=11|Titel=Verstorbene 2026 {{!}} Historisches Register {{!}} InPeace.lu {{!}} Seite 11|Gekuckt=2026-10-10|Wierk=inpeace.lu}}</ref>, war eng [[Lëtzebuerg (Land)|lëtzebuergesch]] [[Skulptur|Sculptrice]]<ref>{{Citation|URL=https://www.konschtlexikon.mnaha.lu/entry/lkl000129/|Titel=Huguette Huguette Huguette Huguette Heldenstein Heldenstein Heldenstein Heldenstein Huguette Huguette Huguette Huguette Huguette Huguette Huguette Huguette Etienne-Heldenstein Etienne-Heldenstein Etienne-Heldenstein Etienne-Heldenstein Heldenstein (épouse Etienne) Heldenstein (épouse Etienne) Heldenstein (épouse Etienne) Heldenstein (épouse Etienne)|Gekuckt=2026-10-10|Wierk=Lëtzebuerger Konschtlexikon|Sprooch=en}}</ref>. Si ass d'Duechter vum Sculpteur a Bannenarchitekt [[Frantz Heldenstein]].<ref>{{Citation|URL=https://www.olympedia.org/athletes/921030|Titel=Olympedia – Frantz Heldenstein|Gekuckt=2026-10-10|Wierk=www.olympedia.org}}</ref> == Wierker (Auswiel) == * 1975: Skulptur um [[Kierfecht um Fetschenhaff]]<ref>{{Citation|URL=https://onsstad.vdl.lu/fileadmin/ausgaben/119/Ons-Stad_119_2018_40-43.pdf|Titel=Fetschenhof : un cimetière des pauvres âmes ? / Robert L. Philippart|Gekuckt=01.11.2021|Auteur=Robert L. Philippart|Datum=2018|Editeur=Ons Stad, Nr 119/2018, p. 40-43|Sprooch=fr}}</ref> * 1980: Medail fir d'150-Joer vum [[Stadhaus Stad Lëtzebuerg|Stater Stadhaus]]<ref>{{Citation|URL=https://www.lotsearch.net/lot/medaille-en-acier-blanc-dessinee-par-huguette-etienne-heldenstein-50633671|Titel=Médaille en acier blanc dessinée par Huguette ETIENNE-HELDENSTEIN commémorant les 150 ans de la construction de l'hôtel de ville de Luxembourg, 1980|Gekuckt=01.11.2021|Wierk=LotSearch|Sprooch=en|archivedate=2021-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211101135125/https://www.lotsearch.net/lot/medaille-en-acier-blanc-dessinee-par-huguette-etienne-heldenstein-50633671}}</ref> * 1994: Büst vum Pater [[Maximilian Kolbe]] an der [[Kierch Lëtzebuerg-Neiduerf|Neiduerfer Kierch]]<ref>{{Citation|URL=http://www.fofa.lu/PDF_docs/100_Joer_Neiduerf.pdf|Titel=1994 – Ein Kunstwerk in der Pfarrkirche !|Gekuckt=01.11.2021|Auteur=Fanfare municipale Neudorf-Weimershof|Datum=2007|Sprooch=de}}</ref> == Um Spaweck == {{Autoritéitskontroll}}{{Referenzen an Notten}} [[Kategorie:Gebuer 1926]] [[Kategorie:Gestuerwen 2026]] [[Kategorie:Lëtzebuergesch Sculpteuren]] i4uw9izu4g6ru7iexms7o330fla7s6p 0 166918 2711609 2537526 2026-10-11T04:15:30Z PublicDomainFan08 73588 2711609 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film nei |Plakat= |Produktiounsland= |Produktiounsjoer= |Dauer= |Originalsprooch= |Regie=[[Andrew V. McLaglen]] |Dréibuch=[[James Edward Grant]] |Fotografie= [[William H. Clothier]] |Format={{2,35:1}}<br>Panavision |Faarf= |Faarftechnik={{Technicolor}} |Musek=[[De Vol]] |Schnëtt=[[Otho Lovering]]<br>[[ Bill Lewis]] |Produzent=[[Michael Wayne]] |Produktiounsgesellschaft=Batjac Productions |Haaptacteuren=[[John Wayne]] als George Washington McLintock<br>[[Maureen O'Hara]] als Katherine McLintock<br>[[Yvonne De Carlo]] als Louise Warren<br>[[Patrick Wayne]] als Devlin Warren<br>[[Stefanie Powers]] als Rebecca McLintock<br>[[Jack Kruschen]] als Jake Birnbaum<br>[[Chill Wills]] als Drago<br>[[Jerry Van Dyke]] als Matt Douglas Jr.<br>[[Edgar Buchanan]] als Bunny Dull<br>[[Perry Lopez]] als Davey Elk<br>[[Strother Martin]] als Agard<br>[[Gordon Jones (Schauspiller)|Gordon Jones]] als Matt Douglas<br>[[Robert Lowery (Schauspiller)|Robert Lowery]] als Cuthbert H. Humphrey<br>[[Hank Worden]] als Curly Fletcher<br>[[Michael Pate]] als Puma<br>[[Bruce Cabot]] als Ben Sage Sr.<br>[[Edward Faulkner]] als Ben Sage Jr.<br>[[Mari Blanchard]] als Camille<br>[[Leo Gordon]] als Jones<br>[[Chuck Roberson]] als Sheriff Jeff Lord<br>[[Bob Steele (Schauspiller)|Bob Steele]]<br>[[Big John Hamilton]] als Fauntleroy Sage}} '''McLintock!''' ass en US-amerikanesche Film vum [[Andrew V. McLaglen]] aus dem Joer 1963 mam [[John Wayne]] a mat der [[Maureen O'Hara]] an den Haaptrollen. == Ëm wat geet et am Film? == Den George Washington 'G.W.' McLintock ([[John Wayne]]), räiche Proprietaire vun der gréisster Ranch ander ganzer Géigend, gëtt vu jidderengem respektéiert a gefaart, ausser vu senger Fra Katherine ([[Maureen O'Hara]]) déi, nodeems se zwee Joer fort war, erëmkënnt fir sech scheeden ze loossen an d'Garde vun hirer Duechter Rebecca, genannt Becky ([[Stefanie Powers]]) ze kréien. Ee probéiert deen aneren auszespillen ... [[Fichier:McLintock! (1963 film).webm|thumb|De Film am Original kucken]] == Um Spaweck == {{Autoritéitskontroll}} {{DEFAULTSORT:McLintock!}} [[Kategorie:US-amerikanesch Filmer]] [[Kategorie:Western]] [[Kategorie:Filmer 1963]] [[Kategorie:Filmer vum Andrew V. McLaglen]] 9f15iakgxtx5wejqt7en5vex4a2bdmw 4 171989 2711596 2710628 2026-10-10T15:42:20Z MediaWiki message delivery 23144 Neien Abschnitt /* Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #268: Quarterly planning */ 2711596 wikitext text/x-wiki {| class="hintergrundfarbe2 rahmenfarbe1" style="width: 100%; padding: 10px; font-size: 95%; margin-right: 5px; border-style: solid;" | Op dëser Säit fannt Dir déi aktuell Editioun vum '''Wikifunctions-Newsletter ''Status updates'''''. Méi Detailer fannt Dir op der Wikifunctions-Säit [[wikifunctions:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions:Status updates]]. Wann Dir keng Editioun verpasse wëllt, kënnt Dir dës Säit [[Hëllef:Iwwerwaachungslëscht|iwwerwaachen]] oder [[Hëllef:Abonnementer|abonéieren]]. Fir weider Newsletteren, kuckt wgl. [[Wikipedia:Newsletteren]]. Eeler Editioune fannt Dir an den Archiven: '''[[Wikipedia:Wikifunctions/Newsletter/Archiv/2025|2025]]''' – '''[[Wikipedia:Wikifunctions/Newsletter/Archiv/2026|2026]]'''. |} [[Kategorie:Wikipedia-Administratioun]] == Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #256: Moving toward our first Abstract Wikipedia integration milestone == There is [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-07-08|a new update]] for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. Please, come and read it! In this issue, we discuss further our objectives for the new Wikimedia Foundation Fiscal Year, we show the latest community tool, we remind you of the Wikifunctions and Abstract Wikipedia events at Wikimania 2026, and we take a look at the latest software developments. Want to catch up with the previous updates? Check [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|our archive]]! Enjoy the reading! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 09:43, 9. Jul. 2026 (UTC) <!-- Message gouf vum User:Sannita (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=30755600 benotzt huet--> == Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #257: Beyond syntactic tables == There is [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-07-16|a new update]] for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. Please, come and read it! In this issue, we discuss syntactic tables and news in Types, we show some community blogposts and tools, we remind you of the Wikifunctions and Abstract Wikipedia events at Wikimania 2026, and we take a look at the latest software developments. Want to catch up with the previous updates? Check [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|our archive]]! We also remind you that in the next weeks these newsletter reminders will be paused, and that they will resume in mid-August. Enjoy the reading! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 10:55, 17. Jul. 2026 (UTC) <!-- Message gouf vum User:Sannita (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=30755600 benotzt huet--> == Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #258: Abstract Wikipedia at Wikimania == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">There is [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-07-29|a new update]] for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. Please, come and read it! In this issue, we discuss the presentations and workshops at Wikimania, including a features feedback request based on what we heard there, and highlight new features shipped this week including diffs for Wikifunctions. Want to catch up with the previous updates? Check [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|our archive]]! Enjoy the reading! [[m:user:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] 19:05, 30. Jul. 2026 (UTC) </div> <!-- Message gouf vum User:Quiddity (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=30870212 benotzt huet--> == Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #259: Congratulations Jules*. An apple is a fruit == There is [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-08-05|a new update]] for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. Please, come and read it! In this issue, we congratulate Wikimedian of the Year and we discuss his favourite article in relation to Abstract Wikipedia, we introduce a new Type of function on Wikifunctions, and we take a look at the latest software developments. Want to catch up with the previous updates? Check [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|our archive]]! We also remind you that in the next weeks these newsletter reminders will be paused, and that they will resume in mid-August. Enjoy the reading! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:19, 10. Aug. 2026 (UTC) <!-- Message gouf vum User:Sannita (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=30870212 benotzt huet--> == Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #260: Shoutout to User:99of9 == There is [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-08-13|a new update]] for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. Please, come and read it! In this issue, we congratulate our own User:99of9 for his extensive work with the Wikifunctions & Abstract Wikipedia communities, we discuss what happened at Wikimania, we introduce a document for interested communities to join Abstract Wikipedia, and we take a look at the latest software developments. Want to catch up with the previous updates? Check [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|our archive]]! Enjoy the reading! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:55, 13. Aug. 2026 (UTC) <!-- Message gouf vum User:Sannita (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=30870212 benotzt huet--> == Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #261: Mayors and the North == There is [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-08-20|a new update]] for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. Please, come and read it! In this issue, we have an essay from Denny about accidental gaps in languages, and we take a look at the latest software developments. Want to catch up with the previous updates? Check [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|our archive]]! Enjoy the reading! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 09:41, 21. Aug. 2026 (UTC) <!-- Message gouf vum User:Sannita (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=30928401 benotzt huet--> == Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #262: Wikifunctions Object Reference == There is [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-08-28|a new update]] for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. Please, come and read it! In this issue, we discuss a new Type implemented after a community request, and we take a look at the latest software developments. Want to catch up with the previous updates? Check [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|our archive]]! Enjoy the reading! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 12:31, 28. Aug. 2026 (UTC) <!-- Message gouf vum User:Sannita (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=30951652 benotzt huet--> == Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #263: 5,000 Functions, passing Z40000 == There is [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-09-03|a new update]] for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. Please, come and read it! In this issue, we mark the 5,000th function on Wikifunction, we explore a new Type for functions, and we take a look at the latest software developments. Want to catch up with the previous updates? Check [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|our archive]]! Also, we remind you that if you have questions or ideas to discuss, the next '''Volunteers' Corner''' will be held on '''[https://zonestamp.toolforge.org/1788802200 September 7, at 17:30 UTC]''' ([https://meet.google.com/xuy-njxh-rkw link to the meeting]). Enjoy the reading! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:00, 4. Sep. 2026 (UTC) <!-- Message gouf vum User:Sannita (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=30951652 benotzt huet--> == Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #264: Your code can now call back to the Wikidata fetch functions == There is [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-09-10|a new update]] for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. Please, come and read it! In this issue, we introduce the possibility of calling Wikidata fetch functions, we present a new Type, we celebrate more than 200 new functions this week, and we take a look at the latest software developments. Want to catch up with the previous updates? Check [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|our archive]]! Enjoy the reading! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:13, 11. Sep. 2026 (UTC) <!-- Message gouf vum User:Sannita (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=30951652 benotzt huet--> == The next Natural Language Generation Special Interest Group meeting is tomorrow! == Hi all! A quick message to inform you that Denny will lead a quick first introduction to syntactic phrase functions in the next '''Natural Language Generation Special Interest Group meeting''', that will be held tomorrow, '''[https://zonestamp.toolforge.org/1789488000 September 15, at 16:00 UTC]''' ([https://meet.google.com/xzn-kqer-mah link to the meeting]). See you at the meeting! In case you can't join, the meeting will be recorded and made available on Commons. -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:27, 14. Sep. 2026 (UTC) <!-- Message gouf vum User:Sannita (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=30951652 benotzt huet--> == Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #265: More engaging error messages == There is [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-09-18|a new update]] for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. Please, come and read it! In this issue, we explain how we reworked error messaging, we talk about our recent and upcoming meetings, and we take a look at the latest software developments. Want to catch up with the previous updates? Check [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|our archive]]! Enjoy the reading! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 12:59, 18. Sep. 2026 (UTC) <!-- Message gouf vum User:Sannita (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=30951652 benotzt huet--> == Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #266: Memoization arriving == There is [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-09-25|a new update]] for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. Please, come and read it! In this issue, we talk about storing a function call's result in a cache for easier recalling, we analyse how quickly one particular fact propagates through different Wikipedia language editions, and we take a look at the latest software developments. Want to catch up with the previous updates? Check [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|our archive]]! Enjoy the reading! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 09:54, 28. Sep. 2026 (UTC) <!-- Message gouf vum User:Sannita (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=30951652 benotzt huet--> == Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #267: Refreshing results == There is [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-10-02|a new update]] for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. Please, come and read it! In this issue, we talk about two new capabilities addressing the issues of caching and freshness of function call results, we introduce our groundwork to support the first pilot communities for Abstract Wikipedia, we discuss news in Types, and we take a look at the latest software developments. Want to catch up with the previous updates? Check [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|our archive]]! Enjoy the reading! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 09:31, 2. Okt. 2026 (UTC) <!-- Message gouf vum User:Sannita (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=31099195 benotzt huet--> == Wikifunctions & Abstract Wikipedia Newsletter #268: Quarterly planning == There is [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-10-09|a new update]] for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. Please, come and read it! In this issue, we discuss the work we have planned for this quarter (October-December 2026), we introduce news in Types, and we take a look at the latest software developments. Want to catch up with the previous updates? Check [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|our archive]]! Also, we remind you that if you have questions or ideas to discuss, the next '''Volunteers' Corner''' will be held on '''[https://zonestamp.toolforge.org/1791826200 October 12, at 17:30 UTC]''' ([https://meet.google.com/xuy-njxh-rkw link to the meeting]). Enjoy the reading! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:42, 10. Okt. 2026 (UTC) <!-- Message gouf vum User:Sannita (WMF)@metawiki geschéckt, deen d'Lëscht op https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikifunctions_%26_Abstract_Wikipedia&oldid=31143368 benotzt huet--> kx9h87y3use2o2fspkyzbly0i3e3jup 0 172510 2711593 2711591 2026-10-10T13:29:28Z Les Meloures 580 /* Pedologie */ k 2711593 wikitext text/x-wiki {{Skizz}} {{Infobox Uertschaft Belsch | Numm = Écaussinnes | Wopen = Blason ville be Ecaussinnes.svg | Regioun = {{Wallounien}} | Communautéit = {{Franséisch Communautéit}} | Provënz = {{Provënz Hainaut}} | Arrondissement = [[Arrondissement Soignies|Soignies]] | Gemeng = | Telefonszon = 071 | Postcode = 7190 / 7191 | Koordinaten = {{Coor dms|50|34|00|N|04|10|00|O|Haaptkoordinaten=jo}} | Fläch =3 486 ha | Bevëlkerung = | Bevëlkerungsdatum = | Kaart = Écaussinnes Hainaut Belgium Map.svg | Kaarttext = }} '''Écaussinnes''' ({{wa}}: ''Les Scåssenes'') ass eng belsch Gemeng an der [[Provënz Hainaut]]. D'Gemeng ass bei der [[Belsch Gemengefusiounen 1977|belscher Gemengereform vun 1977]] duerch d'Fusioun vun de fréiere Gemengen [[Écaussinnes-d'Enghien]], [[Écaussinnes-Lalaing]] a [[Marche-lez-Écaussinnes]] entstanen. ==Geographie== ===Nopeschgemengen === {{Nopeschgemengen |ville = Écaussinnes |nord = [[Braine-le-Comte]] |nord-est = [[Braine-le-Comte]]/[[Seneffe]] |est = [[Seneffe]] |sud-est = [[Seneffe]] |sud = [[Le Rœulx]]/[[La Louvière]]/[[Seneffe]] |sud-ouest = [[Le Rœulx]] |ouest = [[Soignies]] |nord-ouest = [[Braine-le-Comte]] }} ===Allgemenges=== Den Terrioire vun der Gemeng dee keng grouss Héichtenëenerscheedet opweises huet (100-150 m) gesäit awer wéinst de villen Däll vun de Baachen éischter hiwweleg aus, sou datt sech zoue Landschafte mat oppenen ofwiesselen. Déi oppen Deeler gi vun der Landwirtschaft benotzt, déi éischter zouen Däll si mat [[Pëppel]]en, [[Kappweiden]] a Traisch, dacks [[Wäissdar]], bewuess. D'''Crète de la Houssière'' ass mat 150&nbsp;m eng vun den héije Plazen, souwéi d'Uertschaft [[Henripont]] déi op 140&nbsp;m läit. Deen hiwwelegen Aspekt huet awer näischt mat den ''Ardennes brabanconnes'' ze dinn, en Ausdrock dee sech just op d'Ëmgéigend vun Henripont a Ronquières bezitt. ===Hydrographie=== Duerch d'Gemeng zitt sech an Nord-Ostrichtung de schmuelen Dall vun der [[Sennette]] (och nach als ''Marka'' a ''Petite Senne'' bekannt), déi zu [[Clabecq]] an d'[[Senne (Floss)|Senne]] leeft. Se huet als Nieweflëss um Gebitt vun der Gemeng e puer Baachen, wéi de ''Ruisseau de Brabant'', de ''Ruisseau de Bouleng'' an de ''Ruisseau de Payelle'' zu Marche-les-Écaussinnes, de ''Ruisseau de Mignault'', de ''Ruisseau de Waugenée'' an de ''Ruisseau de la Dîme'' zu Écaussinnes-d'Enghien an de ''Ruisseau des Robinettes'' an de ''Ruisseau des Gueux'' zu Écaussinnes-Lalaing. Iwwer de Réck tëscht [[Ronquières]] a Marche-les-Écaussinnes, op der Wasserscheed vun der [[Samme]] an der Seneffe, leeft de Scheetbaseng vum [[Kanal Bréissel-Charleroi]] deen do mat 166&nbsp;m säin héchste Punkt huet. ===Geologie=== Écaussinnes läit am grousse Ganzen op Fielsformationen aus dem [[Paleozoikum]] dem seng Couchë vum [[Devon (Geologie)|Devon]] a vum [[Karbon]], déi bei den [[Variszesch Orogenese|herzynesche]] Plissementer, erausgehuewe goufen a liicht no Süden offalen, zum nërdleche Bord vum Baseng vun Namouer gehéieren. Doriwwer hate sech tertiär a Quatär Formatiounen ofgelagert, déi lues a lues erodéiert goufen, sou datt elo am Dall vun der Sennette primär Fielsen ustinn, besonnesch [[Kallek]], [[Dolomit]] a [[Psammit]]. Déi Fielsen goufen och plazeweis exploitéiert sou datt ee laanscht d'Senette nach en ettlech kleng Steekaule fënnt déi net méi a Betrib sinn. Tëscht ''La Folie'' a ''Watiamont'' kann ee gutt geologesch Uschnëtter vun de verschiddene Couchë vum ieweschten Devon gesinn. ===Pedologie=== ==Geschicht== ===Wopen=== {|class =wikitable |[[Fichier:Blason ville be Ecaussinnes.svg|80px]]|| Beschreiwung am Originaltext: Écartelé : aux 1 et 4 écartelé aux a et b de de gueules à dix losanges d'agent posées 3, 3, 3 et 1 qui est Lalaing et aux b et c d'or à trois lions de gueules qui est Rœulx dit d'Écaussines, aux 2 et 3 de sinople au lion d'argent armé, lampassé et couronné d'or, au chef d'argent chargé de trois aiglettes de sable. Sur le tout écartelé : aux 1 et 4 d'argent à cinq fasces d'azur, au lion de gueules à la queue fourchue armé, lampassé et couronné d'or, brochant sur le tout qui est Luxembourg-Houffalize, aux 2 et 3 d'argent à deux pals de gueules, qui est Orley et sur le tout gironné d'argent et de sable de dix pièces, chaque giron de sable chargé de trois croix recroisettées au pied fiché d'or, les pieds dirigés vers le cœur de l'écu qui est Enghien. De Wopen ass entstanen, wéi no der Fusioun vun den dräi fréiere Gemengen no enger neier ''Carte d'identité'' gesicht gouf. De ''Cercle d'histoire et d'information locale'' huet dunn e Wope proposéiert an deem d'Wope vun de fréiere Gemenge sollten zesummegefaasst ginn. Déi Propositioun gouf den 20. Februar 1978 vum Gemengerot ugeholl an de 7. Juni 1979 mat engem Arrêté royal confirméiert. De Wope besteet deemno aus de Wope vun Écaussinnes-Lalaing (1 a 4), Marche-les-Écaussinnes (2 an 3) an Écaussinnes-d'Enghien (an der Mëtt) |} == Um Spaweck == {{Commonscat}} * [https://www.ecaussinnes.be/ Internetsäit vun der Gemeng Écaussinnes] {{Autoritéitskontroll}} {{Navigatioun Stied a Gemengen an der Provënz Hainaut}} [[Kategorie:Gemengen an der Provënz Hainaut]] 2zhz0h5ik0kpn4awm3b5l6sqdxygt7j 2711594 2711593 2026-10-10T13:52:15Z Les Meloures 580 /* Wopen */ k 2711594 wikitext text/x-wiki {{Skizz}} {{Infobox Uertschaft Belsch | Numm = Écaussinnes | Wopen = Blason ville be Ecaussinnes.svg | Regioun = {{Wallounien}} | Communautéit = {{Franséisch Communautéit}} | Provënz = {{Provënz Hainaut}} | Arrondissement = [[Arrondissement Soignies|Soignies]] | Gemeng = | Telefonszon = 071 | Postcode = 7190 / 7191 | Koordinaten = {{Coor dms|50|34|00|N|04|10|00|O|Haaptkoordinaten=jo}} | Fläch =3 486 ha | Bevëlkerung = | Bevëlkerungsdatum = | Kaart = Écaussinnes Hainaut Belgium Map.svg | Kaarttext = }} '''Écaussinnes''' ({{wa}}: ''Les Scåssenes'') ass eng belsch Gemeng an der [[Provënz Hainaut]]. D'Gemeng ass bei der [[Belsch Gemengefusiounen 1977|belscher Gemengereform vun 1977]] duerch d'Fusioun vun de fréiere Gemengen [[Écaussinnes-d'Enghien]], [[Écaussinnes-Lalaing]] a [[Marche-lez-Écaussinnes]] entstanen. ==Geographie== ===Nopeschgemengen === {{Nopeschgemengen |ville = Écaussinnes |nord = [[Braine-le-Comte]] |nord-est = [[Braine-le-Comte]]/[[Seneffe]] |est = [[Seneffe]] |sud-est = [[Seneffe]] |sud = [[Le Rœulx]]/[[La Louvière]]/[[Seneffe]] |sud-ouest = [[Le Rœulx]] |ouest = [[Soignies]] |nord-ouest = [[Braine-le-Comte]] }} ===Allgemenges=== Den Terrioire vun der Gemeng dee keng grouss Héichtenëenerscheedet opweises huet (100-150 m) gesäit awer wéinst de villen Däll vun de Baachen éischter hiwweleg aus, sou datt sech zoue Landschafte mat oppenen ofwiesselen. Déi oppen Deeler gi vun der Landwirtschaft benotzt, déi éischter zouen Däll si mat [[Pëppel]]en, [[Kappweiden]] a Traisch, dacks [[Wäissdar]], bewuess. D'''Crète de la Houssière'' ass mat 150&nbsp;m eng vun den héije Plazen, souwéi d'Uertschaft [[Henripont]] déi op 140&nbsp;m läit. Deen hiwwelegen Aspekt huet awer näischt mat den ''Ardennes brabanconnes'' ze dinn, en Ausdrock dee sech just op d'Ëmgéigend vun Henripont a Ronquières bezitt. ===Hydrographie=== Duerch d'Gemeng zitt sech an Nord-Ostrichtung de schmuelen Dall vun der [[Sennette]] (och nach als ''Marka'' a ''Petite Senne'' bekannt), déi zu [[Clabecq]] an d'[[Senne (Floss)|Senne]] leeft. Se huet als Nieweflëss um Gebitt vun der Gemeng e puer Baachen, wéi de ''Ruisseau de Brabant'', de ''Ruisseau de Bouleng'' an de ''Ruisseau de Payelle'' zu Marche-les-Écaussinnes, de ''Ruisseau de Mignault'', de ''Ruisseau de Waugenée'' an de ''Ruisseau de la Dîme'' zu Écaussinnes-d'Enghien an de ''Ruisseau des Robinettes'' an de ''Ruisseau des Gueux'' zu Écaussinnes-Lalaing. Iwwer de Réck tëscht [[Ronquières]] a Marche-les-Écaussinnes, op der Wasserscheed vun der [[Samme]] an der Seneffe, leeft de Scheetbaseng vum [[Kanal Bréissel-Charleroi]] deen do mat 166&nbsp;m säin héchste Punkt huet. ===Geologie=== Écaussinnes läit am grousse Ganzen op Fielsformationen aus dem [[Paleozoikum]] dem seng Couchë vum [[Devon (Geologie)|Devon]] a vum [[Karbon]], déi bei den [[Variszesch Orogenese|herzynesche]] Plissementer, erausgehuewe goufen a liicht no Süden offalen, zum nërdleche Bord vum Baseng vun Namouer gehéieren. Doriwwer hate sech tertiär a Quatär Formatiounen ofgelagert, déi lues a lues erodéiert goufen, sou datt elo am Dall vun der Sennette primär Fielsen ustinn, besonnesch [[Kallek]], [[Dolomit]] a [[Psammit]]. Déi Fielsen goufen och plazeweis exploitéiert sou datt ee laanscht d'Senette nach en ettlech kleng Steekaule fënnt déi net méi a Betrib sinn. Tëscht ''La Folie'' a ''Watiamont'' kann ee gutt geologesch Uschnëtter vun de verschiddene Couchë vum ieweschten Devon gesinn. ===Pedologie=== ==Geschicht== ===Wopen=== {|class =wikitable |[[Fichier:Blason ville be Ecaussinnes.svg|80px]]|| Beschreiwung am Originaltext: Écartelé : aux 1 et 4 écartelé aux a et b de de gueules à dix losanges d'agent posées 3, 3, 3 et 1 qui est Lalaing et aux b et c d'or à trois lions de gueules qui est Rœulx dit d'Écaussines, aux 2 et 3 de sinople au lion d'argent armé, lampassé et couronné d'or, au chef d'argent chargé de trois aiglettes de sable. Sur le tout écartelé : aux 1 et 4 d'argent à cinq fasces d'azur, au lion de gueules à la queue fourchue armé, lampassé et couronné d'or, brochant sur le tout qui est Luxembourg-Houffalize, aux 2 et 3 d'argent à deux pals de gueules, qui est Orley et sur le tout gironné d'argent et de sable de dix pièces, chaque giron de sable chargé de trois croix recroisettées au pied fiché d'or, les pieds dirigés vers le cœur de l'écu qui est Enghien. De Wopen ass entstanen, wéi no der Fusioun vun den dräi fréiere Gemengen no enger neier ''Carte d'identité'' gesicht gouf. De ''Cercle d'histoire et d'information locale'' huet dunn e Wope proposéiert an deem d'Wope vun de fréiere Gemenge sollten zesummegefaasst ginn. Déi Propositioun gouf den 20. Februar 1978 vum Gemengerot ugeholl an de 7. Juni 1979 mat engem Arrêté royal confirméiert. De Wope besteet deemno aus de Wope vun Écaussinnes-Lalaing (1 a 4), Marche-les-Écaussinnes (2 an 3) an Écaussinnes-d'Enghien (an der Mëtt) |} ==Kuckeswäertes== ===Monumenter a klasséiert Plazen=== {|class = wikitable |align="center"| Plaz ||align="center"| Bezeechnung||align="center"| Datum vum Klassement |- |rowspan="3"|Écaussines-d'Enghien ||D'Waassermille vu Combreuil, mam Rad an den Opleeër<br>Den Ëmrank dervun||align="center"| 27.04.1990<br>04.07.1991 |- |D'Schlass ''Château de la Follie'' mat den Dependancen souwéi verschidden Deeler am Schlass|| align="center"| 07.07.1976 |} == Um Spaweck == {{Commonscat}} * [https://www.ecaussinnes.be/ Internetsäit vun der Gemeng Écaussinnes] {{Autoritéitskontroll}} {{Navigatioun Stied a Gemengen an der Provënz Hainaut}} [[Kategorie:Gemengen an der Provënz Hainaut]] 25u2mynccd8a8hz6g2bp35i34k4c1k2 2711600 2711594 2026-10-10T17:17:56Z Les Meloures 580 /* Monumenter a klasséiert Plazen */ k 2711600 wikitext text/x-wiki {{Skizz}} {{Infobox Uertschaft Belsch | Numm = Écaussinnes | Wopen = Blason ville be Ecaussinnes.svg | Regioun = {{Wallounien}} | Communautéit = {{Franséisch Communautéit}} | Provënz = {{Provënz Hainaut}} | Arrondissement = [[Arrondissement Soignies|Soignies]] | Gemeng = | Telefonszon = 071 | Postcode = 7190 / 7191 | Koordinaten = {{Coor dms|50|34|00|N|04|10|00|O|Haaptkoordinaten=jo}} | Fläch =3 486 ha | Bevëlkerung = | Bevëlkerungsdatum = | Kaart = Écaussinnes Hainaut Belgium Map.svg | Kaarttext = }} '''Écaussinnes''' ({{wa}}: ''Les Scåssenes'') ass eng belsch Gemeng an der [[Provënz Hainaut]]. D'Gemeng ass bei der [[Belsch Gemengefusiounen 1977|belscher Gemengereform vun 1977]] duerch d'Fusioun vun de fréiere Gemengen [[Écaussinnes-d'Enghien]], [[Écaussinnes-Lalaing]] a [[Marche-lez-Écaussinnes]] entstanen. ==Geographie== ===Nopeschgemengen === {{Nopeschgemengen |ville = Écaussinnes |nord = [[Braine-le-Comte]] |nord-est = [[Braine-le-Comte]]/[[Seneffe]] |est = [[Seneffe]] |sud-est = [[Seneffe]] |sud = [[Le Rœulx]]/[[La Louvière]]/[[Seneffe]] |sud-ouest = [[Le Rœulx]] |ouest = [[Soignies]] |nord-ouest = [[Braine-le-Comte]] }} ===Allgemenges=== Den Terrioire vun der Gemeng dee keng grouss Héichtenëenerscheedet opweises huet (100-150 m) gesäit awer wéinst de villen Däll vun de Baachen éischter hiwweleg aus, sou datt sech zoue Landschafte mat oppenen ofwiesselen. Déi oppen Deeler gi vun der Landwirtschaft benotzt, déi éischter zouen Däll si mat [[Pëppel]]en, [[Kappweiden]] a Traisch, dacks [[Wäissdar]], bewuess. D'''Crète de la Houssière'' ass mat 150&nbsp;m eng vun den héije Plazen, souwéi d'Uertschaft [[Henripont]] déi op 140&nbsp;m läit. Deen hiwwelegen Aspekt huet awer näischt mat den ''Ardennes brabanconnes'' ze dinn, en Ausdrock dee sech just op d'Ëmgéigend vun Henripont a Ronquières bezitt. ===Hydrographie=== Duerch d'Gemeng zitt sech an Nord-Ostrichtung de schmuelen Dall vun der [[Sennette]] (och nach als ''Marka'' a ''Petite Senne'' bekannt), déi zu [[Clabecq]] an d'[[Senne (Floss)|Senne]] leeft. Se huet als Nieweflëss um Gebitt vun der Gemeng e puer Baachen, wéi de ''Ruisseau de Brabant'', de ''Ruisseau de Bouleng'' an de ''Ruisseau de Payelle'' zu Marche-les-Écaussinnes, de ''Ruisseau de Mignault'', de ''Ruisseau de Waugenée'' an de ''Ruisseau de la Dîme'' zu Écaussinnes-d'Enghien an de ''Ruisseau des Robinettes'' an de ''Ruisseau des Gueux'' zu Écaussinnes-Lalaing. Iwwer de Réck tëscht [[Ronquières]] a Marche-les-Écaussinnes, op der Wasserscheed vun der [[Samme]] an der Seneffe, leeft de Scheetbaseng vum [[Kanal Bréissel-Charleroi]] deen do mat 166&nbsp;m säin héchste Punkt huet. ===Geologie=== Écaussinnes läit am grousse Ganzen op Fielsformationen aus dem [[Paleozoikum]] dem seng Couchë vum [[Devon (Geologie)|Devon]] a vum [[Karbon]], déi bei den [[Variszesch Orogenese|herzynesche]] Plissementer, erausgehuewe goufen a liicht no Süden offalen, zum nërdleche Bord vum Baseng vun Namouer gehéieren. Doriwwer hate sech tertiär a Quatär Formatiounen ofgelagert, déi lues a lues erodéiert goufen, sou datt elo am Dall vun der Sennette primär Fielsen ustinn, besonnesch [[Kallek]], [[Dolomit]] a [[Psammit]]. Déi Fielsen goufen och plazeweis exploitéiert sou datt ee laanscht d'Senette nach en ettlech kleng Steekaule fënnt déi net méi a Betrib sinn. Tëscht ''La Folie'' a ''Watiamont'' kann ee gutt geologesch Uschnëtter vun de verschiddene Couchë vum ieweschten Devon gesinn. ===Pedologie=== ==Geschicht== ===Wopen=== {|class =wikitable |[[Fichier:Blason ville be Ecaussinnes.svg|80px]]|| Beschreiwung am Originaltext: Écartelé : aux 1 et 4 écartelé aux a et b de de gueules à dix losanges d'agent posées 3, 3, 3 et 1 qui est Lalaing et aux b et c d'or à trois lions de gueules qui est Rœulx dit d'Écaussines, aux 2 et 3 de sinople au lion d'argent armé, lampassé et couronné d'or, au chef d'argent chargé de trois aiglettes de sable. Sur le tout écartelé : aux 1 et 4 d'argent à cinq fasces d'azur, au lion de gueules à la queue fourchue armé, lampassé et couronné d'or, brochant sur le tout qui est Luxembourg-Houffalize, aux 2 et 3 d'argent à deux pals de gueules, qui est Orley et sur le tout gironné d'argent et de sable de dix pièces, chaque giron de sable chargé de trois croix recroisettées au pied fiché d'or, les pieds dirigés vers le cœur de l'écu qui est Enghien. De Wopen ass entstanen, wéi no der Fusioun vun den dräi fréiere Gemengen no enger neier ''Carte d'identité'' gesicht gouf. De ''Cercle d'histoire et d'information locale'' huet dunn e Wope proposéiert an deem d'Wope vun de fréiere Gemenge sollten zesummegefaasst ginn. Déi Propositioun gouf den 20. Februar 1978 vum Gemengerot ugeholl an de 7. Juni 1979 mat engem Arrêté royal confirméiert. De Wope besteet deemno aus de Wope vun Écaussinnes-Lalaing (1 a 4), Marche-les-Écaussinnes (2 an 3) an Écaussinnes-d'Enghien (an der Mëtt) |} ==Kuckeswäertes== ===Monumenter a klasséiert Plazen=== {|class = wikitable |align="center" width="150px"| Plaz ||align="center"| Bezeechnung||align="center"| Datum vum Klassement |- |rowspan="2"|Écaussines-d'Enghien ||D'Waassermille vu Combreuil, mam Rad an den Opleeër<br>Den Ëmrank dervun||align="center"| 27.04.1990<br>04.07.1991 |- |D'Schlass ''Château de la Follie'' mat den Dependancen souwéi verschidden Deeler am Schlass|| align="center"| 07.07.1976 |- |rowspan="4"|Écaussinnes-Lalaing|| D'Kierch ''Sainte-Aldgonde''<br>De Parvis an en Deel vum Kierfecht|| align="center"|10.11.1955<br>30.03.1990 |- |D'Paschtoueschhaus an de Gaart ||align="center"|30.03.1990 |- |D'Kapell ''Notre Dame de Liesse ||align="center"|28.05.1973 |- |D'Buerg, d'Gäert, de befestegten Haff mat Ëmrank sou wéi en Deel vum Laf vun der Sennette an de Milledäich.||align="center"|08.09.1983 |} == Um Spaweck == {{Commonscat}} * [https://www.ecaussinnes.be/ Internetsäit vun der Gemeng Écaussinnes] {{Autoritéitskontroll}} {{Navigatioun Stied a Gemengen an der Provënz Hainaut}} [[Kategorie:Gemengen an der Provënz Hainaut]] pidi2tinuib1ez8lqzp24wj9hbccfgp 2711601 2711600 2026-10-10T17:24:23Z Les Meloures 580 /* Kuckeswäertes */ k 2711601 wikitext text/x-wiki {{Skizz}} {{Infobox Uertschaft Belsch | Numm = Écaussinnes | Wopen = Blason ville be Ecaussinnes.svg | Regioun = {{Wallounien}} | Communautéit = {{Franséisch Communautéit}} | Provënz = {{Provënz Hainaut}} | Arrondissement = [[Arrondissement Soignies|Soignies]] | Gemeng = | Telefonszon = 071 | Postcode = 7190 / 7191 | Koordinaten = {{Coor dms|50|34|00|N|04|10|00|O|Haaptkoordinaten=jo}} | Fläch =3 486 ha | Bevëlkerung = | Bevëlkerungsdatum = | Kaart = Écaussinnes Hainaut Belgium Map.svg | Kaarttext = }} '''Écaussinnes''' ({{wa}}: ''Les Scåssenes'') ass eng belsch Gemeng an der [[Provënz Hainaut]]. D'Gemeng ass bei der [[Belsch Gemengefusiounen 1977|belscher Gemengereform vun 1977]] duerch d'Fusioun vun de fréiere Gemengen [[Écaussinnes-d'Enghien]], [[Écaussinnes-Lalaing]] a [[Marche-lez-Écaussinnes]] entstanen. ==Geographie== ===Nopeschgemengen === {{Nopeschgemengen |ville = Écaussinnes |nord = [[Braine-le-Comte]] |nord-est = [[Braine-le-Comte]]/[[Seneffe]] |est = [[Seneffe]] |sud-est = [[Seneffe]] |sud = [[Le Rœulx]]/[[La Louvière]]/[[Seneffe]] |sud-ouest = [[Le Rœulx]] |ouest = [[Soignies]] |nord-ouest = [[Braine-le-Comte]] }} ===Allgemenges=== Den Terrioire vun der Gemeng dee keng grouss Héichtenëenerscheedet opweises huet (100-150 m) gesäit awer wéinst de villen Däll vun de Baachen éischter hiwweleg aus, sou datt sech zoue Landschafte mat oppenen ofwiesselen. Déi oppen Deeler gi vun der Landwirtschaft benotzt, déi éischter zouen Däll si mat [[Pëppel]]en, [[Kappweiden]] a Traisch, dacks [[Wäissdar]], bewuess. D'''Crète de la Houssière'' ass mat 150&nbsp;m eng vun den héije Plazen, souwéi d'Uertschaft [[Henripont]] déi op 140&nbsp;m läit. Deen hiwwelegen Aspekt huet awer näischt mat den ''Ardennes brabanconnes'' ze dinn, en Ausdrock dee sech just op d'Ëmgéigend vun Henripont a Ronquières bezitt. ===Hydrographie=== Duerch d'Gemeng zitt sech an Nord-Ostrichtung de schmuelen Dall vun der [[Sennette]] (och nach als ''Marka'' a ''Petite Senne'' bekannt), déi zu [[Clabecq]] an d'[[Senne (Floss)|Senne]] leeft. Se huet als Nieweflëss um Gebitt vun der Gemeng e puer Baachen, wéi de ''Ruisseau de Brabant'', de ''Ruisseau de Bouleng'' an de ''Ruisseau de Payelle'' zu Marche-les-Écaussinnes, de ''Ruisseau de Mignault'', de ''Ruisseau de Waugenée'' an de ''Ruisseau de la Dîme'' zu Écaussinnes-d'Enghien an de ''Ruisseau des Robinettes'' an de ''Ruisseau des Gueux'' zu Écaussinnes-Lalaing. Iwwer de Réck tëscht [[Ronquières]] a Marche-les-Écaussinnes, op der Wasserscheed vun der [[Samme]] an der Seneffe, leeft de Scheetbaseng vum [[Kanal Bréissel-Charleroi]] deen do mat 166&nbsp;m säin héchste Punkt huet. ===Geologie=== Écaussinnes läit am grousse Ganzen op Fielsformationen aus dem [[Paleozoikum]] dem seng Couchë vum [[Devon (Geologie)|Devon]] a vum [[Karbon]], déi bei den [[Variszesch Orogenese|herzynesche]] Plissementer, erausgehuewe goufen a liicht no Süden offalen, zum nërdleche Bord vum Baseng vun Namouer gehéieren. Doriwwer hate sech tertiär a Quatär Formatiounen ofgelagert, déi lues a lues erodéiert goufen, sou datt elo am Dall vun der Sennette primär Fielsen ustinn, besonnesch [[Kallek]], [[Dolomit]] a [[Psammit]]. Déi Fielsen goufen och plazeweis exploitéiert sou datt ee laanscht d'Senette nach en ettlech kleng Steekaule fënnt déi net méi a Betrib sinn. Tëscht ''La Folie'' a ''Watiamont'' kann ee gutt geologesch Uschnëtter vun de verschiddene Couchë vum ieweschten Devon gesinn. ===Pedologie=== ==Geschicht== ===Wopen=== {|class =wikitable |[[Fichier:Blason ville be Ecaussinnes.svg|80px]]|| Beschreiwung am Originaltext: Écartelé : aux 1 et 4 écartelé aux a et b de de gueules à dix losanges d'agent posées 3, 3, 3 et 1 qui est Lalaing et aux b et c d'or à trois lions de gueules qui est Rœulx dit d'Écaussines, aux 2 et 3 de sinople au lion d'argent armé, lampassé et couronné d'or, au chef d'argent chargé de trois aiglettes de sable. Sur le tout écartelé : aux 1 et 4 d'argent à cinq fasces d'azur, au lion de gueules à la queue fourchue armé, lampassé et couronné d'or, brochant sur le tout qui est Luxembourg-Houffalize, aux 2 et 3 d'argent à deux pals de gueules, qui est Orley et sur le tout gironné d'argent et de sable de dix pièces, chaque giron de sable chargé de trois croix recroisettées au pied fiché d'or, les pieds dirigés vers le cœur de l'écu qui est Enghien. De Wopen ass entstanen, wéi no der Fusioun vun den dräi fréiere Gemengen no enger neier ''Carte d'identité'' gesicht gouf. De ''Cercle d'histoire et d'information locale'' huet dunn e Wope proposéiert an deem d'Wope vun de fréiere Gemenge sollten zesummegefaasst ginn. Déi Propositioun gouf den 20. Februar 1978 vum Gemengerot ugeholl an de 7. Juni 1979 mat engem Arrêté royal confirméiert. De Wope besteet deemno aus de Wope vun Écaussinnes-Lalaing (1 a 4), Marche-les-Écaussinnes (2 an 3) an Écaussinnes-d'Enghien (an der Mëtt) |} ==Kuckeswäertes== ===Monumenter a klasséiert Plazen=== {|class = wikitable |align="center" width="150px"| Plaz ||align="center"| Bezeechnung||align="center"| Datum vum Klassement |- |rowspan="2"|Écaussines-d'Enghien ||D'Waassermille vu Combreuil, mam Rad an den Opleeër<br>Den Ëmrank dervun||align="center"| 27.04.1990<br>04.07.1991 |- |D'Schlass ''Château de la Follie'' mat den Dependancen souwéi verschidden Deeler am Schlass|| align="center"| 07.07.1976 |- |rowspan="4"|Écaussinnes-Lalaing|| D'Kierch ''Sainte-Aldgonde''<br>De Parvis an en Deel vum Kierfecht|| align="center"|10.11.1955<br>30.03.1990 |- |D'Paschtoueschhaus an de Gaart ||align="center"|30.03.1990 |- |D'Kapell ''Notre Dame de Liesse ||align="center"|28.05.1973 |- |D'Buerg, d'Gäert, de befestegten Haff mat Ëmrank sou wéi en Deel vum Laf vun der Sennette an de Milledäich.||align="center"|08.09.1983 |} ===Kierchen=== * Kierch ''Saint-Remiy'' * Kierch ''Sacré-Coeur'' * Kierch ''Saint*Géry'' * Kierch ''Sainte-Aldegonde'' == Um Spaweck == {{Commonscat}} * [https://www.ecaussinnes.be/ Internetsäit vun der Gemeng Écaussinnes] {{Autoritéitskontroll}} {{Navigatioun Stied a Gemengen an der Provënz Hainaut}} [[Kategorie:Gemengen an der Provënz Hainaut]] qc4legr5d1bfykp2rnbnahk175qppnr 2711615 2711601 2026-10-11T07:54:49Z ~2026-50886-87 73250 /* Allgemenges */ 2711615 wikitext text/x-wiki {{Skizz}} {{Infobox Uertschaft Belsch | Numm = Écaussinnes | Wopen = Blason ville be Ecaussinnes.svg | Regioun = {{Wallounien}} | Communautéit = {{Franséisch Communautéit}} | Provënz = {{Provënz Hainaut}} | Arrondissement = [[Arrondissement Soignies|Soignies]] | Gemeng = | Telefonszon = 071 | Postcode = 7190 / 7191 | Koordinaten = {{Coor dms|50|34|00|N|04|10|00|O|Haaptkoordinaten=jo}} | Fläch =3 486 ha | Bevëlkerung = | Bevëlkerungsdatum = | Kaart = Écaussinnes Hainaut Belgium Map.svg | Kaarttext = }} '''Écaussinnes''' ({{wa}}: ''Les Scåssenes'') ass eng belsch Gemeng an der [[Provënz Hainaut]]. D'Gemeng ass bei der [[Belsch Gemengefusiounen 1977|belscher Gemengereform vun 1977]] duerch d'Fusioun vun de fréiere Gemengen [[Écaussinnes-d'Enghien]], [[Écaussinnes-Lalaing]] a [[Marche-lez-Écaussinnes]] entstanen. ==Geographie== ===Nopeschgemengen === {{Nopeschgemengen |ville = Écaussinnes |nord = [[Braine-le-Comte]] |nord-est = [[Braine-le-Comte]]/[[Seneffe]] |est = [[Seneffe]] |sud-est = [[Seneffe]] |sud = [[Le Rœulx]]/[[La Louvière]]/[[Seneffe]] |sud-ouest = [[Le Rœulx]] |ouest = [[Soignies]] |nord-ouest = [[Braine-le-Comte]] }} ===Allgemenges=== Den Terrioire vun der Gemeng dee keng grouss Héichtenënnerscheeder opweises huet (100-150 m) gesäit awer wéinst de villen Däll vun de Baachen éischter hiwweleg aus, sou datt sech zoue Landschafte mat oppenen ofwiesselen. Déi oppen Deeler gi vun der Landwirtschaft benotzt, déi éischter zouen Däll si mat [[Pëppel]]en, [[Kappweiden]] a Traisch, dacks [[Wäissdar]], bewuess. D'''Crète de la Houssière'' ass mat 150&nbsp;m eng vun den héije Plazen, souwéi d'Uertschaft [[Henripont]] déi op 140&nbsp;m läit. Deen hiwwelegen Aspekt huet awer näischt mat den ''Ardennes brabanconnes'' ze dinn, en Ausdrock dee sech just op d'Ëmgéigend vun Henripont a Ronquières bezitt. ===Hydrographie=== Duerch d'Gemeng zitt sech an Nord-Ostrichtung de schmuelen Dall vun der [[Sennette]] (och nach als ''Marka'' a ''Petite Senne'' bekannt), déi zu [[Clabecq]] an d'[[Senne (Floss)|Senne]] leeft. Se huet als Nieweflëss um Gebitt vun der Gemeng e puer Baachen, wéi de ''Ruisseau de Brabant'', de ''Ruisseau de Bouleng'' an de ''Ruisseau de Payelle'' zu Marche-les-Écaussinnes, de ''Ruisseau de Mignault'', de ''Ruisseau de Waugenée'' an de ''Ruisseau de la Dîme'' zu Écaussinnes-d'Enghien an de ''Ruisseau des Robinettes'' an de ''Ruisseau des Gueux'' zu Écaussinnes-Lalaing. Iwwer de Réck tëscht [[Ronquières]] a Marche-les-Écaussinnes, op der Wasserscheed vun der [[Samme]] an der Seneffe, leeft de Scheetbaseng vum [[Kanal Bréissel-Charleroi]] deen do mat 166&nbsp;m säin héchste Punkt huet. ===Geologie=== Écaussinnes läit am grousse Ganzen op Fielsformationen aus dem [[Paleozoikum]] dem seng Couchë vum [[Devon (Geologie)|Devon]] a vum [[Karbon]], déi bei den [[Variszesch Orogenese|herzynesche]] Plissementer, erausgehuewe goufen a liicht no Süden offalen, zum nërdleche Bord vum Baseng vun Namouer gehéieren. Doriwwer hate sech tertiär a Quatär Formatiounen ofgelagert, déi lues a lues erodéiert goufen, sou datt elo am Dall vun der Sennette primär Fielsen ustinn, besonnesch [[Kallek]], [[Dolomit]] a [[Psammit]]. Déi Fielsen goufen och plazeweis exploitéiert sou datt ee laanscht d'Senette nach en ettlech kleng Steekaule fënnt déi net méi a Betrib sinn. Tëscht ''La Folie'' a ''Watiamont'' kann ee gutt geologesch Uschnëtter vun de verschiddene Couchë vum ieweschten Devon gesinn. ===Pedologie=== ==Geschicht== ===Wopen=== {|class =wikitable |[[Fichier:Blason ville be Ecaussinnes.svg|80px]]|| Beschreiwung am Originaltext: Écartelé : aux 1 et 4 écartelé aux a et b de de gueules à dix losanges d'agent posées 3, 3, 3 et 1 qui est Lalaing et aux b et c d'or à trois lions de gueules qui est Rœulx dit d'Écaussines, aux 2 et 3 de sinople au lion d'argent armé, lampassé et couronné d'or, au chef d'argent chargé de trois aiglettes de sable. Sur le tout écartelé : aux 1 et 4 d'argent à cinq fasces d'azur, au lion de gueules à la queue fourchue armé, lampassé et couronné d'or, brochant sur le tout qui est Luxembourg-Houffalize, aux 2 et 3 d'argent à deux pals de gueules, qui est Orley et sur le tout gironné d'argent et de sable de dix pièces, chaque giron de sable chargé de trois croix recroisettées au pied fiché d'or, les pieds dirigés vers le cœur de l'écu qui est Enghien. De Wopen ass entstanen, wéi no der Fusioun vun den dräi fréiere Gemengen no enger neier ''Carte d'identité'' gesicht gouf. De ''Cercle d'histoire et d'information locale'' huet dunn e Wope proposéiert an deem d'Wope vun de fréiere Gemenge sollten zesummegefaasst ginn. Déi Propositioun gouf den 20. Februar 1978 vum Gemengerot ugeholl an de 7. Juni 1979 mat engem Arrêté royal confirméiert. De Wope besteet deemno aus de Wope vun Écaussinnes-Lalaing (1 a 4), Marche-les-Écaussinnes (2 an 3) an Écaussinnes-d'Enghien (an der Mëtt) |} ==Kuckeswäertes== ===Monumenter a klasséiert Plazen=== {|class = wikitable |align="center" width="150px"| Plaz ||align="center"| Bezeechnung||align="center"| Datum vum Klassement |- |rowspan="2"|Écaussines-d'Enghien ||D'Waassermille vu Combreuil, mam Rad an den Opleeër<br>Den Ëmrank dervun||align="center"| 27.04.1990<br>04.07.1991 |- |D'Schlass ''Château de la Follie'' mat den Dependancen souwéi verschidden Deeler am Schlass|| align="center"| 07.07.1976 |- |rowspan="4"|Écaussinnes-Lalaing|| D'Kierch ''Sainte-Aldgonde''<br>De Parvis an en Deel vum Kierfecht|| align="center"|10.11.1955<br>30.03.1990 |- |D'Paschtoueschhaus an de Gaart ||align="center"|30.03.1990 |- |D'Kapell ''Notre Dame de Liesse ||align="center"|28.05.1973 |- |D'Buerg, d'Gäert, de befestegten Haff mat Ëmrank sou wéi en Deel vum Laf vun der Sennette an de Milledäich.||align="center"|08.09.1983 |} ===Kierchen=== * Kierch ''Saint-Remiy'' * Kierch ''Sacré-Coeur'' * Kierch ''Saint*Géry'' * Kierch ''Sainte-Aldegonde'' == Um Spaweck == {{Commonscat}} * [https://www.ecaussinnes.be/ Internetsäit vun der Gemeng Écaussinnes] {{Autoritéitskontroll}} {{Navigatioun Stied a Gemengen an der Provënz Hainaut}} [[Kategorie:Gemengen an der Provënz Hainaut]] 4fglb8jhr7dnz573jywwg7lijgohsrh 2711618 2711615 2026-10-11T08:42:36Z Les Meloures 580 k 2711618 wikitext text/x-wiki {{Skizz}} {{Infobox Uertschaft Belsch | Numm = Écaussinnes | Wopen = Blason ville be Ecaussinnes.svg | Regioun = {{Wallounien}} | Communautéit = {{Franséisch Communautéit}} | Provënz = {{Provënz Hainaut}} | Arrondissement = [[Arrondissement Soignies|Soignies]] | Gemeng = | Telefonszon = 071 | Postcode = 7190 / 7191 | Koordinaten = {{Coor dms|50|34|00|N|04|10|00|O|Haaptkoordinaten=jo}} | Fläch =3 486 ha | Bevëlkerung = | Bevëlkerungsdatum = | Kaart = Écaussinnes Hainaut Belgium Map.svg | Kaarttext = }} '''Écaussinnes''' ({{wa}}: ''Les Scåssenes'') ass eng belsch Gemeng an der [[Provënz Hainaut]]. D'Gemeng ass bei der [[Belsch Gemengefusiounen 1977|belscher Gemengereform vun 1977]] duerch d'Fusioun vun de fréiere Gemengen [[Écaussinnes-d'Enghien]], [[Écaussinnes-Lalaing]] a [[Marche-lez-Écaussinnes]] entstanen. ==Geographie== ===Nopeschgemengen === {{Nopeschgemengen |ville = Écaussinnes |nord = [[Braine-le-Comte]] |nord-est = [[Braine-le-Comte]]/[[Seneffe]] |est = [[Seneffe]] |sud-est = [[Seneffe]] |sud = [[Le Rœulx]]/[[La Louvière]]/[[Seneffe]] |sud-ouest = [[Le Rœulx]] |ouest = [[Soignies]] |nord-ouest = [[Braine-le-Comte]] }} ===Allgemenges=== Den Terrioire vun der Gemeng dee keng grouss Héichtenënnerscheeder opweises huet (100-150 m) gesäit awer wéinst de villen Däll vun de Baachen éischter hiwweleg aus, sou datt sech zoue Landschafte mat oppenen ofwiesselen. Déi oppen Deeler gi vun der Landwirtschaft benotzt, déi éischter zouen Däll si mat [[Pëppel]]en, [[Kappweiden]] a Traisch, dacks [[Wäissdar]], bewuess. D'''Crète de la Houssière'' ass mat 150&nbsp;m eng vun den héije Plazen, souwéi d'Uertschaft [[Henripont]] déi op 140&nbsp;m läit. Deen hiwwelegen Aspekt huet awer näischt mat den ''Ardennes brabanconnes'' ze dinn, en Ausdrock dee sech just op d'Ëmgéigend vun Henripont a Ronquières bezitt. ===Hydrographie=== Duerch d'Gemeng zitt sech an Nord-Ostrichtung de schmuelen Dall vun der [[Sennette]] (och nach als ''Marka'' a ''Petite Senne'' bekannt), déi zu [[Clabecq]] an d'[[Senne (Floss)|Senne]] leeft. Se huet als Nieweflëss um Gebitt vun der Gemeng e puer Baachen, wéi de ''Ruisseau de Brabant'', de ''Ruisseau de Bouleng'' an de ''Ruisseau de Payelle'' zu Marche-lez-Écaussinnes, de ''Ruisseau de Mignault'', de ''Ruisseau de Waugenée'' an de ''Ruisseau de la Dîme'' zu Écaussinnes-d'Enghien an de ''Ruisseau des Robinettes'' an de ''Ruisseau des Gueux'' zu Écaussinnes-Lalaing. Iwwer de Réck tëscht [[Ronquières]] a Marche-lez-Écaussinnes, op der Wasserscheed vun der [[Samme]] an der Seneffe, leeft de Scheetbaseng vum [[Kanal Bréissel-Charleroi]] deen do mat 166&nbsp;m säin héchste Punkt huet. ===Geologie=== Écaussinnes läit am grousse Ganzen op Fielsformationen aus dem [[Paleozoikum]] dem seng Couchë vum [[Devon (Geologie)|Devon]] a vum [[Karbon]], déi bei den [[Variszesch Orogenese|herzynesche]] Plissementer, erausgehuewe goufen a liicht no Süden offalen, zum nërdleche Bord vum Baseng vun Namouer gehéieren. Doriwwer hate sech tertiär a Quatär Formatiounen ofgelagert, déi lues a lues erodéiert goufen, sou datt elo am Dall vun der Sennette primär Fielsen ustinn, besonnesch [[Kallek]], [[Dolomit]] a [[Psammit]]. Déi Fielsen goufen och plazeweis exploitéiert sou datt ee laanscht d'Senette nach en ettlech kleng Steekaule fënnt déi net méi a Betrib sinn. Tëscht ''La Folie'' a ''Watiamont'' kann ee gutt geologesch Uschnëtter vun de verschiddene Couchë vum ieweschten Devon gesinn. ===Pedologie=== ==Geschicht== ===Wopen=== {|class =wikitable |[[Fichier:Blason ville be Ecaussinnes.svg|80px]]|| Beschreiwung am Originaltext: Écartelé : aux 1 et 4 écartelé aux a et b de de gueules à dix losanges d'agent posées 3, 3, 3 et 1 qui est Lalaing et aux b et c d'or à trois lions de gueules qui est Rœulx dit d'Écaussines, aux 2 et 3 de sinople au lion d'argent armé, lampassé et couronné d'or, au chef d'argent chargé de trois aiglettes de sable. Sur le tout écartelé : aux 1 et 4 d'argent à cinq fasces d'azur, au lion de gueules à la queue fourchue armé, lampassé et couronné d'or, brochant sur le tout qui est Luxembourg-Houffalize, aux 2 et 3 d'argent à deux pals de gueules, qui est Orley et sur le tout gironné d'argent et de sable de dix pièces, chaque giron de sable chargé de trois croix recroisettées au pied fiché d'or, les pieds dirigés vers le cœur de l'écu qui est Enghien. De Wopen ass entstanen, wéi no der Fusioun vun den dräi fréiere Gemengen no enger neier ''Carte d'identité'' gesicht gouf. De ''Cercle d'histoire et d'information locale'' huet dunn e Wope proposéiert an deem d'Wope vun de fréiere Gemenge sollten zesummegefaasst ginn. Déi Propositioun gouf den 20. Februar 1978 vum Gemengerot ugeholl an de 7. Juni 1979 mat engem Arrêté royal confirméiert. De Wope besteet deemno aus de Wope vun Écaussinnes-Lalaing (1 a 4), Marche-lez-Écaussinnes (2 an 3) an Écaussinnes-d'Enghien (an der Mëtt) |} ==Kuckeswäertes== ===Monumenter a klasséiert Plazen=== {|class = wikitable |align="center" width="150px"| Plaz ||align="center"| Bezeechnung||align="center"| Datum vum Klassement |- |rowspan="2"|Écaussines-d'Enghien ||D'Waassermille vu Combreuil, mam Rad an den Opleeër<br>Den Ëmrank dervun||align="center"| 27.04.1990<br>04.07.1991 |- |D'Schlass ''Château de la Follie'' mat den Dependancen souwéi verschidden Deeler am Schlass|| align="center"| 07.07.1976 |- |rowspan="4"|Écaussinnes-Lalaing|| D'Kierch ''Sainte-Aldgonde''<br>De Parvis an en Deel vum Kierfecht|| align="center"|10.11.1955<br>30.03.1990 |- |D'Paschtoueschhaus an de Gaart ||align="center"|30.03.1990 |- |D'Kapell ''Notre Dame de Liesse ||align="center"|28.05.1973 |- |D'Buerg, d'Gäert, de befestegten Haff mat Ëmrank sou wéi en Deel vum Laf vun der Sennette an de Milledäich.||align="center"|08.09.1983 |} ===Kierchen=== * Kierch ''Saint-Remiy'' * Kierch ''Sacré-Coeur'' * Kierch ''Saint*Géry'' * Kierch ''Sainte-Aldegonde'' == Um Spaweck == {{Commonscat}} * [https://www.ecaussinnes.be/ Internetsäit vun der Gemeng Écaussinnes] {{Autoritéitskontroll}} {{Navigatioun Stied a Gemengen an der Provënz Hainaut}} [[Kategorie:Gemengen an der Provënz Hainaut]] dhlhpgs9leu1tq1x3zx4y5rwppv551j 2711621 2711618 2026-10-11T09:04:25Z GilPe 14980 Korr. 2711621 wikitext text/x-wiki {{Skizz}} {{Infobox Uertschaft Belsch | Numm = Écaussinnes | Wopen = Blason ville be Ecaussinnes.svg | Regioun = {{Wallounien}} | Communautéit = {{Franséisch Communautéit}} | Provënz = {{Provënz Hainaut}} | Arrondissement = [[Arrondissement Soignies|Soignies]] | Gemeng = | Telefonszon = 071 | Postcode = 7190 / 7191 | Koordinaten = {{Coor dms|50|34|00|N|04|10|00|O|Haaptkoordinaten=jo}} | Fläch =3 486 ha | Bevëlkerung = | Bevëlkerungsdatum = | Kaart = Écaussinnes Hainaut Belgium Map.svg | Kaarttext = }} '''Écaussinnes''' ({{wa}}: ''Les Scåssenes'') ass eng belsch Gemeng an der [[Provënz Hainaut]]. D'Gemeng ass bei der [[Belsch Gemengefusiounen 1977|belscher Gemengereform vun 1977]] duerch d'Fusioun vun de fréiere Gemengen [[Écaussinnes-d'Enghien]], [[Écaussinnes-Lalaing]] a [[Marche-lez-Écaussinnes]] entstanen. ==Geographie== ===Nopeschgemengen === {{Nopeschgemengen |ville = Écaussinnes |nord = [[Braine-le-Comte]] |nord-est = [[Braine-le-Comte]]/[[Seneffe]] |est = [[Seneffe]] |sud-est = [[Seneffe]] |sud = [[Le Rœulx]]/[[La Louvière]]/[[Seneffe]] |sud-ouest = [[Le Rœulx]] |ouest = [[Soignies]] |nord-ouest = [[Braine-le-Comte]] }} ===Allgemenges=== Den Territoire vun der Gemeng dee keng grouss Héichtenënnerscheeder opweises huet (100-150 m) gesäit awer wéinst de villen Däll vun de Baachen éischter hiwweleg aus, sou datt sech zoue Landschafte mat oppenen ofwiesselen. Déi oppen Deeler gi vun der Landwirtschaft benotzt, déi éischter zouen Däll si mat [[Pëppel]]en, [[Kappweiden]] a Traisch, dacks [[Wäissdar]], bewuess. D'''Crète de la Houssière'' ass mat 150&nbsp;m eng vun den héije Plazen, souwéi d'Uertschaft [[Henripont]] déi op 140&nbsp;m läit. Deen hiwwelegen Aspekt huet awer näischt mat den ''Ardennes brabanconnes'' ze dinn, en Ausdrock dee sech just op d'Ëmgéigend vun Henripont a Ronquières bezitt. ===Hydrographie=== Duerch d'Gemeng zitt sech an Nord-Ostrichtung de schmuelen Dall vun der [[Sennette]] (och nach als ''Marka'' a ''Petite Senne'' bekannt), déi zu [[Clabecq]] an d'[[Senne (Floss)|Senne]] leeft. Se huet als Nieweflëss um Gebitt vun der Gemeng e puer Baachen, wéi de ''Ruisseau de Brabant'', de ''Ruisseau de Bouleng'' an de ''Ruisseau de Payelle'' zu Marche-lez-Écaussinnes, de ''Ruisseau de Mignault'', de ''Ruisseau de Waugenée'' an de ''Ruisseau de la Dîme'' zu Écaussinnes-d'Enghien an de ''Ruisseau des Robinettes'' an de ''Ruisseau des Gueux'' zu Écaussinnes-Lalaing. Iwwer de Réck tëscht [[Ronquières]] a Marche-lez-Écaussinnes, op dem [[Wasserscheet]] vun der [[Samme]] an der Seneffe, leeft de Scheetbaseng vum [[Kanal Bréissel-Charleroi]] deen do mat 166&nbsp;m säin héchste Punkt huet. ===Geologie=== Écaussinnes läit am grousse Ganzen op Fielsformationen aus dem [[Paleozoikum]] dem seng Couchë vum [[Devon (Geologie)|Devon]] a vum [[Karbon]], déi bei den [[Variszesch Orogenese|herzynesche]] Plissementer, erausgehuewe goufen a liicht no Süden offalen, zum nërdleche Bord vum Baseng vun Namouer gehéieren. Doriwwer hate sech tertiär a Quartär-Formatiounen ofgelagert, déi lues a lues erodéiert goufen, sou datt elo am Dall vun der Sennette primär Fielsen ustinn, besonnesch [[Kallek]], [[Dolomit]] a [[Psammit]]. Déi Fielse goufen och plazeweis exploitéiert sou datt ee laanscht d'Senette nach en ettlech kleng Steekaule fënnt déi net méi a Betrib sinn. Tëscht ''La Folie'' a ''Watiamont'' kann ee gutt geologesch Uschnëtter vun de verschiddene Couchë vum ieweschten Devon gesinn. ===Pedologie=== ==Geschicht== ===Wopen=== {|class =wikitable |[[Fichier:Blason ville be Ecaussinnes.svg|80px]]|| Beschreiwung am Originaltext: Écartelé : aux 1 et 4 écartelé aux a et b de de gueules à dix losanges d'agent posées 3, 3, 3 et 1 qui est Lalaing et aux b et c d'or à trois lions de gueules qui est Rœulx dit d'Écaussines, aux 2 et 3 de sinople au lion d'argent armé, lampassé et couronné d'or, au chef d'argent chargé de trois aiglettes de sable. Sur le tout écartelé : aux 1 et 4 d'argent à cinq fasces d'azur, au lion de gueules à la queue fourchue armé, lampassé et couronné d'or, brochant sur le tout qui est Luxembourg-Houffalize, aux 2 et 3 d'argent à deux pals de gueules, qui est Orley et sur le tout gironné d'argent et de sable de dix pièces, chaque giron de sable chargé de trois croix recroisettées au pied fiché d'or, les pieds dirigés vers le cœur de l'écu qui est Enghien. De Wopen ass entstanen, wéi no der Fusioun vun den dräi fréiere Gemengen no enger neier ''Carte d'identité'' gesicht gouf. De ''Cercle d'histoire et d'information locale'' huet dunn e Wope proposéiert an deem d'Wope vun de fréiere Gemenge sollten zesummegefaasst ginn. Déi Propositioun gouf den 20. Februar 1978 vum Gemengerot ugeholl an de 7. Juni 1979 mat engem Arrêté royal confirméiert. De Wope besteet deemno aus de Wope vun Écaussinnes-Lalaing (1 a 4), Marche-lez-Écaussinnes (2 an 3) an Écaussinnes-d'Enghien (an der Mëtt) |} ==Kuckeswäertes== ===Monumenter a klasséiert Plazen=== {|class = wikitable |align="center" width="150px"| Plaz ||align="center"| Bezeechnung||align="center"| Datum vum Klassement |- |rowspan="2"|Écaussines-d'Enghien ||D'Waassermille vu Combreuil, mam Rad an den Opleeër<br>Den Ëmrank dervun||align="center"| 27.04.1990<br>04.07.1991 |- |D'Schlass ''Château de la Follie'' mat den Dependancen souwéi verschidden Deeler am Schlass|| align="center"| 07.07.1976 |- |rowspan="4"|Écaussinnes-Lalaing|| D'Kierch ''Sainte-Aldgonde''<br>De Parvis an en Deel vum Kierfecht|| align="center"|10.11.1955<br>30.03.1990 |- |D'Paschtoueschhaus an de Gaart ||align="center"|30.03.1990 |- |D'Kapell ''Notre Dame de Liesse ||align="center"|28.05.1973 |- |D'Buerg, d'Gäert, de befestegten Haff mat Ëmrank sou wéi en Deel vum Laf vun der Sennette an de Millendäich.|| align="center" |08.09.1983 |} ===Kierchen=== * Kierch ''Saint-Remiy'' * Kierch ''Sacré-Coeur'' * Kierch ''Saint*Géry'' * Kierch ''Sainte-Aldegonde'' == Um Spaweck == {{Commonscat}} * [https://www.ecaussinnes.be/ Internetsäit vun der Gemeng Écaussinnes] {{Autoritéitskontroll}} {{Navigatioun Stied a Gemengen an der Provënz Hainaut}} [[Kategorie:Gemengen an der Provënz Hainaut]] psu43ewbrq8len4vbbeb9d5rw1epam7 2711622 2711621 2026-10-11T09:24:02Z Les Meloures 580 /* Geschicht */ k 2711622 wikitext text/x-wiki {{Skizz}} {{Infobox Uertschaft Belsch | Numm = Écaussinnes | Wopen = Blason ville be Ecaussinnes.svg | Regioun = {{Wallounien}} | Communautéit = {{Franséisch Communautéit}} | Provënz = {{Provënz Hainaut}} | Arrondissement = [[Arrondissement Soignies|Soignies]] | Gemeng = | Telefonszon = 071 | Postcode = 7190 / 7191 | Koordinaten = {{Coor dms|50|34|00|N|04|10|00|O|Haaptkoordinaten=jo}} | Fläch =3 486 ha | Bevëlkerung = | Bevëlkerungsdatum = | Kaart = Écaussinnes Hainaut Belgium Map.svg | Kaarttext = }} '''Écaussinnes''' ({{wa}}: ''Les Scåssenes'') ass eng belsch Gemeng an der [[Provënz Hainaut]]. D'Gemeng ass bei der [[Belsch Gemengefusiounen 1977|belscher Gemengereform vun 1977]] duerch d'Fusioun vun de fréiere Gemengen [[Écaussinnes-d'Enghien]], [[Écaussinnes-Lalaing]] a [[Marche-lez-Écaussinnes]] entstanen. ==Geographie== ===Nopeschgemengen === {{Nopeschgemengen |ville = Écaussinnes |nord = [[Braine-le-Comte]] |nord-est = [[Braine-le-Comte]]/[[Seneffe]] |est = [[Seneffe]] |sud-est = [[Seneffe]] |sud = [[Le Rœulx]]/[[La Louvière]]/[[Seneffe]] |sud-ouest = [[Le Rœulx]] |ouest = [[Soignies]] |nord-ouest = [[Braine-le-Comte]] }} ===Allgemenges=== Den Territoire vun der Gemeng dee keng grouss Héichtenënnerscheeder opweises huet (100-150 m) gesäit awer wéinst de villen Däll vun de Baachen éischter hiwweleg aus, sou datt sech zoue Landschafte mat oppenen ofwiesselen. Déi oppen Deeler gi vun der Landwirtschaft benotzt, déi éischter zouen Däll si mat [[Pëppel]]en, [[Kappweiden]] a Traisch, dacks [[Wäissdar]], bewuess. D'''Crète de la Houssière'' ass mat 150&nbsp;m eng vun den héije Plazen, souwéi d'Uertschaft [[Henripont]] déi op 140&nbsp;m läit. Deen hiwwelegen Aspekt huet awer näischt mat den ''Ardennes brabanconnes'' ze dinn, en Ausdrock dee sech just op d'Ëmgéigend vun Henripont a Ronquières bezitt. ===Hydrographie=== Duerch d'Gemeng zitt sech an Nord-Ostrichtung de schmuelen Dall vun der [[Sennette]] (och nach als ''Marka'' a ''Petite Senne'' bekannt), déi zu [[Clabecq]] an d'[[Senne (Floss)|Senne]] leeft. Se huet als Nieweflëss um Gebitt vun der Gemeng e puer Baachen, wéi de ''Ruisseau de Brabant'', de ''Ruisseau de Bouleng'' an de ''Ruisseau de Payelle'' zu Marche-lez-Écaussinnes, de ''Ruisseau de Mignault'', de ''Ruisseau de Waugenée'' an de ''Ruisseau de la Dîme'' zu Écaussinnes-d'Enghien an de ''Ruisseau des Robinettes'' an de ''Ruisseau des Gueux'' zu Écaussinnes-Lalaing. Iwwer de Réck tëscht [[Ronquières]] a Marche-lez-Écaussinnes, op dem [[Wasserscheet]] vun der [[Samme]] an der Seneffe, leeft de Scheetbaseng vum [[Kanal Bréissel-Charleroi]] deen do mat 166&nbsp;m säin héchste Punkt huet. ===Geologie=== Écaussinnes läit am grousse Ganzen op Fielsformationen aus dem [[Paleozoikum]] dem seng Couchë vum [[Devon (Geologie)|Devon]] a vum [[Karbon]], déi bei den [[Variszesch Orogenese|herzynesche]] Plissementer, erausgehuewe goufen a liicht no Süden offalen, zum nërdleche Bord vum Baseng vun Namouer gehéieren. Doriwwer hate sech tertiär a Quartär-Formatiounen ofgelagert, déi lues a lues erodéiert goufen, sou datt elo am Dall vun der Sennette primär Fielsen ustinn, besonnesch [[Kallek]], [[Dolomit]] a [[Psammit]]. Déi Fielse goufen och plazeweis exploitéiert sou datt ee laanscht d'Senette nach en ettlech kleng Steekaule fënnt déi net méi a Betrib sinn. Tëscht ''La Folie'' a ''Watiamont'' kann ee gutt geologesch Uschnëtter vun de verschiddene Couchë vum ieweschten Devon gesinn. ===Pedologie=== ==Geschicht== Déi éischt Uertschaften op déi d’Gemeng zeréckgeet waren zwou grouss ''Seigneurerien'' an zwar d'''Franchise d'''Hubersart'' an de ''Franc-fief Moreau'', sou wéi eng Enclave mam Numm ''Héripont en Écaussinnes'' an d'Héichbuerge vu Mortier a vun Tassenières an d'Herrschaft vu Cambron. Wéi am [[12. Joerhonnert]] den Afloss vun der Kierch méi grouss gouf, goufen op deem Gebitt zwou Paren installéiert, mat den Nimm ''Écaussinnes-Saint-Remy'' an ''Écaussinnes-Sainte Aldegonde''. Écaussines-Saint-Remy gouf am Laf vum [[14. Joerhonnert]] an Écaussinnes-d'Enghien ëmgedeeft wéi de Wicard d'Écaussinnes dem Englebert d'Enghien d'Herrschaft ''Follie'' verkaaft huet. Bei der selwechter Geleeënheet gouf well den Englebert mat enger gewësser Marie de Lalaing bestuet war, Écaussinnes–Sainte-Aldegonde an Écaussinnes-Lalaing ëmgenannnt. Marche-lez-Écaussinnes krut säin Numm wéinst der Baach ''Marka'' déi haut Sennette heescht, an déi deemools d’Grenz tëscht dem [[Hainaut]] an dem [[Brabant]] gmaach huet. Déi Grenzsituatioun erkläert och firwat datt net manner wéi 4 Schlässer do gebaut goufen. ===Wopen=== {|class =wikitable |[[Fichier:Blason ville be Ecaussinnes.svg|80px]]|| Beschreiwung am Originaltext: Écartelé : aux 1 et 4 écartelé aux a et b de de gueules à dix losanges d'agent posées 3, 3, 3 et 1 qui est Lalaing et aux b et c d'or à trois lions de gueules qui est Rœulx dit d'Écaussines, aux 2 et 3 de sinople au lion d'argent armé, lampassé et couronné d'or, au chef d'argent chargé de trois aiglettes de sable. Sur le tout écartelé : aux 1 et 4 d'argent à cinq fasces d'azur, au lion de gueules à la queue fourchue armé, lampassé et couronné d'or, brochant sur le tout qui est Luxembourg-Houffalize, aux 2 et 3 d'argent à deux pals de gueules, qui est Orley et sur le tout gironné d'argent et de sable de dix pièces, chaque giron de sable chargé de trois croix recroisettées au pied fiché d'or, les pieds dirigés vers le cœur de l'écu qui est Enghien. De Wopen ass entstanen, wéi no der Fusioun vun den dräi fréiere Gemengen no enger neier ''Carte d'identité'' gesicht gouf. De ''Cercle d'histoire et d'information locale'' huet dunn e Wope proposéiert an deem d'Wope vun de fréiere Gemenge sollten zesummegefaasst ginn. Déi Propositioun gouf den 20. Februar 1978 vum Gemengerot ugeholl an de 7. Juni 1979 mat engem Arrêté royal confirméiert. De Wope besteet deemno aus de Wope vun Écaussinnes-Lalaing (1 a 4), Marche-lez-Écaussinnes (2 an 3) an Écaussinnes-d'Enghien (an der Mëtt) |} ==Kuckeswäertes== ===Monumenter a klasséiert Plazen=== {|class = wikitable |align="center" width="150px"| Plaz ||align="center"| Bezeechnung||align="center"| Datum vum Klassement |- |rowspan="2"|Écaussines-d'Enghien ||D'Waassermille vu Combreuil, mam Rad an den Opleeër<br>Den Ëmrank dervun||align="center"| 27.04.1990<br>04.07.1991 |- |D'Schlass ''Château de la Follie'' mat den Dependancen souwéi verschidden Deeler am Schlass|| align="center"| 07.07.1976 |- |rowspan="4"|Écaussinnes-Lalaing|| D'Kierch ''Sainte-Aldgonde''<br>De Parvis an en Deel vum Kierfecht|| align="center"|10.11.1955<br>30.03.1990 |- |D'Paschtoueschhaus an de Gaart ||align="center"|30.03.1990 |- |D'Kapell ''Notre Dame de Liesse ||align="center"|28.05.1973 |- |D'Buerg, d'Gäert, de befestegten Haff mat Ëmrank sou wéi en Deel vum Laf vun der Sennette an de Millendäich.|| align="center" |08.09.1983 |} ===Kierchen=== * Kierch ''Saint-Remiy'' * Kierch ''Sacré-Coeur'' * Kierch ''Saint*Géry'' * Kierch ''Sainte-Aldegonde'' == Um Spaweck == {{Commonscat}} * [https://www.ecaussinnes.be/ Internetsäit vun der Gemeng Écaussinnes] {{Autoritéitskontroll}} {{Navigatioun Stied a Gemengen an der Provënz Hainaut}} [[Kategorie:Gemengen an der Provënz Hainaut]] pgvdw8x1p45rpg8yzglyqqt9h97l7af 2711623 2711622 2026-10-11T09:26:08Z Les Meloures 580 /* Geschicht */ k 2711623 wikitext text/x-wiki {{Skizz}} {{Infobox Uertschaft Belsch | Numm = Écaussinnes | Wopen = Blason ville be Ecaussinnes.svg | Regioun = {{Wallounien}} | Communautéit = {{Franséisch Communautéit}} | Provënz = {{Provënz Hainaut}} | Arrondissement = [[Arrondissement Soignies|Soignies]] | Gemeng = | Telefonszon = 071 | Postcode = 7190 / 7191 | Koordinaten = {{Coor dms|50|34|00|N|04|10|00|O|Haaptkoordinaten=jo}} | Fläch =3 486 ha | Bevëlkerung = | Bevëlkerungsdatum = | Kaart = Écaussinnes Hainaut Belgium Map.svg | Kaarttext = }} '''Écaussinnes''' ({{wa}}: ''Les Scåssenes'') ass eng belsch Gemeng an der [[Provënz Hainaut]]. D'Gemeng ass bei der [[Belsch Gemengefusiounen 1977|belscher Gemengereform vun 1977]] duerch d'Fusioun vun de fréiere Gemengen [[Écaussinnes-d'Enghien]], [[Écaussinnes-Lalaing]] a [[Marche-lez-Écaussinnes]] entstanen. ==Geographie== ===Nopeschgemengen === {{Nopeschgemengen |ville = Écaussinnes |nord = [[Braine-le-Comte]] |nord-est = [[Braine-le-Comte]]/[[Seneffe]] |est = [[Seneffe]] |sud-est = [[Seneffe]] |sud = [[Le Rœulx]]/[[La Louvière]]/[[Seneffe]] |sud-ouest = [[Le Rœulx]] |ouest = [[Soignies]] |nord-ouest = [[Braine-le-Comte]] }} ===Allgemenges=== Den Territoire vun der Gemeng dee keng grouss Héichtenënnerscheeder opweises huet (100-150 m) gesäit awer wéinst de villen Däll vun de Baachen éischter hiwweleg aus, sou datt sech zoue Landschafte mat oppenen ofwiesselen. Déi oppen Deeler gi vun der Landwirtschaft benotzt, déi éischter zouen Däll si mat [[Pëppel]]en, [[Kappweiden]] a Traisch, dacks [[Wäissdar]], bewuess. D'''Crète de la Houssière'' ass mat 150&nbsp;m eng vun den héije Plazen, souwéi d'Uertschaft [[Henripont]] déi op 140&nbsp;m läit. Deen hiwwelegen Aspekt huet awer näischt mat den ''Ardennes brabanconnes'' ze dinn, en Ausdrock dee sech just op d'Ëmgéigend vun Henripont a Ronquières bezitt. ===Hydrographie=== Duerch d'Gemeng zitt sech an Nord-Ostrichtung de schmuelen Dall vun der [[Sennette]] (och nach als ''Marka'' a ''Petite Senne'' bekannt), déi zu [[Clabecq]] an d'[[Senne (Floss)|Senne]] leeft. Se huet als Nieweflëss um Gebitt vun der Gemeng e puer Baachen, wéi de ''Ruisseau de Brabant'', de ''Ruisseau de Bouleng'' an de ''Ruisseau de Payelle'' zu Marche-lez-Écaussinnes, de ''Ruisseau de Mignault'', de ''Ruisseau de Waugenée'' an de ''Ruisseau de la Dîme'' zu Écaussinnes-d'Enghien an de ''Ruisseau des Robinettes'' an de ''Ruisseau des Gueux'' zu Écaussinnes-Lalaing. Iwwer de Réck tëscht [[Ronquières]] a Marche-lez-Écaussinnes, op dem [[Wasserscheet]] vun der [[Samme]] an der Seneffe, leeft de Scheetbaseng vum [[Kanal Bréissel-Charleroi]] deen do mat 166&nbsp;m säin héchste Punkt huet. ===Geologie=== Écaussinnes läit am grousse Ganzen op Fielsformationen aus dem [[Paleozoikum]] dem seng Couchë vum [[Devon (Geologie)|Devon]] a vum [[Karbon]], déi bei den [[Variszesch Orogenese|herzynesche]] Plissementer, erausgehuewe goufen a liicht no Süden offalen, zum nërdleche Bord vum Baseng vun Namouer gehéieren. Doriwwer hate sech tertiär a Quartär-Formatiounen ofgelagert, déi lues a lues erodéiert goufen, sou datt elo am Dall vun der Sennette primär Fielsen ustinn, besonnesch [[Kallek]], [[Dolomit]] a [[Psammit]]. Déi Fielse goufen och plazeweis exploitéiert sou datt ee laanscht d'Senette nach en ettlech kleng Steekaule fënnt déi net méi a Betrib sinn. Tëscht ''La Folie'' a ''Watiamont'' kann ee gutt geologesch Uschnëtter vun de verschiddene Couchë vum ieweschten Devon gesinn. ===Pedologie=== ==Geschicht== Déi éischt Uertschaften op déi d’Gemeng zeréckgeet waren zwou grouss ''Seigneurerien'' an zwar d<nowiki>'</nowiki>''Franchise d'Hubersart'' an de ''Franc-fief Moreau'', sou wéi eng Enclave mam Numm ''Héripont en Écaussinnes'' an d'Héichbuerge vu Mortier a vun Tassenières an d'Herrschaft vu Cambron. Wéi am [[12. Joerhonnert]] den Afloss vun der Kierch méi grouss gouf, goufen op deem Gebitt zwou Paren installéiert, mat den Nimm ''Écaussinnes-Saint-Remy'' an ''Écaussinnes-Sainte Aldegonde''. Écaussines-Saint-Remy gouf am Laf vum [[14. Joerhonnert]] an Écaussinnes-d'Enghien ëmgedeeft wéi de Wicard d'Écaussinnes dem Englebert d'Enghien d'Herrschaft ''Follie'' verkaaft huet. Bei der selwechter Geleeënheet gouf well den Englebert mat enger gewësser Marie de Lalaing bestuet war, Écaussinnes–Sainte-Aldegonde an Écaussinnes-Lalaing ëmgenannnt. Marche-lez-Écaussinnes krut säin Numm wéinst der Baach ''Marka'' déi haut Sennette heescht, an déi deemools d’Grenz tëscht dem [[Hainaut]] an dem [[Brabant]] gmaach huet. Déi Grenzsituatioun erkläert och firwat datt net manner wéi 4 Schlässer do gebaut goufen. ===Wopen=== {|class =wikitable |[[Fichier:Blason ville be Ecaussinnes.svg|80px]]|| Beschreiwung am Originaltext: Écartelé : aux 1 et 4 écartelé aux a et b de de gueules à dix losanges d'agent posées 3, 3, 3 et 1 qui est Lalaing et aux b et c d'or à trois lions de gueules qui est Rœulx dit d'Écaussines, aux 2 et 3 de sinople au lion d'argent armé, lampassé et couronné d'or, au chef d'argent chargé de trois aiglettes de sable. Sur le tout écartelé : aux 1 et 4 d'argent à cinq fasces d'azur, au lion de gueules à la queue fourchue armé, lampassé et couronné d'or, brochant sur le tout qui est Luxembourg-Houffalize, aux 2 et 3 d'argent à deux pals de gueules, qui est Orley et sur le tout gironné d'argent et de sable de dix pièces, chaque giron de sable chargé de trois croix recroisettées au pied fiché d'or, les pieds dirigés vers le cœur de l'écu qui est Enghien. De Wopen ass entstanen, wéi no der Fusioun vun den dräi fréiere Gemengen no enger neier ''Carte d'identité'' gesicht gouf. De ''Cercle d'histoire et d'information locale'' huet dunn e Wope proposéiert an deem d'Wope vun de fréiere Gemenge sollten zesummegefaasst ginn. Déi Propositioun gouf den 20. Februar 1978 vum Gemengerot ugeholl an de 7. Juni 1979 mat engem Arrêté royal confirméiert. De Wope besteet deemno aus de Wope vun Écaussinnes-Lalaing (1 a 4), Marche-lez-Écaussinnes (2 an 3) an Écaussinnes-d'Enghien (an der Mëtt) |} ==Kuckeswäertes== ===Monumenter a klasséiert Plazen=== {|class = wikitable |align="center" width="150px"| Plaz ||align="center"| Bezeechnung||align="center"| Datum vum Klassement |- |rowspan="2"|Écaussines-d'Enghien ||D'Waassermille vu Combreuil, mam Rad an den Opleeër<br>Den Ëmrank dervun||align="center"| 27.04.1990<br>04.07.1991 |- |D'Schlass ''Château de la Follie'' mat den Dependancen souwéi verschidden Deeler am Schlass|| align="center"| 07.07.1976 |- |rowspan="4"|Écaussinnes-Lalaing|| D'Kierch ''Sainte-Aldgonde''<br>De Parvis an en Deel vum Kierfecht|| align="center"|10.11.1955<br>30.03.1990 |- |D'Paschtoueschhaus an de Gaart ||align="center"|30.03.1990 |- |D'Kapell ''Notre Dame de Liesse ||align="center"|28.05.1973 |- |D'Buerg, d'Gäert, de befestegten Haff mat Ëmrank sou wéi en Deel vum Laf vun der Sennette an de Millendäich.|| align="center" |08.09.1983 |} ===Kierchen=== * Kierch ''Saint-Remiy'' * Kierch ''Sacré-Coeur'' * Kierch ''Saint*Géry'' * Kierch ''Sainte-Aldegonde'' == Um Spaweck == {{Commonscat}} * [https://www.ecaussinnes.be/ Internetsäit vun der Gemeng Écaussinnes] {{Autoritéitskontroll}} {{Navigatioun Stied a Gemengen an der Provënz Hainaut}} [[Kategorie:Gemengen an der Provënz Hainaut]] 3dh21vduujg6rosj9oumhjempye6khu 2711624 2711623 2026-10-11T09:33:38Z Les Meloures 580 k 2711624 wikitext text/x-wiki {{Skizz}} {{Infobox Uertschaft Belsch | Numm = Écaussinnes | Wopen = Blason ville be Ecaussinnes.svg | Regioun = {{Wallounien}} | Communautéit = {{Franséisch Communautéit}} | Provënz = {{Provënz Hainaut}} | Arrondissement = [[Arrondissement Soignies|Soignies]] | Gemeng = | Telefonszon = 071 | Postcode = 7190 / 7191 | Koordinaten = {{Coor dms|50|34|00|N|04|10|00|O|Haaptkoordinaten=jo}} | Fläch =3 486 ha | Bevëlkerung = | Bevëlkerungsdatum = | Kaart = Écaussinnes Hainaut Belgium Map.svg | Kaarttext = }} '''Écaussinnes''' ({{wa}}: ''Les Scåssenes'') ass eng belsch Gemeng an der [[Provënz Hainaut]]. D'Gemeng ass bei der [[Belsch Gemengefusiounen 1977|belscher Gemengereform vun 1977]] duerch d'Fusioun vun de fréiere Gemengen [[Écaussinnes-d'Enghien]], [[Écaussinnes-Lalaing]] a [[Marche-lez-Écaussinnes]] entstanen. ==Geographie== ===Nopeschgemengen === {{Nopeschgemengen |ville = Écaussinnes |nord = [[Braine-le-Comte]] |nord-est = [[Braine-le-Comte]]/[[Seneffe]] |est = [[Seneffe]] |sud-est = [[Seneffe]] |sud = [[Le Rœulx]]/[[La Louvière]]/[[Seneffe]] |sud-ouest = [[Le Rœulx]] |ouest = [[Soignies]] |nord-ouest = [[Braine-le-Comte]] }} ===Allgemenges=== Den Territoire vun der Gemeng dee keng grouss Héichtenënnerscheeder opweises huet (100-150 m) gesäit awer wéinst de villen Däll vun de Baachen éischter hiwweleg aus, sou datt sech zoue Landschafte mat oppenen ofwiesselen. Déi oppen Deeler gi vun der Landwirtschaft benotzt, déi éischter zouen Däll si mat [[Pëppel]]en, [[Kappweiden]] a Traisch, dacks [[Wäissdar]], bewuess. D'''Crète de la Houssière'' ass mat 150&nbsp;m eng vun den héije Plazen, souwéi d'Uertschaft [[Henripont]] déi op 140&nbsp;m läit. Deen hiwwelegen Aspekt huet awer näischt mat den ''Ardennes brabanconnes'' ze dinn, en Ausdrock dee sech just op d'Ëmgéigend vun Henripont a Ronquières bezitt. ===Hydrographie=== Duerch d'Gemeng zitt sech an Nord-Ostrichtung de schmuelen Dall vun der [[Sennette]] (och nach als ''Marka'' a ''Petite Senne'' bekannt), déi zu [[Clabecq]] an d'[[Senne (Floss)|Senne]] leeft. Se huet als Nieweflëss um Gebitt vun der Gemeng e puer Baachen, wéi de ''Ruisseau de Brabant'', de ''Ruisseau de Bouleng'' an de ''Ruisseau de Payelle'' zu Marche-lez-Écaussinnes, de ''Ruisseau de Mignault'', de ''Ruisseau de Waugenée'' an de ''Ruisseau de la Dîme'' zu Écaussinnes-d'Enghien an de ''Ruisseau des Robinettes'' an de ''Ruisseau des Gueux'' zu Écaussinnes-Lalaing. Iwwer de Réck tëscht [[Ronquières]] a Marche-lez-Écaussinnes, op dem [[Wasserscheet]] vun der [[Samme]] an der Seneffe, leeft de Scheetbaseng vum [[Kanal Bréissel-Charleroi]] deen do mat 166&nbsp;m säin héchste Punkt huet. ===Geologie=== Écaussinnes läit am grousse Ganzen op Fielsformationen aus dem [[Paleozoikum]] dem seng Couchë vum [[Devon (Geologie)|Devon]] a vum [[Karbon]], déi bei den [[Variszesch Orogenese|herzynesche]] Plissementer, erausgehuewe goufen a liicht no Süden offalen, zum nërdleche Bord vum Baseng vun Namouer gehéieren. Doriwwer hate sech tertiär a Quartär-Formatiounen ofgelagert, déi lues a lues erodéiert goufen, sou datt elo am Dall vun der Sennette primär Fielsen ustinn, besonnesch [[Kallek]], [[Dolomit]] a [[Psammit]]. Déi Fielse goufen och plazeweis exploitéiert sou datt ee laanscht d'Senette nach en ettlech kleng Steekaule fënnt déi net méi a Betrib sinn. Tëscht ''La Folie'' a ''Watiamont'' kann ee gutt geologesch Uschnëtter vun de verschiddene Couchë vum ieweschten Devon gesinn. ===Pedologie=== ==Geschicht== Déi éischt Uertschaften op déi d’Gemeng zeréckgeet waren zwou grouss ''Seigneurerien'' an zwar d<nowiki>'</nowiki>''Franchise d'Hubersart'' an de ''Franc-fief Moreau'', sou wéi eng Enclave mam Numm ''Héripont en Écaussinnes'' an d'Héichbuerge vu Mortier a vun Tassenières an d'Herrschaft vu Cambron. Wéi am [[12. Joerhonnert]] den Afloss vun der Kierch méi grouss gouf, goufen op deem Gebitt zwou Paren installéiert, mat den Nimm ''Écaussinnes-Saint-Remy'' an ''Écaussinnes-Sainte Aldegonde''. Écaussines-Saint-Remy gouf am Laf vum [[14. Joerhonnert]] an Écaussinnes-d'Enghien ëmgedeeft wéi de Wicard d'Écaussinnes dem Englebert d'Enghien d'Herrschaft ''Follie'' verkaaft huet. Bei der selwechter Geleeënheet gouf well den Englebert mat enger gewësser Marie de Lalaing bestuet war, Écaussinnes–Sainte-Aldegonde an Écaussinnes-Lalaing ëmgenannnt. Marche-lez-Écaussinnes krut säin Numm wéinst der Baach ''Marka'' déi haut Sennette heescht, an déi deemools d’Grenz tëscht dem [[Hainaut]] an dem [[Brabant]] gmaach huet. Déi Grenzsituatioun erkläert och firwat datt net manner wéi 4 Schlässer do gebaut goufen. ===Wopen=== {|class =wikitable |[[Fichier:Blason ville be Ecaussinnes.svg|80px]]|| Beschreiwung am Originaltext: Écartelé : aux 1 et 4 écartelé aux a et b de de gueules à dix losanges d'agent posées 3, 3, 3 et 1 qui est Lalaing et aux b et c d'or à trois lions de gueules qui est Rœulx dit d'Écaussines, aux 2 et 3 de sinople au lion d'argent armé, lampassé et couronné d'or, au chef d'argent chargé de trois aiglettes de sable. Sur le tout écartelé : aux 1 et 4 d'argent à cinq fasces d'azur, au lion de gueules à la queue fourchue armé, lampassé et couronné d'or, brochant sur le tout qui est Luxembourg-Houffalize, aux 2 et 3 d'argent à deux pals de gueules, qui est Orley et sur le tout gironné d'argent et de sable de dix pièces, chaque giron de sable chargé de trois croix recroisettées au pied fiché d'or, les pieds dirigés vers le cœur de l'écu qui est Enghien. De Wopen ass entstanen, wéi no der Fusioun vun den dräi fréiere Gemengen no enger neier ''Carte d'identité'' gesicht gouf. De ''Cercle d'histoire et d'information locale'' huet dunn e Wope proposéiert an deem d'Wope vun de fréiere Gemenge sollten zesummegefaasst ginn. Déi Propositioun gouf den 20. Februar 1978 vum Gemengerot ugeholl an de 7. Juni 1979 mat engem Arrêté royal confirméiert. De Wope besteet deemno aus de Wope vun Écaussinnes-Lalaing (1 a 4), Marche-lez-Écaussinnes (2 an 3) an Écaussinnes-d'Enghien (an der Mëtt) |} ==Kuckeswäertes== ===Monumenter a klasséiert Plazen=== {|class = wikitable |align="center" width="150px"| Plaz ||align="center"| Bezeechnung||align="center"| Datum vum Klassement |- |rowspan="2"|Écaussines-d'Enghien ||D'Waassermille vu Combreuil, mam Rad an den Opleeër<br>Den Ëmrank dervun||align="center"| 27.04.1990<br>04.07.1991 |- |D'Schlass ''Château de la Follie'' mat den Dependancen souwéi verschidden Deeler am Schlass|| align="center"| 07.07.1976 |- |rowspan="4"|Écaussinnes-Lalaing|| D'Kierch ''Sainte-Aldgonde''<br>De Parvis an en Deel vum Kierfecht|| align="center"|10.11.1955<br>30.03.1990 |- |D'Paschtoueschhaus an de Gaart ||align="center"|30.03.1990 |- |D'Kapell ''Notre Dame de Liesse ||align="center"|28.05.1973 |- |D'Buerg, d'Gäert, de befestegten Haff mat Ëmrank sou wéi en Deel vum Laf vun der Sennette an de Millendäich.|| align="center" |08.09.1983 |} ===Kierchen=== * Kierch ''Saint-Remiy'' * Kierch ''Sacré-Coeur'' * Kierch ''Saint*Géry'' * Kierch ''Sainte-Aldegonde'' == Um Spaweck == {{Commonscat}} * [https://www.ecaussinnes.be/ Internetsäit vun der Gemeng Écaussinnes] {{Autoritéitskontroll}} {{Navigatioun Stied a Gemengen an der Provënz Hainaut}} ==Quellen== Informatiounen iwer Geschicht, Geologie a Pediologie baséiere gréisstendeels op der Publikatioun ''Histoire des Écaussinnes'' vum Claude Brismé, publizéiert am ''Recueil N°15'' vum Cercle d'Information et d'histoire locale des Écaussinnes et Henripont (C.I.H.L.). [[Kategorie:Gemengen an der Provënz Hainaut]] ef9bb99mjbyyuay9cnozq6k788uehlw 2711625 2711624 2026-10-11T09:34:18Z Les Meloures 580 /* Kierchen */ k 2711625 wikitext text/x-wiki {{Skizz}} {{Infobox Uertschaft Belsch | Numm = Écaussinnes | Wopen = Blason ville be Ecaussinnes.svg | Regioun = {{Wallounien}} | Communautéit = {{Franséisch Communautéit}} | Provënz = {{Provënz Hainaut}} | Arrondissement = [[Arrondissement Soignies|Soignies]] | Gemeng = | Telefonszon = 071 | Postcode = 7190 / 7191 | Koordinaten = {{Coor dms|50|34|00|N|04|10|00|O|Haaptkoordinaten=jo}} | Fläch =3 486 ha | Bevëlkerung = | Bevëlkerungsdatum = | Kaart = Écaussinnes Hainaut Belgium Map.svg | Kaarttext = }} '''Écaussinnes''' ({{wa}}: ''Les Scåssenes'') ass eng belsch Gemeng an der [[Provënz Hainaut]]. D'Gemeng ass bei der [[Belsch Gemengefusiounen 1977|belscher Gemengereform vun 1977]] duerch d'Fusioun vun de fréiere Gemengen [[Écaussinnes-d'Enghien]], [[Écaussinnes-Lalaing]] a [[Marche-lez-Écaussinnes]] entstanen. ==Geographie== ===Nopeschgemengen === {{Nopeschgemengen |ville = Écaussinnes |nord = [[Braine-le-Comte]] |nord-est = [[Braine-le-Comte]]/[[Seneffe]] |est = [[Seneffe]] |sud-est = [[Seneffe]] |sud = [[Le Rœulx]]/[[La Louvière]]/[[Seneffe]] |sud-ouest = [[Le Rœulx]] |ouest = [[Soignies]] |nord-ouest = [[Braine-le-Comte]] }} ===Allgemenges=== Den Territoire vun der Gemeng dee keng grouss Héichtenënnerscheeder opweises huet (100-150 m) gesäit awer wéinst de villen Däll vun de Baachen éischter hiwweleg aus, sou datt sech zoue Landschafte mat oppenen ofwiesselen. Déi oppen Deeler gi vun der Landwirtschaft benotzt, déi éischter zouen Däll si mat [[Pëppel]]en, [[Kappweiden]] a Traisch, dacks [[Wäissdar]], bewuess. D'''Crète de la Houssière'' ass mat 150&nbsp;m eng vun den héije Plazen, souwéi d'Uertschaft [[Henripont]] déi op 140&nbsp;m läit. Deen hiwwelegen Aspekt huet awer näischt mat den ''Ardennes brabanconnes'' ze dinn, en Ausdrock dee sech just op d'Ëmgéigend vun Henripont a Ronquières bezitt. ===Hydrographie=== Duerch d'Gemeng zitt sech an Nord-Ostrichtung de schmuelen Dall vun der [[Sennette]] (och nach als ''Marka'' a ''Petite Senne'' bekannt), déi zu [[Clabecq]] an d'[[Senne (Floss)|Senne]] leeft. Se huet als Nieweflëss um Gebitt vun der Gemeng e puer Baachen, wéi de ''Ruisseau de Brabant'', de ''Ruisseau de Bouleng'' an de ''Ruisseau de Payelle'' zu Marche-lez-Écaussinnes, de ''Ruisseau de Mignault'', de ''Ruisseau de Waugenée'' an de ''Ruisseau de la Dîme'' zu Écaussinnes-d'Enghien an de ''Ruisseau des Robinettes'' an de ''Ruisseau des Gueux'' zu Écaussinnes-Lalaing. Iwwer de Réck tëscht [[Ronquières]] a Marche-lez-Écaussinnes, op dem [[Wasserscheet]] vun der [[Samme]] an der Seneffe, leeft de Scheetbaseng vum [[Kanal Bréissel-Charleroi]] deen do mat 166&nbsp;m säin héchste Punkt huet. ===Geologie=== Écaussinnes läit am grousse Ganzen op Fielsformationen aus dem [[Paleozoikum]] dem seng Couchë vum [[Devon (Geologie)|Devon]] a vum [[Karbon]], déi bei den [[Variszesch Orogenese|herzynesche]] Plissementer, erausgehuewe goufen a liicht no Süden offalen, zum nërdleche Bord vum Baseng vun Namouer gehéieren. Doriwwer hate sech tertiär a Quartär-Formatiounen ofgelagert, déi lues a lues erodéiert goufen, sou datt elo am Dall vun der Sennette primär Fielsen ustinn, besonnesch [[Kallek]], [[Dolomit]] a [[Psammit]]. Déi Fielse goufen och plazeweis exploitéiert sou datt ee laanscht d'Senette nach en ettlech kleng Steekaule fënnt déi net méi a Betrib sinn. Tëscht ''La Folie'' a ''Watiamont'' kann ee gutt geologesch Uschnëtter vun de verschiddene Couchë vum ieweschten Devon gesinn. ===Pedologie=== ==Geschicht== Déi éischt Uertschaften op déi d’Gemeng zeréckgeet waren zwou grouss ''Seigneurerien'' an zwar d<nowiki>'</nowiki>''Franchise d'Hubersart'' an de ''Franc-fief Moreau'', sou wéi eng Enclave mam Numm ''Héripont en Écaussinnes'' an d'Héichbuerge vu Mortier a vun Tassenières an d'Herrschaft vu Cambron. Wéi am [[12. Joerhonnert]] den Afloss vun der Kierch méi grouss gouf, goufen op deem Gebitt zwou Paren installéiert, mat den Nimm ''Écaussinnes-Saint-Remy'' an ''Écaussinnes-Sainte Aldegonde''. Écaussines-Saint-Remy gouf am Laf vum [[14. Joerhonnert]] an Écaussinnes-d'Enghien ëmgedeeft wéi de Wicard d'Écaussinnes dem Englebert d'Enghien d'Herrschaft ''Follie'' verkaaft huet. Bei der selwechter Geleeënheet gouf well den Englebert mat enger gewësser Marie de Lalaing bestuet war, Écaussinnes–Sainte-Aldegonde an Écaussinnes-Lalaing ëmgenannnt. Marche-lez-Écaussinnes krut säin Numm wéinst der Baach ''Marka'' déi haut Sennette heescht, an déi deemools d’Grenz tëscht dem [[Hainaut]] an dem [[Brabant]] gmaach huet. Déi Grenzsituatioun erkläert och firwat datt net manner wéi 4 Schlässer do gebaut goufen. ===Wopen=== {|class =wikitable |[[Fichier:Blason ville be Ecaussinnes.svg|80px]]|| Beschreiwung am Originaltext: Écartelé : aux 1 et 4 écartelé aux a et b de de gueules à dix losanges d'agent posées 3, 3, 3 et 1 qui est Lalaing et aux b et c d'or à trois lions de gueules qui est Rœulx dit d'Écaussines, aux 2 et 3 de sinople au lion d'argent armé, lampassé et couronné d'or, au chef d'argent chargé de trois aiglettes de sable. Sur le tout écartelé : aux 1 et 4 d'argent à cinq fasces d'azur, au lion de gueules à la queue fourchue armé, lampassé et couronné d'or, brochant sur le tout qui est Luxembourg-Houffalize, aux 2 et 3 d'argent à deux pals de gueules, qui est Orley et sur le tout gironné d'argent et de sable de dix pièces, chaque giron de sable chargé de trois croix recroisettées au pied fiché d'or, les pieds dirigés vers le cœur de l'écu qui est Enghien. De Wopen ass entstanen, wéi no der Fusioun vun den dräi fréiere Gemengen no enger neier ''Carte d'identité'' gesicht gouf. De ''Cercle d'histoire et d'information locale'' huet dunn e Wope proposéiert an deem d'Wope vun de fréiere Gemenge sollten zesummegefaasst ginn. Déi Propositioun gouf den 20. Februar 1978 vum Gemengerot ugeholl an de 7. Juni 1979 mat engem Arrêté royal confirméiert. De Wope besteet deemno aus de Wope vun Écaussinnes-Lalaing (1 a 4), Marche-lez-Écaussinnes (2 an 3) an Écaussinnes-d'Enghien (an der Mëtt) |} ==Kuckeswäertes== ===Monumenter a klasséiert Plazen=== {|class = wikitable |align="center" width="150px"| Plaz ||align="center"| Bezeechnung||align="center"| Datum vum Klassement |- |rowspan="2"|Écaussines-d'Enghien ||D'Waassermille vu Combreuil, mam Rad an den Opleeër<br>Den Ëmrank dervun||align="center"| 27.04.1990<br>04.07.1991 |- |D'Schlass ''Château de la Follie'' mat den Dependancen souwéi verschidden Deeler am Schlass|| align="center"| 07.07.1976 |- |rowspan="4"|Écaussinnes-Lalaing|| D'Kierch ''Sainte-Aldgonde''<br>De Parvis an en Deel vum Kierfecht|| align="center"|10.11.1955<br>30.03.1990 |- |D'Paschtoueschhaus an de Gaart ||align="center"|30.03.1990 |- |D'Kapell ''Notre Dame de Liesse ||align="center"|28.05.1973 |- |D'Buerg, d'Gäert, de befestegten Haff mat Ëmrank sou wéi en Deel vum Laf vun der Sennette an de Millendäich.|| align="center" |08.09.1983 |} ===Kierchen=== * Kierch ''Saint-Remy'' * Kierch ''Sacré-Coeur'' * Kierch ''Saint-Géry'' * Kierch ''Sainte-Aldegonde'' == Um Spaweck == {{Commonscat}} * [https://www.ecaussinnes.be/ Internetsäit vun der Gemeng Écaussinnes] {{Autoritéitskontroll}} {{Navigatioun Stied a Gemengen an der Provënz Hainaut}} ==Quellen== Informatiounen iwer Geschicht, Geologie a Pediologie baséiere gréisstendeels op der Publikatioun ''Histoire des Écaussinnes'' vum Claude Brismé, publizéiert am ''Recueil N°15'' vum Cercle d'Information et d'histoire locale des Écaussinnes et Henripont (C.I.H.L.). [[Kategorie:Gemengen an der Provënz Hainaut]] qq8ciw9ub4qd163gao1wpwmjo383mav 0 177355 2711595 2711589 2026-10-10T15:39:21Z GilPe 14980 2711595 wikitext text/x-wiki {{Infobox Minister | Funktioun1 = 35. President vu Kolumbien | Amtszäit1 = 7. August 2026 – | Virgänger = [[Gustavo Petro]] | Nofollger = }} Den '''Abelardo de la Espriella''', gebuer den [[31. Juli]] [[1978]] zu [[Bogotá]], ass e [[Kolumbien|kolumbianesche]] [[Jurist]] a [[Politiker]]. Hien ass zanter dem 7.&nbsp;August 2026 President vu Kolumbien. Ier hie fir d'Presidentschaftswale kandidéiert huet, war hien en am ganze Land bekannten [[Affekot]], deen an de Joerzéngte virdrun, bekannt Clienten a staark mediatiséierte Prozesser verdeedegt huet. Well hie bis dohi keng ëffentlech Mandater hat - net emol op kommunalem Plang - huet hie seng Walcampagne ganz dorop ausgeriicht, datt hien en 'Aussesäiter' aus der 'Provënz' wier, dee géint d'politesch Elitt an der Haaptstad untrëtt. Säi Programm war dann och haaptsächlech op d'Versprieche vun enger haarder 'Law-and-Order-Politk' ausgeriicht. == Um Spaweck == {{Commonscat}} {{Autoritéitskontroll}} {{DEFAULTSORT:Espriella la de Abelardo}} [[Kategorie:Gebuer 1978]] [[Kategorie:Presidente vu Kolumbien]] [[Kategorie:Kolumbianesch Affekoten]] dp4oc3aijf57ffy8u0y9m9svgmke3pl 2711598 2711595 2026-10-10T15:59:00Z ~2026-50886-87 73250 /* Um Spaweck */ .... 2711598 wikitext text/x-wiki {{Infobox Minister | Funktioun1 = 35. President vu Kolumbien | Amtszäit1 = 7. August 2026 – | Virgänger = [[Gustavo Petro]] | Nofollger = }} Den '''Abelardo de la Espriella''', gebuer den [[31. Juli]] [[1978]] zu [[Bogotá]], ass e [[Kolumbien|kolumbianesche]] [[Jurist]] a [[Politiker]]. Hien ass zanter dem 7.&nbsp;August 2026 President vu Kolumbien. Ier hie fir d'Presidentschaftswale kandidéiert huet, war hien en am ganze Land bekannten [[Affekot]], deen an de Joerzéngte virdrun, bekannt Clienten a staark mediatiséierte Prozesser verdeedegt huet. Well hie bis dohi keng ëffentlech Mandater hat - net emol op kommunalem Plang - huet hie seng Walcampagne ganz dorop ausgeriicht, datt hien en 'Aussesäiter' aus der 'Provënz' wier, dee géint d'politesch Elitt an der Haaptstad untrëtt. Säi Programm war dann och haaptsächlech op d'Versprieche vun enger haarder 'Law-and-Order-Politk' ausgeriicht. == Um Spaweck == {{Commonscat}} {{Autoritéitskontroll}} {{Sozial Medien}} {{DEFAULTSORT:Espriella la de Abelardo}} [[Kategorie:Gebuer 1978]] [[Kategorie:Presidente vu Kolumbien]] [[Kategorie:Kolumbianesch Affekoten]] fptxcoab7wvegou0lj1pszn2xp9285q 10 177356 2711604 2026-10-10T21:35:06Z Zinneke 34 2711604 wikitext text/x-wiki [[Fichier:F11991V.jpg|left|110px]] De '''Lëtzebuerger Frang''' (ofgekierzt: '''LUF''') war tëscht 1854 an 1999 (ausser tëscht 1941 an 1944) déi offiziell [[Wärung]] zu [[Lëtzebuerg (Land)|Lëtzebuerg]]. En ass bis 2002 an Zirkulatioun bliwwen, éier en dunn mam [[Euro]] ersat gouf. An der Period vun 1999 bis 2002 war de Lëtzebuerg Frang eng Subdivisioun vum Euro (1 Euro = 40,3399 Frang), obwuel den Euro dunn nach net zirkuléiert ass. De Lëtzebuerger Frang ass net iwwer Nuecht entstanen, mee huet sech iwwer Joerzéngten entwéckelt. Vu sengen Urspréng an enger renger Buchwärung mat engem feste Wiesselcours zum preiseschen Daler, iwwer d'Prägung vu klenge Wiesselmënzen, bis hin zu senger spéiderer Bindung un déi däitsch Goldmark. Eréischt nom Enn vum Éischte Weltkrich huet de Lëtzebuerger Frang seng ganz eege Gestalt ugeholl, éier en eng enk Allianz mam belsche Frang agaangen ass, fir schlussendlech vum Euro ofgeléist ze ginn... '''[[Lëtzebuerger Frang| > > méi]]''' aju2dqympy60smxcmvchunrgiimsrqj