Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 7582 98894 88926 2026-08-10T15:53:09Z ~2026-43512-49 13094 /* */ 98894 wikitext text/x-wiki {{Халкь3 |тӀвар = Будугъар <br /> Будуубер |шикил = <table border=0 align="center"> <tr> <td>[[Файл:Buduq kəndi XX əsrin əvvəllərində. Buduqlular milli geyimdə.png|300x300px]]</td> </tr><tr> </table> |шикилдин гьалар = Будугъар |кьадар = 1000 кьван |сиягьдиз къачур йис = |регион1 = {{Азербайжандин пайдах}} [[Азербайжан]] |элячӀун1 = |кьадар1 = 1000 кас ([[1990 йис|1990]]) |чӀал = [[Будугъ чӀал]], [[Азербайжан чӀал|Азербайжан чӀал]] |дин = [[Ислам]], [[сунияр|суни]] [[мусурманар]] |расадин жуьре = Европеоид раса (къавкъасион жуьрединни каспий жуьредин акахьун) |арадал атун = [[алпанар]] |мукьва халкьар = [[агъулар]], [[арчинар]], [[къирицӀар]], [[лезгияр]], [[рутулар]], [[табасаранар]], [[удинар]], [[цӀахурар]], [[хинелугъар]] |акатзава = [[лезги халкьар]] |ареалдин карта = [[Файл:Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар лез.svg|300px]] |ареалдин картадин гьалар = 8 ранг }} '''Будугъар''' ([[Будугъ чӀал|будугъ.]] ''Будуубер'') — дегь [[Алпан]]дин бицӀи халкьарикай сад. Тарихдин къене [[Азербайжан]]дин [[Къуба район]]да уьмуьр гьалзавай, [[Къавкъаз]]дин бинедин суван халкь. Будугърин кьадар тахминан 1000 кас я. [[Нах-дагъустандин халкьар]]ин группадин [[лезги халкьар]]ин хзандиз талукь я. Милли жигьетдай будугъар виридалайни пара [[лезги халкьар]]из мукьва тиртӀани, гила абур азербайжанарихъ галаз акахьна чпин милли кьетӀенвал саки квадарна. Диндал гьалтайла будугъар [[сунияр|суни]] — [[мусурманар]] я. ==Тарих== Тарихда ахьтин са фикир ава хьи, Алпандин девирда будугъар чпин гьукумат авай халкьарикай сад тир. Будугъ халкьдиз пара дегь ва девлетлу тарих ава. И халкьдикай малуматар сефеви шагьрин, къубадин ханрин, урусрин царьрин официал документра ва А.Бакиханов, Ф.Шнитников, Гербер, Иоганн Густав, Ф.Симонович, И.Березин хьтин зурба тарихдин алимрин кӀвалахра гьалтзава. Тарихдин чешмейра авай малуматрив кьурвал, XIII виш йисалай эгечӀна лезги халкьар гегьенш хьанвай чкаяр дуьньядиз Лезгистан тӀварцӀелди малум хьанай. Гьа девирдин чешмейра суварин гьакимриз «Лезгистандин эмирар» лугьузвайди тир. Будугъ хуьруьн тӀвар, хуьр лен (харжи) хьиз Улуг Агъа бегдиз ва Неймет бегдиз вугунин XVI ва XVII виш йисарин арадиз талукь тир документда гьалтнай. [[1607 йис]]уз Ирандин шагь [[Аббас I]]-а Будугъ хуьруьз регьбервал ийиз Мелик Давудов тайинарнай, гуьгъуьнлай дуьз [[XX виш йис]]ал кьван хуьруьз регьбервал Меликан хци Сабир Давудова кьиле тухузвай. Будугъ хуьре авай цӀуру мискӀин цӀийи кьилелай туькӀуьрунин карда Сабир Давудован паталай чӀехи куьмекар хьанай. Къуба ханвалда бегвал ийиз официал ихтиярар къачунвай пуд несилрикай сад гьа будугъдин бегар тир. [[XIX виш йис]]ан къене Будугъ хуьруьн агьалидин кьадар 2300 - 3500 арада дегиш жезвай. [[1839 йис]]ан официал малуматриз килигна, хуьре 286 майишатар авай, [[1863 йис]]уз 329 майишатни 2155 кас агьалияр, [[1870 йис]]узни 393 майишатни 2411 кас агьалияр авай. Хуьре цан цадай чилерин кимивиляй будугъвияр фад вахтарилай хайи хуьр туна мукьув галай чилериз куьч жезвай. ГьакӀ [[XIX виш йис]]ан 30-40 йисарилай кьил кутуна, [[гьапутар]], будугъар ва [[къирицӀар]] чпин тарихдин хуьрерай Муьшкуьр ва Шабран магьалрин (гилан [[Хъачмаз район]]), Гуьйчай ва Шамахи уездрин чилерал куьч хьана. Абуру Къубада, гьакӀни и магьалра ва уездра цӀийи хуьрер (убаяр ва хъишлахар) кутунай. 60 - 70 йис алатайла и лезги халкьарихъ Азербайжанда цӀудралди хуьрер авай. [[XIX виш йис]]ан эхирриз талукь чешмейра чпин тӀварар гьатнавай Азербайжандин будугъ хуьрерин тӀварар: [[Будугъ]], [[Къарадагъ Будугъ]], [[Будугълу]], [[Агъязи Будугъ]] (Азизуба), Будугълу Велиуба, Къырхларуба, Рамазан хъишлах, Кьасумтала хъишлах, Къаракъыз, [[Къаракъызхъишлах]], [[Гуьне Будугъ]] (Къарабулах), [[Далыкъая]], [[Ялаванж]], [[Шерифуба]]. ==ЧӀал== {{main|Будугъ чӀал}} Ю.Д. Дешериевди кхьенвайвал, будугъ ва [[къирицӀ чӀал]]ар сад-садаз ухшар я, вичин нубатдани и кьве чӀал генетикадин жигьетдай лезги чӀалаз мукьва я. Будугъар азербайжан чӀалан лап къатӀи таъсирдик акатна ассимиляция хьанва лугьуз абурун виридаз азербайжан чӀал чизва. Будугъ чӀалан чирвилер авай будугърин кьадар азербайжан чӀалалди рахазвай будугърин кьадардилай лап тӀимил я. Хайи чӀал анжах [[Къуба район]]дин [[Будугъ]] хуьруьн эгьлийриз чизвайди я (тахминан 1000 кас). Маса хуьрера, месела [[Хъачмаз район]]дин будугъ хуьрера, яшамиш жезвай будугърин арада хайи чӀал анжах лап кьуьзуь несилрин рикӀел ама, жегьилри азербайжан чӀалакай менфят къачузва. Гьатта, акахьай агьалияр авай шегьерра ва хуьрера, месела [[Хъачмаз]] шегьерда яшамиш жезвай будугърин несилриз чеб са мус ятӀани будугъар тир чӀал чизва, амма чпи чеб азербайжан миллетдиз талукьарзава. Ахьтин ксарин веледриз чеб будугъар тир чӀал гьич малум туш. ==Гегьенш хьанвай ареални кьадар== Брокгаузан ва Ефронан Энциклопедиядин гафарганди гузвай малуматриз килигна, будугъри [[Къуба уезд]]дин вири агьалидин 1,5 % пай туькӀуьрзавай ва уезддилай къеце пата санани гьалтзвачир. Энциклопедияди будугъар, [[гьапутар|гьапутрихъ]], [[къирицӀар|къирицӀрихъ]], [[жекар|жекрихъ]] ва маса халкьарихъ галаз санал умуми «лезги» тӀварцӀелди малум тирди ва абурун чӀал [[чечен чӀал]]аз ухшар тирди лугьузва. Исятда, Азербайжанда [[XIX виш йис]]уз будугъар яшамиш хьайи хуьрерин са пай амач. Са бязи хуьрер чкӀана арадай акъатнава ва абурун тӀварар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Са кьадар хуьрерин тӀварар масакӀа хьанва. [[1837 йис]]уз [[Къуба уезд]]дин [[Будугъ магьал]]дик 19 хуьр акатзавай. Абурукай 12 будугърин хуьрер тир. Гила и хуьрерикай 3 ама: Къубада [[Будугъ]] хуьр, Хъачмаза [[Къарадагъ Будугъ]] ва [[Агъязи Будугъ]] хуьрер. [[1926 йис]]уз СССР-да 1 будугъви итим яшамиш жезвай <ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года.Национальный состав населения по республикам СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/619TI74Lr|archivedate=2011-08-23}}</ref>. Алай чӀавуз Азербайжанда авай будугърин кьадар тахминан 1000 кас тирди къимет гузва. ==Адетар== ===Адетдин алукӀунар=== == Литература == == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Нах-дагъустан халкьар}} [[Категория:Дагъустандин халкьар]] [[Категория:Лезги халкьар]] [[Категория:Нах-дагъустандин халкьар]] [[Категория:Будугъар]] p1ombuhkaeun1kwm050qgs14pmd26ia 0 17220 98886 97981 2026-08-10T13:36:50Z Детекруг 12969 /* */ 98886 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rapid Police Unit patch (Azerbaijan).svg|мини|ФАПХ'дин патч]] '''Фадвилелди Атунин Полициядин Хел''' — Азербайжандин Республикадин [[Daxili İşlər Nazirliyi (Azərbaycan)|Къенепатан КӀвалахарин Министрвилик]] акатзай, полицдин тактикадин хел я. Кьил Рамиль Пириев я. Чка «8 noyabr prospekti - 69» я. 9q2sk5mtz4w8d0z92l2jbdzx8cwpbqx 98887 98886 2026-08-10T13:37:09Z Детекруг 12969 Детекруг [[Фадвилелди Атунин Полицдин Хел (Азербайжандин Республика)]] макъаладин тӀвар [[Фадвилелди Атунин Полициядин Хел (Азербайжандин Республика)]] -диз масакӀа хъувуна 98886 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rapid Police Unit patch (Azerbaijan).svg|мини|ФАПХ'дин патч]] '''Фадвилелди Атунин Полициядин Хел''' — Азербайжандин Республикадин [[Daxili İşlər Nazirliyi (Azərbaycan)|Къенепатан КӀвалахарин Министрвилик]] акатзай, полицдин тактикадин хел я. Кьил Рамиль Пириев я. Чка «8 noyabr prospekti - 69» я. 9q2sk5mtz4w8d0z92l2jbdzx8cwpbqx 98889 98887 2026-08-10T13:37:41Z Детекруг 12969 /* */ 98889 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rapid Police Unit patch (Azerbaijan).svg|мини|ФАПХ'дин патч]] '''Фадвилелди Атунин Полициядин Хел''' — Азербайжандин Республикадин [[Daxili İşlər Nazirliyi (Azərbaycan)|Къенепатан КӀвалахарин Министрвилик]] акатзай, полициядин тактик са хел я. Кьил Рамиль Пириев я. Чка «8 noyabr prospekti - 69» я. etxos9k9tti33o0oiuwg79xglnyf0un 98890 98889 2026-08-10T13:39:46Z Детекруг 12969 /* */ 98890 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rapid Police Unit patch (Azerbaijan).svg|мини|ФАПХ'дин патч]] '''Фадвилелди Атунин Полициядин Хел''' — Азербайжандин Республикадин [[Daxili İşlər Nazirliyi (Azərbaycan)|Къенепатан КӀвалахарин Министервилик]] акатзавай, полициядин тактик са хел я. Кьил Рамиль Пириев я. База «8 noyabr prospekti - 69» адресдал ала я. gvtxlvft4g0keq2z4tdzzql8dn1jd6n 0 17462 98888 2026-08-10T13:37:09Z Детекруг 12969 Детекруг [[Фадвилелди Атунин Полицдин Хел (Азербайжандин Республика)]] макъаладин тӀвар [[Фадвилелди Атунин Полициядин Хел (Азербайжандин Республика)]] -диз масакӀа хъувуна 98888 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фадвилелди Атунин Полициядин Хел (Азербайжандин Республика)]] sj07ab5u4lt60poenzqoq7szvs4ys96 0 17463 98891 2026-08-10T14:23:36Z Детекруг 12969 Новая страница: «'''Самаркъанд''' ([[узбек чӏал|узб.]] Samarqand / Самарқанд) — агьалийрин паравиляй [[Узбекистан|Узбекистандин]] пудлай шегьер я, Самаркъанд вилаятдин административ юкь я. Ам акъвазнава гьюлелай ирид вишни къад метр къакъанвилел. Майдан 123,82 км² я, 1 январ 2023-даз 573...» 98891 wikitext text/x-wiki '''Самаркъанд''' ([[узбек чӏал|узб.]] Samarqand / Самарқанд) — агьалийрин паравиляй [[Узбекистан|Узбекистандин]] пудлай шегьер я, Самаркъанд вилаятдин административ юкь я. Ам акъвазнава гьюлелай ирид вишни къад метр къакъанвилел. Майдан 123,82 км² я, 1 январ 2023-даз 573,2 агъзур агьалияр авай Самаркъандда. 2001 йисуз шегьерни адан тарихдин архитектурадин имаратар ЮНЕСКОДИН Виричилин ирсдин кхьиниз тунва, «Самаркъанд – культураяр гьалт жезвай чка» тӏварцӏик. Самаркъанд виридалайни дегь шегьерарикай я чилел. Адан бине эцигнавай 7 вишйисуз чи эрадилай вилик (дегь Мараканда), археологиядин малуматдал. 2 агъзур йисалай пара ам кьилин чка тир Европани Китайдин юкьва авай Чӏехи ипекдин рекьел. Гьакӏани Самаркъанд юкьван вишйисарин рагъекъечӏунин патан илимдин юкь тир. 14 вишйисан кьведлай зуралай Тамерланан империядинни Тимуридарин хизандин кьилин шегьер тир. Шегьердин архитектурадин имаратарин парабур а девирдизни узбекарин Жанидар (Аштарханидар) пачагьарин хизандин девирда тюкӏюрнайбур я. 1925—1930 йисара Самаркъанд Узбек ССР кьилин шегьер тир. === Этимология === Са версиядал шегьердин тӀвар атанва согди чӏалай, асмара (къван, раг) канд (кӏеле, шегьер) гафарикай. Антик кхьинара шегьердин тӏвар Мараканд (дегь юнан Μαράκανδα) хьизни чизвай. Дегь кхьинараава версия Самаркъанд тюрк ''Семиз Кент'' "яцӏу шегьер" гафарикай я. Икӏ лугьузва юкьван вишйисарин китайдин кхьинари, гьина Самаркъанддин тӏвар Си-ми-се-кан я. Ана кхьенва им «яцӏу шегьер» лагьай гаф я. И версиядин пад аль-Бируниди кьазвай. 0x8dtqk32crgvu3vize5ws0ok3r7xsi 98892 98891 2026-08-10T14:23:57Z Детекруг 12969 /* Этимология */ 98892 wikitext text/x-wiki '''Самаркъанд''' ([[узбек чӏал|узб.]] Samarqand / Самарқанд) — агьалийрин паравиляй [[Узбекистан|Узбекистандин]] пудлай шегьер я, Самаркъанд вилаятдин административ юкь я. Ам акъвазнава гьюлелай ирид вишни къад метр къакъанвилел. Майдан 123,82 км² я, 1 январ 2023-даз 573,2 агъзур агьалияр авай Самаркъандда. 2001 йисуз шегьерни адан тарихдин архитектурадин имаратар ЮНЕСКОДИН Виричилин ирсдин кхьиниз тунва, «Самаркъанд – культураяр гьалт жезвай чка» тӏварцӏик. Самаркъанд виридалайни дегь шегьерарикай я чилел. Адан бине эцигнавай 7 вишйисуз чи эрадилай вилик (дегь Мараканда), археологиядин малуматдал. 2 агъзур йисалай пара ам кьилин чка тир Европани Китайдин юкьва авай Чӏехи ипекдин рекьел. Гьакӏани Самаркъанд юкьван вишйисарин рагъекъечӏунин патан илимдин юкь тир. 14 вишйисан кьведлай зуралай Тамерланан империядинни Тимуридарин хизандин кьилин шегьер тир. Шегьердин архитектурадин имаратарин парабур а девирдизни узбекарин Жанидар (Аштарханидар) пачагьарин хизандин девирда тюкӏюрнайбур я. 1925—1930 йисара Самаркъанд Узбек ССР кьилин шегьер тир. == Этимология == Са версиядал шегьердин тӀвар атанва согди чӏалай, асмара (къван, раг) канд (кӏеле, шегьер) гафарикай. Антик кхьинара шегьердин тӏвар Мараканд (дегь юнан Μαράκανδα) хьизни чизвай. Дегь кхьинараава версия Самаркъанд тюрк ''Семиз Кент'' "яцӏу шегьер" гафарикай я. Икӏ лугьузва юкьван вишйисарин китайдин кхьинари, гьина Самаркъанддин тӏвар Си-ми-се-кан я. Ана кхьенва им «яцӏу шегьер» лагьай гаф я. И версиядин пад аль-Бируниди кьазвай. ehxzwvtdxne85dlj2o3m9m60pnoxxxt 98893 98892 2026-08-10T14:24:32Z Детекруг 12969 /* */ 98893 wikitext text/x-wiki '''Самаркъанд''' ([[узбек чӏал|узб.]] Samarqand / Самарқанд) — агьалийрин паравиляй [[Узбекистан|Узбекистандин]] пудлай шегьер я, Самаркъанд вилаятдин административ юкь я. Ам акъвазнава гьюлелай ирид вишни къад метр къакъанвилел. Майдан 123,82 км² я, 1 январ 2023-даз 573,2 агъзур агьалияр авай Самаркъандда. 2001 йисуз шегьерни адан тарихдин архитектурадин имаратар ЮНЕСКОдин Виричилин ирсдин кхьиниз тунва, «Самаркъанд – культураяр гьалт жезвай чка» тӏварцӏик. Самаркъанд виридалайни дегь шегьерарикай я чилел. Адан бине эцигнавай 7 вишйисуз чи эрадилай вилик (дегь Мараканда), археологиядин малуматдал. 2 агъзур йисалай пара ам кьилин чка тир Европани Китайдин юкьва авай Чӏехи ипекдин рекьел. Гьакӏани Самаркъанд юкьван вишйисарин рагъекъечӏунин патан илимдин юкь тир. 14 вишйисан кьведлай зуралай Тамерланан империядинни Тимуридарин хизандин кьилин шегьер тир. Шегьердин архитектурадин имаратарин парабур а девирдизни узбекарин Жанидар (Аштарханидар) пачагьарин хизандин девирда тюкӏюрнайбур я. 1925—1930 йисара Самаркъанд Узбек ССР кьилин шегьер тир. == Этимология == Са версиядал шегьердин тӀвар атанва согди чӏалай, асмара (къван, раг) канд (кӏеле, шегьер) гафарикай. Антик кхьинара шегьердин тӏвар Мараканд (дегь юнан Μαράκανδα) хьизни чизвай. Дегь кхьинараава версия Самаркъанд тюрк ''Семиз Кент'' "яцӏу шегьер" гафарикай я. Икӏ лугьузва юкьван вишйисарин китайдин кхьинари, гьина Самаркъанддин тӏвар Си-ми-се-кан я. Ана кхьенва им «яцӏу шегьер» лагьай гаф я. И версиядин пад аль-Бируниди кьазвай. 0owwyw2dr5myz4wqd03b82ir86wo6l5