Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 114 99180 14459 2026-08-22T18:55:37Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Белгий]] 99180 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Белгий]] t8svhg2oh01cs0stfabh9fv69z0p52i 0 407 99210 99172 2026-08-22T22:01:41Z Хьажидауд 12986 99210 wikitext text/x-wiki {{Халкь3 |тӀвар = Лезги Лекъзи Лекь <br>Lezgi Lekzi Leq |шикил = <table border=0 align="center"> <tr> <td>[[Файл:Хаджи Давуд.png|93x93px]]</td> <td> [[Файл:Cut 300 204 yaragy01.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Гази Мухаммад Хулухви.png|93x93px]] <td>[[Файл:Убитый абрек Буба.png|93x93px]]</td> </td> </tr><tr> <td><small>[[Гьажи Давуд Муьшкуьрви|Имам Хьажи-Давуд Муьшкуьрви]]</small></td> <td><small>[[Мегьамед Эфенди|Шайх Мухьаммад Яргъуви]]</small></td> <td><small>[[Хъуьлуьхъ Гъази Мугьаммад|Имам Мухьаммад Хъуьлуьхви]]</small></td> <td><small>[[КIири Буба|АбрекI КӀири Абдуллахь (Буба)]]</small></td> <tr> <td>[[Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3750 stamp (Suleyman Stalsky).jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Саид Кочхур.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Hasan Alkadari (cropped).jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Etim.gif|93x93px]]</td> </tr><tr> <td><small>[[СтӀал Сулейман]]</small></td> <td><small>[[Кьуьчхуьр Саид]]</small></td> <td><small>[[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Хьасан]]</small></td> <td><small>[[Етим Эмин|Цилинг Мухьаммад-Эмин]]</small></td> <tr> <td>[[Файл:Nazhmudin Samursky.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Шейх Мухаммад Штульский.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Имам Мусхаб Али аль-Кузуни аль-Лекзи.png|93x93px]]</td><td>[[Файл:Хаджи Насруллах Капирский.png|93x93px]]</td> </tr><tr> <td><small>[[Самурви Нажмуддин Панагьан хва|Нажмудин Самурви]]</small></td> <td><small>[[Штул Мугьаммад|Имам Мухьаммад Штулви ]]</small></td> <td><small>[[Имам Мусхьаб-Али Кузунви]]</small></td> <td><small>[[КьепӀир Хьажи Насруллагь|КьепӀир Хьажи Насруллагь]]</small></td> <tr> <td>[[Файл:Амир Али ТӀигьиржалви.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Кьурагь Сайфуллагь.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Чамту.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:IMGLAKZY.png|93x93px]]</td> </tr><tr> <td><small>[[Амир Али ТӀигьиржалви]]</small></td> <td><small>[[Кьурагь Сайфуллагь]]</small></td> <td><small>[[Чамту]]</small></td> <td><small>[[Маммус ал-Лекзи|Шейх Маммус Лекзи]]</small></td> <tr> <td>[[Файл:Abrek Mahmud Shtulvi.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Abrek Ali Hilivi.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Абрек Хаддам Чакарви.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Имам Хамбут аль-Яругуни аль-Лекзи.png|93x93px]]</td> </tr><tr> <td><small>[[Махьмуд Штулви|АбрекI Махьмуд Штулви]]</small></td> <td><small>[[Хьил Али|АбрекI Али Хьиливи]]</small></td> <td><small>[[Хьаддам ЧӀакӀарви|АбрекI Хьаддам ЧӀакӀарви]]</small></td> <td><small>[[Ханбутай бег Яргунви|Имам Къамбут Яргунви ]]</small></td> </table> |шикилдин гьалар = ТIварвай лезгияр |кьадар = 1 миллион кьван <ref name="Лезг350">Гаджиев Г. А., Ризаханова М. Ш. ''Лезгины.'' В кн. Народы Дагестана / Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева. — М.: Наука, 2002. ISBN 5-02-008808-0 стр. 377</ref><ref name="Ethnologue: Languages of the World">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lez Ethnologue: Languages of the World]</ref><ref name="autogenerated20130114-1">В ряде источников называются неофициальные, но значительно более высокие оценки численности лезгин в Азербайджане (см. [http://www1.umn.edu/humanrts/ins/azerba93.pdf Доклад Министерства Юстиции США за 1993 год «Азербайджан: статус армян, русских, евреев и других меньшинств», стр. 19])</ref> |сиягьдиз къачур йис = |регион1 = {{Урусатдин пайдах}} [[Урусат]] |элячӀун1 = <ref name="Nac_total_2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи аселения 2010 года]</ref> |кьадар1 = 474 000 кас |регион2 = {{nbsp|6}} {{Дагъустандин пайдах}} [[Дагъустан]] |кьадар2 = 385 240 кас |элячӀун2 = <ref name="Nac_po_reg_2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/pril2_dok2.xlsx Национальный состав населения РФ по регионам, согласно переписи населения 2010 года]</ref> |регион3 = {{Азербайжандин пайдах}} [[Азербайжан]] |кьадар3 = 260 000 — 800 000 кас |элячӀун3 = <ref name="Демоскоп800">[http://demoscope.ru/weekly/2004/0183/analit05.php Этнический состав Азербайджана (по переписи 1999 года)]</ref> |регион4 = {{Турциядин пайдах}} [[Турция]] |кьадар4 = 40 000 кьван кас |элячӀун4 = <ref>http://tourismzona.ru/Lezgini_v_turcii.html Турциядин лезгияр</ref> |регион5 = {{Белоруссиядин пайдах}} [[Белоруссия]] |кьадар5 = 404 кас |элячӀун5 = <ref>{{cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И РОДНОМУ ЯЗЫКУ|publisher=belstat.gov.by|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNNIkIs|archivedate=2012-02-03}}</ref> |регион6 = {{Латвиядин пайдах}} [[Латвия]] |кьадар6 = 193 кас |элячӀун6 = <ref>[http://archive.is/20121219183557/data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=TSG11-06a&ti=TSG11-06.+RESIDENT+POPULATION+ON+MARCH+1,+2011+BY+ETHNICITY,+SEX+AND+AGE+GROUP&path=../DATABASEEN/tautassk_11/Final%20results%20of%20the%20Population%20and%20Housing%20Census%202011/&lang=1 Final results of the Population and Housing Census 2011. RESIDENT POPULATION ON MARCH 1, 2011 BY ETHNICITY, SEX AND AGE GROUP (англ.)]</ref> |регион7 = {{Эстониядин пайдах}} [[Эстония]] |кьадар7 = 102 кас |элячӀун7 = <ref>name="Estonia_2011">[http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PCE04&lang=1 Population and Housing Census 2011 (preliminary data)]</ref> |регион8 = {{Литвадин пайдах}} [[Литва]] |кьадар8 = 82 кас |элячӀун8 = <ref>name="unstats.un.org"</ref> |регион9 = {{Молдавиядин пайдах}} [[Молдавия]] |кьадар9 = 74 кас |элячӀун9 = <ref>[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/Recensamint/recensamint_2004_vol.I.zip Перепись населения. Демографические, национальные, языковые и культурные характеристики]</ref><br> |регион10 = {{Гуржистандин пайдах}} [[Гуржистан]] |кьадар10 = 44 — 2 900 кас |элячӀун10 = <ref>[http://www.ecmicaucasus.org/upload/stats/Censuses%201926-2002.pdf Ethnic Groups of Georgia: Censuses 1926—2002]</ref><ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=GG Национальный состав населения Грузии по оценкам Joshuaproject]</ref> |регион11 = |кьадар11 = |элячӀун11 = |регион12 = |кьадар12 = |элячӀун12 = |регион13 = |кьадар13 = |элячӀун13 = |регион14 = |кьадар14 = |элячӀун14 = |регион15 = |кьадар15 = |элячӀун15 = |регион16 = |кьадар16 = |элячӀун16 = |регион17 = |кьадар17 = |элячӀун17 = |регион18 = |кьадар18 = |элячӀун18 = |регион19 = |кьадар19 = |элячӀун19 = |регион20 = |кьадар20 = |элячӀун20 = |регион21 = |кьадар21 = |элячӀун21 = |чӀал = [[Лезги чӀал]] |дин = [[Ислам]], [[сунияр|АхIлу-Сунна]], [[Шафии мазхьаб]] |расадин жуьре = Европеоид раса (къавкъасион жуьрединни каспий жуьредин акахьун) |арадал атун = алпанар |мукьва халкьар = [[даргияр]], [[яхулар]], [[аварар]], [[чеченар|мичIегъанар]], [[ингушар|гъалгъаяр]], [[адигъар|черкесар]] |акатзава = [[лезги халкьар]] |ареалдин карта = [[Файл:Area_of_Lezgin_languages_map.png|300px]] |ареалдин картадин гьалар = {{legend|#d4eedd|1 ранг}} |этник группаяр=[[агъулар]], [[арчияр]], [[будугъар]], [[къирицӀар]], [[рутулар]], [[табасаранар]], [[удияр]], [[цӀахурар]], [[хинелугъар]]}} '''Лезги''', гьакIани '''Лекьзи'''<ref>Recueil des historiens des croisades publié par les soins de l'Académie des inscriptions et belles-lettres. Tom 1. Paris 1869 Урусдал: «Абульфеда (Геогр. перевод. де М. Рейно, т. II, стр. 299) помещает Шаки недалеко от истоков реки Самур, реки, протекающей через страну Лекзи или лезгинов в Южном Дагестане , и которую д'Анвиль (Геогр. АНК. т. II, стр. 122) приравнивает к Албанусу Птолемея. Эта река сегодня отделяет Кюринское владение от Самурского округа и двумя основными устьями впадает в Каспийское море к юго-востоку от Дербента. Столицей района Шаки в настоящее время является Нуха.»</ref><ref>https://www.ottomanlexicons.com/ingilizce/tafsil-487598-zh5.html</ref> ва '''Лекь'''<ref>Islamic Republic of Iran’s Foreign Policy in the South Caucasus Opportunities and Constraints. Shabnam Dadparvar, Cambridge 2023, 111 чар Урусдал: «Лезгины, также известные как Леки, — это этническая группа, коренное население северо-восточного Азербайджана и южного Дагестана. Они преимущественно исповедуют суннитский ислам и общаются на лезгинском языке. В начале XIX века, после включения Кавказа в состав России, в различных частях региона, включая Азербайджан, Дагестан и Грузию, возникли диссидентские движения против российского и царского режимов (Коул, 2011). Несмотря на подавление этих движений, сопротивление царскому колониальному господству сохранялось в различных частях Кавказа, оставаясь в спящем состоянии до краха советского режима, после чего оно возобновилось.»</ref> — [[Дагъустандин халкьар|Дагъустандин халкьарикай]] сад, тарихдин кӀуькӀе чӀаварлай кеферпатан [[Азербайжан]] ва кьиблепатан [[Дагъустан]]дин лезгийрин ччилерал мукьва [[лезги халкьар|лезги халкьари]]<nowiki/>галаз амукьзва. Дуьнеда кьадар са миллон кьван я. ЧӀал [[нах-дагъустан чӀалар|нугъ-дагъустан чӀаларикай]] [[лезги чӀалар]]ик акатзавай [[лезги чӀал]] я. ЧӀалахвал [[Ислам|Ислам диндин]] [[Сунияр|Агьлу Сунна]] хелен Имам Шафии мазхьаб я. [[Ярагъ Мегьамед|Шейх Мугьаммада]] лезгийрин юкьа гьакӀани Агьлу Суннадин са хел тий [[муьридвал]] кӀуькӀна. Муькуь халкьарилай лезгийрин ччара айизвайбур, ибур я: * [[Лезгивал]] — михьи лезги хьун патал лезгидин хве авай дин ва адатрин санал гайи къайда-къанунар. * [[Лезги чӀал]] — лезгийрин вири санал сад айизвай чӀал. * [[Сихил|Лезги сихилар]] — гьар лезгидин диб къалурзвай, фамилиядлай вилик авай халкьдин кӀватӀалар. * [[Муьридвал|Лезгийрин муьридвал]] — [[Ярагъ Мегьамед|Шейх Мугьаммада]] душманрин вилик лезгийрин санал хьун патал ктунвай са рехъ. * [[Лезгийрин тарих]] — дегь чӀавалай инихъ лезгийрин тарих. == Кьадар ва чеб авай чилер ==  ''ГьакӀни килига: [[Лезгияр Азербайжанда]], [[Лезгияр Турцияда]], [[Лезгияр Узбекистанда]], [[Дагъустанвияр Санкт-Петербургда]].'' [[Дагъустан]]да лезгияр асул гьисабдалди [[Ахцегь район|Ахцегь]], [[Дербент район|Дербент]], [[Докъузпара район|Докъузпара]], [[Кьурагь район|Кьурагь]], [[Мегьарамдхуьруьн район|Мегьарамдхуьруьн]], [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Хив район|Хив]] ва са кьадар [[Рутул район|Рутул]], [[Тарумовка район|Тарумовка]], [[Хасавюрт район|Хасавюрт]] ва [[Кизляр]] районра гегьенш хьанва. [[Азербайжан]]да лезгийри [[Къуба район|Къуба]], [[КцӀар район|КцӀар]], [[Хъачмаз район|Хъачмаз]], [[Кьвепеле район|Кьвепеле]], [[Исмаиллы район|Исмаиллы]], [[Огъуз район|Огъуз]], [[Къах район|Къах]], [[Агъдаш район|Агъдаш]], [[Агъсу район|Агъсу]], [[Шамахи район|Шамахи]], [[Геокчай район]]а ва чӀехи шегьерра ([[Баку]], [[Сумгаит]]) уьмуьр гьалзава. Кьадардал гьалтайла Азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай халкь я. Идалайни гъейри, лезгийрин диаспораяр [[Туьркменистан]], [[Узбекистан]], [[Украина]], [[Къазахстан]], [[Киргизия]], [[Турция]], [[Эстония]] ва маса уьлквейра ава. [[2010 йис]]ан малуматрив кьурвал, Урусатда лезгийрин кьадар 476,3 агъзур кас тир<ref name="Nac_total_2010"/>. [[2009 йис]]ан малуматрив кьурвал, Азербайжанда лезгийрин кьадар 180 агъзур кас тир<ref name="Azer2009"/>. Адет тирвал лезгийри [[Дагъустан]]дин кьибле пата ва [[Азербайжан]]дин кефер пата уьмуьр гьалзава. Векилрин кьадардал гьалтайла, лезгияр Азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чкадал, Дагъустандани кьудлагьай чкадал ала. [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Дагъустанда лезгийри вири агьалидин 13,3 % туькӀуьрзавай<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc-y/2039658|title=Республика Дагестан. Досье|date=08.10.2012|publisher=Газета "Коммерсантъ"|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQvzb4Xo|archivedate=2012-10-15}}</ref>. Урусатдин виридалайни чӀехи аналитикадин «''Демоскоп''» журналди гузвай малуматдиз килигна, 1989—2002 йисарин къене лезгийрин юкьван гьисабдалди йисан гзаф хьунин коэффициент — 35 тир. Урусатдин халкьарин арада и коэффициэнтдал гьалтайла, [[эрменияр|эрменийрилай]] (56), [[ингушар|ингушрилай]] (49) ва [[азербайжанар]]илай (46) кьулухъ кьудлагьай чкадал лезгияр акъвазнава ва им пара хъсан лишанар я. ГьакӀ, 1989—2002 йисарин къене Урусатда лезгийрин кьадар 257 270-далай 411 535-дав агакьнай. Амма лезгияр кьадардал икьван йигин камаралди пара хьунин асул себебар тӀебии гзаф хьун (яни аялар хун) ва цӀап пата авай лезгийрин массайралди Урусатдиз куьч хьун я. Гьайиф къведай кар ам я хьи, тийижир кьван кьадарда лезги хзанар урусламиш ва я цӀаплашмиш хьана, чӀал квадарна ассимиляция хьанвайбур я. Идан асул себебар хуьрерай урус чӀалалди рахазвай шегьерриз жегьилрин куьч хьун я, месела [[Кьибле Дагъустан]]дин лезги хуьрерай [[Дербент]] шегьердиз куьч хьана урусриз элкъвенвайбур. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай пара жезва. Абуру чпин хайи чӀал вучиз хиве такьуна чара чӀалал рахазватӀа гилани малум туш. Мумкин я, «кутӀал» лезги хуьруьнвийрин вилерал [[урус чӀал|урус]] ва я [[азербайжан чӀал]]ар мадни «вилик фенвай» ва «модада авай» чӀалар я, амма [[лезги чӀал]] «кьуьзуьбурун» ва «модада авачир» чӀал хьиз хьун я. Дагъустанда бязи «вилик фенвай» хуьрера гьатта рушар сад-садахъ галаз урус чӀалалди рахазва ва аквадай гьалара, абуруз лезги чӀалалди рахаз регъуьзва. Ахьтин хуьрера гадайрин арада лезги чӀаланни урус чӀалан акахьунал рахаз модада гьатна ва адетдин кардиз элкъвена. Месела: ''«Акъваз стха, афтобус набиратна чут-чут ама, исятда экъечӀда»'', ''«За вакай ожидатзвачир стха»'' ва икӀ маса. ЦӀап пата авай лезгийрин гьаларни усал я. Акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера, шегьерра уьмуьр гьалзавай лезгияр къвез-къвез гьатта хзандин къенени цӀап чӀалалди рахуниз элячӀзава. ЧӀалан къайгъуда садни акъваззавач, им чи чӀал ва халкь са кьадар вахтунилай терг жеда лагьай чӀал я. Лезгияр кӀватиз ва са кьадарда авай районарни шегьерар: * '''[[Дагъустан]]да:''' Районра ** [[Ахцегь район]] — 30 556 (97,99 %) ** [[Докъузпара район]] — 13 399 (93,50 %) ** [[Дербент район]] — 16 278 (18,82 %) ** [[Кьурагь район]] — 15 299 (98,59 %) ** [[Мегьарамдхуьруьн район]] — 61 842 (95,69 %) ** [[Рутул район]] — 2 116 (9,00 %) ** [[СтӀал Сулейман район]] — 58 200 (99,61 %) ** [[Хив район]] — 8 725 (42,05 %) ** [[Хасавюрт район]] — 7 414 (5,91 %) ** [[Кизляр район]] — 2 142 (3,71 %) ** [[Тарумовка район]] — 1 066 (3,73 %) Шегьерра ** [[Дербент]] — 32 955 (32,6 %) ** [[Дагъустандин ЦӀаяр]] — 5 860 (22,24 %) ** [[Каспийск]] — 13 952 (18,0 %) ** [[Магьачкъала]] — 62 810 (13,58 %) ** [[Кьибле-Сухокумск]] — 1 046 (10,70 %) ** [[Избербаш]] — 3 973 (7,25 %) ** [[Кизляр]] — 1 986 (3,89 % %) ** [[Кизилюрт]] — 1 089 (2,28 %) ** [[Хасавюрт]] — 2 554 (2,10 %) * '''[[Азербайжан]]да:''' Районра ** [[Кьвепеле район]] — 16 020 (17,1 % 2009) ** [[Къуба район]] — 8 952 (6,8 % 2009) ** [[КцӀар район]] — 79 629 (90,63 % 2009) ** [[Хъачмаз район]] — 24 688 (15,5 % 2009) ** [[Ахсуйский район|ЦӀийи Шамахи район]] — 536 (1 % 2009) ** [[Агъдаш район]] — 4 555 (7,8 % 1939)<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru">http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html</ref>, 105 (2009) ** [[Шамахи район]] — 87 (2009) ** [[Шаки район]] — 7 152 (2009) ** [[Исмаил район]] — 8 076 (2009) ** [[Ках район]] — 3 170 (11,9 % 1939), 253 (1,19 % 2009), ** [[Лекь район]] — 4 831 (14,16 % 2009) ** [[Гокчай район]] — 1 744 (3,8 % 1939), 1 054 (1999), 396 (2009) ** [[СакӀватӀал район]] — 2 137 (4,5 % 1959)<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru"/>, 50 (2009) ** [[Белокан район]] — 6.248 (19,0 % 1939)<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru"/>, 91 (2009) Шегьерра ** [[Баку]] — 24 868 (2009) ** [[Сумгаит]] — 3 478 (2009) [[1999 йис]]уз [[Садхьанвай миллетрин организация|СМО]]-дин финансрин куьмекдалди Азербайжанда садлагьай сефер кьиле тухвай агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа авай этник группайрикай ганвай малуматри экспертрин дикъет къетӀендаказ желб авунай. А групадиз дегь чӀавалай и чилерал уьмуьр гьалзавай лезгияр, [[аварар]], [[талышар]], [[цӀахурар]], [[удинар]], [[хинелугъар]] ва маса бинедин халкьар талукь я. [[СССР]] чкӀизвай береда кьадардал гьалтайла лезгияр Азербайжанда азербайжанарилай, урусрилай ва эрменийрилай кьулухъ кьудлагьай чкадал алай. [[1989 йис]]уз уьлкведа лезгийрин кьадар 171 400 кас тир, им республикадин вири агьалидин 2,4 % тир. Лезгийрин «Садвал» (Урусат) ва «Самур» (Азербайжан) тешкилатри и малуматар патахъай маса делилар гъиз гьамиша гьуьжет кьазвай ва Азербайжанда 600—800 агъзур лезгияр авайди тестикьарзавай. Амма [[1999 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунрин малуматри, [[1989 йис]]алай уьлкведа лезгийрин кьадар ва процентрин гекъигайвал саки са кӀус кьванни масакӀа тахьанвайди къалурнай: 1999 йисуз 178 агъзур лезгияр гьисабдиз къачунай, им республикадин вири агьалидин 2,2 % туькӀуьрзавай. ГьакӀ ятӀани, [[1989 йис]]уз уьлкведа азербайжанарин кьадар 5 805 000 кас хьайила (вири уьлкведин 83 %), 1999 йисуз абурун кьадар 7 205 500-ев агакьнай, им вири уьлкведин агьалидин 90,6 % тир. Аквадай гьалара, цӀуд йисан къене уьлкведа азербайжанарин кьадар саки 8%-дал кьван пара хьайила, лезгийрин процентдин гекъигайвал 0,2%-диз агъуз хьанвай. Урусатдин «''Демоскоп''» журналди хабар гузвайвал, и малуматри Азербайжанда авай лезгийрин гьакъикъи кьадар бажагьат дуьз къалурзава. 1994—1998 йисара урусри Азербайжандин кефердинни-рагъэкъечӀдай патан районра кьиле тухванвай жагъурунри, уьлкведа лезгийрин михьи кьадар 250—260 агъзуррин арада юзурзавайди къалурзавай. Амма ина къейд авуна кӀанда хьи, и жагъурунра лезгияр пара кьадарда авай Азербайжандин кефердинни-рагъакӀидай пата авай районра уьмуьр гьалзавай лезгияр гьисабдиз къачунвачир. Гьавиляй, Азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезгийрин вири санлай кьадардикай малуматар «Садвал» ва «Самур» тешкилатри мадни дуьз гузвайди пара мумкин я. Гьар гьикӀ хьайитӀани, амма алай чӀавуз уьлкведа кьадардал гьалтайла азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чка гила лезгийри агъунваз кьунва. Азербайжанда авай лезгийрин асул пай [[КцӀар район]]диз къвезва (41,2 %). Вири санлай къачурла, лезгийрин 63,3 % хуьруьн районра амай пайни шегьерра уьмуьр гьалзавайди я. Агьалияр сиягьдиз къачунин малуматри хабар гайивал, лезгийрин 55,9 % зегьмет чӀугун алакьдай 18-59 яшарин арада авай агьалияр я, 33,2 % зегьмет чӀугун алакьдай яшарив агакь тавур ксар я. Им лезги халкьдин демографиядиз, яни кьадардал пара хьуниз хъсан перспективаяр авай чӀал къалурзавай лишан я. Этнологиядинни антропологиядин РАН Институтдин ва Тарихдин, археологиядинни антропологиядин ДНЦ РАН Институтдин экспертрин фикирралди: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''Азербайжанда лезгийрин кьадар, сиягьра къалурнавай кьадардилай хейлин пара я (350 агъз. кьван кас). И зидвал арадал гъанвай себеб, Азербайжанда авай лезгийрин гзафбурун паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел «азербайжанви» кхьин я. Гзаф вахтара гьукуматди лезгийриз ам мажбур яз кхьиз тазвайди я<ref name="Лезг350"/>.''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> ''Ethnologue: Languages of the World. Sixteenth Edition'' онлайн справочникди [[2007 йис]]уз Азербайжада лезги чӀалалди рахазвай ксарин кьадар 364 агъзур кас тирди тестикьарзавай малуматар гъизва<ref name="Ethnologue: Languages of the World"/>. [[АСШ]]-дин Юстициядин Министерсводи «Азербайжан: эрменийрин, урусрин, чувудрин ва муькуь тӀимил пай тир халкьарин статус» тӀвар алай [[1993 йис]]ан докладда, Азербайжанда 800 агъзурдилай пара лезгияр авай чӀал къалурзавай официал тушир малуматар авай тирди малумарзава<ref name="www1.umn.edu">[http://www1.umn.edu/humanrts/ins/azerba93.pdf Доклад Министерства Юстиции США за 1993 год «Азербайджан: статус армян, русских, евреев и других меньшинств», стр. 19]</ref>. [[СССР]] чкӀайдилай кьулухъ кьве гьукуматрин арада саки юкьвалай пай хьана къакъатнавай лезги халкь са мус ятӀа Къавкъаздин чӀехи халкьарикай сад тирди шак алачиз я. Вичи уьмуьр гьалзавай тарихдин чкайрилай гъейри, пара кьадардин лезги жемиятар Урусатдин саки вири регионра ава, гьина [[2010 йис]]ан малуматриз килигна абурун вири санлай кьадар 88 482 кас тир. [[Аслу тушир гьукуматрдин дуствал|АТГьД]]-дин уьлквейра ([[Туркмения]], [[Узбекистан]], [[Къазахстан]], [[Украина]]) авай лезги диаспорайрин вири санлай кьадар 30 агъзурдав агакьзава. Са бязи лезги тешкилатри [[1990 йис]]уз [[Турция]]да 40 агъзурдав агакьна лезгийри уьмуьр гьалзавайди къалурзава, амма а лезгийрин гзафни-гзаф пай туьрквериз элкъвенвай лезги несилар я. {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:1000px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Урусатдани Азербайжанда, <br>ва гьакӀи вири Урусатдин империядани виликан СССР-да лезгийрин кьадардин динамика |- !Сиягьдиз къачур йис||<center>1897||<center>1926||<center>1937||<center>1939||<center>1959||<center>1970||<center>1979||<center>1989||<center>2000||<center>2010 |- |<center>[[Урусат]] | 95 262^*<ref>В Европейской части Российской империи, а также в Сибири и Средней Азии переписью 1897 не зафиксировано носителей кюринского наречия, все они учтены только на территории Кавказа; так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств и регионов, из Кавказского макрорегиона учтены [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=97 Дагестанская] (94 596), [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=100 Кубанская] (615), [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=103 Терская] (19) и [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=105 Черноморская] (18) области, [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=102 Ставропольская губерния] (14).</ref> | 93 049<ref name="перепись1926">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=2|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNmmnXf|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 101 789<ref name="census1937">Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги. Сборник документов и материалов. Институт российской истории РАН, «Российская политическая энциклопедия». 2007 ISBN 5-8243-0337-1</ref> | 100 417<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNo8Qza|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 114 210<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNpcRe0|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 170 494<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNquqON|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 202 854<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNsQQHb|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 257 270<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNthZI8|archivedate=2012-02-03}}</ref> | <center>411 535<br>(2002 й.)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php|title=Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России/Российская Федерация|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/619jeuPre|archivedate=2011-08-23}}</ref> |<center>473 722<br>(2010 й.)<ref name="Nac_total_2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи аселения 2010 года]</ref> |- |<center>[[Азербайжан]] | 63 670^**<ref>так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств, в качестве численности лезгин Азербайджана указана сумма по [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=96][[Бакинская губерния|Бакинской]] (48 192 носителя кюринского наречия) и [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=98][[Елисаветпольская губерния|Елисаветпольской]] (14 503 носителя кюринского наречия) губерниям, а также [http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=551][[Закатальский округ]] Тифлисской губернии (975 носителей кюринского наречия); всего 63 670 носителя кюринского наречия.</ref> | 37 263<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР/Закавказская ЗСФСР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNvAVO7|archivedate=2012-02-03}}</ref><ref>Перепись 1926 года показывает неполные данные о лезгинах в Азербайджане. Согласно материалам этой переписи (Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929) там было зафиксировано 47 тысяч нелезгин — носителей кюринского, то есть лезгинского языка, которые на самом деле являлись этническими лезгинами (об этом свидетельствуют данные по дайре Хазра, где проживают исключительно лезгины: 84 % были отмечены как тюрки с родным кюринским). Таким образом уточнённая численность лезгин в Азербайджане равнялась 69,3 тысячам в Азербайджане и 181,5 в СССР.</ref> | 104 789<ref name="census1937"/> | 111 666<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=5|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNw58Wb|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 98 211<ref name="«Демоскоп»">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=11|title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNxMgUg|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 137 250<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNyqKHA|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 158 057<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61Dmp8Oa9|archivedate=2011-08-26}}</ref> |171 395<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61DmrClqp|archivedate=2011-08-26}}</ref> |<center>178 000<br><small>(1999 й.)<ref name="Azer2009">[https://web.archive.org/web/20120103210620/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/1_12en.xls Переписи населения Азербайджана 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 1999, 2009 годов]</ref></small> | <center>180 300<br><small>(2009 й.)<ref name="Azer2009"/></small> |- |<center>Урусатдин империядинни СССРдин <br>сергьятра вири санлай кьадар | 159 213<ref name="перепись1897">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO0C7rj|archivedate=2012-02-03}}. Лезгины учтены переписью в качестве носителей кюринского наречья.</ref> | 134 529<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/619TI74Lr|archivedate=2011-08-23}}</ref> | 206 487<ref name="census1937"/> | 220 969<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO1SlQ1|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 223 129<ref name="«Демоскоп»"/> | 323 829<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO2hICJ|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 382 611<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO3bgm3|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 466 006<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO5SJXx|archivedate=2012-02-03}}</ref> |<center>600 агъз. пара |<center>670 агъз. пара |} <small> : ^* 1897 йисуз Къавкъаздилай къецепата лезги чӀалалди рахазвайбурун кьадар малум туширвиляй Урусатда лезгийрин кьадар яз Дагъустан, Кубан, Тер вилаятра ва ЧӀулав гьуьлуьнни Ставропол губерниярра лезги чӀалалди рахазвайбурун кьадар къалурнай. : ^** 1897 йисуз Азербайжанда лезгийрин кьадар яз лезги чӀалалди рахазвайбурун кьадар къалурнавай.</small> Гьеле [[1891 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, [[Дагъустандин вилаят]]дин [[Куьре округ]]да 55 агъзур кьван лезгияр гьисабдиз къачунай<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php|title="Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи"|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CUOGPIJ|archivedate=2011-08-25}}</ref>. Амма [[1897 йис]]уз кьиле тухвай Вириурусатдин садлагьай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрин нетижайрикай Дагъустандин вилаятда уьмуьр гьалзавай лезгийрин кьадардикай мадни дуьз малуматар къачунвай. Вучиз лагьайтӀа 1891 йисуз хьайи агьалияр сиягьдиз къачунра инсан гьи миллетдиз, этносдиз, халкьдиз талукь ятӀа суалар гузвачир ва а чӀавуз и гафариз чаз гила гузвай мана авачир. Урусатдин империяда лезгияр секин хьанвай чилер: * [[Дагъустандин вилаят]]да: ** [[Куьредин округ]] — 59 309 (76,35 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=366|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кюринский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqC7LO5|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адан кьилин хуьр тир Кьасумхуьр — 905 (89,34 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=367|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кюринский округ — сел. Касум-Кент|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqDX6wa|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Самурдин округ]] — 33 965 (95,32 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=369|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Самурский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqEjhbK|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адан кьилин хуьр тир Ахцегь — 3 173 (99,47 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=370|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Самурский округ — сел. Ахты|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqFw2fX|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Къазикъумух округ]] — 943 (2,08 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=359|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Казикумухский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqH8q4Z|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Къайтагъ-Табасарандин округ]] — 350 (0,38 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=362|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кайтаго-Табасаранский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqILbux|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** Дагъустандин вилаятдин маса чкаяр — 29 (0,01 %) * [[Кубан вилаят]]да — 615 (0,03 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=414|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Кубанская область — вся|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqJY9iv|archivedate=2012-08-05}}</ref> * [[Бакудин губерния]]да: ** [[Къубадин уезд]] — 44 756 (24,42 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=331|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Кубинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqKknG1|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адан кьилин шегьер тир [[Къуба]] ш. — 221 (1,44 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=332|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Кубинский уезд — г. Куба|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqLx8Jj|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Геокчай уезд]] — 2 045 (1,74 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=325|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Геокчайский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqNA2Ty|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Бакудин уезд]] — 1 235 (0,68 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=322|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Бакинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqON14J|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адан кьилин шегьер тир [[Баку]] ш.— 310 (0,28 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=323|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Бакинский уезд — г. Баку|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqPZIUU|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Шемахадин уезд]] — 73 (0,06 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=337|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Шемахинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqQlzfY|archivedate=2012-08-05}}</ref> * [[Елисаветпол губерния]]да: ** [[Нуха уезд]] — 8 506 (7,06 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=393|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Нухинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqRzkL8|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адак [[Нуха]] шегьер кваз — 114 (0,46 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=394|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Нухинский уезд — г. Нуха|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqTCAqp|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Ареш уезд]] — 5 869 (8,72 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=378|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Арешский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqUOfoN|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адак [[Агъдаш]] хуьр кваз 84 (15,91 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=379|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Арешский уезд — мест. Агдаш|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqVfKfB|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Джеваншир уезд]] — 79 (0,11 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=384|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Джеванширский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqWrU25|archivedate=2012-08-05}}</ref> * [[Тифлис губерния]]да: ** [[Закатала округ]] — 975 (1,16 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=551|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Закатальский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqY3oKP|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адак [[Закатала]] шегьер кваз — 1 (0,03 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=552|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Закатальский округ — г. Закаталы|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqZGXYz|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Борчалы уезд]] — 102 (0,08 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=533|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Борчалинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqaTKBn|archivedate=2012-08-05}}</ref> === Агьалидин статистикадин малуматар === [[Урусат Федерация]]дин миллетрин агьалийрин демографиядин ва социал-экономикадин характеристикайрин [[2010 йис]]ан малуматриз килигна<ref>О демографических и социальноэкономических характеристиках населения отдельных национальностей Российской Федерации (по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года) </ref>: * Лезги халкьдин арада 1000 итимриз къвезвай папарин кьадар: {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 1 |- !colspan="7"|1000 итимриз къвезвай папарин кьадар |- |rowspan="2"| |colspan="2"|Шегьеррани хуьрера |colspan="2"|Шегьерра |colspan="2"|Хуьрера |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |973 |989 |942 |981 |1001 |996 |} Им виридалайни агъуз, яни пис тир лишан я. Папарин кьадардилай итимрин кьадар виниз тир халкьарикай виридалайни кӀвенкӀве авайбур [[эрменияр]], [[азербайжанар]] ва лезгияр я. * Лезги халкьдин агьалидин яшарин группайрин арада процентрин дегишвилер: {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 2 |- !colspan="7"|Вири агьалидикай яшарин группайриз талукь тир ксарин процентрин коэфициэнт |- |rowspan="2"| |colspan="2"|Зегьмет чӀугун алакьдай яшарив агакь тавурбур |colspan="2"|Зегьмет чӀугун алакьдайбур |colspan="2"|Зегьмет чӀугун алакьдай яшарилай алатайбур |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |29,9 % |24,8 % |61,2 % |66,2 % |8,9 % |9,0 % |} Им юкьван гьаларин нетижаяр я. Аквадай гьаларай, 2002—2010 йисарин къене лезгийрин арада кьуьзуь эгьлийрин кьадар са жизви пара хьана, амма аялрин кьадар гзаф тӀимил хьана. Урусатдин халкьарикай, кьуьзуь эгьлийрин кьадар анжах пуд халкьарин арада агъуз хьанвай, ибур: [[аварар]], [[даргияр]] ва [[осетинар]] тир. Виридалайни хъсан лишанар азербайжанари къалурзава, абурун арада 2010 йисуз вири агьалидикай кьуьзуь эгьлийрин кьадар 5,6 % туькӀуьрзавай. * Лезги агьалидин арада 1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар : {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 3 (а) |- !colspan="9"|1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар |- |rowspan="1"| |colspan="8"|Итимар |- |rowspan="2"| |colspan="2"|Никягьдик квайбур |colspan="2"|Никягьдик квачирбур |colspan="2"|Чара хьанвайбур |colspan="2"|Хендедаяр |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |604 |660 |351 |291 |30 |28 |15 |21 |} {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 3 (б) |- !colspan="9"|1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар |- |rowspan="1"| |colspan="8"|Папар |- |rowspan="2"| |colspan="2"|Никягьдик квайбур |colspan="2"|Никягьдик квачирбур |colspan="2"|Чара хьанвайбур |colspan="2"|Хендедаяр |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |614 |622 |235 |223 |53 |59 |98 |96 |} Урусатдин муькуь халкьарив гекъигайла им хъсан лишанар я. Таблицадай аквазвайвал чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар итимрилай папарин арада пара гегьенш я. 2002—2010 йисарин арада Урусат Федерацияда чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар хкаж хьанвай, 2002 йисуз 3,6 % ва 7,6%-рилай 2010 йисуз 3,85 % ва 7,7%-рал кьван сад садав кьурвал. Пара кьадарда миллетрин арадай, итимрин арада чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар анжах [[украинар|украинрин]], эрменийрин, азербайжанарин, [[белорусар|белорусрин]], лезгийрин ва ингушрин арада тӀимил хьанвай. * Лезги халкьдин арада 15-далай пара яшар авай папари аялар хунин коэффициэнт: {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 4 |- !colspan="9"|15-далай пара яшар авай папари аялар хунин процент |- |rowspan="2"| |colspan="2"|0 аялар |colspan="2"|1 аял |colspan="2"|2 аял |colspan="2"|3 ва гзаф аялар |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |30,1 % |31,3 % |12,3 % |13,9 % |22,7 % |24,3 % |34,9 % |30,5 % |} Им юкьван гьаларин лишан я. Вири миллетрин арада 1 аял ханвай папарин кьадар виридалайни пара урусрал къвезва (2010 йисуз 33 %). Кьве аял ханвай папарин кьадардай кӀвенкӀве аваз белорусар (46 %), украинар (44 %) ва мордва (40 %) физва. Пуд аял ханвай папарин юкьван гьисабдалди йисан кьадардин виридалайни хъсан лишанар чеченриз (42 %), ингушриз (41 %), аварриз (36 %), даргийриз (36 %), къумукьриз (33 %) ва лезгийриз (31 %) хас я. Амма къейд авуна кӀанда хьи, лезгийрин арада 2002 йисуз пуд аял ханвайбурун кьадардин процент 34,9 % тиртӀа, 2010 йисуз и лишан садлагьана гзаф агъуз хьана 30,5%-див агакьнай. Пуд аял ханвай папарин кьадардин виридалайни тӀимил процент авайбур — [[урусар]] я (11 %). Урусар уьлкведин тек сад миллет я хьи, нин аялар хунин юкьван лишан вириурусатдин аялар хунин нормадилай агъуз я. Гьавиляй абурун кьадар йисандивай миллионралди тӀимил жезва. Уьлкведа вири миллетрин арадай 1000 папари ханвай аялрин виридалайни вини дережадин ва хъсан юкьван лишанар ингушри (2257), чеченри (2196), даргийри (1975) ва аварри (1923) къалурзава. * Урусатдин чӀехи халкьарин арада хайи ва урус чӀал чир хьунин кьадардин процент: {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 5 |- !colspan="8"|ЧӀехи халкьарин арада хайи ва урус чӀал чир хьунин кьадардин процент |- |rowspan="1"| |rowspan="1"| |colspan="5"|ЧӀалар къейд авурбур |- |rowspan="2"| |rowspan="2"|ЧӀалар чизвайди къейд <br> авунай вири агьалияр, <br>агъз. кас |colspan="2"|[[Лезги чӀал|Хайи чӀал]] |colspan="2"|[[Урус чӀал]] |- | агъз. кас |% | агъз. кас |% |- !'''Лезгияр''' |465 |383 |82,4 % |440 |94,6 % |} Таблицадай аквазвайвал урусатдин лезгийрин арада лезги чӀал чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай тӀимил я. Им акьванни хъсан тушир лишан я. Хайи чӀал чир хьунин виридалайни агъуз тир лишанар белорусриз (24 %), украинриз (35 %) ва [[бурятар|бурятриз]] (45 %) хас я. Урусрилай гъейри (99,9 %) хайи чӀал чир хьунини виридалайни хъсан лишанар квайбур чеченар (94 %), кабардинар (86 %) ва якутар (86 %) я. Чеченрин арада, гьатта [[чечен чӀал|хайи чӀал]] чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай виниз я. Ихьтин кьетӀенвал мад са халкьдизни хас туш. 2010 йисуз агьалияр сиягьдиз къачунра хайи чӀалан чирвилер къейд авурла, 1000 лезгидилай 949-да хайи чӀал къалурзавай цӀарцӀел «лезги чӀал» кхьенай, урус чӀал къалурзавай цӀарцӀел 43 касди «урус чӀал» хайи чӀал хьиз къейд авунай ва 8 касди са маса чӀал хайи чӀал хьиз кхьенвай. Маса халкьарал гьалтайла, хайи чӀалан патахъай белорусрин ва украинрин гьалар виридалайни усалбур я. ГьакӀ, белорусрин 83%-ди ва украинрин 76%-ди хайи чӀал хьиз урус чӀал къейд авунай. Идан жигьетдай виридалайни хъсан лишанар мадни чеченри (99 %), ингушри (98 %), аварри (98 %), даргийри (98 %), лезгийри (95 %), [[осетинар|осетинри]] (93 %) ва якутри (93 %) къалурнавай. * Чирвилерин дережадин динамика: Урусатдин халкьарин арада, 1000 касдал къвезвай вини дережадин чирвилер авай ксарин кьадардал гьалтайла, муькуь халкьарив гекъигайла лезгияр 216 число гваз кӀвенкӀве аваз физвай миллетрин сиягьда ава. И сиягьда лидер тир халкь осетинар я — 299 кас. Сиягьда виридалайни агъа чка 113 кас гваз [[казахар|казахри]] кьунва. Къавкъаздин маса миллетрив гекъигайла, лезгияр виридалайни акьуллу халкьарикай сад тирди малум жезва. Дагъустандин халкьарин арадай виридалайни агъуз тир лишанар къалурнавай халкь — чеченар тир (118 кас). [[Файл:Малый Лезгистан (Little Lezgistan).jpg|thumb|«ГъвечӀи Лезгистан» — Кьиблепатан Дагъустанни Кеферпатан Азербайжан]] == Лезгийрин этногенез == Илимдин рекье лезгийрин этногенездин месела гьеле эхирдал кьван чирна са тамам нетижа акъуднавайди туш. Тарихдин улубрай малум жезва хьи, лезгияр [[Алпан]] гьукуматдин 26 тайифайрикай сад тир [[гелар|гелрин]] дуьз несилар я<ref>Hewsen R.H. Ethno-history and the Armenian influence upon the Caucasian Albanians. Classical Armenian culture: Influence and creativity, Scholars press, Philadelphia, 1982.</ref>. Амма тарихдин къене маса чӀехи халкьарин (фарсарин, азербайжанарин, арабрин, эрменийрин) къати таъсирдик акатна кӀевиз ассимиляция хьанвайвиляй, лезгийри чпин тарихдин улу-бубаяр тир гелрихъ галаз мукьвавал саки тамамдаказ квадарна. Гьавиляй эхиримжи вахтара, чара-чара кирамри, тарихдин чешмейри лезгияр маса жуьреба-жуьре халкьарикай арадал атанвайдакай делилар гъизва. Революциядилай виликан чешмейри, лезги хилен халкьарин арадал атуниз талукь тир чара-чара малуматар ва делилар гъизва. «[[Дербент-намэ|Тарихи Дербент-намэ]]» улубдин кирамри, лезгияр [[гуннар|гуннрин]] тайифайрикай арадал атанвайди гьисабзавай<ref name="Ганиева">{{книга |автор = А.М. Ганиева |заглавие =Очерки устно-поэтического творчества лезгин |издательство =Наука |год = 2004 |страницы = 4 |isbn = 502032714X, 9785020327146 }}</ref>. Азербайжанви тарихдар ва алим [[Аббас Кули Агъа Бакиханов|Бакиханова]] фикирзавай хьи, лезги [[Миграгъ]] ва яхул [[Къумух]] хуьрерин агьалияр, ''«[[хазарар|хазарри]] гьукум гьалзавай чӀавуз иниз куьч хьана ацукьнавай славянар тир [[Русь (халкь)|руссрин]] тайифайрин несилар я»'', ва ''«[[Табасаран]]дин, [[Къуба уезд]]дин рагъакӀидай патан, [[Самур округ|Самур]] ва [[Куьре округ]]рин агьалийрин лап чӀехи пай — им иниз куьч хьана атанвай чӀехи халкьарихъ галаз акахьнавай бинедин дегь чӀаван халкьар я»''<ref name="Происхождение">{{книга |автор = Х. Х. Рамазанов, А. Р. Шихсаидов. |заглавие = Очерки истории Южного Дагестана |издательство = Дагестанский филиал Академии наук СССР |место =Махачкала |год = 1964 |страницы = 14 |isbn = }}</ref>. [[1858 йис]]уз [[Адольф Петрович Берже|А. Бержеди]], лезгияр асулдай индусрилай арадал атанвайди лугьузвай версия гъанвай. И версия, дагъустандин халкьаринни кеферпатан [[Индостан]]дин [[буриши]] халкьдин арада авай ухшарвилиз килигна бинеламиш хьанва<ref>{{книга |автор =Гаджиев Г. А., Ризаханова М. Ш. |заглавие = Народы Дагестана |часть = Лезгины |ответственный= Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева |ссылка = |место = М. |издательство = «Наука» |год = 2002 |страницы = 378 |isbn = 5-02-008808-0 }}</ref>. [[XX виш йис]]ан сифте кьилера К. М. Курдова лезгийрин этногенез патахъай вичин фикир лагьанай: ''«лезгияр, семит халкьарин паталай, асул гьисабдалди [[чувудар|чувудрин]] метисациядик акатнай»''<ref name="Происхождение"/>. === Лингвистикадин малуматар === Гьакъикъатда лезгийрин ва мукьва суван халкьарин арадал атунин диб, алимрин лингвистикадин, археологиядин, антропологиядин ва этнографиядин кӀвалахар гьисабдиз къачуна комплексдаказ килигна чирна кӀанзава. Малум тирвал, лезгияр [[нах-дагъустан чӀалар]]ин хзандин [[лезги чӀалар]]ин хилек акатзавай [[лезги чӀал]]алди рахазва. Лингвистикадин алимрин фикиррив кьурвал, и чӀаларин хзандин векилар арадал атанвай асул диб сад тир ва абур [[Къавкъаз]]да уьмуьр гьалзавай виридалайни дегь халкьар я. Идахъ галаз алакъалу яз, и халкьарин чӀалариз абур арадал атанвай са бинедин дегь чӀал авайди ва са кьадар вахтунилай и чӀалавай къакъатна са шумуд цӀийи чӀалар арадал атанвайди мумкин тирвиликай суал хцидаказ къарагъзава. [[Бокарёв Евгений Алексеевич|Е. А. Бокарёва]] фикирзава хьи, ихьтин бинедин-чӀал чи э. в. III агъзур йис къведалди, [[энеолит]]дин девирда авай<ref>М. М. Ихилов Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов. — Махачкала: Дагестанский филиал Академии наук СССР, 1967. — 369 с.</ref>. Гьавиляй, Х. Х. Рамазанова ва А. Р. Шихсаидова тестикьарзава хьи, чи э. в. III агъзур йисуз умуми дагъустандин бинедин-чӀалавай лезги чӀаларин группа къакъатзава ва гуьгъуьнлай са шумуд чӀалариз пай жеза ([[агъул чӀал|агъул]], [[лезги чӀал|лезги]], [[хинелугъ чӀал|хинелугъ]] ва мсб.)<ref>{{книга |автор = Х. Х. Рамазанов, А. Р. Шихсаидов |заглавие = Очерки истории Южного Дагестана |издательство = Дагестанский филиал Академии наук СССР |место =Махачкала |год = 1964 |страницы = 16 |isbn = }}</ref>. Агъул, лезги ва табасаран чӀаларин мукьвавал гьисабдиз къачуна, [[Тарланов Замир Курбанович|З. К. Тарланова]] фикирзава хьи, бинедин лезги чӀалан са пай тир рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀал са тимил геж чкӀана рагъэкъечӀдай патан лезги чӀалариз апай хьанвай — ибур гилан лезги, табасаран ва агъул чӀалар я. [[Сводешан сиягь|Сводешан методологиядал]] бинеламиш хьана, алим ахьтин фикирдал къвезва хьи, рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀалан гуьгъуьнин чӀалариз пай хьунин процесс гьина ятӀани чи эрадин сергьятрал хьанвай, амма ада къейд авурвал: «и чӀаларин умуми фонддин гафар мадни дегьнедай хкягъайтӀа, сад къвезвай гафарин процент 35 % туькӀуьрда ва рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀалавай къакъатунин тарих чи э. в. I агъзур йисан юкьвариз фена акъатзава»<ref>{{статья| заглавие = Лексико-топонимические данные к этногенезу восточнолезгинских народов| издание = Советская этнография| автор =З.К. Тарланов| место = |страницы = 116-117| год = 1989 | номер= 4 }}</ref>. Гьеле фадлай вилик акъуднай, [[Кеферпатан къавкъаздин чӀалар]]инни [[Виликпатан Азия]]дин дегь чӀаларин арада мукьвавилерни ухшарвилер авайди лугьузвай гипотезайриз гила бегьем тир тестикьардай делилар жагъурнава. ГьакӀ, И. Дьяконова ва С. Старостина [[хурритни-урартадин чӀалар]]инни [[нах-дагъустандин чӀалар]]ин арада вишелай пара гафарин умуми дувулар дуьздал акъуднай. И карди, чи э. в. III агъзур йисуз сад-садавай къакъатна кьилдин чӀалар хьайи [[хуррит чӀал|хуррит]] ва [[урарта чӀал]]арин нах-дагъустандин чӀаларихъ галаз, иллаки лезги ва [[чечен чӀал]]арихъ галаз мукьвавал шак квачиз тирди къалурзава<ref>И. М. Дьяконов, С. А. Старостин. Хуррито-урартские и восточно-кавказские языки. // Древний Восток: этнокультурные связи. М., 1988.</ref>. === Антропологиядин тип === == Этноним == == Тарих == [[Файл:Treaty of Sèvres &SovietRepublics of Transcaucasia.jpg|thumb|Лезгистан, Дагъустандин Советрин Социализмдин Республика, 1921]] {{main|Лезги тарих}} {{Лезгистандин тарих}} == Культура == === Эдебият === {{main|Лезги эдебият}} === Адетар === {{main|Лезги адетар}} === Лезги тӀуьнар === {{main|Лезги тӀуьнар}} Лезги милли тӀуьнар, дагъустандин муькуь халкьарин милли тӀуьнар хьиз, асул гьисабдалди набататрин, якӀун ва некӀедин магьсулрикай гьазурзавайди я. Анжах лезгийриз махсус тир хьран фу иллаки Азербайжандин чӀехи шегьерра машгьур хьанва. Хьран фалай гъейри виринриз тӀвар акъатнай лезги тӀуьнар: афарар, черекун ва цикӀен я. 2015 йисуз Италиядин тӀвар-ван авай «Sapori-Italia» журналдин чинра акъатай макъалада кхьенай хьи, хъчарин афарар дуьньядин виридалайни менфятлу тӀуьнрин сиягьдик акатнава. Афаррин тӀвар вири дуьньядиз чкӀайдалай кьулухъ, азербайжанари ам чпин милли тӀуьн тирди малумариз эгечӀнай. ГьакӀни, лезгийрин арада гегьеншдиз менфят къачузвай тӀуьнар: кьелечӀ хинкӀарар, дулма, якӀун шурпа, гьерен шишер, аш ва муькуь умуми Къавкъаздин тӀуьнар я. Сувун лезги хуьрера як кьурурунин адет вилик фенва. Вилик девирда холодильниках авачир лугьуз кьурай як чӀур тахьана яргъалди амукьдай. НекӀедин магьсулри лезгийрин уьмуьрда кьетӀен чка кьунва. НекӀедикай лезгийри ниси, гъери, мукаш ва муькуь тӀуьнар ийизва. Хъвадай затӀарикай виридалайни рикӀ алайбур: тӀач, тугъ, айран ва мсб я. Лезгийриз тайин мярекатриз талукь тӀуьнарни ава. Месела, гитӀ — цӀийи аял хьайила къуьлуьн магьсулрикай ийизвай хапӀа, иситӀа — шадвилин ва я инсан рагьметдиз фейила тешкилдай мярекатра, хешил ва мсб. == ЧӀал == {{main|Лезги чӀал}} Лезгияр [[кеферпатан къавкъаздин чӀалар]]ин агъа хзандин [[нах-дагъустан чӀалар]]ин группадин [[лезги чӀалар]]ин хилек акатзавай [[лезги чӀал]]ал райхазва. Хайи чӀалалай гъейри кеферпатан лезгийриз [[урус чӀал]], кьиблепатанбурузни [[азербайжан чӀал]]ар чизва. Лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар 800 агъзур кьван кас я, им вири лезгийрин тахминан 88 % я. Пара кьадарда лезгийри чӀехи халкьарихъ галаз ассимиляция хьана чпин хайи чӀал ва лезгивал квадарнава. И процесс [[Кьулан вацӀ]]ун кьве патани кьиле физва, амма иллаки кьибле пата авай лезгийрин арада гегьенш гьатнава. Пара кьадарда лезги хуьрер цӀаплашмиш хьана терг хьанва. ЧӀал пуд чӀехи нугъатриз пай жезва, ибур: [[Куьре нугъат|куьре]], [[Самур нугъат|самур]], [[Къуба нугъат|къуба]] нугъатар я. Вичин нубатда и чӀехи нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва. Куьре нугъатдик гуьней, яркӀи ва кьурагь агъа нугъатар ва пара кьадарда хуьрерин рахунар акатзава; Самур нугъатдик — докъузпара нугъатни ахцегь нугъат ва хуьрерин рахунар акатзава; Къуба нугъатни хъимил нугъатдикайни кузун нугъатдикай ва чара-чара хуьрерин рахунрикай ибарат я<ref name="Языки народов СССР">{{книга |автор = |заглавие = Языки народов СССР: в 5-ти томах. Иберийско-кавказские языки |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М |том =4 |год = 1967 |страницы = 528-542 |isbn = }}</ref>. Литературадин чӀал гуьней нугъатдин бинедаллаз арадал гъанвайди я. [[XX виш йис]] къведалди лезгийри «ажам» лугьудай араб кхьинрикай менфят къачузвай. Литературадин куьруь энциклопедиядив кьурвал, лезгийри [[араб чӀал|араб]], [[туьрк чӀал|туьрк]] ва [[азербайжан чӀал]]аралди кхьизвай, вучиз лагьайтӀа и чӀалар ва кхьинар грамматикадин чӀалар хьиз лезгийриз мектебра ва медресайра чирзавай<ref>{{cite news | title=ЛЕЗГИНСКИЙ ЯЗЫК|publisher=Краткая литературная энциклопедия| url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-0961.htm| lang=ru}}</ref>. А чӀавуз лезги грамматика ва кхьинар гьеле арадал атанвачир. Араб гьарфаралди лезги чӀалалди кхьиз лезгийри [[XIX виш йис]]ан кьведлагьай паюнай гатӀумнай, а чӀавуз [[Етим Эмин]], [[СтӀал Сулейман]] хьтин лезги зарийри лезги чӀалалди туькӀуьрнавай чӀалар араб гьарфаралди кхьиз эгечӀнай<ref>{{книга |автор = [[Исаев, Магомет Измайлович|М.И. Исаев]] |заглавие =Языковое строительство в СССР (процессы создания письменностей народов СССР) |издательство = Наука |год = 1979 |место =М. |страницы = 162 |isbn = }}</ref>. Амма «аджам» алфавитдив лезги чӀала авай вири ванер къалуриз тежезвайвиляй, [[1928 йис]]уз лезги чӀалаз сифте латин графикадалди, ахпани [[1938 йис]]уз П. К. Услара лезгийриз кирилл графикадалди цӀийи алфавит туькӀуьрнай<ref name="Языки народов СССР"/>. И алфавитдикай чка къедалди менфят къачузва. == Лезгийрин политикадинни милли организацияяр == * [[Лезги халкьарин илимдинни культурадин кӀвалахдаррин ассоциация]] * [[Азад Лезгистандин Гьерекат]] (ДСЛ).<ref>[http://lezgistan.tv/ Движение Свободный Лезгистан (ДСЛ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628143830/http://lezgistan.tv/ |date=2012-06-28 }}</ref> * Лезгийрин Краснодар крайдин жемиятдин организация (ККООЛ).<ref>[http://sharvili.com/index.php/content/view/494/1/ Письмо Главе Администрации Президента РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910215841/http://sharvili.com/index.php/content/view/494/1/ |date=2014-09-10 }}</ref> * Культурадинни-зариятдин жемият «[[РикӀин гаф]]». * [[Лезги демократиядин партия]] (Азербайжандин милли барабарвилин партия). * [[Лезги кружок]]. * [[Игьсанар кӀватӀдай лезги фонд]] (ЛБФ).<ref>[http://sharvili.com/index.php/content/view/95/2/ О московских лезгинах…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910195821/http://sharvili.com/index.php/content/view/95/2/ |date=2014-09-10 }}</ref> * [[Регьимвилинни кӀвачел акьалт хьунин лезги милли фонд]].<ref>[http://yuzhdag.ru/page10.html История института ЮЖДАГ]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Милли лезги центр «Самур»<ref>[http://www.samur.az/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=29 О центре Самур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823043350/http://www.samur.az/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=29 |date=2011-08-23 }}</ref> * Эстониядин лезгийрин культурадин жемият<ref>[https://web.archive.org/web/20090214021207/http://lezgi-kultuur.ucoz.net/index/0-2 Лезгинское культурное общество в Эстонии!]</ref> * Лезги студентрин жемият «[[Михьи рикӀер]]». * Миллетвилинни-культурадин автономия «[[Москвадин лезгияр]]».<ref>[http://www.moslezgi.ru Национально-Культурная Автономия «Московские лезгины»]</ref> * Региондин жемиятдин гьерекат «Гьажи-Давуд».<ref>[http://www.hadji-davud.ru Региональное Общественное Движение «Гаджи-Давуд»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602075941/http://hadji-davud.ru/ |date=2013-06-02 }}</ref> * «[[Садвал]]» — 1980-й йисарин эхирда арадал атанвай тешкилат. * «[[Фарукъ]]» — Социал-демократиядин группа. * [[Лезги кхьирагрин садвал]]. * [[Лезги милли-культурадин федерал автономия|ЛКМФА]] (ЛКМФА).<ref>[http://www.flnka.ru Федеральная Лезгинская Национально-Культурная Автономия (ФЛНКА)]</ref> * Лезги халкьдин кӀвачел акьалт хьунин фонд «Лезгияр».<ref>[http://www.lezghins.com/ Фонд Возрождения Лезгинского Народа «Лезгины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010032055/http://lezghins.com/ |date=2013-10-10 }}</ref> * «Лезгияр» организациядин Ханты-мансийск региондин хел. * Челябинскдин регионал жемиятдин тешкилат «Лезги милли-культурадин центр „Алпания“». == Массайрин информациядин такьтар == === Телевидение === * [[АТВ (Ахты)|АТВ]] — [[Ахцегь район]]дин телеканал, [[Ахцегь]] хуьр. * [[Белиджинское ТВ]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[Каспий-ТВ]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал. * [[Касумкент ТВ]] — МУП телеканал «ТБС-Касумкент»<ref>[http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=articles&page=articles_of_category&id=1627 Касумкент ТВ]</ref>. * [[КцӀар ТВ]] — [[КцӀар район]]дин телеканал. Алай чӀавуз кӀвалахзавач. * [[Лидер ТВ]] — [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Кьасумхуьр]]уьн телеканал. * [[НТБ]] — «Новое Телевидение Белиджи», [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[ТВ Аран]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[ТВ-АРС]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал. * [[ТВ Рубас]] — [[Дербент район]]дин [[Рубас]] хуьруьн телеканал. * [[Телекомпания «Юждаг»]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[ОТВ Шарвили]] — [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин [[Уружба]] хуьруьн телеканал. * [[Шалбуз-Даг]] — [[Дукъузпара район]]дин телеканал. * [[Эксклюзив ТВ]] — [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Кьасумхуьр]]уьн телеканал. * [[Юждаг-ТВ-Самур]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал. === Улубарни газетар === * [[Алам]] — [[Баку]]да акъатзавай лезги культурадидин журнал<ref>[http://www.alamjurnal.com/ Лезги культурадидин журнал «Алам»]</ref>. * [[Алпан (газет)|Алпан]]<ref name="Печать"/> * [[Ени самух]]<ref name="Печать">{{cite web|url=http://medialaw.ru/publications/zip/national/tbil03.html|title=Международный ежемесячный бюллетень |publisher=Центр "Право и средства массовой информации"|date=апрель 1996 г.}}</ref> * [[КцӀар]] — [[Азербайжан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет<ref>[http://gusarpress.com/ Жемиятдинни-политикадин «КцӀар» газет]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Куьредин хабарар]] — [[СтӀал Сулейман район]]да акъатзавай газет<ref>[http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=articles&page=articles_of_category&id=1628 Куьредин хабарар]</ref>. * [[Куьредин ярар]] * [[Лезгинские вести]] — вилик урус чӀалал акъатзавай газет * [[Лезги газет]] — [[Дагъустан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет<ref>[http://www.lezgigazet.ru/ Жемиятдинни-политикадин «Лезги газет»]</ref>. * [[Лезгинские известия]] — ФЛНК-дин басмадай акъатзавай издание. * [[Лезгистандин хабарар]] * [[Настоящее время (газет)|Настоящее время]] * [[РикӀин гаф]] * [[Самур (газет)|Самур]] — [[Азербайжан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет. * [[ЦӀийи Дуьнья]] — [[Ахцегь район]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет. Садлагьай лезги газет. * [[Чирагъ (журнал)|Чирагъ]] — [[Баку]]да акъатзавай литературадин журнал. * [[Чубарук]] * [[Шарвили (газет)|Шарвили]] — лезги литературадин садлагьай газет. * [[Эренлардин сес]] — Дагъустадин [[Докъузпара район]]да акъатзавай газет<ref>[http://president.e-dag.ru/map/42/ Докузпаринский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424064654/http://president.e-dag.ru/map/42/ |date=2012-04-24 }}</ref>. * [[Къурушрин сес]] — Къуруш хуьруьн газет, [[2007 йис]]алай басмадай акъатзава. === Лезги Википедия === == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Лезгины, лезги}} * {{книга |автор = |часть = Лезгины |заглавие = Народы России. Атлас культур и религий |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = Дизайн. Информация. Картография |год = 2010 |страниц = 320 |isbn = 978-5-287-00718-8}} * Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 446 == Баянар == {{Баянар|2}} == ЭлячӀунар == * [http://www.lekia.ru Абдурагимов Г. А. «Кавказская Албания — Лезгистан»] * [http://www.sil.org/silesr/2005/silesr2005-012.pdf John M Clifton, Laura Lucht, Gabriela Deckinga, Janfer Mak, and Calvin Tiessen. The Sociolinguistic Situation of the Lezgi in Azerbaijan. SIL International, 2005] {{Нах-дагъустан халкьар}} [[Категория:Лезгияр| ]] [[Категория:Лезги халкьар]] [[Категория:Нах-дагъустандин халкьар]] [[Категория:Дагъустандин халкьар]] [[Категория:Азербайжандин халкьар]] [[Категория:Урусатдин халкьар]] [[Категория:Къавкъаздин халкьар]] re1x73s6e58gdb73l7d8mmolorbc7au 99213 99210 2026-08-23T07:05:29Z Хьажидауд 12986 99213 wikitext text/x-wiki {{Халкь3 |тӀвар = Лезги Лекъзи Лекь <br>Lezgi Lekzi Leq |шикил = <table border=0 align="center"> <tr> <td>[[Файл:Хаджи Давуд.png|93x93px]]</td> <td> [[Файл:Cut 300 204 yaragy01.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Гази Мухаммад Хулухви.png|93x93px]] <td>[[Файл:Убитый абрек Буба.png|93x93px]]</td> </td> </tr><tr> <td><small>[[Гьажи Давуд Муьшкуьрви|Имам Хьажи-Давуд Муьшкуьрви]]</small></td> <td><small>[[Мегьамед Эфенди|Шайх Мухьаммад Яргъуви]]</small></td> <td><small>[[Хъуьлуьхъ Гъази Мугьаммад|Имам Мухьаммад Хъуьлуьхви]]</small></td> <td><small>[[КIири Буба|АбрекI КӀири Абдуллахь (Буба)]]</small></td> <tr> <td>[[Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3750 stamp (Suleyman Stalsky).jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Саид Кочхур.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Hasan Alkadari (cropped).jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Etim.gif|93x93px]]</td> </tr><tr> <td><small>[[СтӀал Сулейман]]</small></td> <td><small>[[Кьуьчхуьр Саид]]</small></td> <td><small>[[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Хьасан]]</small></td> <td><small>[[Етим Эмин|Цилинг Мухьаммад-Эмин]]</small></td> <tr> <td>[[Файл:Nazhmudin Samursky.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Шейх Мухаммад Штульский.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Имам Мусхаб Али аль-Кузуни аль-Лекзи.png|93x93px]]</td><td>[[Файл:Хаджи Насруллах Капирский.png|93x93px]]</td> </tr><tr> <td><small>[[Самурви Нажмуддин Панагьан хва|Нажмудин Самурви]]</small></td> <td><small>[[Штул Мугьаммад|Имам Мухьаммад Штулви ]]</small></td> <td><small>[[Имам Мусхьаб-Али Кузунви]]</small></td> <td><small>[[КьепӀир Хьажи Насруллагь|КьепӀир Хьажи Насруллагь]]</small></td> <tr> <td>[[Файл:Амир Али ТӀигьиржалви.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Кьурагь Сайфуллагь.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Чамту.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:IMGLAKZY.png|93x93px]]</td> </tr><tr> <td><small>[[Амир Али ТӀигьиржалви]]</small></td> <td><small>[[Кьурагь Сайфуллагь]]</small></td> <td><small>[[Чамту]]</small></td> <td><small>[[Маммус ал-Лекзи|Шейх Маммус Лекзи]]</small></td> <tr> <td>[[Файл:Abrek Mahmud Shtulvi.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Abrek Ali Hilivi.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Абрек Хаддам Чакарви.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Имам Хамбут аль-Яругуни аль-Лекзи.png|93x93px]]</td> </tr><tr> <td><small>[[Махьмуд Штулви|АбрекI Махьмуд Штулви]]</small></td> <td><small>[[Хьил Али|АбрекI Али Хьиливи]]</small></td> <td><small>[[Хьаддам ЧӀакӀарви|АбрекI Хьаддам ЧӀакӀарви]]</small></td> <td><small>[[Ханбутай бег Яргунви|Имам Къамбут Яргунви ]]</small></td> </table> |шикилдин гьалар = ТIварвай лезгияр |кьадар = 1 миллион кьван <ref name="Лезг350">Гаджиев Г. А., Ризаханова М. Ш. ''Лезгины.'' В кн. Народы Дагестана / Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева. — М.: Наука, 2002. ISBN 5-02-008808-0 стр. 377</ref><ref name="Ethnologue: Languages of the World">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lez Ethnologue: Languages of the World]</ref><ref name="autogenerated20130114-1">В ряде источников называются неофициальные, но значительно более высокие оценки численности лезгин в Азербайджане (см. [http://www1.umn.edu/humanrts/ins/azerba93.pdf Доклад Министерства Юстиции США за 1993 год «Азербайджан: статус армян, русских, евреев и других меньшинств», стр. 19])</ref> |сиягьдиз къачур йис = |регион1 = {{Урусатдин пайдах}} [[Урусат]] |элячӀун1 = <ref name="Nac_total_2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи аселения 2010 года]</ref> |кьадар1 = 474 000 кас |регион2 = {{nbsp|6}} {{Дагъустандин пайдах}} [[Дагъустан]] |кьадар2 = 385 240 кас |элячӀун2 = <ref name="Nac_po_reg_2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/pril2_dok2.xlsx Национальный состав населения РФ по регионам, согласно переписи населения 2010 года]</ref> |регион3 = {{Азербайжандин пайдах}} [[Азербайжан]] |кьадар3 = 260 000 — 800 000 кас |элячӀун3 = <ref name="Демоскоп800">[http://demoscope.ru/weekly/2004/0183/analit05.php Этнический состав Азербайджана (по переписи 1999 года)]</ref> |регион4 = {{Турциядин пайдах}} [[Турция]] |кьадар4 = 40 000 кьван кас |элячӀун4 = <ref>http://tourismzona.ru/Lezgini_v_turcii.html Турциядин лезгияр</ref> |регион5 = {{Белоруссиядин пайдах}} [[Белоруссия]] |кьадар5 = 404 кас |элячӀун5 = <ref>{{cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И РОДНОМУ ЯЗЫКУ|publisher=belstat.gov.by|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNNIkIs|archivedate=2012-02-03}}</ref> |регион6 = {{Латвиядин пайдах}} [[Латвия]] |кьадар6 = 193 кас |элячӀун6 = <ref>[http://archive.is/20121219183557/data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=TSG11-06a&ti=TSG11-06.+RESIDENT+POPULATION+ON+MARCH+1,+2011+BY+ETHNICITY,+SEX+AND+AGE+GROUP&path=../DATABASEEN/tautassk_11/Final%20results%20of%20the%20Population%20and%20Housing%20Census%202011/&lang=1 Final results of the Population and Housing Census 2011. RESIDENT POPULATION ON MARCH 1, 2011 BY ETHNICITY, SEX AND AGE GROUP (англ.)]</ref> |регион7 = {{Эстониядин пайдах}} [[Эстония]] |кьадар7 = 102 кас |элячӀун7 = <ref>name="Estonia_2011">[http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PCE04&lang=1 Population and Housing Census 2011 (preliminary data)]</ref> |регион8 = {{Литвадин пайдах}} [[Литва]] |кьадар8 = 82 кас |элячӀун8 = <ref>name="unstats.un.org"</ref> |регион9 = {{Молдавиядин пайдах}} [[Молдавия]] |кьадар9 = 74 кас |элячӀун9 = <ref>[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/Recensamint/recensamint_2004_vol.I.zip Перепись населения. Демографические, национальные, языковые и культурные характеристики]</ref><br> |регион10 = {{Гуржистандин пайдах}} [[Гуржистан]] |кьадар10 = 44 — 2 900 кас |элячӀун10 = <ref>[http://www.ecmicaucasus.org/upload/stats/Censuses%201926-2002.pdf Ethnic Groups of Georgia: Censuses 1926—2002]</ref><ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=GG Национальный состав населения Грузии по оценкам Joshuaproject]</ref> |регион11 = |кьадар11 = |элячӀун11 = |регион12 = |кьадар12 = |элячӀун12 = |регион13 = |кьадар13 = |элячӀун13 = |регион14 = |кьадар14 = |элячӀун14 = |регион15 = |кьадар15 = |элячӀун15 = |регион16 = |кьадар16 = |элячӀун16 = |регион17 = |кьадар17 = |элячӀун17 = |регион18 = |кьадар18 = |элячӀун18 = |регион19 = |кьадар19 = |элячӀун19 = |регион20 = |кьадар20 = |элячӀун20 = |регион21 = |кьадар21 = |элячӀун21 = |чӀал = [[Лезги чӀал]] |дин = [[Ислам]], [[сунияр|АхIлу-Сунна]], [[Шафии мазхьаб]] |расадин жуьре = Европеоид раса (къавкъасион жуьрединни каспий жуьредин акахьун) |арадал атун = алпанар |мукьва халкьар = [[даргияр]], [[яхулар]], [[аварар]], [[чеченар|мичIегъанар]], [[ингушар|гъалгъаяр]], [[адигъар|черкесар]] |акатзава = [[лезги халкьар]] |ареалдин карта = [[Файл:Area of Lezgin languages label map.png|300px]] |ареалдин картадин гьалар = {{legend|#d4eedd| Лекъзи}} |этник группаяр=[[агъулар]], [[арчияр]], [[будугъар]], [[къирицӀар]], [[рутулар]], [[табасаранар]], [[удияр]], [[цӀахурар]], [[хинелугъар]]}} '''Лезги''', гьакIани '''Лекъзи'''<ref>Recueil des historiens des croisades publié par les soins de l'Académie des inscriptions et belles-lettres. Tom 1. Paris 1869 Урусдал: «Абульфеда (Геогр. перевод. де М. Рейно, т. II, стр. 299) помещает Шаки недалеко от истоков реки Самур, реки, протекающей через страну Лекзи или лезгинов в Южном Дагестане , и которую д'Анвиль (Геогр. АНК. т. II, стр. 122) приравнивает к Албанусу Птолемея. Эта река сегодня отделяет Кюринское владение от Самурского округа и двумя основными устьями впадает в Каспийское море к юго-востоку от Дербента. Столицей района Шаки в настоящее время является Нуха.»</ref><ref>https://www.ottomanlexicons.com/ingilizce/tafsil-487598-zh5.html</ref> ва '''Лекь'''<ref>Islamic Republic of Iran’s Foreign Policy in the South Caucasus Opportunities and Constraints. Shabnam Dadparvar, Cambridge 2023, 111 чар Урусдал: «Лезгины, также известные как Леки, — это этническая группа, коренное население северо-восточного Азербайджана и южного Дагестана. Они преимущественно исповедуют суннитский ислам и общаются на лезгинском языке. В начале XIX века, после включения Кавказа в состав России, в различных частях региона, включая Азербайджан, Дагестан и Грузию, возникли диссидентские движения против российского и царского режимов (Коул, 2011). Несмотря на подавление этих движений, сопротивление царскому колониальному господству сохранялось в различных частях Кавказа, оставаясь в спящем состоянии до краха советского режима, после чего оно возобновилось.»</ref> — [[Дагъустандин халкьар|Дагъустандин халкьарикай]] сад, тарихдин кӀуькӀе чӀаварлай кеферпатан [[Азербайжан]] ва кьиблепатан [[Дагъустан]]дин лезгийрин ччилерал мукьва [[лезги халкьар|лезги халкьари]]<nowiki/>галаз амукьзва. Дуьнеда кьадар са миллон кьван я. ЧӀал [[нах-дагъустан чӀалар|нугъ-дагъустан чӀаларикай]] [[лезги чӀалар]]ик акатзавай [[лезги чӀал]] я. ЧӀалахвал [[Ислам|Ислам диндин]] [[Сунияр|Агьлу Сунна]] хелен Имам Шафии мазхьаб я. [[Ярагъ Мегьамед|Шейх Мугьаммада]] лезгийрин юкьа гьакӀани Агьлу Суннадин са хел тий [[муьридвал]] кӀуькӀна. Муькуь халкьарилай лезгийрин ччара айизвайбур, ибур я: * [[Лезгивал]] — михьи лезги хьун патал лезгидин хве авай дин ва адатрин санал гайи къайда-къанунар. * [[Лезги чӀал]] — лезгийрин вири санал сад айизвай чӀал. * [[Сихил|Лезги сихилар]] — гьар лезгидин диб къалурзвай, фамилиядлай вилик авай халкьдин кӀватӀалар. * [[Муьридвал|Лезгийрин муьридвал]] — [[Ярагъ Мегьамед|Шейх Мугьаммада]] душманрин вилик лезгийрин санал хьун патал ктунвай са рехъ. * [[Лезгийрин тарих]] — дегь чӀавалай инихъ лезгийрин тарих. == Кьадар ва чеб авай чилер ==  ''ГьакӀни килига: [[Лезгияр Азербайжанда]], [[Лезгияр Турцияда]], [[Лезгияр Узбекистанда]], [[Дагъустанвияр Санкт-Петербургда]].'' [[Дагъустан]]да лезгияр асул гьисабдалди [[Ахцегь район|Ахцегь]], [[Дербент район|Дербент]], [[Докъузпара район|Докъузпара]], [[Кьурагь район|Кьурагь]], [[Мегьарамдхуьруьн район|Мегьарамдхуьруьн]], [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Хив район|Хив]] ва са кьадар [[Рутул район|Рутул]], [[Тарумовка район|Тарумовка]], [[Хасавюрт район|Хасавюрт]] ва [[Кизляр]] районра гегьенш хьанва. [[Азербайжан]]да лезгийри [[Къуба район|Къуба]], [[КцӀар район|КцӀар]], [[Хъачмаз район|Хъачмаз]], [[Кьвепеле район|Кьвепеле]], [[Исмаиллы район|Исмаиллы]], [[Огъуз район|Огъуз]], [[Къах район|Къах]], [[Агъдаш район|Агъдаш]], [[Агъсу район|Агъсу]], [[Шамахи район|Шамахи]], [[Геокчай район]]а ва чӀехи шегьерра ([[Баку]], [[Сумгаит]]) уьмуьр гьалзава. Кьадардал гьалтайла Азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай халкь я. Идалайни гъейри, лезгийрин диаспораяр [[Туьркменистан]], [[Узбекистан]], [[Украина]], [[Къазахстан]], [[Киргизия]], [[Турция]], [[Эстония]] ва маса уьлквейра ава. [[2010 йис]]ан малуматрив кьурвал, Урусатда лезгийрин кьадар 476,3 агъзур кас тир<ref name="Nac_total_2010"/>. [[2009 йис]]ан малуматрив кьурвал, Азербайжанда лезгийрин кьадар 180 агъзур кас тир<ref name="Azer2009"/>. Адет тирвал лезгийри [[Дагъустан]]дин кьибле пата ва [[Азербайжан]]дин кефер пата уьмуьр гьалзава. Векилрин кьадардал гьалтайла, лезгияр Азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чкадал, Дагъустандани кьудлагьай чкадал ала. [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Дагъустанда лезгийри вири агьалидин 13,3 % туькӀуьрзавай<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc-y/2039658|title=Республика Дагестан. Досье|date=08.10.2012|publisher=Газета "Коммерсантъ"|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQvzb4Xo|archivedate=2012-10-15}}</ref>. Урусатдин виридалайни чӀехи аналитикадин «''Демоскоп''» журналди гузвай малуматдиз килигна, 1989—2002 йисарин къене лезгийрин юкьван гьисабдалди йисан гзаф хьунин коэффициент — 35 тир. Урусатдин халкьарин арада и коэффициэнтдал гьалтайла, [[эрменияр|эрменийрилай]] (56), [[ингушар|ингушрилай]] (49) ва [[азербайжанар]]илай (46) кьулухъ кьудлагьай чкадал лезгияр акъвазнава ва им пара хъсан лишанар я. ГьакӀ, 1989—2002 йисарин къене Урусатда лезгийрин кьадар 257 270-далай 411 535-дав агакьнай. Амма лезгияр кьадардал икьван йигин камаралди пара хьунин асул себебар тӀебии гзаф хьун (яни аялар хун) ва цӀап пата авай лезгийрин массайралди Урусатдиз куьч хьун я. Гьайиф къведай кар ам я хьи, тийижир кьван кьадарда лезги хзанар урусламиш ва я цӀаплашмиш хьана, чӀал квадарна ассимиляция хьанвайбур я. Идан асул себебар хуьрерай урус чӀалалди рахазвай шегьерриз жегьилрин куьч хьун я, месела [[Кьибле Дагъустан]]дин лезги хуьрерай [[Дербент]] шегьердиз куьч хьана урусриз элкъвенвайбур. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай пара жезва. Абуру чпин хайи чӀал вучиз хиве такьуна чара чӀалал рахазватӀа гилани малум туш. Мумкин я, «кутӀал» лезги хуьруьнвийрин вилерал [[урус чӀал|урус]] ва я [[азербайжан чӀал]]ар мадни «вилик фенвай» ва «модада авай» чӀалар я, амма [[лезги чӀал]] «кьуьзуьбурун» ва «модада авачир» чӀал хьиз хьун я. Дагъустанда бязи «вилик фенвай» хуьрера гьатта рушар сад-садахъ галаз урус чӀалалди рахазва ва аквадай гьалара, абуруз лезги чӀалалди рахаз регъуьзва. Ахьтин хуьрера гадайрин арада лезги чӀаланни урус чӀалан акахьунал рахаз модада гьатна ва адетдин кардиз элкъвена. Месела: ''«Акъваз стха, афтобус набиратна чут-чут ама, исятда экъечӀда»'', ''«За вакай ожидатзвачир стха»'' ва икӀ маса. ЦӀап пата авай лезгийрин гьаларни усал я. Акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера, шегьерра уьмуьр гьалзавай лезгияр къвез-къвез гьатта хзандин къенени цӀап чӀалалди рахуниз элячӀзава. ЧӀалан къайгъуда садни акъваззавач, им чи чӀал ва халкь са кьадар вахтунилай терг жеда лагьай чӀал я. Лезгияр кӀватиз ва са кьадарда авай районарни шегьерар: * '''[[Дагъустан]]да:''' Районра ** [[Ахцегь район]] — 30 556 (97,99 %) ** [[Докъузпара район]] — 13 399 (93,50 %) ** [[Дербент район]] — 16 278 (18,82 %) ** [[Кьурагь район]] — 15 299 (98,59 %) ** [[Мегьарамдхуьруьн район]] — 61 842 (95,69 %) ** [[Рутул район]] — 2 116 (9,00 %) ** [[СтӀал Сулейман район]] — 58 200 (99,61 %) ** [[Хив район]] — 8 725 (42,05 %) ** [[Хасавюрт район]] — 7 414 (5,91 %) ** [[Кизляр район]] — 2 142 (3,71 %) ** [[Тарумовка район]] — 1 066 (3,73 %) Шегьерра ** [[Дербент]] — 32 955 (32,6 %) ** [[Дагъустандин ЦӀаяр]] — 5 860 (22,24 %) ** [[Каспийск]] — 13 952 (18,0 %) ** [[Магьачкъала]] — 62 810 (13,58 %) ** [[Кьибле-Сухокумск]] — 1 046 (10,70 %) ** [[Избербаш]] — 3 973 (7,25 %) ** [[Кизляр]] — 1 986 (3,89 % %) ** [[Кизилюрт]] — 1 089 (2,28 %) ** [[Хасавюрт]] — 2 554 (2,10 %) * '''[[Азербайжан]]да:''' Районра ** [[Кьвепеле район]] — 16 020 (17,1 % 2009) ** [[Къуба район]] — 8 952 (6,8 % 2009) ** [[КцӀар район]] — 79 629 (90,63 % 2009) ** [[Хъачмаз район]] — 24 688 (15,5 % 2009) ** [[Ахсуйский район|ЦӀийи Шамахи район]] — 536 (1 % 2009) ** [[Агъдаш район]] — 4 555 (7,8 % 1939)<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru">http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html</ref>, 105 (2009) ** [[Шамахи район]] — 87 (2009) ** [[Шаки район]] — 7 152 (2009) ** [[Исмаил район]] — 8 076 (2009) ** [[Ках район]] — 3 170 (11,9 % 1939), 253 (1,19 % 2009), ** [[Лекь район]] — 4 831 (14,16 % 2009) ** [[Гокчай район]] — 1 744 (3,8 % 1939), 1 054 (1999), 396 (2009) ** [[СакӀватӀал район]] — 2 137 (4,5 % 1959)<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru"/>, 50 (2009) ** [[Белокан район]] — 6.248 (19,0 % 1939)<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru"/>, 91 (2009) Шегьерра ** [[Баку]] — 24 868 (2009) ** [[Сумгаит]] — 3 478 (2009) [[1999 йис]]уз [[Садхьанвай миллетрин организация|СМО]]-дин финансрин куьмекдалди Азербайжанда садлагьай сефер кьиле тухвай агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа авай этник группайрикай ганвай малуматри экспертрин дикъет къетӀендаказ желб авунай. А групадиз дегь чӀавалай и чилерал уьмуьр гьалзавай лезгияр, [[аварар]], [[талышар]], [[цӀахурар]], [[удинар]], [[хинелугъар]] ва маса бинедин халкьар талукь я. [[СССР]] чкӀизвай береда кьадардал гьалтайла лезгияр Азербайжанда азербайжанарилай, урусрилай ва эрменийрилай кьулухъ кьудлагьай чкадал алай. [[1989 йис]]уз уьлкведа лезгийрин кьадар 171 400 кас тир, им республикадин вири агьалидин 2,4 % тир. Лезгийрин «Садвал» (Урусат) ва «Самур» (Азербайжан) тешкилатри и малуматар патахъай маса делилар гъиз гьамиша гьуьжет кьазвай ва Азербайжанда 600—800 агъзур лезгияр авайди тестикьарзавай. Амма [[1999 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунрин малуматри, [[1989 йис]]алай уьлкведа лезгийрин кьадар ва процентрин гекъигайвал саки са кӀус кьванни масакӀа тахьанвайди къалурнай: 1999 йисуз 178 агъзур лезгияр гьисабдиз къачунай, им республикадин вири агьалидин 2,2 % туькӀуьрзавай. ГьакӀ ятӀани, [[1989 йис]]уз уьлкведа азербайжанарин кьадар 5 805 000 кас хьайила (вири уьлкведин 83 %), 1999 йисуз абурун кьадар 7 205 500-ев агакьнай, им вири уьлкведин агьалидин 90,6 % тир. Аквадай гьалара, цӀуд йисан къене уьлкведа азербайжанарин кьадар саки 8%-дал кьван пара хьайила, лезгийрин процентдин гекъигайвал 0,2%-диз агъуз хьанвай. Урусатдин «''Демоскоп''» журналди хабар гузвайвал, и малуматри Азербайжанда авай лезгийрин гьакъикъи кьадар бажагьат дуьз къалурзава. 1994—1998 йисара урусри Азербайжандин кефердинни-рагъэкъечӀдай патан районра кьиле тухванвай жагъурунри, уьлкведа лезгийрин михьи кьадар 250—260 агъзуррин арада юзурзавайди къалурзавай. Амма ина къейд авуна кӀанда хьи, и жагъурунра лезгияр пара кьадарда авай Азербайжандин кефердинни-рагъакӀидай пата авай районра уьмуьр гьалзавай лезгияр гьисабдиз къачунвачир. Гьавиляй, Азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезгийрин вири санлай кьадардикай малуматар «Садвал» ва «Самур» тешкилатри мадни дуьз гузвайди пара мумкин я. Гьар гьикӀ хьайитӀани, амма алай чӀавуз уьлкведа кьадардал гьалтайла азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чка гила лезгийри агъунваз кьунва. Азербайжанда авай лезгийрин асул пай [[КцӀар район]]диз къвезва (41,2 %). Вири санлай къачурла, лезгийрин 63,3 % хуьруьн районра амай пайни шегьерра уьмуьр гьалзавайди я. Агьалияр сиягьдиз къачунин малуматри хабар гайивал, лезгийрин 55,9 % зегьмет чӀугун алакьдай 18-59 яшарин арада авай агьалияр я, 33,2 % зегьмет чӀугун алакьдай яшарив агакь тавур ксар я. Им лезги халкьдин демографиядиз, яни кьадардал пара хьуниз хъсан перспективаяр авай чӀал къалурзавай лишан я. Этнологиядинни антропологиядин РАН Институтдин ва Тарихдин, археологиядинни антропологиядин ДНЦ РАН Институтдин экспертрин фикирралди: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''Азербайжанда лезгийрин кьадар, сиягьра къалурнавай кьадардилай хейлин пара я (350 агъз. кьван кас). И зидвал арадал гъанвай себеб, Азербайжанда авай лезгийрин гзафбурун паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел «азербайжанви» кхьин я. Гзаф вахтара гьукуматди лезгийриз ам мажбур яз кхьиз тазвайди я<ref name="Лезг350"/>.''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> ''Ethnologue: Languages of the World. Sixteenth Edition'' онлайн справочникди [[2007 йис]]уз Азербайжада лезги чӀалалди рахазвай ксарин кьадар 364 агъзур кас тирди тестикьарзавай малуматар гъизва<ref name="Ethnologue: Languages of the World"/>. [[АСШ]]-дин Юстициядин Министерсводи «Азербайжан: эрменийрин, урусрин, чувудрин ва муькуь тӀимил пай тир халкьарин статус» тӀвар алай [[1993 йис]]ан докладда, Азербайжанда 800 агъзурдилай пара лезгияр авай чӀал къалурзавай официал тушир малуматар авай тирди малумарзава<ref name="www1.umn.edu">[http://www1.umn.edu/humanrts/ins/azerba93.pdf Доклад Министерства Юстиции США за 1993 год «Азербайджан: статус армян, русских, евреев и других меньшинств», стр. 19]</ref>. [[СССР]] чкӀайдилай кьулухъ кьве гьукуматрин арада саки юкьвалай пай хьана къакъатнавай лезги халкь са мус ятӀа Къавкъаздин чӀехи халкьарикай сад тирди шак алачиз я. Вичи уьмуьр гьалзавай тарихдин чкайрилай гъейри, пара кьадардин лезги жемиятар Урусатдин саки вири регионра ава, гьина [[2010 йис]]ан малуматриз килигна абурун вири санлай кьадар 88 482 кас тир. [[Аслу тушир гьукуматрдин дуствал|АТГьД]]-дин уьлквейра ([[Туркмения]], [[Узбекистан]], [[Къазахстан]], [[Украина]]) авай лезги диаспорайрин вири санлай кьадар 30 агъзурдав агакьзава. Са бязи лезги тешкилатри [[1990 йис]]уз [[Турция]]да 40 агъзурдав агакьна лезгийри уьмуьр гьалзавайди къалурзава, амма а лезгийрин гзафни-гзаф пай туьрквериз элкъвенвай лезги несилар я. {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:1000px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Урусатдани Азербайжанда, <br>ва гьакӀи вири Урусатдин империядани виликан СССР-да лезгийрин кьадардин динамика |- !Сиягьдиз къачур йис||<center>1897||<center>1926||<center>1937||<center>1939||<center>1959||<center>1970||<center>1979||<center>1989||<center>2000||<center>2010 |- |<center>[[Урусат]] | 95 262^*<ref>В Европейской части Российской империи, а также в Сибири и Средней Азии переписью 1897 не зафиксировано носителей кюринского наречия, все они учтены только на территории Кавказа; так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств и регионов, из Кавказского макрорегиона учтены [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=97 Дагестанская] (94 596), [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=100 Кубанская] (615), [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=103 Терская] (19) и [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=105 Черноморская] (18) области, [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=102 Ставропольская губерния] (14).</ref> | 93 049<ref name="перепись1926">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=2|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNmmnXf|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 101 789<ref name="census1937">Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги. Сборник документов и материалов. Институт российской истории РАН, «Российская политическая энциклопедия». 2007 ISBN 5-8243-0337-1</ref> | 100 417<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNo8Qza|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 114 210<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNpcRe0|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 170 494<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNquqON|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 202 854<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNsQQHb|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 257 270<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNthZI8|archivedate=2012-02-03}}</ref> | <center>411 535<br>(2002 й.)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php|title=Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России/Российская Федерация|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/619jeuPre|archivedate=2011-08-23}}</ref> |<center>473 722<br>(2010 й.)<ref name="Nac_total_2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи аселения 2010 года]</ref> |- |<center>[[Азербайжан]] | 63 670^**<ref>так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств, в качестве численности лезгин Азербайджана указана сумма по [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=96][[Бакинская губерния|Бакинской]] (48 192 носителя кюринского наречия) и [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=98][[Елисаветпольская губерния|Елисаветпольской]] (14 503 носителя кюринского наречия) губерниям, а также [http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=551][[Закатальский округ]] Тифлисской губернии (975 носителей кюринского наречия); всего 63 670 носителя кюринского наречия.</ref> | 37 263<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР/Закавказская ЗСФСР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNvAVO7|archivedate=2012-02-03}}</ref><ref>Перепись 1926 года показывает неполные данные о лезгинах в Азербайджане. Согласно материалам этой переписи (Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929) там было зафиксировано 47 тысяч нелезгин — носителей кюринского, то есть лезгинского языка, которые на самом деле являлись этническими лезгинами (об этом свидетельствуют данные по дайре Хазра, где проживают исключительно лезгины: 84 % были отмечены как тюрки с родным кюринским). Таким образом уточнённая численность лезгин в Азербайджане равнялась 69,3 тысячам в Азербайджане и 181,5 в СССР.</ref> | 104 789<ref name="census1937"/> | 111 666<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=5|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNw58Wb|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 98 211<ref name="«Демоскоп»">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=11|title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNxMgUg|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 137 250<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNyqKHA|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 158 057<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61Dmp8Oa9|archivedate=2011-08-26}}</ref> |171 395<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61DmrClqp|archivedate=2011-08-26}}</ref> |<center>178 000<br><small>(1999 й.)<ref name="Azer2009">[https://web.archive.org/web/20120103210620/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/1_12en.xls Переписи населения Азербайджана 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 1999, 2009 годов]</ref></small> | <center>180 300<br><small>(2009 й.)<ref name="Azer2009"/></small> |- |<center>Урусатдин империядинни СССРдин <br>сергьятра вири санлай кьадар | 159 213<ref name="перепись1897">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO0C7rj|archivedate=2012-02-03}}. Лезгины учтены переписью в качестве носителей кюринского наречья.</ref> | 134 529<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/619TI74Lr|archivedate=2011-08-23}}</ref> | 206 487<ref name="census1937"/> | 220 969<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO1SlQ1|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 223 129<ref name="«Демоскоп»"/> | 323 829<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO2hICJ|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 382 611<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO3bgm3|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 466 006<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO5SJXx|archivedate=2012-02-03}}</ref> |<center>600 агъз. пара |<center>670 агъз. пара |} <small> : ^* 1897 йисуз Къавкъаздилай къецепата лезги чӀалалди рахазвайбурун кьадар малум туширвиляй Урусатда лезгийрин кьадар яз Дагъустан, Кубан, Тер вилаятра ва ЧӀулав гьуьлуьнни Ставропол губерниярра лезги чӀалалди рахазвайбурун кьадар къалурнай. : ^** 1897 йисуз Азербайжанда лезгийрин кьадар яз лезги чӀалалди рахазвайбурун кьадар къалурнавай.</small> Гьеле [[1891 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, [[Дагъустандин вилаят]]дин [[Куьре округ]]да 55 агъзур кьван лезгияр гьисабдиз къачунай<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php|title="Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи"|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CUOGPIJ|archivedate=2011-08-25}}</ref>. Амма [[1897 йис]]уз кьиле тухвай Вириурусатдин садлагьай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрин нетижайрикай Дагъустандин вилаятда уьмуьр гьалзавай лезгийрин кьадардикай мадни дуьз малуматар къачунвай. Вучиз лагьайтӀа 1891 йисуз хьайи агьалияр сиягьдиз къачунра инсан гьи миллетдиз, этносдиз, халкьдиз талукь ятӀа суалар гузвачир ва а чӀавуз и гафариз чаз гила гузвай мана авачир. Урусатдин империяда лезгияр секин хьанвай чилер: * [[Дагъустандин вилаят]]да: ** [[Куьредин округ]] — 59 309 (76,35 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=366|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кюринский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqC7LO5|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адан кьилин хуьр тир Кьасумхуьр — 905 (89,34 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=367|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кюринский округ — сел. Касум-Кент|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqDX6wa|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Самурдин округ]] — 33 965 (95,32 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=369|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Самурский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqEjhbK|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адан кьилин хуьр тир Ахцегь — 3 173 (99,47 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=370|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Самурский округ — сел. Ахты|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqFw2fX|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Къазикъумух округ]] — 943 (2,08 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=359|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Казикумухский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqH8q4Z|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Къайтагъ-Табасарандин округ]] — 350 (0,38 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=362|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кайтаго-Табасаранский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqILbux|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** Дагъустандин вилаятдин маса чкаяр — 29 (0,01 %) * [[Кубан вилаят]]да — 615 (0,03 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=414|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Кубанская область — вся|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqJY9iv|archivedate=2012-08-05}}</ref> * [[Бакудин губерния]]да: ** [[Къубадин уезд]] — 44 756 (24,42 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=331|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Кубинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqKknG1|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адан кьилин шегьер тир [[Къуба]] ш. — 221 (1,44 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=332|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Кубинский уезд — г. Куба|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqLx8Jj|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Геокчай уезд]] — 2 045 (1,74 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=325|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Геокчайский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqNA2Ty|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Бакудин уезд]] — 1 235 (0,68 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=322|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Бакинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqON14J|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адан кьилин шегьер тир [[Баку]] ш.— 310 (0,28 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=323|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Бакинский уезд — г. Баку|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqPZIUU|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Шемахадин уезд]] — 73 (0,06 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=337|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Шемахинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqQlzfY|archivedate=2012-08-05}}</ref> * [[Елисаветпол губерния]]да: ** [[Нуха уезд]] — 8 506 (7,06 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=393|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Нухинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqRzkL8|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адак [[Нуха]] шегьер кваз — 114 (0,46 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=394|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Нухинский уезд — г. Нуха|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqTCAqp|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Ареш уезд]] — 5 869 (8,72 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=378|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Арешский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqUOfoN|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адак [[Агъдаш]] хуьр кваз 84 (15,91 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=379|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Арешский уезд — мест. Агдаш|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqVfKfB|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Джеваншир уезд]] — 79 (0,11 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=384|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Джеванширский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqWrU25|archivedate=2012-08-05}}</ref> * [[Тифлис губерния]]да: ** [[Закатала округ]] — 975 (1,16 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=551|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Закатальский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqY3oKP|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адак [[Закатала]] шегьер кваз — 1 (0,03 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=552|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Закатальский округ — г. Закаталы|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqZGXYz|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Борчалы уезд]] — 102 (0,08 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=533|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Борчалинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqaTKBn|archivedate=2012-08-05}}</ref> === Агьалидин статистикадин малуматар === [[Урусат Федерация]]дин миллетрин агьалийрин демографиядин ва социал-экономикадин характеристикайрин [[2010 йис]]ан малуматриз килигна<ref>О демографических и социальноэкономических характеристиках населения отдельных национальностей Российской Федерации (по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года) </ref>: * Лезги халкьдин арада 1000 итимриз къвезвай папарин кьадар: {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 1 |- !colspan="7"|1000 итимриз къвезвай папарин кьадар |- |rowspan="2"| |colspan="2"|Шегьеррани хуьрера |colspan="2"|Шегьерра |colspan="2"|Хуьрера |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |973 |989 |942 |981 |1001 |996 |} Им виридалайни агъуз, яни пис тир лишан я. Папарин кьадардилай итимрин кьадар виниз тир халкьарикай виридалайни кӀвенкӀве авайбур [[эрменияр]], [[азербайжанар]] ва лезгияр я. * Лезги халкьдин агьалидин яшарин группайрин арада процентрин дегишвилер: {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 2 |- !colspan="7"|Вири агьалидикай яшарин группайриз талукь тир ксарин процентрин коэфициэнт |- |rowspan="2"| |colspan="2"|Зегьмет чӀугун алакьдай яшарив агакь тавурбур |colspan="2"|Зегьмет чӀугун алакьдайбур |colspan="2"|Зегьмет чӀугун алакьдай яшарилай алатайбур |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |29,9 % |24,8 % |61,2 % |66,2 % |8,9 % |9,0 % |} Им юкьван гьаларин нетижаяр я. Аквадай гьаларай, 2002—2010 йисарин къене лезгийрин арада кьуьзуь эгьлийрин кьадар са жизви пара хьана, амма аялрин кьадар гзаф тӀимил хьана. Урусатдин халкьарикай, кьуьзуь эгьлийрин кьадар анжах пуд халкьарин арада агъуз хьанвай, ибур: [[аварар]], [[даргияр]] ва [[осетинар]] тир. Виридалайни хъсан лишанар азербайжанари къалурзава, абурун арада 2010 йисуз вири агьалидикай кьуьзуь эгьлийрин кьадар 5,6 % туькӀуьрзавай. * Лезги агьалидин арада 1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар : {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 3 (а) |- !colspan="9"|1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар |- |rowspan="1"| |colspan="8"|Итимар |- |rowspan="2"| |colspan="2"|Никягьдик квайбур |colspan="2"|Никягьдик квачирбур |colspan="2"|Чара хьанвайбур |colspan="2"|Хендедаяр |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |604 |660 |351 |291 |30 |28 |15 |21 |} {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 3 (б) |- !colspan="9"|1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар |- |rowspan="1"| |colspan="8"|Папар |- |rowspan="2"| |colspan="2"|Никягьдик квайбур |colspan="2"|Никягьдик квачирбур |colspan="2"|Чара хьанвайбур |colspan="2"|Хендедаяр |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |614 |622 |235 |223 |53 |59 |98 |96 |} Урусатдин муькуь халкьарив гекъигайла им хъсан лишанар я. Таблицадай аквазвайвал чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар итимрилай папарин арада пара гегьенш я. 2002—2010 йисарин арада Урусат Федерацияда чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар хкаж хьанвай, 2002 йисуз 3,6 % ва 7,6%-рилай 2010 йисуз 3,85 % ва 7,7%-рал кьван сад садав кьурвал. Пара кьадарда миллетрин арадай, итимрин арада чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар анжах [[украинар|украинрин]], эрменийрин, азербайжанарин, [[белорусар|белорусрин]], лезгийрин ва ингушрин арада тӀимил хьанвай. * Лезги халкьдин арада 15-далай пара яшар авай папари аялар хунин коэффициэнт: {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 4 |- !colspan="9"|15-далай пара яшар авай папари аялар хунин процент |- |rowspan="2"| |colspan="2"|0 аялар |colspan="2"|1 аял |colspan="2"|2 аял |colspan="2"|3 ва гзаф аялар |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |30,1 % |31,3 % |12,3 % |13,9 % |22,7 % |24,3 % |34,9 % |30,5 % |} Им юкьван гьаларин лишан я. Вири миллетрин арада 1 аял ханвай папарин кьадар виридалайни пара урусрал къвезва (2010 йисуз 33 %). Кьве аял ханвай папарин кьадардай кӀвенкӀве аваз белорусар (46 %), украинар (44 %) ва мордва (40 %) физва. Пуд аял ханвай папарин юкьван гьисабдалди йисан кьадардин виридалайни хъсан лишанар чеченриз (42 %), ингушриз (41 %), аварриз (36 %), даргийриз (36 %), къумукьриз (33 %) ва лезгийриз (31 %) хас я. Амма къейд авуна кӀанда хьи, лезгийрин арада 2002 йисуз пуд аял ханвайбурун кьадардин процент 34,9 % тиртӀа, 2010 йисуз и лишан садлагьана гзаф агъуз хьана 30,5%-див агакьнай. Пуд аял ханвай папарин кьадардин виридалайни тӀимил процент авайбур — [[урусар]] я (11 %). Урусар уьлкведин тек сад миллет я хьи, нин аялар хунин юкьван лишан вириурусатдин аялар хунин нормадилай агъуз я. Гьавиляй абурун кьадар йисандивай миллионралди тӀимил жезва. Уьлкведа вири миллетрин арадай 1000 папари ханвай аялрин виридалайни вини дережадин ва хъсан юкьван лишанар ингушри (2257), чеченри (2196), даргийри (1975) ва аварри (1923) къалурзава. * Урусатдин чӀехи халкьарин арада хайи ва урус чӀал чир хьунин кьадардин процент: {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 5 |- !colspan="8"|ЧӀехи халкьарин арада хайи ва урус чӀал чир хьунин кьадардин процент |- |rowspan="1"| |rowspan="1"| |colspan="5"|ЧӀалар къейд авурбур |- |rowspan="2"| |rowspan="2"|ЧӀалар чизвайди къейд <br> авунай вири агьалияр, <br>агъз. кас |colspan="2"|[[Лезги чӀал|Хайи чӀал]] |colspan="2"|[[Урус чӀал]] |- | агъз. кас |% | агъз. кас |% |- !'''Лезгияр''' |465 |383 |82,4 % |440 |94,6 % |} Таблицадай аквазвайвал урусатдин лезгийрин арада лезги чӀал чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай тӀимил я. Им акьванни хъсан тушир лишан я. Хайи чӀал чир хьунин виридалайни агъуз тир лишанар белорусриз (24 %), украинриз (35 %) ва [[бурятар|бурятриз]] (45 %) хас я. Урусрилай гъейри (99,9 %) хайи чӀал чир хьунини виридалайни хъсан лишанар квайбур чеченар (94 %), кабардинар (86 %) ва якутар (86 %) я. Чеченрин арада, гьатта [[чечен чӀал|хайи чӀал]] чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай виниз я. Ихьтин кьетӀенвал мад са халкьдизни хас туш. 2010 йисуз агьалияр сиягьдиз къачунра хайи чӀалан чирвилер къейд авурла, 1000 лезгидилай 949-да хайи чӀал къалурзавай цӀарцӀел «лезги чӀал» кхьенай, урус чӀал къалурзавай цӀарцӀел 43 касди «урус чӀал» хайи чӀал хьиз къейд авунай ва 8 касди са маса чӀал хайи чӀал хьиз кхьенвай. Маса халкьарал гьалтайла, хайи чӀалан патахъай белорусрин ва украинрин гьалар виридалайни усалбур я. ГьакӀ, белорусрин 83%-ди ва украинрин 76%-ди хайи чӀал хьиз урус чӀал къейд авунай. Идан жигьетдай виридалайни хъсан лишанар мадни чеченри (99 %), ингушри (98 %), аварри (98 %), даргийри (98 %), лезгийри (95 %), [[осетинар|осетинри]] (93 %) ва якутри (93 %) къалурнавай. * Чирвилерин дережадин динамика: Урусатдин халкьарин арада, 1000 касдал къвезвай вини дережадин чирвилер авай ксарин кьадардал гьалтайла, муькуь халкьарив гекъигайла лезгияр 216 число гваз кӀвенкӀве аваз физвай миллетрин сиягьда ава. И сиягьда лидер тир халкь осетинар я — 299 кас. Сиягьда виридалайни агъа чка 113 кас гваз [[казахар|казахри]] кьунва. Къавкъаздин маса миллетрив гекъигайла, лезгияр виридалайни акьуллу халкьарикай сад тирди малум жезва. Дагъустандин халкьарин арадай виридалайни агъуз тир лишанар къалурнавай халкь — чеченар тир (118 кас). [[Файл:Малый Лезгистан (Little Lezgistan).jpg|thumb|«ГъвечӀи Лезгистан» — Кьиблепатан Дагъустанни Кеферпатан Азербайжан]] == Лезгийрин этногенез == Илимдин рекье лезгийрин этногенездин месела гьеле эхирдал кьван чирна са тамам нетижа акъуднавайди туш. Тарихдин улубрай малум жезва хьи, лезгияр [[Алпан]] гьукуматдин 26 тайифайрикай сад тир [[гелар|гелрин]] дуьз несилар я<ref>Hewsen R.H. Ethno-history and the Armenian influence upon the Caucasian Albanians. Classical Armenian culture: Influence and creativity, Scholars press, Philadelphia, 1982.</ref>. Амма тарихдин къене маса чӀехи халкьарин (фарсарин, азербайжанарин, арабрин, эрменийрин) къати таъсирдик акатна кӀевиз ассимиляция хьанвайвиляй, лезгийри чпин тарихдин улу-бубаяр тир гелрихъ галаз мукьвавал саки тамамдаказ квадарна. Гьавиляй эхиримжи вахтара, чара-чара кирамри, тарихдин чешмейри лезгияр маса жуьреба-жуьре халкьарикай арадал атанвайдакай делилар гъизва. Революциядилай виликан чешмейри, лезги хилен халкьарин арадал атуниз талукь тир чара-чара малуматар ва делилар гъизва. «[[Дербент-намэ|Тарихи Дербент-намэ]]» улубдин кирамри, лезгияр [[гуннар|гуннрин]] тайифайрикай арадал атанвайди гьисабзавай<ref name="Ганиева">{{книга |автор = А.М. Ганиева |заглавие =Очерки устно-поэтического творчества лезгин |издательство =Наука |год = 2004 |страницы = 4 |isbn = 502032714X, 9785020327146 }}</ref>. Азербайжанви тарихдар ва алим [[Аббас Кули Агъа Бакиханов|Бакиханова]] фикирзавай хьи, лезги [[Миграгъ]] ва яхул [[Къумух]] хуьрерин агьалияр, ''«[[хазарар|хазарри]] гьукум гьалзавай чӀавуз иниз куьч хьана ацукьнавай славянар тир [[Русь (халкь)|руссрин]] тайифайрин несилар я»'', ва ''«[[Табасаран]]дин, [[Къуба уезд]]дин рагъакӀидай патан, [[Самур округ|Самур]] ва [[Куьре округ]]рин агьалийрин лап чӀехи пай — им иниз куьч хьана атанвай чӀехи халкьарихъ галаз акахьнавай бинедин дегь чӀаван халкьар я»''<ref name="Происхождение">{{книга |автор = Х. Х. Рамазанов, А. Р. Шихсаидов. |заглавие = Очерки истории Южного Дагестана |издательство = Дагестанский филиал Академии наук СССР |место =Махачкала |год = 1964 |страницы = 14 |isbn = }}</ref>. [[1858 йис]]уз [[Адольф Петрович Берже|А. Бержеди]], лезгияр асулдай индусрилай арадал атанвайди лугьузвай версия гъанвай. И версия, дагъустандин халкьаринни кеферпатан [[Индостан]]дин [[буриши]] халкьдин арада авай ухшарвилиз килигна бинеламиш хьанва<ref>{{книга |автор =Гаджиев Г. А., Ризаханова М. Ш. |заглавие = Народы Дагестана |часть = Лезгины |ответственный= Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева |ссылка = |место = М. |издательство = «Наука» |год = 2002 |страницы = 378 |isbn = 5-02-008808-0 }}</ref>. [[XX виш йис]]ан сифте кьилера К. М. Курдова лезгийрин этногенез патахъай вичин фикир лагьанай: ''«лезгияр, семит халкьарин паталай, асул гьисабдалди [[чувудар|чувудрин]] метисациядик акатнай»''<ref name="Происхождение"/>. === Лингвистикадин малуматар === Гьакъикъатда лезгийрин ва мукьва суван халкьарин арадал атунин диб, алимрин лингвистикадин, археологиядин, антропологиядин ва этнографиядин кӀвалахар гьисабдиз къачуна комплексдаказ килигна чирна кӀанзава. Малум тирвал, лезгияр [[нах-дагъустан чӀалар]]ин хзандин [[лезги чӀалар]]ин хилек акатзавай [[лезги чӀал]]алди рахазва. Лингвистикадин алимрин фикиррив кьурвал, и чӀаларин хзандин векилар арадал атанвай асул диб сад тир ва абур [[Къавкъаз]]да уьмуьр гьалзавай виридалайни дегь халкьар я. Идахъ галаз алакъалу яз, и халкьарин чӀалариз абур арадал атанвай са бинедин дегь чӀал авайди ва са кьадар вахтунилай и чӀалавай къакъатна са шумуд цӀийи чӀалар арадал атанвайди мумкин тирвиликай суал хцидаказ къарагъзава. [[Бокарёв Евгений Алексеевич|Е. А. Бокарёва]] фикирзава хьи, ихьтин бинедин-чӀал чи э. в. III агъзур йис къведалди, [[энеолит]]дин девирда авай<ref>М. М. Ихилов Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов. — Махачкала: Дагестанский филиал Академии наук СССР, 1967. — 369 с.</ref>. Гьавиляй, Х. Х. Рамазанова ва А. Р. Шихсаидова тестикьарзава хьи, чи э. в. III агъзур йисуз умуми дагъустандин бинедин-чӀалавай лезги чӀаларин группа къакъатзава ва гуьгъуьнлай са шумуд чӀалариз пай жеза ([[агъул чӀал|агъул]], [[лезги чӀал|лезги]], [[хинелугъ чӀал|хинелугъ]] ва мсб.)<ref>{{книга |автор = Х. Х. Рамазанов, А. Р. Шихсаидов |заглавие = Очерки истории Южного Дагестана |издательство = Дагестанский филиал Академии наук СССР |место =Махачкала |год = 1964 |страницы = 16 |isbn = }}</ref>. Агъул, лезги ва табасаран чӀаларин мукьвавал гьисабдиз къачуна, [[Тарланов Замир Курбанович|З. К. Тарланова]] фикирзава хьи, бинедин лезги чӀалан са пай тир рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀал са тимил геж чкӀана рагъэкъечӀдай патан лезги чӀалариз апай хьанвай — ибур гилан лезги, табасаран ва агъул чӀалар я. [[Сводешан сиягь|Сводешан методологиядал]] бинеламиш хьана, алим ахьтин фикирдал къвезва хьи, рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀалан гуьгъуьнин чӀалариз пай хьунин процесс гьина ятӀани чи эрадин сергьятрал хьанвай, амма ада къейд авурвал: «и чӀаларин умуми фонддин гафар мадни дегьнедай хкягъайтӀа, сад къвезвай гафарин процент 35 % туькӀуьрда ва рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀалавай къакъатунин тарих чи э. в. I агъзур йисан юкьвариз фена акъатзава»<ref>{{статья| заглавие = Лексико-топонимические данные к этногенезу восточнолезгинских народов| издание = Советская этнография| автор =З.К. Тарланов| место = |страницы = 116-117| год = 1989 | номер= 4 }}</ref>. Гьеле фадлай вилик акъуднай, [[Кеферпатан къавкъаздин чӀалар]]инни [[Виликпатан Азия]]дин дегь чӀаларин арада мукьвавилерни ухшарвилер авайди лугьузвай гипотезайриз гила бегьем тир тестикьардай делилар жагъурнава. ГьакӀ, И. Дьяконова ва С. Старостина [[хурритни-урартадин чӀалар]]инни [[нах-дагъустандин чӀалар]]ин арада вишелай пара гафарин умуми дувулар дуьздал акъуднай. И карди, чи э. в. III агъзур йисуз сад-садавай къакъатна кьилдин чӀалар хьайи [[хуррит чӀал|хуррит]] ва [[урарта чӀал]]арин нах-дагъустандин чӀаларихъ галаз, иллаки лезги ва [[чечен чӀал]]арихъ галаз мукьвавал шак квачиз тирди къалурзава<ref>И. М. Дьяконов, С. А. Старостин. Хуррито-урартские и восточно-кавказские языки. // Древний Восток: этнокультурные связи. М., 1988.</ref>. === Антропологиядин тип === == Этноним == == Тарих == [[Файл:Treaty of Sèvres &SovietRepublics of Transcaucasia.jpg|thumb|Лезгистан, Дагъустандин Советрин Социализмдин Республика, 1921]] {{main|Лезги тарих}} {{Лезгистандин тарих}} == Культура == === Эдебият === {{main|Лезги эдебият}} === Адетар === {{main|Лезги адетар}} === Лезги тӀуьнар === {{main|Лезги тӀуьнар}} Лезги милли тӀуьнар, дагъустандин муькуь халкьарин милли тӀуьнар хьиз, асул гьисабдалди набататрин, якӀун ва некӀедин магьсулрикай гьазурзавайди я. Анжах лезгийриз махсус тир хьран фу иллаки Азербайжандин чӀехи шегьерра машгьур хьанва. Хьран фалай гъейри виринриз тӀвар акъатнай лезги тӀуьнар: афарар, черекун ва цикӀен я. 2015 йисуз Италиядин тӀвар-ван авай «Sapori-Italia» журналдин чинра акъатай макъалада кхьенай хьи, хъчарин афарар дуьньядин виридалайни менфятлу тӀуьнрин сиягьдик акатнава. Афаррин тӀвар вири дуьньядиз чкӀайдалай кьулухъ, азербайжанари ам чпин милли тӀуьн тирди малумариз эгечӀнай. ГьакӀни, лезгийрин арада гегьеншдиз менфят къачузвай тӀуьнар: кьелечӀ хинкӀарар, дулма, якӀун шурпа, гьерен шишер, аш ва муькуь умуми Къавкъаздин тӀуьнар я. Сувун лезги хуьрера як кьурурунин адет вилик фенва. Вилик девирда холодильниках авачир лугьуз кьурай як чӀур тахьана яргъалди амукьдай. НекӀедин магьсулри лезгийрин уьмуьрда кьетӀен чка кьунва. НекӀедикай лезгийри ниси, гъери, мукаш ва муькуь тӀуьнар ийизва. Хъвадай затӀарикай виридалайни рикӀ алайбур: тӀач, тугъ, айран ва мсб я. Лезгийриз тайин мярекатриз талукь тӀуьнарни ава. Месела, гитӀ — цӀийи аял хьайила къуьлуьн магьсулрикай ийизвай хапӀа, иситӀа — шадвилин ва я инсан рагьметдиз фейила тешкилдай мярекатра, хешил ва мсб. == ЧӀал == {{main|Лезги чӀал}} Лезгияр [[кеферпатан къавкъаздин чӀалар]]ин агъа хзандин [[нах-дагъустан чӀалар]]ин группадин [[лезги чӀалар]]ин хилек акатзавай [[лезги чӀал]]ал райхазва. Хайи чӀалалай гъейри кеферпатан лезгийриз [[урус чӀал]], кьиблепатанбурузни [[азербайжан чӀал]]ар чизва. Лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар 800 агъзур кьван кас я, им вири лезгийрин тахминан 88 % я. Пара кьадарда лезгийри чӀехи халкьарихъ галаз ассимиляция хьана чпин хайи чӀал ва лезгивал квадарнава. И процесс [[Кьулан вацӀ]]ун кьве патани кьиле физва, амма иллаки кьибле пата авай лезгийрин арада гегьенш гьатнава. Пара кьадарда лезги хуьрер цӀаплашмиш хьана терг хьанва. ЧӀал пуд чӀехи нугъатриз пай жезва, ибур: [[Куьре нугъат|куьре]], [[Самур нугъат|самур]], [[Къуба нугъат|къуба]] нугъатар я. Вичин нубатда и чӀехи нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва. Куьре нугъатдик гуьней, яркӀи ва кьурагь агъа нугъатар ва пара кьадарда хуьрерин рахунар акатзава; Самур нугъатдик — докъузпара нугъатни ахцегь нугъат ва хуьрерин рахунар акатзава; Къуба нугъатни хъимил нугъатдикайни кузун нугъатдикай ва чара-чара хуьрерин рахунрикай ибарат я<ref name="Языки народов СССР">{{книга |автор = |заглавие = Языки народов СССР: в 5-ти томах. Иберийско-кавказские языки |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М |том =4 |год = 1967 |страницы = 528-542 |isbn = }}</ref>. Литературадин чӀал гуьней нугъатдин бинедаллаз арадал гъанвайди я. [[XX виш йис]] къведалди лезгийри «ажам» лугьудай араб кхьинрикай менфят къачузвай. Литературадин куьруь энциклопедиядив кьурвал, лезгийри [[араб чӀал|араб]], [[туьрк чӀал|туьрк]] ва [[азербайжан чӀал]]аралди кхьизвай, вучиз лагьайтӀа и чӀалар ва кхьинар грамматикадин чӀалар хьиз лезгийриз мектебра ва медресайра чирзавай<ref>{{cite news | title=ЛЕЗГИНСКИЙ ЯЗЫК|publisher=Краткая литературная энциклопедия| url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-0961.htm| lang=ru}}</ref>. А чӀавуз лезги грамматика ва кхьинар гьеле арадал атанвачир. Араб гьарфаралди лезги чӀалалди кхьиз лезгийри [[XIX виш йис]]ан кьведлагьай паюнай гатӀумнай, а чӀавуз [[Етим Эмин]], [[СтӀал Сулейман]] хьтин лезги зарийри лезги чӀалалди туькӀуьрнавай чӀалар араб гьарфаралди кхьиз эгечӀнай<ref>{{книга |автор = [[Исаев, Магомет Измайлович|М.И. Исаев]] |заглавие =Языковое строительство в СССР (процессы создания письменностей народов СССР) |издательство = Наука |год = 1979 |место =М. |страницы = 162 |isbn = }}</ref>. Амма «аджам» алфавитдив лезги чӀала авай вири ванер къалуриз тежезвайвиляй, [[1928 йис]]уз лезги чӀалаз сифте латин графикадалди, ахпани [[1938 йис]]уз П. К. Услара лезгийриз кирилл графикадалди цӀийи алфавит туькӀуьрнай<ref name="Языки народов СССР"/>. И алфавитдикай чка къедалди менфят къачузва. == Лезгийрин политикадинни милли организацияяр == * [[Лезги халкьарин илимдинни культурадин кӀвалахдаррин ассоциация]] * [[Азад Лезгистандин Гьерекат]] (ДСЛ).<ref>[http://lezgistan.tv/ Движение Свободный Лезгистан (ДСЛ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628143830/http://lezgistan.tv/ |date=2012-06-28 }}</ref> * Лезгийрин Краснодар крайдин жемиятдин организация (ККООЛ).<ref>[http://sharvili.com/index.php/content/view/494/1/ Письмо Главе Администрации Президента РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910215841/http://sharvili.com/index.php/content/view/494/1/ |date=2014-09-10 }}</ref> * Культурадинни-зариятдин жемият «[[РикӀин гаф]]». * [[Лезги демократиядин партия]] (Азербайжандин милли барабарвилин партия). * [[Лезги кружок]]. * [[Игьсанар кӀватӀдай лезги фонд]] (ЛБФ).<ref>[http://sharvili.com/index.php/content/view/95/2/ О московских лезгинах…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910195821/http://sharvili.com/index.php/content/view/95/2/ |date=2014-09-10 }}</ref> * [[Регьимвилинни кӀвачел акьалт хьунин лезги милли фонд]].<ref>[http://yuzhdag.ru/page10.html История института ЮЖДАГ]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Милли лезги центр «Самур»<ref>[http://www.samur.az/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=29 О центре Самур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823043350/http://www.samur.az/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=29 |date=2011-08-23 }}</ref> * Эстониядин лезгийрин культурадин жемият<ref>[https://web.archive.org/web/20090214021207/http://lezgi-kultuur.ucoz.net/index/0-2 Лезгинское культурное общество в Эстонии!]</ref> * Лезги студентрин жемият «[[Михьи рикӀер]]». * Миллетвилинни-культурадин автономия «[[Москвадин лезгияр]]».<ref>[http://www.moslezgi.ru Национально-Культурная Автономия «Московские лезгины»]</ref> * Региондин жемиятдин гьерекат «Гьажи-Давуд».<ref>[http://www.hadji-davud.ru Региональное Общественное Движение «Гаджи-Давуд»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602075941/http://hadji-davud.ru/ |date=2013-06-02 }}</ref> * «[[Садвал]]» — 1980-й йисарин эхирда арадал атанвай тешкилат. * «[[Фарукъ]]» — Социал-демократиядин группа. * [[Лезги кхьирагрин садвал]]. * [[Лезги милли-культурадин федерал автономия|ЛКМФА]] (ЛКМФА).<ref>[http://www.flnka.ru Федеральная Лезгинская Национально-Культурная Автономия (ФЛНКА)]</ref> * Лезги халкьдин кӀвачел акьалт хьунин фонд «Лезгияр».<ref>[http://www.lezghins.com/ Фонд Возрождения Лезгинского Народа «Лезгины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010032055/http://lezghins.com/ |date=2013-10-10 }}</ref> * «Лезгияр» организациядин Ханты-мансийск региондин хел. * Челябинскдин регионал жемиятдин тешкилат «Лезги милли-культурадин центр „Алпания“». == Массайрин информациядин такьтар == === Телевидение === * [[АТВ (Ахты)|АТВ]] — [[Ахцегь район]]дин телеканал, [[Ахцегь]] хуьр. * [[Белиджинское ТВ]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[Каспий-ТВ]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал. * [[Касумкент ТВ]] — МУП телеканал «ТБС-Касумкент»<ref>[http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=articles&page=articles_of_category&id=1627 Касумкент ТВ]</ref>. * [[КцӀар ТВ]] — [[КцӀар район]]дин телеканал. Алай чӀавуз кӀвалахзавач. * [[Лидер ТВ]] — [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Кьасумхуьр]]уьн телеканал. * [[НТБ]] — «Новое Телевидение Белиджи», [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[ТВ Аран]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[ТВ-АРС]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал. * [[ТВ Рубас]] — [[Дербент район]]дин [[Рубас]] хуьруьн телеканал. * [[Телекомпания «Юждаг»]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[ОТВ Шарвили]] — [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин [[Уружба]] хуьруьн телеканал. * [[Шалбуз-Даг]] — [[Дукъузпара район]]дин телеканал. * [[Эксклюзив ТВ]] — [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Кьасумхуьр]]уьн телеканал. * [[Юждаг-ТВ-Самур]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал. === Улубарни газетар === * [[Алам]] — [[Баку]]да акъатзавай лезги культурадидин журнал<ref>[http://www.alamjurnal.com/ Лезги культурадидин журнал «Алам»]</ref>. * [[Алпан (газет)|Алпан]]<ref name="Печать"/> * [[Ени самух]]<ref name="Печать">{{cite web|url=http://medialaw.ru/publications/zip/national/tbil03.html|title=Международный ежемесячный бюллетень |publisher=Центр "Право и средства массовой информации"|date=апрель 1996 г.}}</ref> * [[КцӀар]] — [[Азербайжан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет<ref>[http://gusarpress.com/ Жемиятдинни-политикадин «КцӀар» газет]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Куьредин хабарар]] — [[СтӀал Сулейман район]]да акъатзавай газет<ref>[http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=articles&page=articles_of_category&id=1628 Куьредин хабарар]</ref>. * [[Куьредин ярар]] * [[Лезгинские вести]] — вилик урус чӀалал акъатзавай газет * [[Лезги газет]] — [[Дагъустан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет<ref>[http://www.lezgigazet.ru/ Жемиятдинни-политикадин «Лезги газет»]</ref>. * [[Лезгинские известия]] — ФЛНК-дин басмадай акъатзавай издание. * [[Лезгистандин хабарар]] * [[Настоящее время (газет)|Настоящее время]] * [[РикӀин гаф]] * [[Самур (газет)|Самур]] — [[Азербайжан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет. * [[ЦӀийи Дуьнья]] — [[Ахцегь район]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет. Садлагьай лезги газет. * [[Чирагъ (журнал)|Чирагъ]] — [[Баку]]да акъатзавай литературадин журнал. * [[Чубарук]] * [[Шарвили (газет)|Шарвили]] — лезги литературадин садлагьай газет. * [[Эренлардин сес]] — Дагъустадин [[Докъузпара район]]да акъатзавай газет<ref>[http://president.e-dag.ru/map/42/ Докузпаринский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424064654/http://president.e-dag.ru/map/42/ |date=2012-04-24 }}</ref>. * [[Къурушрин сес]] — Къуруш хуьруьн газет, [[2007 йис]]алай басмадай акъатзава. === Лезги Википедия === == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Лезгины, лезги}} * {{книга |автор = |часть = Лезгины |заглавие = Народы России. Атлас культур и религий |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = Дизайн. Информация. Картография |год = 2010 |страниц = 320 |isbn = 978-5-287-00718-8}} * Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 446 == Баянар == {{Баянар|2}} == ЭлячӀунар == * [http://www.lekia.ru Абдурагимов Г. А. «Кавказская Албания — Лезгистан»] * [http://www.sil.org/silesr/2005/silesr2005-012.pdf John M Clifton, Laura Lucht, Gabriela Deckinga, Janfer Mak, and Calvin Tiessen. The Sociolinguistic Situation of the Lezgi in Azerbaijan. SIL International, 2005] {{Нах-дагъустан халкьар}} [[Категория:Лезгияр| ]] [[Категория:Лезги халкьар]] [[Категория:Нах-дагъустандин халкьар]] [[Категория:Дагъустандин халкьар]] [[Категория:Азербайжандин халкьар]] [[Категория:Урусатдин халкьар]] [[Категория:Къавкъаздин халкьар]] pe5pds2i65gtbnt4d6hc4ajteh1gdpp 99215 99213 2026-08-23T08:10:06Z Хьажидауд 12986 99215 wikitext text/x-wiki {{Халкь3 |тӀвар = Лезги Лекъзи Лекь <br>Lezgi Lekzi Leq |шикил = <table border=0 align="center"> <tr> <td>[[Файл:Хаджи Давуд.png|93x93px]]</td> <td> [[Файл:Cut 300 204 yaragy01.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Гази Мухаммад Хулухви.png|93x93px]] <td>[[Файл:Убитый абрек Буба.png|93x93px]]</td> </td> </tr><tr> <td><small>[[Гьажи Давуд Муьшкуьрви|Имам Хьажи-Давуд Муьшкуьрви]]</small></td> <td><small>[[Мегьамед Эфенди|Шайх Мухьаммад Яргъуви]]</small></td> <td><small>[[Хъуьлуьхъ Гъази Мугьаммад|Имам Мухьаммад Хъуьлуьхви]]</small></td> <td><small>[[КIири Буба|АбрекI КӀири Абдуллахь (Буба)]]</small></td> <tr> <td>[[Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3750 stamp (Suleyman Stalsky).jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Саид Кочхур.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Hasan Alkadari (cropped).jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Etim.gif|93x93px]]</td> </tr><tr> <td><small>[[СтӀал Сулейман]]</small></td> <td><small>[[Кьуьчхуьр Саид]]</small></td> <td><small>[[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Хьасан]]</small></td> <td><small>[[Етим Эмин|Цилинг Мухьаммад-Эмин]]</small></td> <tr> <td>[[Файл:Nazhmudin Samursky.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Шейх Мухаммад Штульский.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Имам Мусхаб Али аль-Кузуни аль-Лекзи.png|93x93px]]</td><td>[[Файл:Хаджи Насруллах Капирский.png|93x93px]]</td> </tr><tr> <td><small>[[Самурви Нажмуддин Панагьан хва|Нажмудин Самурви]]</small></td> <td><small>[[Штул Мугьаммад|Имам Мухьаммад Штулви ]]</small></td> <td><small>[[Имам Мусхьаб-Али Кузунви]]</small></td> <td><small>[[КьепӀир Хьажи Насруллагь|КьепӀир Хьажи Насруллагь]]</small></td> <tr> <td>[[Файл:Амир Али ТӀигьиржалви.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Кьурагь Сайфуллагь.jpg|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Чамту_из_Кураха.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:IMGLAKZY.png|93x93px]]</td> </tr><tr> <td><small>[[Амир Али ТӀигьиржалви]]</small></td> <td><small>[[Кьурагь Сайфуллагь]]</small></td> <td><small>[[Чамту]]</small></td> <td><small>[[Маммус ал-Лекзи|Шейх Маммус Лекзи]]</small></td> <tr> <td>[[Файл:Abrek Mahmud Shtulvi.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Abrek Ali Hilivi.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Абрек Хаддам Чакарви.png|93x93px]]</td> <td>[[Файл:Имам Хамбут аль-Яругуни аль-Лекзи.png|93x93px]]</td> </tr><tr> <td><small>[[Махьмуд Штулви|АбрекI Махьмуд Штулви]]</small></td> <td><small>[[Хьил Али|АбрекI Али Хьиливи]]</small></td> <td><small>[[Хьаддам ЧӀакӀарви|АбрекI Хьаддам ЧӀакӀарви]]</small></td> <td><small>[[Ханбутай бег Яргунви|Имам Къамбут Яргунви ]]</small></td> </table> |шикилдин гьалар = ТIварвай лезгияр |кьадар = 1 миллион кьван <ref name="Лезг350">Гаджиев Г. А., Ризаханова М. Ш. ''Лезгины.'' В кн. Народы Дагестана / Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева. — М.: Наука, 2002. ISBN 5-02-008808-0 стр. 377</ref><ref name="Ethnologue: Languages of the World">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lez Ethnologue: Languages of the World]</ref><ref name="autogenerated20130114-1">В ряде источников называются неофициальные, но значительно более высокие оценки численности лезгин в Азербайджане (см. [http://www1.umn.edu/humanrts/ins/azerba93.pdf Доклад Министерства Юстиции США за 1993 год «Азербайджан: статус армян, русских, евреев и других меньшинств», стр. 19])</ref> |сиягьдиз къачур йис = |регион1 = {{Урусатдин пайдах}} [[Урусат]] |элячӀун1 = <ref name="Nac_total_2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи аселения 2010 года]</ref> |кьадар1 = 474 000 кас |регион2 = {{nbsp|6}} {{Дагъустандин пайдах}} [[Дагъустан]] |кьадар2 = 385 240 кас |элячӀун2 = <ref name="Nac_po_reg_2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/pril2_dok2.xlsx Национальный состав населения РФ по регионам, согласно переписи населения 2010 года]</ref> |регион3 = {{Азербайжандин пайдах}} [[Азербайжан]] |кьадар3 = 260 000 — 800 000 кас |элячӀун3 = <ref name="Демоскоп800">[http://demoscope.ru/weekly/2004/0183/analit05.php Этнический состав Азербайджана (по переписи 1999 года)]</ref> |регион4 = {{Турциядин пайдах}} [[Турция]] |кьадар4 = 40 000 кьван кас |элячӀун4 = <ref>http://tourismzona.ru/Lezgini_v_turcii.html Турциядин лезгияр</ref> |регион5 = {{Белоруссиядин пайдах}} [[Белоруссия]] |кьадар5 = 404 кас |элячӀун5 = <ref>{{cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И РОДНОМУ ЯЗЫКУ|publisher=belstat.gov.by|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNNIkIs|archivedate=2012-02-03}}</ref> |регион6 = {{Латвиядин пайдах}} [[Латвия]] |кьадар6 = 193 кас |элячӀун6 = <ref>[http://archive.is/20121219183557/data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=TSG11-06a&ti=TSG11-06.+RESIDENT+POPULATION+ON+MARCH+1,+2011+BY+ETHNICITY,+SEX+AND+AGE+GROUP&path=../DATABASEEN/tautassk_11/Final%20results%20of%20the%20Population%20and%20Housing%20Census%202011/&lang=1 Final results of the Population and Housing Census 2011. RESIDENT POPULATION ON MARCH 1, 2011 BY ETHNICITY, SEX AND AGE GROUP (англ.)]</ref> |регион7 = {{Эстониядин пайдах}} [[Эстония]] |кьадар7 = 102 кас |элячӀун7 = <ref>name="Estonia_2011">[http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PCE04&lang=1 Population and Housing Census 2011 (preliminary data)]</ref> |регион8 = {{Литвадин пайдах}} [[Литва]] |кьадар8 = 82 кас |элячӀун8 = <ref>name="unstats.un.org"</ref> |регион9 = {{Молдавиядин пайдах}} [[Молдавия]] |кьадар9 = 74 кас |элячӀун9 = <ref>[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/Recensamint/recensamint_2004_vol.I.zip Перепись населения. Демографические, национальные, языковые и культурные характеристики]</ref><br> |регион10 = {{Гуржистандин пайдах}} [[Гуржистан]] |кьадар10 = 44 — 2 900 кас |элячӀун10 = <ref>[http://www.ecmicaucasus.org/upload/stats/Censuses%201926-2002.pdf Ethnic Groups of Georgia: Censuses 1926—2002]</ref><ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=GG Национальный состав населения Грузии по оценкам Joshuaproject]</ref> |регион11 = |кьадар11 = |элячӀун11 = |регион12 = |кьадар12 = |элячӀун12 = |регион13 = |кьадар13 = |элячӀун13 = |регион14 = |кьадар14 = |элячӀун14 = |регион15 = |кьадар15 = |элячӀун15 = |регион16 = |кьадар16 = |элячӀун16 = |регион17 = |кьадар17 = |элячӀун17 = |регион18 = |кьадар18 = |элячӀун18 = |регион19 = |кьадар19 = |элячӀун19 = |регион20 = |кьадар20 = |элячӀун20 = |регион21 = |кьадар21 = |элячӀун21 = |чӀал = [[Лезги чӀал]] |дин = [[Ислам]], [[сунияр|АхIлу-Сунна]], [[Шафии мазхьаб]] |расадин жуьре = Европеоид раса (къавкъасион жуьрединни каспий жуьредин акахьун) |арадал атун = алпанар |мукьва халкьар = [[даргияр]], [[яхулар]], [[аварар]], [[чеченар|мичIегъанар]], [[ингушар|гъалгъаяр]], [[адигъар|черкесар]] |акатзава = [[лезги халкьар]] |ареалдин карта = [[Файл:Area of Lezgin languages label map.png|300px]] |ареалдин картадин гьалар = {{legend|#d4eedd| Лекъзи}} |этник группаяр=[[агъулар]], [[арчияр]], [[будугъар]], [[къирицӀар]], [[рутулар]], [[табасаранар]], [[удияр]], [[цӀахурар]], [[хинелугъар]]}} '''Лезги''', гьакIани '''Лекъзи'''<ref>Recueil des historiens des croisades publié par les soins de l'Académie des inscriptions et belles-lettres. Tom 1. Paris 1869 Урусдал: «Абульфеда (Геогр. перевод. де М. Рейно, т. II, стр. 299) помещает Шаки недалеко от истоков реки Самур, реки, протекающей через страну Лекзи или лезгинов в Южном Дагестане , и которую д'Анвиль (Геогр. АНК. т. II, стр. 122) приравнивает к Албанусу Птолемея. Эта река сегодня отделяет Кюринское владение от Самурского округа и двумя основными устьями впадает в Каспийское море к юго-востоку от Дербента. Столицей района Шаки в настоящее время является Нуха.»</ref><ref>https://www.ottomanlexicons.com/ingilizce/tafsil-487598-zh5.html</ref> ва '''Лекь'''<ref>Islamic Republic of Iran’s Foreign Policy in the South Caucasus Opportunities and Constraints. Shabnam Dadparvar, Cambridge 2023, 111 чар Урусдал: «Лезгины, также известные как Леки, — это этническая группа, коренное население северо-восточного Азербайджана и южного Дагестана. Они преимущественно исповедуют суннитский ислам и общаются на лезгинском языке. В начале XIX века, после включения Кавказа в состав России, в различных частях региона, включая Азербайджан, Дагестан и Грузию, возникли диссидентские движения против российского и царского режимов (Коул, 2011). Несмотря на подавление этих движений, сопротивление царскому колониальному господству сохранялось в различных частях Кавказа, оставаясь в спящем состоянии до краха советского режима, после чего оно возобновилось.»</ref> — [[Дагъустандин халкьар|Дагъустандин халкьарикай]] сад, тарихдин кӀуькӀе чӀаварлай кеферпатан [[Азербайжан]] ва кьиблепатан [[Дагъустан]]дин лезгийрин ччилерал мукьва [[лезги халкьар|лезги халкьари]]<nowiki/>галаз амукьзва. Дуьнеда кьадар са миллон кьван я. ЧӀал [[нах-дагъустан чӀалар|нугъ-дагъустан чӀаларикай]] [[лезги чӀалар]]ик акатзавай [[лезги чӀал]] я. ЧӀалахвал [[Ислам|Ислам диндин]] [[Сунияр|Агьлу Сунна]] хелен Имам Шафии мазхьаб я. [[Ярагъ Мегьамед|Шейх Мугьаммада]] лезгийрин юкьа гьакӀани Агьлу Суннадин са хел тий [[муьридвал]] кӀуькӀна. Муькуь халкьарилай лезгийрин ччара айизвайбур, ибур я: * [[Лезгивал]] — михьи лезги хьун патал лезгидин хве авай дин ва адатрин санал гайи къайда-къанунар. * [[Лезги чӀал]] — лезгийрин вири санал сад айизвай чӀал. * [[Сихил|Лезги сихилар]] — гьар лезгидин диб къалурзвай, фамилиядлай вилик авай халкьдин кӀватӀалар. * [[Муьридвал|Лезгийрин муьридвал]] — [[Ярагъ Мегьамед|Шейх Мугьаммада]] душманрин вилик лезгийрин санал хьун патал ктунвай са рехъ. * [[Лезгийрин тарих]] — дегь чӀавалай инихъ лезгийрин тарих. == Кьадар ва чеб авай чилер ==  ''ГьакӀни килига: [[Лезгияр Азербайжанда]], [[Лезгияр Турцияда]], [[Лезгияр Узбекистанда]], [[Дагъустанвияр Санкт-Петербургда]].'' [[Дагъустан]]да лезгияр асул гьисабдалди [[Ахцегь район|Ахцегь]], [[Дербент район|Дербент]], [[Докъузпара район|Докъузпара]], [[Кьурагь район|Кьурагь]], [[Мегьарамдхуьруьн район|Мегьарамдхуьруьн]], [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Хив район|Хив]] ва са кьадар [[Рутул район|Рутул]], [[Тарумовка район|Тарумовка]], [[Хасавюрт район|Хасавюрт]] ва [[Кизляр]] районра гегьенш хьанва. [[Азербайжан]]да лезгийри [[Къуба район|Къуба]], [[КцӀар район|КцӀар]], [[Хъачмаз район|Хъачмаз]], [[Кьвепеле район|Кьвепеле]], [[Исмаиллы район|Исмаиллы]], [[Огъуз район|Огъуз]], [[Къах район|Къах]], [[Агъдаш район|Агъдаш]], [[Агъсу район|Агъсу]], [[Шамахи район|Шамахи]], [[Геокчай район]]а ва чӀехи шегьерра ([[Баку]], [[Сумгаит]]) уьмуьр гьалзава. Кьадардал гьалтайла Азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай халкь я. Идалайни гъейри, лезгийрин диаспораяр [[Туьркменистан]], [[Узбекистан]], [[Украина]], [[Къазахстан]], [[Киргизия]], [[Турция]], [[Эстония]] ва маса уьлквейра ава. [[2010 йис]]ан малуматрив кьурвал, Урусатда лезгийрин кьадар 476,3 агъзур кас тир<ref name="Nac_total_2010"/>. [[2009 йис]]ан малуматрив кьурвал, Азербайжанда лезгийрин кьадар 180 агъзур кас тир<ref name="Azer2009"/>. Адет тирвал лезгийри [[Дагъустан]]дин кьибле пата ва [[Азербайжан]]дин кефер пата уьмуьр гьалзава. Векилрин кьадардал гьалтайла, лезгияр Азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чкадал, Дагъустандани кьудлагьай чкадал ала. [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Дагъустанда лезгийри вири агьалидин 13,3 % туькӀуьрзавай<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc-y/2039658|title=Республика Дагестан. Досье|date=08.10.2012|publisher=Газета "Коммерсантъ"|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQvzb4Xo|archivedate=2012-10-15}}</ref>. Урусатдин виридалайни чӀехи аналитикадин «''Демоскоп''» журналди гузвай малуматдиз килигна, 1989—2002 йисарин къене лезгийрин юкьван гьисабдалди йисан гзаф хьунин коэффициент — 35 тир. Урусатдин халкьарин арада и коэффициэнтдал гьалтайла, [[эрменияр|эрменийрилай]] (56), [[ингушар|ингушрилай]] (49) ва [[азербайжанар]]илай (46) кьулухъ кьудлагьай чкадал лезгияр акъвазнава ва им пара хъсан лишанар я. ГьакӀ, 1989—2002 йисарин къене Урусатда лезгийрин кьадар 257 270-далай 411 535-дав агакьнай. Амма лезгияр кьадардал икьван йигин камаралди пара хьунин асул себебар тӀебии гзаф хьун (яни аялар хун) ва цӀап пата авай лезгийрин массайралди Урусатдиз куьч хьун я. Гьайиф къведай кар ам я хьи, тийижир кьван кьадарда лезги хзанар урусламиш ва я цӀаплашмиш хьана, чӀал квадарна ассимиляция хьанвайбур я. Идан асул себебар хуьрерай урус чӀалалди рахазвай шегьерриз жегьилрин куьч хьун я, месела [[Кьибле Дагъустан]]дин лезги хуьрерай [[Дербент]] шегьердиз куьч хьана урусриз элкъвенвайбур. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай пара жезва. Абуру чпин хайи чӀал вучиз хиве такьуна чара чӀалал рахазватӀа гилани малум туш. Мумкин я, «кутӀал» лезги хуьруьнвийрин вилерал [[урус чӀал|урус]] ва я [[азербайжан чӀал]]ар мадни «вилик фенвай» ва «модада авай» чӀалар я, амма [[лезги чӀал]] «кьуьзуьбурун» ва «модада авачир» чӀал хьиз хьун я. Дагъустанда бязи «вилик фенвай» хуьрера гьатта рушар сад-садахъ галаз урус чӀалалди рахазва ва аквадай гьалара, абуруз лезги чӀалалди рахаз регъуьзва. Ахьтин хуьрера гадайрин арада лезги чӀаланни урус чӀалан акахьунал рахаз модада гьатна ва адетдин кардиз элкъвена. Месела: ''«Акъваз стха, афтобус набиратна чут-чут ама, исятда экъечӀда»'', ''«За вакай ожидатзвачир стха»'' ва икӀ маса. ЦӀап пата авай лезгийрин гьаларни усал я. Акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера, шегьерра уьмуьр гьалзавай лезгияр къвез-къвез гьатта хзандин къенени цӀап чӀалалди рахуниз элячӀзава. ЧӀалан къайгъуда садни акъваззавач, им чи чӀал ва халкь са кьадар вахтунилай терг жеда лагьай чӀал я. Лезгияр кӀватиз ва са кьадарда авай районарни шегьерар: * '''[[Дагъустан]]да:''' Районра ** [[Ахцегь район]] — 30 556 (97,99 %) ** [[Докъузпара район]] — 13 399 (93,50 %) ** [[Дербент район]] — 16 278 (18,82 %) ** [[Кьурагь район]] — 15 299 (98,59 %) ** [[Мегьарамдхуьруьн район]] — 61 842 (95,69 %) ** [[Рутул район]] — 2 116 (9,00 %) ** [[СтӀал Сулейман район]] — 58 200 (99,61 %) ** [[Хив район]] — 8 725 (42,05 %) ** [[Хасавюрт район]] — 7 414 (5,91 %) ** [[Кизляр район]] — 2 142 (3,71 %) ** [[Тарумовка район]] — 1 066 (3,73 %) Шегьерра ** [[Дербент]] — 32 955 (32,6 %) ** [[Дагъустандин ЦӀаяр]] — 5 860 (22,24 %) ** [[Каспийск]] — 13 952 (18,0 %) ** [[Магьачкъала]] — 62 810 (13,58 %) ** [[Кьибле-Сухокумск]] — 1 046 (10,70 %) ** [[Избербаш]] — 3 973 (7,25 %) ** [[Кизляр]] — 1 986 (3,89 % %) ** [[Кизилюрт]] — 1 089 (2,28 %) ** [[Хасавюрт]] — 2 554 (2,10 %) * '''[[Азербайжан]]да:''' Районра ** [[Кьвепеле район]] — 16 020 (17,1 % 2009) ** [[Къуба район]] — 8 952 (6,8 % 2009) ** [[КцӀар район]] — 79 629 (90,63 % 2009) ** [[Хъачмаз район]] — 24 688 (15,5 % 2009) ** [[Ахсуйский район|ЦӀийи Шамахи район]] — 536 (1 % 2009) ** [[Агъдаш район]] — 4 555 (7,8 % 1939)<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru">http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html</ref>, 105 (2009) ** [[Шамахи район]] — 87 (2009) ** [[Шаки район]] — 7 152 (2009) ** [[Исмаил район]] — 8 076 (2009) ** [[Ках район]] — 3 170 (11,9 % 1939), 253 (1,19 % 2009), ** [[Лекь район]] — 4 831 (14,16 % 2009) ** [[Гокчай район]] — 1 744 (3,8 % 1939), 1 054 (1999), 396 (2009) ** [[СакӀватӀал район]] — 2 137 (4,5 % 1959)<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru"/>, 50 (2009) ** [[Белокан район]] — 6.248 (19,0 % 1939)<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru"/>, 91 (2009) Шегьерра ** [[Баку]] — 24 868 (2009) ** [[Сумгаит]] — 3 478 (2009) [[1999 йис]]уз [[Садхьанвай миллетрин организация|СМО]]-дин финансрин куьмекдалди Азербайжанда садлагьай сефер кьиле тухвай агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа авай этник группайрикай ганвай малуматри экспертрин дикъет къетӀендаказ желб авунай. А групадиз дегь чӀавалай и чилерал уьмуьр гьалзавай лезгияр, [[аварар]], [[талышар]], [[цӀахурар]], [[удинар]], [[хинелугъар]] ва маса бинедин халкьар талукь я. [[СССР]] чкӀизвай береда кьадардал гьалтайла лезгияр Азербайжанда азербайжанарилай, урусрилай ва эрменийрилай кьулухъ кьудлагьай чкадал алай. [[1989 йис]]уз уьлкведа лезгийрин кьадар 171 400 кас тир, им республикадин вири агьалидин 2,4 % тир. Лезгийрин «Садвал» (Урусат) ва «Самур» (Азербайжан) тешкилатри и малуматар патахъай маса делилар гъиз гьамиша гьуьжет кьазвай ва Азербайжанда 600—800 агъзур лезгияр авайди тестикьарзавай. Амма [[1999 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунрин малуматри, [[1989 йис]]алай уьлкведа лезгийрин кьадар ва процентрин гекъигайвал саки са кӀус кьванни масакӀа тахьанвайди къалурнай: 1999 йисуз 178 агъзур лезгияр гьисабдиз къачунай, им республикадин вири агьалидин 2,2 % туькӀуьрзавай. ГьакӀ ятӀани, [[1989 йис]]уз уьлкведа азербайжанарин кьадар 5 805 000 кас хьайила (вири уьлкведин 83 %), 1999 йисуз абурун кьадар 7 205 500-ев агакьнай, им вири уьлкведин агьалидин 90,6 % тир. Аквадай гьалара, цӀуд йисан къене уьлкведа азербайжанарин кьадар саки 8%-дал кьван пара хьайила, лезгийрин процентдин гекъигайвал 0,2%-диз агъуз хьанвай. Урусатдин «''Демоскоп''» журналди хабар гузвайвал, и малуматри Азербайжанда авай лезгийрин гьакъикъи кьадар бажагьат дуьз къалурзава. 1994—1998 йисара урусри Азербайжандин кефердинни-рагъэкъечӀдай патан районра кьиле тухванвай жагъурунри, уьлкведа лезгийрин михьи кьадар 250—260 агъзуррин арада юзурзавайди къалурзавай. Амма ина къейд авуна кӀанда хьи, и жагъурунра лезгияр пара кьадарда авай Азербайжандин кефердинни-рагъакӀидай пата авай районра уьмуьр гьалзавай лезгияр гьисабдиз къачунвачир. Гьавиляй, Азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезгийрин вири санлай кьадардикай малуматар «Садвал» ва «Самур» тешкилатри мадни дуьз гузвайди пара мумкин я. Гьар гьикӀ хьайитӀани, амма алай чӀавуз уьлкведа кьадардал гьалтайла азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чка гила лезгийри агъунваз кьунва. Азербайжанда авай лезгийрин асул пай [[КцӀар район]]диз къвезва (41,2 %). Вири санлай къачурла, лезгийрин 63,3 % хуьруьн районра амай пайни шегьерра уьмуьр гьалзавайди я. Агьалияр сиягьдиз къачунин малуматри хабар гайивал, лезгийрин 55,9 % зегьмет чӀугун алакьдай 18-59 яшарин арада авай агьалияр я, 33,2 % зегьмет чӀугун алакьдай яшарив агакь тавур ксар я. Им лезги халкьдин демографиядиз, яни кьадардал пара хьуниз хъсан перспективаяр авай чӀал къалурзавай лишан я. Этнологиядинни антропологиядин РАН Институтдин ва Тарихдин, археологиядинни антропологиядин ДНЦ РАН Институтдин экспертрин фикирралди: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''Азербайжанда лезгийрин кьадар, сиягьра къалурнавай кьадардилай хейлин пара я (350 агъз. кьван кас). И зидвал арадал гъанвай себеб, Азербайжанда авай лезгийрин гзафбурун паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел «азербайжанви» кхьин я. Гзаф вахтара гьукуматди лезгийриз ам мажбур яз кхьиз тазвайди я<ref name="Лезг350"/>.''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> ''Ethnologue: Languages of the World. Sixteenth Edition'' онлайн справочникди [[2007 йис]]уз Азербайжада лезги чӀалалди рахазвай ксарин кьадар 364 агъзур кас тирди тестикьарзавай малуматар гъизва<ref name="Ethnologue: Languages of the World"/>. [[АСШ]]-дин Юстициядин Министерсводи «Азербайжан: эрменийрин, урусрин, чувудрин ва муькуь тӀимил пай тир халкьарин статус» тӀвар алай [[1993 йис]]ан докладда, Азербайжанда 800 агъзурдилай пара лезгияр авай чӀал къалурзавай официал тушир малуматар авай тирди малумарзава<ref name="www1.umn.edu">[http://www1.umn.edu/humanrts/ins/azerba93.pdf Доклад Министерства Юстиции США за 1993 год «Азербайджан: статус армян, русских, евреев и других меньшинств», стр. 19]</ref>. [[СССР]] чкӀайдилай кьулухъ кьве гьукуматрин арада саки юкьвалай пай хьана къакъатнавай лезги халкь са мус ятӀа Къавкъаздин чӀехи халкьарикай сад тирди шак алачиз я. Вичи уьмуьр гьалзавай тарихдин чкайрилай гъейри, пара кьадардин лезги жемиятар Урусатдин саки вири регионра ава, гьина [[2010 йис]]ан малуматриз килигна абурун вири санлай кьадар 88 482 кас тир. [[Аслу тушир гьукуматрдин дуствал|АТГьД]]-дин уьлквейра ([[Туркмения]], [[Узбекистан]], [[Къазахстан]], [[Украина]]) авай лезги диаспорайрин вири санлай кьадар 30 агъзурдав агакьзава. Са бязи лезги тешкилатри [[1990 йис]]уз [[Турция]]да 40 агъзурдав агакьна лезгийри уьмуьр гьалзавайди къалурзава, амма а лезгийрин гзафни-гзаф пай туьрквериз элкъвенвай лезги несилар я. {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:1000px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Урусатдани Азербайжанда, <br>ва гьакӀи вири Урусатдин империядани виликан СССР-да лезгийрин кьадардин динамика |- !Сиягьдиз къачур йис||<center>1897||<center>1926||<center>1937||<center>1939||<center>1959||<center>1970||<center>1979||<center>1989||<center>2000||<center>2010 |- |<center>[[Урусат]] | 95 262^*<ref>В Европейской части Российской империи, а также в Сибири и Средней Азии переписью 1897 не зафиксировано носителей кюринского наречия, все они учтены только на территории Кавказа; так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств и регионов, из Кавказского макрорегиона учтены [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=97 Дагестанская] (94 596), [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=100 Кубанская] (615), [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=103 Терская] (19) и [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=105 Черноморская] (18) области, [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=102 Ставропольская губерния] (14).</ref> | 93 049<ref name="перепись1926">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=2|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNmmnXf|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 101 789<ref name="census1937">Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги. Сборник документов и материалов. Институт российской истории РАН, «Российская политическая энциклопедия». 2007 ISBN 5-8243-0337-1</ref> | 100 417<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNo8Qza|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 114 210<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNpcRe0|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 170 494<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNquqON|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 202 854<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNsQQHb|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 257 270<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNthZI8|archivedate=2012-02-03}}</ref> | <center>411 535<br>(2002 й.)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php|title=Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России/Российская Федерация|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/619jeuPre|archivedate=2011-08-23}}</ref> |<center>473 722<br>(2010 й.)<ref name="Nac_total_2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи аселения 2010 года]</ref> |- |<center>[[Азербайжан]] | 63 670^**<ref>так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств, в качестве численности лезгин Азербайджана указана сумма по [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=96][[Бакинская губерния|Бакинской]] (48 192 носителя кюринского наречия) и [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=98][[Елисаветпольская губерния|Елисаветпольской]] (14 503 носителя кюринского наречия) губерниям, а также [http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=551][[Закатальский округ]] Тифлисской губернии (975 носителей кюринского наречия); всего 63 670 носителя кюринского наречия.</ref> | 37 263<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР/Закавказская ЗСФСР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNvAVO7|archivedate=2012-02-03}}</ref><ref>Перепись 1926 года показывает неполные данные о лезгинах в Азербайджане. Согласно материалам этой переписи (Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929) там было зафиксировано 47 тысяч нелезгин — носителей кюринского, то есть лезгинского языка, которые на самом деле являлись этническими лезгинами (об этом свидетельствуют данные по дайре Хазра, где проживают исключительно лезгины: 84 % были отмечены как тюрки с родным кюринским). Таким образом уточнённая численность лезгин в Азербайджане равнялась 69,3 тысячам в Азербайджане и 181,5 в СССР.</ref> | 104 789<ref name="census1937"/> | 111 666<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=5|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNw58Wb|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 98 211<ref name="«Демоскоп»">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=11|title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNxMgUg|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 137 250<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNyqKHA|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 158 057<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61Dmp8Oa9|archivedate=2011-08-26}}</ref> |171 395<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61DmrClqp|archivedate=2011-08-26}}</ref> |<center>178 000<br><small>(1999 й.)<ref name="Azer2009">[https://web.archive.org/web/20120103210620/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/1_12en.xls Переписи населения Азербайджана 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 1999, 2009 годов]</ref></small> | <center>180 300<br><small>(2009 й.)<ref name="Azer2009"/></small> |- |<center>Урусатдин империядинни СССРдин <br>сергьятра вири санлай кьадар | 159 213<ref name="перепись1897">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO0C7rj|archivedate=2012-02-03}}. Лезгины учтены переписью в качестве носителей кюринского наречья.</ref> | 134 529<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/619TI74Lr|archivedate=2011-08-23}}</ref> | 206 487<ref name="census1937"/> | 220 969<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO1SlQ1|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 223 129<ref name="«Демоскоп»"/> | 323 829<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO2hICJ|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 382 611<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO3bgm3|archivedate=2012-02-03}}</ref> | 466 006<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO5SJXx|archivedate=2012-02-03}}</ref> |<center>600 агъз. пара |<center>670 агъз. пара |} <small> : ^* 1897 йисуз Къавкъаздилай къецепата лезги чӀалалди рахазвайбурун кьадар малум туширвиляй Урусатда лезгийрин кьадар яз Дагъустан, Кубан, Тер вилаятра ва ЧӀулав гьуьлуьнни Ставропол губерниярра лезги чӀалалди рахазвайбурун кьадар къалурнай. : ^** 1897 йисуз Азербайжанда лезгийрин кьадар яз лезги чӀалалди рахазвайбурун кьадар къалурнавай.</small> Гьеле [[1891 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, [[Дагъустандин вилаят]]дин [[Куьре округ]]да 55 агъзур кьван лезгияр гьисабдиз къачунай<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php|title="Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи"|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CUOGPIJ|archivedate=2011-08-25}}</ref>. Амма [[1897 йис]]уз кьиле тухвай Вириурусатдин садлагьай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрин нетижайрикай Дагъустандин вилаятда уьмуьр гьалзавай лезгийрин кьадардикай мадни дуьз малуматар къачунвай. Вучиз лагьайтӀа 1891 йисуз хьайи агьалияр сиягьдиз къачунра инсан гьи миллетдиз, этносдиз, халкьдиз талукь ятӀа суалар гузвачир ва а чӀавуз и гафариз чаз гила гузвай мана авачир. Урусатдин империяда лезгияр секин хьанвай чилер: * [[Дагъустандин вилаят]]да: ** [[Куьредин округ]] — 59 309 (76,35 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=366|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кюринский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqC7LO5|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адан кьилин хуьр тир Кьасумхуьр — 905 (89,34 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=367|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кюринский округ — сел. Касум-Кент|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqDX6wa|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Самурдин округ]] — 33 965 (95,32 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=369|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Самурский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqEjhbK|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адан кьилин хуьр тир Ахцегь — 3 173 (99,47 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=370|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Самурский округ — сел. Ахты|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqFw2fX|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Къазикъумух округ]] — 943 (2,08 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=359|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Казикумухский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqH8q4Z|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Къайтагъ-Табасарандин округ]] — 350 (0,38 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=362|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кайтаго-Табасаранский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqILbux|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** Дагъустандин вилаятдин маса чкаяр — 29 (0,01 %) * [[Кубан вилаят]]да — 615 (0,03 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=414|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Кубанская область — вся|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqJY9iv|archivedate=2012-08-05}}</ref> * [[Бакудин губерния]]да: ** [[Къубадин уезд]] — 44 756 (24,42 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=331|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Кубинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqKknG1|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адан кьилин шегьер тир [[Къуба]] ш. — 221 (1,44 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=332|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Кубинский уезд — г. Куба|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqLx8Jj|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Геокчай уезд]] — 2 045 (1,74 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=325|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Геокчайский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqNA2Ty|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Бакудин уезд]] — 1 235 (0,68 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=322|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Бакинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqON14J|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адан кьилин шегьер тир [[Баку]] ш.— 310 (0,28 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=323|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Бакинский уезд — г. Баку|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqPZIUU|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Шемахадин уезд]] — 73 (0,06 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=337|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Шемахинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqQlzfY|archivedate=2012-08-05}}</ref> * [[Елисаветпол губерния]]да: ** [[Нуха уезд]] — 8 506 (7,06 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=393|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Нухинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqRzkL8|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адак [[Нуха]] шегьер кваз — 114 (0,46 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=394|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Нухинский уезд — г. Нуха|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqTCAqp|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Ареш уезд]] — 5 869 (8,72 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=378|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Арешский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqUOfoN|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адак [[Агъдаш]] хуьр кваз 84 (15,91 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=379|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Арешский уезд — мест. Агдаш|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqVfKfB|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Джеваншир уезд]] — 79 (0,11 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=384|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Джеванширский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqWrU25|archivedate=2012-08-05}}</ref> * [[Тифлис губерния]]да: ** [[Закатала округ]] — 975 (1,16 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=551|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Закатальский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqY3oKP|archivedate=2012-08-05}}</ref>, адак [[Закатала]] шегьер кваз — 1 (0,03 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=552|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Закатальский округ — г. Закаталы|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqZGXYz|archivedate=2012-08-05}}</ref> ** [[Борчалы уезд]] — 102 (0,08 %)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=533|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Борчалинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqaTKBn|archivedate=2012-08-05}}</ref> === Агьалидин статистикадин малуматар === [[Урусат Федерация]]дин миллетрин агьалийрин демографиядин ва социал-экономикадин характеристикайрин [[2010 йис]]ан малуматриз килигна<ref>О демографических и социальноэкономических характеристиках населения отдельных национальностей Российской Федерации (по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года) </ref>: * Лезги халкьдин арада 1000 итимриз къвезвай папарин кьадар: {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 1 |- !colspan="7"|1000 итимриз къвезвай папарин кьадар |- |rowspan="2"| |colspan="2"|Шегьеррани хуьрера |colspan="2"|Шегьерра |colspan="2"|Хуьрера |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |973 |989 |942 |981 |1001 |996 |} Им виридалайни агъуз, яни пис тир лишан я. Папарин кьадардилай итимрин кьадар виниз тир халкьарикай виридалайни кӀвенкӀве авайбур [[эрменияр]], [[азербайжанар]] ва лезгияр я. * Лезги халкьдин агьалидин яшарин группайрин арада процентрин дегишвилер: {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 2 |- !colspan="7"|Вири агьалидикай яшарин группайриз талукь тир ксарин процентрин коэфициэнт |- |rowspan="2"| |colspan="2"|Зегьмет чӀугун алакьдай яшарив агакь тавурбур |colspan="2"|Зегьмет чӀугун алакьдайбур |colspan="2"|Зегьмет чӀугун алакьдай яшарилай алатайбур |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |29,9 % |24,8 % |61,2 % |66,2 % |8,9 % |9,0 % |} Им юкьван гьаларин нетижаяр я. Аквадай гьаларай, 2002—2010 йисарин къене лезгийрин арада кьуьзуь эгьлийрин кьадар са жизви пара хьана, амма аялрин кьадар гзаф тӀимил хьана. Урусатдин халкьарикай, кьуьзуь эгьлийрин кьадар анжах пуд халкьарин арада агъуз хьанвай, ибур: [[аварар]], [[даргияр]] ва [[осетинар]] тир. Виридалайни хъсан лишанар азербайжанари къалурзава, абурун арада 2010 йисуз вири агьалидикай кьуьзуь эгьлийрин кьадар 5,6 % туькӀуьрзавай. * Лезги агьалидин арада 1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар : {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 3 (а) |- !colspan="9"|1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар |- |rowspan="1"| |colspan="8"|Итимар |- |rowspan="2"| |colspan="2"|Никягьдик квайбур |colspan="2"|Никягьдик квачирбур |colspan="2"|Чара хьанвайбур |colspan="2"|Хендедаяр |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |604 |660 |351 |291 |30 |28 |15 |21 |} {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 3 (б) |- !colspan="9"|1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар |- |rowspan="1"| |colspan="8"|Папар |- |rowspan="2"| |colspan="2"|Никягьдик квайбур |colspan="2"|Никягьдик квачирбур |colspan="2"|Чара хьанвайбур |colspan="2"|Хендедаяр |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |614 |622 |235 |223 |53 |59 |98 |96 |} Урусатдин муькуь халкьарив гекъигайла им хъсан лишанар я. Таблицадай аквазвайвал чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар итимрилай папарин арада пара гегьенш я. 2002—2010 йисарин арада Урусат Федерацияда чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар хкаж хьанвай, 2002 йисуз 3,6 % ва 7,6%-рилай 2010 йисуз 3,85 % ва 7,7%-рал кьван сад садав кьурвал. Пара кьадарда миллетрин арадай, итимрин арада чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар анжах [[украинар|украинрин]], эрменийрин, азербайжанарин, [[белорусар|белорусрин]], лезгийрин ва ингушрин арада тӀимил хьанвай. * Лезги халкьдин арада 15-далай пара яшар авай папари аялар хунин коэффициэнт: {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 4 |- !colspan="9"|15-далай пара яшар авай папари аялар хунин процент |- |rowspan="2"| |colspan="2"|0 аялар |colspan="2"|1 аял |colspan="2"|2 аял |colspan="2"|3 ва гзаф аялар |- |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |[[2002 йис]] |[[2010 йис]] |- !'''Лезгияр''' |30,1 % |31,3 % |12,3 % |13,9 % |22,7 % |24,3 % |34,9 % |30,5 % |} Им юкьван гьаларин лишан я. Вири миллетрин арада 1 аял ханвай папарин кьадар виридалайни пара урусрал къвезва (2010 йисуз 33 %). Кьве аял ханвай папарин кьадардай кӀвенкӀве аваз белорусар (46 %), украинар (44 %) ва мордва (40 %) физва. Пуд аял ханвай папарин юкьван гьисабдалди йисан кьадардин виридалайни хъсан лишанар чеченриз (42 %), ингушриз (41 %), аварриз (36 %), даргийриз (36 %), къумукьриз (33 %) ва лезгийриз (31 %) хас я. Амма къейд авуна кӀанда хьи, лезгийрин арада 2002 йисуз пуд аял ханвайбурун кьадардин процент 34,9 % тиртӀа, 2010 йисуз и лишан садлагьана гзаф агъуз хьана 30,5%-див агакьнай. Пуд аял ханвай папарин кьадардин виридалайни тӀимил процент авайбур — [[урусар]] я (11 %). Урусар уьлкведин тек сад миллет я хьи, нин аялар хунин юкьван лишан вириурусатдин аялар хунин нормадилай агъуз я. Гьавиляй абурун кьадар йисандивай миллионралди тӀимил жезва. Уьлкведа вири миллетрин арадай 1000 папари ханвай аялрин виридалайни вини дережадин ва хъсан юкьван лишанар ингушри (2257), чеченри (2196), даргийри (1975) ва аварри (1923) къалурзава. * Урусатдин чӀехи халкьарин арада хайи ва урус чӀал чир хьунин кьадардин процент: {| class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |+Таблица 5 |- !colspan="8"|ЧӀехи халкьарин арада хайи ва урус чӀал чир хьунин кьадардин процент |- |rowspan="1"| |rowspan="1"| |colspan="5"|ЧӀалар къейд авурбур |- |rowspan="2"| |rowspan="2"|ЧӀалар чизвайди къейд <br> авунай вири агьалияр, <br>агъз. кас |colspan="2"|[[Лезги чӀал|Хайи чӀал]] |colspan="2"|[[Урус чӀал]] |- | агъз. кас |% | агъз. кас |% |- !'''Лезгияр''' |465 |383 |82,4 % |440 |94,6 % |} Таблицадай аквазвайвал урусатдин лезгийрин арада лезги чӀал чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай тӀимил я. Им акьванни хъсан тушир лишан я. Хайи чӀал чир хьунин виридалайни агъуз тир лишанар белорусриз (24 %), украинриз (35 %) ва [[бурятар|бурятриз]] (45 %) хас я. Урусрилай гъейри (99,9 %) хайи чӀал чир хьунини виридалайни хъсан лишанар квайбур чеченар (94 %), кабардинар (86 %) ва якутар (86 %) я. Чеченрин арада, гьатта [[чечен чӀал|хайи чӀал]] чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай виниз я. Ихьтин кьетӀенвал мад са халкьдизни хас туш. 2010 йисуз агьалияр сиягьдиз къачунра хайи чӀалан чирвилер къейд авурла, 1000 лезгидилай 949-да хайи чӀал къалурзавай цӀарцӀел «лезги чӀал» кхьенай, урус чӀал къалурзавай цӀарцӀел 43 касди «урус чӀал» хайи чӀал хьиз къейд авунай ва 8 касди са маса чӀал хайи чӀал хьиз кхьенвай. Маса халкьарал гьалтайла, хайи чӀалан патахъай белорусрин ва украинрин гьалар виридалайни усалбур я. ГьакӀ, белорусрин 83%-ди ва украинрин 76%-ди хайи чӀал хьиз урус чӀал къейд авунай. Идан жигьетдай виридалайни хъсан лишанар мадни чеченри (99 %), ингушри (98 %), аварри (98 %), даргийри (98 %), лезгийри (95 %), [[осетинар|осетинри]] (93 %) ва якутри (93 %) къалурнавай. * Чирвилерин дережадин динамика: Урусатдин халкьарин арада, 1000 касдал къвезвай вини дережадин чирвилер авай ксарин кьадардал гьалтайла, муькуь халкьарив гекъигайла лезгияр 216 число гваз кӀвенкӀве аваз физвай миллетрин сиягьда ава. И сиягьда лидер тир халкь осетинар я — 299 кас. Сиягьда виридалайни агъа чка 113 кас гваз [[казахар|казахри]] кьунва. Къавкъаздин маса миллетрив гекъигайла, лезгияр виридалайни акьуллу халкьарикай сад тирди малум жезва. Дагъустандин халкьарин арадай виридалайни агъуз тир лишанар къалурнавай халкь — чеченар тир (118 кас). [[Файл:Малый Лезгистан (Little Lezgistan).jpg|thumb|«ГъвечӀи Лезгистан» — Кьиблепатан Дагъустанни Кеферпатан Азербайжан]] == Лезгийрин этногенез == Илимдин рекье лезгийрин этногенездин месела гьеле эхирдал кьван чирна са тамам нетижа акъуднавайди туш. Тарихдин улубрай малум жезва хьи, лезгияр [[Алпан]] гьукуматдин 26 тайифайрикай сад тир [[гелар|гелрин]] дуьз несилар я<ref>Hewsen R.H. Ethno-history and the Armenian influence upon the Caucasian Albanians. Classical Armenian culture: Influence and creativity, Scholars press, Philadelphia, 1982.</ref>. Амма тарихдин къене маса чӀехи халкьарин (фарсарин, азербайжанарин, арабрин, эрменийрин) къати таъсирдик акатна кӀевиз ассимиляция хьанвайвиляй, лезгийри чпин тарихдин улу-бубаяр тир гелрихъ галаз мукьвавал саки тамамдаказ квадарна. Гьавиляй эхиримжи вахтара, чара-чара кирамри, тарихдин чешмейри лезгияр маса жуьреба-жуьре халкьарикай арадал атанвайдакай делилар гъизва. Революциядилай виликан чешмейри, лезги хилен халкьарин арадал атуниз талукь тир чара-чара малуматар ва делилар гъизва. «[[Дербент-намэ|Тарихи Дербент-намэ]]» улубдин кирамри, лезгияр [[гуннар|гуннрин]] тайифайрикай арадал атанвайди гьисабзавай<ref name="Ганиева">{{книга |автор = А.М. Ганиева |заглавие =Очерки устно-поэтического творчества лезгин |издательство =Наука |год = 2004 |страницы = 4 |isbn = 502032714X, 9785020327146 }}</ref>. Азербайжанви тарихдар ва алим [[Аббас Кули Агъа Бакиханов|Бакиханова]] фикирзавай хьи, лезги [[Миграгъ]] ва яхул [[Къумух]] хуьрерин агьалияр, ''«[[хазарар|хазарри]] гьукум гьалзавай чӀавуз иниз куьч хьана ацукьнавай славянар тир [[Русь (халкь)|руссрин]] тайифайрин несилар я»'', ва ''«[[Табасаран]]дин, [[Къуба уезд]]дин рагъакӀидай патан, [[Самур округ|Самур]] ва [[Куьре округ]]рин агьалийрин лап чӀехи пай — им иниз куьч хьана атанвай чӀехи халкьарихъ галаз акахьнавай бинедин дегь чӀаван халкьар я»''<ref name="Происхождение">{{книга |автор = Х. Х. Рамазанов, А. Р. Шихсаидов. |заглавие = Очерки истории Южного Дагестана |издательство = Дагестанский филиал Академии наук СССР |место =Махачкала |год = 1964 |страницы = 14 |isbn = }}</ref>. [[1858 йис]]уз [[Адольф Петрович Берже|А. Бержеди]], лезгияр асулдай индусрилай арадал атанвайди лугьузвай версия гъанвай. И версия, дагъустандин халкьаринни кеферпатан [[Индостан]]дин [[буриши]] халкьдин арада авай ухшарвилиз килигна бинеламиш хьанва<ref>{{книга |автор =Гаджиев Г. А., Ризаханова М. Ш. |заглавие = Народы Дагестана |часть = Лезгины |ответственный= Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева |ссылка = |место = М. |издательство = «Наука» |год = 2002 |страницы = 378 |isbn = 5-02-008808-0 }}</ref>. [[XX виш йис]]ан сифте кьилера К. М. Курдова лезгийрин этногенез патахъай вичин фикир лагьанай: ''«лезгияр, семит халкьарин паталай, асул гьисабдалди [[чувудар|чувудрин]] метисациядик акатнай»''<ref name="Происхождение"/>. === Лингвистикадин малуматар === Гьакъикъатда лезгийрин ва мукьва суван халкьарин арадал атунин диб, алимрин лингвистикадин, археологиядин, антропологиядин ва этнографиядин кӀвалахар гьисабдиз къачуна комплексдаказ килигна чирна кӀанзава. Малум тирвал, лезгияр [[нах-дагъустан чӀалар]]ин хзандин [[лезги чӀалар]]ин хилек акатзавай [[лезги чӀал]]алди рахазва. Лингвистикадин алимрин фикиррив кьурвал, и чӀаларин хзандин векилар арадал атанвай асул диб сад тир ва абур [[Къавкъаз]]да уьмуьр гьалзавай виридалайни дегь халкьар я. Идахъ галаз алакъалу яз, и халкьарин чӀалариз абур арадал атанвай са бинедин дегь чӀал авайди ва са кьадар вахтунилай и чӀалавай къакъатна са шумуд цӀийи чӀалар арадал атанвайди мумкин тирвиликай суал хцидаказ къарагъзава. [[Бокарёв Евгений Алексеевич|Е. А. Бокарёва]] фикирзава хьи, ихьтин бинедин-чӀал чи э. в. III агъзур йис къведалди, [[энеолит]]дин девирда авай<ref>М. М. Ихилов Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов. — Махачкала: Дагестанский филиал Академии наук СССР, 1967. — 369 с.</ref>. Гьавиляй, Х. Х. Рамазанова ва А. Р. Шихсаидова тестикьарзава хьи, чи э. в. III агъзур йисуз умуми дагъустандин бинедин-чӀалавай лезги чӀаларин группа къакъатзава ва гуьгъуьнлай са шумуд чӀалариз пай жеза ([[агъул чӀал|агъул]], [[лезги чӀал|лезги]], [[хинелугъ чӀал|хинелугъ]] ва мсб.)<ref>{{книга |автор = Х. Х. Рамазанов, А. Р. Шихсаидов |заглавие = Очерки истории Южного Дагестана |издательство = Дагестанский филиал Академии наук СССР |место =Махачкала |год = 1964 |страницы = 16 |isbn = }}</ref>. Агъул, лезги ва табасаран чӀаларин мукьвавал гьисабдиз къачуна, [[Тарланов Замир Курбанович|З. К. Тарланова]] фикирзава хьи, бинедин лезги чӀалан са пай тир рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀал са тимил геж чкӀана рагъэкъечӀдай патан лезги чӀалариз апай хьанвай — ибур гилан лезги, табасаран ва агъул чӀалар я. [[Сводешан сиягь|Сводешан методологиядал]] бинеламиш хьана, алим ахьтин фикирдал къвезва хьи, рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀалан гуьгъуьнин чӀалариз пай хьунин процесс гьина ятӀани чи эрадин сергьятрал хьанвай, амма ада къейд авурвал: «и чӀаларин умуми фонддин гафар мадни дегьнедай хкягъайтӀа, сад къвезвай гафарин процент 35 % туькӀуьрда ва рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀалавай къакъатунин тарих чи э. в. I агъзур йисан юкьвариз фена акъатзава»<ref>{{статья| заглавие = Лексико-топонимические данные к этногенезу восточнолезгинских народов| издание = Советская этнография| автор =З.К. Тарланов| место = |страницы = 116-117| год = 1989 | номер= 4 }}</ref>. Гьеле фадлай вилик акъуднай, [[Кеферпатан къавкъаздин чӀалар]]инни [[Виликпатан Азия]]дин дегь чӀаларин арада мукьвавилерни ухшарвилер авайди лугьузвай гипотезайриз гила бегьем тир тестикьардай делилар жагъурнава. ГьакӀ, И. Дьяконова ва С. Старостина [[хурритни-урартадин чӀалар]]инни [[нах-дагъустандин чӀалар]]ин арада вишелай пара гафарин умуми дувулар дуьздал акъуднай. И карди, чи э. в. III агъзур йисуз сад-садавай къакъатна кьилдин чӀалар хьайи [[хуррит чӀал|хуррит]] ва [[урарта чӀал]]арин нах-дагъустандин чӀаларихъ галаз, иллаки лезги ва [[чечен чӀал]]арихъ галаз мукьвавал шак квачиз тирди къалурзава<ref>И. М. Дьяконов, С. А. Старостин. Хуррито-урартские и восточно-кавказские языки. // Древний Восток: этнокультурные связи. М., 1988.</ref>. === Антропологиядин тип === == Этноним == == Тарих == [[Файл:Treaty of Sèvres &SovietRepublics of Transcaucasia.jpg|thumb|Лезгистан, Дагъустандин Советрин Социализмдин Республика, 1921]] {{main|Лезги тарих}} {{Лезгистандин тарих}} == Культура == === Эдебият === {{main|Лезги эдебият}} === Адетар === {{main|Лезги адетар}} === Лезги тӀуьнар === {{main|Лезги тӀуьнар}} Лезги милли тӀуьнар, дагъустандин муькуь халкьарин милли тӀуьнар хьиз, асул гьисабдалди набататрин, якӀун ва некӀедин магьсулрикай гьазурзавайди я. Анжах лезгийриз махсус тир хьран фу иллаки Азербайжандин чӀехи шегьерра машгьур хьанва. Хьран фалай гъейри виринриз тӀвар акъатнай лезги тӀуьнар: афарар, черекун ва цикӀен я. 2015 йисуз Италиядин тӀвар-ван авай «Sapori-Italia» журналдин чинра акъатай макъалада кхьенай хьи, хъчарин афарар дуьньядин виридалайни менфятлу тӀуьнрин сиягьдик акатнава. Афаррин тӀвар вири дуьньядиз чкӀайдалай кьулухъ, азербайжанари ам чпин милли тӀуьн тирди малумариз эгечӀнай. ГьакӀни, лезгийрин арада гегьеншдиз менфят къачузвай тӀуьнар: кьелечӀ хинкӀарар, дулма, якӀун шурпа, гьерен шишер, аш ва муькуь умуми Къавкъаздин тӀуьнар я. Сувун лезги хуьрера як кьурурунин адет вилик фенва. Вилик девирда холодильниках авачир лугьуз кьурай як чӀур тахьана яргъалди амукьдай. НекӀедин магьсулри лезгийрин уьмуьрда кьетӀен чка кьунва. НекӀедикай лезгийри ниси, гъери, мукаш ва муькуь тӀуьнар ийизва. Хъвадай затӀарикай виридалайни рикӀ алайбур: тӀач, тугъ, айран ва мсб я. Лезгийриз тайин мярекатриз талукь тӀуьнарни ава. Месела, гитӀ — цӀийи аял хьайила къуьлуьн магьсулрикай ийизвай хапӀа, иситӀа — шадвилин ва я инсан рагьметдиз фейила тешкилдай мярекатра, хешил ва мсб. == ЧӀал == {{main|Лезги чӀал}} Лезгияр [[кеферпатан къавкъаздин чӀалар]]ин агъа хзандин [[нах-дагъустан чӀалар]]ин группадин [[лезги чӀалар]]ин хилек акатзавай [[лезги чӀал]]ал райхазва. Хайи чӀалалай гъейри кеферпатан лезгийриз [[урус чӀал]], кьиблепатанбурузни [[азербайжан чӀал]]ар чизва. Лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар 800 агъзур кьван кас я, им вири лезгийрин тахминан 88 % я. Пара кьадарда лезгийри чӀехи халкьарихъ галаз ассимиляция хьана чпин хайи чӀал ва лезгивал квадарнава. И процесс [[Кьулан вацӀ]]ун кьве патани кьиле физва, амма иллаки кьибле пата авай лезгийрин арада гегьенш гьатнава. Пара кьадарда лезги хуьрер цӀаплашмиш хьана терг хьанва. ЧӀал пуд чӀехи нугъатриз пай жезва, ибур: [[Куьре нугъат|куьре]], [[Самур нугъат|самур]], [[Къуба нугъат|къуба]] нугъатар я. Вичин нубатда и чӀехи нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва. Куьре нугъатдик гуьней, яркӀи ва кьурагь агъа нугъатар ва пара кьадарда хуьрерин рахунар акатзава; Самур нугъатдик — докъузпара нугъатни ахцегь нугъат ва хуьрерин рахунар акатзава; Къуба нугъатни хъимил нугъатдикайни кузун нугъатдикай ва чара-чара хуьрерин рахунрикай ибарат я<ref name="Языки народов СССР">{{книга |автор = |заглавие = Языки народов СССР: в 5-ти томах. Иберийско-кавказские языки |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М |том =4 |год = 1967 |страницы = 528-542 |isbn = }}</ref>. Литературадин чӀал гуьней нугъатдин бинедаллаз арадал гъанвайди я. [[XX виш йис]] къведалди лезгийри «ажам» лугьудай араб кхьинрикай менфят къачузвай. Литературадин куьруь энциклопедиядив кьурвал, лезгийри [[араб чӀал|араб]], [[туьрк чӀал|туьрк]] ва [[азербайжан чӀал]]аралди кхьизвай, вучиз лагьайтӀа и чӀалар ва кхьинар грамматикадин чӀалар хьиз лезгийриз мектебра ва медресайра чирзавай<ref>{{cite news | title=ЛЕЗГИНСКИЙ ЯЗЫК|publisher=Краткая литературная энциклопедия| url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-0961.htm| lang=ru}}</ref>. А чӀавуз лезги грамматика ва кхьинар гьеле арадал атанвачир. Араб гьарфаралди лезги чӀалалди кхьиз лезгийри [[XIX виш йис]]ан кьведлагьай паюнай гатӀумнай, а чӀавуз [[Етим Эмин]], [[СтӀал Сулейман]] хьтин лезги зарийри лезги чӀалалди туькӀуьрнавай чӀалар араб гьарфаралди кхьиз эгечӀнай<ref>{{книга |автор = [[Исаев, Магомет Измайлович|М.И. Исаев]] |заглавие =Языковое строительство в СССР (процессы создания письменностей народов СССР) |издательство = Наука |год = 1979 |место =М. |страницы = 162 |isbn = }}</ref>. Амма «аджам» алфавитдив лезги чӀала авай вири ванер къалуриз тежезвайвиляй, [[1928 йис]]уз лезги чӀалаз сифте латин графикадалди, ахпани [[1938 йис]]уз П. К. Услара лезгийриз кирилл графикадалди цӀийи алфавит туькӀуьрнай<ref name="Языки народов СССР"/>. И алфавитдикай чка къедалди менфят къачузва. == Лезгийрин политикадинни милли организацияяр == * [[Лезги халкьарин илимдинни культурадин кӀвалахдаррин ассоциация]] * [[Азад Лезгистандин Гьерекат]] (ДСЛ).<ref>[http://lezgistan.tv/ Движение Свободный Лезгистан (ДСЛ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628143830/http://lezgistan.tv/ |date=2012-06-28 }}</ref> * Лезгийрин Краснодар крайдин жемиятдин организация (ККООЛ).<ref>[http://sharvili.com/index.php/content/view/494/1/ Письмо Главе Администрации Президента РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910215841/http://sharvili.com/index.php/content/view/494/1/ |date=2014-09-10 }}</ref> * Культурадинни-зариятдин жемият «[[РикӀин гаф]]». * [[Лезги демократиядин партия]] (Азербайжандин милли барабарвилин партия). * [[Лезги кружок]]. * [[Игьсанар кӀватӀдай лезги фонд]] (ЛБФ).<ref>[http://sharvili.com/index.php/content/view/95/2/ О московских лезгинах…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910195821/http://sharvili.com/index.php/content/view/95/2/ |date=2014-09-10 }}</ref> * [[Регьимвилинни кӀвачел акьалт хьунин лезги милли фонд]].<ref>[http://yuzhdag.ru/page10.html История института ЮЖДАГ]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Милли лезги центр «Самур»<ref>[http://www.samur.az/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=29 О центре Самур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823043350/http://www.samur.az/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=29 |date=2011-08-23 }}</ref> * Эстониядин лезгийрин культурадин жемият<ref>[https://web.archive.org/web/20090214021207/http://lezgi-kultuur.ucoz.net/index/0-2 Лезгинское культурное общество в Эстонии!]</ref> * Лезги студентрин жемият «[[Михьи рикӀер]]». * Миллетвилинни-культурадин автономия «[[Москвадин лезгияр]]».<ref>[http://www.moslezgi.ru Национально-Культурная Автономия «Московские лезгины»]</ref> * Региондин жемиятдин гьерекат «Гьажи-Давуд».<ref>[http://www.hadji-davud.ru Региональное Общественное Движение «Гаджи-Давуд»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602075941/http://hadji-davud.ru/ |date=2013-06-02 }}</ref> * «[[Садвал]]» — 1980-й йисарин эхирда арадал атанвай тешкилат. * «[[Фарукъ]]» — Социал-демократиядин группа. * [[Лезги кхьирагрин садвал]]. * [[Лезги милли-культурадин федерал автономия|ЛКМФА]] (ЛКМФА).<ref>[http://www.flnka.ru Федеральная Лезгинская Национально-Культурная Автономия (ФЛНКА)]</ref> * Лезги халкьдин кӀвачел акьалт хьунин фонд «Лезгияр».<ref>[http://www.lezghins.com/ Фонд Возрождения Лезгинского Народа «Лезгины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010032055/http://lezghins.com/ |date=2013-10-10 }}</ref> * «Лезгияр» организациядин Ханты-мансийск региондин хел. * Челябинскдин регионал жемиятдин тешкилат «Лезги милли-культурадин центр „Алпания“». == Массайрин информациядин такьтар == === Телевидение === * [[АТВ (Ахты)|АТВ]] — [[Ахцегь район]]дин телеканал, [[Ахцегь]] хуьр. * [[Белиджинское ТВ]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[Каспий-ТВ]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал. * [[Касумкент ТВ]] — МУП телеканал «ТБС-Касумкент»<ref>[http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=articles&page=articles_of_category&id=1627 Касумкент ТВ]</ref>. * [[КцӀар ТВ]] — [[КцӀар район]]дин телеканал. Алай чӀавуз кӀвалахзавач. * [[Лидер ТВ]] — [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Кьасумхуьр]]уьн телеканал. * [[НТБ]] — «Новое Телевидение Белиджи», [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[ТВ Аран]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[ТВ-АРС]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал. * [[ТВ Рубас]] — [[Дербент район]]дин [[Рубас]] хуьруьн телеканал. * [[Телекомпания «Юждаг»]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал. * [[ОТВ Шарвили]] — [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин [[Уружба]] хуьруьн телеканал. * [[Шалбуз-Даг]] — [[Дукъузпара район]]дин телеканал. * [[Эксклюзив ТВ]] — [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Кьасумхуьр]]уьн телеканал. * [[Юждаг-ТВ-Самур]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал. === Улубарни газетар === * [[Алам]] — [[Баку]]да акъатзавай лезги культурадидин журнал<ref>[http://www.alamjurnal.com/ Лезги культурадидин журнал «Алам»]</ref>. * [[Алпан (газет)|Алпан]]<ref name="Печать"/> * [[Ени самух]]<ref name="Печать">{{cite web|url=http://medialaw.ru/publications/zip/national/tbil03.html|title=Международный ежемесячный бюллетень |publisher=Центр "Право и средства массовой информации"|date=апрель 1996 г.}}</ref> * [[КцӀар]] — [[Азербайжан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет<ref>[http://gusarpress.com/ Жемиятдинни-политикадин «КцӀар» газет]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Куьредин хабарар]] — [[СтӀал Сулейман район]]да акъатзавай газет<ref>[http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=articles&page=articles_of_category&id=1628 Куьредин хабарар]</ref>. * [[Куьредин ярар]] * [[Лезгинские вести]] — вилик урус чӀалал акъатзавай газет * [[Лезги газет]] — [[Дагъустан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет<ref>[http://www.lezgigazet.ru/ Жемиятдинни-политикадин «Лезги газет»]</ref>. * [[Лезгинские известия]] — ФЛНК-дин басмадай акъатзавай издание. * [[Лезгистандин хабарар]] * [[Настоящее время (газет)|Настоящее время]] * [[РикӀин гаф]] * [[Самур (газет)|Самур]] — [[Азербайжан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет. * [[ЦӀийи Дуьнья]] — [[Ахцегь район]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет. Садлагьай лезги газет. * [[Чирагъ (журнал)|Чирагъ]] — [[Баку]]да акъатзавай литературадин журнал. * [[Чубарук]] * [[Шарвили (газет)|Шарвили]] — лезги литературадин садлагьай газет. * [[Эренлардин сес]] — Дагъустадин [[Докъузпара район]]да акъатзавай газет<ref>[http://president.e-dag.ru/map/42/ Докузпаринский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424064654/http://president.e-dag.ru/map/42/ |date=2012-04-24 }}</ref>. * [[Къурушрин сес]] — Къуруш хуьруьн газет, [[2007 йис]]алай басмадай акъатзава. === Лезги Википедия === == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Лезгины, лезги}} * {{книга |автор = |часть = Лезгины |заглавие = Народы России. Атлас культур и религий |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = Дизайн. Информация. Картография |год = 2010 |страниц = 320 |isbn = 978-5-287-00718-8}} * Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 446 == Баянар == {{Баянар|2}} == ЭлячӀунар == * [http://www.lekia.ru Абдурагимов Г. А. «Кавказская Албания — Лезгистан»] * [http://www.sil.org/silesr/2005/silesr2005-012.pdf John M Clifton, Laura Lucht, Gabriela Deckinga, Janfer Mak, and Calvin Tiessen. The Sociolinguistic Situation of the Lezgi in Azerbaijan. SIL International, 2005] {{Нах-дагъустан халкьар}} [[Категория:Лезгияр| ]] [[Категория:Лезги халкьар]] [[Категория:Нах-дагъустандин халкьар]] [[Категория:Дагъустандин халкьар]] [[Категория:Азербайжандин халкьар]] [[Категория:Урусатдин халкьар]] [[Категория:Къавкъаздин халкьар]] 8tavzpteth85fh2q7od7cw2f9490nqe 0 442 99211 98985 2026-08-22T22:13:38Z Хьажидауд 12986 99211 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Шейх Мугьаммад |тамам тӀвар = Шейх Мугьаммад Яргъуви |шикил = |кьадар = 250 |къул = Мугьаммад |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|||1771}} |дидедиз хьайи чка = [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]], [[Дагъустан]] |кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|||1838}} |кьиникьин чка = [[Гуниб район]], [[Дагъустан]] |гьукумат = [[Авар ханвал]] |пеше = алим |карьера = 1820—1838 |буба = Молла-Исмаил |диде = |паб = |мукьвади = хваяр: Гьажи-Исмаил, Исгьакь <br />руш: Гьафисат |пишкешар = |сайт = |жуьреба-жуйре = |commonscat = }} '''Яргъу Шайх Мугьаммад''' ([[1771 йис]]уз [[Вини Ярагъ]] хуьре дидедиз хьана — [[1838 йис]]уз [[Гуниб район]]дин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фена) — [[Лезгияр|Лезги]] [[имам]], [[Кеферпатан Къавкъаз]]да [[суни мезгьеб]]дин [[муьридизм]] рекьин бине кутур кас, вири [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамрин муаллим, чӀехи философ, [[лезгияр|лезгийрин]], гьакӀни Дагъустандин маса халкьарин азадвал патал ара датӀана женг чӀугур кас. Накшбанди тӀарикъатдин муршид. [[Къази Мегьамед]] ва [[Имам Шамил]]ан муаллим. Къавкъаздин халкьар пак дяве тир «Гъазаватдиз» сифте яз эверайди Мегьамед Ярагъви тир. ==Уьмуьрдикай== Мегьамед Эфенди [[1771 йис]]уз [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал|Гуьне наибвилин]] [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]] хуьре, лезги алимдин хзанда дидедиз хьанай. Мегьамед Эфендидин паб Айшат Ахцегьви Магьарам Эфендидин руш тир. Абуруз пуд аял авай: Гьажи-Исмаил, Исхак ва руш Гьафисат. Гуьгъунлай, Гьафисат имам [[Къази Мегьамед]]аз фенай. [[1825 йис]]уз Мегьамед Эфенди урусри кьуна [[Кьурагь кӀеле]]да дустагъвиле тванай. Амма ам конвойдихъ галаз генерал Ермолован патав [[Тбилиси]] шегьердиз тухузвай рекье вичин женгинин юлдашрин куьмекдалди азад хьанай. Мегьамед Ярагъви [[1838 йис]]уз аваррин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фенвай. Адан сур къе пӀир я. ==Диндин рекье крар== Диндин сифтегьан чирвилер ада хайи хуьруьн медресада къачунвай. Гуьгъуьнлай ам [[Согратль]] ва [[Аракани]] хуьрера авай чӀехи алимрин шакӀуртвилик квай. Адан муаллимар, а чӀавуз гзаф машгьур тир, Сейид Хъачмазви, Сейид Шиназви, Гьасан Кудатливи ва Ахцегьви Магьарам Эфенди тир. КӀелунар акьалтӀайдалай кьулухъ, Мегьамед Ярагъви вичин хайи хуьруьз элкъвена чкадин медресада араб чӀалан, теологиядин, логикадин ва риторикадин тарсар гуз эгечӀнай. Гуьгъуьнлай [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамар хьайи [[Къази-Мегьамед]] ва [[Шейгь Шамил]], Бухарадай тир Хас-Мегьамед ва Къази-Къумухви Жамалдин — Мегьамед Эфендидин шакӀуртар тир. Мегьамед Эфендидин ва адан терефдаррин кьилин къаст — Урусатдин Империядихъ галаз женг чӀугун паталди вири Къавкъаздин халкьар сад авун тир. Ада тухузвай сиясатди вири Къавкъаздиз ва гьакӀни къеце патаз чӀехи таъсир ганвай. ==ТуькӀуьрай эсерар== Мегьамед Эфенди, [[1910 йис]]уз М. Мавраеван типографияда чапдай акъатай «Асарал ас-Ярагъи» ктабдин кирам тир. Ктабда Мегьамед Эфендиди вичин уьмуьрдикай ва диндин рекьикай кхьенвай. Идалайни гъейри, ктабда муькуь шейгьриз кхьей чарарин кьатӀар, поэмаяр гьалтзава. == Баянар == {{Баянар}} ==ЭлячӀунар== [[Категория:Лезгияр]] [[Категория:Лезги викIегьар]] [[Категория:Лезги имамар]] 61myg774cbubaqjacwhyrtfpcoucs8y 99212 99211 2026-08-22T22:13:54Z Хьажидауд 12986 99212 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Шейх Мугьаммад |тамам тӀвар = Шейх Мугьаммад Яргъуви |шикил = |кьадар = |къул = Мугьаммад |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|||1771}} |дидедиз хьайи чка = [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]], [[Дагъустан]] |кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|||1838}} |кьиникьин чка = [[Гуниб район]], [[Дагъустан]] |гьукумат = [[Авар ханвал]] |пеше = алим |карьера = 1820—1838 |буба = Молла-Исмаил |диде = |паб = |мукьвади = хваяр: Гьажи-Исмаил, Исгьакь <br />руш: Гьафисат |пишкешар = |сайт = |жуьреба-жуйре = |commonscat = }} '''Яргъу Шайх Мугьаммад''' ([[1771 йис]]уз [[Вини Ярагъ]] хуьре дидедиз хьана — [[1838 йис]]уз [[Гуниб район]]дин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фена) — [[Лезгияр|Лезги]] [[имам]], [[Кеферпатан Къавкъаз]]да [[суни мезгьеб]]дин [[муьридизм]] рекьин бине кутур кас, вири [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамрин муаллим, чӀехи философ, [[лезгияр|лезгийрин]], гьакӀни Дагъустандин маса халкьарин азадвал патал ара датӀана женг чӀугур кас. Накшбанди тӀарикъатдин муршид. [[Къази Мегьамед]] ва [[Имам Шамил]]ан муаллим. Къавкъаздин халкьар пак дяве тир «Гъазаватдиз» сифте яз эверайди Мегьамед Ярагъви тир. ==Уьмуьрдикай== Мегьамед Эфенди [[1771 йис]]уз [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал|Гуьне наибвилин]] [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]] хуьре, лезги алимдин хзанда дидедиз хьанай. Мегьамед Эфендидин паб Айшат Ахцегьви Магьарам Эфендидин руш тир. Абуруз пуд аял авай: Гьажи-Исмаил, Исхак ва руш Гьафисат. Гуьгъунлай, Гьафисат имам [[Къази Мегьамед]]аз фенай. [[1825 йис]]уз Мегьамед Эфенди урусри кьуна [[Кьурагь кӀеле]]да дустагъвиле тванай. Амма ам конвойдихъ галаз генерал Ермолован патав [[Тбилиси]] шегьердиз тухузвай рекье вичин женгинин юлдашрин куьмекдалди азад хьанай. Мегьамед Ярагъви [[1838 йис]]уз аваррин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фенвай. Адан сур къе пӀир я. ==Диндин рекье крар== Диндин сифтегьан чирвилер ада хайи хуьруьн медресада къачунвай. Гуьгъуьнлай ам [[Согратль]] ва [[Аракани]] хуьрера авай чӀехи алимрин шакӀуртвилик квай. Адан муаллимар, а чӀавуз гзаф машгьур тир, Сейид Хъачмазви, Сейид Шиназви, Гьасан Кудатливи ва Ахцегьви Магьарам Эфенди тир. КӀелунар акьалтӀайдалай кьулухъ, Мегьамед Ярагъви вичин хайи хуьруьз элкъвена чкадин медресада араб чӀалан, теологиядин, логикадин ва риторикадин тарсар гуз эгечӀнай. Гуьгъуьнлай [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамар хьайи [[Къази-Мегьамед]] ва [[Шейгь Шамил]], Бухарадай тир Хас-Мегьамед ва Къази-Къумухви Жамалдин — Мегьамед Эфендидин шакӀуртар тир. Мегьамед Эфендидин ва адан терефдаррин кьилин къаст — Урусатдин Империядихъ галаз женг чӀугун паталди вири Къавкъаздин халкьар сад авун тир. Ада тухузвай сиясатди вири Къавкъаздиз ва гьакӀни къеце патаз чӀехи таъсир ганвай. ==ТуькӀуьрай эсерар== Мегьамед Эфенди, [[1910 йис]]уз М. Мавраеван типографияда чапдай акъатай «Асарал ас-Ярагъи» ктабдин кирам тир. Ктабда Мегьамед Эфендиди вичин уьмуьрдикай ва диндин рекьикай кхьенвай. Идалайни гъейри, ктабда муькуь шейгьриз кхьей чарарин кьатӀар, поэмаяр гьалтзава. == Баянар == {{Баянар}} ==ЭлячӀунар== [[Категория:Лезгияр]] [[Категория:Лезги викIегьар]] [[Категория:Лезги имамар]] 3flzsya2kn5675f950hz0x99yi43h4x 0 712 99200 72616 2026-08-22T18:58:57Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] 99200 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] atdbzjpdir49k0344no2dt4a0hweo0j 0 727 99206 13677 2026-08-22T18:59:57Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Эрмилччил]] 99206 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Эрмилччил]] etyebym8ubzxzfkf2wcvddsxe093ahg 0 1407 99205 13683 2026-08-22T18:59:47Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Эрмилччил]] 99205 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Эрмилччил]]<!-- Перенаправление с ошибкой--> 7nzgwdonnorq6pu5i0ssyaedfgzw336 0 1413 99176 13682 2026-08-22T18:54:57Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Эрмилччил]] 99176 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Эрмилччил]]<!-- Перенаправление с ошибкой--> 7nzgwdonnorq6pu5i0ssyaedfgzw336 0 1487 99175 13681 2026-08-22T18:54:47Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Эрмилччил]] 99175 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Эрмилччил]]<!-- Перенаправление с ошибкой--> 7nzgwdonnorq6pu5i0ssyaedfgzw336 0 1998 99195 19681 2026-08-22T18:58:07Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Саудан Эрбистан]] 99195 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Саудан Эрбистан]] 70xz1eze5ovvbto6q601s75onmc006f 0 2604 99184 20470 2026-08-22T18:56:17Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Исраил]] 99184 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Исраил]] ks9jrd49u0l59r6o7xtzs1koqurv8ad 0 3187 99181 23988 2026-08-22T18:55:47Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Беларус]] 99181 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Беларус]] lxauevr85bmg8m5193xtdx4274rpjr7 0 3235 99186 24370 2026-08-22T18:56:37Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Кьиблепатан Кьурей]] 99186 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Кьиблепатан Кьурей]] rn0sdvxj29xdcdpxhkloh261d28uaqw 0 3945 99185 30741 2026-08-22T18:56:27Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Кьиблепатан Кьурей]] 99185 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Кьиблепатан Кьурей]] rn0sdvxj29xdcdpxhkloh261d28uaqw 0 5328 99197 43588 2026-08-22T18:58:27Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Туьркъи]] 99197 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Туьркъи]] bbkzzwjcdg20vbax4djeyfcs77u2qt1 0 8468 99183 65279 2026-08-22T18:56:07Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Филистин]] 99183 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Филистин]] 4va8ulmj4thz63q4d3hfq6zf2bijiar 0 8540 99209 72618 2026-08-22T19:00:27Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] 99209 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] atdbzjpdir49k0344no2dt4a0hweo0j 0 8541 99188 72613 2026-08-22T18:56:57Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] 99188 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] atdbzjpdir49k0344no2dt4a0hweo0j 0 9220 99196 68808 2026-08-22T18:58:17Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Мугъулар]] 99196 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Мугъулар]] szzidot8ovv7j7xiesdc3hizndfazrh 0 9407 99173 69442 2026-08-22T18:54:27Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Члакъ Сурхай]] 99173 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Члакъ Сурхай]] 3p21l8awprqfe09a5zmi01nzy5mh7go 0 9758 99193 70510 2026-08-22T18:57:47Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Ахцегь Мирза Али]] 99193 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ахцегь Мирза Али]] 4cnhb4xjfltx2dy2koa44u3iih3kcb0 0 9767 99178 70561 2026-08-22T18:55:17Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Ахцегь Мирза Али]] 99178 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ахцегь Мирза Али]] 4cnhb4xjfltx2dy2koa44u3iih3kcb0 0 9776 99177 70593 2026-08-22T18:55:07Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Ахцегь Мирза Али]] 99177 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ахцегь Мирза Али]] 4cnhb4xjfltx2dy2koa44u3iih3kcb0 0 9818 99192 70733 2026-08-22T18:57:37Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Ахцегь Мирза Али]] 99192 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ахцегь Мирза Али]] 4cnhb4xjfltx2dy2koa44u3iih3kcb0 0 10592 99207 72441 2026-08-22T19:00:07Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] 99207 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] atdbzjpdir49k0344no2dt4a0hweo0j 0 10593 99194 72396 2026-08-22T18:57:57Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Ахцегь Мирза Али]] 99194 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ахцегь Мирза Али]] 4cnhb4xjfltx2dy2koa44u3iih3kcb0 0 10595 99174 72402 2026-08-22T18:54:37Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Члакъ Сурхай]] 99174 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Члакъ Сурхай]] 3p21l8awprqfe09a5zmi01nzy5mh7go 0 10598 99191 72615 2026-08-22T18:57:27Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] 99191 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] atdbzjpdir49k0344no2dt4a0hweo0j 0 10601 99208 72617 2026-08-22T19:00:17Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] 99208 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] atdbzjpdir49k0344no2dt4a0hweo0j 0 10605 99189 72614 2026-08-22T18:57:07Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] 99189 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] atdbzjpdir49k0344no2dt4a0hweo0j 0 10610 99190 72442 2026-08-22T18:57:17Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] 99190 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] atdbzjpdir49k0344no2dt4a0hweo0j 0 10611 99187 72440 2026-08-22T18:56:47Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] 99187 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Яргъу Шайх Мугьаммад]] atdbzjpdir49k0344no2dt4a0hweo0j 0 10675 99204 72589 2026-08-22T18:59:37Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Эрмилар]] 99204 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Эрмилар]] f8rzq6mva2bnl5nvn935k8gdovdm4et 0 10769 99201 72866 2026-08-22T18:59:07Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Штул Мугьаммад]] 99201 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Штул Мугьаммад]] qwl0f4xtg77ruwtsans21ysuhn5u8y9 0 10961 99182 73330 2026-08-22T18:55:57Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Эрмилар]] 99182 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Эрмилар]] f8rzq6mva2bnl5nvn935k8gdovdm4et 0 11667 99199 75332 2026-08-22T18:58:47Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Штул Мугьаммад]] 99199 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Штул Мугьаммад]] qwl0f4xtg77ruwtsans21ysuhn5u8y9 0 11772 99179 75590 2026-08-22T18:55:27Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Беларус]] 99179 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Беларус]] lxauevr85bmg8m5193xtdx4274rpjr7 0 14338 99214 91206 2026-08-23T08:09:28Z Хьажидауд 12986 99214 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Чамту вах |тамам тӀвар = |шикил = |кьадар = |къул = |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = |дидедиз хьайи чка = |кьиникьин чӀав = |кьиникьин чка = |гьукумат = |пеше = |карьера = |буба = |диде = <!-- Мать--> |гъуьл = <!-- Супруг--> |паб = <!-- Супруга --> |мукьвади = |сайт = |жуьреба-жуьре = |commonscat = |шикил лугьун=Имам Хьажи Дауд Ал-Мушкури Ал-Лекзи}} '''Чамту''' ''(ВикӀегь Чамту)'' — [[Лезгияр|лезги]] халкьдин дишегьли кьегьал. Лезгийрин юкьа '''''Чамту вах''''' лакӀабдалди машгуьр тир. Диде, буба ва ирид стха Ирандин шагь Надир Шагь патакай кьенвай. [[Сунияр|Агьлу Сунна]] тир Лезгири [[Шиияр|Шиивал]] къабул кӀанхвачир лугьуз, лезгири рушари гъилер кӀвачер ктӀуна, рушарин ванал палканар гьализ абур рекьидай. [[Кьурагь|Кьурагьдай]] тир Чамту, шиивал ва персериз авай такӀанвал, абрун лезги халкьдиз айизвай зулумар акваз гьакİ акъвазваз, Ирандин шагьдин вилик адан веридлай хъсан аскердин кьил кӀанай атӀузва. == Шиирар == ВикӀегь Чамту - стхайрин намус, чамтудикай шиир: <poem><div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> Вагьши Надир кьушун галаз вагьшийрин, Къумлух чуьллер кьулухъди таз атана; Гьукуматриз, цӀаяр ягъиз, къуншийрин, Лезгистанни вахчун ада кьатӀана. Кас гьуьл акур чӀавуз алай лепеяр, Къафкъаз дагълар акур чӀавуз мукьувай; Жидаяр хьиз акъвазнавай тепеяр, Гьич хуш хьанач, атӀуз тежер якӀувай. Гегьенш аран, тамар миргер, жейранар, И еридин ятар ширин булахар; ТӀебиатди авуна ам гьейранар, Акур чӀавуз цуьквер авай яйлахар! Хабар гьинай? Лезгистандин маканрай… Ягъун, кьиникь, ина авай дявеяр. Чуьл ацӀанвай ламарайни балкӀанрай, Мангъулвийри, нез, тукӀвазвай девеяр. Лезги хуьрер кузвай са-сад вагьшийри, Жегьил рушар кьаз есирра, гуж ийиз. Вил пичӀи тир, тух тежедай къучирин, Хуьрер-кӀвалер тарашзавай луж ийиз. Гьелелигда Надиран кар къулай тир, Хуьрер са-сад кузвай ада кьал ягъиз; Чка-чка авайди са гьарай тир, Вич, лагьайтӀа, ацукьнавай ял ягъиз. Тамун кьерех, алачухар яна хьиз, Са шад кӀвалах вилив хуьзвай Надира. Гьава михьи тир, йифиз марф къвана хьиз, Пара кьадар чими тир и йикъара. Нуькверрикай садан рикӀел атана, Чпихъ авай гьунарлу кас къалурун. Хабардарди вичин далдам гатана, Лезгийрикай са викӀегь кас жагъурун. Хуьр-кӀвал тирвал къекъвена са игитдихъ, Акъажунра авун патал иштирак: «Кьейидаз - пул – пишкеш гуда мейитдихъ, Чи игитдин акатна хьуй ам сарак!» Хуьрера кас амачир женг чӀугвадай, Душман рекьиз, яракь, къуват кӀватӀзавай. Са руш авай игит хьтин аквадай, Адан рикӀе кьисас вахчун къаст авай. Ирид стха телеф хьанвай женгера, Диде-буба, кьведни кьенвай душманди. Къастунин цӀай куькӀуьннаваз жигерра, Давамзавай руша уьмуьр пашмандиз. Вичел партал алукӀна хьиз стхайрин, Малумарнана гьазур тирди женгиниз. Кьисас вахчуз кьейи кьадар архайрин, Гьазур тир ам къуват хкун гуьнгуьниз! Хабар нивай? БалкӀанар гвай касдивай… ЧӀуру ният жеда гьар са душмандихъ. Кьиникь патал ихьтин игит къаст авай, Гьуьжет чӀугун герек хьана балкӀандихъ. Чидав гузвай балкӀандиз гуз мухни кьел, Са югъ хьана гьич стӀални яд тагуз. Муькуь бакӀанд – гъиз кишмишар, гуз мекел, Гьазурнавай, адалатдиз яб тагуз. Гужлу патан даим чӀуру ният я. Гьахъни дуван гьа ксарин гъилева. Ахьтинбуруз къвезвай къимет–лянет я, Вагьши Надир хьтин вагьши кьилевай. Халкь кӀватӀнавай, эвер гана хуьрерай, Чпин такьат, кьудрат къалун паталди. Ивияр физ, рекьвайтӀан хирерай, Къастар авай душман гатун паталди! Гуьг рангунин балкӀан гана мангъулдив, Лацу балкӀан гана лезги игитдив. Руша вичин кар ийизвай акьулдив, Гьуьжетдайла, чан аламай мейитдив. Мангъулвиди са вил яна Надираз, Ягьанатдив рахана чи кьегьялдихъ: -Миргин саягъ гьалдарда ви як чараз, ГьикӀ кьазватӀа, лагь на заз вун и гьялдихъ?- Руш лагьайтӀа, къуватдизни гьунардиз, Машгьур кас тир хуьре-кӀвале виридаз. Беден ухшар тиртӀан таза чинардиз, Жаваб гудай такьат авай иридаз! Амма ада, намус патал стхайрин, Вичихъ авай къуват хуьзвай кис хьана. Гужар эхиз тежез ламран рухвайрин, Адан рикӀиз югъ-къандивай пис хьана. «Стхайрилай артух вах туш кьейитӀа, Амма кьисас вахчун адан рикӀевай. Лугьуз жедач, Сад Аллагьди гайитӀа, Зун гъалиб жен, къаст вахчунин рекьевай». Хабар нивай? БалкӀанар гвай касдивай… ЧӀуру ният жеда гьар са душмандихъ. Кьиникь патал ихьтин игит къаст авай, Гьуьжет чӀугун герек хьана балкӀандихъ. Чи рушав гвай балкӀандиз гуз мухни кьел, Са югъ хьана гьич стӀални яд тагуз. Муькуь бакӀанд – гъиз кишмишар, гуз мекел, Гьазурнавай, адалатдиз яб тагуз. Гужлу патан даим чӀуру ният я. Гьахъни дуван гьа ксарин гъилева. Ахьтинбуруз къвезвай къимет–лянет я, Вагьши Надир хьтин вагьши кьилевай. Халкь кӀватӀнавай, эвер гана хуьрерай, Чпин такьат, кьудрат къалун паталди. Ивияр физ, рекьвайтӀан хирерай, Къастар авай душман гатун паталди! Гуьг рангунин балкӀан гана мангъулдив, Лацу балкӀан гана лезги игитдив. Руша вичин кар ийизвай акьулдив, Гьуьжетдайла, чан аламай мейитдив. Мангъулвиди са вил яна Надираз, Ягьанатдив рахана чи кьегьялдихъ: -Миргин саягъ гьалдарда ви як чараз, ГьикӀ кьазватӀа, лагь на заз вун и гьялдихъ?- Иранжува, дамахар гвай жуьреда, Чи игитдиз тамашна хьиз, давамна: -Захъ гьуьжетдай кас авани Куьреда? Жаваб вучиз гудач, кичӀе авам на?- Игит тир руш тамашна са вилихъди, Иранжувахъ гьич са гафни раханач. Стхадин тур авуна хьиз гъилихъди, Са декьикьа балкӀан кисна, юзанач. Тамашзавай Надир рушан балкӀандиз, Ара-ара вил язавай вацӀухъди. Зегьер жедай саягъ гьар са илиндихъ, Ам къаних тир ивидихъни якӀухъди. -Рахадач хьи! Мез лал яни, игит ви? Жаваб гудай гьич са гафни авачни? Рух хьиз чилел экӀейда за мейит ви! Я тахьайтӀа, лезги намус вак квачни?! -Лал хьухь, душман, мажал авач рахадай! Зи стхайрин къанар ава хиве ви! Дуьздиз экъечӀ, жуван кьеркьин чухвадай, Мурдал кицӀин пухъ твада за сиве ви! Гьа и гафар сиве амаз турарин, Ванер акъат хьана, ягъиз цӀехлемар, Иранжуван, балкӀандаллай пурарин, Кьил галудна, гьахъ авуна бегьемар! Ахьтин гьарай акъатна хьи Надирай, Нуькверар кьаз алахъна чи игит руш! Чилер-цавар аватай хьиз ахварай, Чи игитдин балкӀандикай хьана къуш! Кьакьан тир син, кӀане СтӀал вацӀ аваз. Гьайван къаних тир кьел тӀуь</div></poem> == Баянар == Дибиров М. Сильные и стойкие. Махачкала: Дагучпедгиз, 1973. С. 34-35. См. также: Халидова М.Р. Мифологический и исторический эпос... С. 215-216 == ЭлячӀунар == [https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D0%91.%D0%93._2002_%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B1%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2_%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0.pdf] m8u4wmuqb0lywywavpgih27qbg3wc48 0 15317 99202 87383 2026-08-22T18:59:17Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Амир Али ТӀигьиржалви]] 99202 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Амир Али ТӀигьиржалви]] 41puozdx1vll42x38u8y7eao0jqgmnf 0 15327 99198 87406 2026-08-22T18:58:37Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[МичIигъ чӀал]] 99198 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[МичIигъ чӀал]] njkhoiommo97vx67w9ox85ivcjmpcmk 0 17551 99203 99146 2026-08-22T18:59:27Z EmausBot 26 исправление двойного перенаправления на [[Амир Али ТӀигьиржалви]] 99203 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Амир Али ТӀигьиржалви]] 41puozdx1vll42x38u8y7eao0jqgmnf