Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 280 98872 96560 2026-08-07T19:09:55Z InternetArchiveBot 8697 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260807)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 98872 wikitext text/x-wiki [[File:Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|thumb|left]] {{ЧӀал | ранг = индоевропейские | тӀар = Итал чӀал | изображение = Linguistic map of the Italian language.svg | подпись = Итал чӀал | чпин чӀалал = [[Медиа:It-italiano.ogg|italiano]] | уьлквеяр = [[Италия]] | офицал чӀал = | килигзавай организаци = | рахазайбрин кьадар = | рахунрай алай чка = | чӀал ишелмишзава = | кьена = | кӀватӀал = | жуьрейрал апаюн = | кхьинар = | ГОСТ 7.75–97 = ита 235 | ISO1 = it | ISO2 = ita | ISO3 = ita }} '''Итал чӀал''' ({{lang-it|italiano}}) — индоевропадин чӀаларик акатзава. Италиди гьукуматдин чӀал я.<ref>[[#simone2010|Simone 2010]]</ref> == Баянар == {{Баянар}} * {{cite book|last=Simone |first=Raffaele |year=2010 |title=Enciclopedia dell'italiano |publisher=Treccani |ISBN= |ref=simone2010}} * {{cite book|last=Berloco |first=Fabrizio |year=2018 |title=The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition |publisher=Lengu |ISBN=9788894034813 |url=https://books.google.it/books?id=DYynDwAAQBAJ&pg=PA3#v=onepage&q&f=false |ref=berloco2018}} * {{cite book|last=Palermo |first=Massimo |year=2015 |title=Linguistica italiana |url=https://archive.org/details/linguisticaitali0000pale |publisher=Il Mulino |ISBN=9788815258847 |ref=palermo2015}} == ЭлячӀунар == * {{InterWiki|it|Итал|wikt=1|b=1|s=1|q=1|n=1|v=1}} [[Категория:Роман чӀалар]] j8xoc0lz1k9yib8tpbmmogln8jkb7s2 0 698 98876 96090 2026-08-07T19:12:28Z InternetArchiveBot 8697 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260807)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 98876 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Blue Marble (remastered).jpg|thumb|Чилин шикил космасдай]] [[Файл:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless|right]] '''Ччил''' (символ: [[Файл:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]], {{lang-la|Terra}}) — [[Ракъинин система]]да Ракъинилай пуд лагьай [[планета]], ччилин кӀеретӀдин планетайрилай диаметрал, массадални къалинвиляй виридалайни чӀехи планета. Фад-фад Ччилиз «Дуьнья», «Аби планета»<ref>{{книга|автор=Лебедев Л.,Лукьянов Б.,Романов А.|заглавие=Сыны голубой планеты|ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/1633467/|издательство=Издательство политической литературы|год=1971|страниц=328}}</ref><ref>{{книга|автор=Герман Титов.|заглавие=Голубая моя планета|ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/3731443/|издательство=Воениздат|год=1973|страниц=240}}</ref>, гьакӀни ''Терра'' ({{lang-lat|Terra}}) лугьуда. Инсандиз алай чӀава чан алай махлукьатар яшамиш жезвай Ракъинин системада, ва гьакӀни Каинатда тек сад тир малум тело. Илимдин малуматар къалурзавайвал, Ччил [[Небуляр гипотеза|ракъинин циферилай]] тахминан 4,54 миллиард ийс идалай къулухъ арадиз атанва,<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref><ref>{{cite web | last = Newman | first = William L. | date = July 9, 2007 | url = http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html | title = Age of the Earth | publisher = Publications Services, USGS | accessdate = 2007-09-20 | archiveurl = http://www.webcitation.org/617EYjqhH | archivedate = 2011-08-22 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Dalrymple | first=G. Brent | title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved | journal=Geological Society, London, Special Publications | year=2001 | volume=190 | pages=205–221 | url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205 | accessdate=2007-09-20 }}</ref><ref>{{cite web | last = Stassen | first = Chris | date = September 10, 2005 | url = http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html | title = The Age of the Earth | publisher = The TalkOrigins Archive | accessdate = 2007-09-20 | archiveurl = http://www.webcitation.org/617EZCiyN | archivedate = 2011-08-22 }}</ref>, ва гуьгъуьнлай вичин тек сад тир спутник къачунай — [[Варз]]. == Ччилин туькӀуьр хьанвай тегьер == Ччил [[ччилин кӀеретӀдин планетаяр|ччилин кӀеретӀдин планетайриз]] талукь, имни акӀ лагьай чӀал я хьи, адаз [[Юпитер]] хьтин [[Газдин планетаяр|газдин гигантайрилай]] тавафатлу яз, кӀеви ччин авайди я. Ччил — Ракъинин системадин ччилин кӀеретӀдин планетайрилай гьам массадал, гьакӀни кьадардал виридалайни чӀехи планета я. Адалай гъейри, а куьд планетайрин арада, Ччилиз виридалайни чӀехи къалинвал, виридалайни чӀехи ччинин [[гравитация]] ва виридалайни къуватлу [[Ччилин магнитдин чуьл|магнитдин чуьл]] авайди я<ref>{{cite web | last = Stern | first = David P. | date = 25 ноября 2001 | url = http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?/archives/147-Names-for-the-Columbia-astronauts-provisionally-approved.html | title = Planetary Magnetism | publisher = NASA | accessdate = 01.04.2007 | archiveurl = http://www.webcitation.org/617Eb1bqR | archivedate = 2011-08-22 }}</ref>. === Алай гьал === [[Файл:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|thumb|right|Чилин кӀеретӀдин планетайрин кьадарар гекъигун (чапла патай эрчӀи патаз: [[Меркурий]], [[Венера]], Чил, [[Марс]]]] Чилин форма ([[геоид]]) элчуькьай эллипсоиддиз мукьва я. Геоиддин точкайрикай ам аппроксимация ийзвай эллипсоиддив кьван яргъавал 100 метр кьван агакьзава<ref>{{cite web|author=Milbert, D. G.; Smith, D. A.|url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html|title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model|publisher=National Geodetic Survey,NOAA|accessdate=07.03.2007|archiveurl=http://www.webcitation.org/617Ebe39R|archivedate=2011-08-22}}</ref>. Планетдин юкьван диаметр тахминан 12 742 км барабар я. === Химиядин квайбур === {| class="wikitable" style="clear: left; margin-left: 2em;" |+Ф. У. Кларкдин ччилин чкалдин оксидрин таблица !ГалкӀурун !Формула !Процент<br />квайди |- |[[Кремнийдин оксид(II)]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: left;"|59,71 % |- |[[Алюминийдин оксид]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: left;"|15,41 % |- |[[Кальцийдин оксид]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: left;"|4,90 % |- |[[Магнийдин оксид]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: left;"|4,36 % |- |[[Натрийдин оксид]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: left;"|3,55 % |- |[[Ракьун оксид(II)]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: left;"|3,52 % |- |[[Калийдин оксид]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: left;"|2,80 % |- |[[Ракьун оксид(III)]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: left;"|2,63 % |- |[[Яд]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: left;"|1,52 % |- |[[Титандин оксид(IV)]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: left;"|0,60 % |- |[[Фосфордин оксид(V)]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: left;"|0,22 % |- !colspan="2"|Вири !style="text-align: left;"|99,22 % |} Ччилин масса тахминан 5,98{{e|24}} кг барабар я. Ччил туькӀуьрзавай атомрин умуми кьадар ≈10⁵⁰ я. Асул гьисабдалди, Ччил [[ракь]]уникай (32,1 %), [[оксиген]]дикай (30,1 %), [[кремний]]дикай (15,1 %), [[магний]]дикай (13,9 %), [[гугурт]]дикай (2,9 %), [[никель|никелдикай]] (1,8 %), [[кальций]]дикай (1,5 %) и [[алюминий]]дикай (1,4 %); маса элементриз 1,2 % аватзава. Массадин сегрегациядин виляй, къенепатан генгвал, гимандалди, ракьукай (88,8 %), никелдин (5,8 %), гугуртдин (4,5 %) са тӀимил кьадардикай ибарат жезва<ref>{{cite journal | author=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 }}</ref>. === Гидросфера === Гидросфера — чилел алай кьадар ятар я. Ятарин чӀехи пай океанра ава, абурулай лап тӀимил — континентра авай вацӀарани чиле авай ятара. ГьакӀни пара ятар [[атмосфера]]да ава (цифер). Са пай ятарин кӀиви жуьреда ава (живер, муркар). === Атмосфера === Атмосфера — газвилин къецепад, Чил планетадихъ элкъвена авай. Физикадинни химиядин паяриз, атмосфера чирзавай, атмосферадин физика лугьуда. Атмосферади чилин чинал алай гьаваяр кьиле тухузва. Гьаваяр чизрзавайди метеорология я. Климатдин жуьреяр — климатологияди чирзавайди я. === Биосфера === === Мантия === Мантия — силикатдикай ибарат тир Чилин элкъвей, къенепатан кьатӀ, периодитрикай кӀватӀ хьанвай. Периодитар и зтӀарикай кӀватӀ хьанвайди я: силикатар, магний, ракь, кальций, мад масадбур. Мантий зтӀари туькӀуьрзавайди я базальтарни, гьам хьтин цӀарунар, хкаж жедайла Чилин хам туькӀуьрзавай. Мантиядихъ Чилин 67 % заланвал ава. Чилин екевиликай Мантияди 83 % кьазва. Ам эгечӀзавайди я Чилин хамунилай, 5—70 километр дирин тир чкадилай, Чилин рикӀел къведалди, 2900 километр диринвал авай чкада. Мантиядихъ диринвилерин кьадар пара ава, илисун еке жедалди мантиядин затӀуна фазадай масакӀавилер жезва, минералри кӀеви гьал кьаз. Виридалайни еке масакӀавилер 660 километр дирин чкада жезва. А фазадин ужунин термодинамика ахьтинди я, гьадалай я винихъ, я агъухъ са затӀунивайни физ жезвач. 660 километрдилай винихъ Вини мантия гала, агъухъ — Агъа мантия. И кьве патарихъ гьар жуьре ибарат ийидай зтӀарни ава, физик талукь тир щеэрни. Агъа мантиядикай чирвилер тӀимил аватӀани, халисвал чида, Чил туькӀуьр хьайи чӀавунилай адан ибарат ийидай зтӀар вини мантиядилай, чилин зам туткӀуьр авур, тӀимил масакӀа хьайиди. Чимивал тухун мантияда яваш конвекцияди ийизава, минералрин пластикдаказ маса форма гудайвили. ЗатӀунин йигинвал мантиядин конвекцияда йисуз са шумуд сантиметр я. И конвекцияди литосфер плитаяр ужарзава. Мантиядин вини пата конвекция пай хьана физавайди я. Моделяр авайди я, гьадалайни четин конвекциядин гьал алай. === Чилин хвех === Чилин хвех (урус. Ядро) — юкьван, Чилин виридалайни дирин чка, мантиядин кӀаник гвай геосфера, ракьукайни никельдикай цӀар хьана ибарат хьайи затӀуникай, маса сидерофилрин элементрихъ галаз акахьна. Диринвал — 2900 км я. Сферадин радиус — 3,5 агъзур км. Ам пай жезва къукъвай къенепатан рикӀел, 1300 км радиус авай. Къецепатан ядро алахьайди я, 2000 км хьти радиус авай. Гагь абурун арада буфер жеда. Чилин рикӀин юкьвни-юкьва температура 5000 С я, жуфт 12,5 т/м³ хьти, илисун 361 ГПадалди. Чилин рикӀин заланвал 1,932·10(24 степеньда) кг я. == Чилин тарих == Микитисри гьисабзавай саягъ Чилни Ракъинин системадин маса планетаяр 4,54 млрд йис кьулухъ хьанвайбур я. Протопланетрин рукаринни газарин дискдай амукьнавайбур, Рагъ хьайила кьулухъ. Варз сакӀус геж хьанвайди я, Чиле кйана кьунвай са затӀуникай, екевиляй Марсдиз мукьвуг тир, заланвиляйни Чилин 10 % тирди. (гагь а затӀуниз «Тейя» лугьуда). А затӀунин пай Чилик кткана, пайни Чилин патаг гвай арадиз кӀус-кӀус хьана. А кӀусар сад хьана Варз туькӀуьрна. Газар акъатиз, вулканри кӀвалахиз чилихъ сифтегьан атмосфера хьана. Ицин пар, муркари кӀевизвай, кометайри тухузвай, океанар туькӀуьрна. Чилел чан гьикӀ хьанатӀа пара гипотезаяр ава. 3,6—4,1 млрд йис кьулухъ акъатайди я «эхиримжи виридан атабуба» (ингл. last universal common ancestor) Фотосинтез жез чан квай организмривай ракъин энергия кӀватӀ хьана. ГьакӀ жез, атмосферада оксигениум кӀватӀ хьана, вине патара озондин цӀар. ГъвечӀи клеткаяр еке клеткайрихъ галаз акахьайла эукариотар хьана. Халис параклеткайрин организмар, клеткайрин кӀватӀалдикай ибарат хьанвай, къецепатан крарик кутунвай. Ультрафиолет лучар озонди кьаз чилел алай чан хуьз жезва, чандивай чилин чин кьаз хьана. Планетадин чин вишйис миллионрин къене дегиш жезвай, континентар туькӀуьр жез чӀур жезвай. Континентар ужазвай чилин чинелай, гагь суперконтинентдиз ибарат жез. 750 млн хьти йис кьулухъ, инсанриз хабар авайбурукай виридалайни фад авай суперконтинет — Родиния, кӀусарал пай жез хьана. Ахпа континентар Паннотиядиз ибарат хьана (600—540 млн йис кьулухъ), ахпа суперконтинентрикай эхиримжидиз — Пангея, 180 миллион йис кьулухъ цкӀир хьанвай. 1960-й йисуз гипотеза Чил-жив туькӀуьрна, ада лугьузвай, 750—580 млн йис кьулухъ Чил вири мурка кьунвай. Эта гипотезади ахъайзава кембрий пад хьунникай, чандин параклеткайрин жуьре сад лагьана фад экъечӀиз хьайила. Кембрий пад хьунилай кьулухъ, 535 млн йис кьулухъ, вад сефер вири зтӀар кьейиди тир. Эхиримжи виридан кьиникь 65 млн йис кьулухъ хьайиди я, метеорит аватайла динозаврар кьейила маса ири рептилиярни галаз, гъвечӀи гьайванар амукьнатӀани, некнезвайбурукай, чилрегъведайбурун ухшар авай, мадни къушар. Эхиримжи 65 миллион йисуз, гьар некнезвай гьайванарин кьадар пара жез хьана. Са шумуд миллион йис кьулухъ маймунрин ухшар авай гьайванривай дуьз къекъведай алакьунар кьабул хьана. И карди мумкинвал гана зегьмет къачудай зтӀар ишлемишдай, рахунин алакьунар гъидай, тӀуьн кӀватӀиз жедай, секе мефтӀини кӀвалах ийиз мажбур ийидай. Чилин кӀвалахар, ахпа цивилизация, куьруь чӀавуз инсанриз Чил кардик кутадай мумкинвал гана са маса чандин жуьредивай тежедай саягъ. Эхиримжи Муркарин девир 40 млн йис вилик хьти эгечӀна, адан кӀуькӀ плейстоцендал атана 3 миллион йис кьулухъ хьти. Эхиримжи Муркарин цикл Чилин Кеферпатан пата 10 агъзур йис вилик хьти хьана. == Варз == [[Файл:AS08-13-2329.jpg|thumb|right|Вацралай Чил аквазвай саягъ]] [[Файл:Earth symbol (planetary color).svg|frameless|upright=0.35|left|🜨]] Варз — Чилихъ авай кьилди са юлдаш я. Адан диаметр Чилин са/кьуд я. Вацран чӀугунин къуватди чилел океандин ятарин атунарни хъфинар ийизава. Варз чилихъ гьамиша са патахъ галайди я. Са вацран къене варз чилихъ са сефер элкъвезва. Гьар йисуз варз чилелай 38 ммдал яргъак жезва. Чилел йиф алай чӀавуз ракъинилай къвезвай экуьни вацралай акъатна чилел къвезва, инсанриз сакӀус экв гуз. == Чилин элкъведайвал == Вичин кӀашунихъ са сефер элкъуьн патал Чилиз 23 сятни 56 декьикьани 4.091 секунд герек я. Чилин ужунин йигинвал рагъэкӀидай патахъай рагъэкъечӀдай патахъ са сятдиз 15 градус я (1 градус 4 декьикьадиз, 15' декьикьадиз). Чил гьамиша сакӀа элкъвезвач: адан элкъуьнин йигинвал дегиш жезва (апрелдизни ноябрдиз йикъан яргъивал гьамишандилай 0,001 секунддал дегиш жезва), чилинмикитвилин полюсар дегиш жезва (20,1" йисуз). Элкъуьнин кӀаш арада зарзазва. Эхиримжи 2000 йисуз гьар са вишйиса Чилин са элкъуьн 0,0023 секунддал еке жезва. Эхиримжи 250 йисуз а еке жедайвал тӀимил хьанва — 0,0014 секунд хьти 100 йисуз). Чил Ракъинихъ элкъвезва 150 млн км адалай яргъивал аваз 29,765 км/сек йигинвал кваз. Йигинвал масакӀа жезва 30,27 км/секунддилай (перигелийда) 29,27 км/секунддал (афелийда). == Эдебият == * Comins, Neil F. (2001). Discovering the Essential Universe (2nd ed.). W. H. Freeman. Bibcode 2003deu..book…..C. ISBN 0-7167-5804-0. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Навигация |Проект =География |Викисклад = Category:Earth |Тема = Чил }} * [http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm The Gateway to Astronaut Photography of Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430041323/http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm |date=2009-04-30 }} {{1000}} [[Категория:Ччил| ]] [[Категория:Планетаяр]] h2fry5d46ff8s9m3r8rdvu1jfzkgnyv 0 2440 98877 93223 2026-08-07T19:13:12Z InternetArchiveBot 8697 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260807)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 98877 wikitext text/x-wiki [[Файл:Izgrew.jpg|250px|thumbnail|right|Рагъ]] '''Рагъ''' (символ: [[Файл:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]) — [[Ракъинин система]]дин тек сад тир [[гъед]]. Ракъинин системадин муькуь объектар Ракъинилай элкъвезва: [[планета]]ярни абурун [[планетрин спутникар|спутникар]], [[карлик тир планета]]ярни абурун спутникар, [[астероид]]ар, [[метеороид]]ар, [[комета]]ярни [[космосдин руг]]. Ракъинин [[масса]] вири Ракъинин система гьисабдиз къачурла жезвай массадин 99,866 % тешкил ийзва. Ракъинин чукӀурун (излучение) [[Чил (планета)|Чил]]е авай уьмуьр хуьзва.<ref>[http://www.sotvoreniye.ru/articles/light.php ЗАМЫСЕЛ СВЕТА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524035525/http://www.sotvoreniye.ru/articles/light.php |date=2009-05-24 }}</ref> Рагъ [[гьидроген]]дикай (массадин ~73 % ва къенен кьадардин ~92 %), [[гьелий]]дикай (массадин ~25 % ва къенен кьадардин ~7 %) ва маса гъвечӀи концентрацияда авай [[Химиядин элементар|химиядин элементрикай]] ибарат я: [[ракь]]уникай, [[Никель|никелдикай]], [[оксиген]]дикай, [[азот]]дикай, [[кремний]]дикай, [[гугурт]]дикай, [[магний]]дикай, [[карбон]]дикай, [[неон]]дикай, [[кальций]]дикайни [[хром]]дикай.<ref>''Manuel O. K. and Hwaung Golden'' (1983), Meteoritics, Volume 18, Number 3, 30 September 1983, pp. 209—222. Online: http://web.umr.edu/~om/archive/SolarAbundances.pdf (retrieved 7 December 2007 20:21 UTC)</ref> Гьидрогендин 1 миллион атомдиз гьелийдин 98 000 атом, оксигендин 851 атом, карбондин 398 атом, неондин 123 атом, азотдин 100 атом, ракьун 47 атом, магнийдин 38 атом, кремнийдин 35 атом, гугуртдин 16 атом, аргондин 4 атом, алюминийдин 3 атом, никелдин, натрийдин ва калцийдин гьар садан 2 атом ва са тӀимил кьван кьадардин вири маса элементар кьвезва. Ракъинин юкьван [[къалинван]] 1,4 г/см³ я, яни [[Кьейи гьул|Кьейи гьуьлуьн]] цин къалинвилиз барабар я. [[гъетерин спектрдин синифар|Спектрдин синифриз паюниз]] килигна, Рагъ G2V («[[хъипи карлик]]») типдиз талукь я. Ракъинин ччинин температура 6000 [[кельвин|К]] кьван хкаж жезва, гьавиляй Рагъ саки лацу экв гузва, амма мадни къуват авай чукӀурунин гъиляй ва спектрдин гъвечӀидалгъадин пай [[Ччилин атмосфера]] патай туькьуьнин гъиляй, Ракъинин дуьз экв чи планетадин ччинин патав сакӀус хъипи ранг къачузва (алахьай цава, цавукай чкӀанвай экуьнин аби рангунин жемда галаз, Ччиле авай объектрин умуми экуь авун мадни лацу жезва). [[Файл:Sun Earth Comparison.png|thumb|left|300px|Ччилни Рагъ (фотомонтаж, кьадаррин гекъигайвал галаз)]] Ракъинин спектра ион хьанвай ва нейтрал тир металлрин цӀарар, ва гьакӀни, ион хьанвай гьидроген ава. Чи НекӀедин Рекье 100 миллиардлай гзаф гъетер авагаллактикада . ИкӀ хьайла, чи галлактикадин гъетерин 85 % — Ракъинлай тӀимил къати тир гъетер я (чпин лап гзаф кьадарда абур яру карликар я). Кьилин сад садан гуьгъуьнлай галай-галайвал атунин вири гъетер хьиз, Ракъинин энергия термохвехуьнин синтездалди арадиз къвезва. Рагъ къачуртӀа, адан энергиядин гзаф пай гьидрогендикай гьелий синтездалди гьасил жезва. Ракъинин Ччиликай яргъавал — 149,6 млн км — тахминан, астрономиядин текдиз барабар я, вилериз аквадай пӀипӀен диаметр лагьайтӀа, Вацран хьиз, — зурградусдилай тӀимил кьван чӀехи я (31—32 декъикъа). Рагъ НекӀедин Рекьин юкьвалай тахминан 26 000 экуьнин ийса ава, ва НекӀедин Рекьинилай элкъвезва (са элкъвена кьил-кьиле ягъун 200 млн ийсалай гзаф я). Ракъинин орбитал тядивал 217 км/с барабар я, — и тегьерда, Рагъ са экуьнин ийс 1400 ччилин ийсан къене физва, са астрономиядин тек лагьайтӀа — 8 ччилин ийкъан къене. == Ракъинин физикадин хсусивилер == [[Файл:Solarmap.png|400px|thumbnail|right|Ракъинин карта]] {| |[[Ракъинин масса]]: |<math>M_\bigodot = 1.9891 \times 10^{30}</math>&nbsp;[[килограмм|кг]] |- |[[Ракъинин экуьвал]]: |<math>L_\bigodot = 3.827 \times 10^{26}</math>&nbsp;[[Ватт|Вт]] |- |[[Ракъинин радиус]]: |<math>R_\bigodot = 6.960 \times 10^{8}</math> [[метр|м]] |} * Юкьван диаметр 1,392·109 м (Ччилин 109 диаметр) * Экваториал радиус 6,9551·108 м * Экватордин элкъвейдин яргъивал 4,37001·109 м * Поляр чуькьуьн 9·10−6 * Ччинин майдан 6,07877·1018 м² (Ччилин 11 917,607 майдан) * Къенен кьадар 1,40927·1027 м³ (Ччилин 1 301 018,805 къенен кьадар) * Юкьван къалинвал 1409 кг/м³ * Экваторда заланвилин къуватдин ийгинвал (ускорение) 274,0 м/с² (27,96 g) * Кьвед лагьай космосдин тядивал (ччин патал) 617,7 км/с (Ччилин 55,2) * Ччинин нетижа гудай температура 5778 К * Таждин температура ~1 500 000 К * Хвехуьнин температура ~13 500 000 == Структура == === Ракъинин къенепатан туькӀуьр хьанвай тегьер === [[Файл:SunLayersLez.png|thumb|300px|Ракъинин туькӀуьр хьанвай тегьер. Ракъинин юкьва ракъинин хвех авайди я. Фотосфера — чукӀурунин (излучение) асул чешме тир ракъинин аквадай ччин я. Гзаф чӀехи температура авай ракъинин таж Рагъ элкъвена цӀарцӀн твазва, амма а таж гзаф кьери гьалда ава, гьавиляй ама гьакӀан вилив анжах тамам рагъ кьун девирда аквада]] [[Файл:Mass eject.png|thumb|300px|Ракъинин таждин массадин гадарунар. Плазмадин шуькӀуь тахар магнит чуьллерин аркайралди яргъи хьанва]] ==== Ракъинин хвех ==== {{main|Ракъинин хвех}} Тахминан 150—175 агъзур км радиус авай (яни, Ракъинин радиусдин 20—25 %) ва термохвехуьнин реакцияр физвай Ракъинин юкьван патаз Ракъинин хвех лугьуда.<ref name="Garcia2007"> {{Cite journal |last=García |first=R. |coauthors=et al. |title=Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core |journal=[[Science (журнал)|Science]] |volume=316 |issue=5831 |pages=1591—1593 |year=2007 |pmid=17478682 |doi=10.1126/science.1140598 |ref=harv |bibcode=2007Sci...316.1591G }}</ref>. Хвехуьнин веществодин къалинвал 150 000 кг/м³ тешкил ийизва<ref name="Basu"> {{Cite journal |author=Basu et al. |title=Fresh insights on the structure of the solar core |bibcode=2009ApJ...699.1403B |work=Astrophysical Journal |issue=699 |year=2009 |doi=10.1088/0004-637X/699/2/1403 |journal=The Astrophysical Journal |volume=699 |page=1403 |last2=Chaplin |first2=William J. |last3=Elsworth |first3=Yvonne |last4=New |first4=Roger |last5=Serenelli |first5=Aldo M. |ref=harv }}</ref> ([[Яд|цин]] къалинвилилай 150 сефер гзаф я ва [[Ччил]]е авай виридалайни чӀехи къалинвал авай металлдин — [[осмий]] металлдин къалинвилилай ~6,6 сефер гзаф я), хвехуьнин юкьва авай — 14 млн [[кельвин|К]]-лай гзаф я. [[SOHO (космосдин аппарат)|SOHO]] миссия патай кьиле тухванвай ганайбурун (данные) анализ, къалурнава хьи, хвехуьна Ракъинин вичин гигинилай элкъуьрунин тядивал (скорость) Ракъинин ччинив гекъигайла гзаф кьадарда чӀехи<ref name="Garcia2007"/><ref name="Bonnano">''Bonanno, A.; Schlattl, H.; Patern, L.'' (2002). The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS (PDF). Astronomy and Astrophysics 390: 1115—1118.</ref>. Хвехуьна [[Протон-протондин цикл|протон-протондин термохвехуьнин реакция]] кьиле физва, ва и реакциядин нетижада кьуд [[протон]]дикай [[гелий-4]] арадиз къвезва<ref>{{Cite journal|last=Broggini|first=Carlo|date=26—28 June 2003|page=21|journal=Physics in Collision|title=Nuclear Processes at Solar Energy|bibcode=2003phco.conf...21B|arxiv=astro-ph/0308537|ref=harv}}</ref>. Идахъ галаз, гьар са секунддин къене 4,26 млн тонн вещесто чукӀуруниз элкъвезва, амма и чӀехивал Ракъинин массади гекъигайла — 2{{e|27}} тонн — затӀни тушир кьадарда гъвечӀи я. Хвехуьнин чара-чара зонайрин патай хкатзавай къуватлувал (мощность) а зонайрин Ракъинин юкьва кьван авай яргъивилилай асул я. И къуватлувал, теориядин гьисабунралди, юкьва {{s|276,5 Вт/м³}} кьван хкаж жезва<ref>[http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816221059/http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/SunLayers.html |date=2011-08-16 }}. Fusedweb.llnl.gov (1998-11-09). Retrieved on 2011-08-30.</ref>. И тегьерда, са инсандин къенен кьадардиз (0,05 м³) 285 Ккал/югъ (1192 кДж/югъ) чимивилин хкатун аватзава — имни ччан алай ксун тийизвай инсандин чимивал хкатунилай са дережа кьван тӀимил я. Ракъинин вири къенен кьадардин гекъигай (удельный)энергиядин хкатун лагьайтӀа, ам мадни кьве дережа тӀимил я. Ихьтин гъвечӀи энергиядинхкатун себеб яз, гьидрогендин игьтиятар гьеле термохвехуьнин реакцияр хуьн патал мадни са шумуд миллиард ийс кьван бес я. Хвех — Ракъинин термохвехуьнин реакциядин нетижада арадиз къвезвай энергияни чимивал авай тек сад тир чка я, Ракъинин маса чкаяр а энергиядал ифирнава. Хвехуьнин вири энергия, [[фотосфера]] кьван, галай-галайвал вири къатарин къеняй физва; и энергия ракъинин экв ва [[кинетик энергия]] тегьерда чкӀизва<ref name="Zirker2002-15">{{Cite book|last=Zirker|first=Jack B.|title=Journey from the Center of the Sun|url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3|year=2002|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=9780691057811|pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/15 15]—34}}</ref><ref name="Phillips1995-47">{{Cite book|last=Phillips|first=Kenneth J. H.|title=Guide to the Sun|year=1995|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=9780521397889|pages=47—53}}</ref>. ==== Нургудай тухунин зона ==== ==== Ракъинин конвектив зона ==== === Ракъинин атмосфера === ==== Фотосфера ==== Фотосфера (экв гудай къат) Ракъинин аквадай ччин туькӀуьрзава. ==== Хромосфера ==== ==== Таж ==== ==== Ракъинин гар ==== == Ракъинин лап кьвед лагьай кӀалубар == {{main|Ракъинин аналогар}} АлайчӀава Ракъинин са шумуд лап кьвед лагьай кӀалубар малум я — абур практикадин жигьетдай Ракъинин массадиз, эквивилиз (светимость), температурадиз (±50 К), металлвилиз (±12 %), яшариз (±1 млрд лет) ва мсб. килигна чи гъетрен тамам аналогар я<ref>{{cite journal | author=D. R. Soderblom; J. R. King. | title=Solar-Type Stars: Basic Information on Their Classification and Characterization | journal=Solar Analogs: Characteristics and Optimum Candidates | year=1998 | url=http://www.lowell.edu/users/jch/workshop/drs/drs-p1.html | accessdate=2008-02-26 }}</ref> * [[Гъуьрчен кицӀерин Бета]] * [[18 Акьраб]] * [[Кьветхверрин 37]] * [[HD 44594]] = HIP 30104 * HD 101364 = [[HIP 56948]] == Эдебият == === Инглис чӀалал === * Thompson, M. J. (2004). ''«Solar interior: Helioseismology and the Sun’s interior»''. Astronomy and Geophysics 45 (4): 21-25. * Cohen, Richard (2010). ''Chasing the Sun: the Epic Story of the Star that Gives us Life''. Simon & Schuster. ISBN 1400068754. * Williams, D. R. (2004). «Sun Fact Sheet». NASA. Retrieved 2010-09-27. * Hansteen, V.H.; Leer, E. (1997). «The role of helium in the outer solar atmosphere». The Astrophysical Journal 482 (1): 498—509. * Erdèlyi, R.; Ballai, I. (2007). «Heating of the solar and stellar coronae: a review». Astron. Nachr. 328 (8): 726—733. * Zirker, Jack B. (2002). Journey from the Center of the Sun. Princeton University Press. pp.&nbsp;119–120. ISBN 978-0-691-05781-1. * Seidelmann, P. K.; et al. (2000). «Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000». * Robert Zimmerman, «What’s Wrong with Our Sun?», Sky and Telescope August 2009 * Bethe, H. (1939). «Energy Production in Stars». Physical Review 55 (1): 434—456 * Pogge, R.W. (1997). «The Once and Future Sun». New Vistas in Astronomy. Ohio State University (Department of Astronomy) == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == === Ракъинин шикилар === * [http://solarmonitor.org/index.php SolarMonitor.org] * [http://www.solarphysics.kva.se/NatureNov2002/press_images_eng.html Images and movies from the Nature article data set] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050518081349/http://www.solarphysics.kva.se/ |date=2005-05-18 }} * [http://www.solarphysics.kva.se/ The Institute for Solar Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050518081349/http://www.solarphysics.kva.se/ |date=2005-05-18 }} * [http://www.boston.com/bigpicture/2008/10/the_sun.html The Sun — The Big picture]. The Boston Globe. {{Apod|100806|2010 August 6}} {{1000}} [[Категория:Ракъинин система]] [[Категория:Гъетер]] [[Категория:Астрономиядин объектар]] o9aim5l2q3g9c5t7pz4ijtxywg9wjvm 0 2997 98880 97401 2026-08-07T19:17:11Z InternetArchiveBot 8697 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260807)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 98880 wikitext text/x-wiki [[Файл:Comet Hale Bopp.jpg|thumb|200px|[[Гьейл-Боппдин комета]]]] '''Коме́та''' (дегь.-грек. κομήτης, komḗtēs — чӀар авай, яргъи къалин чӀар алай) — цифдин акунар авай ва Ракъинилай яргъи хьанвай орбитадалди элкъвезвай екетушир цавун тело. Ракъиниз мукьва хьайла комета кома ва арада газдикайни рукакай ибарат тир ттум арадиз гъизва. ==Умуми малуматар== Фикир ийзвайвал, яргъи девирдин кометаяр гзаф кометадин хвехвер авай Оортдин ЦӀифекай къвезва. Къедалди 400 кьван куьруь девирдин кометаяр малум я <ref>http://ssd.jpl.nasa.gov/dat/ELEMENTS.COMET</ref>. == Кометаяр туькӀуьр хьанвай тегьер == '''Кометаяр туькӀуьрзавай кьилди газар'''<ref name="Кругосвет">http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/KOMETA.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910040811/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/KOMETA.html |date=2017-09-10 }} — КОМЕТА | Энциклопедия Кругосвет</ref> [[Файл:Encke tail rip off.ogg|thumb|right|[[Энкедин Комета]] вичин ттум квадарзава]] {| class="wikitable" |- ! Атомар !! Молекулар !! Ионар |- | Н || Н₂O || H₂O⁺ |- | О || С₂ || H₃O⁺ |- | С || С₃ || OH⁺ |- | S || CN || CO⁺ |- | Na || СН || CO₂⁺ |- | Fe || СО || CH⁺ |- | Co || HCN || CN⁺ |- | Ni || CР₃CN || |- | || HCO || |- |} == Эдебият == * {{cite book |last=Schechner |first=S. J. |title=Comets, Popular Culture, and the Birth of Modern Cosmology |url=https://archive.org/details/cometspopularcul0000sche |publisher=[[Princeton University Press]] |year=1997 |isbn= }}. * Brandt, J.C. and Chapman, R.D.: ''Introduction to comets'', Cambridge University Press 2004 == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Comets Comets Page] at [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA’s Solar System Exploration] * [http://www.icq.eps.harvard.edu/ International Comet Quarterly] * [http://www.magnet.fsu.edu/education/community/slideshows/comet/index.html How to Make a Model of a Comet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223102619/http://www.magnet.fsu.edu/education/community/slideshows/comet/index.html |date=2009-02-23 }} audio slideshow — [[National High Magnetic Field Laboratory]] * [http://smallbodies.ru/en/ Catalogue of the Solar System Small Bodies Orbital Evolution] {{1000}} [[Категория:Ракъинин система]] [[Категория:Кометаяр]] 5ep1dkc9z9jqywb1fp0vjlnr3fxrqk4 0 3790 98873 93902 2026-08-07T19:10:05Z InternetArchiveBot 8697 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260807)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 98873 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Jackal Cape cross 2009.JPG | image title = КӀул чӀулав лелев, Намибия | image descr = [[КӀул чӀулав лелев]], [[Намибия]] (''Canis mesomelas'') | regnum = Гьайванар | parent = | rang = Тухум | latin = | author = | syn = | typus = | children name = | children = Кл. [[#Журе|текст]] | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = | commons = Category:Ursidae | itis = | ncbi = | eol = }} '''Лелев'''<ref>[http://lezgichal.ru/files-download/215_70228b2676c070546dfd02798c163b85.html Ганиева Ф.А, — Лезги чӀалан лексика]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://do.gendocs.ru/docs/index-364498.html?page=11 Отражение названий животных в антропонимии лезгинского языка]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ({{lang-ru|Шакал}}) — [[Африка]]да, [[Азия]]да ва [[Кьиблединни - РагъэкъечӀдай Европа]]да гьалтзавай кицерин хзандиз талукь тир пуд ва я кьуд [[жуьре]]диз ганвай умуми тӀвар. Кефер Америкада авай [[койот]]динни лелевдин яшамиш жезвай майдандин экологиядин гьал сад я. ЧӀехи тушир, юкьван алцумрин, лешер ва амукьаяр недай [[як недай гьайван]]. Адан яргъи кӀвачер ва акӀажай кӀирер, некхъвадай гъвечӀи гьайванрал, нуькӀверал ва рептилиярал гъуьрч ийиз кутугзава. 16 км/сятда йигинвилелди катун яргъал вахтуна хуьз жезва. Йифен хурушумра мадни актив я. Лелевриз моногамия хас я, яни эркек лелевриз са диши лелевдилай пара тахьунин къайда. Абуру чпин майданар кьетӀьивилелди хуьзва: чарабур чукӀурза ва чилер чухьвадив ва нежесдив лишанарзава. Абур яшамиш жезвай чилерин майдан гзаф гегьенш жен мумкин я. И чилера шарагар, чпиз маса чилер жугъурдалди диде — бубадихъ галаз яшамиш жезва. Гагь лелевар лужаризни кӀватӀ жезва, мисал паталай, гьатнавай чӀехи леш санал тӀуьн паталай. Амма гъуьрчез адетдалди кьилдиз ва я жуьтуьна экъечӀзава. == Этимология == Лезги чӀалан нугъатрин чӀехи пайда азербайжан чӀалакай къачунвай «чакъал» гаф кардик ква (юкьв. азрб ''чаггал''). Амма [[Зизик]], [[Вини СтӀал]] ва [[Юкьван СтӀал]] хуьрера лезги чӀалан асулдай авай ''лелев'' гаф амукьнава. И гаф, са мана авачир кьве ''лев'' ванерин сад - садахъ гилигунин нетижада арадал атанвайди я. <ref>[http://lezgichal.ru/files-download/215_70228b2676c070546dfd02798c163b85.html Ганиева Ф.А, — Лезги чӀалан лексика]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Таксономия == 1816 йисуз [[Лоренц Окен]]дин ''Lehrbuch der Naturgeschichte'' улубдин пудлагьай том акъатна, гьина кирамди кеферамерикадин кайотдин ва лелевдин сарарин сад хьтинвал хкягъна, ва и кьве гьайван цӀийи ''Thos'' сихилдиз талукь авуна. Амма садани и теклиф кьабулач. Гилан чӀаван чирна — жугъурунар лелеврин жуьрейрин арайра авай мукьвавилер тестикьарна. Къецепатай сад — садаз пара ухшар хьайитӀани, вири сад хьиз туш. Зулар авай лелев ва кӀул чӀулав лелев сад — садав пара мукьва я, амма маса африкадин ва евразиядин чӀуру кицерикай ва жанавуррикай тахминан 6 — 7 млн йис идлай вилик чара хьанвай. ГьакӀан лелев ва эфиопиядин жанавур, рехи [[жанавур]]дин, кӀвалин [[киц]]ин ва койотдин сихилдиз талукь я. == Жуьреяр == {| class="wikitable sortable" style="width:60%;" |- style="background:#115a6c;" !Жуьреяр !Чирнай йис !Жуьредин гьалдикай малуматар !Гьалтзавай чкаяр |- |'''[[Зулар авай лелев]]'''<br />''Canis adustus''<br />[[Файл:Side-striped Jackal.jpg|150 px]] |[[Карл Якоб Сундевол|Карл Судвевол]], 1847 йис |Садлагьай нубатда, тамун чкайра гьалтзава, маса лелеврив гекьигайла и жуьре акьванни пехъи туш ва некхъвадай чӀехи гьайванрал гъуьрч ийизвач.<ref name="ssj">{{cite web | title = Side-Striped Jackal | work = | publisher = Canids.org | url = http://www.canids.org/species/side-striped_jackal.pdf | accessdate = 2010-03-19}}</ref> |[[Юкьван Африка|Юкьван]] ва [[Кьибле Африка]]. |- |'''[[Къизил лелев]]'''<br />''Canis aureus''<br />[[Файл:Golden wolf small.jpg|150 px]] |[[Карл Линней]], 1758 йис |Лелеврикай виридалай заланди ва Африкадин сергьятрин къеце пата гьалтзавай лелеврин кьилди сад тир жуьре я. Фад - фад и жуьре маса лелеврин жуьрейриз мукьва кьазвайтӀани, гила чирна — жугъурунрин нетижада чир хьана хьи и жуьре [[рехи жанавур]]диз ва [[кайот]]диз гзаф мукьва я.<ref name=genome>Lindblad-Toh ''et al.'' 2005. [http://www.nature.com/nature/journal/v438/n7069/pdf/nature04338.pdf Genome sequence, comparative analysis and haplotype structure of the domestic dog.] Nature '''438''': 803-819.</ref><ref name="GJ">{{cite web | title = Golden Jackal | work = | publisher = Canids.org | url = http://www.canids.org/species/Golden_jackal.pdf | accessdate = 2007-08-15}}</ref> |[[Кефер Африка]], [[Кьиблединни - РагъакӀидай Европа]], [[Мукьва РагъакӀидай пад]], [[РагъакӀидай Азиа]] ва [[Кьибле Азия]]. |- |'''[[КӀул чӀулав лелев]]'''<br />''Canis mesomelas'' [[Файл:Canis mesomelas.jpg|150 px]] |[[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1775 |Виридалай къезил лелев ва ''Canis'' сихилдиз талукь тир виридалай цӀуру, гилалди амукьнавай жуьре я.<ref name="CLAW">{{cite book | author= Macdonald, David | title=The Velvet Claw | url= https://archive.org/details/velvetclawnatura00macd | year=1992 | isbn=0-563-20844-9 | page= 256 }}</ref> Им лелеврин виридалай пехъиди я, ва вичелай са шумудра залан гьанванриз авунвай вигьинрин вакъиаяр чир я.<ref name=estes>''The behavior guide to African mammals: including hoofed mammals, carnivores, primates'' by Richard Estes, published by University of California Press, 1992, ISBN 0-520-08085-8</ref> |[[Кьибле Африка]] ва [[Кения]]дин, [[Сомали]]динни [[Эфиопия]]дин рагъэкъечӀдай цин къерехдин пад. |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == mo0hd5dpwopgc358kpbqubb0w3wktvy 0 5139 98875 96635 2026-08-07T19:11:51Z InternetArchiveBot 8697 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260807)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 98875 wikitext text/x-wiki {{Маса мана|Вашингтон}} {{ЯШЧ2 |статус= Кьилин шегьер |тӀвар = Вашингтон (Колумбия округ) |вичин чӀалал тӀвар = Washington, District of Columbia [[Файл:DCmontage3.jpg|300px]] |ЯШЧдин статус = Кьилин шегьер |уьлкве = АСШ |герб = Seal of the District of Columbia.svg |пайдах = Flag of Washington, D.C.svg |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 90 |пайдахдин гьяркьуьвал = 170 |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 53|lat_sec = 42 |lon_dir = W|lon_deg = 77|lon_min = 2|lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум = 300 |региондин картадин алцум = 300 |райондин картадин алцум = |региондин жуьре = Округ |регион = Колумбия округ |регион таблицада = |райондин жуьре = |район = |район таблицада = |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = Мэр |кьил = [[Винсент Грэй]] |бине эцигай тарих = [[1790 йис]]уз |садлагьай тӀвар кьун = |виликан тӀварар = |статус = |майдан = 177 |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = 125 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 601 723 |сиягьдиз къачур йис = 2010 |къалинвал = |агломерация = 5,4 млн |миллетар = |динар = |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = -5 |DST = |телефондин код = +1 202 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = 20001-20098, 20201-20599 |автомобилдин код = |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = Washington, D.C. |сайт = http://www.dc.gov/ |сайтдин чӀал = }} '''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington, D.C.}}) — [[Америкадин Садхьанвай Штатар|Америкадин Садхьанвай Штатрин]] кьилин шегьер. Официал тӀвар — '''Колумбия округ''' я, са штатдизни акат тийизвай кьилдин административ тек я. Шегьердин бине [[1791 йис]]уз кутунвай ва адан тӀвар, АСШдин садлагьай президент [[Джордж Вашингтон]]ан гьуьрметдай эцигнавай. [[1871 йис]]алай Вашингтон [[Джорджтаун]] шегьердихъ галаз Колумбия федерал округдик кутунай {{lang-en|District of Columbia, куьрелди D.C.}}, гьавиляй америкавийри, уьлкведин кеферни-рагъакӀидай пата авай [[Вашингтон (штат)|сатӀварцӀин штатдихъ]] галаз акахь тийин патал, адетдалди Вашингтон шегьердиз «Ди-Си» ({{lang-en|D.C.}}) ва я «Вашингтон Ди-Си» ({{lang-en|Washington D.C.}}) лугьузвайди я. Шегьерди [[Потомак]] вацӀун кефердин къерехда чка кьунва, ам кьиблединни рагъакӀидай патахъ [[Виргиния]] ва вири маса патарихъай [[Мэриленд]] штатрихъ галаз сергьятдал ала. Гьамишан агьалийрин кьадар 600 агъзур касдилай виниз я, кӀвалахдин гьафтеда агъашегьеррин зонадай инсанар атунин гъиляй кьадар са миллиондал кьван агакьзава. [[Вашингтондин агломерация]]дин агьалийрин кьадар 5,4 млн кас кьван я, и къалурзавай лишандиз килигна ам уьлкведа муьжуьдлагьай чкадал ала. Вашингтондиз 13 инсандикай ибарат тир, мэр кьиле авай муниципал шуради регьбервал ийизва. Амма АСШ-ри Конгрессдиз лап кьилин гьукум ава, адаз шура кьабулнавай къанунар гьич ийидай ихтияр ава. Гьавиляй штатрин агьалийрив гекъигайла шегьердин агьалийриз вич-вичи идара ийидай ихтияр тӀимил ава. Американ Конгрессдин Векилрин палатада округдиз вичин сес гудай ихтияр авачир делегат ава, округдиз Сенатда вичин векилар авач. 1961-лагьай йисуз АСШ-рин Конституциядиз 23-лагьай поправка ратификация ийидалди округдин агьалийриз президентрин хкягъунра сес гудай ихтиря авачир. Шегьердин девиз: [[латин чӀал|лат.]] ''Justitia Omnibus'' ({{lang-en|Justice for All}}, Виридаз адалат авай дуван). == География == Вашингтон АСШдин кеферни-рагъэкъечӀдай пата, [[Атлантика океан]]дилай тахминан 53 км яргъал чка кьунвайди я. Шегьердин вири санлай майдан 177 км² туькӀуьрзава, абурукай 159 км² кьураматдиз, 18 км²-ни ци кьунвай чилериз къвезва<ref>{{cite web |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/11000.html |title=State & County QuickFacts |accessdate=2013-02-04 |date=2008 йис, 2 январь |publisher=[[United States Census Bureau]] }}</ref>. Шегьер, кьиблединни-рагъакӀидай патай гъейри, [[Мэриленд]] штатдин сергьятрин цӀарцӀин къене ава, амма административвилелди и штатдиз талукь туш. Шегьер пуд, [[Потомака]] ва адан хилер тир [[Анакостия]] ва [[Рок-Крик]] вацӀарал алайди я. Адан кьудлагьай хел [[Тайбер-Крик]] вацӀ, са вахтунда шегьердин Милли аллеядайтӀуз физвай, амма 1870-й йисара ам чилин кӀаняйтӀуз чӀугунвай. Шегьердин сергьятрин цӀарцӀин къене са шумуд островар ава. [[Потомак вацӀ|Потомака вацӀал]] — [[Теодор Рузвельт]]ан остров, Колумбиядин остров, Пуд Вахарин островар ва муькуь гъвечӀи островар ала. Анакостия вацӀал алай виридалай чӀехи остров — Кингменан остров я. Шегьердин майдандин тахминан 20 % кутунвай паркари кьунва. Шегьердин тӀебиятдиз, адак Милли парк, «Рок-Крик» парк, Теодор Рузвельт островдал алай парк, «Конституциядин багъар» хьтин паркар кваз, [[Милли паркарин америкадин идара]]ди регьбервал ийизва. Милли паркарин америкадин идарадин регьбервилик квачир тек сад тир чка, хуьруьн майишатдин министерстводи регьбервилик квай [[Милли дендрарий]] я<ref>{{cite web |url=http://www.nps.gov/state/dc/list.htm |title=District of Columbia |accessdate=2013-02-04 |publisher=National Park Service }}</ref>. === Климат === Вашингтон ламу тир [[субтропикдин климатдин зона]]да ала. Адан климат, чӀехи гьавизрилай яргъал алай Юкьван Атлантика областьдин жуьредиз хас я. Гатфарни зул чими я, кьуьд — мекьи. ХъуьтӀуьз къвазвай живерин гьар йисан кьадар 37 см туькӀуьрзава. Декабрьдин юкьвалай февральдин юкьвал кьван хъуьтӀуьн юкьван температура 3,3&nbsp;°C я. Юкьван гьисабдалди живед тӀурфанар Вашингтондал гьар 4-6 йиса садра галукьзава. Виридалай къати тӀурфанриз «нордистер» лугьузвайди я, абуру кӀеви гарар, сел хьтин марфар ва вахт — вахтунда жедай живер гъизва. Ихьтин штормар Америкадин рагъэкъечӀдай цин къерехдин районрал фад-фад галукьзавайди я. Гатуз гзаф чими ва ламу я, июль вацра юкьван температура 26,2&nbsp;°C я ва гьавадин юкьван ламувал тахминан 66 % я. Гатуз вини дережадин температурадин ва ламувилин вири кӀватӀал, гзаф мукьвал-мукьвал жедай цӀайлапанрин ва бязи вахтара торнадойрин арадал атунин себеб я<ref>{{cite news|title=Average Conditions: Washington DC, USA|work=BBC Weather| url=http://news.bbc.co.uk/weather/hi/about/newsid_9390000/9390415.stm?tt=TT001140| accessdate=2013-02-04}}</ref>. Виридалай вини дережадин чимивал ина [[1918 йис]]ан 6 августдиз ва [[1930 йис]]ан 20 июньдиз къейд авунай +41&nbsp;°C, гьакӀ ятӀани виридалай агъа дережадин температура [[1899 йис]]ан 11 февраль тарихда, [[Живедин чӀехи тӀурфан]] хьайи чӀавуз малум хьанвай − 26&nbsp;°C. * Гьавадин юкьван гьисабдалди йисан температура — 14,5&nbsp;°C * Гарун юкьван йигинвал — 3,9 м/с * Гьавадин масабрув гекъигайла ламувал — 66 % {{Чкайрин климат |Город_род=Вашингтондин (1981-2010 йисарин норма) |Чешме=[http://pogoda.ru.net/usclimate/KDCA.htm Гьава ва Климат] | Янв_юкь=2.2 | Янв_юкь_къвал=71 | Фев_юкь=3.9 | Фев_юкь_къвал=67 | Мар_юкь=8.2 | Мар_юкь_къвал=88 | Апр_юкь=13.8 | Апр_юкь_къвал=78 | Май_юкь=18.9 | Май_юкь_къвал=101 | Июн_юкь=24.0 | Июн_юкь_къвал=96 | Июл_юкь=26.6 | Июл_юкь_къвал=95 | Авг_юкь=25.6 | Авг_юкь_къвал=74 | Сен_юкь=21.7 | Сен_юкь_къвал=95 | Окт_юкь=15.3 | Окт_юкь_къвал=86 | Ноя_юкь=9.8 | Ноя_юкь_къвал=81 | Дек_юкь=4.3 | Дек_юкь_къвал=78 | Йис_юкь=14.5 | Йис_юкь_къвал=1010 | Янв_юкь_мин=-1.9 | Янв_юкь_макс=6.3 | Фев_юкь_мин=-0.6 | Фев_юкь_макс=8.4 | Мар_юкь_мин=3.1 | Мар_юкь_макс=13.3 | Апр_юкь_мин=8.3 | Апр_юкь_макс=19.2 | Май_юкь_мин=13.6 | Май_юкь_макс=24.1 | Июн_юкь_мин=19.1 | Июн_юкь_макс=29.0 | Июл_юкь_мин=21.7 | Июл_юкь_макс=31.3 | Авг_юкь_мин=20.9 | Авг_юкь_макс=30.3 | Сен_юкь_мин=16.9 | Сен_юкь_макс=26.4 | Окт_юкь_мин=10.3 | Окт_юкь_макс=20.2 | Ноя_юкь_мин=5.1 | Ноя_юкь_макс=14.4 | Дек_юкь_мин=0.3 | Дек_юкь_макс=8.2 | Йис_юкь_мин=9.7 | Йис_юкь_макс=19.3 | Янв_а_макс=26.1 | Янв_а_мин=-25.6 | Фев_а_макс=28.9 | Фев_а_мин=-26.1 | Мар_а_макс=33.9 | Мар_а_мин=-15.6 | Апр_а_макс=35.0 | Апр_а_мин=-9.4 | Май_а_макс=37.2 | Май_а_мин=0.6 | Июн_а_макс=38.9 | Июн_а_мин=6.1 | Июл_а_макс=41.1 | Июл_а_мин=11.1 | Авг_а_макс=41.1 | Авг_а_мин=9.4 | Сен_а_макс=40.0 | Сен_а_мин=2.2 | Окт_а_макс=35.6 | Окт_а_мин=-3.3 | Ноя_а_макс=30.0 | Ноя_а_мин=-11.7 | Дек_а_макс=26.1 | Дек_а_мин=-25.0 | Йис_а_макс=41.1 | Йис_а_мин=-26.1 |}} == Тарих == === Сифте девир === [[Файл:L'Enfant plan.svg|thumb|left|180px|1792-й йисан мартдиз Вашингтондин план.]]Археологиядин малуматрив кьурвал, гилан [[Анакостия вацӀ]]ун мукьув, лап тӀимилдай 4000 йис идалай вилик [[бинедин америкавияр]] яшамиш жезвай<ref>{{cite journal |author=MacCord, Howard A. |title=Archeology of the Anacostia Valley of Washington, D.C. and Maryland |journal=Journal of Washington Academy of Sciences |volume=47 |year=1957 | issue=12}}</ref>. Европавийри и чилер [[XVII виш йис]]ан сифте кьилерай къекъвена чириз гатӀумнай. Абурукай садлагьайди капитан Джон Смит тир<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Natural History of the District of Columbia |url=https://archive.org/details/sketchnaturalhi00McAt |author=McAtee, Waldo Lee |publisher=H.L. & J.B. McQueen |year=1918 |page=[https://archive.org/details/sketchnaturalhi00McAt/page/5 5]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.museumstuff.com/learn/topics/Nacotchtank::sub::Encounters_With_The_English|title=Nacotchtank: Encounters With The English|accessdate=2011-02-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lbMns9|archivedate=2011-08-23}}</ref>. Гилан Вашингтон шегьер алай чкадал вилик са шумуд хуьрер авай. Гилан Колумбия округдин чилера колонияр авай садлагьай мулкунин иесияр Джордж Томпсон ва Томас Джерард тир. [[1662 йис]]уз абурун гъилик Капитолий кӀунтӀунин къваларив гвай чилер ва [[Потомак вацӀ]]ун агъана авай мулкарни акатнай<ref>{{cite journal |url=http://books.google.com/?id=ZUHrL7tQVS8C |title=The Earliest Proprietors of Capitol Hill |author=Downing, Margaret Brent |journal=Records of the Columbia Historical Society |year=1918 |volume=21}}</ref>. [[1697 йис]]уз [[Мэриленд]] штатдин гьукумри, и чилера яшамиш жезвай америкадин бинедин халкьар къуватдалди рагъакӀидай патаз чуькьвена къакъудна, ина [[форт]] эцигнай.<ref name="humphrey-p27">{{cite book |author=Humphrey, Robert L., Mary Elizabeth Chambers |title=Ancient Washington: American Indian Cultures of the Potomac Valley |publisher=George Washington University |year=1977 |page=27}}</ref> [[1751 йис]]уз, Мэриленд штатдин къанунар акъудзавай органди Джордж Гордон ва Джордж Биелл тӀварар алай ксаривай 280 фунтдай пудкъад [[акр]] (чилин алцум) чил къачурла, [[Джоржтаун]] арадал атанвай<ref>{{cite book |title=A Portrait of Old George Town |url=https://archive.org/details/portraitofoldgeo0000unse |year=1951 |publisher=The Dietz Press, Inc. |author=Ecker, Grace Dunlop |page=[https://archive.org/details/portraitofoldgeo0000unse/page/11 11]}}</ref>. А чӀавуз Джоржтаун Потомак вацӀун виридалай вини кьиле авай пункт тир. Адав океандай савдавилин гимийрал вацӀалайтӀуз хкаж жез мумкин тир. Мэриленддай къвезвай туьтуьн ва маса малар маса гунив ва гъунив Джорджтаун абад портдиз элкъвенай<ref>{{cite book |author=Lesko, Kathleen M. |title=Black Georgetown Remembered : A History Of Its Black Community From The Founding Of «The Town of George» |coauthors=Valerie Babb and Carroll R. Gibbs |publisher=Georgetown University Press |year=1991 |page=1}}</ref>. === XVIII виш йисан эхир === Континенталвилин Садлагьай конгрессдин кӀватӀалдилай эгечӀна Кьведлагьай конгрессди малумарнавай аслу туширвилелай кьулухъ, цӀийиз арадал гъанвай Америка гьукуматдин кьилин шегьер [[Филадельфия]] тир. Жуьреба жуьре себебралди, АСШдин сифте йисара, гьукуматдин кьилин шегьердин статус вахт-вахтунлай чара — чара шегьеррал элячӀзавай, амма гьар са сеферда элкъвена Филадельфиядал къвезвай. == Агьалияр == <br /><div style="float: right; margin-left: 15px;"> {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:80;text-align:center;" ! colspan=3 | Вашингтондин агьалийрин динамика |- | '''Йис''' || '''Агьалияр''' || '''%, ±''' |- | [[1800 йис|1800]] || 8144 || - |- | [[1810 йис|1810]] || 15&nbsp;471 || 90,0 % |- | [[1820 йис|1820]] || 23&nbsp;336 || 50,8 % |- | [[1830 йис|1830]] || 30&nbsp;261 || 29,7 % |- | [[1840 йис|1840]] || 33&nbsp;745 || 11,5 % |- | [[1850 йис|1850]] || 51&nbsp;687 || 53,2 % |- | [[1860 йис|1860]] || 75&nbsp;080 || 45,3 % |- | [[1870 йис|1870]] || 131&nbsp;700 || 75,4 % |- | [[1880 йис|1880]] || 177&nbsp;624 || 34,9 % |- | [[1890 йис|1890]] || 230&nbsp;392 || 29,7 % |- | [[1900 йис|1900]] || 278&nbsp;718 || 21,0 % |- | [[1910 йис|1910]] || 331&nbsp;069 || 18,8 % |- | [[1920 йис|1920]] || 437&nbsp;571 || 32,2 % |- | [[1930 йис|1930]] || 486&nbsp;869 || 11,3 % |- | [[1940 йис|1940]] || 663&nbsp;091 || 36,2 % |- | [[1950 йис|1950]] || 802&nbsp;178 || 21,0 % |- | [[1960 йис|1960]] || 763&nbsp;956 || −4,8 % |- | [[1970 йис|1970]] || 756&nbsp;510 || −1,0 % |- | [[1980 йис|1980]] || 638&nbsp;333 || −15,6 % |- | [[1990 йис|1990]] || 606&nbsp;900 || −4,9 % |- | [[2000 йис|2000]] || 572&nbsp;059 || −5,7 % |- |style="background:#ddd; color:#000;" | '''[[Перепись населения США (2010)|2010]]''' || style="background:#ddd; color:#000;" | '''601 723'''<ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=Resident Population Data|date=2010-12-21|publisher=United States Census Bureau|accessdate=2010-12-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lRoKht|archivedate=2011-08-23}}</ref> || style="background:#ddd; color:#000;" | '''5,2 %''' |} </div> [[Файл:SmithsonianCastel 07120014.jpg|thumb|left|180px|[[Смитсондин институт]]дин кӀвалер]]Америкадин маса мегаполисрив гекьигайла Вашингтон шегьердин агьалийрин кьадар гьамиша гзаф тушир. [[1860 йис]]уз, дуьз [[Гражданвилин дяве]]далди, Вашингтонда тахминан 75 000 кас яшамиш жезвай, им муькуь, [[Нью-Йорк]] ва я [[Филадельфия]] хьтин шегьеррилай пара тӀимил тир. Гражданвилин дяведилай кьулухъ шегьердин агьалияр 75 % — дал кьван хкаж хьанвай ва [[1930 йис|1930-й]] йисарин [[Зурба депрессия]]дал кьван масакӀа тахьана амукьнавай. [[Дуьньядин кьведлагьай дяве]] чӀавуз, федерал органриз атана чкаяр кьунвай гьукуматдин къуллугъхъанрин гьисабдалди, шегьердин агьалийрин кьадар гьакӀни хкаж хьанвай. [[1950 йис|1950-й]] ийсуз Вашингтондин агьалияр вичин максимумдив агакьнай — 802 178 кас. Амма идалай са тӀимил вахт алатайла, гегьеншарнавай рекьерин системади шегьердин къеце пата кӀвалер къачуна регьятдаказ фидай — хкведай мумкинвилер арадал гъанвайвиляй, шегьерда виче агьалийрин кьадар агъуз хьанвай. [[1960 йис|1960-й]] йисара хьайи жемятрин къалабулухар ва къанун чӀурдай крар, [[1980 йис]]уз шегьерди вичин агьалийрин кьудай са пай квадрунин себеб хьанвай. Шегьердин агьалияр [[1990 йис|1990-й]] йисралди агъуз жез давамарзавай, амма [[2000 йис|2000-й]] йисалай садлагьай сефер агьалийрин кьадардин гзаф хьун къейд авунай, ва [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна агьалийрин кьадардин виниз хьунин коэффициент 5,2 % тир. Вашингтонда, адан бине кутур вахтарилай инихъ, бегьем гзаф [[афроамерикавияр]] яшамиш жезвай. Аслу туширвал патахъай хьайи дяведилай кьулухъ АСШдин кьибле патай негр-лукӀар шегьердиз куьч хьана ацукьиз гатӀумнавай. Садакайни аслу тушир чӀулав агьалийрин кьадар, дяведилай вилик 1 % — дилай [[1810 йис]]уз 10 % — дал кьван хкаж хьанвай. [[1800 йис|1800]] ва [[1940 йис|1940-й]] йисарин девирда агьалийрин 30 % афроамерикавийри туькӀуьрзавай. [[1970 йис]]уз Вашингтонда афроамериканвийрин кьадар пикдал агакьнай, амма гьа чӀаварилай инихъ, шегьердин чӀулав агьалияр, шегьердин къваларив галай посёлокриз куьч хьунин нетижада тӀимил жезва. [[Файл:He saved the union.jpg|thumb|left|180px|[[Авраам Линкольн|Линкольн]]дин [[Линкольндин мемориал|мемориал]]дин статуя]][[2000 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижади къалурзава хьи, Вашингтондин тахминан 33 000 кас «сексуал тӀимил паюнинбурун» гьисабдикай я, им шегьердин чӀехи яшда авай ксарин 8,1 % я. «Сексуал тӀимил паюнин» векилрин икьван гзаф кьадар, [[2009 йис]]уз шегьердин мэрди са жинсинин никягьар ийиз ихтияр гузвай къанундал къул чӀугунай, Вашингтондин политикадин либералвилелди килигунин тегьердив баян гуз жеда. [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, Вашингтондин агьалийрин кьадар 601 657 кас тир. Гьафтедин кӀвалахдай йикъара, шегьердин къерехрив гвай посёлокрай ксар къвезвайвиляй, шегьердин агьалияр са миллиондилай пара жезва. [[2007 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматри къалурзавайвал, шегьердин вири агьалийрин пудай са пай савад авачирбур я. Им са кьадар, [[инглис чӀал]] хъсан чизвачир иммигрантрихъ галаз алакъа аваз я. Вашингтондин агьалийрин 85,16 % инглис чӀалал рахазва, 8,78 % — [[испан чӀал]]ал ва 1,35 % — [[француз чӀал]]ал. [[АСШ]]дин агьалияр сиягьдиз къачунин бюроди [[2010 йис]]уз кьиле тухвай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, шегьерда яшамиш жезвайбурун 50,7 % афроамерикавияр, 3,5 % — азиатар ва 0,3 % [[АСШдин бинедин халкьар|америкадин бинедин халкьар]] тир. Муькуь расайрин векилри 4,1 %, ва акахьай расайринбуру — 2,9 % туькӀуьрзавай. [[Латин Америка]]дай куьч хьана атайбуру вири агьалийрин 9,1 % туькӀуьрзавай. === Дин === Вашингтондин агьалийрин чӀехи пай христианар я: агьалийин 28 % — [[католикар]], 9,1 % — [[америкадин баптистар]], 6,8 % — кьибле [[баптистар]], 1,3 % — православиедин христианар ва 13 % христианвилин муькуь хилерин векилар я. Шегьердин 10,6 % ислам диндин ва 4,5 % — иудаизм диндин векилар я. Шегьердин эгьлийрин 26,8 % маса динрин пад кьазвайбур ва я са диндални ибадат тийизвай [[атеистар]] я. Вашингтонда, чӀехивилел гьалтайла дуьньяда ругудлагьай чкада авай, АСШдин англикан Епископвилин клисадин кьилин собор авайди я. ГьакӀни шегьерда АСШ-дин виридалай чӀехи католиквилин клиса — Рехне квачир аял кьунин Милли Пак тир чкадин Базилика ава. == Экономика == [[Файл:Metro Center upper level.jpg|thumb|right|180px|[[Вашингтон метро]]дин юкь]]Вашингтон шегьердин экономика, садлагьай нубатда, гьукуматдин идаравилин крарин сферада кӀвалахзавайбуру тайин жезва. Агьалийрин вини процент идаравилин сферада кӀвалахзавайди я, яни федерал къуллугъхъанар я. Абурун процент гьар йисуз масакӀа жезва, ам гьукуматди кӀвалахдай чкаяр гзаф ва я тӀимил авунив алакъа аваз я. [[2007 йис]]ан январьда федерал къуллугъхъанрин кьадар, вири агьалийрин кьадардин 14 % тир<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/oco/cg/cgs041.htm|title=Federal Government, Excluding the Postal Service|accessdate=2008-08-11|date=2011-05-22|publisher=Bureau of Labor Statistics|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qne2N6|archivedate=2011-08-23}}</ref>. [[2008 йис]]уз гьукуматди кӀвалахдай чкаяр пара авунивди и лишан 27 % — дал кьван хкажнай.<ref name="fedjobs">{{cite web|url=http://www.does.dc.gov/does/frames.asp?doc=/does/lib/does/DC_Industry_Employment_2008.pdf |title=Wage and Salary Employment by Industry and Place of Work |accessdate=2011-02-12 |year=2008 |format=PDF |publisher=District of Columbia Department of Employment Services }}</ref> [[2008 йис]]уз шегьердин [[Къенепатан вири бегьер]] 97,2 млрд доллар туькӀуьрнавай. И лишан патахъай Вашингтон, Америкадин 50 штарин арада 35 — й чка кьунва<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/regional/gsp/|title=Gross Domestic Product by State|accessdate=2011-02-12|date=2009-06-02|publisher=U.S. Bureau of Economic Analysis|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qoqWun|archivedate=2011-08-23}}</ref>. [[2010 йис]]ан январьдиз Вашингтонда ва адаз талукь тир адан къваларив гвай гъвечӀи шегьерра кӀвалах авачирвилин дережа 6,9 % тир. А чӀавуз Вашингтон шегьерда виче кӀвалах авачирвилин дережа 12 % — дал агакьнавай<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/archives/metro_03192010.htm|title=Metropolitan Area Employment and Unemployment (Monthly) News Release|date=2010-03-19|publisher=United States Bureau of Labor Statistics|accessdate=2011-02-12}}</ref>. [[2006 йис]]уз Вашингтонда са касдиз къвезвай пулунин доход 55 755$ тир, им муькуь штатрилай пара я<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/compendia/statab/2008/tables/08s0659.pdf|title=Personal Income Per Capita in Current and Constant (2000) Dollars by State: 2000 to 2006|format=PDF|month=April|year=2007|publisher=Бюро переписи населения США|accessdate=2011-02-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qsgYjz|archivedate=2011-08-23}}</ref>. Амма шегьердин эгьлийрин 19 % яшамишвал патал герек тир минимумдилай агъуз дережада уьмуьр гьалзавайди я.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/compendia/statab/2008/tables/08s0687.pdf|title=Individuals and Families Below Poverty Level—Number and Rate by State: 2000 and 2005|format=PDF|year=2005|publisher=Бюро переписи населения США|accessdate=2011-02-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qtLTRO|archivedate=2011-08-23}}</ref> == [[Стхавилин шегьерар]] == * {{Таиланддин пайдах}} [[Бангкок]], [[Таиланд]] (1962) * {{Сенегалдин пайдах}} [[Дакар]], [[Сенегал]] (1980) * {{Китайдин пайдах}} [[Пекин]], [[Китай]] (1984) * {{Бельгиядин пайдах}} [[Брюссель]], [[Бельгия]] (1985) * {{Грециядин пайдах}} [[Афинаяр]], [[Греция]] (2000) * {{КьАР-дин пайдах}} [[Претория]], [[Кьибле-Африкадин Республика]] (2002) * {{ЧӀехибританиядин пайдах}} [[Сандерленд]], [[Англия]], [[ЧӀехибритания]] (2006) * {{Ганадин пайдах}} [[Аккра]], [[Гана]] (2006) * {{Кьибле Кореядин пайдах}} [[Сеул]], [[Республика Корея]] (2006) * {{Туьркиядин пайдах}} [[Анкара]], [[Туьркия]] (2011) Формалиствилин «юлдаш-шегьерар»: * {{Франциядин пайдах}} [[Париж]], [[Франция]] (2000) * {{Италиядин пайдах}} [[Рим]], [[Италия]] (2011) == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons|Washington, D.C.}} * [http://dc.gov/DC/ Официал шегьердин сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111228011016/http://dc.gov/DC/ |date=2011-12-28 }} {{ref-en}} * [http://washington.org Официал туристдин сайт] {{ref-en}} * [http://www.itswashington.com/ Сайт шегьерда (тарих, меденият)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517141959/http://itswashington.com/ |date=2014-05-17 }} {{ref-en}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Кеферпатан Америкадин уьлквейрин кьилин шегьерар}} {{1000}} [[Категория:Кеферпатан Америкадин уьлквейрин кьилин шегьерар]] [[Категория:АСШ-дин шегьерар]] 95ebdfwnnffr7jfo675wka9l3k2zohl 0 6637 98881 58339 2026-08-07T19:17:46Z InternetArchiveBot 8697 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260807)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 98881 wikitext text/x-wiki '''Туберкулёз''', '''верем''' ({{lang-la|tuberculum}}-ай — «матӀ, жизви дакӀур чка») — дуьньяда гегьенш чканвай инсандинни гьайванрин, жуьреба-жуьре микобактерийри (къайда яз, ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' (Кохдин тӀвал'') арадал гъизвай инфекциядин азар. {{-1|<ref name=Robbins>{{cite book |author=Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; & Mitchell, Richard N. |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1 |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=[https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1/page/516 516]–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}</ref>}} Адет яз туберкулёзди жигердив галукьзава, кьериз-цӀаруз маса органардивни системайрив галукьзава. == Эдебият == == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{1000}} [[Категория:Медицина]] soro63u1wn4dai8zk8bd7idt4hp73mq 0 6737 98882 92399 2026-08-07T19:19:11Z InternetArchiveBot 8697 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260807)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 98882 wikitext text/x-wiki '''Тарих''' ({{lang-grc|ἱστορία}} — ''жузун, къекъуьна чирун'') — алатай чӀава инсан (адан крар, гьал, дуьньядин кьатӀунар, социал алакъаярни тешкилатар ва икӀ мад) чирзавай чирвилерин област ва гьакӀни [[гуманитар илим]] я. ГуьтӀуь манада тарих — вакъиайрин галай-галайвал, тарихдин процесс, тегьерар кхьенвай фактрин объективвал тайин авун ва вакъиайрин себебрикай нетежаяр хкудун патал алатай девирдиз талукь жуьреба-жуьре чешмеяр чирзавай [[илим я]]<ref name="evans1">{{cite web|url=https://archives.history.ac.uk/history-in-focus/Whatishistory/evans10.html|title=The Two Faces of E.H. Carr|accessdate=2008-11-10|author=Profesor Richard J. Evans|date=2001|work=History in Focus, Issue 2: What is History?|publisher=University of London|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/616KUrdfb|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archives.history.ac.uk/history-in-focus/Whatishistory/munslow6.html|title=What History Is|accessdate=2008-11-10|author=Professor Alun Munslow|date=2001|work=History in Focus, Issue 2: What is History?|publisher=University of London|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/616KVMXWh|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |editor= Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) |chapter= Introduction |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York & London |isbn= 0-8147-8141-1|page=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/6 6]}}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |last= Nash |first= Gary B. |editor= Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) |chapter= The "Convergence" Paradigm in Studying Early American History in Schools |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York & London |isbn= 0-8147-8141-1|pages=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/104 102]–115}}</ref>. == Тарихдин дисциплинаяр == * [[Археография]] * [[Археология]] * [[Архиварчирвал]] * [[Архонтология]] * [[Бонистика]] * [[Вексиллология]] (тӀаратӀарчирвал) * [[Генеалогия]] * [[Генетик генеалогия]] * [[Геральдика]] (гербарчирвал) * [[Дипломатика]] * [[Документарчирвал]] * [[Тарихдин география]] * [[Тарихдин демография]] * [[Тарихдин информатика]] * [[Тарихдин метрология]] * [[Чешмеярчирвал]] * [[Кодикология]] * [[Нумизматика]] * [[Ономастика]] * [[Палеография]] * [[Папирология]] * [[Публик тарих]] * [[Сфрагистика]] * [[Фалеристика]] * [[Хронология]] * [[Эортология]] * [[Эпиграфика]] == Тарихдихъ галаз алакъада авай дисциплинаяр == * [[Антропология]] * [[Гендер тарих]] * [[Медениятдин антропология|Социомедениятдин антропология]] * [[Культурология]] * [[Вилаятарчирал]] * [[Психотарих]] * [[Этнология]]ни [[этнография]] == Къвалав гвай дисциплинаяр == * [[Дяведин тарих]] * [[Тарихдин психология]] * [[Медениятдин тарих]] * [[Илимдин тарих]] * [[Гьукуматдинни ихтиярдин тарих]] * [[Сиясатдинни ихтиярдин чирвилерин тарих]] * [[Диндин тарих]] * [[Экономикадин тарих]] == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons|History}} {{1000}} [[Категория:Тарих|*]] oj31xulx60j7d77xe3c33z50zsnl44b 0 7133 98879 98588 2026-08-07T19:16:44Z InternetArchiveBot 8697 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260807)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 98879 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Робин Уильямс |тамам тӀвар = ''Robin Williams'' |шикил = Robin Williams 2011a (2).jpg |кьадар = |къул = Робин Уильямс ''[[Ката 2]]'' премьерадал, 2011 |хьайила ганвай тӀвар = Robin McLaurin Williams |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = {{дидедиз дата|21|7|1951}} |дидедиз хьайи чка = [[Чикаго]], [[Иллинойс]], [[Америкадин Садхьанвай Штатар|АСШ]] |кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|11|8|2014}} (63 йиса) |кьиникьин чка = [[Тибурон]], [[Калифорния]], [[Америкадин Садхьанвай Штатар|АСШ]]<ref name="reuters">{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2014/08/12/us-people-robinwilliams-idUSKBN0GB28520140812|title=Actor Robin Williams dead at 63 from apparent suicide|date=8/11/2014|publisher=Reuters|lang=en}}</ref> |гьукумат = {{АСШ-дин пайдах}} [[Америкадин Садхьанвай Штатар|АСШ]] |пеше = актер, ван авун, кинопродюссер |карьера = 1977—2014 |буба = Роберт Фицджеральд Уильямс |диде = Лори Уильямс |паб = Валерия Веларди (1978-1988),<br>Марша Грасес (1989—2008),<br> Сюзан Шнайдер (2011-2014) |мукьвади = |пишкешар = «[[Оскар (премия)|Оскар]]» (1998)<br> «[[Къизил глобус]]» (1979, 1988, 1992, 1994, 2005)<br> «[[Эмми]]» (1987, 1988) |сайт =[http://www.robinwilliams.com/ RobinWilliams.com] |жуьреба-жуйре = |commonscat =Robin Williams }} '''Ро́бин Макло́рин Уи́льямс''' ({{lang-en|Robin McLaurin Williams}}; 1951 йисан 21 чиледиз, [[Чикаго]], [[Иллинойс]] — 2014 йисан 11 пахундиз, [[Тибурон (Калифорния)|Тибурон]], [[Калифорния]]) — [[Америкадин Садхьанвай Штатар|америкадин]] актёр ва [[Стендап (жанр)|стэндап-комик]] я. Пудра «[[Оскар (премия)|Оскар]]» премиядин номинант, [[Оскар премия виридалайни хъсан итемрин ролдин патахъай|виридалайни хъсан итемрин ролдин патахъай]], Уильямсди ''«[[Кьегьал Уилл Хантинг]]»'' къугъванвай кьведлагьай пландин итемрин ролдин патахъай статуэтка къачуна. ГьакӀни ада кьведра «[[Эмми]]» премия, кьудра «[[Къизил глобус]]» премия, кьведра [[АСШдин Актеррир гильдиядин премия|Актеррин гильдиядин]] премия, вадра «[[Грэмми]]» премия къачуна<ref name="mclaurin">{{cite news|last=Thomas|first=Mike|title=A nose for laughs|work=[[Chicago Sun-Times]]|date=February 24, 2002|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F360C3C1592F9AE&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|accessdate=December 14, 2009}}</ref><ref name="mclaurin2">{{cite news|last=McMullen|first=Marion|title=Article: Weekend TV: Star profile. (Features)|publisher=Coventry Evening Telegraph|date=October 5, 2002|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-92577025.html|accessdate=December 14, 2009}}</ref>. «[[Август Раш]]», «[[Кьве виш йиса авай инсан(фильм)|Кьве виш йиса авай инсан]]», «[[Хиялри гьиниз гъизватӀа]]», «[[Чан сагъардай Адамс]]», «[[Миссис Даутфайр]]», «[[Джуманджи(фильм)|Джуманджи]]» ва маса фильмра Робина къугъванвай ролри кьетӀен тӀвар-ван авайвал къачуна<ref>{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/265205|title=В Калифорнии скончался знаменитый голливудский актер Робин Уильямс|publisher=[[Первый канал]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. Вири вичин актердин карьерадин къене ада саки 300 кинокартинада «шикилар чӀугвана», эхирдалди кӀвалах акъвазар тавуна<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/culture/20140812/1019660183.html|title=Скончался оскароносный американский комедийный актер Робин Уильямс|publisher=[[РИА Новости]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>, до последнего не прекращая работать<ref>{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/social/265228|title=Тысячи людей по всему миру чтут память Робина Уильямса|publisher=[[Первый канал]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. == Уьмуьрдин рехъ == === Жегьил чӀав === 1951-лагьай йисан 21-лагьай чиледиз<ref name="birth">Источники разнятся в указывании даты рождения Уильямса. Так, в книгах-биографиях ''The Life and Humor of Robin Williams: A Biography'' и ''Robin Williams: A Biography'' значится 1952 год. В книге ''The Robin Williams Scrapbook'' указывается 1952 год, как и в ''Encyclopædia Britannica''. Сам Уильямс в интервью от 4 июля 2007 года, говорит о себе как о 55-летнем: «[http://www.canada.com/saskatoonstarphoenix/news/lifestyle/news/lifestyle/story.html?id=8b777192-8e77-464d-b8da-0cb90be40901&k=1045 Marriage 101 with Robin Williams]». Он также сказал, что родился 21 июля 1951 года, в интервью размещённом на фансайте «[http://www.robin-williams.net/interviews/RWF/rwfinterview.php RWF talks with Robin Williams: Proost!]», 25 мая 2008 года.</ref> [[Чикаго]]да Робин Маклорин Уильямс<ref>{{cite web|date=1956-2005|title=Nevada Marriage Index|url=http://www.ancestry.com/}}</ref><ref>The official Michigan social register, 1967, Virginia F. Searcy</ref> вичин дидедиз хьана. Адан буба, Роберт Фицджеральд Уильямс (1906-лагьай йисан 10-лагьай мара — 1987-лагьай йисан 18-лагьай баскӀум), [[Юкьван РагъакӀидайпатан АСШ]]да [[Ford Motors]] компаниядин чӀехибурукай сад тир, диде, Лори Маклорин Уильямс (хзандин тӀвар — Смит, 1922-лагьай йисан 24-лагьай мара — 2001-лагьай йисан 4-лагьай мара), вич [[Нью-Орлеан]]дай тир, [[Миссисипи (штат)|Миссисипи штатдин]] сенаторни губернатор Ансельм Маклориндин птул тир<ref>{{cite news|url=http://articles.sfgate.com/2001-09-08/news/17615883_1_christian-science-elvis-impersonator-modeling |title=Laurie Williams&nbsp;– comedian's mother|work=San Francisco Chronicle |date=8 сентября 2001 |accessdate=25 ноября 2011 |first=Steve |last=Rubenstein}}</ref>, — виликан модель тир<ref name="neworleans">{{cite news|title=If Robin Williams' comedies are inspired by his life no wonder he's been in therapy|work=Sunday Herald|date=March 14, 1999|url=http://pqasb.pqarchiver.com/smgpubs/access/70123882.html?dids=70123882:70123882&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Mar+14%2C+1999&author=&pub=Sunday+Herald&desc=If+Robin+Williams'+comedies+are+inspired+by+his+life+no+wonder+he's+been+in+therapy&pqatl=google|accessdate=14 декабря 2009}}</ref>. Робинан дамарра [[Англиявияр|инглис]], [[Вэлсвияр|вэлсдин]], [[Ирландиявияр|ирландиядин]], [[Шотландиявияр|шотландиядин]], [[Германиявияр|германиядин]], [[Франциявияр|франциядин]] иви авахьзавай тир<ref>{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1206619.php/Robin_Williams_talks_about_rehab_and_alcoholism|title=People News|publisher=Monstersandcritics.com|accessdate=30 вентября 2006|accessdate=13 августа 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.archive.org/stream/anselmjmclaurinl01unit/anselmjmclaurinl01unit_djvu.txt |title=Full text of "Anselm J. McLaurin (late a senator from Mississippi)|publisher=Archive.org |year=1911 |accessdate=25 июля 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.ca/books?id=wMoGAQAAIAAJ&q=%22Laura+Elvira+Victoria+Rauch%22&dq=%22Laura+Elvira+Victoria+Rauch%22&hl=en|title=The Official and Statistical Register of the State of Mississippi. Pg. 977|publisher=|date=1908|accessdate=13 августа 2014}}. «Ансельм Маклорин женился в Трентоне, штат Миссисипи, 22 февраля 1870 года на Лауре Эльвире Виктории Раух, дочери Джона Рауха и его жены, Эпсилон Раух, из Трентона, в Америку предки миссис Маклорин по отцу эмигрировали из Германии, а по матери из Англии и Германии.»</ref>. Робиназ кьве тахай стха тир: Роберт Тодд Уильямс (1938-лагьай йисан 14-лагьай кьамуг — 2007-лагьай йисан 14-лагьай пахун) ва Маклорин Смит<ref>{{cite web | last = McLellan | first = Dennis | url = http://www.toadhollow.com/pdf/memorial/ToddLATimesObit.pdf | title = R. Todd Williams, 69; winery founder, comic's brother |work=[[Los Angeles Times]] | date = 18 августа 2007 |accessdate=10 февраля 2008 |format = PDF|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080216091012/http://www.toadhollow.com/pdf/memorial/ToddLATimesObit.pdf|archivedate=2008-02-16}}{{Dead link|date=октябрь 2013}}</ref>. Робиназ [[Епископал клиса]]дин диндин тербия ганва, гьакӀ ятӀани адан диде [[Христианвилин или]]мдин патал алайди тир<ref>{{cite news | last = Gristwood | first = Sarah | title = Bobbin' Robin | url = http://www.chico.mweb.co.za/mg/art/film/9806/980618-robin.html | publisher=Mail & Guardian Online |date=18 июня 1998 |accessdate=26 декабря 2007 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20061004023437/http://www.chico.mweb.co.za/mg/art/film/9806/980618-robin.html |archivedate = 4 октября 2006 |deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web | last = Topel | first = Fred | title = Robin Williams on License to Wed | url = http://www.canmag.com/nw/8218-license-to-wed-robin-williams | publisher=CanMag | date=3 июля 2007 |accessdate=26 декабря 2007}}</ref> (са кьадар чӀавалай Робина «Епископал клисада хьун патал цӀуд себеб» тӀвар алай хъуьруьрдай сиягь акъудна)<ref>{{cite web|url=http://www.saint-augustine.org/_sep02/ef0902b.htm |title=Top 10 Reasons to be an Episcopalian (from the comedian Robin Williams, who is an Episcopalian, on a recent HBO special) – Ebb and Flow , the online newsletter of St. Augustine by the Sea Episcopal Church, Santa Monica, California |publisher=Saint-augustine.org |date=2002 |accessdate=12 августа 2014}}</ref>. Адан буба [[Детройт]]диз маса кӀвалахал алудунилай кьулухъ, хзан [[Чикаго]]дай [[Блумфилд-Хиллс (Мичиган)|Блумфилд-Хиллс]] ([[Мичиган]] штат) агъашегьерда авай 40 кӀвал авай кӀвализ экъечӀна. Ана Робина Детройтдин округдин йикъан мектебда кӀелиз гатӀумна<ref name="Moore1979">{{cite book|last=Moore|first=Mary Ellen|title=Robin Williams|url=http://books.google.com/books?id=Vs_6tanL6T0C|accessdate=12 августа 2014|date=1 января 1979|publisher=Grosset & Dunlap|isbn=9780448171289}}</ref>. Робинан 16 йис тамам хьайила, адан буба чӀавалай вилик пенсиядиз экъечӀна ва хзандихъ галаз [[Вудакр (Калифорния)|Вудакр]] шегьердиз ([[Марин (округ)|Марин округ]], [[Калифорния]]) яшамишиз хъфена. Ана Робин мукьвал алай Ларкспурда авай Редвуддин юкьван мектебдиз гьахьна. ГьакӀни ада [[Клермонтдин итемрин колледж]]да кӀелзавай тир<ref>October 1982, ''Playboy Magazine''.</ref>. Ара атӀай чӀавуз [[Маринан Колледж]]да театрдин устӀарвилин тарсар къачузвай тир<ref>{{cite web|url=http://www.marin.edu/performingarts/drama/ |title=College of Marin Performing Arts &ndash; Drama Department |publisher=Marin.edu |date= |accessdate=11 августа 2014}}</ref>. Са арадлай, интервьюда, вичикай Робина икӀ лагьана: «зун регъуьвал муьтӀуьгъриз тежер секин аял тир», адахъ галаз санал юкьван мектебда драмадин тарсар къачузвайбуру адакай «виридалайни хъуьруьрдай ругул я»<ref>{{cite web|url=http://radiovesti.ru/article/show/article_id/144428|title=Робин Уильямс. Человек, который осчастливил миллионы, но сам остался несчастным|publisher=[[Вести ФМ]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref> лугьузвай тир. Аял чӀавуз ягьанатрикай кьил къакъажун патал ам чара-чара рекьералди кӀвализ хъфена агакьзавай тир<ref>''Paranoia & Power: Fear & Fame of Entertainment Icons'', by Gene N. Landrum, Morgan James Publishing, 2007. ISBN-10: 1600372740, ASIN: B008SLGPFW, p. 30</ref>, хъуьруьн гъун ва фикир чӀугун патал Робина дидедиз хкетӀар ахъайзавай тир<ref> ''Paranoia & Power: Fear & Fame of Entertainment Icons'', p. 30</ref>. Саки вири мажал авай чӀав ада кьилдивиле чӀехи кӀвале тухузвай тир. «Аял чӀавуз захъ кьилди сад тир галайди, зи кьилди сад тир кӀили (дуст) зи хиялар тир»<ref>''Paranoia & Power: Fear & Fame of Entertainment Icons'', p. 30</ref>. Са кьадар чӀавалай Уильямсди, я адан бубадихъ, я адан дидедихъ адаз тербия гун патал мажал авачир гъиляй ам кӀвалин къуллугъчийриз «заминвиле» вугузвай тир, лагьана<ref>''Paranoia & Power: Fear & Fame of Entertainment Icons'', p. 31</ref>. 1973-лагьай йисуз Робин [[Джульярд мектеб]]диз кьабулнава. [[Джон Хаусман]]ан регьбервилик драмадин устӀарвал кӀелун патал Уильямс [[Нью-Йорк]]диз хъфена. КӀелунин кӀватӀалдик 20 студент акатзавай тир, абурун арада [[Кристофер Рив]]ни авай тир<ref name="reeve">{{Cite book | last = Reeve | first = Christopher | title = Still Me | url = https://archive.org/details/stillmereev00reev | publisher=Random House |location=New York | year = 1998 | isbn = 978-0-679-45235-5| pages = [https://archive.org/details/stillmereev00reev/page/167 167]–172}}</ref>. КӀелунин чӀаван къене ада йифен клубра хъвер къведай программаяр къалурзавай тир, гьакӀни официантвиле кӀвалахзавай тир<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1886003|title=Знаменитый актер найден мертвым в своем доме: полиция предполагает самоубийство|publisher=[[Вести.ру]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. 1976-лагьай йисуз<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1991/05/18/nyregion/commencements-for-juilliard-ex-student-hams-it-up.html|title=For Juilliard, Ex-Student Hams It Up|date=18 мая 1991|work=New York Times|accessdate=12 августа 2014}}</ref> Мектеб акьалтӀдилай кьулухъ ам [[Лос-Анджелес]]диз экъечӀна. Гьана ада са шумуд телешоуда вичин экъечӀунар къалурна<ref>{{cite web|url=http://itar-tass.com/info/1375285|title=Американский актер Робин Уильямс. Биография|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. Гуьгъуьнлай, адан муаллим Джим Данна лагьана: «сценадал ам кукӀваллаз авай тир, адаз сергьятар авачир. Ахпа ада чна колледжда къалурзавай пьесар алава ийизиз эгечӀна. Гьа чӀавуз адан талантдин чун гъавурда акьуна. Адавай гьар гьи чкадал хьайитӀани, гьар гьи роляр хьайитӀани ва гьар гьи шартӀарра хьайитӀани къугъваз жезва»<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1887025|title=Робин Уильямс ушел на пике карьеры|publisher=[[Вести.ру]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. === Яратмишун === Актердин сифтени-сифте сценадал арадал акъатунар 1970-лагьай йисарин сифте паюниз талукь я. Робина стенд-ап-камеди-шоудин жанрда гатӀумзавай тир. Вичин садлагьай экъечӀун «[[Holy City Zoo]]» клубда хьана<ref name=Zehme>Zehme, Bill. ''Rolling Stone'', February 25, 1988 pp. 29-32</ref>. Са кьадар чӀавалай Робина ахъазвай тир «заз наркотики ва бахтлувал вучар ятӀа чир хьана» ва «чи чӀаван виридалайни чӀехи акьул авай ксар чеб гьикӀ кьацӀурнаватӀа заз акуна»<ref name=Maslon/>. [[Лос-Анджелес]]диз куьч хьайидалай кьулухъ, Робина чара-чара клубра экъечӀунар ийиз давамарна, гьа гьисабдик «Comedy Club»-дани. Телепродюссер [[Джордж Шлаттер]]диз Робина къалурзавай тамашаяр хуш хьана ва адан талант килигна кьатӀуз хьана. Гьавиляй Шлаттерди мад цӀийиз арадал гъанвай «Laugh-in» шоуда иштираквал авун патал Уильямсдиз эверна. Садлагьай эфир 1977-лагьай йисан эхирда хьана, ам Робинан ТВ-дебют тир<ref name=Maslon/>. Амма шоу цӀийи хъийиз хьаначир. Уильямсди «The Roxy», «The Improv»<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=FH7crqRvhhc&list=WL&index=2|title=Young Robin Williams at the Los Angeles Improv, 1977|publisher=[[Youtube]]|date=|accessdate=18 августа 2014}}</ref> ва маса комедиядин клубра вичин тамашаяр къалуриз давамарна. И экъечӀунри Робиназ вичин импровизациядин бажарагъвилерин хцивал хуьз куьмекарна<ref name=Maslon/><ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=LsIh5z7oYyY&t=2m25s|title=Robin Williams at the Roxy, 1978|publisher=[[Youtube]]|date=|accessdate=18 августа 2014}}</ref>. 1978-лагьай йисуз Уильямс яргъалди амукь тийир «[[Ричард Прайоран Шоу]]дин» актеррин ибаратдик квай. Робина са яб акалунда иштараквал авуна. Ана авай сериалар акъуддайбур Робинакай таъсир хьана<ref>{{cite web|title=Robin Williams Biography|url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/robin-williams.html|publisher=Biography Channel|accessdate=27 сентября 2012}}</ref> — сад лагьай чка кьунин чкадал, Уильямсди вири и чӀаван къене кьилел акъвазнавай тир. Яб акалунин нетижада Робиназ «[[Бахт авай йикъар]]» сериалдиз эверна. Робина 5-лагьай сезондин са шумуд серияда чара планетадай тир Моркдин<ref name="actors">{{cite episode | title = Robin Williams | series = Inside the Actors Studio | season = 7 | number = 710 | airdate = June 10, 2001 | network = Bravo | url = http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Robin_Williams | credits = James Lipton (host)}}</ref> роль къугъвана. Килигунин агалкьунрилай кьулухъ кьилди Робин Уильямсдин патахъай дибвилин сериалдикай шоу-чхел «[[Морк ва Минди]]» авуна<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/multimedia/2014/08/140812_v_robin_williams.shtml|title=Робин Уильямс - кумир нескольких поколений|publisher=[[BBC Russian]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. Робина Чилиз чкадин уьмуьр чирун патал Орк планетадай атанвай Моркдин къугъваз давамарна. 1979-лагьай йисан 12-лагьай ибнедиз «Time» журналдин (АСШдин кӀвенкӀве аваз фидай цӀийи чавар (хабарар) гудай журнал) вилик чинал акъатнавай Робинан шикил — сериалди жагъай агалкьунрин символ я.<ref>{{cite web |url=http://content.time.com/time/covers/0,16641,19790312,00.html|title=Robin Williams - March 12, 1979|year=2014|accessdate=12 августа 2014|work=[[Time (журнал)|Time]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://time.com/3102046/robin-williams-dead-hollywood-television-movies/|title=How Robin Williams Went From Unknown To Star in 5 Months|publisher=[[Time (журнал)|Time]]|date=12 марта 1979|accessdate=13 августа 2014}}</ref> 1982-лагьай йисуз шоу агална, гьа чӀавалди Уильямсдикай тӀвар-ван авай актер хьанва. Адан суьретарни шикилар плакатрал, нагьаррин кьватийрал ва маса затӀарал алай тир<ref>{{cite web|title=Mork & Mindy|url=http://www.retrojunk.com/article/show/2981/mork-mindy|website=retrojunk.com|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. ЧӀехи кинода Уильямсдин дебют 1977-лагьай йисуз<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20140812/1019662325.html|title=Биография актера Робина Уильямса|publisher=[[РИА Новости]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref> хьана — жизви аквадай адвокатдин роль «Заз айнаяр герек жедалди, завай и кар ийиз жедани?» фильмда<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/movies/movie/7965/Can-I-Do-It-Till-I-Need-Glasses-/overview|title=Can I Do It... Till I Need Glasses? (1977)|publisher=[[The Los Angeles Times]]|date=|accessdate=13 августа 2014}}</ref>. Са шумуд эпизод тир ролрилай кьулухъ ада [[Роберт Олтмен]]ан «Попай» фильмда кьилин рол къугъвана — шпинатдал рикӀ алай гьуьлуьхъан Попай. Ам адан садлагьай халисдаказ рикӀел аламукьдай роль хьана<ref name="EBERT">{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/mzs/robin-williams-died-2014-63-possible-suicide|title=A constant quality: Robin Williams, 1951-2014|publisher=[[RogerEbert.com]]|date=11 августа 2014|accessdate=18 августа 2014}}</ref>. Кинокритик [[Роджер Эберт|Роджер Эбертди|]], михьиз чӀалахъардай вилер чапрас, патахъ хъвер квай Уильямсди и фильм Олтменан музыкадин комедия жанрдин виридалайни чӀехи хазинадив элкъуьруниз куьмек авуна, лугьузвай тир<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/popeye-1980|title=Popeye (1980)|publisher=[[RogerEbert.com]]|date=1 января 1980|accessdate=18 августа 2014}}</ref>. Фильм килигдайбурун арада зурба агалкьун аваз тир. Месэла, бюджет 20 млн<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0081353/|title=Popeye(1980)|publisher=[[Internet Movie Database]]|date=|accessdate=18 августа 2014}}</ref> АСШдин доллар тир, гьа чӀавуз кӀватӀнавай пулар — 49 млндилай<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=popeye.htm|title=Popeye(1980)|publisher=[[Box Office Mojo]]|date=|accessdate=18 августа 2014}}</ref> 60 млндал кьван<ref name=survivor>{{cite book | last=O'Brien | first=Daniel | title=Robert Altman: Hollywood Survivor | isbn=0-8264-0791-9 | year=1995 | accessdate=2010-05-11 | location=New York | publisher=Continuum}}</ref> млн АСШдин хьана. 1987-лагьай йисуз ада [[Левинсон, Барри|Барри Левинсонан]] «Экуьнин хийирар, Вьетнам» фильмда диджейдин роль къугъвана. Адан нетижада Уильямсдихъ тӀвар-ван авайвал хьанва, гьакӀни ада «[[Оскар]]диз» номинация къачунва. 1991-лагьай йисуз Робин Уильямсди диснейдин «[[Аладдин]]» мультфильмда джиннан ван авуна. Гуьгъуьнлай ада мультфильмдин пудлагьай паюна мад джинан ван авуна (кьведлагьай паюнани мультсериалда адан чкадал [[Ден Кастелланета]] тир). Ролрин чӀехи пай Робина комедийра къугъвана. «[[Оскар]]диз» кьве номинация адаз муаллимдин ролди [[Кьейи шаирин жемят]] (1989) фильмдани дилидан ролди [[Гъетерхъан тир Пачагь]] (1991) фильмда гъанва. 1998-лагьай йисуз ам кьведлагьай пландин итемрин ролдин патахъай «Оскар» гвай кас хьана. Адаз статуэтка «[[Кьегьал Уилл Хантинг]]» фильмда психопатан роль къугъунин патахъай гана. 1991-лагьай йисуз [[Айзек Азимов]]ан эсердал эцигнавай «Кьве виш йиса авай инсан» тӀвар алай фильмда кьилин роль къугъвана. Ада инсан жез кӀанзавай роботан роль къугъвана. === Кьилдин уьмуьр === ==== Хзанни аялар ==== 1976-лагьай йисуз [[Сан-Франциско]]да модель ва актриса Валерия Велардидал гьалтна. Гьа чӀавуз Робина мукьан (чкадин) тавернада барменвиле кӀвалахзавай тир. 1978-лагьай йисан 4-лагьай кьамугдиз абур паб-гъуьл хьана<ref>{{cite magazine |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20098328,00.html |title=A Comic's Crisis of the Heart |date=22 февраля 1988 |magazine=[[People (журнал)|People]] |first=Brad |last=Darrach |accessdate=13 августа 2014}}</ref>. 1983-лагьай йисуз Валерияди адаз хва Закари Тим Вилиамс хана. 1984-лагьай йисуз Вилиамс официантка Мишел Тиш Картердихъ галаз некягь алачиз хьайи алакъадик квай тир<ref>{{cite news |last=Hoffman |first=Jan |title=The Sexes; Pillow Talk |url=http://www.nytimes.com/1992/08/09/style/the-sexes-pillow-talk.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=9 августа 1992 |accessdate=21 августа 2014}}</ref><ref name=TVGuide>{{cite magazine |last=Hochman |first=David |title=Still Crazy: Years after Morak and Buffy, Robin Williams and Sarah Michelle Gellar hope to rope us in with a new sitcom |magazine=[[TV Guide]] |date=9 сентября 2013 |pages=16–19 |issn=0039-8543}}</ref>. 1988-лагьай йисуз санал тухванвай 10 йисалай кьулухъ Вилиамс ва Веларди чара хьана<ref>{{cite news |last1=Massarelle |first1=Linda |last2=Berg |first2=Emmett |last3=Golding |first3=Bruce |title=Robin Williams' divorces left the star strapped for cash |url=http://nypost.com/2014/08/12/robin-williams-divorces-left-the-star-strapped-for-cash/ |accessdate=21 августа 2014 |newspaper=New York Post |date=12 августа 2014}}</ref>.. 1989-лагьай йисан 30-лагьай апрелдиз Робина Закаридихъ гелкъведайди Марше Гарсес вичиз паб яз къачуна. Гьа чӀавуз ам Вилиамсан аял руфуна аваз авай тир. Гьа эвленмишвиле адаз кьве аял хьана: руш Зелда Рей (1989-лагьай йисуз хьайиди) ва хва Коди Аллен (1991-лагьай йисуз хьайиди). 2008-лагьай йисан ибнедиз, сад-садав акьалтӀай такьурвал шагьид яз къалурна, Гарсеса чара хьуниз арза гана<ref name=TVGuide/><ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/03/26/DD7AVQHPA.DTL&tsp=1 |title=Robin Williams' wife files for divorce after nearly 19 years |first=Leah |last=Garchik |date=27 марта 2008 |newspaper=[[San Francisco Chronicle]]|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080329231846/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/03/26/DD7AVQHPA.DTL&tsp=1|archivedate=2008-03-29|deadlink=404}}{{Dead link|date=Октябрь 2013}}</ref>.. Официал рекьелди Робин пудлагьай гъилера 2011-лагьай йисан 23-лагьай баскӀумдиз эвленмиш хьана. Адан цӀийи паб Суьзен Шнайдер графикадин дизайнер тир. Церемония [[Калифорния]] штатдин Сент-Гьелен шегьерда тухвана<ref>{{cite magazine |url=http://www.usmagazine.com/celebritynews/news/robin-williams-weds-20112410 |title=Robin Williams Weds! |first=Justin |last=Ravitz |date=24 октября 2011 |magazine=[[US Weekly]]|accessdate=21 августа 2014 }}</ref>. Вилиамсдин фикирдалди, а цӀийи рафтарвилери вичиз депрессийрикай хкатиз куьмек гана кӀанзавай тир<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2014/08/12/williams/|title=Великий комик не пережил депрессии. 11 августа в Калифорнии найден мертвым знаменитый актёр Робин Уильямс|publisher=[[Lenta.ru]]|date=12 августа 2014|accessdate=12 августа 2014}}</ref>. Гъуьлни паб Сан-Франциско шегьердин Сеа-Клифф лугьудай районда яшамишзавай тир<ref name=TVGuide/><ref>{{cite web|url=http://sanfrancisco.cbslocal.com/2014/08/11/robin-williams-found-dead-in-tiburon-home-of-apparent-suicide/|title=Robin Williams Found Dead In Tiburon Home Of Apparent Suicide|publisher=[[CBS Local. San Francisco]]|date=11 августа 2014|accessdate=26 августа 2014}}</ref>. ==== КӀилияр ==== [[Джулиард мектеб]]да кӀелдайла Вилиамсни Кристофер Рив кӀилияр хьана. 1995-лагьай йисуз бахтсуз дуьшуьш хьайидалай кьулухъ (Рив балкӀандалай аватунин гъиляй фалужди ягъна) абур мадни кӀевиз кӀилияр хъхьана. Вилиамсди мукьвал-мукьвал адал кьил чӀугвазвай тир, хъуьруьрзвай тир, адан рикӀ кӀеви ийизвай тир, гьатта чӀехи депрессиядикай хкудна. 62-лагьай «Къизил глобусар» вугунин церемонияда Вилиамсди адаз [[Сесил Б. Де Миллан премия]] талукьарна. ГьакӀни ада Christopher and Dana Reeve Foundation лугьудай хзандин фондунин Директоррин шурадин уртах хьана ва кӀилидин кӀапӀалдин пад хуьзвай тир. И кардин гъиляй садакьайрин кьадар лап чӀехи хьана. Кристофер Риван медицинадин страховка акьалтӀарайдалай кьулухъ Вилиамсди адаз вири герек тир пулар гана. Кристофер Рив 2004-лагьай йисуз рагьметдиз фена. ГьакӀни, Риван хендеда, Дана, 2006-лагьай йисуз кьейидайлай кьулухъ, Вилиамсди абурун 14 йиса авай хва Вилиямдиз вири патарихъай куьмек гана. [[Файл:Robin Williams Walk of Fame.jpg|thumb|220px|right|Робин Уильямсдин гъед [[Голливуддин «Баркаллувилин аллея»|Голливуддин «Баркаллувилин аллеядал»]]]] === Кьиникь === 2014-лагьай йисан 11-лагьай пахундиз 11:55 (чкадин чӀав) Уильямс вичин кӀвале [[Тибурон (Калифорния)|Тибурон]] шегьерда ([[Калифорния]]) вич-вичел алачир гьалда жагъанва. 12:02-диз кьиникь тестикь хьанва.<ref name="NYT-20140811">{{cite news |last = Itzkoff |first = Dave |last2 = Fitzsimmons |first2 = Emma G. |title = Robin Williams, Oscar-Winning Comedian, Dies at 63 |url = http://www.nytimes.com/2014/08/12/movies/robin-williams-oscar-winning-comedian-dies-at-63.html |date = August 11, 2014 |work = [[New York Times]] |accessdate = August 11, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.hollywoodreporter.com/news/robin-williams-dies-suspected-suicide-724724 |title = Robin Williams Dies of Suspected Suicide |date = August 11, 2014 |work = [[The Hollywood Reporter]] |accessdate = August 11, 2014 }}</ref> [[Марин (округ)|Марин]] округдин шерифди Уильямсдин кьиникьин мумкин тир себеб [[асфиксия]] (нефес кьун) ятӀа малумат гана.<ref>{{cite web |url = http://variety.com/2014/film/news/robin-williams-found-dead-in-possible-suicide-1201280386/ |title = Robin Williams Found Dead in Possible Suicide |date = August 11, 2014 |publisher = [[Variety (magazine)|Variety]] |accessdate = August 11, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.thedenverchannel.com/entertainment/actor-robin-williams-found-dead |title = Robin Williams dead |date = August 11, 2014 |publisher = Denver. Channel| |accessdate = August 11, 2014 }}</ref> Амма кьиникьин акьалтӀдай себеб кьилди са 12-лагьай пахундиз хьна кӀандай суддини медицинадин экспертизани токсикологиядин тест авурдалай кьулухъ жагъиз жеда<ref name=marin_county>{{cite web |url = http://big.assets.huffingtonpost.com/robinwilliamsdead.pdf |website = Huffington Post |publisher = Marin County Sheriff's Office, Coroner Division |title = Investigation into Death of Actor Robin Williams |date = August 11, 2014 |accessdate = August 12, 2014 }}</ref>. Уильямсдиз ичкидихъни наркотикрихъ галаз проблемар авай тир. Са вацран идалай вилик [[Линдстром (шегьер, Миннесота)|Линдстром шегьерда (Миннесота)]] реабилитациядин юкьва «эрекь хъван тийир гьал хуьнуьхин» патахъай программа тухвана.<ref>{{cite web|title=Robin Williams in Rehab to Maintain Sobriety|url=http://www.tmz.com/2014/07/01/robin-williams-actor-rehab-photo-rehab-drugs-alcohol/|website=TMZ|accessdate=August 12, 2014|date=July 1, 2014}}</ref> Актердин кьилдин публицистди Уильямсди «четин депрессиядихъ женг чӀугвазвай тиртӀа» малумат гана, амма ада жува-жув кьиникай гузвай малуматар тестикьарнач.<ref>{{cite web |last1 = Sperling |first1 = Nicole |title = Robin Williams dead at 63 |url = http://insidemovies.ew.com/2014/08/11/robin-williams-dead-at-63/ |website = [[Entertainment Weekly]] |publisher = Entertainment Weekly Inc |accessdate = August 11, 2014 }}</ref> Робинан папа Сьюзэн Шнайдерди лагьана: «Зун зи гъуьлни рикӀин кӀили галачиз амукьна, дуьнья — виридалайни рикӀ алай артистрикай сад ва лап хъсан инсан. Зи рикӀ атӀана».<ref>{{cite news |url = http://www.nbcnewyork.com/entertainment/entertainment-news/Marin-County-Sheriffs-Office-Investigating-Death-of-Actor-Robin-Williams-270820641.html |title = Robin Williams Dead in Suspected Suicide: Coroner |date = August 11, 2014 |publisher = NBC New York |accessdate = August 11, 2014 }}</ref> Пара тӀвар-ван ван инсанри, адан дуст комик [[Стив Мартин]] кваз, Робин Уильямсдиз гьурмет авуна. Стив Мартина твиттерда кхьена: «Робин Уильямсдин — халис, рикӀивай тир инсандин, кьетӀен чӀехи талантдин, сценадихъай зи сакарвидин — кьиникьдивай заз кӀевиз таъсир тийиз жезвачир».<ref>{{Cite web |url = https://twitter.com/SteveMartinToGo/status/498971366050107392 |title = Tweet by Steve Martin |date = Augaust 11, 2014 |accessdate = August 11, 2014 |website = Twitter |publisher = Twitter |last = Martin |first = Steve }}</ref><ref>{{cite web |url = http://m.etonline.com/news/149663_robin_williams_dies_at_63_steve_martin_morgan_freeman_mara_wilson_and_more_react/index.html |title = Robin Williams Dies at 63: Steve Martin, Kathy Griffin, Miley Cyrus and More React |date = August 11, 2014 |publisher = Entertainment Tonight |accessdate = August 11, 2014 }}</ref> [[АСШдин Президент]] [[Барак Обама]]ди Робин Уильямсдикай лагьана «и жуьредин ксар мад авач» ва «ам инсанрин руьгьдин гьар бицӀи паюник кянвай кас я».<ref>{{cite news|url=http://www.businessinsider.com/barack-obama-robin-williams-touched-every-element-of-the-human-spirit-2014-8|title=Barack Obama: Robin Williams Touched 'Every Element Of The Human Spirit' - Business Insider|date=August 11, 2014|work=[[Business Insider]]|accessdate=12 August 2014}}</ref> === Жемятдин реакция === {{цитата|автор = [[Стивен Спилберг]]|Робин комедиядин марфад тӀурфан тир, чи хъверни адан пад кьазвай — цавун ван.}} {{цитата|автор = [[Джон Траволта]]|Робиндилай тӀвар михьи инсандал зун мад гьалтнач. Адан везифа, артистан хьиз, виридан гуьгьуьлар хкажун, инсанар бахтлу авун. Адаз чун вири кӀанзавай тир, чазни ам кӀанзавай тир}} <ref name="повага">[http://www.kino-teatr.ua/uk/articles/on-delal-mir-luchshe-proschanie-s-robinom-uilyamsom-3969 Прощання з Робіном Вільямсом]</ref> == Фильмография == {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Йис ! style="background:#B0C4DE;" | Фильм ! style="background:#B0C4DE;" | ТӀварцӀин чешне ! style="background:#B0C4DE;" | Роль |- |- |1977 |[[Заз айнаяр герек жедалди, завай и кар ийиз жедани?]] |''[[:en:Can I Do It 'Till I Need Glasses?|Can I Do It 'Till I Need Glasses?]]'' |''тӀазвай сарар авай адвокат / инсан'' — дебют кинода |- |1980 |[[Попай (фильм)|Попай]] |''Popeye '' |''Попай'' |- |1982 |[[Дуьнья Гарпдив кьурвал]] |''The World According to Garp'' |''Гарп'' |- |1983 |[[Сагъдиз амукьунин мектеб (фильм, 1983)|Сагъдиз амукьунин мектеб]] |''[[:en:The Survivors (1983 film)|The Survivors]]'' |''Дональд Куинелл'' |- |1984 |[[Гудзондал алай Москва]] |''Moscow on the Hudson'' |''Владимир Иванов'' |- |rowspan="3"|1986 |[[Клуб «Женнет»]] |''Club Paradise'' |''Джек Моникер'' |- |[[Виридалайни хъсан чӀавар]] |''The Best of Times'' |''Джек Данди'' |- |[[Югъ кьун]] |''Seize The Day'' |''Томми Вильгельм'' |- |1987 |[[Экуьнин хийирар, Вьетнам]] |''Good Morning, Vietnam '' |''Эдриан Кронауэр'' |- |rowspan="3"|1988 |[[Барона Мюнхгаузендин кьилел атай вакъиаяр (фильм)|Барона Мюнхгаузендин кьилел атай вакъиаяр]] |''The Adventures of Baron Munchausen'' |''король Луны'' |- |[[Лап хъсан гъуьл-пабвилин портрет]] |''Portrait of a White Marriage'' |''продавец кондиционеров'' |- |[[Къуьрен япар: Пекос Билл]] |''Rabbit Ears: Pecos Bill'' |кьиса ахъайзавайди (ван авун) |- |rowspan="2"|1989 |[[Кьейи шаиррин жемят]] |''Dead Poets Society'' |''Джон Китинг'' |- |[[Зун Голливуддай я]] |''I’m from Hollywood'' |[[камео]] |- |rowspan="3"|1990 |[[Кадиллакдавай инсан]] |''Cadillac Man'' |''Джой О’Брайен'' |- |[[Ахваррай аватун (фильм, 1990)|Ахваррай аватун]] |''Awakenings'' |''духтур Малкольм Сэйер'' |- |[[Аламатрин Уьлкведиз хтун]] |''Back to Neverland'' |[[камео]] |- |rowspan="4"|1991 |[[Мад кьин]] |''Dead Again'' |'' духтур Кози Карлайл'' |- |[[Пачагь-гъетерхъан (фильм)|Пачагь-гъетерхъан]] |''The Fisher King'' |''Пэрри'' |- |[[Капитан Крюк (фильм)|Капитан Крюк]] |''Hook'' |''Питер Беннинг (чӀехи [[Питер Пэн (персонаж)|Питер Пэн]])'' |- |[[Къуьрен япар: Дурак и Летучий корабль]] |''Rabbit Ears: The Fool and the Flying Ship'' |''кьиса ахъайзавайди (ван авун)'' |- |rowspan="5"|1992 |[[Къугъунар (фильм)|Къугъунар]] |''Toys'' |''Лесли Зиво'' |- |[[Аладдин (мультфильм, 1992)|Аладдин]] |''Aladdin'' |''Джинн / маса гудайди (ван авун)'' |- |[[Хронометрист]] |''[[:en:The Timekeeper|The Timekeeper]]'' |''Хронометрист'' |- |[[Къижийрин дугун: Эхиримжи тропикрин там]] |''FernGully: The Last Rainforest'' |''Бетти Кода (ван)'' |- |[[Клоун Шейкс]] |''Shakes The Clown'' |''Марти Фромэдж'' |- |1993 ||[[Миссис Даутфайр (фильм)|Миссис Даутфайр]] |''Mrs. Doubtfire '' |''Дэниэл Хиллард / Миссис Даутфайр'' |- |rowspan="2"|1994 |[[Инсан хьун (фильм, 1993)|Инсан хьун]] |''Being Human'' |''Гектор'' |- |[[Духтур Севсдин жагъурунар]] |''[[:en:In Search of Dr. Seuss|In Search of Dr. Seuss]]'' |''буба'' |- |rowspan="3"|1995 |[[Джуманджи (фильм)|Джуманджи]] |''Jumanji'' |''Алан Пэрриш'' |- |[[Вонг Фу, вири крарин патахъай сагърай! Джули Ньюмар (фильм)|Вонг Фу, вири крарин патахъай сагърай! Джули Ньюмар]] |''To Wong Foo Thanks for Everything, Julie Newmar'' |''Джон Джейкоб Джинглхеймер Шмидт'' |- |[[КӀуьд варз (фильм, 1995)|КӀуьд варз]] |''Nine months'' |''духтур Косевич'' |- |rowspan="5"|1996 |[[Гамлет (фильм, 1996)|Гамлет]] |''Hamlet'' |''Озрик'' |- |[[Чинебан агент (фильм, 1996)|Чинебан агент]] |''The Secret Agent'' |''«Профессор»'' |- |[[Джек (фильм)|Джек]] |''Jack'' |''Джек Пауэлл'' |- |[[НуькӀрен патал кьефес]] |''The Birdcage'' |''Арманд Голдман'' |- |[[Аладдинни къачагърин пачагь]] |''Aladdin and the King of Thieves'' |''Джинн (ван)'' |- |rowspan="4"|1997 |[[Кьегьал тир Уилл Хантинг]] |''Good Will Hunting'' |''Шон Магуайр'' |- |[[Флаббер]] |''Flubber'' |''профессор Филип Брайнард'' |- |[[Гарри чукӀурун]] |''Deconstructing Harry'' |''Мел'' |- |[[Бубад югъ (фильм)|Бубад югъ]] |''Fathers' Day'' |''Дэйл Патли'' |- |rowspan="3"|1998 |[[Чан сагъардай Адамс (фильм)|Чан сагъардай Адамс]] |''Patch Adams'' |''[[Адамс, Хантер|Хантер Адамс]]'' |- |[[Хиялри гьиниз гъизватӀа]] |''What Dreams May Come'' |''Крис Нильсен'' |- |[[Къагьбе папан кефинин межлис]] |''[[:en:Junket Whore|Junket Whore]]'' |[[камео]] |- |rowspan="2"|1999 |[[Кьве виш йиса авай инсан (фильм)|Кьве виш йиса авай инсан]] |''Bicentennial Man'' |''Эндрю Мартин'' |- |[[Якоб-тапархъан]] |''Jakob the Liar'' |''Якоб Хейм / Кьиса ахъайзавайди'' |- |2000 |[[Жув кьиле тухунин тегьер]] |''[[:en:Model Behavior|Model Behavior]]'' |''Фэйрмайн'' |- |2001 |[[ТӀебии тушир акьул (фильм)|ТӀебии тушир акьул]] |''A.I. Artificial Intelligence'' |''Духтур Ноу (ван авун)'' |- |rowspan="4"|2002 |[[Ратлз 2]] |''[[:en:The Rutles 2: Can't Buy Me Lunch|The Rutles 2: Can’t Buy Me Lunch]]'' |''Ханс Хёнки'' |- |[[Ахвар татун (фильм, 2002)|Ахвар татун]] |''Insomnia'' |''Вальтер Финч'' |- |[[Смучи рекьин]] |''Death to Smoochy'' |''Рандольф «Яргъируш» Смайли'' |- |[[Шикил ягъун са сятдиз (фильм)|Шикил ягъун са сятдиз]] |''One Hour Photo'' |''Сэймур «Сэй» Пэрриш'' |- |rowspan="3"|2004 |[[Ноэль (фильм)|Ноэль]] |''Noel'' |''Чарли Бойд'' |- |[[Алатай чӀаварин сирер]] |''House of D'' |''Папа'' |- |[[АкьалтӀай монтаж (фильм, 2004)|АкьалтӀай монтаж]] |''The Final Cut'' |''Алан Хэкмэн'' |- |rowspan="3"|2005 |[[ЧӀехи лацу хиве гьатнавайди]] |''The Big White'' |''Пол Барнелл'' |- |[[Аристократар (фильм)|Аристократар]] |''The Aristocrats'' |''[[камео]]'' |- |[[Роботар (мультфильм)|Роботар]] |''Robots'' |''Тормоз'' |- |rowspan="6"|2006 |[[Йисан инсан (фильм)|Йисан инсан]] |''Man of the Year'' |''Том Доббс'' |- |[[Йиф музейда (фильм)|Йиф музейда]] |''Night at the Museum'' |''[[Рузвельт, Теодор|Теодор Рузвельт]]'' |- |[[Ката (фильм)|Ката]] |''Happy feet'' |''Рамон / Ловелас (ван)'' |- |[[Винел пад къачурди (фильм, 2006)|Винел пад къачурди]] |''[[:en:Everyone's Hero|Everyone’s Hero]]'' |''Наполеон Кросс'' |- |[[Чархараллай кӀамайд кӀвал]] |''RV'' |''Боб Монро'' |- |[[Йифен яб гузвайди]] |''The Night Listener'' |''Габриэль Нун'' |- |rowspan="2"|2007 |[[Гъуьл-пабвилиз лицензия]] |''License to Wed'' |''Реверенд Франк'' |- |[[Август Раш (фильм)|Август Раш]] |''August Rush'' |''Максвел «Колдун» Уолес'' |- |rowspan="4"|2009 |[[Йиф музейда 2]] |''Night at the Museum: Battle of the Smithsonian'' |''Теодор Рузвельт'' |- |[[Дуьньяда виридалайни кьетӀен чӀехи буба (фильм)|Дуьньяда виридалайни кьетӀен чӀехи буба]] |''World’s Greatest Dad'' |''Лэнс Клейтон'' |- |[[Психоаналитик (фильм)|Психоаналитик]] |''Shrink'' |''Джек Холден'' |- |[[Са гьалда тухванвай рухсат]] |''Old Dogs'' |''Дэн Райбёрн'' |- |rowspan="2"|2011 |[[Ката 2]] |''Happy Feet Two'' |''Рамон / Ловелас (ван авун)'' |- |[[Чапла патан сцена]] |''[[:en:Stage Left (film)|Stage Left]]'' |[[камео]] |- |2012 |[[Луи (телесериал)|Луи]] |''Louie'' |''[[камео]] (эпизод «Barney/Never»)'' |- |rowspan="3"|2013 |[[ЧӀехи мехъер]] |''The Big Wedding'' |''буба Монайвэн'' |- |[[КӀанивилин чин]] |''[[:en:The Face of Love (film)|The Face of Love]]'' |''Роджер'' |- |[[Дворецкий (фильм)|Дворецкий]] |''The Butler'' |''[[Эйзенхауэр, Дуайт Дэвид|Дуайт Эйзенхауэр]]'' |- |rowspan="4"|2014 |[[Бульвар (фильм, 2014|Бульвар]] |''[[:en:Boulevard (film)|Boulevard]]'' |''Нолан Мак'' |- |[[И пакамахъ Нью-Йоркда]] |''The Angriest Man in Brooklyn'' |''Генри Элтман'' |- |[[Это, блин, рождественское чудо]] |''[[:en:Merry Friggin' Christmas|Merry Friggin' Christmas]]'' |''Митч'' |- |[[Йиф музейда 3]] |''Night at the Museum 3'' |''Теодор Рузвельт'' |- |2015 |[[Вири ваз кӀандайвал жеда]] |''[[:en:Absolutely Anything|Absolutely Anything]]'' |''«Дэннис» лакӀаб алай кицӀ (ван авун)'' |- |} === Телесериалар === * 1977 — Шоу [[Прайор, Ричард|Ричарда Прайора]] / ''[[:en:The Richard Pryor Show|The Richard Pryor Show]]'' * 1977 — [[Муьжуьд акъакьзава]] / ''[[:en:Eight Is Enough|Eight Is Enough]]' * 1978 — [[Америка къе]] / ''[[:en:America 2-Night|America 2-Night]]'' — ''Ясон Шин'' * 1978—1979 — [[Бахт авай йикъар (телесериал)|Бахт авай йикъар]] / ''Happy Days'' — ''Морк'' * 1978—1982 — [[Моркни Минди (телесериал)|Моркни Минди]] / ''Mork and Mindy'' — ''Морк'' * 1979 — [[Лап садлагьана]] / ''[[:en:Out of the Blue (1979 TV series)|Out of the Blue]]'' — ''Морк'' * 1982 — [[Суьгьурдин кьисайрин театр]] / ''[[:en:Faerie Tale Theatre|Faerie Tale Theatre]]'' — ''къиб / пачагьдин хва Робин'' * 1994 — [[«Тажуб ийидай хел» сериалдин серийрин сиягь(1993—1999)|Сериал «Тажуб ийидай хел», 10-лагьай серия]] / ''Bop Gun'' — ''Роберт Эллисон'' * [[Дустар (телесериал)|Дустар]] / ''Friends'' (эвернавай гъед) * [[Уилфред (телесериал)|Уилфред]] / ''Wilfred'' (эвернавай гъед) * [[Дилибур (телесериал)|Дилибур]] / ''The Crazy Ones'' === Музыкадин видеоклип === * ''[[Don't Worry, Be Happy]]'' [[Макферрин, Бобби|Бобби Макферрина]]<ref>[http://www.bobbymcferrin.com/dont_worry.php#actors Don’t worry be Bobby] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114050243/http://www.bobbymcferrin.com/dont_worry.php#actors |date=2012-11-14 }}{{ref-en}} — Ответы на часто задаваемые вопросы на официальном сайте Бобби Макферрина. {{v|17|6|2010}}</ref>.. == Дискография == * 1979 — ''Reality…What a Concept'' * 1983 — ''Throbbing Python of Love'' * 1986 — ''A Night at the Met'' * 1988 — ''Pecos Bill'' * 2002 — ''Live 2002'' * 2010 — ''Weapons of Self Destruction'' == Пишкешар, тӀварарни номинацияр == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! Пишкеш !! Йис !! Категория !! Фильм/Телесериал !! Нетижа |- |rowspan=4|[[Оскар (премия)|Оскар]] |[[Оскар (кинопремия, 1988)|1988]] |[[Оскар премия виридалайни хъсан итемрин ролдин патахъай|Виридалайни хъсан итемрин роль]] |[[Экуьнин хийирар, Вьетнам]] |Номинация |- |[[Оскар (кинопремия, 1990)|1990]] |Виридалайни хъсан итемрин роль |[[Кьейи шаиррин жемят]] |Номинация |- |[[Оскар (кинопремия, 1992)|1992]] |Виридалайни хъсан итемрин роль |[[Пачагь-гъетерхъан (фильм)|Пачагь-гъетерхъан]] |Номинация |- |[[Оскар (кинопремия, 1998)|1998]] |[[Оскар премия виридалайни хъсан кьведлагьай пландин итемрин роль|Виридалайни хъсан кьведлагьай пландин итемрин роль]] |[[Кьегьал тир Уилл Хантинг]] |Гъалибвал |- |rowspan=2|[[BAFTA]] |[[BAFTA (премия, 1989)|1989]] |[[BAFTA премия виридалайни хъсан итемрин рольдин патахъай|Виридалайни хъсан итемрин роль]] |Экуьнин хийирар, Вьетнам |Номинация |- |[[BAFTA (премия, 1990)|1990]] |Виридалайни хъсан итемрин роль |[[Кьейи шаиррин жемят]] |Номинация |- |rowspan=11|[[Къизил глобус]] |[[Къизил глобус (премия, 1979)|1979]] |[[«Золотой глобус» премия виридалайни хъсан итемрин рольдин патахъай телесериалда — комедия тахьайтӀа мюзикл|Виридалайни хъсан итемрин рольдин патахъай телесериалда (комедия тахьайтӀа мюзикл)]] |[[Моркни Минди (телесериал)|Морк и Минди]] |Гъалибвал |- |[[Къизил глобус (премия, 1980)|1980]] |Виридалайни хъсан итемрин рольдин патахъай телесериалда (комедия тахьайтӀа мюзикл) |Моркнии Минди |Номинация |- |[[Къизил глобус (премия, 1985)|1985]] |[[«Къизил глобус» премия виридалайни хъсан итемрин рольдин патахъай — комедия тахьайтӀа мюзикл|Виридалайни хъсан итемрин рольдин патахъай (комедия тахьайтӀа мюзикл)]] |[[Гудзондал алай Москва]] |Номинация |- |[[Къизил глобус (премия, 1988)|1988]] |Виридалайни хъсан итемрин роль комедиядани мюзиклда |Доброе утро, Вьетнам |Гъалибвал |- |[[Къизил глобус (премия, 1990)|1990]] |[[«Къизил глобус» премия виридалайни хъсан итемрин роль — драма|Виридалайни хъсан итемрин роль драмада]] |Кьейи шаиррин жемят |Номинация |- |[[Къизил глобус (премия, 1991)|1991]] |Виридалайни хъсан итемрин роль драмада |[[Ахварай аватун (фильм, 1990)|Ахварай аватун]] |Номинация |- |[[Къизил глобус (премия, 1992)|1992]] |Виридалайни хъсан итемрин роль комедиядани мюзиклда |Пачагь-гъетерхъан |Гъалибвал |- |[[Къизил глобус (премия, 1994)|1994]] |Виридалайни хъсан итемрин роль комедиядани мюзиклда |[[Миссис Даутфайр (фильм)|Миссис Даутфайр]] |Гъалибвал |- |[[Къизил глобус (премия, 1998)|1998]] |[[«Къизил глобус» премия виридалайни хъсан кьведлагьай пландин итемрин рольдин патахъай — Кинофильм|Виридалайни хъсан кьведлагьай пландин итемрин роль]] |Кьегьал Уилл Хантинг |Номинация |- |[[Къизил глобус (премия, 1999)|1999]] |Виридалайни хъсан итемрин роль комедиядани мюзиклда |[[Чан сагъардай Адамс (фильм)|Чан сагъардай Адамс]] |Номинация |- |[[Къизил глобус (премия, 2005)|2005]] |''[[Сесиля Б. Де Миллян премия]]'' | |Гъалибвал |- |rowspan=9|[[Эмми]] |[[Эмми (премия, 1979)|1979]] |[[«Эмми» премия виридалайни хъсан итемрин роль комедиядин телесериалда|Виридалайни хъсан итемрин роль комедиядин телесериалда]] |Моркни Минди |Номинация |- |[[Эмми (премия, 1987)|1987]] |[[«Эмми» премия виридалайни хъсан экъечӀун варьетеда тахьайтӀа музыкадин программада|Виридалайни хъсан экъечӀун варьетеда тахьайтӀа музыкадин программада]] |Кэрол, Карл, Вупини Робин |Гъалибвал |- |[[Эмми (премия, 1988)|1988]] |Виридалайни хъсан экъечӀун варьетеда тахьайтӀа музыкадин программада |''ABC Presents: A Royal Gala'' |Гъалибвал |- |[[Эмми (премия, 1994)|1994]] |[[«Эмми» премия «Драмадин телесериалдиз виридалайни хъсан эвернавай актёр» категорияда|Драмадин телесериалдиз виридалайни хъсан эвернавай актёр]] |[[Тажуб ийидай хел (телесериал, 1993)|Тажуб ийидай хел]] |Номинация |- |[[Эмми (премия, 1996)|1996]] |Виридалайни хъсан экъечӀун варьетеда тахьайтӀа музыкадин программада |Хъуьруьнралди гьал секинрун 7 |Номинация |- |rowspan=2|[[Эмми (премия, 2003)|2003]] |[[«Эмми» премия «Виридалайни хъсан варьетедин тахьайтӀа музыкадин программадин сценарий» категорияда|Виридалайни хъсан варьетедин тахьайтӀа музыкадин программадин сценарий]] |Робин Уильямс — «Вживую: Бродвей» |Номинация |- |Виридалайни хъсан экъечӀун варьетеда тахьайтӀа музыкадин программада |Робин Уильямс — «Вживую: Бродвей» |Номинация |- |[[Эмми (премия, 2008)|2008]] |Драмадин телесериалдиз виридалайни хъсан эвернавай актёр |[[Къанунни къайда: КьетӀен корпус]] |Номинация |- |[[Эмми (премия, 2010)|2010]] |[[«Эмми» премия «Виридалайни хъсан варьете тахьайтӀа музыкадин программа»|Виридалайни хъсан варьете тахьайтӀа музыкадин программа]] |Робин Уильямс: Жува жув терг ийидай яракь |Номинация |- |[[АСШдин Актеррир гильдиядин премия|Актеррин гильдиядин]] |[[АСШдин Актеррир гильдиядин премия (1998)|1998]] |[[АСШдин Актеррир гильдиядин премия виридалайни хъсан кьведлагьай пландин итемрин рольдин патахъай|виридалайни хъсан кьведлагьай пландин итемрин рольдин патахъай]] |Кьегьал тир Уилл Хантинг |Гъалибвал |} == ЭлячӀунар == * [http://www.imdb.com/name/nm0000245/ Robin Williams on Internet Movie Database] * [https://web.archive.org/web/20090318134723/http://www.izvestia.ru/interview/article3098294/ Интервью Робина Уильямса] == Баянар == {{Баянар}} {{DEFAULTSORT:Уильямс, Робин}} [[Категория:АСШдин стендап-комикар]] [[Категория:«Оскар» премиядин лауреатар]] [[Категория:«Къизил глобус» премиядин лауреатар]] [[Категория:АСШдин актеррин гильдиядин лауреатар]] [[Категория:«Сатурн» премиядин лауреатар]] [[Категория:«Грэмми» премиядин лауреатар]] [[Категория:Сесиль Б. Де Миллян премиядин лауреатар]] iawofmtfy8dswretq4y5zi8ldg73ten 0 7155 98883 89728 2026-08-07T19:19:32Z InternetArchiveBot 8697 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260807)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 98883 wikitext text/x-wiki [[Файл:Juilliard School - Alice Tully Hall.jpg|thumb|250пкс|Элис-Талли-холл]] '''Джульярд мектеб''' ([[Инглис чӀал|ингл.]] ''Juilliard School''; /ˌdʒuːliˈɑrd/) — [[Америкадин Садхьанвай Штатар|америкадин]] устӀарвилинни музыкадин хилик акатзавай вини дережадин кӀелунин виридалайни чӀехи идарайрикай сад. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркдин]] [[Линкольн-центр|Линкольн-центрда]] алайди я. Ана 850 кьван студентри ва аспирантри музыкадин, кьуьлерунринни драмадин тарсар къачузва. Джульярд мектеб дуьньяда виридалайни кӀвенкӀве аваз фидай музыкадин мектебрикай сад хьиз гьисабзавайди я, гьакӀни мектебда эцигзавай кӀелунин программаяр виридалайни престиж квайбур я <ref>{{cite web|url=http://www.washingtontimes.com/news/2005/jun/3/20050603-091115-3475r/?page=all |title=Still ‘best reputation’ for Juilliard at 100 |publisher=[[The Washington Times]] |accessdate=September 15, 2013}}</ref><ref>{{cite book|title=Juilliard|url=https://archive.org/details/juilliard0000cher|last1=Frank Rich|publisher=Harry N. Abrams|isbn=0810935368|quote=Juilliard grew up with both the country and its burgeoning cultural capital of New York to become an internationally recognized synonym for the pinnacle of artistic achievement.|year=2003|pages=[https://archive.org/details/juilliard0000cher/page/10 10]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/top-25-drama-schools-world-558898|title=The Top 25 Drama Schools in the World|publisher=[[The Hollywood Reporter]] |accessdate=September 15, 2013}}</ref>. == Тарих == 1905-лагьай йисуз Нью-Йоркда Музыкадин устӀарвилин институтдин ({{lang-en|Institute of Musical Art}}) диб эцигна. Адан кьиле дирижер [[Франк Дамрош|Франком Дамрошем]] акъвазнавай тир. Садлагьай йисан къене абурувай 500 студент кӀватӀиз хьана. 1926-лагьай йисуз институт Джульярд вини дережадин мектебдихъ ({{lang-en|Juilliard Graduate School}})(вич кьве йисан идалай вилик [[Огастас Джульярд|Огастас Джульярдан]] фондди диб эцигнавай) галаз сад авуна. Са регьбервилик кваз кьве институт са гьал кьилди тир, вучиз лагьайтӀа Джульярд мектеб чӀехи йиса авай, тайин музыкадин чирвилер авай студентриз тайин авунвай тир. Сад тир консерваториядин кьве паюнин адалай кьулухъан тир сад хьун 1946-лагьай йисуз хьана. Садхьанвай кӀелунин идарадин тӀвар «Джульярд музыкадин мектеб» хьана, 1969-лагьай йисалай инихъ - «Джульярд мектеб» я. Са арадлай сифтедин академиядин музыкадин чхелдин ягъизвайдин устӀарвилин хилел кьуьлерин(1951), драмадин (1968) хилер алава авуна. 2001-лагьай йисуз Джульярд мектебда [[Джаз|джаздин]] музыкантрин ягъизвайдин устӀарвилин патал курс ахъана. == ЭлячӀунар == * [http://www.juilliard.edu/ Официальный сайт] {{ref-en}} {{Coord|40.773871|N|73.983178|W|display=title}} == Баянар == {{Баянар}} [[Категория:Консерваторияр алфавитдин къайдада]] [[Категория:Джульярд мектеб]] [[Категория:1905 йисуз арадиз акъатна]] [[Категория:Нью-Йорк]] c688z6pyffquz4knprjnh5c35er5uqa 0 7295 98878 96439 2026-08-07T19:14:11Z InternetArchiveBot 8697 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260807)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 98878 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Киншаса |статус= Кьилин шегьер |вичин чӀалал тӀвар = [[Лингала]] Kinsásá<br />[[Франк чӀал|франк]] Kinshasa<br />[[суахили]] Kinshasa<br />[[киконго]] Kinsasa<br /> |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Демократиядин Республика Конго |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум = |региондин картадин алцум = |райондин картадин алцум = |герб = Coat of arms of Kinshasa.svg |пайдах = Kinshasa Flag.svg |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |региондин жуьре = Провинция |регион = Киншаса |регион таблицада = Киншаса (провинция){{!}}Киншаса |райондин жуьре = |район = |район таблицада = |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = Губернатор |кьил = [[Андре Кимбута Янго]] (2007-лагьай йисалай инихъ) |бине эцигай тарих = [[1881 йис]]уз |статус йисалай = |майдан = 9965 км² |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = 240 м |климат = |виликан тӀварар = Леопольдвиль |официал чӀал = [[франк чӀал]] |агьалияр = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span> 9 464 000 кас |сиягьдиз къачур йис = 2012 |къалинвал = 955 |агломерация = |миллетар = |чпи-чпиз гузвай тӀвар = киншасави, киншасавияр |сятдин чӀул = +1 |DST = |телефондин код = +24312 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = Kinshasa |сайт = http://www.kinshasa.cd/ |сайтдин чӀал = fr |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Кинша́са''' (1966-лагьай йисал кьван — '''Леопольдви́ль''', {{lang-fr|Léopoldville}}, [[Нидерландрин чӀал|нидер.]] ''Leopoldstad)'' — [[Демократиядин Республика Конго|Конго Демократиядин Республикадин]] кьилин шегьер, [[Конго (вацӀ)|Конго]] вацӀун къерехал ала, [[Браззавиль]] шегьердиз ([[Конго Республика]]дин кьилин шегьер) аксина. 2010-лагьай йисан гьалдиз килигна Киншасада 10 миллиондилай пара кас яшамишзаватӀани, адан чилеррикай 60 % тӀимил агьалияр авай хуьруьн чкаяр я, вич шегьердин административ сергьятрин къенез гьахьзава. Инсанар къалиндаказ яшамиш жезвай шегьердин мягьлейри провинциядин рагъакӀидай пата чилин ичӀи са гъвечӀи паяр кьазва<ref>[http://www.kinshasa.cd/index.php?option=com_docman&Itemid=141&task=doc_download&gid=1 Programme du Gouvernement, Provincial de Kinshasa, 2007—2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228123531/http://www.kinshasa.cd/index.php?option=com_docman&Itemid=141&task=doc_download&gid=1 |date=2008-12-28 }}</ref>. Агьалийрин сан-гьисабдал гьалтайла [[Африка]]да Киншасадини [[Йоханнесбург]]дихъ галаз 3-лагьай чка ([[Лагос]]динни [[Каир]]дин кьулухъ) пай ийизва. ГьакӀни [[франк чӀал]]ал рахадай агьалийрин сан-гьисабдал килигна ам дуьньяда кьведлагьайди я ([[Париж]]дин кьулухъ). Алай чӀаван демографиядин гьал амукьиз хьайитӀа 2020-лагьай йисуз Киншаса агьалийралди Париждилай виниз жеда.<ref> {{cite web|url=http://www.demographia.com/db-wuaproject.pdf|title=World Urban Areas Population Projections (From 6th Edition of World Urban Areas) 2010|publisher=[[Demographia]]|format=PDF|accessdate=2013-05-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GW5p2Xop|archivedate=2013-05-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2|title=World Urbanization Prospects: The 2005 Revision Population Database|publisher=[[United Nations]] Population Division|accessdate=2007-06-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/61Az4CYeN|archivedate=2011-08-24}}</ref> == ЧӀалар == [[Демократиядин Республика Конго|ДРК-да]], нин кьилин шегьер Киншаса я, официал яз [[франк чӀал]] кьабулнава. Гьа идаз килигна, Киншаса Франкофонияда виридалайни чӀехи шегьер, гьакӀни франк чӀалал рахадайбурун агьалийрин сан-гьисабдал гьалтайла ам кьведлагьайди я.<ref name>{{cite book|title=The Story of French|url=https://archive.org/details/storyoffrench0000nade_c0y4|last=Nadeau|first=Jean-Benoit|year=2006|publisher=St. Martin's Press|isbn=<!--0-312-34183-0, -->9780312341831|page=[https://archive.org/details/storyoffrench0000nade_c0y4/page/301 301]|page=483|accessdate=31 May 2009}}, </ref><ref>{{cite book|title=Reinventing Order in the Congo: How People Respond to State Failure in Kinshasa|last=Trefon|first=Theodore|year=2004|publisher=Zed Books|location=London and New York|isbn=<!--1-84277-491-3, -->9781842774915|page=7|url=https://books.google.com/books?id=5VAAHi93y0sC&pg=PA7|accessdate=31 May 2009}} </ref> Амма [[лингала]] рахунрин чӀал яз гьяркьуьдаказ кӀвалахарзава. Франк чӀал администрацияда, маарифда, документар кьил кьиле ягъунра, рекьерин лишанра, прессада, ТВ-да, миллетринни жемятрин арада авай акахьунра кӀвалахарзава. Амма жемятринни миллетрин кӀапӀалрин къене авай гьакӀан акахьунра мукьдин (чкадин) африкадин чӀалари ([[киконго]], лингала, [[Луба (язык)|луба]] и [[суахили]]) кьилин пай кьазва.<ref>{{cite book|title=Francophone sub-Saharan Africa: Democracy and Dependence, 1985–1995|last=Manning|first=Patrick|year=1998|publisher=Cambridge University Press|location=London and New York|isbn=<!--0-521-64519-0, -->9780521645195|page=189|url=http://books.google.com/books?id=LwzFF2FnbzMC&pg=PA189&dq=Kinshasa+second+largest+francophone+city&lr=&ei=T-0iSpzsEYOIzQTSl_XRBw|accessdate=31 May 2009}} </ref> Гьа идаз килигна, медениятда франк чӀала артухвал кьазватӀани, пара чӀалар хьун Киншасадин уьмуьрдин хас тир лишан яз амукьзава. == Массайрин информациядин такьатар ва алакъа == '''Тайин чӀавара акъатдайбур (франк чӀалал)''' * «Кайе экономик э сосьо» (''Cahiers économiques et sociaux'' — «ЦӀийи (чавар) хабарар экономикадинни жемятдин месэлайрикай»). * «Конго-Африк» (''Congo-Afrique'' — «Конго-Африка»). Гьар вацра акъатдай экономикадинни медениятдин месэлайрикай журнал. Жемятдин уьмуьрдин Ахтармишунин юкьва акъудзава. * «Потансьель» (''Potentiel'' — «Потенциал»). Гьар йикъуз акъатдай газета. * «Элима» (''Elima''). Гьар йикъуз акъатдай нянин газета '''Информагенствар''' Конгодин чапдай акъудунин агенство (''Agence Congolaise de Presse'' — ACP). Гьакиматдин информагенства, 1960-лагьай йисан 12-лагьай пахундиз адан диб эцигнава. '''Радио, телевидение''' * «Конгодин ван» (''La Voix du Congo''). Радиостанция, гьукуматди контролвал кьиле тухузава * Миллетдин конгодин радиони телевидение (''Radio-télévision nationale congolaise — RTNC''). == Стхавилин шегьерар == * {{Туьркиядин пайдах}} [[Анкара]] ([[Туьркия]]) * {{Конго Республикадин пайдах}} [[Браззавиль]] ([[Конго Республика]]) * {{Бельгиядин пайдах}} [[Брюссель]] ([[Бельгия]]) * {{Сенегалдин пайдах}} [[Дакар]] ([[Сенегал]]) * {{Ирандин пайдах}} [[Тегеран]] ([[Иран]]) * {{Нидерландрин пайдах}} [[Утрехт]] ([[Нидерландар]]) == Эдебият == == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{1000}} [[Категория:Киншаса]] [[Категория:Африкадин уьлквейрин кьилин шегьерар]] [[Категория:Конгодин Демократиядин Республика]] [[Категория:Конгодин Демократиядин Республикадин шегьерар]] kdrdu5jas2okml3jd2av8hqwc776t5j 0 7359 98874 89540 2026-08-07T19:10:46Z InternetArchiveBot 8697 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260807)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 98874 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = AquilaGurneyiWolf.jpg |image title = |image descr = |regnum = Нечхирар |parent = |ref = |comment = |rang = |latin = Aquila gurneyi <br />[[Джордж Роберт Грей|Gray]], 1860 |author = |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Aquila gurneyi |commons = Aquila gurneyi |itis = |ncbi = |eol = }} '''Гернидин лекь''' ([[Латин чӀал|лат.]] ''Aquila gurneyi'') - [[чинеругдинбур]]ун хзандик квай ири нуькӀ я. Латин таксондал инглис орнитолог [[Джона Генри Герни]]дин гьуьрметдай тӀвар эцигна (1819—1890)<ref>{{cite book|last=Beolens|first=Bo|title=Whose Bird? Men and Women Commemorated in the Common Names of Birds|url=https://archive.org/details/whosebirdmenwome0000beol|year=2003|publisher=Christopher Helm|location=London|page=[https://archive.org/details/whosebirdmenwome0000beol/page/153 153]|coauthors=Watkins, Michael}}</ref>. Адаз юкьван дережадин сан-гьисаб авай чӀехи тушир пупуляция ава. Яшамиш жезвай араяр амукь тавунин гъиляй популяция тӀимил хъижезва. Бедендин яргъивал - 74-85 см, абурукай зур пай кьван тум я, луварин ахъавал - 170—190 см, дишийрин заланвал - 3060 г. я. Яшамиш жезвай уьлквеяр: [[Индонезия]], [[Папуа ЦӀийи Гвинея]]. Гьар жуьредин тамара яшамиш жезва. 1500 метрдилай вини тушир кьакьанвилерал алай гъил кя тавур тамар виниз кьазва. Солитарный жуьре я. Сихилдиз адет тир лув гунуг - къуватарни кӀевивал авай. == Эдебият == * [http://www.iucnredlist.org/details/22696056/0 BirdLife International 2012. Aquila gurneyi. In: IUCN 2013] * ''Stephen Debus'' Birds of Prey of Australia: A Field Guide Csiro Publishing, 2012 [http://books.google.com.ua/books?id=JZmeAyk9p1kC&pg=PA42 Google книги] == ЭлячӀунар == == Баянар == {{Баянар}} [[Категория:Лекьер]] [[Категория:Азиядин нуькӀер]] [[Категория:Океаниядин нуькӀер]] [[Категория:Инсанрин тӀварарихъ галай таксонар|Герни]] 4sad9irqijgkwzvufcn654kjtrfx9qf