Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Африка 0 90 99299 98811 2026-09-05T00:13:07Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 99299 wikitext text/x-wiki [[Файл:Africa (orthographic projection).svg|thumb|right|250px|Африка зур элкъвердин картадал]] '''Африка''' — чӀехивилел гьалтайла дуьньядин кьведлагьай континент я. Адан къерехар кефер патай Аравили гьуьлуь, кеферни рагъэкъечӀдай патай — Яру гьуьлуь, рагъакӀидай патай — Атлантик океанди, рагъэкъечӀдай патай — Индиядин океанди кьунвайди я. Кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 8 агъ. км., рагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван — 7,5 агъ. км. я.<ref>[http://geografya.ru/afryka.html География.ру — Африка]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ГьакӀни «Африка» тӀвар Африкадин континентдикайни адан патав гвай островрикай ибарат тир дуьньядин паюниз лугьузавайди я. Африкадин чилин кьадар — 29,2 млн км², островаррихъ галаз — 30,3 млн км² кьван я, яни Чилин вири винел патакай 6 % ва вири дуьньядин къураматдикай 20,4 % кьунвайди я. Африкадин континентда 55 гьукумат ава.<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Африка Энциклопедия «Вокруг Света» — Африка]</ref> Африкадин агьалийрин кьадар 1 миллиард кас кьван я. Африка инсаниятдин (биологиядин жинс кьурла) сихилдин кьил хьиз гьисабзавайди я.<ref>[http://vz.ru/society/2006/9/21/49749.html Деловая газета «Взгляд» — Родина человечества]</ref> Континентдин гилан чӀаван агьалияр, асул гьисабдалди, кьве расадин векилрикай ибарат я — негроиддинни европадин.<ref>[http://iessay.ru/ru/other/geografiya/stati/afrika.-naselenie-i-gosudarstva/rasy-i-narody-afriki iEssay.ru — Расы и народы Африки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305152545/http://iessay.ru/ru/other/geografiya/stati/afrika.-naselenie-i-gosudarstva/rasy-i-narody-afriki |date=2016-03-05 }}</ref> Африка 32 чӀалан хзандин (абурукай [[Афразиядин чӀалар|афразиядин]], [[Индоевропадин чӀалар|индоевропадинни]] [[Австронезиядин чӀалар|австронезиядин]] чӀалар маса континентрай «атанвайбур» я), 7 кьилдинни 9 классификациядик квачир чӀаларин диге я. Виридалайни чкӀанвайбур [[Араб чӀал|араб]], [[Француз чӀал|инглис]], [[Француз чӀал|французни]] чкадин [[Банту чӀалар|банту]] ([[суахили]], [[Конго (чӀал)|конго]]), [[Фула (чӀал)|фула]] чӀалар я. Африкадай тӀуз экваторни са шумуд климатдин чӀул физвайди я. Им кьилди сад тир кеферпатан субтропикайрин чӀулунилай кьиблепатан субтропикайрин чӀулуналди кьван яргъал чӀугвазвай континент я. ДатӀана къвазвай къвалар, муркӀаганарни яд квай горизонтар авачир ятӀа абурун тӀимил кьадардин гъиляй, кьерелайни къерехдилай гъейри, климат тӀебии къайдада тун саки санани аваз авач. == Кьиспес (Тарих) == === Лап фез бере === Мезозойдин береда Африка саца авай континент [[Пангея]]дин пай ей. Микитисра лугьузва, Африка вири ксаран сифте Ватан йа. Ана гахкьунва лап сифте ксаран кӀарабар. 13 000 чи эразлай вилик Африкада авай ксарувай къуьл чуьли жезвай. Малар хуьз Африкада эгечӀна 7 500 йиса чи эразлай вилик. === Антик бере === Африкада авай гӀакуьметрукай виридалай сифте хьейди йа [[Египет]], 4 000 йиса чи эразлай вилик. === Колонийран бере === 1500-лай йисара [[Португалия]]ни [[Испания]]ди Африка къацаз эгечӀна, ахпанлай маса [[Европа]]дин гӀакуьметра къацаз эгечӀна. 1885-лай йиса Берлинан конгрессда [[ЧӀехибритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Бельгия]]ди Африкадин чилер чпин арада пай уна ва эгечӀна. === Азадвалан бере === 1960-лай йиса 16 Африкадин гӀакуьметраг азадвал гакьуна. Гьавиляй а йис Африкадин йис йа. Ахпа эгечӀна амай гӀакуьметарни вири чпин азадвал къахчуз. ЦӀийи азад гӀакуьметраз СССРди куьмек авуна. == АкьалтӀай тӀинкӀер == [[Файл:Agulhas.jpg|thumb|left|[[Рапунин (кӀвенкӀвечил)|Рапунин]] кӀвенкӀвечилел алай, [[Атлантик океан|Атлантикни]] [[Индиядин океан]]ар чара ийизвай цӀар официал къалурдайди]] * Кеферпатан — кӀвенкӀвечил «[[Эль Абъяд (кӀвенкӀвечил)|Эль Абъяд]]» (алай чка: 37̊ 21' к. гь, 9̊ 45' р-э. я.); * Кьиблепатан — кӀвенкӀвечил «[[Рапунин (кӀвенкӀвечил)|Рапунин]]» (алай чка: 34̊ 49' кь. гь, 20̊ р-э. я.); * РагъакӀидайпатан — кӀвенкӀвечил «[[Альмади (кӀвенкӀвечил)|Альмади]]» (алай чка: 14̊ 44' к. гь. 17̊ 31' р-а. я.); * РагъэкъечӀдайпатан — кӀвенкӀвечил «[[Рас-Хафун (кӀвенкӀвечил)|Рас-Хафун]]», (алай чка: 10°. 25' к. гь., 51̊ 21' р-э. я).<ref>[http://www.vseznayem.ru/pochemuchki-o-geografii/259-krayniye-tochki-materikov Почему? — Крайние точки материков, координаты и названия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915204405/http://www.vseznayem.ru/pochemuchki-o-geografii/259-krayniye-tochki-materikov |date=2014-09-15 }}</ref> == Континентдин тӀвар == Чи эрадилай вилик V-лагьай вишйисуз Геродотди Африкадиз «Ливия» тахьайтӀа «Лувия» лугьузвай тир. Ада абур дегь чӀаварин, Аравилин гьуьлуьн кьиблепатан къерехдал уьмуьр гьалзавай «лбу» («рбу») тайифайрин тӀварцӀикай арадал гъизва. Грекар, чи эрадилай вилик VII-лагьай вишйисуз Киренаикада (Баркада) колония диб эцигайла, лбуйрин хура акъвазундал гьалтнай. Пара кьадар чӀавалай римвийри чкадин халкьариз «ливар» тахьайтӀа «либар» лугьуз гатӀумнай. Амма кьилди са Аравилин гьуьлуьн ккӀанвай, Нил вацӀун дельтадилай рагъакӀидай патахъ алай Кеферпатан Африкадин чилериз «Ливия» лугьузвай тир. Египетдилайни Ливиядилай кьиблепатахъ алай вири чилериз Эфиопия лугьузвай тир. ЧӀехи чӀаван къене «Ливия» ва «Эфиопия» тӀварар зурба кьадар авай Африкадин чилерин (Сахара къумгандилай кьиблепатахъ алайбурунни) лагьайчӀал тир. Мисал патал, Гвинеядин заливдиз XVIII-лагьай вишйисал кьван Эфиопиядин гьуьл тахьайтӀа Эфиопиядин океан лугьузвай тир. Географиядин тӀвар яз «Африка» чи эрадилай вилик II-лагьай вишйисуз арадиз акъатна. И карда чӀехи метлеб авай роль Пунрин дявеяр къугъвана. Чи эрадилай вилик 146-лагьай йисуз винел пад къачурла ва Карфаген шегьер чукӀурайла, римвийри кьунвай чилерал (гилан Тунис шегьердин патав) чпин цӀийи колония диб эцигна. Адаз абри «Африка» тӀвар гана. === ТӀвар арадал гъун === [[Файл:Leo africanus.jpg|thumb|right|198px|[[Африкави Лео]]дин портрет яз гьисабзавай [[Себастьяно дель Пьомбо]]ди 1520-лагьай йисуз кьван авур кӀвалах]] «Африка» тӀвар арадал гъунин са шумуд версия ава: * «Африка» тӀвар адетдалди яз «афри» тӀвар алай халкьдиз талукьарзава. Африяр — дяведал рикӀ алай, пара чкӀанвай чилерал уьмуьр гьалзавай халкь тир. Абруз карфагенвийри «афар» лугьузвай. И тӀвар финикиядин чӀалан «afar» («руг» мана квай) гафуниз талукьарзава. Гаф атай чкадал лугьун, гилалди Эфиопиядани Джибутида афар халкьди уьмуьр гьалзава. * Маса версиядив кьурвал, афри халкьдин тӀвар бербер чӀалан «ifri» («кьветӀ» мана квай), кьветӀин инсанар фикирда кьуна, гафуниз талукьарзава. Ахпа, са арадлай, и чкадал Ифрикия тӀвар алай араб провинция арадал акъатна. * Африкави Леодин версиядив килигна, «Африка» тӀвар грек чӀалан «Αφρική» («мекьивал авачир чил, уьлкве» мана квай) гафуникай арадал атана. Ада авур фикирдив кьурвал, «Африка» тӀвар «мекьивал» мана квай «φρίκη» гафуникай ва «уьлкве, чил» мана квай «α-» префиксдикай ибарат я. * Севильяви Исидорди вичин «Этимологияр» («Дибар», «ГатӀумунар») кӀвалахда «ракъинин» мана квай «aprica» латин гафунин тӀвар кьуна. * Чувудрин тариххъан Флавий Иозефан версиядиз килигна, «Африка» Аврааман Ефер хтулдин тӀварцӀикай арадал атана. * Тариххъанни археологияхъан И. Ефремован фикирдалди, «Африка» тӀвар дегь чӀаварин Та-Кем чӀалакай атана. «Афрос» — «каф алай уьлкве» лагьайчӀал я (Африкадин къерехрив мукьва хьайила са шумуд гьуьлуьн авахьун сад-садав акьуна каф ийизвайди тир). * Египтолог Джеральд Мессидин фикирдалди, египетдин «af-rui-ka» (гафба-гаф: «Ка тӀеквендин патахъ элкъуьруьн»). Дегь чӀаварин египетвийрин динда Ка — инсандин руьгь я, «Ка тӀеквен» — инсандин руьгь хьайи чка лагьайчӀал я. Адан версиядиз килигна, египетвийри Африка хайи диге хьиз гьисабзавайди тир. <ref>[http://www.luboznatel.com/proishozhdenie-narvaniya-afrika/ luboznatel.com — Происхождение названия континента Африка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140920103616/http://www.luboznatel.com/proishozhdenie-narvaniya-afrika/ |date=2014-09-20 }}</ref> <ref>[http://www.consultsos.com/pandora/africa.htm Africa African Africanus Africus — Word Roots Medical Etymology]</ref> <ref>[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3301/ Вокруг Света — Тайны знакомых названий]</ref>. == Чилинмикит == === Рельеф === Африкадин вана-ильти пата ава Атлас суваяр. Йукьа ава [[Сахара]] [[пустыня]]. Йукьалай сакьас агъанах ава Африкадин виридалай йике чка — вулкан [[Килиманджаро]] 5895 м. Африкадин йукьанни ильти пата ава [[саванна]]яр. === Ресурсар === Африкада ава лап пара къизильни алмазар. [[Нафт]], [[бокситар]], [[фосфоритар]], [[марганец]], [[ракь]], [[кьакьумуш]]ни [[свинец]]. === Къене авай йатар === Африкада ава дуьньядин виридалай йиргъи вацӀ [[Нил]], ам агъана ваназ физвайди я. Амай йике вацӀар — [[Нигер (вацӀ)|Нигер]], континентдин ильти пата. [[Конго (вацӀ)|Конго]] йукьан пата ва вацӀар [[Замбези]], [[Лимпопо]]н агъа пата. Виридалай йике уьр йа [[Виктория (вир)|Виктория]]. Амай йике уьрер [[Танганьика]]ни [[Ньяса]]. Виридалай йике учӀу уьрерукай сад йа [[Чад (вир)|Чад]]. === Гьаваяр === Гатуз Африкада пара кӀивиз чурчазва, кьутӀуьз чими я. == Африкадин вацӀар == Континентдин виридалайни чӀехи вацӀарин сиягь {| | {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! № || ТӀвар || Яргъивал || Бассейн || Уьлквеяр || Авахьун |-bgcolor=#00FF00 | 1 || Нил Кагерадихъ галаз|| 6671 || 2 867 || Уганда, Судан, Египет || Атлантик океан |-bgcolor= #FFFF00 | 2 || Конго (Заир) Луалабадихъ галаз|| 4320 || 3691 || Конго (Заир) || Атлантик океан |-bgcolor=#00FF00 | 3 || Нигер|| 4160 || 2092 || Гвинея, Мали, Нигер, Нигерия || Атлантик океан |-bgcolor= #FFFF00 | 4 || Замбези|| 2660 || 1330 || Замбия, Ангола, Мозамбик || Индиядин океан |- bgcolor= #00FF00 | 5 || Уаби-Шэбэлле|| 2490 || 200 || Эфиопия, Сомали || Индиядин океан |-bgcolor= #FFFF00 | 6 || ТуракьвацӀ|| 1860 || 1020 || Лесото, КьАР || Атлантик океан |-bgcolor= #00FF00 | 7 || Окаванго (Кубанго) || 1600 || 800 || Ботсвана, Ангола || Къенепатан авахьун |} | || | {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! № || ТӀвар || Яргъивал || Бассейн || Уьлквеяр || Авахьун |-bgcolor= #FFFF00 | 8 || Лимпопо|| 1600 || 440 || КьАР, Мозамбик || Индиядин океан |-bgcolor= #00FF00 | 9 || Вольта|| 1600 || 440 || Буркина-Фасо, Гана || Атлантик океан |-bgcolor= #FFFF00 | 10 || Шари|| 1450 || 700 || ЮАР, Чад || Чад вир |-bgcolor= #00FF00 | 11 || Сенегал|| 1430 || 441 || Мали, Сенегал || Атлантик океан |-bgcolor= #FFFF00 | 12 || Руфиджи || 1400 || 178 || Танзания || Индиядин океан |-bgcolor= #00FF00 | 13 || Гамбия|| 1200 || 180 || Гвинея, Сенегал, Гамбия || Атлантик океан |} |}<ref>[http://worldgeo.ru/lists/?id=11&loc=africa Всемирная География — Крупнейшие реки Африки]</ref> == Африкадин вирер == '''Континентдин виридалайни чӀехи вирерин сиягь:''' {| | {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! № || ТӀвар || Кьадар (км²)|| Деринвал (м.) || Гьуьлуьн дережадилай кьакьанвал (м.) || Уьлквеяр |-bgcolor=#87CEFA | 1 || Виктория|| 68100 || 80 || 1134 || Танзания, Кения, Уганда |-bgcolor= #7FFFD4 | 2 || Танганьика|| 32900 || 1470 || 773 || Танзания, Замбия, Конго (Заир), Бурунди |-bgcolor=#87CEFA | 3 || Ньяса|| 30800 || 726 || 472 || Танзания, Мозамбик, Малави |-bgcolor= #7FFFD4 | 4 || Чад|| 16300 || 11 || 281 || Чад, Камерун, Нигерия, Нигер |- bgcolor= #87CEFA | 5 || Рудольф|| 8600 || 73 || 375 || Кения, Эфиопия |-bgcolor= #7FFFD4 | 6 || Мобуту-Сесе-Секо|| 5400 || 58 || - || Уганда, Конго (Заир) |} | || | {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! № || ТӀвар || Кьадар (км²)|| Деринвал (м.) || Гьуьлуьн дережадилай кьакьанвал (м.) || Уьлквеяр |-bgcolor= #87CEFA | 7 || Мверу|| 5200 || 15 || 917 || Замбия, Конго (Заир) |-bgcolor= #7FFFD4 | 8 || Бангвеулу|| 4000 || 5 || 1067 || Замбия |-bgcolor= #87CEFA | 9 || Тана|| 3100 || 70 || - || Эфиопия |-bgcolor= #7FFFD4 | 10 || Киву|| 2700 || 496 || 1460 || Руанда, Конго (Заир) |-bgcolor= #87CEFA | 11 || Эдуард || 2150 || 111 || 913 || Уганда, Конго (Заир) |} |} <ref>[http://worldgeo.ru/lists/?id=12&loc=africa Всемирная География — Крупнейшие озера Африки]</ref> == Ксар == === Халкь === Африкада 1 миллиард кас ава. Гьар йиса абур кьве процентдал йике жезва. Йукьан йис яшамишрун я 54. ЧӀехи пай хуьрера, сегьрийра (шегьерра) 30 % халкьдин яшамишзава. === Миллетар === Африкадин вана пата яшамишзава [[арабар]], [[берберар]], [[коптар]]. Йукьанни агъа патара ава Африкадин хайи чӀулав ранган миллетар. Агъа Африкада ава лацубур, европадин колонистран чхелар. === Диин === Арабар [[Ислам|мусурманар]] я. ЧӀулавбур авазва ширкачар, мусурманар, ва [[христианар]] ([[Эфиопия]], [[КпАР]]). {{1000}} == Гьукуматар == ''[[Африкадин гьукуматар]]'' {|align=right |[[Файл:Африка-regions.png|thumb|200px|Африкадин регионар: {{legend|#0000FF|[[Кеферпатан Африка]]}} {{legend|#00FF00|[[РагъакӀидайпатан Африка]]}} {{legend|#FFD800|[[Юкьван Африка]]}} {{legend|#FF00FF|[[РагъэкъечӀдайпатан Африка]]}} {{legend|#FF0000|[[Кьиблепатан Африка]]}}]] |- |[[Файл:Africa densidade pop.svg|thumb|200px|Африкадин гьукуматрин агьалийрин къалинвилин карта]] |- |[[Файл:topography of africa.png|thumb|200px|Африкадин физикадин карта]] |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%" |- ! Гьукумат !! Чилин <br />кьадар (км²) !! Агьалийрин <br />кьадар <br />(2012 й.) !! Агьалийрин <br />къалинвал <br />к/км² !! Кьилин шегьер |- | [[Файл:Flag of Algeria.svg|border|22x20px]] [[Алжир]] || 2 381 740 || 35 200 000 || 14.8 || Алжир |- | [[Файл:Flag of Angola.svg|border|22x20px]] [[Ангола]] || 1 246 700 || 18 498 000 || 14,8 || Луанда |- | [[Файл:Flag of Benin.svg|border|22x20px]] [[Бенин]] || 112 620 || 8 935 000 || 79 || Порто-Ново, <br /> Котону |- | [[Файл:Flag of Botswana.svg|border|22x20px]] [[Ботсвана]] || 600 370 || 1 639 833 || 3 || Габороне |- | [[Файл:Flag of Burkina Faso.svg|border|22x20px]] [[Буркина-Фасо]] || 274 200 || 15 746 232 || 57,5 || Уагадугу |- | [[Файл:Flag of Burundi.svg|border|22x20px]] [[Бурунди]] || 27 830 || 8 988 091 || 323 || Бужумбура |- | [[Файл:Flag of Gabon.svg|border|22x20px]] [[Габон]] || 267 667 || 1 497 525 || 5,4 || Либревиль |- | [[Файл:Flag of The Gambia.svg|border|22x20px]] [[Гамбия]] || 10 380 || 1 700 000 || 156 || Банжул |- | [[Файл:Flag of Ghana.svg|border|22x20px]] [[Гана]] || 238 540 || 24 233 431 || 88 || Аккра |- | [[Файл:Flag of Guinea.svg|border|22x20px]] [[Гвинея]] || 245 857 || 9 690 222 || 39,4 || Конакри |- | [[Файл:Flag of Guinea-Bissau.svg|border|22x20px]] [[Гвинея-Бисау]] || 36 120 || 1 442 029 || 41 || Бисау |- | [[Файл:Flag of Djibouti.svg|border|22x20px]] [[Джибути]] || 22 000 || 818 159 || 54 || Джибути |- | [[Файл:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|border|22x20px]] [[Демократиядин республика Конго]] || 2 345 410 || 67 758 000 || 28 || Киншасса |- | [[Файл:Flag of Egypt.svg|border|22x20px]] [[Египет]] || 1 001 450 || 80 898 000 || 74 || Каир |- | [[Файл:Flag of Zambia.svg|border|22x20px]] [[Замбия]] || 752 614 || 12 935 000 || 17,2 || Лусака |- | [[Файл:Flag of Zimbabwe.svg|border|22x20px]] [[Зимбабве]] || 390 580 || 13 349 000 || 33 || Хараре |- | [[Файл:Flag of Cape Verde (10-17).svg|border|22x20px]] [[Кабо-Верде]] || 4 033 || 542 000 || 102 || Прая |- | [[Файл:Flag of Cameroon.svg|border|22x20px]] [[Камерун]] || 475 440 || 17 795 000 || 34 || Яунде |- | [[Файл:Flag of Kenya.svg|border|22x20px]] [[Кения]] || 582 650 || 37 953 838 || 65,1 || Найроби |- | [[Файл:Flag of the Comoros.svg|border|22x20px]] [[Коморар]] || 2 170 || 752 000 || 404 || Морони |- | [[Файл:Flag of Côte d'Ivoire.svg|border|22x20px]] [[Кот-д'Ивуар]] || 322 460 || 21 075 000 || 65 || Ямусукро |- | [[Файл:Flag of South Africa.svg|border|22x20px]] [[Кьиблепатан Африкадин Республика]] || 1 219 912 || 43 786 828 || 39 || Претория, <br /> Кейптаун, <br /> Блумфонтейн |- | [[Файл:Flag of South Sudan.svg|border|22x20px]] [[Кьиблепатан Судан]] || 619 745 || 11 090 104 || 13,3 || Джуба |- | [[Файл:Flag of the Republic of the Congo.svg|border|22x20px]] [[Конгодин Республика]] || 342 000 || 3 999 000 || 12 || Браззавиль |- | [[Файл:Flag of Lesotho.svg|border|22x20px]] [[Лесото]] || 30 355 || 2 125 262 || 62 || Масеру |- | [[Файл:Flag of Liberia.svg|border|22x20px]] [[Либерия]] || 111 370 || 3 489 072 || 29 || Монровия |- | [[Файл:Flag of Libya.svg|border|22x20px]] [[Ливия]] || 1 759 540 || 6 365 563 || 3,2 || Триполи |- | [[Файл:1959-2017 Flag of Mauritania.svg|border|22x20px]] [[Мавритания]] || 1 030 700 || 3 086 000 || 2,6 || Нуакшот |- | [[Файл:Flag of Mauritius.svg|border|22x20px]] [[Маврикий]] || 2 040 || 1 240 827 || Порт-Луи || Порт-Луи |- | [[Файл:Flag of Madagascar.svg|border|22x20px]] [[Мадагаскар]] || 587 041 || 20 042 552 || 33 || Антананариву |- | [[Файл:Flag of Malawi.svg|border|22x20px]] [[Малави]] || 118 480 || 15 400 000 || 118 || Лилонгве |- | [[Файл:Flag of Mali.svg|border|22x20px]] [[Мали]] || 1 240 000 || 13 218 000 || 11 || Бамако |- | [[Файл:Flag of Morocco.svg|border|22x20px]] [[Марокко]] || 446 550 || 32 382 000 || 70 || Рабат |- | [[Файл:Flag of Mozambique.svg|border|22x20px]] [[Мозамбик]] || 801 590 || 21 397 000 || 25 || Мапуту |- | [[Файл:Flag of Namibia.svg|border|22x20px]] [[Намибия]] || 825 418 || ~1 820 916 || 2,5 || Виндхук |- | [[Файл:Flag of Niger.svg|border|22x20px]] [[Нигер]] || 1 267 000 || 13 957 000 || 11 || Ниамей |- | [[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|22x20px]] [[Нигерия]] || 923 768 || 152 217 341 || 167 || Абуджа |- | [[Файл:Flag of Rwanda.svg|border|22x20px]] [[Руанда]] || 26 338 || ~10,186,063 || 343 || Кигали |- | [[Файл:Flag of Sao Tome and Principe.svg|border|22x20px]] [[Сан-Томени Принсипи]] || 1 001 || 163 000 || 169,1 || Сан-Томе |- | [[Файл:Flag of Senegal.svg|border|22x20px]] [[Сенегал]] || 196 722 || 14 100 000 || 51 || Дакар |- | [[Файл:Flag of Seychelles.svg|border|22x20px]] [[Сейшел островар]] || 451 || ~80,699|| 178 || Виктория |- | [[Файл:Flag of Somalia.svg|border|22x20px]] [[Сомали]] || 637 657 || 9 558 666 || 13 || Могадишо |- | [[Файл:Flag of Sudan.svg|border|22x20px]] [[Судан]] || 1 886 100 || 30 894 000 || 16,4 || Хартум |- | [[Файл:Flag of Sierra Leone.svg|border|22x20px]] [[Сьерра-Леоне]] || 71 740 || 5 363 669 || 76 || Фритаун |- | [[Файл:Flag of Tanzania.svg|border|22x20px]] [[Танзания]] || 945 090 || 37 849 133 || 41 || Додома |- | [[Файл:Flag of Togo (3-2).svg|border|22x20px]] [[Того]] || 56 785 || 6 300 000 || 108 || Ломе |- | [[Файл:Flag of Tunisia.svg|border|22x20px]] [[Тунис]] || 163 610 || 10 383 000 || 61,6 || Тунис |- | [[Файл:Flag of Uganda.svg|border|22x20px]] [[Уганда]] || 236 040 || 30 900 000 || 119 || Кампала |- | [[Файл:Flag of Chad.svg|border|22x20px]] [[Чад]] || 1 284 000 || 11 100 000 || 11,5 || Кампала |- | [[Файл:Flag of Equatorial Guinea.svg|border|22x20px]] [[Экватордин Гвинея]] || 28 051 || 650 000 || 16,9 || Малабо |- | [[Файл:Flag of Eritrea.svg|border|22x20px]] [[Эритрея]] || 117 600 || 4 401 009 || 37 || Асмэра |- | [[Файл:Flag of Swaziland.svg|border|22x20px]] [[Эсватини]] || 17 363 || 1 141 000 || 59 || Мбабане |- | [[Файл:Flag of Ethiopia.svg|border|22x20px]] [[Эфиопия]] || 1 104 300 || 75 067 000 || 70 || Аддис-Абеба |- | [[Файл:Flag of the Central African Republic.svg|border|22x20px]] [[Юкьван Африкадин Республика]] || 622 984 || 3 799 897 || 6,1 || Банги |} [[Файл:2004 12 12 18-24-04 rose sea in mamoudzou mayotte island.jpg|thumb|250px|[[Мамудзу]] шегьердин (Майотта остров) гьуьлуьн къерех]] === '''Масадалай аслу тир чилер''' === {| class="standard" style="text-align:center" |- ! Чилин тӀвар !! Гьукумат !! Чилин кьадар !! Агьалийрин кьадар !! Агьалийрин къалинвал !! Кьилин шегьер |- | РагъакӀидайпатан Сахара || Марокко || 252 120 || 267 405 || 1,06 || Эль-Аюн |- | Реюньон || Франция || 2 517 || 800 000 || 308 || Сен-Дени |- | Майотта (Маоре) || Франция || 374 || 208 783 || 558 || Мамудзу |- | Жуан-ди-Нова (остров) || Франция || 4,1 || - || - || - |- | Европа (остров) || Франция || 28 || - || - || - |- | Глориоз (островар) || - || - || - || - || - |- | Тромлен (остров) || Франция || 1 || - || - || - |- | Басас-да-Индия (остров) || 0,2 || - || - || - || - |- | Пак Еленадин, Чан хтунинни Тристан-да-Кунья островар || ЧӀехибритания || 413 || 7543 || 18 || Джеймстаун |- | Индиядин океанда авай Британиядин чил || ЧӀехибританя || 60 || 3500 || 58,3 || Диего-Гарсия |} === '''Европадин гьукуматрин паяр''' === [[Файл:Madeira 3d este luisfreitas.png|thumb|Мадейра остров]] {| class="standard" style="text-align:center" |-bgcolor=#FF0000 ! Чилин тӀвар !! Гьукумат !! Чилин кьадар !! Агьайлирин кьадар !! Агьалийрин къалинвал !! Кьилин шегьер |-bgcolor=#FFE4C4 | Канари островар || [[Испания]] || 7 492, 360 || 2 103 992 || 282,5 || [[Лас-Пальмас-де-Гран-Канария]], <br /> [[Санта-Крус-де-Тенерифе]] |-bgcolor=#FFE4C4 | [[Сеута]] || [[Испания]] || 18,5 || 78320 || 4016 || - |-bgcolor=#FFE4C4 | [[Мелилья]] || [[Испания]] || 12 || 6500 || 5311 || - |-bgcolor=#90EE90 | [[Мадейра]] || [[Португалия]] || 828 || 247 161 || 308.5 || [[Фуншал]] |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{commons|Africa}} * [[:en:voy:Africa|Africa - Wikivoyage]] * [http://www.africana.ru/index.htm africana.ru] * [http://www.afrika.no/English/index.html Norwegian Council for Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002035347/http://www.afrika.no/english/index.html |date=2008-10-02 }} {{Африкадин гьукуматар}} [[Категория:Африка| ]] ivegsrv9o9bt61t2pnbevi7f8529res