Википедия
lezwiki
https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD
MediaWiki 1.47.0-wmf.12
first-letter
Медиа
Служебная
Веревирд авун
Уртах
Уртахдин веревирд авун
Википедия
Википедия веревирд авун
Файл
Файл веревирд авун
MediaWiki
MediaWiki веревирд авун
Шаблон
Шаблон веревирд авун
Справка
Обсуждение справки
Категория
Категория веревирд авун
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Тлибишо
0
7800
98824
98820
2026-07-25T14:37:07Z
InternetArchiveBot
8697
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
98824
wikitext
text/x-wiki
{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ТлибишоT
|статус= Хуьр
|вичин чӀалал тӀвар =
|ЯШЧдин статус =
|уьлкве = Урусат
| lat_deg 42 = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30
| lon_deg 4 6 = 46|lon_min = 18|lon_sec = 04
|CoordAddon =
|CoordScale =
|гьукуматдин картадин алцум 0 =0
|региондин картадин алцум 300=300
|райондин картадин алцум 3 00 =300
|региондин жуьре = Федерациядин субъект
|регион = Дагъустан
|регион таблицада = Дагъустан
|райондин жуьре = Муниципал район
|район = Ахвах район
|район таблицада = Ахвах район{{!}}Ахвах
|C в регион = нет
|жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет
|жемят = [[Тлибишо хуьруьнсовет|«Тлибишо»]]
|жемят таблицада =
|къенепатан паюнар =
|кьилин жуьре =
|кьил =
|бине эцигай тарих =
|статус йисалай =
|майдан =
|кьакьанвилин жуьре =
|ЯШЧдин кьакьанвал =
|климат =
|официал чӀал =
|виликан тӀварар =Хлипиши
|агьалияр 9 41 = {{гзаф хьун1}} 941
|сиягьдиз къачур йис 2010= 2010
|къалинвал =
|агломерация =
|миллетар = [[багулалар]], [[каратаяр]]
|динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
|чпи-чпиз гузвай тӀвар =
|сятдин чӀул + 3 = +3
|DST =
|телефондин код +787260= +7 87260
|почтунин индекс =
|почтайрин индексар 3 68993 = 368993
|автомобилдин код 05 = 05
|идентификатордин жуьре = Код ОКАТО
|цифрадин идентификатор 82205855001= 82 205 855 001
|Commons-ра категория =
|сайт =
|сайтдин чӀал =
|add1n = Космосдай акунар
|add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=42.560003&lon=46.300764&z=15&m=b www.wikimapia.org]
}}
Wikipedia.Org
'''Тлибишо''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тлибишо хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 13 км яргъал, [[Ахвах вацӀ]]ал ала.
==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Тлибишо хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир.
==Агьалияр==
Йисариз килигна Тлибишо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
{|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0"
|-
|'''Йис'''
'''1886'''|'''[[1886 йис|1886]]'''
'''2002'''|'''[[2002 йис|2002]]'''
2010|'''[[2010 йис|2010]]'''
-|-
|'''Агьалияр'''
287<ref>[http://www.Ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Hacez|287 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]</ref>
838 |{{гзаф хьун1}} 838 <ref>[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]</ref>
941|{{гзаф хьун1}} 941
33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f08
|}
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 941 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[багулалар]] ва [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.
[[1886 йис]]ан [[Урусатдин Империя]]дин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 287 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай 183 (63.8 %) — каратаяр, 104 (36.2 %) — багулалар тир.
== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}
{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Багалулрин хуьрер]]
2fcc546n0bxbsypd3gpfdq87z55eiw7
98827
98824
2026-07-26T04:43:45Z
InternetArchiveBot
8697
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
98827
wikitext
text/x-wiki
{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ТлибишоT
|статус= Хуьр
|вичин чӀалал тӀвар =
|ЯШЧдин статус =
|уьлкве = Урусат
| lat_deg 42 = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30
| lon_deg 4 6 = 46|lon_min = 18|lon_sec = 04
|CoordAddon =
|CoordScale =
|гьукуматдин картадин алцум 0 =0
|региондин картадин алцум 300=300
|райондин картадин алцум 3 00 =300
|региондин жуьре = Федерациядин субъект
|регион = Дагъустан
|регион таблицада = Дагъустан
|райондин жуьре = Муниципал район
|район = Ахвах район
|район таблицада = Ахвах район{{!}}Ахвах
|C в регион = нет
|жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет
|жемят = [[Тлибишо хуьруьнсовет|«Тлибишо»]]
|жемят таблицада =
|къенепатан паюнар =
|кьилин жуьре =
|кьил =
|бине эцигай тарих =
|статус йисалай =
|майдан =
|кьакьанвилин жуьре =
|ЯШЧдин кьакьанвал =
|климат =
|официал чӀал =
|виликан тӀварар =Хлипиши
|агьалияр 9 41 = {{гзаф хьун1}} 941
|сиягьдиз къачур йис 2010= 2010
|къалинвал =
|агломерация =
|миллетар = [[багулалар]], [[каратаяр]]
|динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
|чпи-чпиз гузвай тӀвар =
|сятдин чӀул + 3 = +3
|DST =
|телефондин код +787260= +7 87260
|почтунин индекс =
|почтайрин индексар 3 68993 = 368993
|автомобилдин код 05 = 05
|идентификатордин жуьре = Код ОКАТО
|цифрадин идентификатор 82205855001= 82 205 855 001
|Commons-ра категория =
|сайт =
|сайтдин чӀал =
|add1n = Космосдай акунар
|add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=42.560003&lon=46.300764&z=15&m=b www.wikimapia.org]
}}
Wikipedia.Org
'''Тлибишо''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тлибишо хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
== География ==
Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 13 км яргъал, [[Ахвах вацӀ]]ал ала.
==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Тлибишо хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир.
==Агьалияр==
Йисариз килигна Тлибишо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
{|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0"
|-
|'''Йис'''
'''1886'''|'''[[1886 йис|1886]]'''
'''2002'''|'''[[2002 йис|2002]]'''
2010|'''[[2010 йис|2010]]'''
-|-
|'''Агьалияр'''
287<ref>[http://www.Ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Hacez|287 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]</ref>
838 |{{гзаф хьун1}} 838 <ref>[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]</ref>
941|{{гзаф хьун1}} 941
33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f08
|}
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 941 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[багулалар]] ва [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.
[[1886 йис]]ан [[Урусатдин Империя]]дин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 287 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай 183 (63.8 %) — каратаяр, 104 (36.2 %) — багулалар тир.
== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }}
{{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Ахвах райондин хуьрер]]
[[Категория:Багалулрин хуьрер]]
jlew4ckik5fkq39mng2pkys9hfjl1j0
Ширак марз
0
12837
98825
91321
2026-07-25T17:29:50Z
InternetArchiveBot
8697
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
98825
wikitext
text/x-wiki
{{Административ тек
|тӀвар = Ширак марз
|тамам тӀвар ={{lang-hy|Շիրակի մարզ}}
|пайдах =Flag of None.svg
|пайдахдин кьадар = 125px
|герб =Coats of arms of None.svg
|гербдин кьадар = 90px
|карта = Shirak.svg
|уьлкве = Эрменистан
|административ паюн =3 шегьердин ва 39 хуьруьн муниципалитетар
|кьилин шегьер = [[Гюмри]]
|шегьерар = Гюмри, [[Артик]]
|кьилин жуьре = [[Марзпет]]
|кьил =Тигран Петросян
|майдан =2 681
|ччилдин чка =
|чӀал = [[эрмен чӀал|эрмен]]
|агьалияр =251 941
|агьалийрин чка =5
|агьалидин чуькьуьнвал =93,97
|сятдин чӀул = [[UTC+4:00]]
|ISO =AM.SH
|телефондин код =
|автомобилдин код =
|сайт =http://shirak.mtad.am/
|commonscat =
}}
Ширак марз, Ширак вилаят ([[Эрмени чӀал|эрм.]] Շիրակի մարզ) — [[Эрменистан]]да авай вилаят я ([[Эрмени чӀал|эрм.]] մարզ [марз]). Административ юкь [[Гуьмри]] шегьер я.
Майдан — 2 681 км² я. Агьалияр — 251 941 кас я. Агьалидин къалинвал — 93,97 кас/км² я.
Гилан вилаятдин кьил Тигран Петросян, ам 2018-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз тайинарна<ref>[ https://ru.armeniasputnik.am/politics/20190206/17137945/V-Shirake-i-Tavushe-naznacheny-novye-gubernatory.html Sputnik Армения — Ширакдани Тавушда цӀийи губернаторар]</ref>.
== ТӀвар ==
Гилан Ширак вилаятдиз [[Сур Эрменистан]]дин [[Айрарат]] тарихдин вилаятда авай Ширак кантондин гуьрметдай тӀвар эцигна, адан кьилел 3-ни-8-лагьай виш йисарин арада Камсаракан пачагь сихил алай тир.
Муса Хоренацидив кьурвал, Ширакдин тӀвар эрменийрин миллетдин кьиса тир патриарх ва бине эцигайдан хтул Шарадикай арадал атана.
Амма Ширакдин краеведиедин музейдиз килигна, пара тариххъанрин фикирдалди, адан тӀвар цӀуру урартуйрин клинописда гьатнавай Эриахи уьлкведин тӀварцӀелай я. Ана Аргишти I пачагьди Эриахи уьлкведиз гьахьуникай ахъайзва.
== География ==
Ширак вилаятди Эрменистандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Кефердин пата [[Гуржистан]]дихъ галаз, рагъакӀидай пата — [[Туьркия]]дихъ, кьибледин пата — [[Арагацотн вилаят]]дихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата — [[Лори вилаят]]дихъ галаз са сергьятра ава.
Ина цин рачуниз килигна республикадин кьведлагьай вире чка кьунва — Арпи вир-ядхуьнуьхган я.
Ширак вилаятда кефердин пата Ашоцк плато (кьакьанвал 1900—2100 м) ва юкьванни кьибледин патара Ширак кьулувал (кьакьанвал: 1400—1800 м.) артух язва.
Вилаятдин зурба кьулувилер рагъэкъечӀдай пата — Базумни Памбак сувари, кефердин пата — Джавахетини Егнахах цӀиргъери, кьибледин пата — Арагац суван битавди кьуна. Ахурян вацӀу рагъэкъечӀдай пата вилаят туьркверин Карс провинциядивай чара ийизва.
Ахурян вацӀни адан ядхуьнуьхган — вилаятдин кьилин цин ресурс я.
Вилаятдин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунвай Арпи вирелай гъейри Ширакда мад вирер авай туш. Арпи вирен территория милли парк яз гьукуматди хуьзва<ref>[https://www.protectedplanet.net/lake-arpi-national-park Protected Planet — Эрменистанда авай Арпи вир]</ref>.
Ширак вилаят туфдив, пемзадивни киреждин къванцив девлетлу я<ref>[https://www.armgeo.am/ru/ширак/ Armenian Geographic — Ширак]</ref>.
=== Милли парк «Арпи» ===
== Тарих ==
Гилан Ширак марз 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам [[Амасия район|Амасия]], [[Ани район|Ани]], [[Артик|Артик район]], [[Ахурян|Ахурян район]] ва [[Ашоцк|Ашоцк район]] районар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава.
== Экономика ==
Ширакской вилаятда Артикдин туфдин мяденди чка кьунва. Им дуьньядин виридалайни чӀехи вулкандин тифдин мяденрикай сад я. Адан рачар 250 млн м³ кьван я.
== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://shirak.mtad.am/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915160956/http://shirak.mtad.am/ |date=2017-09-15 }}{{ref-hy}}
{{Къецепатан элячӀунар}}
{{Armenia-geo-stub}}
{{Эрменистандин административ паюн}}
[[Категория:Эрменистандин марзар]]
nths6jke7thnkrdh1i9kkpwtuw56m7o
Тавуш марз
0
12879
98823
98252
2026-07-25T14:15:08Z
InternetArchiveBot
8697
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
98823
wikitext
text/x-wiki
{{Административ тек
|тӀвар = Тавуш марз
|тамам тӀвар ={{lang-hy|Տավուշի մարզ}}
|пайдах =Flag of None.svg
|пайдахдин кьадар = 125px
|герб =Coats of arms of None.svg
|гербдин кьадар = 90px
|карта = Tavush.svg
|уьлкве = Эрменистан
|административ паюн =5 шегьердин ва 19 хуьруьн муниципалитетар
|кьилин шегьер = [[Иджеван]]
|шегьерар =Иджеван, [[Дилижан]]
|кьилин жуьре = [[Марзпет]]
|кьил =Айк Чобанян
|майдан =2 704
|ччилдин чка =
|чӀал = [[эрмен чӀал|эрмен]]
|агьалияр =128 609
|агьалийрин чка =10
|агьалидин чуькьуьнвал =47,56
|сятдин чӀул = [[UTC+4:00]]
|ISO =AM.TV
|телефондин код =
|автомобилдин код =
|сайт =http://tavush.mtad.am/
|commonscat =
}}
'''Тавуш вилаят''', '''Тавуш марз''' ({{lang-hy|Տավուշի մարզ}}) — [[Эрменистан]]дин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай вилаят ([[Эрмени чӀал|эрм.]] մարզ [марз]) я.
Чилин кьадар — 2 704 км² я. Агьалийрин кьадар — 128 609 кас я. Агьалийрин къалинвал — 47,56 кас/км².
Административ юкь — [[Иджеван]] шегьер я.
Гилан вилаятдин кьил Айк Чобанян я, ам 2019-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз тайинарна<ref>[https://www.gov.am/ru/regions/946/ Эрменистан гьакиматдин сайт — Айк Чобанян]</ref>.
== ТӀвар ==
Вилаятдин тӀвар — Сур Эрменистандин Утик провинциядин Тавуш кантондин тӀварцӀикай арадал атана. «Тавуш» — и кантондин сифте кьиляй кардик кутазвай «Туч Катак» тӀварцӀин вариант я<ref>[https://bigbagtours.com/index.php?option=com_content&view=article&id=124&Itemid=197&lang=ru Экстрим Парк Yell]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Садлагьай гъилера ам IX-лагьай виш йисуз гилан Берда шегьердин патав гвай IX-лагьай виш йисан Багратидрин къеледин тӀвар хьиз малум хьана.
XI-лагьай виш йисуз туьркрин тайифайри авур гьужум хьайидлай кьулухъ «Тавуш» тӀвар туьркерин жуьреда «Товуз» тӀварцӀиз элкъвена<ref name="findarmenia.com">[http://www.findarmenia.com/?id=5&lang=ru&parent_id=4&shablon=district FindArmenia.com — Հայոց լեռների գանձերը]</ref>.
== Тарих ==
1800-01-лагьай йисариз гилан Лорини Тавуш чилер, патав гвай Гуржистандихъ галаз Урусатдин империядик акатна.
1813-лагьай йисан октябрдиз Урусатдини Къаджаррин Персияди кутӀуннавай Гуьлистандин икърардиз килигна, и чилер официал рекьяй Урусатдин регион хьана. Тавушдин чилерин чӀехи пай 1840-лагьай йисуз туькӀуьрнавай Елизаветпол уезддик кутуна<ref>{{ru icon}}Акты собранные Кавказской Археографической Коммиссиею. Том 1. Тифлис, 1866. С. 436-437. ''Грузия разделяется на 5 уездов, из коих 3 в Карталинии: Горийский, Лорийский и Душетский, и 2 в Кахетии: Телавский и Сигнахский.''</ref>.
Гуьгъуьнлай, 1868-лагьай йисуз, Елизаветпол губерния туькӀуьрна, Тавуш адак квай Къазах уезддик кутуна.
1930-1995-лагьай йисарин арада Эрменистандин ССР-дин къене гилан Тавуш пуд райондиз чара авуна: [[Иджеван район|Иджеван]], [[Ноемберян район|Ноемберян]] ва [[Шамшадин район|Тавуш районриз]].
Гилан Тавуш вилаят 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам винихъ тӀвар кьур пуд район сад авунин рекьелди туькӀуьрнава<ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=2243&lang=rus Эрменистан республикадин административни территориал паюникай тир къанун]</ref>.
== География ==
Тавуш вилаятдин чилин кьадар 2704 км² (вири гилан Эрменистадин майдандикай адал 9% гьалтзава) я. Ада Эрменистандин кефердинни рагъэкъечӀдай пад кьунва. Ам кефердин пата Гуржистанжихъ ва рагъэкъечӀдай пата Азербайжандихъ галаз са сергьятра ава. Уьлкведин къене адаз кьибледин пата [[Гехаркуник марз|Гехаркуник]], кьиблединни рагъакӀидай пата [[Котайк марз|Котайк]] ва рагъакӀидай пата [[Лори марз|Лори]] вилаятрихъ галаз умуми сергьятар ава.
Асул гьисабдалди, им пара суварни къванер авай чил я, кӀунтӀарин хурал алпийрин къацу никӀер экӀя хьанва. Садбуру адаз бицӀи эрмени Швейцария лугьузва<ref>[https://www.armmuseum.ru/news-blog/2018/6/30/--1 Эрмени Москвадин ва миллетрин мединиятдин музей: Тавуш — эрмени Швейцария я]</ref>. Юкьван гьалдин кьакьанвал — 900 метр кьван я.
Эрменистандин тамун ресурсрикай Тавуш марздал 50%-далай пара гьалтзава<ref>{{книга |автор = Вардеванян Ашот (руководитель программы) |часть = {{{1|}}} |заглавие = Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием в Армении |ссылка = http://www.unccd.int/ActionProgrammes/armenia-rus2002.pdf |место = Ереван |год = 2002 |isbn = 99930-935-6-4}}</ref>.
Сур Эрменистандин тарихдин административ чара авуниз килигна, гилан марзди Айрарат провинциядик квай Варажнуник кантондин пай, Гугарк провинциядик квай Дзорапорни Когбапор кантонрин паяр, гьакӀни Утик провинциядик квай Агвени Тучкатак (Тавуш) кантонрин паяр кьунва.
Вилаят михьиз ГъвечӀи Къавкъаздин суварин арада алайди я. Ам рагъэкъечӀдай патай Майапор цӀиргъини, кефердин патай Сомхети цӀиргъини, рагъэкъечӀдай патай Гугарк цӀиргъини ва кьибледин патай Кенац цӀиргъини кьунва.
Тавуш марздин виридалайни кьакьан кӀукӀ — Миапор сув я (2993 метр), виридалайни аскӀан чка — Дебед вацӀун дугуна авай Дебедаван хуьруьн патав гала (380 метр) я.
Вилаят Эрменистандин кьилин цин чешме язва. Виридалайни зурба метлеб Агстев вацӀукни адаз авахьзавай Гетик, Воскепарни Сарнажур вацӀарик ква. ГъвечӀи вацӀарикай Ахум, Тавушни Хндзорут къейд ийиз жеда.
Тавуш марз суван чешмейрив, минерал цив ва гъвечӀив вирерив (мисал патал Парзни Гоша вирерив) девлетлу я.
Тавуш марздин чӀехи пай къалин тамари кьунва, асул гьисабдалди Дилижан, Иджеванни Берд шегьеррин арада. Вилаятда са кьадар гьукуматди хуьзвай там ава, гьа гьисабдик Дилижина милли паркни са шумуд пак тир чка кваз.
== Агьалияр ==
Археологиядин ахтармишунрив кьурвал, инсанар Тавуш вилаятда къванцин виш йисалай гуьгъуьниз яшамишзава. Иджевандин арада тухванвай эгъуьнна хкудунин ва гьатнавай сурарин малуматралди, инсанар ина чи эрадилай вилик квай II-I-лагьай агъзур йисариз ацукьна.
Агьалийрихъ татаррини мугъулрин гьужумвиляй чӀехи зиян галукьна. Пара цӀуд агъзур кас кьена, парабур есир кьуна, пара районар михьиз барбатӀ хьана.
XVIII-лагьай виш йисуз иниз бязи Арцахдин гаваррай эрмени агьалияр атана<ref name="findarmenia.com"/><ref name="findarmenia.com"/><ref name="armnet.ru">{{Cite web |url=http://www.armnet.ru/armenia_html/tavush.htm |title=Армения — Область Тавуш |accessdate=2009-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090102001335/http://www.armnet.ru/armenia_html/tavush.htm |archivedate=2009-01-02 |deadlink=yes }}</ref>.
Иджевандинни адан къалав гвай хуьрерин агьалияр хсуси эрмени чӀалан иджеван нугъатдалди рахазва, ам арцах нугъватдиз мукьва я. И нугъатдиз ударение эхиримжи слогдилай эхиримжидалай вилик квайдан чкадал дегишарна эцигун хас я.
=== Миллетар ===
{| class="wikitable"
|-
! Миллет !! [[Эрменистандин агьалияр сиягьдиз къачун (2001)|2001 йисан<br>сиягьдиз къачун]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204131535/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2001.htm |date=2013-12-04 }}</ref> !! Пай !! [[Эрменистандин агьалияр сиягьдиз къачун (2011)|2011 йисан<br>сиягьдиз къачун]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm Population statistics of Eastern Europe. Ethnic composition of Armenia 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230425164302/http://pop-stat.mashke.org/armenia-ethnic2011.htm |date=2023-04-25 }}</ref> !! Пай
|-
| '''Вири агьалияр''' || align="right"|134 376 || 100 % || align="right"|128 609 || 100 %
|-
| [[Эрменияр]] || align="right"|133 587 || 99,41 % || align="right"|128 001 || 99,53 %
|-
| [[Урусар]] || align="right"|531 || 0,40 % || align="right"|423 || 0,33 %
|-
| [[Грекар]] || align="right"|49 || 0,04 % || align="right"|41 || 0,03 %
|-
| [[Курдар]] || align="right"|59 || 0,04 % || align="right"|35 || 0,03 %
|-
| Масабур || align="right"|150 || 0,11 % || align="right"|109 || 0,08 %
|}
== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://tavush.mtad.am/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102084228/http://tavush.mtad.am/ |date=2019-11-02 }}{{ref-hy}}
{{Къецепатан элячӀунар}}
{{Armenia-geo-stub}}
{{Эрменистандин административ паюн}}
[[Категория:Эрменистандин марзар]]
e6d3sjjb3n25u9qelglvwfj8gmt9qz5
Уртах:Детекруг
2
17456
98826
2026-07-26T00:57:59Z
Детекруг
12969
/* */
98826
wikitext
text/x-wiki
За эцигзава жуван вилик кхьиз хъсан макъалаяр лезги чӏалал, и чӏалал малумат жагъиз жедайвал, и чӏалан хъсан къалурвал аквадайвал атай-хъфидайбураз Википедияда)
За кьатӏузва макъалаяр тӏимил хьурай, кьилинди абура хъсан хьурай. Адалайни хъсан жеда са им – макъалаяр гзаф аватӏа хъсанни ятӏа, санал.
812ppi2vri0sy86cpv0qk3s81vhc9yt