Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Ахцегь 0 94 98998 98831 2026-08-21T09:19:25Z Хьажидауд 12986 98998 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Ахцегьар |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Ахты}} [[Файл:Akhty._Historical_part.jpg|center|border|310px|Ахцегьар]] |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =0 |lat_min =0 |lat_sec =00 |lon_dir = |lon_deg =0 |lon_min =0 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Ахцегь район |район таблицада = Ахцегь район{{!}}Ахцегь |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Ахцегьрин хуьруьнсовет|«Ахцегьрин»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил =Тажибов Мирзамегьамед Робертович |бине эцигай тарих = |статус йисалай = Хуьр [[1839 йис]]алай |кьакьанвилин жуьре = АП-дин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = 1054 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = {{тӀимил хьун1}} 13 400 |сиягьдиз къачур йис = 2011 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = ахцагьжуь |сятдин чӀул = +3 |DST = |телефондин код = +7 87263 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = 368730, 368731 |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 206 805 |Commons-ра категория = |сайт = http://www.ahty.ru/ |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&page=photos_of_category&sect=107 www.odnoselchane.ru] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.459195&lon=47.733536&z=14&m=b www.wikimapia.org] }} '''Ахцегь''' (''Ахцахь'', {{чӀал-ru|Ахты}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахцегь район]]да авай хуьр. Райондин администрациядин кьилин хуьр я. [[Ахцегьрин хуьруьнсовет|«Ахцегьрин» хуьруьнсовет]]дик акатзава. Дагъустандин туризмдин ва культурадин чӀехи метлеб авай юкьварикай сад я. Ахцегьрин 2500 йисалай пара яшар ава, ам Дагъустандин виридалайни дегь хуьрерикай сад я <ref name="нийсо">[http://niiso.etnosmi.ru/one_stat.php?id=12702 Статья «Ахты — древнейшее село» в чеченской газете «Нийсо»]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Этимология == Хуьурьн тӀварцӀин дуьз этимология гилани малум туш, идан гьакъиндай сад-садав кьан тийизвай пара фикирар ава: * «Цагь» гафунин са шумуд мана гузва: цӀай, къул, кӀвал, яшамиш жедай чка, хуьр. Дегь лезги чӀалал «Ах» — «чи», «хайи» мана гузвай гаф тир. Ахцагь — «хайи хуьр», «чи хуьр». * Ахцегь хуьруьн тӀвар чувуд чӀалан «ахоти» — «вах» гафуникай арадал атанвайди мумкин я. Кьисадив кьурвал, Ахцегь жемятди ислам дин кьабул тийизвайвиляй, Надир — шагьан кьушундиз хуьр тарашна халкь терг ийиз кӀанзвай, халкьдин арада гьуьрмет авай са кешишдиз ин хабар чир хьайила, садлагьайди ада вичи ислам кьабулна ва фарсарин кьушундин чӀехибурукай садаз вичин вах гъуьлуьз гана. Хуьруьз цӀйи «Ахоти» тӀвар эцигнавай, гуьгъуьнлай «Ахцегьдиз» масакӀа хьана <ref>[http://www.aksakal.info/dag/wikidagestan/8382-axty-roskoshnyj-brilliant-v-perstne-lezgistana.html Ахты — Роскошный бриллиант в перстне Лезгистана]</ref>. * ТӀвар—ван авай теолог ва тарихдар М. Ражабован фикирдай, хуьруьн тӀвар лезги чӀалан ахцегь нугъатдин «Ахцаъ» — «Ацукь» гафуникай арадал атанва. * Ахцегь — наме хроникада лугьузва, Ахцегьрин гьаким мусурман Дервишайи гзаф сандин хазар кьушунрин чуькьуьникди мажбур яз Кьвевар гьаким Абу — Муслимдикай куьмек кӀан хьана, адани Дервишайидиз вичин вах Умм аль-Муминат гъуьлуьз гана ва хазаррин гьаким Самсам тарашиз вичин кьушун ракъурна. Гуьгъуьнлай, Самсам кӀиник кутуна кьулухъ, Дервишайи мадни Абу — Муслиман патав фена, Кьвевардин гьакимди мугьманар кинаралди кьабулна ва ахпа Дервишайидин Шах — Бани хуьруьз цӀийи «Ухти» тӀвар эцигна, са шумуд бередай «Ахты» диз элкъвена. Гьа тегьерда, хуьруьз Абу — Муслиман вах Умм аль-Муминатан гьуьрметдай тӀвар эцигнавай. «Ухти» араб чӀалал «вах» лагьай гаф я. Са шумуд версия аватӀани, хуьруьн тӀвар дегь чӀавалай гилалди «Ахцагь» ва гзафвилин кьадардин формада «Ахцагьар» хьиз амукьнава. == География== === Алай чка === [[Файл:Ахцегьдин акунар.jpg|thumb|300x300px|Ахцегьрин акунар]] Ахцегь, Дагъустан республикадин кьибле пата, [[Самур]] [[вацӀ]]уз [[АхцегьвацӀ]] авахьзвай дугунда авайди я. ЦӀару къванцӀин, тамар авачир суварин юкьва, Гетин кьил 2788, Ухиндагъ 1870, Шалбуздагъ 4142 суварин арада ава. Кьибле патай Ахцегьаз Самурдин цӀиргъ, кьиблединни рагъакӀидай патай Гельмец — Ахцегьрин цӀиргъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патай къвалара авай цӀиргъер агатнава. Ахцегьрай маса шегьерризни шегьервилин хуьрериз авто — рекьин яргъавал. {| class="wikitable" |- ! ! Шегьердин / хуьруьн <br />— тӀвар ! Яргъавал, км |- | 1 | [[Магьачкъала]] | 250 |- | 2 | [[Кьвевар]] | 100 |- | 3 | [[Белиджи|Билиж]] | 93 |- | 4 | [[Кьасумхуьр]] | 85 |- | 5 | [[Мегьарамдхуьр]] | 65 |- | 6 | [[Усугьчай]] | 14 |- | 7 | [[Рутул]] | 30 |- | 8 | [[Хин]] | 33 |- | 9 | [[Мискискар]] | 8 |- | 10 | [[Луткун]] | 2 |- |} === Къенепатан малумат === [[Самур (вацӀ)|СамурвацӀ]] Ахцегьрин кефер патай физва. [[АхцегьвацӀ|АхцегьвацӀу]] хуьр кьвенал пайзава, кьибле патай кефер патаз фена СамурвацӀуз авахьзва. Ахцегь хуьруьн тарихвилин юкь КӀелезхев сувдин къваларал ала, амай пайни Самур дугунда, цӀиргъерин арадин цӀалцӀам чкада. АхцегьвацӀун къерех кьуна, Къурукал хуьр галайвал 2-3 километр виниз салар галай кӀвалерин пуруяр физва<ref>[http://www.pocketgis.biz/ru-str/?pid=53764 Неполный список улиц] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407040447/http://pocketgis.biz/ru-str/?pid=53764 |date=2016-04-07 }}</ref>. === Гьава === Гьава юкьван дережадинди я. Гад кьуру, юкьван дережадин чимивал квай, зегьемвални пара кудай чимивал галачирди я. Гатуз ракьинин йикъар 65 % я, абурукай 19 % кьуруни чими гьавадиз аватзава. Кьуьд хъуьтуьл, январьда юкьван [[температура]] 1,3°, микьивилер авай йикъар 25 %, 0° авай йикъарни — 50 % тешкилзава. Зул чимини кууру я. Юкьван гьисабдалди йисан температура 10,8 ºС я. Дагъустанда рагъдин экуь йикъарив садлагьай чкада ава, йиса 2553 сят. ЧӀехи бере гар авачир йикъар я, гьава михьи, ахъа, ламувал квачир я<ref>[http://www.pogodaru.ru/pogoda.php?value=37663 Прогноз погоды на Ахты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418090429/http://pogodaru.ru/pogoda.php?value=37663 |date=2021-04-18 }}</ref>. === Чиликай малумат === Накьв суванни — чуьлдин ва суванни — никин жуьредикай, чебдин аспидни кереж къван квай чепрекьандикай ибарат я. === Флорани фауна === Хуьре суван лекьер, къавкаъздин агома (хуьрлуьнкӀдин са жуьре), агъу квай гъуьлягъар, акъребар, агъу квай хуьшреканар гьалтзва. Ахцегьрин къерех чкайра къурер, сикӀер, жанавурар, чакъалар, миргер, къабанар, суван яцар, суван цӀегьер, цӀуцӀулар, хундузар, машахар, татар кьифер акваз жеда<ref>[http://www.ecosystema.ru/08nature/rept/024.htm Экологический центр «Экосистема»]</ref>. == Ахцегьрин минерал ятар == Хуьряй вад км кьиблединни — рагъакӀидай патай, АхцегьвацӀун чапла къерехда, кӀама Ахцегьрин минерал цин чешме ава. Ахцегьдин минералдин чешмедик пуд жуьре ятар ква: гугурт квай [[водород]]дин, [[бром]] квай водороддин ва [[йод]] квай бромдин минерал ятар. Цин чимивал йисан бередикай аслу яз 38-40 °C ва 65-68 °C арара юзурзва. Ина «Ахцегьар» тӀвар авай, бальнеологиядин ял ядай чка ава<ref name=resort>[http://www.aquaexpert.ru/resort/?place=1094 Бальнеологический курорт «Ахты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928074545/http://www.aquaexpert.ru/resort/?place=1094 |date=2007-09-28 }}</ref>. == Тарих == === Дегь ваде === Ахцегь Дагъустандин виридалайни дегь яшамиш жедай чкайрик квайди я. Гьи чӀавуз ада бине кьунвата гилани малум туш, алимрин фикирдай ч.э. вилик I агъзур йисан юкьвалай ч.э. вилик II агъзур йисарал кьван юзурзава. Чи эрадин кьиле Ахцегьрин тӀвар ТӀури тир. Гьа чӀавузни ина цунвал, хъенчӀинвални ракьун расунар вилик физвай. 5 виш йисуз Алпан пачагьвал чукӀайла, лекьер амукьзвай чкада цӀуру — феодалвилин пачагьлугъ [[Лакз]] гьасил хьанва, Ахцегьни адак акатна. === Юкьван ваде === Ахцегь — Наме: 560—575 ийсариз эмир Шагьбани Ахцегьдиз гьакимвал ийизва, ада гьакимвал тухвазвай береда КӀелезхев сувда фарси «Шахбани» къеле эцигнатир; Ахцегьдиз, ТӀури тӀвар алудна Шагьбани эцигнатир. 561 йисуз Ахцегьдин гьамамриз гьахьун гьавай хьана. 575—587 йисуз эмир Шагьбани кьейила кьулухъ, Ахцегьдин гьакимвал адан хва Шагь — Асандин гъилиз гьатна. Сасанидрин мулкуна авай [[Дербент]] шегьер, 625 йисуз хазарар паталай кьунва. 8 виш йисуз, хазарар Ширван кьурла кьулухъ, Ахцегьдин мукьвал авал Миграгъ хуьруьз гьакимвал ийиз абуру эмир Самсам тайин авуна. Эмир Самсамди вичин чка кӀивиз кьун паталай, [[Самур вацӀ|ун]] чапла къерехда авай Къаракуьре хуьруьн вилик Тарса шегьер эцигна. Са тӀимил вахтунилай Самсамаз Ахцегьдиз гьакимвал ийиз кӀан хьана. Самсама Ахцегьдиз пуд вигьин авунатир. Садлагьай вигьин чӀавуз, Самсамдин кьушунри хвадай яд Ахцегь вацӀай ваъ, Самур вацӀай къачузватир. Кьилиз акъуд хьанвачир садлагьай фигьиндилай кьулухъ, абуру пуд варз Шагьбани къеледилай [[Ахцегь (вацӀ)|Ахцегь вацӀуз]] рехъ ягъзавай. Кьведлагьай вигьин ругуд варз давамна, чпин мурад арадиз гъиз тежезвай Самсам Ахцегьдай хъфенва. Пуд йисалай Самсамди мад са, 7 йис давам хьанвай алахъун ийиз эгечӀна. Чара амачир Ахцегьдин чӀехиди Дервишайи, [[Рутул]]дин, Жиникдинни Тарсадин эмиррикай куьмек кӀан хьана. Женг тухвазвай кьве патайни чӀехи кьиникьар хьана. И ягъунра Дервишайидин хва Шагь — Къасумни кьена. Эхирни кӀаник акатнай Самсам Ахцегьдай кьулухъ хъфин мажбур хьана. ЯтӀани 15 йис алатайла ада Ахцегьаз йифин вигьин авуна, хуьр барбатӀна, хуьруьнвийрин чӀехи пай къирмишнатир. Гуьгъуьнилай, Дербентдин сердер Абу — Муслиман руш Умм аль — Муминат чпин кьушундихъ галаз Кьибле Дагъустандин хуьрер сад — садан гуьгъуьнал къачуз физ хьана. Къаракуьре къачуна абур Миграгъ къачуз кӀан хьана. И хабар чир хьанвай Ахцегьрин кьил Дарвишайи, абуру Ахцегьдин винелни тефирай лугьуз, Умм аль — Муминатаз муьтӀуьгъ хьана Миграгъ санал кӀаник кутаз теклифна. А чӀавуз ахцегьвийри [[Ислам]]дин къабулна, Дарвишайи Абу — Муслиман вах Умм аль — Маминат жуваз пабвилиз къачуна. Абу Муслимдикай куьмек кьабулна, Дарвишайи, Самсадин къаншардиз дяве гваз фена, ахпа ирид вацран дявейри са нетижани ганач. Ахпа Дарвишайи мад дипломатиядиз кам къачуна Шалбуздагъ суван кӀаник яшамиш жезвай шейх Шагь — Албурзидиз тавакъу авуна (лугьун герек я, «Шалбуздагъ» гаф вичин шейхдин тӀварцӀикай гьасил хьана). Шейх Дарвишайи Шагь — Албурзидихь галаз пулуналди Самсадин визир, эмир Каги чпин патаз желб авуна. Жуьмедин йифиз, Дарвишайи вичин 6-агъзур кас авай кьушундихь галаз Миграгъдиз гьахьна. Кагадин инсанри абуруз варар ахъайна, ахпа Кагади вичи цӀуд аскер галаз Самсам кьена. Кьуна шегьер, Дарвишайиди шегьервийрикай ислам дин кьабул ийиз тӀалабна. Кьабулнайбур секиндиз туна, кӀевивал авунвайбур къирмишна. Шегьердиз «Эмир Кага» тӀвар ганвай, ахпа са шумуд бередилай тӀвар «Миграгъдиз» масакӀа хьанвай. Идалай кьулухъ Дарвишайи, эмир Кагани Шах — Албурзи, абур хуш кьабулнай, Дербентдин эмир Абу — Муслиман патав фена. Ахцегьа, 19 виш йисалар къван амукьнавай мискӀин туькӀуьрнай, Ахцегьан «Шагьбани» тӀвар «Ухти» ([[араб чӀал]] — «вах») — диз масакӀа авунай. И факт адакай аслу я, Абу — Муслиман вах Умм аль — Мамунат, ахцегьрин гьакимдиз гъуьлуьз фенвай. Самсаман вад раят, Шах — Албурзидин хва кьена рушар есердиз къачуйла кьулухъ, Дарвишайи вичин 30 куьчедихь галаз Миграгъдай Шалбуздагъдин кӀаник куьч хьана ана Къурайш (гилан Къуруш) лугьудай хуьр туькӀуьрна. Эмир Кага Миграгъдин, Къаракуьрединни Къурушдин чӀехиди хьана а чӀавалай Кьибле Дагъустанда ислам гегьенш жез эгечӀна<ref>[http://www.lezgikim.narod.ru/Pages/Istorija/Ahti-name.html Местная хроника Ахты-Наме]</ref>. ГьакӀни 8 вишйисуз Ахцегьда гамарин цӀунар арадиз атана. === Ахцегьан бегвал === XV вишйисан юкьвара, Гьалилуллагь І ширваншагьди гьукум тухвай чӀавуз (1417—1462), [[Ширван]]дикай юкьван хуьр Ахцегь хьанвай са эмират хкатна. Эмиратдин чилериз къенин [[Ахцегь район|Ахцегь]], [[Докъузпара район|Докъузпара]], [[Кьурагь район|Кьурагь]], мадни [[Рутул район]]дин са пай гьатнай тир. Эмиратдин садлагьай гьаким Илчи — Агьмад Багьадур тир. Ам кьейила кьулухъ эмират са шумуд паяриз чкӀана. Ахцегьни Докъузпара бегвалриз адан хва Мугьамад бег гьукум ийизавай. Мугьаммад бег кьейила кьулухъ, адан гъилера авай чилер адан пуд хцин арада пай хьана. Ахцегьра Гьасанбега чка кьуна. 1495—1496 йисара къазикъумугьдин шамхалди гьукум йизвай чӀавуз, [[Хуьруьг]] хуьр [[Ахцегь бегвал]]дин гъилик акатна. 1536 йисуз [[Рутул бегвал|Рутулдин]] бегвалдини Къазикъумугьдин шамхалвал санал Ахцегь бегвалдиз вегьин авуна, Ахцегьар тарашнатир. Жавабвилиз 1541 йизус ахцегьвияр [[Дербент]]дин куьмекдалди рутулвийрин винел фена, Рутул гьакӀни таламишнатир. 1542 йисуз рутул бег, къуба лезгияр галаз Ахцегьриз кьведлагьай вегьин кьилиз акъудна мадни тарашна хуьр. Ширвандин таъсирда авай Ахцегьриз, 1560 йисуз цӀийи гьаким Гьусейн бег кьилиз атана, ахпа адан ирс Эюб бегди къачузва. 1568 йисуз иранви шагь I Тагьмасибаз Ахцегьар вичин гъиле авачиз, бегвал Шагь — Гьусейназ гузва. === Сувун жемятрин ваде === ''Кьилин макъала'': '''''[[Ахцегьпарадин азад жемият]]''''' Ахцегьпарадин жемят 17 вишйисарин сифте кьилера бегвалрин гьукумар акьалтӀзва, феодалрин система жемятрдин алакъайриз масакӀа жезва, и масакӀавилерин нетижада Ахцегьпарадин жемят туькӀуьр жезва. Гьа чӀавуз Ахцегь, Кьибле Дагъустанда пара метлеб авай масагунринни — пешекарвилин юкьварикай тир. Къенепатан Дагъустандай [[Ширван]]диз фидай рекъин пара важиб авай чка тир. Иниз [[Агъул]]дай<ref name="agular">[http://www.narodru.ru/peoples1175.html Агъулар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309230219/http://www.narodru.ru/peoples1175.html |date=2016-03-09 }}</ref>, [[Хин]]дай<ref name="agular"></ref>, [[Рутул]]дай<ref>[http://www.dissercat.com/content/rutuly-sotsialno-ekonomicheskoe-i-politicheskoe-razvitie-v-xvii-pervoi-polovine-xix-veka Рутулы: социально-экономическое и политическое развитие в 17 веке]</ref> маса гуз малар гъизавай тир. Ахцегьвийри чпи хийирар Нухдизни Кьвевардиз маса гуз тухузвай. 1578 йисуз Кьибле Дагъустандиз туьркер гьахьзва, Ахцегьрин гьукумвал аварви Тучалав Бурхан ад — Диназ гана абуру. Кьибле Дагъустандин халкьар туьркерин аксиниз къарагъзва. 1620 йисуз Ахцегь мадни [[Абу — бег Мирза]] паталай барбатӀнай тир. 1620 йисуз сефевидрин шагь Аббас I, Дербентдин Бархудар — Сулатни Шемахадин пачагь Юсуп — ханрин сад хьанвай къуватрихь галаз Ахцегьриз физ хьана. Шагьдин къаст, [[Самур дугун]]дин виридалай чӀехи кӀеретӀрикай сад тир Ахцегьпарадин жемят гъилериз чӀугиз тир. Ахцегьриз пара кӀеви барбатӀвилер галукьна, ам гуьнгуьна хтуз муьжуьд ийис герек хьана. 1629 йисуз Ахцегьар гуьнгуьна хтуз Амал — Мугьаммеддин хва Гьасан — Алиди эгечӀна. 1630 ийсуз ахцегьвийри, иранвийри чукӀурнайкъеле гуьнгуьна хтуна. 1654 йисуз Ахцегьар рутулвийри кьунвай. 1734 йисуз иранви полководец вичин кьушундихъ галаз Ахцегьрин патав атана. [[СамурвацӀ]]алай элячӀзавай муьгъ чкӀурна, ахцегьвияр Шагьбани къеледа кӀев хьана хуьнуьхриз гьазур жезвай. ЯтӀани иранвийривай са йикъан къене муьгъ гуьнгуьна ийиз хьана къеледиз фена. Са тӀимил бередилай абуру къеле кьуна. Хуьруьн къерехда, иранви балкӀанбанар аялриз кӀур гана, жемятдиз кьиникьин кичӀевилелди шиизм дин хиве кьаз мажбур ийизвай. А чӀавуз хуьруьн жемятдин чӀехи пай къирмишнай тир, хуьруьз пара чукӀурвилер, барбатӀвални ичӀивилер галукьнай тир. Ахцегьрай Надир — шагь Къудкъашендиз рекье гьатна. Надир — шагь Дагъустандай хъфейила кьулухъ, ахцегьвийри сад хьанвай лезги къуватрихъ галаз [[Худат]] къеле кьуна. 1725 йисуз Надир — шагь Табасарандиз гьахьна, анилай Ахцегьпарани [[Докъузпарадин дам кӀеретӀ]]рин винел жазадин ругуд агъзурдин кьушунар ракъурна. 1738 йисуз [[Джар — Белокан]]дин дам кӀеретӀар Иран гьукуматдин аксиниз къарагъна. Гьа йисун зулуз [[Надир — шаг]]ьан стха Ибрагьим — хан Джар — Белокандин къарагъун басмишун паталай аниз жазадин кьушун ракъурна. Джарвийриз куьмек ийиз ахцегьвияр, докъузпаравияр, хиналугъвияр, тапацар вири санал 20 агъзур кас кӀватӀ хьана фена. И ягъунда иранвияр кукӀварна барбатӀнавай. Иранвийрин 32 агъзур касдикай, катнавай 8 агъзур кас сагъдиз амукьна. Ягъунда Ибрагьим — ханни, Угъурлу — хан Генджевини абурухъ галаз чӀехи везифайра авай кьушунрин чӀехибурни кьена. Сувавийри иранвийрикай амукьнавай трофей тир, яракьар, 30 тупар чпиз къачуна. 18 вишйисан эхирда Ахцегьпара дам кӀеретӀдин вилик финар акваза, политикани кӀеви, чилерни гегьеншни ксарин къадарни лап пара хьана. === XIX виш йис === 1809 йисуз самурдин кӀеретӀар, гьакӀни ахцегьан кӀеретӀ, урусрин раятвалдиз гьатна. [[Самурдин кӀеретӀ]]ар чпин къенепатан крар кьиле тухунвал, кьилдивал хуьна [[Къуба]] патаз гьахьна. ЯтӀани урусрин администрация галаз рахай икьрар чӀурна, сувавийри бирхер гузвачир. 1819 йисуз урусри, чпин кьушунриз регьят хьурай лугьуз [[Самур дугун]]да рекьер эцигиз эгечӀна. И чкайрин рекьер чириз Ахцегьриз инженер — подполковник Торри атана, ам жемятдин гъилерай гужуналди къутармишнай. [[Польша]]дин къарагъун акъвазрун патал урусри ина яшамиш жезвай хуьруьнвияр ракъуриз кӀан хайила, ахцегьрин чӀехибуру ваъ лагьана, и чӀавалай урусринни ахцегьвийрин арада къал гьатна. Пачагьвал администрациядин векилри, самурвийрин винел къарагъунни мад мукьвара авай хуьрериз [[Урусат]]дин аксиниз фуфтаяр гун паталай туьгьмет авуна. [[Къавкъаз]]дин дяве береда 1817—1864, ахцегьвияр Къубадин къарагъунда иштирак авунвай, ахпа 1838 йисун 3 — 4 июнриз генерал — лейтенант Фазедин корпусдихь галаз ягъунда ахцегьпарадин кьушун кьилик Шейгь — Гьусейн аваз, [[Докъузпара]], [[Рутул]] мад Ахцегьпарадин кӀеретӀар кӀаник акатна. 5 июндиз абуру рахунар ийиз эгечӀна, ахпа урусриз есирар авачир, вучиз лагьайтӀа «сувавияйри ивидин эхиримжи стӀалдал кукӀузватир». Гуьгъуьнлай, 5 июндиз 1839 ийсуз Ахцегь хуьр урусри кьунвай. Генерал Головинди Ахцегь барбатӀун къаст авунвай, ахпа Агьцегьпара кӀеретӀдин чӀехиди Мирза Али Ахцегьвиди алахъундалди хуьр сагъдиз хуьз икьрардиз атана. 1839 йисун 11 июндиз инженер — полковник Баумеран регьбервалдик Ахцегь къеледин эцигунар эгечӀна. [[Джар — Белокан]] кӀеретӀдин чилерай, Рутулдай, Ахцегьай Къубадиз транспорт рекьерин туькӀуьрунар арадал атана. 1846 йисуз урусрин кьушунар Дяведин — Ахцегьрин рехъин туькӀуьрунар ийиз эгечӀна. 1848 йисуз [[имам Шамил]]я [[Самур округ]] кьун паталай кьиле тефир вигьин авуна, и чӀавалай Ахцегьрин ягъунар башламишна. Ахцегьриз атун кумаз Шамиль ахцегьвияр кӀватӀна абурун вилик и гафарив экъечӀна: : ''«Куьн викӀегь халкь я, шумуд сефер куьне урусрин иви акъуднай, икьван чӀавалди куьне куьмек галачиз женг тухузвай. Гила квез чир хьурай зунни вири Дагъустан куь патал алайди»''. : Жавабдиз ахцегьвийри лагьана: : ''«Чи душманрихъ галаз женг тухуз, ви вилик рикьиз чна кьин кьазва»'' Шамилян тарих кхьидайди Мугьаммад—Тагьирди вичин кхьинра шагьидарзавай, " Ахцегьрин жемят (имаман маса кьушунрив гекъигайла) мадни къативилелди, кӀевиз кӀукӀузвай, къеледиз вигьин ийизвай, гьавиляй абурун чӀехи пай кьинай. И вакъиадиз Санкт-Петербургдин Мариинский театрда «Ахцегь къеледин кьунар» пьеса эцигнавай. 1849 йисуз Самур округдиз [[ваба]] начагьвилин тӀегъуьн ктканвай. 1850 йисуз Ахцегьра, [[Табасаран]]дани [[Къуба]]дин вилаятда, князь Гагаринди гъанвай туьтуьндин тумар цанвай. 1859 йисуз Лебединскийди Ахцегьра аялрин кьилин мектеб ахъайзва. 1861 йисуз Лебединский Ахцегьрай хъфейила, ада ахъайнавай мектебда кӀвалах акъвазарна, ахпа гьа йисуз Ахцегьра Дагъустандин садлагьай хуьруьн гражданвилин мектеб ахъа хьана. Ина гьакӀни урусни туьрк чӀалар чирзавай. Мектебдин финансвилер, жемятдай кӀватнавай шрафдин пулунихъай акъудзавай тир. === XX виш йис === == Ксар == === Тарихдикай === Тарихвилелди Ахцегьрин жемят 40 сихилдал пай жезвайди я. 1882 ийсан малуматрикай, [[Дагъустан]]да [[Дербент]] шегьердилай кьулухъ виридалай пара къадарда инсанар яшамиш жезвай чка Ахцегьар тир. Ина 5798 кас авай тир<ref>Ихилов М. М. «Народности лезгинской группы. Махачкала, 1967. Стр. 69»</ref>. Хуьре 150 савдагар туьквенар, 16 мискӀин, 20 гьуьжре са мектеб авай тир, мектебда 45 девлет авай хзандин аялар кӀелзавай. === ЧӀал === Ахцегьжувар, лезги чӀалан самур нугъатдиз талукь тир ахцегь нугъатдин ахцегь рахундив рахазва. == Экономикани инфратуькӀуьрунар == === Промышленность === {{main|Ахцегьрин гьамамар}} Ахцегьра кӀвалах акъвазарнай парталар цвадай фабрика, консервринни ниси расзавай завод ава. «Ахцегь» дармандин яд аъкудзвай заводдин кӀвалахни акъвазарна. === Хуьруьн майишатар === [[Дагъустан]]да, йисуз ракьинин йикъарин къадар виридалай пара авай чка Ахцегь я. И карди хуьруьн майишатар гегьенш ийиз хъсан эсер гузва. Ина салдинни — багъдин майишатар цазва, мад гьакӀни гьар сан тӀвар — ван авай ахцегьрин ичер. Лежбервалдай гъери ина чӀехи карчарин маларни куьлуь малар хуьдай кар вилик ква. ЯтӀани эхиримжи берейра маларинни хперин сан пара тӀимил жен малум хьана. === Къуллугъдин хелер === * Мугьманвилин кӀвал «Самур» * Бальнеологиядин ял ядай чка «Ахты» * Сагъвилерин комплекс «Ахты» * Аялрин ревмокордиологиядин санаторий «Ахты» <ref>[http://www.sanatorrii.ru/axti.htm Курорт «Ахты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813204540/http://www.sanatorrii.ru/axti.htm |date=2020-08-13 }}</ref>. === Туризм === Ахцегь Дагъустандин туризмдин юкьварикай сад я. Ина ял ядайбуруз виридалай пара кӀандайни желб ийидай чка Ахцегьрин минерал чешмеяр я. Идалай гъейри, туристар гьевесдалди хуьруьн къецера къекъвез, ина пара килигуниз лайих авай чкайрин шикилар чӀугзва. Мад, иниз къвезвай туристри Ахцегьриз «шегьер» лугьузва.<ref>[http://www.tema.ru/travel/dagestan-2/ Из поездки Артемия Лебедева по Кавказу]</ref><ref>[http://www.budyachok.hiblogger.net/949897.html Рассказ блоггера о посещении Ахтов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026161522/http://www.budyachok.hiblogger.net/949897.html |date=2017-10-26 }}</ref><ref>[http://www.album.turizm.ru/12358/mess_32/ Поездка в Дербент и Ахты — на сайте Туризм.ру]</ref><ref>[http://www.tina.ru/travel/2007_07_dagestan/ahty.htm Посещение Ахтов на сайте Тина.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220212703/http://www.tina.ru/travel/2007_07_dagestan/ahty.htm |date=2020-02-20 }}</ref> === Энергетика === [[Файл:Ахцегьдин ЦЭС.jpg|thumb|Ахцегьрин ЦЭС]] * [[Ахцегьрин ЦЭС]]. Ахцегь вацӀал 1,8 мВ къуват авай [[цин электростанция]] кардик ква. 2011 июньдилай Самур вацӀал, вацӀун сивелай 102 км яргъада цӀийи 22 мВ къуватдин [[ЦЭС]] эцигиз планра ава <ref>[http://www.energostroyltd.ru/?com=pages&task=view&page=page&id=13 Сайт компании Электрострой ЛТД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091202002753/http://www.energostroyltd.ru/?com=pages&task=view&page=page&id=13 |date=2009-12-02 }}</ref>. === Транспорт === 1979 йисалди Ахцегьра жемятдин аэропорт кӀвалахзвай<ref>[http://www.fallingrain.com/apts/33963.html Airport Akhty Airfield] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908034335/http://www.fallingrain.com/apts/33963.html |date=2019-09-08 }}</ref>. Гила виридалай мукьва авай аэропорт 240 км яргъал алай [[Магьачкъала]] я. Мукьван ракьун рекьин акъвазаг [[Билиж]] 102 км яргъа ава. Виликра Ахцегьа 1 номердин къенепатан маршрутдин рейс авайтир. Ина Магьачкъаладизни [[Дербент]]диз гьар йикъан маршрутдин рейсар ава. Ахцегьрай, Самурдин ([[Гапцах]] — [[ЦӀахур]]) машиндин рехъ физва. == Культура == === Суварарни фестивалар === Ахцегьарни патав гвай Чепер хуьр, лезги халкьдин цуькверин Яран Сувар арадал атанвай чкаяр я. Июндин гьар эхиримжи кишдиз ина Шарвили сувар кьиле тухузва <ref>[http://www.disput.az/?showtopic=179944 Лезгинские праздники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304095302/http://www.disput.az/?showtopic=179944 |date=2012-03-04 }}</ref>.--> === МискӀинар === Хуьре 16 дегь чаварин мискӀинар ава, абурун арадай 1899 йисуз эцигнавай хуьруьн кьилин мискӀи хьанвай Жуьме — мискӀи вилик хкудиз жеда. Амай мискӀияр уьлчмедиз гьакӀван чӀехини туш, мад гьакӀни хуьруьн тарихдин чкада ава. === Музеяр === [[Ахцегьрин Краеведиядин музей]], вичин чӀавара СССРдин виридалайни хъсан хуьруьн музей хьиз чир хьанвай. Кьибле Дагъустандин халкьарин [[Культурадинни Исскустводин музей]]. === Театраяр === Ахцегьар, Дагъустанда театор исскустводин хайи чка я, 1906 йисуз Дагъустанда садлагьай театр гьа ина ахъа хьанвай, Лезги Драмадин театр, 1951 йисуз Дербентдиз хъфена цӀийи тӀвар къачуна, С.СтӀалдин тварунихъ галай «Гьукуматдин Лезги музыкадинни-драмадин театр»<ref>[http://www.kino-teatr.ru/teatr/423/ Лезгинский музыкально-драматический театр]</ref>. Гуьгъуьнилай 1956 йисуз цӀийи Ахцегьдин халкьдин театр ахъа хьана. Ахцегьра «Шалбуздагъ», «ТӀури», «Шарвили» фальклордин ансаблияр, мад халкьарин макьам алатрин аялрин оркестр «Соколёнок» ава. === Муькъвер === [[Файл:Идрисан муьгъ.jpg|thumb|Идрисан муьгъ]] [[Файл:Джиорс ва Дебернардидин муьгъ.jpg|thumb|Джиорс ва Дебернардидин муьгъ]] Хуьре 11 муьгъ ава, абурукай кьвед культурадин девлетар хьиз физва, бельгиядин ва италиядин инженерри Джиорс ва Дебернардиди 1915 йисуз туькӀуьрнавай муьгъ, мад 1936 йисуз [[хуьруьг]]ви инженерди Идриса эцигнавай «УстӀа Идрисан муьгъ». Ахцегьриз иервал гудай дараматрикай садбур и муьгъвер я, хуьруьн архитектурадин акунар и муьгъвер галачиз рикӀиз гъиз жедач. Джиорсни Дебернардидин мугъуьн эскивиликай ада гилан бередин тӀалабунриз кутугзвач лугьуз, муьгъуьн винел аватзвай пар тӀимилрун паталай, 2008 — дин эхирда «Дагавтодром»ди паталай цӀийи, мадни кӀеви, ихтибар ийиз жедай авторехъин муьгъ кардик кутуна. ЯтӀани жемятдин гафарикай гьакӀ акъатзава, цӀийи муьгъ Ахцегьрин тарихдин акунар чӀурзва. === Жалилова Алладин тварунихъ галай устӀарвилин мектеб === Мектебда 23 мялимди кӀвалахзва, 7 хелни 225 кӀелзавайбур ава. Абурукай 153 кӀелдайди хореографиядин хелда кӀелзава. Мектебда цирк исскустводин филиалар ава. КӀелзавайбур райондинни республикадин акъажунрани маса тедбирра иштираквал ийизва. Икьван чӀавалди кьван мектеб Дагъустан Республикадин культурадин министерствони образованиединни микитдин министерствояр паталай 15 дипломни грамотаяр къачунвай. Мектебда авай циркдин кӀеретӀ, «Халкьдин коллектив» тӀварунихъ агакьна. Гуьгъуьнилай 2007 йисуз и мектеб, республикадин виридалайни хъсан исскустводин мектеб хьиз къейд авунай, мад 148 агъзур рубльдиз макъамрин алатар ганвай<ref>[http://www.riadagestan.ru/news/2008/12/05/74617 К столетию со Дня Рождения балерины Аллы Джалиловой]</ref>. === Ахцегьан къеле === '' Кьилин макъала: [[Ахцегьан къеле]]'' Хуьре пара метлеб авай тарихдинни архитектурадин имарат «Ахцегь къеле» ава. 1839 йисуз Николай Ідан чӀавуз эцигнавай, мад пачагьдин кьушун амукьзавай чка тир. 1849 йисуз къеле имам Шамилян кьушунди кьаз хьанвай. === Паркарни имаратар === Ахцегьра пуд парк ава. * [[Тагьир Хуьруьгви]]дин тӀварунихь галай парк, ина Т. Хуьруьгвидин имарат ава. * [[Валентин Эмирви]]дин парк, ина экечӀунар ийидай сегьне ава. В. Эмирован имарат; ин паркуна гьайр йисуз лезги халкьдиз талукь тир [[Шарвили]] сувар кьиле тухузва. * [[Абдул Мухътедир Айдинбек хва|Абдул Мухътедир Айдинбеквидин]] парк, ина адан имаратни клуб аваз я. Монументар: * Лезги эпосдин кьегьел Шарвилидин тӀварунихь галай мемориал ротонда. * ЧӀехи дяведин иштиракчийриз ядигар яз эцигнавай обелиск. * [[Ленин]]ан, [[Аскар Хасбулат-Сарыджа]]дин, Валентин Эмирован, Тагьир Хуьруьгвидинни Муьхътедир Айдунбегвидин имаратар. === Жемятдин кеспияр === Гамар хрун, сун гьуьлуьтар хрун, гъалар авун, тумажар расун. Ахцегьрин гамар храдай устӀариз талукь тир, «Ахцагь» тӀвар авай, «Миграгъ» жуьредиз мукьвавал авай кьетӀен хрунин жуьре ава. Дагъустанда ирид гамар хрунин жуьрерикай сад я. Маса гамарикай ахцегьрин гамар кьетӀендаказ вичин яцӀувалдикайни хътуьлвалдикай тафават аваз тир, вучиз лагьайтӀа гамар яцӀу гъаларив хразвай. Гамар са тӀимил заланни яргъивилихъди са патаз гьуьтӀуь жезвай. ТӀвар — ван авай композициярикай садбур, Гьасан — къеле ни Урус — ТӀура тир. Гамар кьетӀендаказ ччара уьлквейриз тухвана маса гун паталай туькӀуьрзавай. Умуми яз «Ахцегь» гамар, вичиз талукь тир рангарин гаммарикайни хрунин техникадин еридикай яргъариз магьшур тир<ref>[http://www.rusnauka.com/29_DWS_2009/Istoria/53311.doc.htm Особенность и разнообразие ковроделия на Кавказе]</ref>. == Медиани алакъа == Райондин АТВ телеканал кардик ква. 1928 ийисалай лезги чӀалал «[[ЦӀийи Дуьнья]]» газета акъатзава. Хуьре мобил 3G сеть кьазва<ref>[http://www.rospt.ru/pochta_368730.html Отделение почтовой связи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714154346/http://www.rospt.ru/pochta_368730.html |date=2020-07-14 }}</ref>.--> == Чирвал == Ина кьве агакьнай, са агакьначир мектебарни, са пеше гудай мектеб, аялрин художестводин мектебни, макьамдин мектеб ава. === Кьиспесдай === [[Октябрьдин революция]]дин вилик хуьре 20 гьуьжре авай, ина диндинни гражданвилин дуьньядикай тарсар тухузвай. 1859 йисуз Ахцегьра Лебединскийди аялрин кьилин мектеб туькӀуьрнай, 1861 йисуз мектебдин кӀвалах акъвазарнай. Гьа чӀавузни 1861 йисуз, гила Ахцегьдин Юкьван Чирвилерин Мектеб ([[ЮЧМ]] № 1) тӀвар къачунвай, Дагъустанда мад [[Кефер Къавкъаз]]да садлагьай хуьруьн мектеб бине эцигнай<ref>[http://www.moschools.ru/education_news/?Id=4478 В Дагестане планируют провести мероприятия, приуроченные к 150-летию Ахтынской школы № 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808110925/http://www.moschools.ru/education_news/?Id=4478 |date=2020-08-08 }}</ref>. И мектеб куьтягьнавайбурук ихьтин тӀвар — ван авай зурба ксар ква, [[Дагъустан АССР]]диз бине эцигна кьиливал авунвай Нажмуддин Самурви, ДАССРдин халкь лежбервалдин комиссар [[Мирзебег Ахундов]], [[СССР]]дин къегьал [[Гьасрет Аливи]], социалистикадин зегьметвалдин къегьал [[Саимат Ферзалиева]], Кьилин Советдин депутатар, [[Абдулвагьид Вагьабви]], [[Магият Макатова]], [[Гуьлханум Султанова]], Урусатдин халкьдин артист [[Рагьимат Гьажиева]], Дагъустан халкьдин зари [[Шагь — Эмир Мурадов]], Дагъустан кинодин садлагьай актриса [[Софият Эскерова]], ЧӀехи театрдин тек сад тир дагъустанви балерина [[Алла Жалилова]], Дагъустанда скульптура исскустводиз бине эцигай [[Хас — Булат Эскер — Сарыжа]], зурба геолог — кьизилрин мяденар жугъурзавай [[Азиз — Элескеров]], Дагъустандин халкь культурадин институтдин директор [[Гьажибег Гьажибекви]]. ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Абдул Мухътедир Айдунбекви]] — Совет гьукум паталай актив женг тухванвай лезги иштиракчи. * [[Агьмедов Назир Агъабеган хва]] — лезги алим ва шаир. * [[Агъаев Агьед Гьажимурадан хва]] — чӀехи лезги алим ва кхьираг. * [[Ахцегь Гьажи]] (Ибрагьиман хва Гьажи) — лезги шаир. * [[Ахцегь Агьмед]] — XVIII виш йисуз Ахцегьа уьмуьр авур лезги шаир. * [[Ахцегь Закир]] — [[XVIII виш йис]]уз Ахцегьа уьмуьр авур лезги шаир ва алим. * [[Ахцегь Рагьманкъули]] — [[XVII виш йис]]уз Ахцегьа уьмуьр авур лезги шаир ва алим. * [[Ахцегь Назим]] (1720—1807) — лезги шаир. * [[Вагьабов Исмаил]] — лезги шаир ва журналист. * [[Гашаров Рамазан Магьараман хва]] — лезги шаир ва кхьираг. * [[Герейханов Алмас]], лакӀаб ''Ахцегьви Алмас'' — тӀвар-ван авай лезги шаир, чӀугвар ва кхьираг. * [[Гьажи Абдурагьман]], лакӀаб Ахцегь Абдурагьман — лезги алим ва шаир. * [[Гьажиев Нариман Гьажидин хва]] — лезги шаир ва кхьираг. * [[Шагьдагъви Малик]] — лезги шаир, драматург ва чӀугвар. * [[Малла Нури]] — лезги шаир. * [[Мирза Али аль Ахты]] (1779 — 1859 йисар) — Дагъустандин чӀехи алим, диндар ва лезги шаир. Ам тӀвар-ван авай зурба диндар Шейгь Ярагъ Мегьамеддан шакӀурт ва машгуьр алим Гьасан Алкьвадарвидин муаллим тир. * [[Ражабов Абдул Ражабан хва]] — машгьур лезги шаир ва гьикаятчи. * [[Ражаб Амирханов]] — садлагьай лезги публицист ва шаир-гьикаятчи. * [[Рашидов Абдурашид Гьажидин хва]] — лезги шаир ва публицист. * [[Шабанов Нажмудин Шабанан хва]] — лезги шаир. * [[Шагьмарданов Абад]] — лезги шаир ва кхьираг. * [[Шамхалов Идрис Разакьан хва]] (1877—1944) — [[Дагъустан]]дин садлагьай драматург, режиссёр ва артист. * [[Эфендиев Абдулкъадир Шуайб хва]] (1877—?) — лезги инженер. * [[Эфендиев Абас-Агъа Абдурагьман хва]] (1878—1942) — Дагъустандин гьукуматдин ва жемиятдин къуллугъэгьли. * [[Эфендиев Мустафа]] — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим. * [[Эюбов Насир]] — лезги драматург ва шаир. == Шикилар == <gallery perrow=7> Файл:Джиорс ва Дебернардидин муьгъ.jpg|«Ушехъан» Файл:Идрисан муьгъ.jpg|«Идрис муьгъ» Файл:Ахцегьдин акунар.jpg|<!-- Левобережная сторона Ахты--> Файл:Winter in Akhty.jpg|<!-- Правобережье Ахты зимой. Джума-мечеть.--> Файл:Akhty. Right bank.jpg|<!-- «Теневая сторона» Ахты--> Файл:Yarusadag mount from_Akhty.jpg|<!-- Вид на гору [[Ярусадаг]] из Ахты.--> Файл:Yarusadag mount in Dagestan.Russia.jpg|<!-- Южная оконечность Ахты с видом на гору Ярусадаг.--> </gallery> == Баянар == {{Тистикьар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.ahty.ru/ Ахцегь хуьруьн сайт] * [http://www.ahtymo.ru/ Ахцегь райондин сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026011819/http://ahtymo.ru/ |date=2014-10-26 }} {{Ахцегь райондин яшамиш жезвай чкаяр}} {{Дагъустан}} [[Категория:Ахцегь райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Дагъустандин районрин кьилин хуьрер]] rv4lgiub3oavxnoe3rd5bhbiq0u0w4v Яргъу Шайх Мугьаммад 0 442 98982 98968 2026-08-21T09:01:10Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Ярагъ Мегьамед]] макъаладин тӀвар [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] -диз масакӀа хъувуна 98968 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Шейх Мугьаммад |тамам тӀвар = Шейх Мугьаммад Яргъуви |шикил = Мухаммад ярагский1.jpg |кьадар = 250 |къул = Мугьаммад |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|||1771}} |дидедиз хьайи чка = [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]], [[Дагъустан]] |кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|||1838}} |кьиникьин чка = [[Гуниб район]], [[Дагъустан]] |гьукумат = [[Авар ханвал]] |пеше = алим |карьера = 1820—1838 |буба = Молла-Исмаил |диде = |паб = |мукьвади = хваяр: Гьажи-Исмаил, Исгьакь <br />руш: Гьафисат |пишкешар = |сайт = |жуьреба-жуйре = |commonscat = }} '''Яргъу Мугьаммад хьажи''' ([[1771 йис]]уз [[Вини Ярагъ]] хуьре дидедиз хьана — [[1838 йис]]уз [[Гуниб район]]дин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фена) — [[Кеферпатан Къавкъаз]]да [[суни мезгьеб]]дин [[муьридизм]] рекьин бине кутур кас, вири [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамрин муаллим, чӀехи философ, [[лезгияр|лезгийрин]], гьакӀни Дагъустандин маса халкьарин азадвал патал ара датӀана женг чӀугур кас. Накшбанди тӀарикъатдин муршид. [[Къази Мегьамед]] ва [[Имам Шамил]]ан муаллим. Къавкъаздин халкьар пак дяве тир «Гъазаватдиз» сифте яз эверайди Мегьамед Ярагъви тир. ==Уьмуьрдикай== Мегьамед Эфенди [[1771 йис]]уз [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал|Гуьне наибвилин]] [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]] хуьре, лезги алимдин хзанда дидедиз хьанай. Мегьамед Эфендидин паб Айшат Ахцегьви Магьарам Эфендидин руш тир. Абуруз пуд аял авай: Гьажи-Исмаил, Исхак ва руш Гьафисат. Гуьгъунлай, Гьафисат имам [[Къази Мегьамед]]аз фенай. [[1825 йис]]уз Мегьамед Эфенди урусри кьуна [[Кьурагь кӀеле]]да дустагъвиле тванай. Амма ам конвойдихъ галаз генерал Ермолован патав [[Тбилиси]] шегьердиз тухузвай рекье вичин женгинин юлдашрин куьмекдалди азад хьанай. Мегьамед Ярагъви [[1838 йис]]уз аваррин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фенвай. Адан сур къе пӀир я. ==Диндин рекье крар== Диндин сифтегьан чирвилер ада хайи хуьруьн медресада къачунвай. Гуьгъуьнлай ам [[Согратль]] ва [[Аракани]] хуьрера авай чӀехи алимрин шакӀуртвилик квай. Адан муаллимар, а чӀавуз гзаф машгьур тир, Сейид Хъачмазви, Сейид Шиназви, Гьасан Кудатливи ва Ахцегьви Магьарам Эфенди тир. КӀелунар акьалтӀайдалай кьулухъ, Мегьамед Ярагъви вичин хайи хуьруьз элкъвена чкадин медресада араб чӀалан, теологиядин, логикадин ва риторикадин тарсар гуз эгечӀнай. Гуьгъуьнлай [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамар хьайи [[Къази-Мегьамед]] ва [[Шейгь Шамил]], Бухарадай тир Хас-Мегьамед ва Къази-Къумухви Жамалдин — Мегьамед Эфендидин шакӀуртар тир. Мегьамед Эфендидин ва адан терефдаррин кьилин къаст — Урусатдин Империядихъ галаз женг чӀугун паталди вири Къавкъаздин халкьар сад авун тир. Ада тухузвай сиясатди вири Къавкъаздиз ва гьакӀни къеце патаз чӀехи таъсир ганвай. ==ТуькӀуьрай эсерар== Мегьамед Эфенди, [[1910 йис]]уз М. Мавраеван типографияда чапдай акъатай «Асарал ас-Ярагъи» ктабдин кирам тир. Ктабда Мегьамед Эфендиди вичин уьмуьрдикай ва диндин рекьикай кхьенвай. Идалайни гъейри, ктабда муькуь шейгьриз кхьей чарарин кьатӀар, поэмаяр гьалтзава. == Баянар == {{Баянар}} ==ЭлячӀунар== [[Категория:Лезгияр]] [[Категория:Лезги викIегьар]] [[Категория:Лезги имамар]] 65xrk189voosbhoiygwabgyk8mh9e4o 98984 98982 2026-08-21T09:01:35Z Хьажидауд 12986 98984 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Шейх Мугьаммад |тамам тӀвар = Шейх Мугьаммад Яргъуви |шикил = Мухаммад ярагский1.jpg |кьадар = 250 |къул = Мугьаммад |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|||1771}} |дидедиз хьайи чка = [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]], [[Дагъустан]] |кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|||1838}} |кьиникьин чка = [[Гуниб район]], [[Дагъустан]] |гьукумат = [[Авар ханвал]] |пеше = алим |карьера = 1820—1838 |буба = Молла-Исмаил |диде = |паб = |мукьвади = хваяр: Гьажи-Исмаил, Исгьакь <br />руш: Гьафисат |пишкешар = |сайт = |жуьреба-жуйре = |commonscat = }} '''Яргъу Шайх Мугьаммад''' ([[1771 йис]]уз [[Вини Ярагъ]] хуьре дидедиз хьана — [[1838 йис]]уз [[Гуниб район]]дин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фена) — [[Кеферпатан Къавкъаз]]да [[суни мезгьеб]]дин [[муьридизм]] рекьин бине кутур кас, вири [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамрин муаллим, чӀехи философ, [[лезгияр|лезгийрин]], гьакӀни Дагъустандин маса халкьарин азадвал патал ара датӀана женг чӀугур кас. Накшбанди тӀарикъатдин муршид. [[Къази Мегьамед]] ва [[Имам Шамил]]ан муаллим. Къавкъаздин халкьар пак дяве тир «Гъазаватдиз» сифте яз эверайди Мегьамед Ярагъви тир. ==Уьмуьрдикай== Мегьамед Эфенди [[1771 йис]]уз [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал|Гуьне наибвилин]] [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]] хуьре, лезги алимдин хзанда дидедиз хьанай. Мегьамед Эфендидин паб Айшат Ахцегьви Магьарам Эфендидин руш тир. Абуруз пуд аял авай: Гьажи-Исмаил, Исхак ва руш Гьафисат. Гуьгъунлай, Гьафисат имам [[Къази Мегьамед]]аз фенай. [[1825 йис]]уз Мегьамед Эфенди урусри кьуна [[Кьурагь кӀеле]]да дустагъвиле тванай. Амма ам конвойдихъ галаз генерал Ермолован патав [[Тбилиси]] шегьердиз тухузвай рекье вичин женгинин юлдашрин куьмекдалди азад хьанай. Мегьамед Ярагъви [[1838 йис]]уз аваррин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фенвай. Адан сур къе пӀир я. ==Диндин рекье крар== Диндин сифтегьан чирвилер ада хайи хуьруьн медресада къачунвай. Гуьгъуьнлай ам [[Согратль]] ва [[Аракани]] хуьрера авай чӀехи алимрин шакӀуртвилик квай. Адан муаллимар, а чӀавуз гзаф машгьур тир, Сейид Хъачмазви, Сейид Шиназви, Гьасан Кудатливи ва Ахцегьви Магьарам Эфенди тир. КӀелунар акьалтӀайдалай кьулухъ, Мегьамед Ярагъви вичин хайи хуьруьз элкъвена чкадин медресада араб чӀалан, теологиядин, логикадин ва риторикадин тарсар гуз эгечӀнай. Гуьгъуьнлай [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамар хьайи [[Къази-Мегьамед]] ва [[Шейгь Шамил]], Бухарадай тир Хас-Мегьамед ва Къази-Къумухви Жамалдин — Мегьамед Эфендидин шакӀуртар тир. Мегьамед Эфендидин ва адан терефдаррин кьилин къаст — Урусатдин Империядихъ галаз женг чӀугун паталди вири Къавкъаздин халкьар сад авун тир. Ада тухузвай сиясатди вири Къавкъаздиз ва гьакӀни къеце патаз чӀехи таъсир ганвай. ==ТуькӀуьрай эсерар== Мегьамед Эфенди, [[1910 йис]]уз М. Мавраеван типографияда чапдай акъатай «Асарал ас-Ярагъи» ктабдин кирам тир. Ктабда Мегьамед Эфендиди вичин уьмуьрдикай ва диндин рекьикай кхьенвай. Идалайни гъейри, ктабда муькуь шейгьриз кхьей чарарин кьатӀар, поэмаяр гьалтзава. == Баянар == {{Баянар}} ==ЭлячӀунар== [[Категория:Лезгияр]] [[Категория:Лезги викIегьар]] [[Категория:Лезги имамар]] gixh7gsex3lhkpscmv0gvhg7sskxek0 98985 98984 2026-08-21T09:02:01Z Хьажидауд 12986 98985 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Шейх Мугьаммад |тамам тӀвар = Шейх Мугьаммад Яргъуви |шикил = Мухаммад ярагский1.jpg |кьадар = 250 |къул = Мугьаммад |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|||1771}} |дидедиз хьайи чка = [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]], [[Дагъустан]] |кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|||1838}} |кьиникьин чка = [[Гуниб район]], [[Дагъустан]] |гьукумат = [[Авар ханвал]] |пеше = алим |карьера = 1820—1838 |буба = Молла-Исмаил |диде = |паб = |мукьвади = хваяр: Гьажи-Исмаил, Исгьакь <br />руш: Гьафисат |пишкешар = |сайт = |жуьреба-жуйре = |commonscat = }} '''Яргъу Шайх Мугьаммад''' ([[1771 йис]]уз [[Вини Ярагъ]] хуьре дидедиз хьана — [[1838 йис]]уз [[Гуниб район]]дин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фена) — [[Лезгияр|Лезги]] [[имам]], [[Кеферпатан Къавкъаз]]да [[суни мезгьеб]]дин [[муьридизм]] рекьин бине кутур кас, вири [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамрин муаллим, чӀехи философ, [[лезгияр|лезгийрин]], гьакӀни Дагъустандин маса халкьарин азадвал патал ара датӀана женг чӀугур кас. Накшбанди тӀарикъатдин муршид. [[Къази Мегьамед]] ва [[Имам Шамил]]ан муаллим. Къавкъаздин халкьар пак дяве тир «Гъазаватдиз» сифте яз эверайди Мегьамед Ярагъви тир. ==Уьмуьрдикай== Мегьамед Эфенди [[1771 йис]]уз [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал|Гуьне наибвилин]] [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]] хуьре, лезги алимдин хзанда дидедиз хьанай. Мегьамед Эфендидин паб Айшат Ахцегьви Магьарам Эфендидин руш тир. Абуруз пуд аял авай: Гьажи-Исмаил, Исхак ва руш Гьафисат. Гуьгъунлай, Гьафисат имам [[Къази Мегьамед]]аз фенай. [[1825 йис]]уз Мегьамед Эфенди урусри кьуна [[Кьурагь кӀеле]]да дустагъвиле тванай. Амма ам конвойдихъ галаз генерал Ермолован патав [[Тбилиси]] шегьердиз тухузвай рекье вичин женгинин юлдашрин куьмекдалди азад хьанай. Мегьамед Ярагъви [[1838 йис]]уз аваррин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фенвай. Адан сур къе пӀир я. ==Диндин рекье крар== Диндин сифтегьан чирвилер ада хайи хуьруьн медресада къачунвай. Гуьгъуьнлай ам [[Согратль]] ва [[Аракани]] хуьрера авай чӀехи алимрин шакӀуртвилик квай. Адан муаллимар, а чӀавуз гзаф машгьур тир, Сейид Хъачмазви, Сейид Шиназви, Гьасан Кудатливи ва Ахцегьви Магьарам Эфенди тир. КӀелунар акьалтӀайдалай кьулухъ, Мегьамед Ярагъви вичин хайи хуьруьз элкъвена чкадин медресада араб чӀалан, теологиядин, логикадин ва риторикадин тарсар гуз эгечӀнай. Гуьгъуьнлай [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамар хьайи [[Къази-Мегьамед]] ва [[Шейгь Шамил]], Бухарадай тир Хас-Мегьамед ва Къази-Къумухви Жамалдин — Мегьамед Эфендидин шакӀуртар тир. Мегьамед Эфендидин ва адан терефдаррин кьилин къаст — Урусатдин Империядихъ галаз женг чӀугун паталди вири Къавкъаздин халкьар сад авун тир. Ада тухузвай сиясатди вири Къавкъаздиз ва гьакӀни къеце патаз чӀехи таъсир ганвай. ==ТуькӀуьрай эсерар== Мегьамед Эфенди, [[1910 йис]]уз М. Мавраеван типографияда чапдай акъатай «Асарал ас-Ярагъи» ктабдин кирам тир. Ктабда Мегьамед Эфендиди вичин уьмуьрдикай ва диндин рекьикай кхьенвай. Идалайни гъейри, ктабда муькуь шейгьриз кхьей чарарин кьатӀар, поэмаяр гьалтзава. == Баянар == {{Баянар}} ==ЭлячӀунар== [[Категория:Лезгияр]] [[Категория:Лезги викIегьар]] [[Категория:Лезги имамар]] me8er4ejk9xqa1e3v9mkksrbb3jpzxr Къамбут Яргунви 0 643 98980 98970 2026-08-21T09:00:19Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Ханбутай бег Яргунви]] макъаладин тӀвар [[Къамбут Яргунви]] -диз масакӀа хъувуна 98970 wikitext text/x-wiki '''Ханбут Яргунви''' — сифте яз 1815 й [[Яргун]], [[ЭчӀехуьр]], [[ТӀигьиржал]] хуьрерин агьалияр кӀвачел къарагъарна [[урусар|урус]] тарашхъанрин аксина женг чӀугур, гуьгъуьглай Самур дугундин хуьрера, [[Къуба]] ва [[Куьре магьал|Куьре]] вилаятра т1вар авай вик1егь кьегьал <ref>[[Самур (газет)|Самур]], 1999, 30 сентябрь</ref> == Эдебият == == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == [[Категория:Лезгияр]] [[Категория:Лезги викIегьар]] [[Категория:Лезги имамар]] 4b01uw19pjsaph20z4lt2eoxyyk50rz Цилинг Мухьаммад-Эмин 0 6964 98993 87084 2026-08-21T09:11:13Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Етим Эмин]] макъаладин тӀвар [[Цилинг Мухьаммад-Эмин]] -диз масакӀа хъувуна 87084 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = 1840 |кьиникьин чӀав = 1880 }} '''Етим Эмин''' ''(Севзиханан хва Мегьамед-Эмин)'' ([[1838 йис|1840 йис]] — [[1885 йис|1880 йис]]<ref>{{книга|автор=Мансур Кюреви|заглавие=Етим Эмин (1840 -1880)|ссылка=https://www.lezgichal.ru/sites/default/files/media/kyrevi_etim_emin.pdf|издательство= Москва, Институт востоковедения РАН|год=2020 |страниц=2}}</ref>) — чӀехи шаир ва камалэгьли, [[лезги]] ва [[Дагъустан]]дин эдебиятрин 19 виш йисан машгьур классик, халис ватанперес, чӀехи устад, зурба алакьунар авай, халкьдин рикӀ алай зарийрикай сад я. Шаирди кесиб халкьдин дерди-гьал, уьмурдин залан шартӀар дериндай кьатӀана ва абур вичин иер эсерра ахъайна. == Биография == Етим Эмин виликан [[Куьре округ]]дин [[Цилинг|Ялцугъ]]рин хуьре къази тир Севзиханан хизанда [[1838 йис|1840 йис]]уз дидедиз хьана. Эминан буба Севзихан кӀел-кхьин чидай, дуьньядикай хабар авай, шариатдин къанунрин гъавурдик квай кас тир. Севзихан савад авай, дуьньядикай хабардар кас тирвиляй ва жемятдин арада адаз гьуьрмет авайвиляй ам ирид хуьруьн дувандин къазивиле тайинарнавай. Чаз Севзихан гьихьтин къази хьанайтӀа малум туш, амма ам савадлувилин пад кьазвайди тирди ашкара я. ИкӀ ада вичин чӀехи кьве хцивни — Эминавни Меликав — кӀелиз тунай. ГъвечӀи хва Набидивай буба регьметдиз финикди кӀелиз хьаначир. Эминан халис тӀвар Мегьамед-Эмин я. «Етим» ада вичиз къачур заривилин лакӀаб я. Сифтегьан кӀел-кхьин Эмина вичин бубадивай чирнай. Эминан алакьунрал, хци зигьиндал, кьатӀунрал гьейран хьайи Севзихана вичин хва малла Мегьамедан патав [[Кьеан]]рин хуьруьз рекье туна. Гьажи Исмаил-эфендидин медресада сухтайриз мусурман диндилай алава гьа девирдин жуьреба-жуьре илимрай, РагъэкъечӀдай патан халкьарин эдебиятрай, риторикадай, поэтикадай, яни шиирар кхьидай къайдарикай чирвилер гузвай. Кьеандал медреса куьтягьдалди етим хьайи Эмин, вичин чирвилер давамарун патал Куьре пата тӀвар-ван авай чӀехи алим [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьажи Абдуллагь-эфендидин]] медресадиз гьахьнай. Са йисалай медресадин иеси гьаждиз финиз килигна, Эмин Вини Ярагъдал Исмаил-эфендидин медресадиз акъатнай. Ина кӀелай йисара Эмина РагъэкъечӀдай патан халкьарин шииратдиз ва вичи эсеррин туькӀуьрунин кардиз чӀехи фикир гузва. Ада чӀехи гьевесдалди араб ва туьрк чӀалар чирзава. Зари арифдар кас хьайиди адан шиирай ва дувандин къазивилин везифадихъ галаз алакъалу бязи документрай чир жезва. ИкӀ, Мажалисдай тир Мусадин хва Абдуллагьа Эминаз кхьей чарчел ихьтин гафар гьалтзава: «Куьре вилаятдин марифатлу алим, зи камаллу ва рикӀин сидкьидин малла Эминаз, ваз ва вун кӀанибуруз… саламар хьуй». Зурба алакьунар авай Эминаз лап чӀехи алимривай чирвилер къакъудай фикир авай, амма буба регьметдиз фейила, ада гъвечӀи стхайрин ва вахарин къайгъударвал авун лазим жезвай. ЯхцӀурни цӀуд лагьай йисарин эхирда хьиз Гьажи Исмаил-эфендидин медреса куьтягьай Эмин Ялцугърал дувандин къазивиле кӀвалахзава. Жегьил Эмина вичин гъвечӀи вахариз ва стхайриз бубавал авуна. ИкӀ ада, са чачрелай малум жезвайвал, Меликав кӀелун давамариз тунай. === Эминан къазивал === Е. Эмин хьтин регьимлу къази и хуьрера гьич са чӀавузни хьайиди тушир. Шаирдин эсеррай ва маса чаз малум документрай аквазвайвал, ам гьахъ гвай, михьи, анихъ галай инсанрин рикӀикай хабар кьадай, адалатлувилелди суд-дуван ийидай, маса къачуз тежедай къази хьана. Ам кесибрин патал алайди [[Кьеан]]рин ва [[Бигер]] хуьрерин судьяйриз ада ракъурай чарчелай хъсандиз аквазва: <blockquote>Асаламу алейкум! Зи патав атанвай эмеди заз куь патан итим тир Султалидлай шикаят ийизва, ада лугьузва хьи, вичин рагьметлу гьуьлелай вичел агакьун лазим тир ирс вахчунин карда Султалиди вичиз манийвал ийизва. Гьаниз килигна за квез и кагъаз кхьизва ва куьне и кар туькӀуьрна, яни Султалидвай вахчуна а гьакь эмедив вахкун тӀалабзава. Эгер квез зини куь арадавай стхавилин къадир аватӀа, куьне геж тавуна и кар тамамара… Куь хийир кӀани, куь халис дуст Мегьамед-Эмин.</blockquote> Ихьтин фактар Эминан шииррани гъиз жеда. Адан инсанпересвал себеб яз кесибриз Етим Эмин гзаф кӀандай, шаирдин патав алакьун-кагьакьун ийиз, гьар жуьредин меслятар къачуз, гьатта къунши хуьрерайни кваз инсанар къведай. Е. Эмин вичин патав суд-дуван авун патал арза-ферза гваз атайбурун гъилиз ваъ, рикӀин михьивилиз килигдай. <blockquote>Гьа ина, — кхьизва А. Агъаева, — инсанрин арза-ферзадин юкьва Эминан кьил дуьньядай акъатна. Ам, дуьньядин чин ва астӀар пад акуна, адавай тух хьанвай кас тир. Иниз килигна, адан шииратдихъни яшайишдин туьнтвал ава.</blockquote> Гьелбетда, гьахъвилиз къуллугъзавай, "бязибуруз я вун гьамни хажалат… бящибуруз я вун девран, дуьнья гьей! — гафар лагьай суддин къази варлуйриз хуш туш, акси яз чпин гафарни ише фин тийизвайвиляй абур Е. Эминал ажугълу жезва. Эмин залан азардик ажуз хьайила, шаирдиз кьисас яз, ада хвена чӀехи авур етимриз девлетлуйри футфа гана, абур чӀехи стхадин чина акъвазарнай. == ТуькӀуьрунар == === ТуькӀуьрунрин девирар === ЧӀехи заридин туькӀуьрунра са шумуд девир чара ийиз жеда. Вич тахминан ва шартӀ алай кӀвалах ятӀани, и карди, гьелбетда, чаз Е. Эмин чӀалан устад хьиз, фагьумлу арифдар хьиз, йис-сандавай гьакъикъатда кьиле физвай вакъиайрин таъсирдикди гьикӀ вилик физвайтӀа, къалурдай мумкинвал гузва. Сад лагьай девирда (1857-1867-йисар) шаирди, акунрай, гзафни-гзаф муьгьуьббатдикай, кьвед лагьай девирда (1868-1878-йисара) халкьдин яшайишдикай, [[1877 йис]]ан бунтарикай кхьизва. Пуд лагьай девирда (1879-1885-йисар) Е. Эмина дуьньядикай философиядин хиялралди тафатлу, дерин мана-метлеб квай са жерге шиирар туькӀуьрна. Гьа са вахтунда муъмин инсан тир Е. Эмина са кьадар илагьиярни туькӀуьрнай. == Етим Эминан ирс чирун == ЧӀехи шаирдин эсерар печатдиз акъудунин, адан уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ ахтармишунин кӀвалах анжах советрин девирда, лезгийриз милли кхьинар арадал атайдалай гуьгъуьниз, башламиш хьана. Е. Эминакай печатда сифте гаф лагьайди, шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувуна адан сад лагьай ктаб акъудайди алим ва критик Гьажибег Гьажибегов я. Алимди вичин макъалада Эминан уьмуьрдикай малуматар ва адан яратмишунриз умуми къимет ганай. «Е. Эмин лезги литературадин буба я» — им Гь. Гьажибегова чӀехи шаирдиз сифте ганвай дуьз къимет я. Гьелбетда Е. Эминал къведалдини лезгийрихъ зурба шаирар хьанай, амма алатай девиррин чӀалан устадрин тӀварар ва абурун эсерар Гь. Гьажибеговаз малум тушир. 30-40-йисара Е. Эминан эсерар кӀватӀ хъувунин ва абур печатдиз акъудунин кар Мегьамед Гьажиева гъиле кьазва. Адалай гуьгъуьниз Е. Эминан яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувунин кардик Назир Агьмедовани вичин пай кутвазва. Ада туькӀуьрай пуд кӀватӀалдикай эхиримжи<ref>Е. Эмин. Шиирар. — Махачкала. 1957</ref> виридалай тамамди я. Е. Эминан уьмуьр, яратмишунар ахтармишунин ва шаирдин малум тушир эсерар жагъур хъувуник Агьед Агъаева тухвай кӀвалах иллаки къиметлуди хьана. Ада Москвада ва Махачкъалада акъудай Е. Эминан шииррин кӀватӀалри, шаирдикай кхьей макъалайри ва кьилдин ктабди лезги эдабиятдин классикдикай чи чирвилер мадни гегьеншарна. ЧӀехи шаирдикай кхьенвай ктабда А. Агъаева Е. Эмин яшамиш хьайи девирдикай ва шаирдин уьмуьрдикай, адан яратмишунрин тематикадикай ва къарагъарзавай месэлайрин важиблувиликай, адан эсеррин маналувиликай ва шаирвилин устадвиликай делилламишнавай тамам ихтилат авунва. Ада Е. Эмина хайи халкьдин меденият вилик тухуник кутур пай ва шаирди лезгийрин руьгьдин хазинада кьунвай чка къалурнава. 60-йисара Фируза Вагьабовади , А. Агъаеван ва масабурун ахтармишунрал бинелу хьана, Е. Эмина Дагъустандин эдебиятдиз гъайи цӀийивилерикай, адан яратмишунрин методдикай кхьизва. ЧӀехи шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувунал хейлин йисара Гъалиб Садыкъини зегьмет чӀугунай. Ада тухвай кӀвалахдин нетижа яз Е. Эминан цӀийи ктаб кьве сеферда (- Махачкала: ДКИ. 1980 ва 1995-йисара) акъатна. Шад жедай кӀвалах ам я хьи, Е. Эминан уьмуьрдин рекьиз, яратмишунриз фикир гун йис-сандавай артух жезва. 2001-йисуз профессор Р. Г. Кадимован «Поэтический мир Етима Эмина» ([[Магьачкъала]]: Изд. «Юпитер») маналу ктаб акъатзава, 2002-йисуз шаир, публицист Ф. Р. Нагъиеван «Етим Эмин: путь к истине» (Махачкала) къиметлу монография чапзава. И кьве ктабни Е. Эминан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишунин карда чӀехи агалкьун я, цӀийи кам я. == Эдебият == * Е. Эмин. Шиирар. — Магьачкъала. 1957 * «Поэтический мир Етима Эмина». Магьачкъала, 2001-й йис/проф. Р. Г. Кадимов == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgichal.ru/taxonomy/term/45 Шиирар] {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Лезги эдебият]] {{DEFAULTSORT:Эмин, Етим}} 9f7rv8tagye3p51z6pbiajwrezdvx7c 98995 98993 2026-08-21T09:13:57Z Хьажидауд 12986 98995 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = 1840 |кьиникьин чӀав = 1880 }} '''Цилинг Мухьаммад-Эмин''' ''(Цилинг сихилдай Севзиханан хва Мухьаммад-Эмин)'' ([[1838 йис|1840 йис]] — [[1885 йис|1880 йис]]<ref>{{книга|автор=Мансур Кюреви|заглавие=Етим Эмин (1840 -1880)|ссылка=https://www.lezgichal.ru/sites/default/files/media/kyrevi_etim_emin.pdf|издательство= Москва, Институт востоковедения РАН|год=2020 |страниц=2}}</ref>) — чӀехи шаир ва камалэгьли, [[лезги]] ва [[Дагъустан]]дин эдебиятрин 19 виш йисан машгьур классик, халис ватанперес, чӀехи устад, зурба алакьунар авай, халкьдин рикӀ алай зарийрикай сад я. Шаирди кесиб халкьдин дерди-гьал, уьмурдин залан шартӀар дериндай кьатӀана ва абур вичин иер эсерра ахъайна. == Биография == Цилинг Мухьаммад-Эмин виликан [[Куьре округ]]дин [[Цилинг|Ялцугъ]]рин хуьре къази тир Севзиханан хизанда [[1838 йис|1840 йис]]уз дидедиз хьана. Эминан буба Севзихан кӀел-кхьин чидай, дуьньядикай хабар авай, шариатдин къанунрин гъавурдик квай кас тир. Севзихан савад авай, дуьньядикай хабардар кас тирвиляй ва жемятдин арада адаз гьуьрмет авайвиляй ам ирид хуьруьн дувандин къазивиле тайинарнавай. Чаз Севзихан гьихьтин къази хьанайтӀа малум туш, амма ам савадлувилин пад кьазвайди тирди ашкара я. ИкӀ ада вичин чӀехи кьве хцивни — Эминавни Меликав — кӀелиз тунай. ГъвечӀи хва Набидивай буба регьметдиз финикди кӀелиз хьаначир. Эминан халис тӀвар Мухьаммад-Эмин я. «Етим» ада вичиз къачур заривилин лакӀаб я. Сифтегьан кӀел-кхьин Эмина вичин бубадивай чирнай. Эминан алакьунрал, хци зигьиндал, кьатӀунрал гьейран хьайи Севзихана вичин хва малла Мегьамедан патав [[Кьеан]]рин хуьруьз рекье туна. Гьажи Исмаил-эфендидин медресада сухтайриз мусурман диндилай алава гьа девирдин жуьреба-жуьре илимрай, РагъэкъечӀдай патан халкьарин эдебиятрай, риторикадай, поэтикадай, яни шиирар кхьидай къайдарикай чирвилер гузвай. Кьеандал медреса куьтягьдалди етим хьайи Эмин, вичин чирвилер давамарун патал Куьре пата тӀвар-ван авай чӀехи алим [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьажи Абдуллагь-эфендидин]] медресадиз гьахьнай. Са йисалай медресадин иеси гьаждиз финиз килигна, Эмин Вини Ярагъдал Исмаил-эфендидин медресадиз акъатнай. Ина кӀелай йисара Эмина РагъэкъечӀдай патан халкьарин шииратдиз ва вичи эсеррин туькӀуьрунин кардиз чӀехи фикир гузва. Ада чӀехи гьевесдалди араб ва туьрк чӀалар чирзава. Зари арифдар кас хьайиди адан шиирай ва дувандин къазивилин везифадихъ галаз алакъалу бязи документрай чир жезва. ИкӀ, Мажалисдай тир Мусадин хва Абдуллагьа Эминаз кхьей чарчел ихьтин гафар гьалтзава: «Куьре вилаятдин марифатлу алим, зи камаллу ва рикӀин сидкьидин малла Эминаз, ваз ва вун кӀанибуруз… саламар хьуй». Зурба алакьунар авай Эминаз лап чӀехи алимривай чирвилер къакъудай фикир авай, амма буба регьметдиз фейила, ада гъвечӀи стхайрин ва вахарин къайгъударвал авун лазим жезвай. ЯхцӀурни цӀуд лагьай йисарин эхирда хьиз Гьажи Исмаил-эфендидин медреса куьтягьай Эмин Ялцугърал дувандин къазивиле кӀвалахзава. Жегьил Эмина вичин гъвечӀи вахариз ва стхайриз бубавал авуна. ИкӀ ада, са чачрелай малум жезвайвал, Меликав кӀелун давамариз тунай. === Мухьаммад-Эмин гъазивал === Цилинг Мухьаммад-Эмин хьтин регьимлу гъази и хуьрера гьич са чӀавузни хьайиди тушир. Шаирдин эсеррай ва маса чаз малум документрай аквазвайвал, ам гьахъ гвай, михьи, анихъ галай инсанрин рикӀикай хабар кьадай, адалатлувилелди суд-дуван ийидай, маса къачуз тежедай къази хьана. Ам кесибрин патал алайди [[Кьеан]]рин ва [[Бигер]] хуьрерин судьяйриз ада ракъурай чарчелай хъсандиз аквазва: <blockquote>Асаламу алейкум! Зи патав атанвай эмеди заз куь патан итим тир Султалидлай шикаят ийизва, ада лугьузва хьи, вичин рагьметлу гьуьлелай вичел агакьун лазим тир ирс вахчунин карда Султалиди вичиз манийвал ийизва. Гьаниз килигна за квез и кагъаз кхьизва ва куьне и кар туькӀуьрна, яни Султалидвай вахчуна а гьакь эмедив вахкун тӀалабзава. Эгер квез зини куь арадавай стхавилин къадир аватӀа, куьне геж тавуна и кар тамамара… Куь хийир кӀани, куь халис дуст Мегьамед-Эмин.</blockquote> Ихьтин фактар Эминан шииррани гъиз жеда. Адан инсанпересвал себеб яз кесибриз Етим Эмин гзаф кӀандай, шаирдин патав алакьун-кагьакьун ийиз, гьар жуьредин меслятар къачуз, гьатта къунши хуьрерайни кваз инсанар къведай. Цилинг Мухьаммад-Эмин вичин патав суд-дуван авун патал арза-ферза гваз атайбурун гъилиз ваъ, рикӀин михьивилиз килигдай. <blockquote>Гьа ина, — кхьизва А. Агъаева, — инсанрин арза-ферзадин юкьва Эминан кьил дуьньядай акъатна. Ам, дуьньядин чин ва астӀар пад акуна, адавай тух хьанвай кас тир. Иниз килигна, адан шииратдихъни яшайишдин туьнтвал ава.</blockquote> Гьелбетда, гьахъвилиз къуллугъзавай, "бязибуруз я вун гьамни хажалат… бящибуруз я вун девран, дуьнья гьей! — гафар лагьай суддин къази варлуйриз хуш туш, акси яз чпин гафарни ише фин тийизвайвиляй абур Е. Эминал ажугълу жезва. Эмин залан азардик ажуз хьайила, шаирдиз кьисас яз, ада хвена чӀехи авур етимриз девлетлуйри футфа гана, абур чӀехи стхадин чина акъвазарнай. == ТуькӀуьрунар == === ТуькӀуьрунрин девирар === ЧӀехи заридин туькӀуьрунра са шумуд девир чара ийиз жеда. Вич тахминан ва шартӀ алай кӀвалах ятӀани, и карди, гьелбетда, чаз Е. Эмин чӀалан устад хьиз, фагьумлу арифдар хьиз, йис-сандавай гьакъикъатда кьиле физвай вакъиайрин таъсирдикди гьикӀ вилик физвайтӀа, къалурдай мумкинвал гузва. Сад лагьай девирда (1857-1867-йисар) шаирди, акунрай, гзафни-гзаф муьгьуьббатдикай, кьвед лагьай девирда (1868-1878-йисара) халкьдин яшайишдикай, [[1877 йис]]ан бунтарикай кхьизва. Пуд лагьай девирда (1879-1885-йисар) Е. Эмина дуьньядикай философиядин хиялралди тафатлу, дерин мана-метлеб квай са жерге шиирар туькӀуьрна. Гьа са вахтунда муъмин инсан тир Е. Эмина са кьадар илагьиярни туькӀуьрнай. == Мухьаммад-Эминан ирс чирун == ЧӀехи шаирдин эсерар печатдиз акъудунин, адан уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ ахтармишунин кӀвалах анжах советрин девирда, лезгийриз милли кхьинар арадал атайдалай гуьгъуьниз, башламиш хьана. Е. Эминакай печатда сифте гаф лагьайди, шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувуна адан сад лагьай ктаб акъудайди алим ва критик Гьажибег Гьажибегов я. Алимди вичин макъалада Эминан уьмуьрдикай малуматар ва адан яратмишунриз умуми къимет ганай. «Е. Эмин лезги литературадин буба я» — им Гь. Гьажибегова чӀехи шаирдиз сифте ганвай дуьз къимет я. Гьелбетда Е. Эминал къведалдини лезгийрихъ зурба шаирар хьанай, амма алатай девиррин чӀалан устадрин тӀварар ва абурун эсерар Гь. Гьажибеговаз малум тушир. 30-40-йисара Е. Эминан эсерар кӀватӀ хъувунин ва абур печатдиз акъудунин кар Мегьамед Гьажиева гъиле кьазва. Адалай гуьгъуьниз Е. Эминан яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувунин кардик Назир Агьмедовани вичин пай кутвазва. Ада туькӀуьрай пуд кӀватӀалдикай эхиримжи<ref>Е. Эмин. Шиирар. — Махачкала. 1957</ref> виридалай тамамди я. Е. Эминан уьмуьр, яратмишунар ахтармишунин ва шаирдин малум тушир эсерар жагъур хъувуник Агьед Агъаева тухвай кӀвалах иллаки къиметлуди хьана. Ада Москвада ва Махачкъалада акъудай Е. Эминан шииррин кӀватӀалри, шаирдикай кхьей макъалайри ва кьилдин ктабди лезги эдабиятдин классикдикай чи чирвилер мадни гегьеншарна. ЧӀехи шаирдикай кхьенвай ктабда А. Агъаева Е. Эмин яшамиш хьайи девирдикай ва шаирдин уьмуьрдикай, адан яратмишунрин тематикадикай ва къарагъарзавай месэлайрин важиблувиликай, адан эсеррин маналувиликай ва шаирвилин устадвиликай делилламишнавай тамам ихтилат авунва. Ада Е. Эмина хайи халкьдин меденият вилик тухуник кутур пай ва шаирди лезгийрин руьгьдин хазинада кьунвай чка къалурнава. 60-йисара Фируза Вагьабовади , А. Агъаеван ва масабурун ахтармишунрал бинелу хьана, Е. Эмина Дагъустандин эдебиятдиз гъайи цӀийивилерикай, адан яратмишунрин методдикай кхьизва. ЧӀехи шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувунал хейлин йисара Гъалиб Садыкъини зегьмет чӀугунай. Ада тухвай кӀвалахдин нетижа яз Е. Эминан цӀийи ктаб кьве сеферда (- Махачкала: ДКИ. 1980 ва 1995-йисара) акъатна. Шад жедай кӀвалах ам я хьи, Е. Эминан уьмуьрдин рекьиз, яратмишунриз фикир гун йис-сандавай артух жезва. 2001-йисуз профессор Р. Г. Кадимован «Поэтический мир Етима Эмина» ([[Магьачкъала]]: Изд. «Юпитер») маналу ктаб акъатзава, 2002-йисуз шаир, публицист Ф. Р. Нагъиеван «Етим Эмин: путь к истине» (Махачкала) къиметлу монография чапзава. И кьве ктабни Е. Эминан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишунин карда чӀехи агалкьун я, цӀийи кам я. == Эдебият == * Е. Эмин. Шиирар. — Магьачкъала. 1957 * «Поэтический мир Етима Эмина». Магьачкъала, 2001-й йис/проф. Р. Г. Кадимов == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgichal.ru/taxonomy/term/45 Шиирар] {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Лезги эдебият]] {{DEFAULTSORT:Эмин, Етим}} seww38s52lgs8mra9z23no0w9s9nlwb Ахцегь Мирза Али 0 8542 98997 91725 2026-08-21T09:18:37Z Хьажидауд 12986 98997 wikitext text/x-wiki '''Ахцегь Мирза Али''' ([[1779 йис|1779]] — [[1859 йис]]ар) — [[Дагъустан]]дин чӀехи алим, диндар ва лезги шаир. Ам тӀвар-ван авай зурба диндар Шейгь [[Мегьамед Эфенди|Ярагъ Мегьамед]]дан шакӀурт ва машгуьр алим [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] муаллим тир. Вич дегьнедай дуьньядин гьаларин гъавурдик квай Мирза Али [[Дагъустан]] [[Урусат]]дик экечӀунин ва урус халкьдинни лезгийрин алакъаяр кӀеви хъувунин терефдар тир. Шиирра [[Имам Шамил]]аз туьгьметар авурвиляй аварри ам есирда кьунай. ==Уьмуьрдин рехъ== Мирза Али [[1770 йис]]уз [[Ахцегь]]а дидедиз хьана. Адан бубадин тӀвар Мегьамедшериф тир. Диде — Каният, савадлу кас тир, ада Алидиз аял чӀавалай кӀелиз-кхьиз чирнай. ГьакӀ, Алиди муьжуьд йисан яшара регьятдаказ Къуръан кӀелзавай. Алидин чӀехи буба Агьмедкъули лукьман ва медицинадин устӀад тир. Вичин чирвилер ва алакьунар ада хтулдизни ганай. Мирза Алиди и пешени хъсандиз чирнай, халкьдин арада адан тӀвар хъсан лукьман хьиз акъатнай. Сагъардай векьер ада Ахцегь суварин ценерал кӀватӀзавай. Мирза Алидиз Зурият тӀвар алай паб ва кьве хва авай: Абдуреб-Эфенди ва Мугьудин-Эфенди. Гуьгъуьнлай абурукайни машгуьр диндар алимар хьанай. Гьар хциз 5-6 велед авай. Мирза Алиди ''Къазидинбур'' сихилдин бине кутунай. Исятда и сихилдин несилар Ахцегь хуьруьн вини кьиле амукьзава. Сифтедай ада Ахцегьрин ва гуьгъуьнлай [[Аракан]]дин медресада чӀехи алим Саид эфендидин гъилик кӀелна. Ада араб, фарс, туьрк ва урус чӀалар хъсандиз чирнай. Ам РагъэкъечӀдай патан халкьарин медениятдихъ галаз мукьувай таниш тир. Мирза Али гзаф зурба шаир тир. Ада сифте яз шариатдин ва диндин татугай гьалариз акси фикирралди тафаватлу тир муьгьуьббатдин лирика туькӀуьрна. Шаирди «Къеледай», «ЗатӀ туш» ва маса шиирралди вич и дуьньядин багьа няметрал, адан инсанрал ашукь тирди малумарнай. И кар себеб яз чи халкь виликди финиз акси ксари Мирза Алидиз хейлин туьгьметдин чӀалар туькӀуьрнай. Амма шаирди чпин «мефтӀерал муьрхъ алай», халис илимдивай къерех, гьакӀан «къундармаяр туькӀуьрдай лавгъа ксариз» викӀегьдиз жавабар ганай ва халкьдиз илим чируниз, савадлувал хкажуниз эвернай. Вич гзаф акьуллу ва лугьуз тежедай кьван зурба дуьньякьатӀунар авай кас тир Мирза Али эфенди ал-Ахты (гзаф чешмейра адан тӀвар икӀ кхьенва) чи тарихда гьакӀни хайи халкь са бязи зулумрикай азад авур кьегьал лезги хьиз гьатнава. Урусрин император I Николая ам вуж кас ятӀа чир хьайидалай кьулухъ лагьанай: «За адаз гьикӀ разивал къалурна кӀанзаватӀа, къуй ада вичи лугьурай.» Императордин гафар агакьайла шаирди лагьанай: «Заз затӀни герек туш. Амма захъ жуван халкь патал ийир са тӀалабун ава. Зи халкьди залан шартӀара уьмуьр ийизвайди фикирда кьуна, мумкин ятӀа пачагьди ам 10 йисан харжийрикай азад авурай.» I Николая гьакъикъатдани адан тӀалабун кьилиз акъудна. 10 йисуз ахцегьвийривай харжи къачунач. И кардин патахъай Урусатдин архивра гзаф материаларни ава. Мирза Алидин патахъай кхьей урус, немец ва ингилис авторри адаз «виридалайни акьуллу кьил» хьтин тӀвар ганай. Къавкъазда муьридизмдин бине кутур, [[Шейх Шамил]]ан муаллим хьайи чи чӀехи алим Шейх [[Мегьамед Ярагъви]]ди вичин «Асар ал-Ярагъи» ктабдин «ГъвечӀи къасида» тӀвар ганвай чӀукуна кхьенай: «И къасида фагъиррин фагъир Мегьамед ал Ярагъиди тӀвар-ван авай алим, вичин тай авачир илимдин хиридар, алимрин даях, чӀехи шейх, халкьдиз акьуллу рехъ къалурзавай, ислам цӀийи хъийизвай, нурлу гъед хьиз инсанрин хиялра авай мичӀивилер чукурзавай зи играми стха, Аллагьдиз рикӀин сидкьидай икрам ийизвай Шейх Мирза Али эфенди ал-Ахтыдиз пишкеш ийизва ва ада къуй чун патал кьве дуьньяни нурлу ийизвай рехъ давамар хъувурай.» Мирза Алиди поэзиядин теориядиз, мусурманрин ихтиярриз, теологиядиз, физикадиз, математикадиз, философиядиз талукь гзаф марагълу эсерар кхьенай. Адаз лезги, араб, фарс, туьрк ва урус чӀаларилай гъейри [[Дагъустан]]дин халкьарин са шумуд чӀални чидай. Ада Ахцегьа кардик кутур медреса са Дагъустанда ваъ, гьакӀни вири Къавкъазда гзаф чешнелу медреса тир. Ина кӀелун патал Къавкъаздин виринрай инсанар къведай. Пудра [[Мекке]]да Гьаждин зияратда хьайи Мирза Алиди араб уьлквейрай ва Турциядай гзаф къиметлу ктабар гъанай. Адан ктабхана Къавкъаздин виридалайни девлетлу ктабханайрикай сад тир. И ктабханада гьакӀни Къавкъазда са касдивни гвачир 500 жилд ктабар кӀватӀнавай. Мирза Али кьуд чӀалал кхьенвай са шумуд «Диван»дин, араб чӀалал кхьенвай шииррин ктабдин, 1849 йисуз Шейх Шамила вич есирда хвейила кхьей «Дивандин», пайгъамбар ва накъшбенд тарикъатдин регьберар тесниф авур шииррин ктабдин, философиядин важиблу месэлайриз талукьарнавай са шумуд эсердин, «ТӀиб» тӀвар ганвай, медицинадиз талукьарнавай ктабдин ва маса къиметлу эсеррин автор я. Гьайиф къведай кар ам я хьи, Мирза Алидин лезги чӀалал кхьенвай, «Са кӀус хпен хам» тӀвар ганвай шииррин ктаб къедалди жагъурна кӀелдайбурув агакьариз хьанвач. Дагъустандин тӀвар-ван авай алим, [[яхулар|яхулви]] [[Гьасан Къузунов]]а XIX виш йисан эхирра Мирза Алиди араб чӀалал кхьенвай шиирар санал кӀватӀна адан «Диван» гьазурнай. Алай вахтунда «Диван» Россиядин ИА-дин Дагъустандин Илимдин Центрдин гъилин хатӀарин фондуна хуьзва. Авайвал лагьана кӀанда хьи, материалар гзаф аватӀани, Мирза Алидин туькӀуьрунар гьелени тамам жагъанвач. Адан туькӀуьрунрихъ галаз алакъалу мад са месэла бегьемдиз чирнавач. Имни Мирза Алидин Шейх Шамилахъ галаз рафтарвилер я. И месэладин патахъай сифте яз «Самур» газетди «Халкь баладикай хкудай шаир» тӀвар ганвай макъала (2001-йисан 14 сентябрь, № 12) чап авуна. Гьа макъаладай ва маса чешмейрай аквазвайвал, Мирза Али гзаф чӀехи лукьман тир ва ада лап залан азарлуйризни чара ийидай. Ада вичин буба Агьмедкъулидивай халкьдин жерягьвилин сирер чирнай. А вахтунда шаирди чкадин агьалийрихъ галаз санал, Ахцегьрин кӀеледа авай урус гарнизондин аскерризни дава-дарман ийидай. Ада гьатта гарнизондин командир рекьиникай куьтягьнай. Гьатта Шейх Шамила Ахцегь элкъуьрна цӀарцӀе турлани ада чпел хирер хьанвай урус аскерриз куьмекнай. Гьавиляй I Николая Мирза Алидиз разивал къалурнай. Мирза Алиди гьакӀни дяве акъвазарун, халкь мусибатдикай куьтягьун тӀалабзавай. Мирза Алидин гьа ихьтин крарикай Шейх Шамилаз хуш атаначир ва ада шаир есирда кьуна дустагъ авунай. Урусри вичиз кӀеледай акъатна фин патал ихтияр гайи Мирза Али вичин чан куьтягьун патал сувариз кат тавуна, Шамилан кьилив атанай. Адаз Шамил вич гьахълу тирдан гъавурда тваз кӀанзавай. Гьайиф хьи, чӀехи сердер сифте адан гъавурда акьунач ва шаир дустагъ авуна. Имамдин наибри Мирза Али са йисалайни гзаф вахтунда Ириб кӀеледа хвена. Наибри адаз гзаф гьахъсузвилер авунай ва гьавиляй шаирди абуруз айгьамар квай шиирар кхьенай. Ина ада къелемдиз къачур «Дивандин» суракь вири Дагъустандиз чкӀанай. Мирза Алидин шиирар лезги поэзиядин халисан жавагьирар я. И шиирар фикиррин деринвилелди, чӀалан иервилелди, рифмайринни тешпигьрин девлетлувилелди тафаватлу жезва. Ада вичин шиирар гзафни-гзаф «Ахцегь шаир» лакӀабдив кхьенай == Литература == * {{книга|автор=Алкадари Г.-Э.|заглавие=Асари Дагестан (Исторические сведения о Дагестане)|ответственный=Перевод и примечания Али Гасанова|место=Махачкала|год=1929|страницы=150-152, 236-237}} * {{книга|автор=Алкадари Х.|заглавие=Диван ал-Мамнун|место=Темир-Хан-Шура|год=1913|страницы=42-44}} * {{книга|автор=Ахмедов Д. Н.|заглавие=Новая «Ахты-Наме» (документальный рассказ о прошлом и настоящем дагестанского селения Ахты)|место=Махачкала|год=1972|страницы=65-66}} * {{книга|автор=Гайдарбеков М.|заглавие=Антология дагестанской поэзии на арабском языке|издательство=Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.3. Оп.1. Д.129. Л.153-163}} * {{книга|автор=Гайдарбеков М.|заглавие=Хронология истории Дагестана|издательство=Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.3. Оп. 1. Д. 236.Т. XIII. Л.486}} * {{книга|автор=Каяев А.|заглавие=Тараджим ‘улама’ Дагистан (на тюркском языке)|издание=Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.25. Оп.1. Д.1. Л.18, 58}} * {{книга|автор=Садыки М. М.|заглавие=Творчество лезгинских поэтов XIX в. на арабском и азербайджанском языках|ответственный=Автореф. дисс… канд. филол. наук|место=Махачкала|год=1969}} * {{книга|автор=Саидов М.-С. Д.|часть=Дагестанская литература XVIII-XIX вв. на арабском языке|заглавие=Труды XXV Международного конгресса востоковедов|место=М.|год=1963|том=II|страницы=121}} ==ЭлячӀунар== * «ЧӀехи алим ва шаир Мирза Али» «Самур» газет [[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Лезги алимар]] [[Категория:Лезги диндарар]] k6t8qrq1mi7vthuafptj6gdvncog4h5 98999 98997 2026-08-21T09:20:40Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Мирза Али]] макъаладин тӀвар [[Ахцегь Мирза Али]] -диз масакӀа хъувуна 98997 wikitext text/x-wiki '''Ахцегь Мирза Али''' ([[1779 йис|1779]] — [[1859 йис]]ар) — [[Дагъустан]]дин чӀехи алим, диндар ва лезги шаир. Ам тӀвар-ван авай зурба диндар Шейгь [[Мегьамед Эфенди|Ярагъ Мегьамед]]дан шакӀурт ва машгуьр алим [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] муаллим тир. Вич дегьнедай дуьньядин гьаларин гъавурдик квай Мирза Али [[Дагъустан]] [[Урусат]]дик экечӀунин ва урус халкьдинни лезгийрин алакъаяр кӀеви хъувунин терефдар тир. Шиирра [[Имам Шамил]]аз туьгьметар авурвиляй аварри ам есирда кьунай. ==Уьмуьрдин рехъ== Мирза Али [[1770 йис]]уз [[Ахцегь]]а дидедиз хьана. Адан бубадин тӀвар Мегьамедшериф тир. Диде — Каният, савадлу кас тир, ада Алидиз аял чӀавалай кӀелиз-кхьиз чирнай. ГьакӀ, Алиди муьжуьд йисан яшара регьятдаказ Къуръан кӀелзавай. Алидин чӀехи буба Агьмедкъули лукьман ва медицинадин устӀад тир. Вичин чирвилер ва алакьунар ада хтулдизни ганай. Мирза Алиди и пешени хъсандиз чирнай, халкьдин арада адан тӀвар хъсан лукьман хьиз акъатнай. Сагъардай векьер ада Ахцегь суварин ценерал кӀватӀзавай. Мирза Алидиз Зурият тӀвар алай паб ва кьве хва авай: Абдуреб-Эфенди ва Мугьудин-Эфенди. Гуьгъуьнлай абурукайни машгуьр диндар алимар хьанай. Гьар хциз 5-6 велед авай. Мирза Алиди ''Къазидинбур'' сихилдин бине кутунай. Исятда и сихилдин несилар Ахцегь хуьруьн вини кьиле амукьзава. Сифтедай ада Ахцегьрин ва гуьгъуьнлай [[Аракан]]дин медресада чӀехи алим Саид эфендидин гъилик кӀелна. Ада араб, фарс, туьрк ва урус чӀалар хъсандиз чирнай. Ам РагъэкъечӀдай патан халкьарин медениятдихъ галаз мукьувай таниш тир. Мирза Али гзаф зурба шаир тир. Ада сифте яз шариатдин ва диндин татугай гьалариз акси фикирралди тафаватлу тир муьгьуьббатдин лирика туькӀуьрна. Шаирди «Къеледай», «ЗатӀ туш» ва маса шиирралди вич и дуьньядин багьа няметрал, адан инсанрал ашукь тирди малумарнай. И кар себеб яз чи халкь виликди финиз акси ксари Мирза Алидиз хейлин туьгьметдин чӀалар туькӀуьрнай. Амма шаирди чпин «мефтӀерал муьрхъ алай», халис илимдивай къерех, гьакӀан «къундармаяр туькӀуьрдай лавгъа ксариз» викӀегьдиз жавабар ганай ва халкьдиз илим чируниз, савадлувал хкажуниз эвернай. Вич гзаф акьуллу ва лугьуз тежедай кьван зурба дуьньякьатӀунар авай кас тир Мирза Али эфенди ал-Ахты (гзаф чешмейра адан тӀвар икӀ кхьенва) чи тарихда гьакӀни хайи халкь са бязи зулумрикай азад авур кьегьал лезги хьиз гьатнава. Урусрин император I Николая ам вуж кас ятӀа чир хьайидалай кьулухъ лагьанай: «За адаз гьикӀ разивал къалурна кӀанзаватӀа, къуй ада вичи лугьурай.» Императордин гафар агакьайла шаирди лагьанай: «Заз затӀни герек туш. Амма захъ жуван халкь патал ийир са тӀалабун ава. Зи халкьди залан шартӀара уьмуьр ийизвайди фикирда кьуна, мумкин ятӀа пачагьди ам 10 йисан харжийрикай азад авурай.» I Николая гьакъикъатдани адан тӀалабун кьилиз акъудна. 10 йисуз ахцегьвийривай харжи къачунач. И кардин патахъай Урусатдин архивра гзаф материаларни ава. Мирза Алидин патахъай кхьей урус, немец ва ингилис авторри адаз «виридалайни акьуллу кьил» хьтин тӀвар ганай. Къавкъазда муьридизмдин бине кутур, [[Шейх Шамил]]ан муаллим хьайи чи чӀехи алим Шейх [[Мегьамед Ярагъви]]ди вичин «Асар ал-Ярагъи» ктабдин «ГъвечӀи къасида» тӀвар ганвай чӀукуна кхьенай: «И къасида фагъиррин фагъир Мегьамед ал Ярагъиди тӀвар-ван авай алим, вичин тай авачир илимдин хиридар, алимрин даях, чӀехи шейх, халкьдиз акьуллу рехъ къалурзавай, ислам цӀийи хъийизвай, нурлу гъед хьиз инсанрин хиялра авай мичӀивилер чукурзавай зи играми стха, Аллагьдиз рикӀин сидкьидай икрам ийизвай Шейх Мирза Али эфенди ал-Ахтыдиз пишкеш ийизва ва ада къуй чун патал кьве дуьньяни нурлу ийизвай рехъ давамар хъувурай.» Мирза Алиди поэзиядин теориядиз, мусурманрин ихтиярриз, теологиядиз, физикадиз, математикадиз, философиядиз талукь гзаф марагълу эсерар кхьенай. Адаз лезги, араб, фарс, туьрк ва урус чӀаларилай гъейри [[Дагъустан]]дин халкьарин са шумуд чӀални чидай. Ада Ахцегьа кардик кутур медреса са Дагъустанда ваъ, гьакӀни вири Къавкъазда гзаф чешнелу медреса тир. Ина кӀелун патал Къавкъаздин виринрай инсанар къведай. Пудра [[Мекке]]да Гьаждин зияратда хьайи Мирза Алиди араб уьлквейрай ва Турциядай гзаф къиметлу ктабар гъанай. Адан ктабхана Къавкъаздин виридалайни девлетлу ктабханайрикай сад тир. И ктабханада гьакӀни Къавкъазда са касдивни гвачир 500 жилд ктабар кӀватӀнавай. Мирза Али кьуд чӀалал кхьенвай са шумуд «Диван»дин, араб чӀалал кхьенвай шииррин ктабдин, 1849 йисуз Шейх Шамила вич есирда хвейила кхьей «Дивандин», пайгъамбар ва накъшбенд тарикъатдин регьберар тесниф авур шииррин ктабдин, философиядин важиблу месэлайриз талукьарнавай са шумуд эсердин, «ТӀиб» тӀвар ганвай, медицинадиз талукьарнавай ктабдин ва маса къиметлу эсеррин автор я. Гьайиф къведай кар ам я хьи, Мирза Алидин лезги чӀалал кхьенвай, «Са кӀус хпен хам» тӀвар ганвай шииррин ктаб къедалди жагъурна кӀелдайбурув агакьариз хьанвач. Дагъустандин тӀвар-ван авай алим, [[яхулар|яхулви]] [[Гьасан Къузунов]]а XIX виш йисан эхирра Мирза Алиди араб чӀалал кхьенвай шиирар санал кӀватӀна адан «Диван» гьазурнай. Алай вахтунда «Диван» Россиядин ИА-дин Дагъустандин Илимдин Центрдин гъилин хатӀарин фондуна хуьзва. Авайвал лагьана кӀанда хьи, материалар гзаф аватӀани, Мирза Алидин туькӀуьрунар гьелени тамам жагъанвач. Адан туькӀуьрунрихъ галаз алакъалу мад са месэла бегьемдиз чирнавач. Имни Мирза Алидин Шейх Шамилахъ галаз рафтарвилер я. И месэладин патахъай сифте яз «Самур» газетди «Халкь баладикай хкудай шаир» тӀвар ганвай макъала (2001-йисан 14 сентябрь, № 12) чап авуна. Гьа макъаладай ва маса чешмейрай аквазвайвал, Мирза Али гзаф чӀехи лукьман тир ва ада лап залан азарлуйризни чара ийидай. Ада вичин буба Агьмедкъулидивай халкьдин жерягьвилин сирер чирнай. А вахтунда шаирди чкадин агьалийрихъ галаз санал, Ахцегьрин кӀеледа авай урус гарнизондин аскерризни дава-дарман ийидай. Ада гьатта гарнизондин командир рекьиникай куьтягьнай. Гьатта Шейх Шамила Ахцегь элкъуьрна цӀарцӀе турлани ада чпел хирер хьанвай урус аскерриз куьмекнай. Гьавиляй I Николая Мирза Алидиз разивал къалурнай. Мирза Алиди гьакӀни дяве акъвазарун, халкь мусибатдикай куьтягьун тӀалабзавай. Мирза Алидин гьа ихьтин крарикай Шейх Шамилаз хуш атаначир ва ада шаир есирда кьуна дустагъ авунай. Урусри вичиз кӀеледай акъатна фин патал ихтияр гайи Мирза Али вичин чан куьтягьун патал сувариз кат тавуна, Шамилан кьилив атанай. Адаз Шамил вич гьахълу тирдан гъавурда тваз кӀанзавай. Гьайиф хьи, чӀехи сердер сифте адан гъавурда акьунач ва шаир дустагъ авуна. Имамдин наибри Мирза Али са йисалайни гзаф вахтунда Ириб кӀеледа хвена. Наибри адаз гзаф гьахъсузвилер авунай ва гьавиляй шаирди абуруз айгьамар квай шиирар кхьенай. Ина ада къелемдиз къачур «Дивандин» суракь вири Дагъустандиз чкӀанай. Мирза Алидин шиирар лезги поэзиядин халисан жавагьирар я. И шиирар фикиррин деринвилелди, чӀалан иервилелди, рифмайринни тешпигьрин девлетлувилелди тафаватлу жезва. Ада вичин шиирар гзафни-гзаф «Ахцегь шаир» лакӀабдив кхьенай == Литература == * {{книга|автор=Алкадари Г.-Э.|заглавие=Асари Дагестан (Исторические сведения о Дагестане)|ответственный=Перевод и примечания Али Гасанова|место=Махачкала|год=1929|страницы=150-152, 236-237}} * {{книга|автор=Алкадари Х.|заглавие=Диван ал-Мамнун|место=Темир-Хан-Шура|год=1913|страницы=42-44}} * {{книга|автор=Ахмедов Д. Н.|заглавие=Новая «Ахты-Наме» (документальный рассказ о прошлом и настоящем дагестанского селения Ахты)|место=Махачкала|год=1972|страницы=65-66}} * {{книга|автор=Гайдарбеков М.|заглавие=Антология дагестанской поэзии на арабском языке|издательство=Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.3. Оп.1. Д.129. Л.153-163}} * {{книга|автор=Гайдарбеков М.|заглавие=Хронология истории Дагестана|издательство=Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.3. Оп. 1. Д. 236.Т. XIII. Л.486}} * {{книга|автор=Каяев А.|заглавие=Тараджим ‘улама’ Дагистан (на тюркском языке)|издание=Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.25. Оп.1. Д.1. Л.18, 58}} * {{книга|автор=Садыки М. М.|заглавие=Творчество лезгинских поэтов XIX в. на арабском и азербайджанском языках|ответственный=Автореф. дисс… канд. филол. наук|место=Махачкала|год=1969}} * {{книга|автор=Саидов М.-С. Д.|часть=Дагестанская литература XVIII-XIX вв. на арабском языке|заглавие=Труды XXV Международного конгресса востоковедов|место=М.|год=1963|том=II|страницы=121}} ==ЭлячӀунар== * «ЧӀехи алим ва шаир Мирза Али» «Самур» газет [[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Лезги алимар]] [[Категория:Лезги диндарар]] k6t8qrq1mi7vthuafptj6gdvncog4h5 Члакъ Сурхай 0 9405 98978 98939 2026-08-21T08:59:15Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[I Сурхай-хан]] макъаладин тӀвар [[Члакъ Сурхай]] -диз масакӀа хъувуна: Название с ошибкой: Члакъ Сурхай яз гзаф чизва им Лезги ч1алал 98939 wikitext text/x-wiki '''Члакъ Сурхай''' ('''I-хьай Сурхай Герейн хва)''' — Имам [[Гьажи Дауд|Хьажи Давудаз]] хаинвал авунвай [[1700 йис]]алай [[Къази-Кумухдин ханвал|Гъази-Къумух ханвалдин]] кьил(хан) тир, [[яхул|яхулрин]] юкьа авай шамхал яни [[Араб чӀал|эрби (араб)]] сихилдай тира, яни адан халкь яхул ваъ эрби тир, амма яхулриз ам чпинди хьиз аквазва. Члакъ Сурхая вич Хьажи Давудаз диндин стха яз къалурзавай, амма ахпа гьукумат патал Имам Хьажи Давуд маса гузва. == Адакай == Члакъ Сурхай эрби (араб) шамхал сихилдикай тир, амма яхулри ам чпин халкьдин кьегьал яз аквазва. Вири ч1авуз ам Хьажи Давудан патал кьвед лагьай кас тир хьиз аквазва чаз, амма ада Хьажи Давудан агалкьунриз пехил тира. Ада вич адаз диндин стха яз къалуртӀани, эхирда ада Хьажи Давуд маса гана душманриз. Амма ахпа вич ч1ехи намус квахьинихъ акатзва, масала, авар тир Шуаиб Багинубвиди адан пупакай кхьизва<ref>http://www.kavkazoved.info/images/myfls/files/nadir-dag.pdf</ref>: {{Цитата|«Гила Къажар Надира Члакъ Сурхаян Айшат тӀвар алай пупаз, ахьтин к1валах авуна хьи гьихьтин итимди вичин никахь авай пупаз айида. Ибур вири Къажар Надира гъилер к1вачер кт1уна Члакъ Сурхаян вилик авуна...»|— урусдал: Теперь сделал Надир-шах супругу Сурхая, носившую имя Айшат, такой женщиной, с которой поступил он так, как поступает мужчина со своей законной женой. Делал все это Надир-шах на глазах у связанного Сурхай-хана..}} Адан хцерикай<ref>Надир-шах афшар и дагестанцы 1741 Т.М.Айтберов, Махачкала 2011 со ссылкой на Шуаиб ибн Идрис Багинубский. Табакат ал-хваджиган ан-никшбандиййа. Дамаск 1999.</ref>: {{Цитата|«Члакъ Сурхаян рухварикай рахайтӀа, Муртазаали ва Мухьаммад т1вар алабур, абур кьведни Сугърат1ил хуьруьз гаатна, [ана] Дагъустандин вири вилаятрай ксарин кӀеретӀар кӀватӀна лагьана абуруз: «И ляънят хьайиди [Къажар Надир] чи бубадив, чи дидедив ва чи чилив ийизвай к1валахар, ада куьневни айиз гуда», гьавиляй «чун патал агъзурра кьейитӀани хъсан я», вичи-вичиз тӀвар ганвай ин хурасанвиди галаз гъазават тхона, ихьтин къвалахар эхинлагъ.» урусдал: Что касается сыновей Сурхай-хана, каковыми были Муртазаали и Мухаммад-хан, то убежали они оба в селение Согратль, [где] собрали группы людей со всех дагестанских рай- онов (дийар) и сказали им: «То, что делает сейчас этот проклятый [Надир-шах] с нашим отцом, с нашей матерью и с нашим краем, сделает он и вам», а поэтому, «для нас в тысячу раз лучше умереть», сражаясь против названного хорасанца, чем терпеть все это.» }} ==Эдебият== * Багаутдинов С. М. Ахмед-хан Дженгутаевский — забытый герой Кавказа. Махачкала, 2013. * С. Габиев. Лаки — Их прошлое и быт. СМОМПК. Тифлис. 1906. * В. А. Потто. Поход в Кази-Кумык в 1820 году. С.-Петербург, 1899 г. [[Категория:Яхулрин тарих]] jl5m63zy8pzn9qf61gp9tje7doxs0w1 Штул Мугьаммад 0 10618 98988 95301 2026-08-21T09:06:08Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Штулви Гьажи Мегьамед-эфенди]] макъаладин тӀвар [[Штул Мугьаммад]] -диз масакӀа хъувуна 95301 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = 1855 |кьиникьин чӀав = 29.11.1930 |from=|тӀвар=Штул Гъази Мугьаммад}} '''Штул Гъази Мугьаммад''' (1855—1930) — [[Дагъустан]]дин зурба диндар, алим ва камалэгьли, [[1930 йис]]уз Кьиблепатан Дагъустанда советрин гьукумдин аксиниз чӀехи къарагъун тешкил ва адаз регьбевал авур кас. [[Лезги]] я. Адан буба [[Шейх Гьажи Рамазан]] чӀехи шейх, эвлия тир. == Уьмуьрдикай == Шейх Гьажи Мегьамед [[1855 йис]]уз [[Куьре магьал]]дин [[Штул]] хуьре (гилан [[Кьурагь район]]) дидедиз хьанай. Вичин бубадин гелеваз фейи Гьажи Мегьамед илимдин ва диндин рекье кьакьан дережадив агакьнай, адан тӀвар вири Дагъустандиз акъатнай. Са кьадар геж ам гьа вахтунин виридалайни нуфуслу титулрикай сад тир — «шейх»-дин титулдиз лайихлу хьанай. Идалайни гъейри, Гьажи Мегьамедан хзан Куьре магьалдин гзаф девлетлу хзанрикай сад тир. Партийный фондунин бязи документрай малум хьайивал, шейхан кьилдин мулкуник Штулра, [[Кьасумхуьр]]ел ва [[Вини СтӀал]]рал пуд кӀвал, са шумуд сал, 50 кьван кӀвалин гьайван ва мсб. квай. Адаз пуд паб ва ирид аял авай. Шейх Мегьамед Кьиблепатан Дагъустандин тӀвар-ван авай динэгьли ва алим тир. Ам [[Магьачкъала]]да ва [[Баку]]да кьиле физвай илимдин мешверайриз мукьвал-мукьвал эвердай. [[1929 йис]]уз гьукуматдин органрин паталай арест авуна пуд варз дустагъда хвенай, амма фад заманда азад хъувунай. [[1930 йис]]уз Кьиблепатан Дагъустанда советрин гьукумдин аксиниз чӀехи къарагъуниз сифте кьил кутурди Шейх Гьажи Мегьамед хьанай. == Кьиблепатан Дагъустанда къарагъун == Малум тирвал, Дагъустанда колхозар тешкилунин кӀвалах [[1929 йис]]уз гатӀумна. Са куьруь вахтунда — [[1931 йис]]ан гатфаралди, 75%-див агакьна лежберар, чпин хусисиятни гваз, колхозриз чӀугуна кӀанзавай. Им партиядин кьетӀи тӀалабун тир. Гьа икӀ, [[1929 йис]]уз, чкайрал алай гьукумдарри, кулакар я лугьуз, кьвед-пуд хеб авай кесиб-куьсуьбрикай гужуналди колхозчияр туькӀуьриз эгечӀна. Коллективизация лежберрин майишатар сагьибрин гъиляй къакъудунин ва гужундалди сад авунин рекьелди кьиле физвай. Девлетлу хзанар алажзавай ва рази тахьайбур [[Сибир]]диз акъудзавай. Къейдна кӀанда, «кулаквилер» тергна, саналди тир майишатар арадиз гъун себеб яз, хуьрерин лежберрик къал-къиж акатна. Абур, чпин хусусият саламат хуьн патал, женгериз къарагъна. Тарихда и женгериз «кулакрин женгер» лугьузва. Ихьтин къал-къижвилер колхозар тешкилдайла, гьукуматдин векилри тухузвай чӀуру сиясатдиз аксивилер Дагъустандин хуьрерани кьиле фена. Амма виридалайни чӀехи женг Кьиблепатан Дагъустанда хьана. А женгинин кьилени шейх Штулви акъвазнавай. И женгина [[Кьурагь район|Кьурагьрин]], [[Кьасумхуьруьн район|Кьасумхуруьн]] ва [[Табасаран район]]рин агьалийри иштирак авуна. Шейх Штулвидиз талукь материалар Дагъустан Республикадин хатасузвал хуьдай Министерстводин архивда хуьзва. 1632-й нумрадин «кар» 8 томдикай ибарат я. Абурун къене, тарихдин жигьетдай, кьадарсуз багьа материалар гьатнава. Абурай чи алатай вахтарин гьакъикъи шикилар аквазва. А шикилар чаз икьван гагьди акуна кӀанзавайди тир. Абуру чун хейлин гъалатӀрикай хуьдай жеди. Шейх Штулви женгиниз къарагъар авур себебар дериндай кьатӀун патал, чун Мегьамед Рамазанов (шейх Штулви адан тахалус я) тахсиркарзавай манадихъ ва гьакӀни, партфондунин са бязи документрихъ галаз таниш хьун лазим я. Сифте чун, женгинин кьил тир шейх Штулви дустагъ авурла, ацӀурнавай анкетдиз килигда. Ингье ам: «Гьажи Мегьамед-эфенди Рамазанов [[1855 йис]]уз [[Кьурагь район]]дин [[Штул]]рин хуьре дидедиз хьана. [[1929 йис]]уз къенепатан крарин органри кьуна. Кьве вацра дустагъда ацукьарна. Ганвай вахт акьалтӀ хьайила, ахъай хъувуна. Адахъ [[Штул]]а, [[Кьасумхуьр]]ел ва [[Юкьван СтӀал]]дал пуд кӀвалер, багъ-бустанар, 50-дав агакьна лапагар, пуд пабни 7 аял ава. Диндин рекьяйни кьилин чирвилер ава. Ам-шейх я.» — Инал лагьана кӀанда, Кьиблепатан Дагъустанда Штулви тӀвар-ван авай алимни тир. Къарагъунин себебар ва къастар чирун паталди Рамазанов Мегьамедак ва муькуь иштиракчийрик кутунвай тахсирдин № 1632 кардиз вил вегьен. Абур кардин материалрай икӀ аквазва: — «Агьалийрин гуьгьуьлар, гьеле женг гатӀумдалди вилик, чкайрал алай регьберри чӀурнавай. Вилик-кьилик квай коммунистри, чпин къуллугърикай даях кьуна, халкь саналди тир майишатриз чӀугваз хьана. ИкӀ, [[1930 йис]]ан февралдин эхирра, районда 44 колхоз арадаиз гъана. Идахъ галаз сад хьиз, чкадин гьукумдарри, динни терг ийиз эгечӀна. Са куьруь муьгьлетда абуру жемятдивай 48 мискӀин къакъудна. Аксивилер авурбур дустагъра туна. Идал бес тахьана абур тупӀал регьберар, суьрсет гьазурунин мярекатдизни акси экъечӀна. Абуру кесиб-куьсуьбривайни са гьалда кьил хуьзвайбурувай техил михьиз вахчуз хьана. Лежберар, чеб кашакай хуьн патал, кӀвалера авай куьгьне шеъ-шуь маса гуз, недай затӀ къачунин рекьел атана. Силисдин материалар кӀелайла, чун женг арадал гъайи себебрин гъавурда гьатзава. Садлагьай себеб, хуьруьнэгьлияр гужуналди колхозриз галчӀурун я. Кьведлагьай себеб, са бубат югъ няни ийизвай лежберар, „кулакар“ я лугьуз, жазаламишун я. Пудлагьай себеб, сувавийрин уьмуьрдай дин акъудун я. Партияди, вири къуватар серфна, „кулаквал“ класс яз, динни советрин гьукумдиз акси къуват яз, терг авунин таблигъат, вични планламишнавай таблигъат яз тухуз хьана. Ида дагъвийрик зурба хъел кутуна. Женгинин гьазурвилер, документри тестикьарзавайвал, кьве вацра кьван давам хьана. И вахтунда шейхдин инсанри, хуьрера къекъвез, Штулвиди кхьенвай колхозриз акси чарар агьалийрин арада чукӀуриз хьана. Женгиниз къарайзавай югъни сад лагьай май тайинавай. Шейхдиз мукьва ксарикай тир Масумов Исадин рахунри и кар шагьидвалзава: ''„Шейхдин гьерекат [[Хасавюрт]] ва [[Чечня]]дихъ галазни алакъалу тир. Женг гатӀумуниз кьве югъ амаз Штулвиди чаз мешверадиз эвер гана. Анал ада, чинани Чечняда женгинин югъ сад лагьай май тирдакай, армияди чахъ галаз дяве тийидайдакай, гзафбуру чи пад хуьдайдакай лагьана. Шейхди вич [[Магьачкъала]]диз, анин къазидин патав фейиди ва адани куьмек авун хиве кьунвайди малумарна. Ада, эгер чун Дагъустанда гъалиб хьун хьайитӀа, чна Урусатдихъ галаз дяве тийирди, адавай, гьукумат тешкилдай шартӀар тӀалабдайдакай ихтилатна. Женгиниз рагьбервал гудай Абдурзакьов Каплан лугьур кас [[Баку]]дай атунал вил алай“. '' Амма женг лагьайтӀа, авунвай гьазурвилериз килиг тавуна, бейхабардиз эгечӀна. ИкӀ тирди, Кьурагьрин РК ВКП(б)-ди Дагобкомдиз рекье тур кагъазди хабарди субутзава: „Женг хабарсуз гатӀумна. Женгчийринни райондин милициядин дестедин арада ягъунар хьана. Абуру чи десте гьасятда яракьсузарна“. Райондин кьилевайбур, и кардикай хабар хьунни, район гадарна катна. Женг лагьайтӀа, [[Кьасумхуьр]]уьн сергьятриз кьван чкӀана. 27-апрелдиз, базардин патав кьиле фейи ягъунри, Кьасумхуруьн къене цӀай-ялав туна. И дяведа райондин РК ВКП(б)-дин секретарь тир Герейханов ва милицадин са къуллугъчи телеф хьана. Кьасумхуьрел хьайи ягъунра, къейдна кӀанда хьи, Штулвиди иштиракнач. Гуьгъуьнлай женгиник [[Кьурагь]]рин вири хуьрер экечӀна. 27 апрелдиз женгинин лепе [[Табасаран район]]дизни акъатна. И ван хьайила, райондин юкь тир [[Тинит]] хуьряй гьакимри кьил баштанна. Женгчийри, къуватсуз хьайи хуьр, са гуьллени ягъ тавуна къачуна. И женгинин кьиле Акимов лугьудайди акъвазнвай. Женгер гьикӀ кьиле фенатӀа, тарихдиз маса чешмейрайни аквазва: „женгерин кьиле акъвазнавайбуру, ягъунар гатӀумдалди, вилик хьиз, исятдани, Кьиблепатан Дагъустандин хуьрера къекъвез, фекьи-фахрайрин куьмекдалди агьалияр женгиниз къарагъарзава“. Ана мадни кхьенва: „28 апрелдин пакамаз милицайрин дестени Штулвидин са десте акьунар хьана. Женгчияр, кьадардал гьалтайла, хейлин артух тир. Чи пай, яракьлу цӀийи дестеяр гьазуриз, чпин магъарайриз хъфена. Амай пай лагьайтӀа, [[Кьурагь]]ав агакьиз-агакь тийиз акъвазна. 29 апрелдиз женгчийрин сад хьанвай къуватри Кьурагьал гьужумна. Абуру са куьруь вахтунда хуьр чпиз муьтӀуьгъна. КичӀе хьай парт-аппаратдин къуллугъчияр хуьряй вахтундамаз катна. Женгчийри вири хуьрерин Советрин председателар ва маса парткъуллугъчияр дегишарна. Абурун чкадал чпин итиман-кавхаяр тайинарна. Советрин гьукумдин къуллугърал алайбурун кӀвалера къекъвена, абурувай хейлин балкӀанар вахчуна. Женгиниз къарайнавайбурун арада кесибар, юкьван къатарин лежберар, Аллагьталачиярни кулакар ва гьакӀни партиядинни комсомолдин членар авай“.   Женгиниз къарагъарнавайбурун составдиз килигайла, шех Штулвидин гьерекатда элликдин вири къатарин векилри иштиракна. Ида, цӀийи гьукуматдиз тек са са фекьи-фахраярни кулакар ваъ, гьакӀни жемятдин чӀехи пай тир лежберарни акси къарагъайди субут ийизва. Документри субутарзавайвал, шейх Штулвидин пад хуьзвайбурук партиядин ва советрин гьукуматдин са кьадар векилри иштиракна. Ахтармишуни къалурзавайвал, [[Кьасумхуьруьн район]]дай 70 % коммунистри советрин гьукуматди тухузвай политикадиз далу ганва». 1632-й нумрадин кардин чинри субутзавайвал, советрин и жуьредин политикадиз аксибурун, адалай наризибурун кьадар къвердавай артух жез хьана. ИкӀ, [[Ахцегь]]ани [[Къакъа-Шура]]да, [[Джанкъутай]]дани [[Буйнакск]]ида халкьдин наразивилери звал къачуз хьана. Кеферпатан Дагъустандин ва [[Чечня]]дин жемятрикни къал акатна. Амма и юзунри шейх Штулвидин гьерекатдиз са хийирни ганач. Вучиз лагьайтӀа, я ахцегьвийри, я Кеферпатан дагъустанвийри, я чеченри шейхдин пад хвенач. Аквар гьаларай, шейх Штулви кӀаник кутаз хьун гьа и кардилай аслу я.  Советрин гьукуматдин векилри, женг кукӀварун патал, тади гьалда ва кӀеви серенжемар кьабулна. ИкӀ тирди кардин бязи документри успатзава: «женг терг авун патал, цӀийиз атанвай частарикай ва партизан дестейрикай даях кьуна, къуватлу ва тади дестеяр тешкилна». Къейд тавуна жедач, Штулви магълуб авун патал Кеферпатан Къайкъаздин дивизиядин вадлагьай полкунин частар, дагъустанвийрикай ибарат тир партизанрин са шумуд десте кардик кутунвай. Къати, гужлу акьунар [[Кьасумхуьр]]уьн патарив кьиле фена. Пуд сятина давам хьайи ягъунрилай гуьгъуьниз Кьасумхуьр Яру Армиядин частарин гъиле гьат хъувуна. Ахпа, са тӀимил геж хьиз, Кьасумхуьрелай винени акьунар хьана. И женгера гзафбур кьена, са кьадар есирар кьуна. Ихьтин ягъунар, [[Табасаран район]]дин [[Тинит]]да, [[Кьурагь]]ани кьиле фена. И ягъунра Яру Армиядин частари гъалибвал къазанмишна. Гьа икӀ, са артух яракь гвачир, бегьемвилелди гьазур тахьанвай, пата-къерехдай герек куьмекар агакь тавур женгчияр, гужлу къуватри инсафсузвилелди кукӀварна. Шейх Штулви, са тӀимил регьберарни галаз, Кьурагьрин тамара чуьнуьх хьана. Женгериз къулайвал авур са жерге хуьрера, кӀвалба-кӀвал ОГУП-дин векилар къекъвез, анра авай кьван эркекар кьаз, дериндай ахтармишунар авуна. Са бязибур партиядин, комсомолдин жергейрай михьиз эгечӀна. Республикадин регьберри, ОГПУ-дихъ галаз санал, женгинин кьилер кьуна жазаламишдай рекьер-хуьлер жагъурзава. И жигьетдай чавай Дагъустан партиядин кьилевайбуру кьабулнавай са шумуд къарар къалуриз жеда. Обкомдин ВКП(б)-дин къарарда кхьенва: «женгинин чуьнуьх хьанвай кьилер тӀарамарун патал, чарасуз я: а) абурун кӀвалер-къар, багъ-бустанар къакъудна, чилер наркомдив вахкун; б) лазим ятӀа, чуьнуьх хьанвайбурун кӀвалер-къар хъиткьинарун». Дагобкомдин ВКП(б)-дин къарар мадни хциди я: «Даготделдин ОГПУ-ди, райотделдин ОГПУ-диз, женгини чуьнуьх хьанвай кьилер кьуна, абур гьа чкадал гуьллеламишдай ихтиярни гузва». Гуьгъуьнай органри, чпи кьабулнавай кӀеви серенжемарни къерехна, чуьнуьх хьанвай регьберриз, эгер эхиримжибур хушуналди чеб гьукуматдиз муьтӀуьгъ хьайитӀа, рекьидач лагьана гаф гузва. Органри женгчийрин патав, винидихъ къалурнавай фикиррикай ибарат чарарни гваз, абурун муьква-кьилиярни ракъурзва. Ихьтин эвер гуниз жаваб яз Штулвиди, Дагъустандин ОГПУ-дин начальник Мамедбекован тӀварцӀел чар рекье твазва. Ингье ам: «Квез хъсандиз чизва, эхиримжи вахтара тхуз хьайи советрин гьукуматдиз талукь тир мярекатри, чкайраллай гьакимрин авамвал себеб яз, чӀуру нетижаяр арадал гъана. Халкь, авай-авачирди вахчуз, гужуналди колхозриз чӀугуни, агьалийрин дуланажагъдин шартӀар садлагьана агъузарна. Динэгьлияр диндивай къакъудуни, Гьажиярни шейхер хайи ерийрай катдай чкадал гъуни, куьгьне адетрал бинеламиш хьана уьмуьр ийизвай сувавийрин руьгьдин тӀалабунра эцяйна. Халкьди йисаралди, гьахълу зегьметдалди къазанмишнавай девлетар вара-зара тахьун патал, зун женгиниз къарагъуниз мажбур хьана. Зи фикир квехъ галаз дяве авун ваъ, квев сувавийрин кесиб-куьсуьбрин наразивал фад агакьарун тир. Амма… Чи наразивилериз, гьайиф хьи, куьне гьич са ябни ганач. Къе куьне завай, за жува-жув хушуналди гьукуматив вахгун тӀалабзава. Ам куь ихтияр я. Амма и йикъал къведалди, заз куьне чи са шумуд тӀалабур тамамарна кӀанзава Ингье абур: # Чи диндин бинейрик хкуьр тавун; # Агьалийрин хсусиятдал гъилер яргъи тавун; # Хкягъунра виридаз сад хьтин ихтиярар авайди авун; # Женгина иштирак авурбурун геле къекъуьн тавун; # Хуьрерин кьилериз кавхаяр хкун; # Тахсирни квачиз дустагънавайбур азад авун. Зун куь кьилив хушуналди атунни татун, гьелбетда, куьне чи наразивилерин себебар гьикӀ гьялдатӀа, гьадалай аслу жеда». ''([[1930 йис]]ан 12-май.)'' Шейхдин чарчяй аквазвайвал, женгинал чан гъайиди и гьалар я: колхозар тешкилзавайди я лугьуз, халкь кашал гъун, диндизни динэгьлийриз къван гун, чкайрал алай гьакимар савадсузар хьун ва масабур. Чарчяй шейхди вичин гьерекатда иштирак авурбурун кьадар-кьисметдикай фикирзавайдини аквазва. Ам абур хуьдай рекьер-хуьлерихъни къекъвезва. Ада женгинин вири жавабдарвал вичин хивез къачузва. Штулви ва адахъ галаз катай регьберар советрикай яргъалди [[Кьасумхуьр]]уьн ва [[Кьурагь]]рин тамара чуьнуьх хьана. Абур кьунани, чпи чеб хушуналди органрив вахканани чаз малум туш. Амма кардин къене, шейхдивай къачунвай ихьтин манадин чар ава: «За Рамазанов Мегьамед-эфенди шейх Штулвиди лугьузва: [[1930 йис]]ан 26-апрелдиз, яракьлу гьерекатрин кьиле акъвазна, за советрин гьукуматдиз акси женг тухвана. Чи гьерекатра Кьасумхуьруьн, Кьурагьрин, Табасаран районрин агьалийрини иштиракна. Чи виридан фикир-хиял им тир: а) шариатдин судар ва аялриз тарсар гудай диндин мектебар кардик кухтун; б) некягьар, ЗАГС-ар тергна, шариатдин къайдайралди кьиле тухун; в) советрин председателрин чкадал кавхаяр хкягъ хъувун; г) къакъуднавай мискӀинар элкъуьрна халкьдив вахкун хъувун; д) бутдиз къуллугъзавайбур налогрикай азад авун; е) жемятдивай къачузвай налогрин кьадар жезмай кьван тӀимилрун; ж) са тахсирни квачиз дустагъар авун акъвазрун, ва масабур. Винидихъ къалурнавай пунктар советрин гьукуматдин вилик чи акси сес яз эцигайла, чаз чи мурадар гьасятда кьилиз акъатдайди хьиз хьана. Амма… Чун, гьайиф хьи, гъиле яракь кьуна женгиниз къарагъуниз мажбур хьана. Гъалибвал къачуз тахьайтӀани, сувара социализмдин кӀвал эцигиз зиян гун чи бинедиз къачуна. За хиве кьазва, гъалибвилихъ зеррени чӀалах тушир. Вучиз лагьайтӀа, чи гьерекат усал яракьламиш хьанвай. Анжах са кардихъ зун кӀевелал агъанвай. За женгиниз къарагъарнавайбурун кьадар акурла, советрин гьукум тӀимил кьван регьимлу жеда, лагьана фикирнай». Къул—''Штулви''. == Мегьамед Штулвидин жаза == Шейх Штулвидиз советрин гьукумдин патай регьимлувал ерли акунач. Ада, акси яз, женгчияр инсафсуз яз жазаламишна. Абурукай 400 кас, жуьреба-жуьре йисар гана, дустагъризни лагерриз рекье туна. Кьунвайбурун арада шейхдин хва Мегьамед-Шафини аваз хьана. Штулви вич лагьайтӀа, ОГПУ-дин, СКК-дин ва [[ДАССР]]-дин саналди тир заседаниедин 91-нумрадин къарардалди, [[1930 йис]]ан 29-ноябрдиз, халкь советрин гьукуматдиз акси яракьлу женгиниз къарагъар авуниз килигна, са суд-дуванни тавуна, гуьллеламишна, кьена. Адалай гъейри гуьлледиз акъудайбурун арада Иса Майсумов, А. В. Мегьамедов, Айдемирогълы Новруз, МутӀалиб Загьирогълы, Къафланов Абдуразакь ва мсб. авай, вири санал цӀуд кас. Кьиблепатан Дагъустанда кьиле фейи яракьлу гьерекат бедбахтдаказ куьтягь хьана. Адан иштиракчияр яргъал йисара «халкьдин душманар» яз амукьна. Инсандин гьакъикъи ихтиярар — Аллагьдиз агъун ва адан хсусият хуьн патал чпин гьахълу ван кхажай кьегьалар къазаматра телеф хьана.  == Эдебият == * 1996 йисан «Самур» журналдин 3-нумра. * Из материалов дела № 1632 по обвинению Магомеда Рамазанова. * Данные сводки Курахского РК ВКБ(б) в Дагобком партии. * Х. Махмудов. «Дело» шейха Штульского. [[Категория:Лезги алимар]] q9vsmjazdz9c5b3ofo3c6lusmz2adyg 98992 98988 2026-08-21T09:10:14Z Хьажидауд 12986 98992 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = 1855 |кьиникьин чӀав = 29.11.1930 |from=|тӀвар=Штул Гъази Мугьаммад}} '''Штул Гъази Мугьаммад''' (1855—1930) — [[Лезгияр|Лезги]] [[имам]], [[Дагъустан]]дин зурба диндар, алим ва камалэгьли, [[1930 йис]]уз Кьиблепатан Дагъустанда советрин гьукумдин аксиниз чӀехи къарагъун тешкил ва адаз регьбевал авур кас. [[Лезги]] я. Адан буба [[Шейх Гьажи Рамазан]] чӀехи шейх, эвлия тир. == Уьмуьрдикай == Шейх Гьажи Мегьамед [[1855 йис]]уз [[Куьре магьал]]дин [[Штул]] хуьре (гилан [[Кьурагь район]]) дидедиз хьанай. Вичин бубадин гелеваз фейи Гьажи Мегьамед илимдин ва диндин рекье кьакьан дережадив агакьнай, адан тӀвар вири Дагъустандиз акъатнай. Са кьадар геж ам гьа вахтунин виридалайни нуфуслу титулрикай сад тир — «шейх»-дин титулдиз лайихлу хьанай. Идалайни гъейри, Гьажи Мегьамедан хзан Куьре магьалдин гзаф девлетлу хзанрикай сад тир. Партийный фондунин бязи документрай малум хьайивал, шейхан кьилдин мулкуник Штулра, [[Кьасумхуьр]]ел ва [[Вини СтӀал]]рал пуд кӀвал, са шумуд сал, 50 кьван кӀвалин гьайван ва мсб. квай. Адаз пуд паб ва ирид аял авай. Шейх Мегьамед Кьиблепатан Дагъустандин тӀвар-ван авай динэгьли ва алим тир. Ам [[Магьачкъала]]да ва [[Баку]]да кьиле физвай илимдин мешверайриз мукьвал-мукьвал эвердай. [[1929 йис]]уз гьукуматдин органрин паталай арест авуна пуд варз дустагъда хвенай, амма фад заманда азад хъувунай. [[1930 йис]]уз Кьиблепатан Дагъустанда советрин гьукумдин аксиниз чӀехи къарагъуниз сифте кьил кутурди Шейх Гьажи Мегьамед хьанай. == Кьиблепатан Дагъустанда къарагъун == Малум тирвал, Дагъустанда колхозар тешкилунин кӀвалах [[1929 йис]]уз гатӀумна. Са куьруь вахтунда — [[1931 йис]]ан гатфаралди, 75%-див агакьна лежберар, чпин хусисиятни гваз, колхозриз чӀугуна кӀанзавай. Им партиядин кьетӀи тӀалабун тир. Гьа икӀ, [[1929 йис]]уз, чкайрал алай гьукумдарри, кулакар я лугьуз, кьвед-пуд хеб авай кесиб-куьсуьбрикай гужуналди колхозчияр туькӀуьриз эгечӀна. Коллективизация лежберрин майишатар сагьибрин гъиляй къакъудунин ва гужундалди сад авунин рекьелди кьиле физвай. Девлетлу хзанар алажзавай ва рази тахьайбур [[Сибир]]диз акъудзавай. Къейдна кӀанда, «кулаквилер» тергна, саналди тир майишатар арадиз гъун себеб яз, хуьрерин лежберрик къал-къиж акатна. Абур, чпин хусусият саламат хуьн патал, женгериз къарагъна. Тарихда и женгериз «кулакрин женгер» лугьузва. Ихьтин къал-къижвилер колхозар тешкилдайла, гьукуматдин векилри тухузвай чӀуру сиясатдиз аксивилер Дагъустандин хуьрерани кьиле фена. Амма виридалайни чӀехи женг Кьиблепатан Дагъустанда хьана. А женгинин кьилени шейх Штулви акъвазнавай. И женгина [[Кьурагь район|Кьурагьрин]], [[Кьасумхуьруьн район|Кьасумхуруьн]] ва [[Табасаран район]]рин агьалийри иштирак авуна. Шейх Штулвидиз талукь материалар Дагъустан Республикадин хатасузвал хуьдай Министерстводин архивда хуьзва. 1632-й нумрадин «кар» 8 томдикай ибарат я. Абурун къене, тарихдин жигьетдай, кьадарсуз багьа материалар гьатнава. Абурай чи алатай вахтарин гьакъикъи шикилар аквазва. А шикилар чаз икьван гагьди акуна кӀанзавайди тир. Абуру чун хейлин гъалатӀрикай хуьдай жеди. Шейх Штулви женгиниз къарагъар авур себебар дериндай кьатӀун патал, чун Мегьамед Рамазанов (шейх Штулви адан тахалус я) тахсиркарзавай манадихъ ва гьакӀни, партфондунин са бязи документрихъ галаз таниш хьун лазим я. Сифте чун, женгинин кьил тир шейх Штулви дустагъ авурла, ацӀурнавай анкетдиз килигда. Ингье ам: «Гьажи Мегьамед-эфенди Рамазанов [[1855 йис]]уз [[Кьурагь район]]дин [[Штул]]рин хуьре дидедиз хьана. [[1929 йис]]уз къенепатан крарин органри кьуна. Кьве вацра дустагъда ацукьарна. Ганвай вахт акьалтӀ хьайила, ахъай хъувуна. Адахъ [[Штул]]а, [[Кьасумхуьр]]ел ва [[Юкьван СтӀал]]дал пуд кӀвалер, багъ-бустанар, 50-дав агакьна лапагар, пуд пабни 7 аял ава. Диндин рекьяйни кьилин чирвилер ава. Ам-шейх я.» — Инал лагьана кӀанда, Кьиблепатан Дагъустанда Штулви тӀвар-ван авай алимни тир. Къарагъунин себебар ва къастар чирун паталди Рамазанов Мегьамедак ва муькуь иштиракчийрик кутунвай тахсирдин № 1632 кардиз вил вегьен. Абур кардин материалрай икӀ аквазва: — «Агьалийрин гуьгьуьлар, гьеле женг гатӀумдалди вилик, чкайрал алай регьберри чӀурнавай. Вилик-кьилик квай коммунистри, чпин къуллугърикай даях кьуна, халкь саналди тир майишатриз чӀугваз хьана. ИкӀ, [[1930 йис]]ан февралдин эхирра, районда 44 колхоз арадаиз гъана. Идахъ галаз сад хьиз, чкадин гьукумдарри, динни терг ийиз эгечӀна. Са куьруь муьгьлетда абуру жемятдивай 48 мискӀин къакъудна. Аксивилер авурбур дустагъра туна. Идал бес тахьана абур тупӀал регьберар, суьрсет гьазурунин мярекатдизни акси экъечӀна. Абуру кесиб-куьсуьбривайни са гьалда кьил хуьзвайбурувай техил михьиз вахчуз хьана. Лежберар, чеб кашакай хуьн патал, кӀвалера авай куьгьне шеъ-шуь маса гуз, недай затӀ къачунин рекьел атана. Силисдин материалар кӀелайла, чун женг арадал гъайи себебрин гъавурда гьатзава. Садлагьай себеб, хуьруьнэгьлияр гужуналди колхозриз галчӀурун я. Кьведлагьай себеб, са бубат югъ няни ийизвай лежберар, „кулакар“ я лугьуз, жазаламишун я. Пудлагьай себеб, сувавийрин уьмуьрдай дин акъудун я. Партияди, вири къуватар серфна, „кулаквал“ класс яз, динни советрин гьукумдиз акси къуват яз, терг авунин таблигъат, вични планламишнавай таблигъат яз тухуз хьана. Ида дагъвийрик зурба хъел кутуна. Женгинин гьазурвилер, документри тестикьарзавайвал, кьве вацра кьван давам хьана. И вахтунда шейхдин инсанри, хуьрера къекъвез, Штулвиди кхьенвай колхозриз акси чарар агьалийрин арада чукӀуриз хьана. Женгиниз къарайзавай югъни сад лагьай май тайинавай. Шейхдиз мукьва ксарикай тир Масумов Исадин рахунри и кар шагьидвалзава: ''„Шейхдин гьерекат [[Хасавюрт]] ва [[Чечня]]дихъ галазни алакъалу тир. Женг гатӀумуниз кьве югъ амаз Штулвиди чаз мешверадиз эвер гана. Анал ада, чинани Чечняда женгинин югъ сад лагьай май тирдакай, армияди чахъ галаз дяве тийидайдакай, гзафбуру чи пад хуьдайдакай лагьана. Шейхди вич [[Магьачкъала]]диз, анин къазидин патав фейиди ва адани куьмек авун хиве кьунвайди малумарна. Ада, эгер чун Дагъустанда гъалиб хьун хьайитӀа, чна Урусатдихъ галаз дяве тийирди, адавай, гьукумат тешкилдай шартӀар тӀалабдайдакай ихтилатна. Женгиниз рагьбервал гудай Абдурзакьов Каплан лугьур кас [[Баку]]дай атунал вил алай“. '' Амма женг лагьайтӀа, авунвай гьазурвилериз килиг тавуна, бейхабардиз эгечӀна. ИкӀ тирди, Кьурагьрин РК ВКП(б)-ди Дагобкомдиз рекье тур кагъазди хабарди субутзава: „Женг хабарсуз гатӀумна. Женгчийринни райондин милициядин дестедин арада ягъунар хьана. Абуру чи десте гьасятда яракьсузарна“. Райондин кьилевайбур, и кардикай хабар хьунни, район гадарна катна. Женг лагьайтӀа, [[Кьасумхуьр]]уьн сергьятриз кьван чкӀана. 27-апрелдиз, базардин патав кьиле фейи ягъунри, Кьасумхуруьн къене цӀай-ялав туна. И дяведа райондин РК ВКП(б)-дин секретарь тир Герейханов ва милицадин са къуллугъчи телеф хьана. Кьасумхуьрел хьайи ягъунра, къейдна кӀанда хьи, Штулвиди иштиракнач. Гуьгъуьнлай женгиник [[Кьурагь]]рин вири хуьрер экечӀна. 27 апрелдиз женгинин лепе [[Табасаран район]]дизни акъатна. И ван хьайила, райондин юкь тир [[Тинит]] хуьряй гьакимри кьил баштанна. Женгчийри, къуватсуз хьайи хуьр, са гуьллени ягъ тавуна къачуна. И женгинин кьиле Акимов лугьудайди акъвазнвай. Женгер гьикӀ кьиле фенатӀа, тарихдиз маса чешмейрайни аквазва: „женгерин кьиле акъвазнавайбуру, ягъунар гатӀумдалди, вилик хьиз, исятдани, Кьиблепатан Дагъустандин хуьрера къекъвез, фекьи-фахрайрин куьмекдалди агьалияр женгиниз къарагъарзава“. Ана мадни кхьенва: „28 апрелдин пакамаз милицайрин дестени Штулвидин са десте акьунар хьана. Женгчияр, кьадардал гьалтайла, хейлин артух тир. Чи пай, яракьлу цӀийи дестеяр гьазуриз, чпин магъарайриз хъфена. Амай пай лагьайтӀа, [[Кьурагь]]ав агакьиз-агакь тийиз акъвазна. 29 апрелдиз женгчийрин сад хьанвай къуватри Кьурагьал гьужумна. Абуру са куьруь вахтунда хуьр чпиз муьтӀуьгъна. КичӀе хьай парт-аппаратдин къуллугъчияр хуьряй вахтундамаз катна. Женгчийри вири хуьрерин Советрин председателар ва маса парткъуллугъчияр дегишарна. Абурун чкадал чпин итиман-кавхаяр тайинарна. Советрин гьукумдин къуллугърал алайбурун кӀвалера къекъвена, абурувай хейлин балкӀанар вахчуна. Женгиниз къарайнавайбурун арада кесибар, юкьван къатарин лежберар, Аллагьталачиярни кулакар ва гьакӀни партиядинни комсомолдин членар авай“.   Женгиниз къарагъарнавайбурун составдиз килигайла, шех Штулвидин гьерекатда элликдин вири къатарин векилри иштиракна. Ида, цӀийи гьукуматдиз тек са са фекьи-фахраярни кулакар ваъ, гьакӀни жемятдин чӀехи пай тир лежберарни акси къарагъайди субут ийизва. Документри субутарзавайвал, шейх Штулвидин пад хуьзвайбурук партиядин ва советрин гьукуматдин са кьадар векилри иштиракна. Ахтармишуни къалурзавайвал, [[Кьасумхуьруьн район]]дай 70 % коммунистри советрин гьукуматди тухузвай политикадиз далу ганва». 1632-й нумрадин кардин чинри субутзавайвал, советрин и жуьредин политикадиз аксибурун, адалай наризибурун кьадар къвердавай артух жез хьана. ИкӀ, [[Ахцегь]]ани [[Къакъа-Шура]]да, [[Джанкъутай]]дани [[Буйнакск]]ида халкьдин наразивилери звал къачуз хьана. Кеферпатан Дагъустандин ва [[Чечня]]дин жемятрикни къал акатна. Амма и юзунри шейх Штулвидин гьерекатдиз са хийирни ганач. Вучиз лагьайтӀа, я ахцегьвийри, я Кеферпатан дагъустанвийри, я чеченри шейхдин пад хвенач. Аквар гьаларай, шейх Штулви кӀаник кутаз хьун гьа и кардилай аслу я.  Советрин гьукуматдин векилри, женг кукӀварун патал, тади гьалда ва кӀеви серенжемар кьабулна. ИкӀ тирди кардин бязи документри успатзава: «женг терг авун патал, цӀийиз атанвай частарикай ва партизан дестейрикай даях кьуна, къуватлу ва тади дестеяр тешкилна». Къейд тавуна жедач, Штулви магълуб авун патал Кеферпатан Къайкъаздин дивизиядин вадлагьай полкунин частар, дагъустанвийрикай ибарат тир партизанрин са шумуд десте кардик кутунвай. Къати, гужлу акьунар [[Кьасумхуьр]]уьн патарив кьиле фена. Пуд сятина давам хьайи ягъунрилай гуьгъуьниз Кьасумхуьр Яру Армиядин частарин гъиле гьат хъувуна. Ахпа, са тӀимил геж хьиз, Кьасумхуьрелай винени акьунар хьана. И женгера гзафбур кьена, са кьадар есирар кьуна. Ихьтин ягъунар, [[Табасаран район]]дин [[Тинит]]да, [[Кьурагь]]ани кьиле фена. И ягъунра Яру Армиядин частари гъалибвал къазанмишна. Гьа икӀ, са артух яракь гвачир, бегьемвилелди гьазур тахьанвай, пата-къерехдай герек куьмекар агакь тавур женгчияр, гужлу къуватри инсафсузвилелди кукӀварна. Шейх Штулви, са тӀимил регьберарни галаз, Кьурагьрин тамара чуьнуьх хьана. Женгериз къулайвал авур са жерге хуьрера, кӀвалба-кӀвал ОГУП-дин векилар къекъвез, анра авай кьван эркекар кьаз, дериндай ахтармишунар авуна. Са бязибур партиядин, комсомолдин жергейрай михьиз эгечӀна. Республикадин регьберри, ОГПУ-дихъ галаз санал, женгинин кьилер кьуна жазаламишдай рекьер-хуьлер жагъурзава. И жигьетдай чавай Дагъустан партиядин кьилевайбуру кьабулнавай са шумуд къарар къалуриз жеда. Обкомдин ВКП(б)-дин къарарда кхьенва: «женгинин чуьнуьх хьанвай кьилер тӀарамарун патал, чарасуз я: а) абурун кӀвалер-къар, багъ-бустанар къакъудна, чилер наркомдив вахкун; б) лазим ятӀа, чуьнуьх хьанвайбурун кӀвалер-къар хъиткьинарун». Дагобкомдин ВКП(б)-дин къарар мадни хциди я: «Даготделдин ОГПУ-ди, райотделдин ОГПУ-диз, женгини чуьнуьх хьанвай кьилер кьуна, абур гьа чкадал гуьллеламишдай ихтиярни гузва». Гуьгъуьнай органри, чпи кьабулнавай кӀеви серенжемарни къерехна, чуьнуьх хьанвай регьберриз, эгер эхиримжибур хушуналди чеб гьукуматдиз муьтӀуьгъ хьайитӀа, рекьидач лагьана гаф гузва. Органри женгчийрин патав, винидихъ къалурнавай фикиррикай ибарат чарарни гваз, абурун муьква-кьилиярни ракъурзва. Ихьтин эвер гуниз жаваб яз Штулвиди, Дагъустандин ОГПУ-дин начальник Мамедбекован тӀварцӀел чар рекье твазва. Ингье ам: «Квез хъсандиз чизва, эхиримжи вахтара тхуз хьайи советрин гьукуматдиз талукь тир мярекатри, чкайраллай гьакимрин авамвал себеб яз, чӀуру нетижаяр арадал гъана. Халкь, авай-авачирди вахчуз, гужуналди колхозриз чӀугуни, агьалийрин дуланажагъдин шартӀар садлагьана агъузарна. Динэгьлияр диндивай къакъудуни, Гьажиярни шейхер хайи ерийрай катдай чкадал гъуни, куьгьне адетрал бинеламиш хьана уьмуьр ийизвай сувавийрин руьгьдин тӀалабунра эцяйна. Халкьди йисаралди, гьахълу зегьметдалди къазанмишнавай девлетар вара-зара тахьун патал, зун женгиниз къарагъуниз мажбур хьана. Зи фикир квехъ галаз дяве авун ваъ, квев сувавийрин кесиб-куьсуьбрин наразивал фад агакьарун тир. Амма… Чи наразивилериз, гьайиф хьи, куьне гьич са ябни ганач. Къе куьне завай, за жува-жув хушуналди гьукуматив вахгун тӀалабзава. Ам куь ихтияр я. Амма и йикъал къведалди, заз куьне чи са шумуд тӀалабур тамамарна кӀанзава Ингье абур: # Чи диндин бинейрик хкуьр тавун; # Агьалийрин хсусиятдал гъилер яргъи тавун; # Хкягъунра виридаз сад хьтин ихтиярар авайди авун; # Женгина иштирак авурбурун геле къекъуьн тавун; # Хуьрерин кьилериз кавхаяр хкун; # Тахсирни квачиз дустагънавайбур азад авун. Зун куь кьилив хушуналди атунни татун, гьелбетда, куьне чи наразивилерин себебар гьикӀ гьялдатӀа, гьадалай аслу жеда». ''([[1930 йис]]ан 12-май.)'' Шейхдин чарчяй аквазвайвал, женгинал чан гъайиди и гьалар я: колхозар тешкилзавайди я лугьуз, халкь кашал гъун, диндизни динэгьлийриз къван гун, чкайрал алай гьакимар савадсузар хьун ва масабур. Чарчяй шейхди вичин гьерекатда иштирак авурбурун кьадар-кьисметдикай фикирзавайдини аквазва. Ам абур хуьдай рекьер-хуьлерихъни къекъвезва. Ада женгинин вири жавабдарвал вичин хивез къачузва. Штулви ва адахъ галаз катай регьберар советрикай яргъалди [[Кьасумхуьр]]уьн ва [[Кьурагь]]рин тамара чуьнуьх хьана. Абур кьунани, чпи чеб хушуналди органрив вахканани чаз малум туш. Амма кардин къене, шейхдивай къачунвай ихьтин манадин чар ава: «За Рамазанов Мегьамед-эфенди шейх Штулвиди лугьузва: [[1930 йис]]ан 26-апрелдиз, яракьлу гьерекатрин кьиле акъвазна, за советрин гьукуматдиз акси женг тухвана. Чи гьерекатра Кьасумхуьруьн, Кьурагьрин, Табасаран районрин агьалийрини иштиракна. Чи виридан фикир-хиял им тир: а) шариатдин судар ва аялриз тарсар гудай диндин мектебар кардик кухтун; б) некягьар, ЗАГС-ар тергна, шариатдин къайдайралди кьиле тухун; в) советрин председателрин чкадал кавхаяр хкягъ хъувун; г) къакъуднавай мискӀинар элкъуьрна халкьдив вахкун хъувун; д) бутдиз къуллугъзавайбур налогрикай азад авун; е) жемятдивай къачузвай налогрин кьадар жезмай кьван тӀимилрун; ж) са тахсирни квачиз дустагъар авун акъвазрун, ва масабур. Винидихъ къалурнавай пунктар советрин гьукуматдин вилик чи акси сес яз эцигайла, чаз чи мурадар гьасятда кьилиз акъатдайди хьиз хьана. Амма… Чун, гьайиф хьи, гъиле яракь кьуна женгиниз къарагъуниз мажбур хьана. Гъалибвал къачуз тахьайтӀани, сувара социализмдин кӀвал эцигиз зиян гун чи бинедиз къачуна. За хиве кьазва, гъалибвилихъ зеррени чӀалах тушир. Вучиз лагьайтӀа, чи гьерекат усал яракьламиш хьанвай. Анжах са кардихъ зун кӀевелал агъанвай. За женгиниз къарагъарнавайбурун кьадар акурла, советрин гьукум тӀимил кьван регьимлу жеда, лагьана фикирнай». Къул—''Штулви''. == Мегьамед Штулвидин жаза == Шейх Штулвидиз советрин гьукумдин патай регьимлувал ерли акунач. Ада, акси яз, женгчияр инсафсуз яз жазаламишна. Абурукай 400 кас, жуьреба-жуьре йисар гана, дустагъризни лагерриз рекье туна. Кьунвайбурун арада шейхдин хва Мегьамед-Шафини аваз хьана. Штулви вич лагьайтӀа, ОГПУ-дин, СКК-дин ва [[ДАССР]]-дин саналди тир заседаниедин 91-нумрадин къарардалди, [[1930 йис]]ан 29-ноябрдиз, халкь советрин гьукуматдиз акси яракьлу женгиниз къарагъар авуниз килигна, са суд-дуванни тавуна, гуьллеламишна, кьена. Адалай гъейри гуьлледиз акъудайбурун арада Иса Майсумов, А. В. Мегьамедов, Айдемирогълы Новруз, МутӀалиб Загьирогълы, Къафланов Абдуразакь ва мсб. авай, вири санал цӀуд кас. Кьиблепатан Дагъустанда кьиле фейи яракьлу гьерекат бедбахтдаказ куьтягь хьана. Адан иштиракчияр яргъал йисара «халкьдин душманар» яз амукьна. Инсандин гьакъикъи ихтиярар — Аллагьдиз агъун ва адан хсусият хуьн патал чпин гьахълу ван кхажай кьегьалар къазаматра телеф хьана.  == Эдебият == * 1996 йисан «Самур» журналдин 3-нумра. * Из материалов дела № 1632 по обвинению Магомеда Рамазанова. * Данные сводки Курахского РК ВКБ(б) в Дагобком партии. * Х. Махмудов. «Дело» шейха Штульского. [[Категория:Лезги алимар]] bcc1hif4pm8bkkhcgocn57mm7vpuofu Лезги-Урус Гъазават 0 16379 98986 98955 2026-08-21T09:05:01Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Штул Гъази Мугьаммад]] макъаладин тӀвар [[Лезги-Урус Гъазават]] -диз масакӀа хъувуна: Им ин касдикай ваъ, гьан ч1авуз хьайи къвалахрикай я 98955 wikitext text/x-wiki '''Кьиблепатан Дагъустанда къарагъун''' (дид. 1930) — Сталинан Лезги халкьдиз гайи зуьлмдиз хьайи жаваб хьиз [[Штулви Гьажи Мегьамед-эфенди|Штул Гъази Мухьаммадан]] имамвилел хьанвай къарагъвал. == Кьиблепатан Дагъустанда къарагъун == Малум тирвал, Дагъустанда колхозар тешкилунин кӀвалах [[1929 йис]]уз гатӀумна. Са куьруь вахтунда — [[1931 йис]]ан гатфаралди, 75%-див агакьна лежберар, чпин хусисиятни гваз, колхозриз чӀугуна кӀанзавай. Им партиядин кьетӀи тӀалабун тир. Гьа икӀ, [[1929 йис]]уз, чкайрал алай гьукумдарри, кулакар я лугьуз, кьвед-пуд хеб авай кесиб-куьсуьбрикай гужуналди колхозчияр туькӀуьриз эгечӀна. Коллективизация лежберрин майишатар сагьибрин гъиляй къакъудунин ва гужундалди сад авунин рекьелди кьиле физвай. Девлетлу хзанар алажзавай ва рази тахьайбур [[Сибир]]диз акъудзавай. Къейдна кӀанда, «кулаквилер» тергна, саналди тир майишатар арадиз гъун себеб яз, хуьрерин лежберрик къал-къиж акатна. Абур, чпин хусусият саламат хуьн патал, женгериз къарагъна. Тарихда и женгериз «кулакрин женгер» лугьузва. Ихьтин къал-къижвилер колхозар тешкилдайла, гьукуматдин векилри тухузвай чӀуру сиясатдиз аксивилер Дагъустандин хуьрерани кьиле фена. Амма виридалайни чӀехи женг Кьиблепатан Дагъустанда хьана. А женгинин кьилени шейх Штулви акъвазнавай. И женгина [[Кьурагь район|Кьурагьрин]], [[Кьасумхуьруьн район|Кьасумхуруьн]] ва [[Табасаран район]]рин агьалийри иштирак авуна. Шейх Штулвидиз талукь материалар Дагъустан Республикадин хатасузвал хуьдай Министерстводин архивда хуьзва. 1632-й нумрадин «кар» 8 томдикай ибарат я. Абурун къене, тарихдин жигьетдай, кьадарсуз багьа материалар гьатнава. Абурай чи алатай вахтарин гьакъикъи шикилар аквазва. А шикилар чаз икьван гагьди акуна кӀанзавайди тир. Абуру чун хейлин гъалатӀрикай хуьдай жеди. Шейх Штулви женгиниз къарагъар авур себебар дериндай кьатӀун патал, чун Мегьамед Рамазанов (шейх Штулви адан тахалус я) тахсиркарзавай манадихъ ва гьакӀни, партфондунин са бязи документрихъ галаз таниш хьун лазим я. Сифте чун, женгинин кьил тир шейх Штулви дустагъ авурла, ацӀурнавай анкетдиз килигда. Ингье ам: «Гьажи Мегьамед-эфенди Рамазанов [[1855 йис]]уз [[Кьурагь район]]дин [[Штул]]рин хуьре дидедиз хьана. [[1929 йис]]уз къенепатан крарин органри кьуна. Кьве вацра дустагъда ацукьарна. Ганвай вахт акьалтӀ хьайила, ахъай хъувуна. Адахъ [[Штул]]а, [[Кьасумхуьр]]ел ва [[Юкьван СтӀал]]дал пуд кӀвалер, багъ-бустанар, 50-дав агакьна лапагар, пуд пабни 7 аял ава. Диндин рекьяйни кьилин чирвилер ава. Ам-шейх я.» — Инал лагьана кӀанда, Кьиблепатан Дагъустанда Штулви тӀвар-ван авай алимни тир. Къарагъунин себебар ва къастар чирун паталди Рамазанов Мугьаммадак ва муькуь иштиракчийрик кутунвай тахсирдин № 1632 кардиз вил вегьен. Абур кардин материалрай икӀ аквазва: — «Агьалийрин гуьгьуьлар, гьеле женг гатӀумдалди вилик, чкайрал алай регьберри чӀурнавай. Вилик-кьилик квай коммунистри, чпин къуллугърикай даях кьуна, халкь саналди тир майишатриз чӀугваз хьана. ИкӀ, [[1930 йис]]ан февралдин эхирра, районда 44 колхоз арадаиз гъана. Идахъ галаз сад хьиз, чкадин гьукумдарри, динни терг ийиз эгечӀна. Са куьруь муьгьлетда абуру жемятдивай 48 мискӀин къакъудна. Аксивилер авурбур дустагъра туна. Идал бес тахьана абур тупӀал регьберар, суьрсет гьазурунин мярекатдизни акси экъечӀна. Абуру кесиб-куьсуьбривайни са гьалда кьил хуьзвайбурувай техил михьиз вахчуз хьана. Лежберар, чеб кашакай хуьн патал, кӀвалера авай куьгьне шеъ-шуь маса гуз, недай затӀ къачунин рекьел атана. Силисдин материалар кӀелайла, чун женг арадал гъайи себебрин гъавурда гьатзава. Садлагьай себеб, хуьруьнэгьлияр гужуналди колхозриз галчӀурун я. Кьведлагьай себеб, са бубат югъ няни ийизвай лежберар, „кулакар“ я лугьуз, жазаламишун я. Пудлагьай себеб, сувавийрин уьмуьрдай дин акъудун я. Партияди, вири къуватар серфна, „кулаквал“ класс яз, динни советрин гьукумдиз акси къуват яз, терг авунин таблигъат, вични планламишнавай таблигъат яз тухуз хьана. Ида дагъвийрик зурба хъел кутуна. Женгинин гьазурвилер, документри тестикьарзавайвал, кьве вацра кьван давам хьана. И вахтунда шейхдин инсанри, хуьрера къекъвез, Штулвиди кхьенвай колхозриз акси чарар агьалийрин арада чукӀуриз хьана. Женгиниз къарайзавай югъни сад лагьай май тайинавай. Шейхдиз мукьва ксарикай тир Масумов Исадин рахунри и кар шагьидвалзава: ''„Шейхдин гьерекат [[Хасавюрт]] ва [[Чечня]]дихъ галазни алакъалу тир. Женг гатӀумуниз кьве югъ амаз Штулвиди чаз мешверадиз эвер гана. Анал ада, чинани Чечняда женгинин югъ сад лагьай май тирдакай, армияди чахъ галаз дяве тийидайдакай, гзафбуру чи пад хуьдайдакай лагьана. Шейхди вич [[Магьачкъала]]диз, анин къазидин патав фейиди ва адани куьмек авун хиве кьунвайди малумарна. Ада, эгер чун Дагъустанда гъалиб хьун хьайитӀа, чна Урусатдихъ галаз дяве тийирди, адавай, гьукумат тешкилдай шартӀар тӀалабдайдакай ихтилатна. Женгиниз рагьбервал гудай Абдурзакьов Каплан лугьур кас [[Баку]]дай атунал вил алай“.'' Амма женг лагьайтӀа, авунвай гьазурвилериз килиг тавуна, бейхабардиз эгечӀна. ИкӀ тирди, Кьурагьрин РК ВКП(б)-ди Дагобкомдиз рекье тур кагъазди хабарди субутзава: „Женг хабарсуз гатӀумна. Женгчийринни райондин милициядин дестедин арада ягъунар хьана. Абуру чи десте гьасятда яракьсузарна“. Райондин кьилевайбур, и кардикай хабар хьунни, район гадарна катна. Женг лагьайтӀа, [[Кьасумхуьр]]уьн сергьятриз кьван чкӀана. 27-апрелдиз, базардин патав кьиле фейи ягъунри, Кьасумхуруьн къене цӀай-ялав туна. И дяведа райондин РК ВКП(б)-дин секретарь тир Герейханов ва милицадин са къуллугъчи телеф хьана. Кьасумхуьрел хьайи ягъунра, къейдна кӀанда хьи, Штулвиди иштиракнач. Гуьгъуьнлай женгиник [[Кьурагь]]рин вири хуьрер экечӀна. 27 апрелдиз женгинин лепе [[Табасаран район]]дизни акъатна. И ван хьайила, райондин юкь тир [[Тинит]] хуьряй гьакимри кьил баштанна. Женгчийри, къуватсуз хьайи хуьр, са гуьллени ягъ тавуна къачуна. И женгинин кьиле Акимов лугьудайди акъвазнвай. Женгер гьикӀ кьиле фенатӀа, тарихдиз маса чешмейрайни аквазва: „женгерин кьиле акъвазнавайбуру, ягъунар гатӀумдалди, вилик хьиз, исятдани, Кьиблепатан Дагъустандин хуьрера къекъвез, фекьи-фахрайрин куьмекдалди агьалияр женгиниз къарагъарзава“. Ана мадни кхьенва: „28 апрелдин пакамаз милицайрин дестени Штулвидин са десте акьунар хьана. Женгчияр, кьадардал гьалтайла, хейлин артух тир. Чи пай, яракьлу цӀийи дестеяр гьазуриз, чпин магъарайриз хъфена. Амай пай лагьайтӀа, [[Кьурагь]]ав агакьиз-агакь тийиз акъвазна. 29 апрелдиз женгчийрин сад хьанвай къуватри Кьурагьал гьужумна. Абуру са куьруь вахтунда хуьр чпиз муьтӀуьгъна. КичӀе хьай парт-аппаратдин къуллугъчияр хуьряй вахтундамаз катна. Женгчийри вири хуьрерин Советрин председателар ва маса парткъуллугъчияр дегишарна. Абурун чкадал чпин итиман-кавхаяр тайинарна. Советрин гьукумдин къуллугърал алайбурун кӀвалера къекъвена, абурувай хейлин балкӀанар вахчуна. Женгиниз къарайнавайбурун арада кесибар, юкьван къатарин лежберар, Аллагьталачиярни кулакар ва гьакӀни партиядинни комсомолдин членар авай“. Женгиниз къарагъарнавайбурун составдиз килигайла, шех Штулвидин гьерекатда элликдин вири къатарин векилри иштиракна. Ида, цӀийи гьукуматдиз тек са са фекьи-фахраярни кулакар ваъ, гьакӀни жемятдин чӀехи пай тир лежберарни акси къарагъайди субут ийизва. Документри субутарзавайвал, шейх Штулвидин пад хуьзвайбурук партиядин ва советрин гьукуматдин са кьадар векилри иштиракна. Ахтармишуни къалурзавайвал, [[Кьасумхуьруьн район]]дай 70 % коммунистри советрин гьукуматди тухузвай политикадиз далу ганва». 1632-й нумрадин кардин чинри субутзавайвал, советрин и жуьредин политикадиз аксибурун, адалай наризибурун кьадар къвердавай артух жез хьана. ИкӀ, [[Ахцегь]]ани [[Къакъа-Шура]]да, [[Джанкъутай]]дани [[Буйнакск]]ида халкьдин наразивилери звал къачуз хьана. Кеферпатан Дагъустандин ва [[Чечня]]дин жемятрикни къал акатна. Амма и юзунри шейх Штулвидин гьерекатдиз са хийирни ганач. Вучиз лагьайтӀа, я ахцегьвийри, я Кеферпатан дагъустанвийри, я чеченри шейхдин пад хвенач. Аквар гьаларай, шейх Штулви кӀаник кутаз хьун гьа и кардилай аслу я. Советрин гьукуматдин векилри, женг кукӀварун патал, тади гьалда ва кӀеви серенжемар кьабулна. ИкӀ тирди кардин бязи документри успатзава: «женг терг авун патал, цӀийиз атанвай частарикай ва партизан дестейрикай даях кьуна, къуватлу ва тади дестеяр тешкилна». Къейд тавуна жедач, Штулви магълуб авун патал Кеферпатан Къайкъаздин дивизиядин вадлагьай полкунин частар, дагъустанвийрикай ибарат тир партизанрин са шумуд десте кардик кутунвай. Къати, гужлу акьунар [[Кьасумхуьр]]уьн патарив кьиле фена. Пуд сятина давам хьайи ягъунрилай гуьгъуьниз Кьасумхуьр Яру Армиядин частарин гъиле гьат хъувуна. Ахпа, са тӀимил геж хьиз, Кьасумхуьрелай винени акьунар хьана. И женгера гзафбур кьена, са кьадар есирар кьуна. Ихьтин ягъунар, [[Табасаран район]]дин [[Тинит]]да, [[Кьурагь]]ани кьиле фена. И ягъунра Яру Армиядин частари гъалибвал къазанмишна. Гьа икӀ, са артух яракь гвачир, бегьемвилелди гьазур тахьанвай, пата-къерехдай герек куьмекар агакь тавур женгчияр, гужлу къуватри инсафсузвилелди кукӀварна. Шейх Штулви, са тӀимил регьберарни галаз, Кьурагьрин тамара чуьнуьх хьана. Женгериз къулайвал авур са жерге хуьрера, кӀвалба-кӀвал ОГУП-дин векилар къекъвез, анра авай кьван эркекар кьаз, дериндай ахтармишунар авуна. Са бязибур партиядин, комсомолдин жергейрай михьиз эгечӀна. Республикадин регьберри, ОГПУ-дихъ галаз санал, женгинин кьилер кьуна жазаламишдай рекьер-хуьлер жагъурзава. И жигьетдай чавай Дагъустан партиядин кьилевайбуру кьабулнавай са шумуд къарар къалуриз жеда. Обкомдин ВКП(б)-дин къарарда кхьенва: «женгинин чуьнуьх хьанвай кьилер тӀарамарун патал, чарасуз я: а) абурун кӀвалер-къар, багъ-бустанар къакъудна, чилер наркомдив вахкун; б) лазим ятӀа, чуьнуьх хьанвайбурун кӀвалер-къар хъиткьинарун». Дагобкомдин ВКП(б)-дин къарар мадни хциди я: «Даготделдин ОГПУ-ди, райотделдин ОГПУ-диз, женгини чуьнуьх хьанвай кьилер кьуна, абур гьа чкадал гуьллеламишдай ихтиярни гузва». Гуьгъуьнай органри, чпи кьабулнавай кӀеви серенжемарни къерехна, чуьнуьх хьанвай регьберриз, эгер эхиримжибур хушуналди чеб гьукуматдиз муьтӀуьгъ хьайитӀа, рекьидач лагьана гаф гузва. Органри женгчийрин патав, винидихъ къалурнавай фикиррикай ибарат чарарни гваз, абурун муьква-кьилиярни ракъурзва. Ихьтин эвер гуниз жаваб яз Штулвиди, Дагъустандин ОГПУ-дин начальник Мамедбекован тӀварцӀел чар рекье твазва. Ингье ам: «Квез хъсандиз чизва, эхиримжи вахтара тхуз хьайи советрин гьукуматдиз талукь тир мярекатри, чкайраллай гьакимрин авамвал себеб яз, чӀуру нетижаяр арадал гъана. Халкь, авай-авачирди вахчуз, гужуналди колхозриз чӀугуни, агьалийрин дуланажагъдин шартӀар садлагьана агъузарна. Динэгьлияр диндивай къакъудуни, Гьажиярни шейхер хайи ерийрай катдай чкадал гъуни, куьгьне адетрал бинеламиш хьана уьмуьр ийизвай сувавийрин руьгьдин тӀалабунра эцяйна. Халкьди йисаралди, гьахълу зегьметдалди къазанмишнавай девлетар вара-зара тахьун патал, зун женгиниз къарагъуниз мажбур хьана. Зи фикир квехъ галаз дяве авун ваъ, квев сувавийрин кесиб-куьсуьбрин наразивал фад агакьарун тир. Амма… Чи наразивилериз, гьайиф хьи, куьне гьич са ябни ганач. Къе куьне завай, за жува-жув хушуналди гьукуматив вахгун тӀалабзава. Ам куь ихтияр я. Амма и йикъал къведалди, заз куьне чи са шумуд тӀалабур тамамарна кӀанзава Ингье абур: # Чи диндин бинейрик хкуьр тавун; # Агьалийрин хсусиятдал гъилер яргъи тавун; # Хкягъунра виридаз сад хьтин ихтиярар авайди авун; # Женгина иштирак авурбурун геле къекъуьн тавун; # Хуьрерин кьилериз кавхаяр хкун; # Тахсирни квачиз дустагънавайбур азад авун. Зун куь кьилив хушуналди атунни татун, гьелбетда, куьне чи наразивилерин себебар гьикӀ гьялдатӀа, гьадалай аслу жеда». ''([[1930 йис]]ан 12-май.)'' Шейхдин чарчяй аквазвайвал, женгинал чан гъайиди и гьалар я: колхозар тешкилзавайди я лугьуз, халкь кашал гъун, диндизни динэгьлийриз къван гун, чкайрал алай гьакимар савадсузар хьун ва масабур. Чарчяй шейхди вичин гьерекатда иштирак авурбурун кьадар-кьисметдикай фикирзавайдини аквазва. Ам абур хуьдай рекьер-хуьлерихъни къекъвезва. Ада женгинин вири жавабдарвал вичин хивез къачузва. Штулви ва адахъ галаз катай регьберар советрикай яргъалди [[Кьасумхуьр]]уьн ва [[Кьурагь]]рин тамара чуьнуьх хьана. Абур кьунани, чпи чеб хушуналди органрив вахканани чаз малум туш. Амма кардин къене, шейхдивай къачунвай ихьтин манадин чар ава: «За Рамазанов Мегьамед-эфенди шейх Штулвиди лугьузва: [[1930 йис]]ан 26-апрелдиз, яракьлу гьерекатрин кьиле акъвазна, за советрин гьукуматдиз акси женг тухвана. Чи гьерекатра Кьасумхуьруьн, Кьурагьрин, Табасаран районрин агьалийрини иштиракна. Чи виридан фикир-хиял им тир: а) шариатдин судар ва аялриз тарсар гудай диндин мектебар кардик кухтун; б) некягьар, ЗАГС-ар тергна, шариатдин къайдайралди кьиле тухун; в) советрин председателрин чкадал кавхаяр хкягъ хъувун; г) къакъуднавай мискӀинар элкъуьрна халкьдив вахкун хъувун; д) бутдиз къуллугъзавайбур налогрикай азад авун; е) жемятдивай къачузвай налогрин кьадар жезмай кьван тӀимилрун; ж) са тахсирни квачиз дустагъар авун акъвазрун, ва масабур. Винидихъ къалурнавай пунктар советрин гьукуматдин вилик чи акси сес яз эцигайла, чаз чи мурадар гьасятда кьилиз акъатдайди хьиз хьана. Амма… Чун, гьайиф хьи, гъиле яракь кьуна женгиниз къарагъуниз мажбур хьана. Гъалибвал къачуз тахьайтӀани, сувара социализмдин кӀвал эцигиз зиян гун чи бинедиз къачуна. За хиве кьазва, гъалибвилихъ зеррени чӀалах тушир. Вучиз лагьайтӀа, чи гьерекат усал яракьламиш хьанвай. Анжах са кардихъ зун кӀевелал агъанвай. За женгиниз къарагъарнавайбурун кьадар акурла, советрин гьукум тӀимил кьван регьимлу жеда, лагьана фикирнай». Къул—''Штулви''.{{Баянар}} == Эдебият == * {{Книга|ref=Какагасанов|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/Коллективизация_и_антиколхозные_выступления_в_Даг-не_2007.pdf|заглавие=Коллективизация и антиколхозные выступления в Дагестане (1927-1940 гг.). Документы и материалы|ответственный=отв. ред. и сост. Какагасанов Г. И.|год=2007|место=Махачкала|издательство=ИИАЭ ДНЦ РАН|страниц=268}} * {{Книга|ref=Какагасанов|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D0%B4%D0%B0%D0%B3._%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5.pdf|заглавие=Социальные противоречия в дагестанском обществе в 20-50-е годы XX века (историко-документальное исследование)|год=2010|место=Махачкала|издательство=АЛЕФ|страниц=240}} * {{Книга|ref=Какагасанов|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/А5_Массовые_репрессии_20-50-х_годов_Какагасанов_макет_5_от_18.03.21.pdf|заглавие=Массовые политические репрессии 20-40-х и начала 50-х годов XX в. в Дагестане и их последствия (Историко-документальное исследование)|год=2020|место=Мх.|издательство=ИИАЭ ДФИЦ РАН, АЛЕФ|страниц=234}} == Баянар == {{Баянар}} [[Категория:Лезги викIегьар]] [[Категория:Лезги имамар]] [[Категория:Лезгияр]] lmalh8hgs87k8mcdtn7gf6uyrgjktyo Къамбут Сурхай 0 17504 98977 2026-08-21T08:55:06Z Хьажидауд 12986 Новая страница: «'''Къамбут Сурхай''' (1744, [[Кумух|Яхул-Къумухъ]], Гъазигъумухъ — 1827, СугъратIил, Андалал) — Гъазигъумухъ хан, ам эрби(араб) шамхал сихилай тир, Члакъ Сурхаян хтул я. 1789-йисуз Лезгийри ам чпин юкьа авай гъулгъулаяр рехъел эцигиз эверзва. Ам вичин мукьвад урусри...» 98977 wikitext text/x-wiki '''Къамбут Сурхай''' (1744, [[Кумух|Яхул-Къумухъ]], Гъазигъумухъ — 1827, СугъратIил, Андалал) — Гъазигъумухъ хан, ам эрби(араб) шамхал сихилай тир, Члакъ Сурхаян хтул я. 1789-йисуз Лезгийри ам чпин юкьа авай гъулгъулаяр рехъел эцигиз эверзва. Ам вичин мукьвад урусри Куьредин чиларал эцигнвай ч1ехид Гяур Аслана галаз ягъи тир, адан гъилай гьукумат хчузва. Им ихтин ч1авуз Ахцагь Алиди Къамбут Сурхай диндиз эверна Ислам динда ам к1ивирзва. == Адакай == Къамбут Сурхай Члакъ Сурхаян хтул, Яхул Мухьаммадан хва я, шамхал сихилдай тир амма диде шамхал тучир лугьуз чанкъа тир<ref name="автоссылка1">{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|заглавие=Сборникъ свѣдѣній о кавказскихъ горцахъ|год=1863|издательство=В тип. Главнаго управления Намѣстника Кавказскаго|страниц=860|archive-date=2024-05-24|access-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524143433/https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref>. Къамбут Сурхай гьеле аял тирла, хъел атан вичин са бубадин стха Аслан-Хьусейна вичин бубадин сад лагьай пупан хва кьена, гьавиляй адан муькуь са бубадин стха Шахмардана адан геъки кьилин бере кьуна, амма Сурхая чпин буба Мухьаммад-ханан кӀани хва тирвиляй, Шахмардандивай адатрив кьурвал кьис къачуз хьанач ва ам Гъазигъумухъдай Кьиблепатан Дагъустандиз хъфена, гьана Шахмардана Фет-Али-ханан кумекдалди вичин кьилдин Куьредин гьакимвал арадал гъана, вичин гъилик Гуьне , Кьурагь ва масабур кӀватӀна. Амма Фет-Али-хан ракьунилай вилик Шахмарданни кьена ва вад хва туна, абурукай сада Куьредин гьакимвал ирсиналди къачуна кӀанзавай, амма Сурхай-хана Фет-Али-ханан ажалдикай файда къачуна Куьре вичин гъилик авуна ва ам Къумухъаз гилигна.<ref name="автоссылка1" /> == Баянар == 8n9zft5f4ncbyhvga5sdzpt08l774wu 98996 98977 2026-08-21T09:17:45Z Хьажидауд 12986 98996 wikitext text/x-wiki '''Къамбут Сурхай''' (1744, [[Кумух|Яхул-Къумухъ]], Гъазигъумухъ — 1827, СугъратIил, Андалал) — Гъазигъумухъ хан, ам эрби(араб) шамхал сихилай тир, [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул я. 1789-йисуз Лезгийри ам чпин юкьа авай гъулгъулаяр рехъел эцигиз эверзва. Ам вичин мукьвад урусри Куьредин чиларал эцигнвай ч1ехид [[Гяур Аслан|Гяур Аслана]] галаз ягъи тир, адан гъилай гьукумат хчузва. Им ихтин ч1авуз [[Мирза Али|Ахцагь Алиди]] Къамбут Сурхай диндиз эверна [[Ислам]] динда ам к1ивирзва. == Адакай == Къамбут Сурхай Члакъ Сурхаян хтул, Яхул Мухьаммадан хва я, шамхал сихилдай тир амма диде шамхал тучир лугьуз чанкъа тир<ref name="автоссылка1">{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|заглавие=Сборникъ свѣдѣній о кавказскихъ горцахъ|год=1863|издательство=В тип. Главнаго управления Намѣстника Кавказскаго|страниц=860|archive-date=2024-05-24|access-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524143433/https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref>. Къамбут Сурхай гьеле аял тирла, хъел атан вичин са бубадин стха Аслан-Хьусейна вичин бубадин сад лагьай пупан хва кьена, гьавиляй адан муькуь са бубадин стха Шахмардана адан геъки кьилин бере кьуна, амма Сурхая чпин буба Мухьаммад-ханан кӀани хва тирвиляй, Шахмардандивай адатрив кьурвал кьис къачуз хьанач ва ам Гъазигъумухъдай Кьиблепатан Дагъустандиз хъфена, гьана Шахмардана Фет-Али-ханан кумекдалди вичин кьилдин Куьредин гьакимвал арадал гъана, вичин гъилик Гуьне , Кьурагь ва масабур кӀватӀна. Амма Фет-Али-хан ракьунилай вилик Шахмарданни кьена ва вад хва туна, абурукай сада Куьредин гьакимвал ирсиналди къачуна кӀанзавай, амма Сурхай-хана Фет-Али-ханан ажалдикай файда къачуна Куьре вичин гъилик авуна ва ам Къумухъаз гилигна.<ref name="автоссылка1" /> == Баянар == f628i6myj0rmzzpsj3pakmwci4lseeo I Сурхай-хан 0 17505 98979 2026-08-21T08:59:15Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[I Сурхай-хан]] макъаладин тӀвар [[Члакъ Сурхай]] -диз масакӀа хъувуна: Название с ошибкой: Члакъ Сурхай яз гзаф чизва им Лезги ч1алал 98979 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Члакъ Сурхай]] 3p21l8awprqfe09a5zmi01nzy5mh7go Ханбутай бег Яргунви 0 17506 98981 2026-08-21T09:00:19Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Ханбутай бег Яргунви]] макъаладин тӀвар [[Къамбут Яргунви]] -диз масакӀа хъувуна 98981 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Къамбут Яргунви]] 2l0mpv90h4puayp3g8mb37gpai6wbe0 Ярагъ Мегьамед 0 17507 98983 2026-08-21T09:01:10Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Ярагъ Мегьамед]] макъаладин тӀвар [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] -диз масакӀа хъувуна 98983 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] atdbzjpdir49k0344no2dt4a0hweo0j Штул Гъази Мугьаммад 0 17508 98987 2026-08-21T09:05:01Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Штул Гъази Мугьаммад]] макъаладин тӀвар [[Лезги-Урус Гъазават]] -диз масакӀа хъувуна: Им ин касдикай ваъ, гьан ч1авуз хьайи къвалахрикай я 98987 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Лезги-Урус Гъазават]] py8kg7uwgarv77k2f984xa793tnjvna 98990 98987 2026-08-21T09:07:03Z Хьажидауд 12986 Полностью удалено содержимое страницы 98990 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 98991 98990 2026-08-21T09:08:53Z Хьажидауд 12986 Перенаправление на [[Штул Мугьаммад]] 98991 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Штул Мугьаммад]] qwl0f4xtg77ruwtsans21ysuhn5u8y9 Штулви Гьажи Мегьамед-эфенди 0 17509 98989 2026-08-21T09:06:09Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Штулви Гьажи Мегьамед-эфенди]] макъаладин тӀвар [[Штул Мугьаммад]] -диз масакӀа хъувуна 98989 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Штул Мугьаммад]] qwl0f4xtg77ruwtsans21ysuhn5u8y9 Етим Эмин 0 17510 98994 2026-08-21T09:11:13Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Етим Эмин]] макъаладин тӀвар [[Цилинг Мухьаммад-Эмин]] -диз масакӀа хъувуна 98994 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Цилинг Мухьаммад-Эмин]] a4xh6jz45n2t88gna21njpyko2ri40h Мирза Али 0 17511 99000 2026-08-21T09:20:40Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Мирза Али]] макъаладин тӀвар [[Ахцегь Мирза Али]] -диз масакӀа хъувуна 99000 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ахцегь Мирза Али]] 4cnhb4xjfltx2dy2koa44u3iih3kcb0 Кафир Аслан 0 17512 99001 2026-08-21T09:47:14Z Хьажидауд 12986 Новая страница: «'''Кафир Аслан''' (1781—1836) — [[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхал]] сихилдай тир [[Ислам]] дин дак1анзвай сад. 1812-йисуз, Лезгийрин к1ват1алар урусри ч1урайдлай къулухъ, ам урусри [[Куьре магьал|Куьреда]] ч1ехид яз эцигзва. Кафир Асланан лугьуналд шейх Ахцегь Мирза Али|Ахце...» 99001 wikitext text/x-wiki '''Кафир Аслан''' (1781—1836) — [[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхал]] сихилдай тир [[Ислам]] дин дак1анзвай сад. 1812-йисуз, Лезгийрин к1ват1алар урусри ч1урайдлай къулухъ, ам урусри [[Куьре магьал|Куьреда]] ч1ехид яз эцигзва. Кафир Асланан лугьуналд шейх [[Ахцегь Мирза Али|Ахцегь Али]] мурк ихтин вацӀуз вегьиз ам кьий лугьуз, амма Али Аллагьдин кумекдалди сагъ амукьзва. Адан хва тир зулумхъа Мурцала [[Кьуьчхуьр Саид|Кьуьчхуьр Саидан]] вилер акъудзва. Яхул Жамалуддина ам хаьарам ва ч1урвилер чкӀурзавай хаин кас яз аквазва. Ам [[Къамбут Сурхай|Къамбут Сурхаян]] стхадин хва тир, амма абуру сада-сад дак1анзвай.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=X73UEAAAQBAJ&pg=PT42&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj_8_r61KyEAxUamYkEHdQ6C3YQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F&f=false|title=''Т. Ашаханов''. Великие имена Кавказа. ЛитРес, 2023. ISBN 9785045743693, 5045743694.|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215061027/https://books.google.com/books?id=X73UEAAAQBAJ&pg=PT42&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj_8_r61KyEAxUamYkEHdQ6C3YQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F&f=false|url-status=live}}</ref> == Ц1уругъ == [[Услар, Пётр Карлович|П. К. Услара]] лагьайвал, [[1812 год|1812-йисуз]] Кавказдин администрацияди Кьиблепатан Дагъустанда [[Кюринское ханство|Куьредин ханвал]] арадал гъана. Куьредин чилерни ханвилин кьилин хуьр хьайи Къурах гилигнавай Кьиблепатан Гъазигъумухдин мулк и ханвилик акатна. Ханвилин кьиле Сурхаян стхадин хва Аслан ацукьарна ва адаз гьа чӀавуз [[Полковник|полковникдин]] чин гана<ref>См. П. К. Услар. Кюринский язык.</ref>. Ам зулумхъа тир<ref>{{Cite web|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Gazikumuchi_III/frametext1.htm|title=Абдурахман из Газикумуха. Книга воспоминаний саййида Абдурахмана, сына устада шейха тариката Джамалуддина ал-Хусайни о делах жителей Дагестана и Чечни. Махачкала. Дагестанское книжное издательство. 1997.|access-date=2023-12-01|archive-date=2023-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202220328/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Gazikumuchi_III/frametext1.htm|url-status=live}}</ref>. Сифте кьилихъ [[Кюра|Куьреда]] феодал гьакимвал авачир ва лезгийрин кьилел ханарни бекер алай тушир<ref>[https://books.google.com/books?id=XFkUAAAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjWy4HRkr2EAxU7mokEHXgICZsQ6AF6BAgHEAM#%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0 Кавказский этнографический сборник. Том 79. АН СССР, 1962. — С. 76.]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=mQxpAAAAMAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BD%D0%B5+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BD%D0%B5+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjt6LXBrO-KAxXHkokEHWNcO9QQ6AF6BAgFEAM#%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%8B Лавровские (Среднеазиатско-кавказские) чтения. МАЭ РАН, 2002. — С. 32.]</ref>. Куьре лезгийрин азад жемиятрин садвилерикай кӀватӀ хьанвайди тир: Къатур-Куьре, Чилек, Кьеп1ир, Ахмар, Кьурагь, Картас, Гуьне, Стал ва Гючег<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/soyuzy-selskih-obschestv-dagestana-v-hviii-nachale-hih-veka.pdf|title=А. Рабаданова. Союзы сельских обществ Дагестана в XVIII — начале XIX века|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725234205/https://cyberleninka.ru/article/n/soyuzy-selskih-obschestv-dagestana-v-hviii-nachale-hih-veka/pdf|archive-date=2023-07-25|access-date=2018-03-25|url-status=live}}</ref>. Гьа Ярмулан (Ермолован) характеристикав кьурвал, пияниска ва пул квадарзавай кас тир Аслан-хан, Дагъустандин аслутуширвал тамамвилелди терг авун патал вири крар авур, муьтигъдиз къуллугъзавай кас хьана<ref>[http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=1&art=934 ''Н. И. Покровский''. Кавказские войны и имамат Шамиля. — М., 2000. ПРИСОЕДИНЕНИЕ ПРИМОРСКОГО ДАГЕСТАНА.]</ref>. Адаз вири крар ихтияр авайвиляй ва жавабдарвал чӀугуначирвиляй, межлисдин чӀавуз са яхулрин хуьре Аслан-хана ва адан нукерри «дишегьлияр чуькьвезавай, сувавийривай какалар къакъудзавай ва гьаясузвилелди чехир хъвазавай»<ref>''Д. В. Овсянников''. Аслан-хан Кюринский и Казикумухский и его роль в военно-политических событиях на Северо-Восточном Кавказе в первой трети XIX века. Институт истории СПбГУ. Санкт-Петербург, 2017.</ref>. == Баянар == sveozbexjab7f0ja1knxy3ud7om5ubt