Тлибишо

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lez">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>lezwiki</dbname>
    <base>https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Служебная</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Веревирд авун</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Уртах</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Уртахдин веревирд авун</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия веревирд авун</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл веревирд авун</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki веревирд авун</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблон веревирд авун</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Справка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Обсуждение справки</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория веревирд авун</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Тлибишо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7800</id>
    <revision>
      <id>98675</id>
      <parentid>98620</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T07:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6614" sha1="aka3x2uwonluxsi0o3frir84u7sdyj3" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ТлибишоT 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    =
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                42  = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30 
 | lon_deg             4   6  = 46|lon_min = 18|lon_sec = 04
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум 0 =0
 |региондин картадин алцум    300=300
 |райондин картадин алцум  3  00 =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахвах район
 |район таблицада         = Ахвах район{{!}}Ахвах
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тлибишо хуьруьнсовет|«Тлибишо»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =Хлипиши
 |агьалияр             9 41  = {{гзаф хьун1}} 941
  |сиягьдиз къачур йис    2010= 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[багулалар]], [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул         +   3  = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          +787260= +7 87260
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар  3  68993  = 368993
 |автомобилдин код        05 = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  82205855001= 82 205 855 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=42.560003&amp;lon=46.300764&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}
Wikipedia.Org
'''Тлибишо''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тлибишо хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 13 км яргъал, [[Ахвах вацӀ]]ал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Тлибишо хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. 

==Агьалияр==
Йисариз килигна Тлибишо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
'''1886'''|'''[[1886 йис|1886]]'''
'''2002'''|'''[[2002 йис|2002]]'''
2010|'''[[2010 йис|2010]]'''
-|-
|'''Агьалияр'''
287&lt;ref&gt;[http://www.Ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Hacez|287 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
838 |{{гзаф хьун1}} 838 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
941|{{гзаф хьун1}} 941 
33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f08
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 941 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[багулалар]] ва [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

[[1886 йис]]ан [[Урусатдин Империя]]дин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 287 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай 183 (63.8 %) — каратаяр, 104 (36.2 %) — багулалар тир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}

{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Багалулрин хуьрер]]</text>
      <sha1>aka3x2uwonluxsi0o3frir84u7sdyj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къавкъаздин дяве</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9481</id>
    <revision>
      <id>98674</id>
      <parentid>97812</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T04:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3006" sha1="jwdnc5vg6b9jo3ojil5fn30et1sq6yy" xml:space="preserve">'''Къавкъаздин дяве''' — [[Кеферпатан Къавкъаз]]дин чилер [[Урусатдин империя]]диз муьтӀуьгъарун паталди урусринни Кеферпатан Къавкъаздин халкьарин [[1817 йис]]алай [[1864 йис]]ал кьван давам хьайи дяве я.

И дяведа зурба империядин аксиниз сифте экъечӀай, урусриз къати акси румар гайи ва чпихъни виридалайни гзаф телефвилер галукьай миллетар [[абхаз-адигъ миллетар]] хьанай. И дяве урусрин хийирдиз акьалтӀайдалай кьулухъ ятӀани абуруз муьтӀуьгъ тахьана виш агъзурралди абхаз-адигъар [[Турция]]диз, ва я муькуь Араб уьлквейриз хъфенай ва абурун чӀехи пай чкадин агьалидихъ галаз акахьна са миллет хьиз терг хьанай. Месела, Турциядиз вири сад хьиз хъфенвай [[убыхар|убыхр]]и хайи чӀал рикӀелай алудна тамамвилелди туьрквериз элкъвена квахьнава.

==Тарих==
==Судур==
==Эдебият==
* Бгажба О. Х., Лакоба С. З. История Абхазии. С древнейших времён до наших дней. — Сухум: 2007. — 392 с.
* Гордин Я. А. Реформатор и Кавказ. Взгляд на сегодняшние российские проблемы из XIX века / Первое сентября, М., № 22, 2002.
* Гордин Я. А. Кавказ: земля и кровь. Россия в Кавказской войне XIX века. СПб., 2000.

==ЭлячӀунар==
* [http://www.djeguako.ru/content/view/206/1/ Потто В. А. «Кавказская война. От древнейших времён до Ермолова». Т.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120617040913/http://www.djeguako.ru/content/view/206/1 |date=2012-06-17 }}
* [[Милютин, Дмитрий Алексеевич|Милютин Д. А.]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=483587 Описание военных действий 1839 года в Северном Дагестане, СПб.: 1850]{{Deadlink|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Фадеев, Ростислав Андреевич|Фадеев Р. А.]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=483598 Шестьдесят лет Кавказской войны, Тифлис: Военно-походная типография Главного Штаба Кавказской Армии, 1860]{{Deadlink|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Къавкъаздин дявеяр]]</text>
      <sha1>jwdnc5vg6b9jo3ojil5fn30et1sq6yy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уртах:Гелхенжув</title>
    <ns>2</ns>
    <id>17412</id>
    <revision>
      <id>98671</id>
      <parentid>98670</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T12:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гелхенжув</username>
        <id>12992</id>
      </contributor>
      <comment>Полностью удалено содержимое страницы</comment>
      <origin>98671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дербентдин Жуьмя мискIин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17413</id>
    <revision>
      <id>98672</id>
      <timestamp>2026-06-23T12:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гелхенжув</username>
        <id>12992</id>
      </contributor>
      <comment>Новая страница: «{{МискIин |Лезги тIвар                              = Дербентдин Жуьмя мискIин |Халисан тIвар                            = |Шикил                                    = Grand mosque of Derbent.jpg |Подпись изображения                      = Дербентдин Жуьмя мискIин |Ширина изображения                       = 350 |Гьукумат...»</comment>
      <origin>98672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12923" sha1="gbbuglxvein60dfjk8m5vrjyd4o18mu" xml:space="preserve">{{МискIин
|Лезги тIвар                              = Дербентдин Жуьмя мискIин
|Халисан тIвар                            =
|Шикил                                    = Grand mosque of Derbent.jpg
|Подпись изображения                      = Дербентдин Жуьмя мискIин
|Ширина изображения                       = 350
|Гьукумат                                 = Россия
|Регион                                   = [[Дагъустан]
|Шегьер                                   = Дербент
|Адрес                                    =
 |lat_dir =N|lat_deg = 42|lat_min = 3|lat_sec =19
 |lon_dir =E|lon_deg = 48|lon_min = 16|lon_sec = 47
 |region     = RU
 |CoordScale =
|Архитектурадин стиль                     = Исламдин архитектура
|Эцигуник сифте кьин кутур кас            = Маслама ибн Абдул-Малик
|Эцигиз гатIунна                          = 733
|Эцигиз куьтягьна                         = 734
|Гьал                                     = действующая
|Кьадарар                                 = 68х28
|КIвалери кьазвай ччилин кьадар           = около 1900 м²
|Гьакьзавай ксарин кьадар                 =
|Къуббайрин кьадар                        = 1
|Кьакьанвал                               =
|Къуббадин кьакьанвал                     = 17 м
|Элкъвей кIукван диаметр                  =    
|Минарайрин кьадар                        =
|Минарадин кьакьанвал                     =
|Материал                                 =
|Ифтарни сухур                            = +
|Ктабхана                                 =
|Медреса                                  = +
|Сайт                                     = https://t.me/djumamechet
 }}
}}


Дербентдин Жуьмя мискӀин Россияда ва СНГ-да виридалайни къадим мискӀин я. МискӀин [[Дербент]] шегьердин куьгьне паюнин юкьва ава.
== Тарих ==
МискӀиндин къадим элементри ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувунвай хашпарайрин ибадатхана тирди фикирда кьадай мумкинвал гузва, и кар Закавказьедин хашпарайрин уьлквейрин диндин имаратриз хас тир дараматдин эцигунрин кьетӀенвилери ва базиликадин планди субутзава. МискӀиндин алай аямдин къамат XIV асирдин эхирра арадал атанвайди я. Залзалади хасаратвал гайи мискӀин 1368-йисуз цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувур устӀар Таж-ад-Дин ал-Бакуи я.

Дуьайрин кIвал (70×20 м) хьелер алай тагъралди сад-садахъ галкӀурнавай колоннайрин кьве жергедиз пайнавайди я. КукIурна эхциг хъувунвай к1вен1 алай элкъвей къуббадин к1аник квай кьуд пипӀен к1вале мигьраб ава.
Адан гигинай юкьван нефда авай къуббадин кӀвални чара авунва – Ширваншагьрин векилрин ва я чкадин феодалрин чка – максура - я жеди. МискӀин къванцин плитайралди акъуднавай гегьенш майдандал экъечӀзава, къаншар пата XV асирда вичихъ хьелер алай тагъарин жергедалди элкъвенвай чӀехи медреса эцигнава &lt;ref&gt;АРХИТЕКТУРА АЗЕРБАЙДЖАНА XIII—XIV вв. /Том 8 : Архитектура стран Средиземноморья, Африки и Азии. VІ—XIX вв. / Под редакцией Ю. С. Яралова (ответственный редактор) /Всеобщая история архитектуры в 12 томах / Государственный комитет по гражданскому строительству и архитектуре при Госстрое СССР, Научно-исследовательский институт теории, истории и перспективных проблем советской архитектуры. — Ленинград ; Москва : Издательство литературы по строительству, 1966—1977.&lt;/ref&gt;.

1474-1475-йисара медреса эцигунив эгечӀна{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. Шегьерда мискӀинрин кьадар къвердавай дегиш хьана, гьеле 1796-йисуз Дербентда 15 мискӀин авай. 1815-йисуз мискӀиндин вири комплекс гегьеншарун ва арадал гъун куьтягь хьана. 1930-йисара вири [[СССР]]-да чукӀурай атеизмдин кампаниядик акатна мискӀин агална. 1938-йисалай 1943-йисалди шегьердин дустагъханадиз туькӀуьр хъувурди я. 1943-йисуз Москвадай акъуднавай къарардалди мискӀин шегьердин динэгьлийрив ам идалай кьулухъ дуьз метлеб тирвал кардик кутунин ихтияр гваз вахкана. Советрин йисара Жуьмя мискӀин Кеферпатан Кавказда виридалайни чӀехиди тир, эхиримжи йисаралди ам вири Кьиблепатан Дагъустанда авай сад яз амукьна. И кар себеб яз, жуьмядин капӀ ийиз Дербентдиз Кьиблепатан Дагъустандин жуьреба-жуьре районрай динэгьлияр къвезвай{{sfn|Ислам.ру, 2005}}.

МискӀин вахкайдалай кьулухъ, 1940-йисара мискӀиндин устав туькӀуьрна ва 20 касдикай ибарат тир идара хкяна. Жуьмя мискӀиндин правленидин сад лагьай председатель Мешеди Али-Гьуьсейн хьана. Шегьердин суннитрин ва шиитрин жемятриз чпин имамар авайди я{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 2015-йисуз, Дербентдин 2000 йис тамам хьунин сувариз гьазурвал акунин сергьятра аваз, мискӀинда реставрациядин кӀвалахар кьиле тухвана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437|title=В Дербенте отреставрировали самую древнюю мечеть России|date=2015-07-13|publisher=Инткрфакс-религия|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714082529/http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437}}&lt;/ref&gt;.
== Архитектура ==
Къе Жуьмя мискӀиндин комплекс кьилин мискӀиндикай, медресадикай ва динэгьлийрин яшайишдин кӀвалерикай ибарат я. МискӀин эцигай вахтунда (733-734-йисар) ам шегьерда виридалайни чӀехи дарамат тир. МискӀиндин кьадарар: рагъакӀидай патахъай - рагъэкъечӀдай патахъ 68 м, кьибледихъай кеферпатахъай 28 м. Къуббадин кьакьанвал 17 метрдиз барабар я.
МискӀиндин къенепатан майдан профилироватнавай капителияр авай кьуд пип1ен шалманри - даяхри пайнавай пуд нефдикай ибарат я. Юкьван нефдин гьяркьуьвал 6,3 метрдиз, къваларихъ галайбур 4 метрдиз барабар я. Дестекрин арада хьелер алай тагъар вегьенва.
Вичихъ гзаф асиррин тарих аватӀани, мискӀин хъсандиз амукьна. Жуьмя мискӀин ЮНЕСКО-дин культурадин ирсинин реестрда гьатнава{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 1820-йисарин эхирра писатель-декабрист Александр Бестужев-Марлинскийди Жуьмя мискӀиндикай икӀ кхьенай:
&lt;blockquote&gt; «...Къуръандай са аят кьилин ракӀарал кузвайди я. Гьахь, садлагьана са хурушумвили куьн алчукда, гуьгьуьлсуз гьуьрметдин темягьди муьтӀуьгъарда... Секиндиз ванзава динэгьлийрин дуьади; метӀерал ацукьна ва я гамуник эгис хьана, абур еке гьуьрметдик акатнава; я япари, я вилери  желбзавач абурун фикир маса затӀарал. ЭрчӀи патахъай ва чапла патахъай кьве-квье хьелер алай тагъарин жергеяр,  чилел чпин хъенер какадариз, мич1ивилиз хъфизва. Инал-анал капӀ ийизвайбурун кӀунчӀарал винел алай гъвечӀи дакӀаррай рагъулдиз вегьенвай ламу нурари са тӀимил экв вегьезва. Чубарукар къуббадин кӀаникай лув гуз, дуьадин гафар хьиз, цавуз акъатзава; вири зат1ари аламдин нефес чӀугвазва... галатнавай рикӀик серинвилинни шадвилин гьиссер кутазва...»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://derbentmuseum.ru/news/dzhuma-mechet-starejshaya-mechet-v-rossii/|title=Джума-мечеть — старейшая мечеть в России|date=2026-06-23|publisher=Дербентский государственный историко-архитектурный и археологический музей-заповедник|access-date=2026-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
МискӀиндин гьаятдин кьадарар 55 метр 45 метрдал я. МискӀиндин гьаят Дербентдин гьи пипӀяй хьайитӀани Жуьмя мискӀин чир жедай кьуд куьгьне платанди иерарзава. Жуьмя мискӀиндин платанар 2012-йисуз Вирироссиядин метлеб авай жанлу тӀебиатдин памятникар яз гьисабна ва РФ-дин Федеральный Собранидин Федерациядин Советда миллетдин тӀебии ирс хуьнин рекьяй Советдин къаюмвилик кутуна&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|title=Дербентские платаны признаны памятниками живой природы|date=2012-09-25|publisher=Бабуль Абваб|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714083837/http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Шикилар ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;230px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Двор Джума мечети. Дербент.jpg|
Двор Джума мечети 2. Дербент.jpg|
Ворота Джума мечети. Дербент.jpg|
Экскурсия в Дагестан (25).jpg|МискIиндин гьаятда
Джума мечеть изнутри. Дербент.jpg|МискIиндин юкьван кIвал
Внутри дербентской Джума-мечети.jpg|
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Баянар ==
{{Тистикьар}}

== ЭлячӀунар ==
* {{cite web|url=http://www.islam.ru/content/history/1321|title=Дербентская Джума-мечеть: отсюда пошел Ислам в России|date=2004-04-23|publisher= Islam.ru|access-date=2015-07-14|ref=Islam.ru, 2005}}</text>
      <sha1>gbbuglxvein60dfjk8m5vrjyd4o18mu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>98673</id>
      <parentid>98672</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T12:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гелхенжув</username>
        <id>12992</id>
      </contributor>
      <origin>98673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12913" sha1="b96dvd0a32zmsimkogmr4w2r7zpj7ve" xml:space="preserve">{{МискIин
|Лезги тIвар                              = Дербентдин Жуьмя мискIин
|Халисан тIвар                            =
|Шикил                                    = Grand mosque of Derbent.jpg
|Подпись изображения                      = Дербентдин Жуьмя мискIин
|Ширина изображения                       = 350
|Гьукумат                                 = Россия
|Регион                                   = [[Дагъустан]
|Шегьер                                   = Дербент
|Адрес                                    =
 |lat_dir =N|lat_deg = 42|lat_min = 3|lat_sec =19
 |lon_dir =E|lon_deg = 48|lon_min = 16|lon_sec = 47
 |region     = RU
 |CoordScale =
|Архитектурадин стиль                     = Исламдин архитектура
|Эцигуник сифте кьин кутур кас            = Маслама ибн Абдул-Малик
|Эцигиз гатIунна                          = 733
|Эцигиз куьтягьна                         = 734
|Гьал                                     = действующая
|Кьадарар                                 = 68х28
|КIвалери кьазвай ччилин кьадар           = около 1900 м²
|Гьакьзавай ксарин кьадар                 =
|Къуббайрин кьадар                        = 1
|Кьакьанвал                               =
|Къуббадин кьакьанвал                     = 17 м
|Къуббадин диаметр                  =    
|Минарайрин кьадар                        =
|Минарадин кьакьанвал                     =
|Материал                                 =
|Ифтарни сухур                            = +
|Ктабхана                                 =
|Медреса                                  = +
|Сайт                                     = https://t.me/djumamechet
 }}
}}


Дербентдин Жуьмя мискӀин Россияда ва СНГ-да виридалайни къадим мискӀин я. МискӀин [[Дербент]] шегьердин куьгьне паюнин юкьва ава.
== Тарих ==
МискӀиндин къадим элементри ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувунвай хашпарайрин ибадатхана тирди фикирда кьадай мумкинвал гузва, и кар Закавказьедин хашпарайрин уьлквейрин диндин имаратриз хас тир дараматдин эцигунрин кьетӀенвилери ва базиликадин планди субутзава. МискӀиндин алай аямдин къамат XIV асирдин эхирра арадал атанвайди я. Залзалади хасаратвал гайи мискӀин 1368-йисуз цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувур устӀар Таж-ад-Дин ал-Бакуи я.

Дуьайрин кIвал (70×20 м) хьелер алай тагъралди сад-садахъ галкӀурнавай колоннайрин кьве жергедиз пайнавайди я. КукIурна эхциг хъувунвай к1вен1 алай элкъвей къуббадин к1аник квай кьуд пипӀен к1вале мигьраб ава.
Адан гигинай юкьван нефда авай къуббадин кӀвални чара авунва – Ширваншагьрин векилрин ва я чкадин феодалрин чка – максура - я жеди. МискӀин къванцин плитайралди акъуднавай гегьенш майдандал экъечӀзава, къаншар пата XV асирда вичихъ хьелер алай тагъарин жергедалди элкъвенвай чӀехи медреса эцигнава &lt;ref&gt;АРХИТЕКТУРА АЗЕРБАЙДЖАНА XIII—XIV вв. /Том 8 : Архитектура стран Средиземноморья, Африки и Азии. VІ—XIX вв. / Под редакцией Ю. С. Яралова (ответственный редактор) /Всеобщая история архитектуры в 12 томах / Государственный комитет по гражданскому строительству и архитектуре при Госстрое СССР, Научно-исследовательский институт теории, истории и перспективных проблем советской архитектуры. — Ленинград ; Москва : Издательство литературы по строительству, 1966—1977.&lt;/ref&gt;.

1474-1475-йисара медреса эцигунив эгечӀна{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. Шегьерда мискӀинрин кьадар къвердавай дегиш хьана, гьеле 1796-йисуз Дербентда 15 мискӀин авай. 1815-йисуз мискӀиндин вири комплекс гегьеншарун ва арадал гъун куьтягь хьана. 1930-йисара вири [[СССР]]-да чукӀурай атеизмдин кампаниядик акатна мискӀин агална. 1938-йисалай 1943-йисалди шегьердин дустагъханадиз туькӀуьр хъувурди я. 1943-йисуз Москвадай акъуднавай къарардалди мискӀин шегьердин динэгьлийрив ам идалай кьулухъ дуьз метлеб тирвал кардик кутунин ихтияр гваз вахкана. Советрин йисара Жуьмя мискӀин Кеферпатан Кавказда виридалайни чӀехиди тир, эхиримжи йисаралди ам вири Кьиблепатан Дагъустанда авай сад яз амукьна. И кар себеб яз, жуьмядин капӀ ийиз Дербентдиз Кьиблепатан Дагъустандин жуьреба-жуьре районрай динэгьлияр къвезвай{{sfn|Ислам.ру, 2005}}.

МискӀин вахкайдалай кьулухъ, 1940-йисара мискӀиндин устав туькӀуьрна ва 20 касдикай ибарат тир идара хкяна. Жуьмя мискӀиндин правленидин сад лагьай председатель Мешеди Али-Гьуьсейн хьана. Шегьердин суннитрин ва шиитрин жемятриз чпин имамар авайди я{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 2015-йисуз, Дербентдин 2000 йис тамам хьунин сувариз гьазурвал акунин сергьятра аваз, мискӀинда реставрациядин кӀвалахар кьиле тухвана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437|title=В Дербенте отреставрировали самую древнюю мечеть России|date=2015-07-13|publisher=Инткрфакс-религия|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714082529/http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437}}&lt;/ref&gt;.
== Архитектура ==
Къе Жуьмя мискӀиндин комплекс кьилин мискӀиндикай, медресадикай ва динэгьлийрин яшайишдин кӀвалерикай ибарат я. МискӀин эцигай вахтунда (733-734-йисар) ам шегьерда виридалайни чӀехи дарамат тир. МискӀиндин кьадарар: рагъакӀидай патахъай - рагъэкъечӀдай патахъ 68 м, кьибледихъай кеферпатахъай 28 м. Къуббадин кьакьанвал 17 метрдиз барабар я.
МискӀиндин къенепатан майдан профилироватнавай капителияр авай кьуд пип1ен шалманри - даяхри пайнавай пуд нефдикай ибарат я. Юкьван нефдин гьяркьуьвал 6,3 метрдиз, къваларихъ галайбур 4 метрдиз барабар я. Дестекрин арада хьелер алай тагъар вегьенва.
Вичихъ гзаф асиррин тарих аватӀани, мискӀин хъсандиз амукьна. Жуьмя мискӀин ЮНЕСКО-дин культурадин ирсинин реестрда гьатнава{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 1820-йисарин эхирра писатель-декабрист Александр Бестужев-Марлинскийди Жуьмя мискӀиндикай икӀ кхьенай:
&lt;blockquote&gt; «...Къуръандай са аят кьилин ракӀарал кузвайди я. Гьахь, садлагьана са хурушумвили куьн алчукда, гуьгьуьлсуз гьуьрметдин темягьди муьтӀуьгъарда... Секиндиз ванзава динэгьлийрин дуьади; метӀерал ацукьна ва я гамуник эгис хьана, абур еке гьуьрметдик акатнава; я япари, я вилери  желбзавач абурун фикир маса затӀарал. ЭрчӀи патахъай ва чапла патахъай кьве-квье хьелер алай тагъарин жергеяр,  чилел чпин хъенер какадариз, мич1ивилиз хъфизва. Инал-анал капӀ ийизвайбурун кӀунчӀарал винел алай гъвечӀи дакӀаррай рагъулдиз вегьенвай ламу нурари са тӀимил экв вегьезва. Чубарукар къуббадин кӀаникай лув гуз, дуьадин гафар хьиз, цавуз акъатзава; вири зат1ари аламдин нефес чӀугвазва... галатнавай рикӀик серинвилинни шадвилин гьиссер кутазва...»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://derbentmuseum.ru/news/dzhuma-mechet-starejshaya-mechet-v-rossii/|title=Джума-мечеть — старейшая мечеть в России|date=2026-06-23|publisher=Дербентский государственный историко-архитектурный и археологический музей-заповедник|access-date=2026-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
МискӀиндин гьаятдин кьадарар 55 метр 45 метрдал я. МискӀиндин гьаят Дербентдин гьи пипӀяй хьайитӀани Жуьмя мискӀин чир жедай кьуд куьгьне платанди иерарзава. Жуьмя мискӀиндин платанар 2012-йисуз Вирироссиядин метлеб авай жанлу тӀебиатдин памятникар яз гьисабна ва РФ-дин Федеральный Собранидин Федерациядин Советда миллетдин тӀебии ирс хуьнин рекьяй Советдин къаюмвилик кутуна&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|title=Дербентские платаны признаны памятниками живой природы|date=2012-09-25|publisher=Бабуль Абваб|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714083837/http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Шикилар ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;230px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Двор Джума мечети. Дербент.jpg|
Двор Джума мечети 2. Дербент.jpg|
Ворота Джума мечети. Дербент.jpg|
Экскурсия в Дагестан (25).jpg|МискIиндин гьаятда
Джума мечеть изнутри. Дербент.jpg|МискIиндин юкьван кIвал
Внутри дербентской Джума-мечети.jpg|
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Баянар ==
{{Тистикьар}}

== ЭлячӀунар ==
* {{cite web|url=http://www.islam.ru/content/history/1321|title=Дербентская Джума-мечеть: отсюда пошел Ислам в России|date=2004-04-23|publisher= Islam.ru|access-date=2015-07-14|ref=Islam.ru, 2005}}</text>
      <sha1>b96dvd0a32zmsimkogmr4w2r7zpj7ve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>98676</id>
      <parentid>98673</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T08:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soul Train</username>
        <id>117</id>
      </contributor>
      <origin>98676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12950" sha1="ljbdm8qxpqkcnoukr6tvc5jffg7cv4r" xml:space="preserve">&lt;!-- {{МискIин
|Лезги тIвар                              = Дербентдин Жуьмя мискӀин
|Халисан тIвар                            =
|Шикил                                    = Grand mosque of Derbent.jpg
|Подпись изображения                      = Дербентдин Жуьмя мискӀин
|Ширина изображения                       = 350
|Гьукумат                                 = Россия
|Регион                                   = [[Дагъустан]
|Шегьер                                   = Дербент
|Адрес                                    =
 |lat_dir =N|lat_deg = 42|lat_min = 3|lat_sec =19
 |lon_dir =E|lon_deg = 48|lon_min = 16|lon_sec = 47
 |region     = RU
 |CoordScale =
|Архитектурадин стиль                     = Исламдин архитектура
|Эцигуник сифте кьин кутур кас            = Маслама ибн Абдул-Малик
|Эцигиз гатIунна                          = 733
|Эцигиз куьтягьна                         = 734
|Гьал                                     = действующая
|Кьадарар                                 = 68х28
|КIвалери кьазвай ччилин кьадар           = около 1900 м²
|Гьакьзавай ксарин кьадар                 =
|Къуббайрин кьадар                        = 1
|Кьакьанвал                               =
|Къуббадин кьакьанвал                     = 17 м
|Къуббадин диаметр                  =    
|Минарайрин кьадар                        =
|Минарадин кьакьанвал                     =
|Материал                                 =
|Ифтарни сухур                            = +
|Ктабхана                                 =
|Медреса                                  = +
|Сайт                                     = https://t.me/djumamechet
 }}
}}--&gt;
'''Дербентдин Жуьмя мискӀин''' Россияда ва СНГ-да виридалайни къадим мискӀин я. МискӀин [[Дербент]] шегьердин куьгьне паюнин юкьва ава.

== Тарих ==
МискӀиндин къадим элементри ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувунвай хашпарайрин ибадатхана тирди фикирда кьадай мумкинвал гузва, и кар Закавказьедин хашпарайрин уьлквейрин диндин имаратриз хас тир дараматдин эцигунрин кьетӀенвилери ва базиликадин планди субутзава. МискӀиндин алай аямдин къамат XIV асирдин эхирра арадал атанвайди я. Залзалади хасаратвал гайи мискӀин 1368-йисуз цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувур устӀар Таж-ад-Дин ал-Бакуи я.

Дуьайрин кӀвал (70×20 м) хьелер алай тагъралди сад-садахъ галкӀурнавай колоннайрин кьве жергедиз пайнавайди я. КукӀурна эхциг хъувунвай кӀвен1 алай элкъвей къуббадин кӀаник квай кьуд пипӀен кӀвале мигьраб ава.
Адан гигинай юкьван нефда авай къуббадин кӀвални чара авунва — Ширваншагьрин векилрин ва я чкадин феодалрин чка — максура — я жеди. МискӀин къванцин плитайралди акъуднавай гегьенш майдандал экъечӀзава, къаншар пата XV асирда вичихъ хьелер алай тагъарин жергедалди элкъвенвай чӀехи медреса эцигнава&lt;ref&gt;АРХИТЕКТУРА АЗЕРБАЙДЖАНА XIII—XIV вв. /Том 8 : Архитектура стран Средиземноморья, Африки и Азии. VІ—XIX вв. / Под редакцией Ю. С. Яралова (ответственный редактор) /Всеобщая история архитектуры в 12 томах / Государственный комитет по гражданскому строительству и архитектуре при Госстрое СССР, Научно-исследовательский институт теории, истории и перспективных проблем советской архитектуры. — Ленинград ; Москва : Издательство литературы по строительству, 1966—1977.&lt;/ref&gt;.

1474-1475-йисара медреса эцигунив эгечӀна{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. Шегьерда мискӀинрин кьадар къвердавай дегиш хьана, гьеле 1796-йисуз Дербентда 15 мискӀин авай. 1815-йисуз мискӀиндин вири комплекс гегьеншарун ва арадал гъун куьтягь хьана. 1930-йисара вири [[СССР]]-да чукӀурай атеизмдин кампаниядик акатна мискӀин агална. 1938-йисалай 1943-йисалди шегьердин дустагъханадиз туькӀуьр хъувурди я. 1943-йисуз Москвадай акъуднавай къарардалди мискӀин шегьердин динэгьлийрив ам идалай кьулухъ дуьз метлеб тирвал кардик кутунин ихтияр гваз вахкана. Советрин йисара Жуьмя мискӀин Кеферпатан Кавказда виридалайни чӀехиди тир, эхиримжи йисаралди ам вири Кьиблепатан Дагъустанда авай сад яз амукьна. И кар себеб яз, жуьмядин капӀ ийиз Дербентдиз Кьиблепатан Дагъустандин жуьреба-жуьре районрай динэгьлияр къвезвай{{sfn|Ислам.ру, 2005}}.

МискӀин вахкайдалай кьулухъ, 1940-йисара мискӀиндин устав туькӀуьрна ва 20 касдикай ибарат тир идара хкяна. Жуьмя мискӀиндин правленидин сад лагьай председатель Мешеди Али-Гьуьсейн хьана. Шегьердин суннитрин ва шиитрин жемятриз чпин имамар авайди я{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 2015-йисуз, Дербентдин 2000 йис тамам хьунин сувариз гьазурвал акунин сергьятра аваз, мискӀинда реставрациядин кӀвалахар кьиле тухвана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437|title=В Дербенте отреставрировали самую древнюю мечеть России|date=2015-07-13|publisher=Инткрфакс-религия|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714082529/http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектура ==
Къе Жуьмя мискӀиндин комплекс кьилин мискӀиндикай, медресадикай ва динэгьлийрин яшайишдин кӀвалерикай ибарат я. МискӀин эцигай вахтунда (733-734-йисар) ам шегьерда виридалайни чӀехи дарамат тир. МискӀиндин кьадарар: рагъакӀидай патахъай — рагъэкъечӀдай патахъ 68 м, кьибледихъай кеферпатахъай 28 м. Къуббадин кьакьанвал 17 метрдиз барабар я.
МискӀиндин къенепатан майдан профилироватнавай капителияр авай кьуд пипӀен шалманри — даяхри пайнавай пуд нефдикай ибарат я. Юкьван нефдин гьяркьуьвал 6,3 метрдиз, къваларихъ галайбур 4 метрдиз барабар я. Дестекрин арада хьелер алай тагъар вегьенва.
Вичихъ гзаф асиррин тарих аватӀани, мискӀин хъсандиз амукьна. Жуьмя мискӀин ЮНЕСКО-дин культурадин ирсинин реестрда гьатнава{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 1820-йисарин эхирра писатель-декабрист Александр Бестужев-Марлинскийди Жуьмя мискӀиндикай икӀ кхьенай:
&lt;blockquote&gt; «…Къуръандай са аят кьилин ракӀарал кузвайди я. Гьахь, садлагьана са хурушумвили куьн алчукда, гуьгьуьлсуз гьуьрметдин темягьди муьтӀуьгъарда… Секиндиз ванзава динэгьлийрин дуьади; метӀерал ацукьна ва я гамуник эгис хьана, абур еке гьуьрметдик акатнава; я япари, я вилери желбзавач абурун фикир маса затӀарал. ЭрчӀи патахъай ва чапла патахъай кьве-квье хьелер алай тагъарин жергеяр, чилел чпин хъенер какадариз, мичӀивилиз хъфизва. Инал-анал капӀ ийизвайбурун кӀунчӀарал винел алай гъвечӀи дакӀаррай рагъулдиз вегьенвай ламу нурари са тӀимил экв вегьезва. Чубарукар къуббадин кӀаникай лув гуз, дуьадин гафар хьиз, цавуз акъатзава; вири затӀари аламдин нефес чӀугвазва… галатнавай рикӀик серинвилинни шадвилин гьиссер кутазва…»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://derbentmuseum.ru/news/dzhuma-mechet-starejshaya-mechet-v-rossii/|title=Джума-мечеть — старейшая мечеть в России|date=2026-06-23|publisher=Дербентский государственный историко-архитектурный и археологический музей-заповедник|access-date=2026-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
МискӀиндин гьаятдин кьадарар 55 метр 45 метрдал я. МискӀиндин гьаят Дербентдин гьи пипӀяй хьайитӀани Жуьмя мискӀин чир жедай кьуд куьгьне платанди иерарзава. Жуьмя мискӀиндин платанар 2012-йисуз Вирироссиядин метлеб авай жанлу тӀебиатдин памятникар яз гьисабна ва РФ-дин Федеральный Собранидин Федерациядин Советда миллетдин тӀебии ирс хуьнин рекьяй Советдин къаюмвилик кутуна&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|title=Дербентские платаны признаны памятниками живой природы|date=2012-09-25|publisher=Бабуль Абваб|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714083837/http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Шикилар ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;230px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Двор Джума мечети. Дербент.jpg|
Двор Джума мечети 2. Дербент.jpg|
Ворота Джума мечети. Дербент.jpg|
Экскурсия в Дагестан (25).jpg|МискIиндин гьаятда
Джума мечеть изнутри. Дербент.jpg|МискIиндин юкьван кIвал
Внутри дербентской Джума-мечети.jpg|
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Баянар ==
{{Тистикьар}}

== ЭлячӀунар ==
* {{cite web|url=http://www.islam.ru/content/history/1321|title=Дербентская Джума-мечеть: отсюда пошел Ислам в России|date=2004-04-23|publisher= Islam.ru|access-date=2015-07-14|ref=Islam.ru, 2005}}</text>
      <sha1>ljbdm8qxpqkcnoukr6tvc5jffg7cv4r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>98680</id>
      <parentid>98676</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T10:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гелхенжув</username>
        <id>12992</id>
      </contributor>
      <origin>98680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13013" sha1="tp58nucsr2a6y1yp5xo58b9wid7s6cm" xml:space="preserve">&lt;!-- {{МискIин
|Лезги тIвар                              = Дербентдин Жуьмя мискӀин
|Халисан тIвар                            =
|Шикил                                    = Grand mosque of Derbent.jpg
|Подпись изображения                      = Дербентдин Жуьмя мискӀин
|Ширина изображения                       = 350
|Гьукумат                                 = Урусат
|Регион                                   = [[Дагъустан]
|Шегьер                                   = Дербент
|Адрес                                    =
 |lat_dir =N|lat_deg = 42|lat_min = 3|lat_sec =19
 |lon_dir =E|lon_deg = 48|lon_min = 16|lon_sec = 47
 |region     = RU
 |CoordScale =
|Архитектурадин стиль                     = Исламдин архитектура
|Эцигуник сифте кьин кутур кас            = Маслама ибн Абдул-Малик
|Эцигиз гатIунна                          = 733
|Эцигиз куьтягьна                         = 734
|Гьал                                     = действующая
|Кьадарар                                 = 68х28
|КIвалери кьазвай ччилин кьадар           = около 1900 м²
|Гьакьзавай ксарин кьадар                 =
|Къуббайрин кьадар                        = 1
|Кьакьанвал                               =
|Къуббадин кьакьанвал                     = 17 м
|Къуббадин диаметр                  =    
|Минарайрин кьадар                        =
|Минарадин кьакьанвал                     =
|Материал                                 =
|Ифтарни сухур                            = +
|Ктабхана                                 =
|Медреса                                  = +
|Сайт                                     = https://t.me/djumamechet
 }}
}}--&gt;
'''Дербентдин Жуьмя мискӀин''' [[Урусат]]да ва СНГ-да виридалайни къадим мискӀин я. МискӀин [[Дербент]] ва я [[Кьвевар]] шегьердин куьгьне паюнин юкьва ава.

== Тарих ==
МискӀиндин къадим элементри ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувунвай хашпарайрин ибадатхана тирди фикирда кьадай мумкинвал гузва, и кар Кьибле патан Къавкъаздин хашпарайрин уьлквейрин диндин имаратриз хас тир дараматдин эцигунрин кьетӀенвилери ва базиликадин планди субутзава. МискӀиндин алай аямдин къамат XIV асирдин эхирра арадал атанвайди я. Залзалади хасаратвал гайи мискӀин 1368-йисуз цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувур устӀар Таж-ад-Дин ал-Бакуи я.

Дуьайрин кӀвал (70×20 м) хьелер алай тагъралди сад-садахъ галкӀурнавай колоннайрин кьве жергедиз пайнавайди я. КукӀурна эхциг хъувунвай кӀвен1 алай элкъвей къуббадин кӀаник квай кьуд пипӀен кӀвале мигьраб ава.
Адан гигинай юкьван нефда авай къуббадин кӀвални чара авунва — Ширваншагьрин векилрин ва я чкадин феодалрин чка — максура — я жеди. МискӀин къванцин плитайралди акъуднавай гегьенш майдандал экъечӀзава, къаншар пата XV асирда вичихъ хьелер алай тагъарин жергедалди элкъвенвай чӀехи медреса эцигнава&lt;ref&gt;АРХИТЕКТУРА АЗЕРБАЙДЖАНА XIII—XIV вв. /Том 8 : Архитектура стран Средиземноморья, Африки и Азии. VІ—XIX вв. / Под редакцией Ю. С. Яралова (ответственный редактор) /Всеобщая история архитектуры в 12 томах / Государственный комитет по гражданскому строительству и архитектуре при Госстрое СССР, Научно-исследовательский институт теории, истории и перспективных проблем советской архитектуры. — Ленинград ; Москва : Издательство литературы по строительству, 1966—1977.&lt;/ref&gt;.

1474-1475-йисара медреса эцигунив эгечӀна{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. Шегьерда мискӀинрин кьадар къвердавай дегиш хьана, гьеле 1796-йисуз Дербентда 15 мискӀин авай. 1815-йисуз мискӀиндин вири комплекс гегьеншарун ва арадал гъун куьтягь хьана. 1930-йисара вири [[СССР]]-да чукӀурай атеизмдин кампаниядик акатна мискӀин агална. 1938-йисалай 1943-йисалди шегьердин дустагъханадиз туькӀуьр хъувурди я. 1943-йисуз [[Москва]]дай акъуднавай къарардалди мискӀин шегьердин динэгьлийрив ам идалай кьулухъ дуьз метлеб тирвал кардик кутунин ихтияр гваз вахкана. Советрин йисара Жуьмя мискӀин Кеферпатан [[Къавкъаз]]да виридалайни чӀехиди тир, эхиримжи йисаралди ам вири Кьиблепатан Дагъустанда авай сад яз амукьна. И кар себеб яз, жуьмядин капӀ ийиз Дербентдиз Кьиблепатан Дагъустандин жуьреба-жуьре районрай динэгьлияр къвезвай{{sfn|Ислам.ру, 2005}}.

МискӀин вахкайдалай кьулухъ, 1940-йисара мискӀиндин устав туькӀуьрна ва 20 касдикай ибарат тир идара хкяна. Жуьмя мискӀиндин правленидин сад лагьай председатель Мешеди Али-Гьуьсейн хьана. Шегьердин суннитрин ва шиитрин жемятриз чпин имамар авайди я{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 2015-йисуз, Дербентдин 2000 йис тамам хьунин сувариз гьазурвал акунин сергьятра аваз, мискӀинда реставрациядин кӀвалахар кьиле тухвана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437|title=В Дербенте отреставрировали самую древнюю мечеть России|date=2015-07-13|publisher=Инткрфакс-религия|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714082529/http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектура ==
Къе Жуьмя мискӀиндин комплекс кьилин мискӀиндикай, медресадикай ва динэгьлийрин яшайишдин кӀвалерикай ибарат я. МискӀин эцигай вахтунда (733-734-йисар) ам шегьерда виридалайни чӀехи дарамат тир. МискӀиндин кьадарар: рагъакӀидай патахъай — рагъэкъечӀдай патахъ 68 м, кьибледихъай кеферпатахъай 28 м. Къуббадин кьакьанвал 17 метрдиз барабар я.
МискӀиндин къенепатан майдан профилироватнавай капителияр авай кьуд пипӀен шалманри — даяхри пайнавай пуд нефдикай ибарат я. Юкьван нефдин гьяркьуьвал 6,3 метрдиз, къваларихъ галайбур 4 метрдиз барабар я. Дестекрин арада хьелер алай тагъар вегьенва.
Вичихъ гзаф асиррин тарих аватӀани, мискӀин хъсандиз амукьна. Жуьмя мискӀин ЮНЕСКО-дин культурадин ирсинин реестрда гьатнава{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 1820-йисарин эхирра писатель-декабрист Александр Бестужев-Марлинскийди Жуьмя мискӀиндикай икӀ кхьенай:
&lt;blockquote&gt; «…Къуръандай са аят кьилин ракӀарал кузвайди я. Гьахь, садлагьана са хурушумвили куьн алчукда, гуьгьуьлсуз гьуьрметдин темягьди муьтӀуьгъарда… Секиндиз ванзава динэгьлийрин дуьади; метӀерал ацукьна ва я гамуник эгис хьана, абур еке гьуьрметдик акатнава; я япари, я вилери желбзавач абурун фикир маса затӀарал. ЭрчӀи патахъай ва чапла патахъай кьве-квье хьелер алай тагъарин жергеяр, чилел чпин хъенер какадариз, мичӀивилиз хъфизва. Инал-анал капӀ ийизвайбурун кӀунчӀарал винел алай гъвечӀи дакӀаррай рагъулдиз вегьенвай ламу нурари са тӀимил экв вегьезва. Чубарукар къуббадин кӀаникай лув гуз, дуьадин гафар хьиз, цавуз акъатзава; вири затӀари аламдин нефес чӀугвазва… галатнавай рикӀик серинвилинни шадвилин гьиссер кутазва…»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://derbentmuseum.ru/news/dzhuma-mechet-starejshaya-mechet-v-rossii/|title=Джума-мечеть — старейшая мечеть в России|date=2026-06-23|publisher=Дербентский государственный историко-архитектурный и археологический музей-заповедник|access-date=2026-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
МискӀиндин гьаятдин кьадарар 55 метр 45 метрдал я. МискӀиндин гьаят Дербентдин гьи пипӀяй хьайитӀани Жуьмя мискӀин чир жедай кьуд куьгьне платанди иерарзава. Жуьмя мискӀиндин платанар 2012-йисуз Вирироссиядин метлеб авай жанлу тӀебиатдин памятникар яз гьисабна ва РФ-дин Федеральный Собранидин Федерациядин Советда миллетдин тӀебии ирс хуьнин рекьяй Советдин къаюмвилик кутуна&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|title=Дербентские платаны признаны памятниками живой природы|date=2012-09-25|publisher=Бабуль Абваб|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714083837/http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Шикилар ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;230px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Двор Джума мечети. Дербент.jpg|
Двор Джума мечети 2. Дербент.jpg|
Ворота Джума мечети. Дербент.jpg|
Экскурсия в Дагестан (25).jpg|МискIиндин гьаятда
Джума мечеть изнутри. Дербент.jpg|МискIиндин юкьван кIвал
Внутри дербентской Джума-мечети.jpg|
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Баянар ==
{{Тистикьар}}

== ЭлячӀунар ==
* {{cite web|url=http://www.islam.ru/content/history/1321|title=Дербентская Джума-мечеть: отсюда пошел Ислам в России|date=2004-04-23|publisher= Islam.ru|access-date=2015-07-14|ref=Islam.ru, 2005}}</text>
      <sha1>tp58nucsr2a6y1yp5xo58b9wid7s6cm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>98681</id>
      <parentid>98680</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T10:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гелхенжув</username>
        <id>12992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Архитектура */</comment>
      <origin>98681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13020" sha1="kqcaramapupw1e4q3e56h17hx473svo" xml:space="preserve">&lt;!-- {{МискIин
|Лезги тIвар                              = Дербентдин Жуьмя мискӀин
|Халисан тIвар                            =
|Шикил                                    = Grand mosque of Derbent.jpg
|Подпись изображения                      = Дербентдин Жуьмя мискӀин
|Ширина изображения                       = 350
|Гьукумат                                 = Урусат
|Регион                                   = [[Дагъустан]
|Шегьер                                   = Дербент
|Адрес                                    =
 |lat_dir =N|lat_deg = 42|lat_min = 3|lat_sec =19
 |lon_dir =E|lon_deg = 48|lon_min = 16|lon_sec = 47
 |region     = RU
 |CoordScale =
|Архитектурадин стиль                     = Исламдин архитектура
|Эцигуник сифте кьин кутур кас            = Маслама ибн Абдул-Малик
|Эцигиз гатIунна                          = 733
|Эцигиз куьтягьна                         = 734
|Гьал                                     = действующая
|Кьадарар                                 = 68х28
|КIвалери кьазвай ччилин кьадар           = около 1900 м²
|Гьакьзавай ксарин кьадар                 =
|Къуббайрин кьадар                        = 1
|Кьакьанвал                               =
|Къуббадин кьакьанвал                     = 17 м
|Къуббадин диаметр                  =    
|Минарайрин кьадар                        =
|Минарадин кьакьанвал                     =
|Материал                                 =
|Ифтарни сухур                            = +
|Ктабхана                                 =
|Медреса                                  = +
|Сайт                                     = https://t.me/djumamechet
 }}
}}--&gt;
'''Дербентдин Жуьмя мискӀин''' [[Урусат]]да ва СНГ-да виридалайни къадим мискӀин я. МискӀин [[Дербент]] ва я [[Кьвевар]] шегьердин куьгьне паюнин юкьва ава.

== Тарих ==
МискӀиндин къадим элементри ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувунвай хашпарайрин ибадатхана тирди фикирда кьадай мумкинвал гузва, и кар Кьибле патан Къавкъаздин хашпарайрин уьлквейрин диндин имаратриз хас тир дараматдин эцигунрин кьетӀенвилери ва базиликадин планди субутзава. МискӀиндин алай аямдин къамат XIV асирдин эхирра арадал атанвайди я. Залзалади хасаратвал гайи мискӀин 1368-йисуз цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувур устӀар Таж-ад-Дин ал-Бакуи я.

Дуьайрин кӀвал (70×20 м) хьелер алай тагъралди сад-садахъ галкӀурнавай колоннайрин кьве жергедиз пайнавайди я. КукӀурна эхциг хъувунвай кӀвен1 алай элкъвей къуббадин кӀаник квай кьуд пипӀен кӀвале мигьраб ава.
Адан гигинай юкьван нефда авай къуббадин кӀвални чара авунва — Ширваншагьрин векилрин ва я чкадин феодалрин чка — максура — я жеди. МискӀин къванцин плитайралди акъуднавай гегьенш майдандал экъечӀзава, къаншар пата XV асирда вичихъ хьелер алай тагъарин жергедалди элкъвенвай чӀехи медреса эцигнава&lt;ref&gt;АРХИТЕКТУРА АЗЕРБАЙДЖАНА XIII—XIV вв. /Том 8 : Архитектура стран Средиземноморья, Африки и Азии. VІ—XIX вв. / Под редакцией Ю. С. Яралова (ответственный редактор) /Всеобщая история архитектуры в 12 томах / Государственный комитет по гражданскому строительству и архитектуре при Госстрое СССР, Научно-исследовательский институт теории, истории и перспективных проблем советской архитектуры. — Ленинград ; Москва : Издательство литературы по строительству, 1966—1977.&lt;/ref&gt;.

1474-1475-йисара медреса эцигунив эгечӀна{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. Шегьерда мискӀинрин кьадар къвердавай дегиш хьана, гьеле 1796-йисуз Дербентда 15 мискӀин авай. 1815-йисуз мискӀиндин вири комплекс гегьеншарун ва арадал гъун куьтягь хьана. 1930-йисара вири [[СССР]]-да чукӀурай атеизмдин кампаниядик акатна мискӀин агална. 1938-йисалай 1943-йисалди шегьердин дустагъханадиз туькӀуьр хъувурди я. 1943-йисуз [[Москва]]дай акъуднавай къарардалди мискӀин шегьердин динэгьлийрив ам идалай кьулухъ дуьз метлеб тирвал кардик кутунин ихтияр гваз вахкана. Советрин йисара Жуьмя мискӀин Кеферпатан [[Къавкъаз]]да виридалайни чӀехиди тир, эхиримжи йисаралди ам вири Кьиблепатан Дагъустанда авай сад яз амукьна. И кар себеб яз, жуьмядин капӀ ийиз Дербентдиз Кьиблепатан Дагъустандин жуьреба-жуьре районрай динэгьлияр къвезвай{{sfn|Ислам.ру, 2005}}.

МискӀин вахкайдалай кьулухъ, 1940-йисара мискӀиндин устав туькӀуьрна ва 20 касдикай ибарат тир идара хкяна. Жуьмя мискӀиндин правленидин сад лагьай председатель Мешеди Али-Гьуьсейн хьана. Шегьердин суннитрин ва шиитрин жемятриз чпин имамар авайди я{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 2015-йисуз, Дербентдин 2000 йис тамам хьунин сувариз гьазурвал акунин сергьятра аваз, мискӀинда реставрациядин кӀвалахар кьиле тухвана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437|title=В Дербенте отреставрировали самую древнюю мечеть России|date=2015-07-13|publisher=Инткрфакс-религия|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714082529/http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектура ==
Къе Жуьмя мискӀиндин комплекс кьилин мискӀиндикай, медресадикай ва динэгьлийрин яшайишдин кӀвалерикай ибарат я. МискӀин эцигай вахтунда (733-734-йисар) ам шегьерда виридалайни чӀехи дарамат тир. МискӀиндин кьадарар: рагъакӀидай патахъай — рагъэкъечӀдай патахъ 68 м, кьибледихъай кеферпатахъай 28 м. Къуббадин кьакьанвал 17 метрдиз барабар я.
МискӀиндин къенепатан майдан профилироватнавай капителияр авай кьуд пипӀен шалманри — даяхри пайнавай пуд нефдикай ибарат я. Юкьван нефдин гьяркьуьвал 6,3 метрдиз, къваларихъ галайбур 4 метрдиз барабар я. Дестекрин арада хьелер алай тагъар вегьенва.
Вичихъ гзаф асиррин тарих аватӀани, мискӀин хъсандиз амукьна. Жуьмя мискӀин ЮНЕСКО-дин культурадин ирсинин реестрда гьатнава{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 1820-йисарин эхирра писатель-декабрист Александр Бестужев-Марлинскийди Жуьмя мискӀиндикай икӀ кхьенай:
&lt;blockquote&gt; «…Къуръандай са аят кьилин ракӀарал кузвайди я. Гьахь, садлагьана са хурушумвили куьн алчукда, гуьгьуьлсуз гьуьрметдин темягьди муьтӀуьгъарда… Секиндиз ванзава динэгьлийрин дуьади; метӀерал ацукьна ва я гамуник эгис хьана, абур еке гьуьрметдик акатнава; я япари, я вилери желбзавач абурун фикир маса затӀарал. ЭрчӀи патахъай ва чапла патахъай кьве-квье хьелер алай тагъарин жергеяр, чилел чпин хъенер какадариз, мичӀивилиз хъфизва. Инал-анал капӀ ийизвайбурун кӀунчӀарал винел алай гъвечӀи дакӀаррай рагъулдиз вегьенвай ламу нурари са тӀимил экв вегьезва. Чубарукар къуббадин кӀаникай лув гуз, дуьадин гафар хьиз, цавуз акъатзава; вири затӀари аламдин нефес чӀугвазва… галатнавай рикӀик серинвилинни шадвилин гьиссер кутазва…»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://derbentmuseum.ru/news/dzhuma-mechet-starejshaya-mechet-v-rossii/|title=Джума-мечеть — старейшая мечеть в России|date=2026-06-23|publisher=Дербентский государственный историко-архитектурный и археологический музей-заповедник|access-date=2026-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
МискӀиндин гьаятдин кьадарар 55 метр 45 метрдал я. МискӀиндин гьаят Дербентдин гьи пипӀяй хьайитӀани Жуьмя мискӀин чир жедай кьуд куьгьне платанди иерарзава. Жуьмя мискӀиндин платанар 2012-йисуз Вирироссиядин метлеб авай жанлу тӀебиатдин памятникар яз гьисабна ва Урусатдин Федеральный Собранидин Федерациядин Советда миллетдин тӀебии ирс хуьнин рекьяй Советдин къаюмвилик кутуна&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|title=Дербентские платаны признаны памятниками живой природы|date=2012-09-25|publisher=Бабуль Абваб|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714083837/http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Шикилар ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;230px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Двор Джума мечети. Дербент.jpg|
Двор Джума мечети 2. Дербент.jpg|
Ворота Джума мечети. Дербент.jpg|
Экскурсия в Дагестан (25).jpg|МискIиндин гьаятда
Джума мечеть изнутри. Дербент.jpg|МискIиндин юкьван кIвал
Внутри дербентской Джума-мечети.jpg|
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Баянар ==
{{Тистикьар}}

== ЭлячӀунар ==
* {{cite web|url=http://www.islam.ru/content/history/1321|title=Дербентская Джума-мечеть: отсюда пошел Ислам в России|date=2004-04-23|publisher= Islam.ru|access-date=2015-07-14|ref=Islam.ru, 2005}}</text>
      <sha1>kqcaramapupw1e4q3e56h17hx473svo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>98682</id>
      <parentid>98681</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T10:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гелхенжув</username>
        <id>12992</id>
      </contributor>
      <origin>98682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13103" sha1="8oni98jfifv9xhwyjpj4bfqcjq1vk86" xml:space="preserve">&lt;!-- {{МискIин
|Лезги тIвар                              = Дербентдин Жуьмя мискӀин
|Халисан тIвар                            =
|Шикил                                    = Grand mosque of Derbent.jpg
|Подпись изображения                      = Дербентдин Жуьмя мискӀин
|Ширина изображения                       = 350
|Гьукумат                                 = Урусат
|Регион                                   = [[Дагъустан]
|Шегьер                                   = Дербент
|Адрес                                    =
 |lat_dir =N|lat_deg = 42|lat_min = 3|lat_sec =19
 |lon_dir =E|lon_deg = 48|lon_min = 16|lon_sec = 47
 |region     = RU
 |CoordScale =
|Архитектурадин стиль                     = Исламдин архитектура
|Эцигуник сифте кьин кутур кас            = Маслама ибн Абдул-Малик
|Эцигиз гатIунна                          = 733
|Эцигиз куьтягьна                         = 734
|Гьал                                     = действующая
|Кьадарар                                 = 68х28
|КIвалери кьазвай ччилин кьадар           = около 1900 м²
|Гьакьзавай ксарин кьадар                 =
|Къуббайрин кьадар                        = 1
|Кьакьанвал                               =
|Къуббадин кьакьанвал                     = 17 м
|Къуббадин диаметр                  =    
|Минарайрин кьадар                        =
|Минарадин кьакьанвал                     =
|Материал                                 =
|Ифтарни сухур                            = +
|Ктабхана                                 =
|Медреса                                  = +
|Сайт                                     = https://t.me/djumamechet
 }}
}}--&gt;
'''Дербентдин Жуьмя мискӀин''' [[Урусат]]да ва СНГ-да виридалайни къадим мискӀин я. МискӀин [[Дербент]] ва я [[Кьвевар]] шегьердин куьгьне паюнин юкьва ава.

== Тарих ==
МискӀиндин къадим элементри ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувунвай хашпарайрин ибадатхана тирди фикирда кьадай мумкинвал гузва, и кар Кьибле патан Къавкъаздин хашпарайрин уьлквейрин диндин имаратриз хас тир дараматдин эцигунрин кьетӀенвилери ва базиликадин планди субутзава. МискӀиндин алай аямдин къамат XIV асирдин эхирра арадал атанвайди я. Залзалади хасаратвал гайи мискӀин 1368-йисуз цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувур устӀар Таж-ад-Дин ал-Бакуи я.

Дуьайрин кӀвал (70×20 м) хьелер алай тагъралди сад-садахъ галкӀурнавай колоннайрин кьве жергедиз пайнавайди я. КукӀурна эхциг хъувунвай кӀвен1 алай элкъвей къуббадин кӀаник квай кьуд пипӀен кӀвале мигьраб ава.
Адан гигинай юкьван нефда авай къуббадин кӀвални чара авунва — Ширваншагьрин векилрин ва я чкадин феодалрин чка — максура — я жеди. МискӀин къванцин плитайралди акъуднавай гегьенш майдандал экъечӀзава, къаншар пата XV асирда вичихъ хьелер алай тагъарин жергедалди элкъвенвай чӀехи медреса эцигнава&lt;ref&gt;АРХИТЕКТУРА АЗЕРБАЙДЖАНА XIII—XIV вв. /Том 8 : Архитектура стран Средиземноморья, Африки и Азии. VІ—XIX вв. / Под редакцией Ю. С. Яралова (ответственный редактор) /Всеобщая история архитектуры в 12 томах / Государственный комитет по гражданскому строительству и архитектуре при Госстрое СССР, Научно-исследовательский институт теории, истории и перспективных проблем советской архитектуры. — Ленинград ; Москва : Издательство литературы по строительству, 1966—1977.&lt;/ref&gt;.

1474-1475-йисара медреса эцигунив эгечӀна{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. Шегьерда мискӀинрин кьадар къвердавай дегиш хьана, гьеле 1796-йисуз Дербентда 15 мискӀин авай. 1815-йисуз мискӀиндин вири комплекс гегьеншарун ва арадал гъун куьтягь хьана. 1930-йисара вири [[СССР]]-да чукӀурай атеизмдин кампаниядик акатна мискӀин агална. 1938-йисалай 1943-йисалди шегьердин дустагъханадиз туькӀуьр хъувурди я. 1943-йисуз [[Москва]]дай акъуднавай къарардалди мискӀин шегьердин динэгьлийрив ам идалай кьулухъ дуьз метлеб тирвал кардик кутунин ихтияр гваз вахкана. Советрин йисара Жуьмя мискӀин [[Кеферпатан Къавкъаз]]да виридалайни чӀехиди тир, эхиримжи йисаралди ам вири Кьиблепатан Дагъустанда авай сад яз амукьна. И кар себеб яз, жуьмядин капӀ ийиз Дербентдиз Кьиблепатан Дагъустандин жуьреба-жуьре районрай динэгьлияр къвезвай{{sfn|Ислам.ру, 2005}}.

МискӀин вахкайдалай кьулухъ, 1940-йисара мискӀиндин устав туькӀуьрна ва 20 касдикай ибарат тир идара хкяна. Жуьмя мискӀиндин правленидин сад лагьай председатель Мешеди Али-Гьуьсейн хьана. Шегьердин суннитрин ва шиитрин жемятриз чпин имамар авайди я{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 2015-йисуз, Дербентдин 2000 йис тамам хьунин сувариз гьазурвал акунин сергьятра аваз, мискӀинда реставрациядин кӀвалахар кьиле тухвана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437|title=В Дербенте отреставрировали самую древнюю мечеть России|date=2015-07-13|publisher=Инткрфакс-религия|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714082529/http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектура ==
Къе Жуьмя мискӀиндин комплекс кьилин мискӀиндикай, медресадикай ва динэгьлийрин яшайишдин кӀвалерикай ибарат я. МискӀин эцигай вахтунда (733-734-йисар) ам шегьерда виридалайни чӀехи дарамат тир. МискӀиндин кьадарар: рагъакӀидай патахъай — рагъэкъечӀдай патахъ 68 м, кьибледихъай кеферпатахъай 28 м. Къуббадин кьакьанвал 17 метрдиз барабар я.
МискӀиндин къенепатан майдан профилироватнавай капителияр авай кьуд пипӀен шалманри — даяхри пайнавай пуд нефдикай ибарат я. Юкьван нефдин гьяркьуьвал 6,3 метрдиз, къваларихъ галайбур 4 метрдиз барабар я. Дестекрин арада хьелер алай тагъар вегьенва.
Вичихъ гзаф асиррин тарих аватӀани, мискӀин хъсандиз амукьна. Жуьмя мискӀин ЮНЕСКО-дин культурадин ирсинин реестрда гьатнава{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 1820-йисарин эхирра писатель-декабрист Александр Бестужев-Марлинскийди Жуьмя мискӀиндикай икӀ кхьенай:
&lt;blockquote&gt; «…Къуръандай са аят кьилин ракӀарал кузвайди я. Гьахь, садлагьана са хурушумвили куьн алчукда, гуьгьуьлсуз гьуьрметдин темягьди муьтӀуьгъарда… Секиндиз ванзава динэгьлийрин дуьади; метӀерал ацукьна ва я гамуник эгис хьана, абур еке гьуьрметдик акатнава; я япари, я вилери желбзавач абурун фикир маса затӀарал. ЭрчӀи патахъай ва чапла патахъай кьве-квье хьелер алай тагъарин жергеяр, чилел чпин хъенер какадариз, мичӀивилиз хъфизва. Инал-анал капӀ ийизвайбурун кӀунчӀарал винел алай гъвечӀи дакӀаррай рагъулдиз вегьенвай ламу нурари са тӀимил экв вегьезва. Чубарукар къуббадин кӀаникай лув гуз, дуьадин гафар хьиз, цавуз акъатзава; вири затӀари аламдин нефес чӀугвазва… галатнавай рикӀик серинвилинни шадвилин гьиссер кутазва…»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://derbentmuseum.ru/news/dzhuma-mechet-starejshaya-mechet-v-rossii/|title=Джума-мечеть — старейшая мечеть в России|date=2026-06-23|publisher=Дербентский государственный историко-архитектурный и археологический музей-заповедник|access-date=2026-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
МискӀиндин гьаятдин кьадарар 55 метр 45 метрдал я. МискӀиндин гьаят Дербентдин гьи пипӀяй хьайитӀани Жуьмя мискӀин чир жедай кьуд куьгьне платанди иерарзава. Жуьмя мискӀиндин платанар 2012-йисуз Вирироссиядин метлеб авай жанлу тӀебиатдин памятникар яз гьисабна ва Урусатдин Федеральный Собранидин Федерациядин Советда миллетдин тӀебии ирс хуьнин рекьяй Советдин къаюмвилик кутуна&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|title=Дербентские платаны признаны памятниками живой природы|date=2012-09-25|publisher=Бабуль Абваб|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714083837/http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Шикилар ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;230px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Двор Джума мечети. Дербент.jpg|
Двор Джума мечети 2. Дербент.jpg|
Ворота Джума мечети. Дербент.jpg|
Экскурсия в Дагестан (25).jpg|МискIиндин гьаятда
Джума мечеть изнутри. Дербент.jpg|МискIиндин юкьван кIвал
Внутри дербентской Джума-мечети.jpg|
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Баянар ==
{{Тистикьар}}

== ЭлячӀунар ==
* {{cite web|url=http://www.islam.ru/content/history/1321|title=Дербентская Джума-мечеть: отсюда пошел Ислам в России|date=2004-04-23|publisher= Islam.ru|access-date=2015-07-14|ref=Islam.ru, 2005}}

[[Категория:Къавкъаз]]
[[Категория:Дагъустан]]</text>
      <sha1>8oni98jfifv9xhwyjpj4bfqcjq1vk86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>98683</id>
      <parentid>98682</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T10:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гелхенжув</username>
        <id>12992</id>
      </contributor>
      <origin>98683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13106" sha1="g1qetjs1k92118iro3y3goqla3e8o5l" xml:space="preserve">&lt;!-- {{МискIин
|Лезги тIвар                              = Дербентдин Жуьмя мискӀин
|Халисан тIвар                            =
|Шикил                                    = Grand mosque of Derbent.jpg
|Подпись изображения                      = Дербентдин Жуьмя мискӀин
|Ширина изображения                       = 350
|Гьукумат                                 = Урусат
|Регион                                   = [[Дагъустан]
|Шегьер                                   = Дербент
|Адрес                                    =
 |lat_dir =N|lat_deg = 42|lat_min = 3|lat_sec =19
 |lon_dir =E|lon_deg = 48|lon_min = 16|lon_sec = 47
 |region     = RU
 |CoordScale =
|Архитектурадин стиль                     = Исламдин архитектура
|Эцигуник сифте кьин кутур кас            = Маслама ибн Абдул-Малик
|Эцигиз гатIунна                          = 733
|Эцигиз куьтягьна                         = 734
|Гьал                                     = действующая
|Кьадарар                                 = 68х28
|КIвалери кьазвай ччилин кьадар           = около 1900 м²
|Гьакьзавай ксарин кьадар                 =
|Къуббайрин кьадар                        = 1
|Кьакьанвал                               =
|Къуббадин кьакьанвал                     = 17 м
|Къуббадин диаметр                  =    
|Минарайрин кьадар                        =
|Минарадин кьакьанвал                     =
|Материал                                 =
|Ифтарни сухур                            = +
|Ктабхана                                 =
|Медреса                                  = +
|Сайт                                     = https://t.me/djumamechet
 }}
}}--&gt;
'''Дербентдин Жуьмя мискӀин''' [[Урусат]]да ва СНГ-да виридалайни къадим мискӀин я. МискӀин [[Дербент]] ва я [[Кьвевар]] шегьердин куьгьне паюнин юкьва ава.

== Тарих ==
МискӀиндин къадим элементри ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувунвай хашпарайрин ибадатхана тирди фикирда кьадай мумкинвал гузва, и кар [[Кьиблепатан Къавкъаз]]дин хашпарайрин уьлквейрин диндин имаратриз хас тир дараматдин эцигунрин кьетӀенвилери ва базиликадин планди субутзава. МискӀиндин алай аямдин къамат XIV асирдин эхирра арадал атанвайди я. Залзалади хасаратвал гайи мискӀин 1368-йисуз цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувур устӀар Таж-ад-Дин ал-Бакуи я.

Дуьайрин кӀвал (70×20 м) хьелер алай тагъралди сад-садахъ галкӀурнавай колоннайрин кьве жергедиз пайнавайди я. КукӀурна эхциг хъувунвай кӀвен1 алай элкъвей къуббадин кӀаник квай кьуд пипӀен кӀвале мигьраб ава.
Адан гигинай юкьван нефда авай къуббадин кӀвални чара авунва — Ширваншагьрин векилрин ва я чкадин феодалрин чка — максура — я жеди. МискӀин къванцин плитайралди акъуднавай гегьенш майдандал экъечӀзава, къаншар пата XV асирда вичихъ хьелер алай тагъарин жергедалди элкъвенвай чӀехи медреса эцигнава&lt;ref&gt;АРХИТЕКТУРА АЗЕРБАЙДЖАНА XIII—XIV вв. /Том 8 : Архитектура стран Средиземноморья, Африки и Азии. VІ—XIX вв. / Под редакцией Ю. С. Яралова (ответственный редактор) /Всеобщая история архитектуры в 12 томах / Государственный комитет по гражданскому строительству и архитектуре при Госстрое СССР, Научно-исследовательский институт теории, истории и перспективных проблем советской архитектуры. — Ленинград ; Москва : Издательство литературы по строительству, 1966—1977.&lt;/ref&gt;.

1474-1475-йисара медреса эцигунив эгечӀна{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. Шегьерда мискӀинрин кьадар къвердавай дегиш хьана, гьеле 1796-йисуз Дербентда 15 мискӀин авай. 1815-йисуз мискӀиндин вири комплекс гегьеншарун ва арадал гъун куьтягь хьана. 1930-йисара вири [[СССР]]-да чукӀурай атеизмдин кампаниядик акатна мискӀин агална. 1938-йисалай 1943-йисалди шегьердин дустагъханадиз туькӀуьр хъувурди я. 1943-йисуз [[Москва]]дай акъуднавай къарардалди мискӀин шегьердин динэгьлийрив ам идалай кьулухъ дуьз метлеб тирвал кардик кутунин ихтияр гваз вахкана. Советрин йисара Жуьмя мискӀин [[Кеферпатан Къавкъаз]]да виридалайни чӀехиди тир, эхиримжи йисаралди ам вири Кьиблепатан Дагъустанда авай сад яз амукьна. И кар себеб яз, жуьмядин капӀ ийиз Дербентдиз Кьиблепатан Дагъустандин жуьреба-жуьре районрай динэгьлияр къвезвай{{sfn|Ислам.ру, 2005}}.

МискӀин вахкайдалай кьулухъ, 1940-йисара мискӀиндин устав туькӀуьрна ва 20 касдикай ибарат тир идара хкяна. Жуьмя мискӀиндин правленидин сад лагьай председатель Мешеди Али-Гьуьсейн хьана. Шегьердин суннитрин ва шиитрин жемятриз чпин имамар авайди я{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 2015-йисуз, Дербентдин 2000 йис тамам хьунин сувариз гьазурвал акунин сергьятра аваз, мискӀинда реставрациядин кӀвалахар кьиле тухвана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437|title=В Дербенте отреставрировали самую древнюю мечеть России|date=2015-07-13|publisher=Инткрфакс-религия|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714082529/http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=59437}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектура ==
Къе Жуьмя мискӀиндин комплекс кьилин мискӀиндикай, медресадикай ва динэгьлийрин яшайишдин кӀвалерикай ибарат я. МискӀин эцигай вахтунда (733-734-йисар) ам шегьерда виридалайни чӀехи дарамат тир. МискӀиндин кьадарар: рагъакӀидай патахъай — рагъэкъечӀдай патахъ 68 м, кьибледихъай кеферпатахъай 28 м. Къуббадин кьакьанвал 17 метрдиз барабар я.
МискӀиндин къенепатан майдан профилироватнавай капителияр авай кьуд пипӀен шалманри — даяхри пайнавай пуд нефдикай ибарат я. Юкьван нефдин гьяркьуьвал 6,3 метрдиз, къваларихъ галайбур 4 метрдиз барабар я. Дестекрин арада хьелер алай тагъар вегьенва.
Вичихъ гзаф асиррин тарих аватӀани, мискӀин хъсандиз амукьна. Жуьмя мискӀин ЮНЕСКО-дин культурадин ирсинин реестрда гьатнава{{sfn|Ислам.ру, 2005}}. 1820-йисарин эхирра писатель-декабрист Александр Бестужев-Марлинскийди Жуьмя мискӀиндикай икӀ кхьенай:
&lt;blockquote&gt; «…Къуръандай са аят кьилин ракӀарал кузвайди я. Гьахь, садлагьана са хурушумвили куьн алчукда, гуьгьуьлсуз гьуьрметдин темягьди муьтӀуьгъарда… Секиндиз ванзава динэгьлийрин дуьади; метӀерал ацукьна ва я гамуник эгис хьана, абур еке гьуьрметдик акатнава; я япари, я вилери желбзавач абурун фикир маса затӀарал. ЭрчӀи патахъай ва чапла патахъай кьве-квье хьелер алай тагъарин жергеяр, чилел чпин хъенер какадариз, мичӀивилиз хъфизва. Инал-анал капӀ ийизвайбурун кӀунчӀарал винел алай гъвечӀи дакӀаррай рагъулдиз вегьенвай ламу нурари са тӀимил экв вегьезва. Чубарукар къуббадин кӀаникай лув гуз, дуьадин гафар хьиз, цавуз акъатзава; вири затӀари аламдин нефес чӀугвазва… галатнавай рикӀик серинвилинни шадвилин гьиссер кутазва…»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://derbentmuseum.ru/news/dzhuma-mechet-starejshaya-mechet-v-rossii/|title=Джума-мечеть — старейшая мечеть в России|date=2026-06-23|publisher=Дербентский государственный историко-архитектурный и археологический музей-заповедник|access-date=2026-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
МискӀиндин гьаятдин кьадарар 55 метр 45 метрдал я. МискӀиндин гьаят Дербентдин гьи пипӀяй хьайитӀани Жуьмя мискӀин чир жедай кьуд куьгьне платанди иерарзава. Жуьмя мискӀиндин платанар 2012-йисуз Вирироссиядин метлеб авай жанлу тӀебиатдин памятникар яз гьисабна ва Урусатдин Федеральный Собранидин Федерациядин Советда миллетдин тӀебии ирс хуьнин рекьяй Советдин къаюмвилик кутуна&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|title=Дербентские платаны признаны памятниками живой природы|date=2012-09-25|publisher=Бабуль Абваб|access-date=2015-07-14|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714083837/http://babulabvab.ru/content/novosti/v-dagestane/derbentskie-platanyi-priznanyi-pamyatnikami-zhivoy-prirodyi|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Шикилар ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;230px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Двор Джума мечети. Дербент.jpg|
Двор Джума мечети 2. Дербент.jpg|
Ворота Джума мечети. Дербент.jpg|
Экскурсия в Дагестан (25).jpg|МискIиндин гьаятда
Джума мечеть изнутри. Дербент.jpg|МискIиндин юкьван кIвал
Внутри дербентской Джума-мечети.jpg|
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Баянар ==
{{Тистикьар}}

== ЭлячӀунар ==
* {{cite web|url=http://www.islam.ru/content/history/1321|title=Дербентская Джума-мечеть: отсюда пошел Ислам в России|date=2004-04-23|publisher= Islam.ru|access-date=2015-07-14|ref=Islam.ru, 2005}}

[[Категория:Къавкъаз]]
[[Категория:Дагъустан]]</text>
      <sha1>g1qetjs1k92118iro3y3goqla3e8o5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уртахдин веревирд авун:Гелхенжув</title>
    <ns>3</ns>
    <id>17414</id>
    <revision>
      <id>98677</id>
      <timestamp>2026-06-24T09:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soul Train</username>
        <id>117</id>
      </contributor>
      <comment>Новая страница: «{{Hello}}— ~~~~»</comment>
      <origin>98677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="om0p4khk3ckjcli2622wmrreizpvbt1" xml:space="preserve">{{Hello}}— [[Участник:Soul_Train|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;Soul&lt;/font&gt; &lt;font color=&quot;#00BFFF&quot;&gt;Train&lt;/font&gt;]] 12:49, 24 июнь 2026 (MSK)</text>
      <sha1>om0p4khk3ckjcli2622wmrreizpvbt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уртахдин веревирд авун:Samur dere</title>
    <ns>3</ns>
    <id>17415</id>
    <revision>
      <id>98678</id>
      <timestamp>2026-06-24T09:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soul Train</username>
        <id>117</id>
      </contributor>
      <comment>Новая страница: «{{Hello}}— ~~~~»</comment>
      <origin>98678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="om0p4khk3ckjcli2622wmrreizpvbt1" xml:space="preserve">{{Hello}}— [[Участник:Soul_Train|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;Soul&lt;/font&gt; &lt;font color=&quot;#00BFFF&quot;&gt;Train&lt;/font&gt;]] 12:49, 24 июнь 2026 (MSK)</text>
      <sha1>om0p4khk3ckjcli2622wmrreizpvbt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уртахдин веревирд авун:Хьажидауд</title>
    <ns>3</ns>
    <id>17416</id>
    <revision>
      <id>98679</id>
      <timestamp>2026-06-24T09:50:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soul Train</username>
        <id>117</id>
      </contributor>
      <comment>Новая страница: «{{Hello}}— ~~~~»</comment>
      <origin>98679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="kzftsv6ywhohtqy5z794ix2izx5f99v" xml:space="preserve">{{Hello}}— [[Участник:Soul_Train|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;Soul&lt;/font&gt; &lt;font color=&quot;#00BFFF&quot;&gt;Train&lt;/font&gt;]] 12:50, 24 июнь 2026 (MSK)</text>
      <sha1>kzftsv6ywhohtqy5z794ix2izx5f99v</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>