Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 211 99286 89709 2026-08-30T00:47:13Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 99286 wikitext text/x-wiki {{ЧӀал | ранг = СА | тӀар = Дег-хитан чӀал<br /> Deg Xinag | чпин чӀалал = | гьукумат = ГалкӀанавай Штатар Америкадин (Аляска) | уьлквеяр = | офицал чӀал = | килигзавай организаци = | рахазайбрин кьадар = 15 | рахунрай алай чка = | чӀал ишелмишзава = | кьена = | кӀватӀал = Вини Америкадин чӀалар | жуьрейрал апаюн = [[Дене-енисей чӀалар|дене-енисей хзан]] :[[На-дене чӀалар|на-дене чхел]] ::[[Атабаск-эяк чӀалар|атабаск-эяк мехел]] :::[[атабаск чӀалар]] | кхьинар = латин алфиб | ГОСТ 7.75–97 = | ISO1 = | ISO2 = ath | ISO3 = ing }} '''Дег-хитан чӀал''' == Гафалаг == * '''q'unt'ogh''' airplane * '''ggagg''' гьайван * '''ggagg chux''' сев ('еке гьайван') * '''sraqay''' айал * '''dran''' йугъ * '''xik'ugił'anh''' духтур * '''łegg''' балугъ * '''łek''' кицӀ * '''sileg''' зин кицӀ * '''vileg''' his/her dog * '''tso tl'ogh iy''' mammouth * '''dina' k'idz''' айал (toy) * '''ngan' dit'anh''' earthquake * '''sito'''' my father * '''vito'''' his/her father * '''xidondiditey''' door * '''yix''' house * '''tinh''' цур * '''dangan''' ракь * '''deloy''' сув (дагъ) * '''choghlugguy''' (''Anvik'') '''niq'asrt'ay''' (''Shageluk'') сикӀ * '''giłiq''' сад * '''teqa''' кьвед * '''togg''' пуд * '''denhch'e''' кьуд * '''niłq'osnal giłiggi viq'idz iy''' цӀусад == Урус чӀал гафар == [[Файл:1860-russian-america.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">Урусар Америка</span> ]] [[Урус чӀал]]ай кьабулнай Супик чӀалаз гафар. Урусар Америкада (1733–1867). * '''chay''' (< ур. ''чай'') 'чай' * '''chaynik''' (< ур. ''чайник'') 'чайникӀ' * '''den-gi''' ( < ур. ''деньги'') 'пул' * '''veliq''' (< ур. ''мыло'') 'запун' * '''vasdliq’''' (< ур. ''масло'') 'дуьдгъвер' == Тистикьар == <references/> == Алукьун == * http://ankn.uaf.edu/ANL/course/view.php?id=7 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701132841/http://ankn.uaf.edu/ANL/course/view.php?id=7 |date=2010-07-01 }} Deg Xinag Ałixi Ni’elyoy / Deg Xinag Learners' Dictionary (2007) * http://faculty.washington.edu/sharon/Vowel_quality.pdf Vowel quality and duration in Deg Xinag by Sharon Hargus (2008) [[Категория:На-дене чӀалар]] d98kg6wjwazrk91olzjba01o1autrba 0 406 99289 92141 2026-08-30T01:24:34Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 99289 wikitext text/x-wiki [[Файл:Armenia, Colchis, Iberia, Albania, Etc.jpg|thumb|Лезгистан сифте девирда]] '''Лезгистан''', '''Лекия''' — тарихдин [[Лезгияр|Лезги]] ччилерин тӀвар. [[Файл:Treaty of Sèvres &SovietRepublics of Transcaucasia.jpg|thumb|Лезгистан, Дагъустандин Советрин Социализмдин Республика, 1921]] Адан чилерик акатзава Дагъустандин кьибле патанни Азербайжанжин кефер патан районар. == Эдебият == * {{книга|автор=[[Магомедов, Расул Магомедович|Магомедов Р. М.]]|заглавие=Происхождение названия Лезгистан|издание=Ученые записки ИИЯЛ|место=[[Магьачкъала]]|год=1961|том=IX|страниц=56|ref=Магомедов Р. М.}} * {{книга |автор = [[Алиев, Багомед Гадаевич|Алиев Б. Г.]], [[Умаханов, Магомед-Салам Курбанович|Умаханов М.-С. К.]] |заглавие = Историческая география Дагестана XVII — нач. XIX в. Кн. II. Историческая география Южного Дагестана |место = [[Магьачкъала]] |издательство = |год = 2001 |страницы |ref = Алиев, Умаханов }} == ЭлячӀунар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Лезгистан}} * [http://www.press.karabakh.info/Лезгистан_накануне_бури Lezgistan before the storm.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514065828/http://www.press.karabakh.info/%D0%9B%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B8 |date=2019-05-14 }} Russian Thought № 3929 from 15.05.1992 [[Категория:Лезгистан| ]] 2a0t7ka4j3dxku53dbluvd66tksbdzf 0 5914 99288 93882 2026-08-30T01:15:18Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 99288 wikitext text/x-wiki '''Кьиблепатан Лезгистан''' — [[СССР]] чкӀайдилай кьулухъ тӀебии тушир рекьералди туькӀуьрнавай [[Азербайжан Республика]]дин чилерал кьве пай хьанвай лезги халкьдин къуба патан лезгийри ва лезги халкьарин группадихъ акатзавай муькуь гъвечӀи халкьари ([[будугъар]], [[гьапутар]], [[ергуьжар]], [[жекар]], [[къирицӀар]], [[рутулар]], [[удинар]], [[хинелугъар]], [[цӀахурар]], [[эликар]]) уьмуьр гьалзавай тарихдин лезги чилер. ==Кьибле Лезгистандин районар== * [[Кьвепеле район]] * [[Къуба район]] * [[КцӀар район]] * [[Хъачмаз район]] * [[Огъуз район]] * [[Исмаилли район]] * [[Шеки район]] * [[Ках район]] * [[Закатала район]] * [[Белокан район]] Ибурулайни гъейри [[Агъсу район|Агъсу]], [[Шамахи район|Шамахи]], [[Шеки район|Шеки]], [[Исмаиллы район|Исмаиллы]], [[Къах район]]ра лезги хуьрер авайди я <ref>Лезги хуьрерин топономика/ Муьзеффер Меликмамедов/2005-2006-йисар</ref>. ==Кь. Лезгистанда авай лезги халкьарин хуьрер== [[1886 йис]]ан статистикадин малуматра къалурнавайвал, [[Елизаветполь губерния]]да 1521, [[Баку губерния]]да 1078 гьапут авай. Хиналугъ хуьре 2167, Будугъ хуьре 2625, КъирицӀ хуьре 2027, Гьапут хуьре 200, Жек хуьре 7403, Элик хуьре 178, Ниж хуьре ва адан патав гвай чкайра 5000 кас кьван агьалийир уьмуьр гьалзавай.<ref>Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлеченных из посемейных списков 1886 г., Тифлис, 1893</ref> [[XIX виш йис]]ан 1930 - 1940 -й йисарилай гатӀумна гьапутар, будугъар ва къирицӀар чпин тарихдин хуьрерай Муьшкуьр ва Шабран магьалрин, Гуьйчай ва Шамахи уездрин чилерал куьч хьана. Абуру Къубадани, гьакӀни и магьалра ва уездра цӀийи хуьрер кутуна. 60 - 70 йис алатайла и лезги халкьарихъ Азербайжанда цӀудралди хуьрер авай. XIX виш йисан эхирриз талукь чешмейра чпин тӀварар гьатнавай Азербайжандин гьапут, будугъ, къирицӀ, цӀахур ва удин хуьрерин тӀварар: ===Будугърин хуьрер=== * Будугъ * Къарадагъ Будугъ * Будугълу * Агъязи Будугъ (Азизуба) * Будугълу Велиуба * Къырхларуба * Рамазан хъишлах * Кьасумтала хъишлах * Къаракъыз * Къаракъыз хъишлах * Гуьне Будугъ (Къарабулах) * Далыкъая ===Гьапутрин хуьрер=== * Гьапут * Дагъ Гьапут * Диршалы Гьапут * Ибрагьим Гьапут * Къарадагъ Гьапут * Гьапут Меликли * Гьапут Имамлы * Гьапут Куьрд * Гьапут Муллаисакъ * Гьапут Гьажигьатемли * Ших Гьапут * ЧӀехи Гьапут * ГъвечӀи Гьапут * Вини Гьапут ===Ергуьжрин хуьр=== * [[Ергуьж]] ===Жекрин хуьр=== [[XIX виш йис]]ан эхирриз талукь са бязи чешмейра жекар Къубадилай гъейри [[Нуха уезд|Нуха]], [[Эреш уезд|Эреш]] ва [[Гуьйчай уезд]]рани гьапутрихъ галаз санал уьмуьр гьалзавайди къалурнава. И уездра санлай жекрин ва гьапутрин кьадар 3027 кас, [[Къуба уезд]]да 4899 кас тирди къейд авунва.<ref>Сборник сведений о Кавказе, т. VII. Тифлис, 1880, ч. 24.</ref> * [[Жек]] ===КъирицӀрин хуьрер=== * КъирицӀ (Дагъ КъирицӀ) * КъирицӀ Дегьне * Хаспулатуба * Якъубуба * Муьзефферуба * Агьмедуба * Ферзалиуба * Гьатемуба * Регьимуба * Давудуба * Исбатуба * Палчухуба * Нагъиуба * Узунуба * Шерифуба * Манжируба * Чухуруба * Гьажиисауба * Сабируба * Гьажиагьмедуба * Менжеруба * Машиуба * Агъауба * Аслануба * Тиканлыуба * Ханлухуба ===Удинрин хуьрер=== [[Алпан]]дин девирда чпихъ кьилди вилаят хьайи удинар [[XIX виш йис]]уз [[Нуха уезд]]дин са шумуд хуьре яшамиш жезвай. Французрин тӀвар-ван авай къелемэгьли [[Александр Дюма]]ди малумат гайивал, [[XIX виш йис]]ан эхирра удинар анжах кьве хуьре уьмуьр гьалзавай ва абурун кьадар 3 агъзур кас тир. Алай чӀавуз удинар [[Кьвепеле район]]дин [[Ниж]] хуьре ва [[Огъуз район]]дин (виликан Варташен) юкь тир [[Огъуз]] шегьерда уьмуьр гьалзава. [[1992 йис]]уз [[Кьвепеле район]]да 5241 удин авай. Абурукай 4465 кас [[Ниж]] хуьруьн агьалияр тир. [[Огъуз]]да удинрин кьадар 70 кас тир.<ref>Жавадов Къ.Ж., Гьуьсейнов РА. Удинар (азербайжан чӀалалди). Баку, 1996. ч. 82.</ref> * [[Ниж]] * [[Огъуз]] * Варданлы * Мирзебейли * Султан нуха * Кирзан * Джоурлу * Малых * Еникент ===Хинелугърин хуьр=== * [[Хинелугъ]] ===ЦӀахуррин хуьрер=== [[1886 йис]]ан статистикадин малуматда Азербайжанда уьмуьр гьалзавай цӀахуррин кьадар 2 агъзур кас, 1897 йисан малуматда 7,4 агъзур кас тирди къалурнава. А чӀаван чешмейра са бязи лезги хуьрер цӀахур хуьрер хьиз къалурнава. Месела, 1897 йисал къведалди анжах лезгийрин уьмуьр гьалнавай Тала, Вини Тала, Агъа Малах, Вини Малах, Кас халис лезги хуьрер я. Эхиримжидан тӀвар чешмейра "Гас", "Къасс" хьизни къалурнава. Алай девирдин статистикадин малуматрив гекъигайтӀа, Азербайжанда 15 агъзурдав агакьна цӀахурар ава. 1989 йисан малуматра и число 13,3 агъзур кас я. АкӀ акъатзава хьи, 1897 - 1989 йисара, яни 92 йисан къене цӀахуррин кьадар анжах 5,9 агъзур кас гзаф хьанва. Им гьакъикъатдив кьадай кьадар туш ва цӀахуррин кьадар статистикада къалурнавайдалай са шумуд агъзур виниз я. Чешмейра гьатнавай малуматар анализ авуртӀа, и кар мадни хъсандиз кьатӀуниз жеда.<ref>Закатальский округ. Свод статистических данных извлеченных из посемейных списков населения Кавказа. Тифлис, 1887; 2) О национальном составе населения Азербайджанской ССР (по данным Всесоюзной переписи населения 1989 г.) Баку, 1990</ref> * Къум * Жыных * Мухах (вини пад) * Тала * Амбарчай * Эмиржанлы * Вини Тала * Дул усу ба * Агъчай * Агъа Малах * Вини Малах * Сускент * Эзгилли * Чинарлы * Илису * Къасс * Къаракчай * Жимжимах * Мамрух * Къалал * Гуьзпарах * Сабунчу * Сарыбаш * Сувагил * Мешлеш ===Эликрин хуьр=== * [[Элик]] Исятда, Азербайжанда [[XIX виш йис]]уз гьапутар, будугъар, къирицӀар, цӀахурар уьмуьр гьалнавай хуьрерин са пай амач. Са бязи хуьрер чкӀана арадай акъатнава ва абурун тӀварар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Са кьадар хуьрерин тӀварар масакӀа хьанва. Гьапутрин винидихъ тӀварар кьур 14 хуьруькай анжах 5 ама. Къубада Гьапут, Хачмаза Ших Гьапут, Исмаиллы районда Гьапутлу, Гьажигьатемли ва Муллаисакълы хуьрер. Будугъринни гзаф хуьрер амач. [[1837 йис]]уз Къуба уезддин Будугъ магьалдик 19 хуьр акатзавай. Абурукай 12 будугърин хуьрер тир. Гила и хуьрерикай 3 ама. Къубада Будугъ хуьр, Хачмаза Къарадагъ Будугъ ва Агъязы Будугъ хуьрер. ЦӀахуррин 21 хуьруькай алай вахтунда 19 ама. Къах районда абурун Къум, Лекит, Амбарчай, Эмиржан, Агъчай, Сускент, Чинарлы, Лекит Малах, Закъатала районда Мухах (вини пад), Сабунчу, Къасс, Али Бай-рамлы, Къалал, Гуьзпарах, Мамрух, Алескер, Агъдам Къалал, Жимжимах хуьрер ава. Идалай гъейри абур Къах райондин Илису, Сарыбаш, Зерне ва Закъатала райондин Мешлеш, ЦӀийи Сувагил хуьрера лезгийрихъ галаз санал уьмуьр гьалзавай. КъирицӀрал гьалтайла П. В. Котляревскийди [[XIX виш йис]]ан эхирра абурухъ 61 уба авайди къалурнава. Амма чешмейра и убайрин тӀварар вири гьатнавач. КъирицӀ ва КъирицӀ Дегьне хуьрер, гьакӀни 61 уба фикирда кьуртӀа, [[XX виш йис]]ал къведалди къирицӀрихъ 63 хуьр хьун герек я. Амма алай вахтунда [[Къуба район|Къуба]] ва [[Хъачмаз район]]ра абурун 30 кьван хуьрер ама. Удинар [[XIX виш йис]]ан эхирралди 9 хуьре уьмуьр гьалайтӀа, гила абур анжах са Ниж хуьре ва Огъуз райондин юкьван Огъуз шегьерда уьмуьр гьалзава. Абурун 3 хуьруьн тӀвар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Амай хуьрера лагьайтӀа, маса халкьари, асул гьисабдалди азербайжанари уьмуьр гьалзава. Хиналугъар, жекар ва эликар чпин Хиналугъ, Жек, Элик тӀварар алай хуьрера уьмуьр гьалзава. Делилрай аквазвайвал, [[XIX виш йис]]ан эхирра винидихъ тӀварар кьур халкьарихъ Азербайжанда санлай 122 хуьр авай. Алай чӀавуз абурукай 61 хуьр ама. Лезги халкьарикай са бязибуру чпин хуьрер гадарайвал, гила хайи чӀални гадарзава. Месела, будугъви алим, тарихдин илимрин доктор, профессор Вакъиф Пириева вичин 1994-йисуз Бакуда азербайжан чӀалалди басмадай акъудай "Будугъ ва будугъвияр" улубда кхьизвайвал, Азербайжанда уьмуьр гьалзавай 15 агъзур будугъвидикай 12 агъзур касдиз вичин дидед чӀал чизмач. Алай девирдин са бязи алимри чи халкьарин кьилел атай мусибатар гьакъикъатдив кьадайвал къелемдиз къачун тийиз, и вакъиайриз маса жуьредин рангар гузва. Будугъар, къирицӀар, хиналугъар, гьапутар, жекар, эликар, ергуьжар хьтин лезги халкьарал "Шагь дагъдин халкьар" тӀвар илитӀна, абур чавай къакъудиз кӀанзавай са бязи ксари гила кьасухдай чи тарихар чӀурзава. Лезги халкьдин тарихдикай хабар авачир ихьтин ксари [[XIX виш йис]]уз талукь са бязи чешмейра а чӀаван авторри будугърин ва къирицӀрин са кьадар хуьрер лезги хуьрер хьиз къелемдиз ганвайди хьиз лугьузва. Гьибур я а хуьрер? Бес чна винидихъ къалурнавай а халкьарин хуьрерин тӀварар гьа [[XIX виш йис]]ан чешмейрай жагъурна къейд авунвайбур тушни? Лезги халкьарин араяр ягъиз алахъзавай ихьтин ксариз атӀай жаваб гун патал чи ойконимрихъ гелкъведайла тек са лезгийрин ваъ, вири лезги халкьарин ойконимар чирна - жагъурна кӀанзава. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.lezgistan.su/ Азад Лезгистандин гьерекат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421141628/http://lezgistan.su/ |date=2012-04-21 }} * [http://www.press.karabakh.info/%D0%9B%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B8 Лезгистан накануне бури] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514065828/http://www.press.karabakh.info/%D0%9B%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B8 |date=2019-05-14 }} [[Категория:Лезгистан]] [[Категория:Лезгияр]] 79x56akuc6p4bg1ysn2k0dwbygc6o76 0 6082 99287 93847 2026-08-30T01:05:46Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 99287 wikitext text/x-wiki '''Кеферпатан Лезгистан''' — [[СССР]] чкӀайдилай кьулухъ, [[Дагъустан Республика]]дин чилерал кьве пай хьанвай лезги халкьдин куьре патан лезгийри уьмуьр гьалзавай тарихдин лезги чилер. ==Кеферпатан Лезгистандин районар== * [[Ахцегь район]] * [[Агъул район]] * [[Докъузпара район]] * [[Дербент район]] * [[Кьурагь район]] * [[Мегьарамдхуьруьн район]] * [[Табасаран район]] * [[Рутул район]] * [[СтӀал Сулейман район]] * [[Хив район]] == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.lezgistan.su/ Азад Лезгистандин гьерекат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421141628/http://lezgistan.su/ |date=2012-04-21 }} * [http://www.press.karabakh.info/%D0%9B%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B8 Лезгистан накануне бури] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514065828/http://www.press.karabakh.info/%D0%9B%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B8 |date=2019-05-14 }} [[Категория:Лезгистан]] [[Категория:Лезгияр]] g23cy8gigw0xc4646gfgbn3vck4ekdy