Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Урусат 0 530 99325 97818 2026-09-14T00:45:15Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 99325 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Урусат | официал тӀвар = Урусатдин Федерация | тамам тӀвар = <small>''Россия''</small> / <small>''Российская Федерация''</small> | тӀвар-род = Урусатдин | пайдах = Flag of Russia.svg | пайдахдин тӀвар = Урусатдин пайдах | пайдахдин кьадар = 125px | герб = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | гербдин тӀвар = Урусатдин герб | карта = Russian Federation (orthographic projection) - Annexed Territories disputed.svg | гимн = Гимн Российской Федерации | кьилин шегьер = Москва | шегьерар = [[Москва]], [[Санкт-Петербург]], [[Новосибирск]], [[Екатеринбург]], [[Казань]], [[Красноярск]], [[Агъа Новгород]], [[Челябинск]], [[Уфа]], [[Краснодар]], [[Самара]], [[Ростов-на-Дону]], [[Омск]], [[Воронеж]], [[Пермь]], [[Волгоград]] | аслутуширвал = [[862 йис]] | аслутуширвал девирда = | чӀал = [[урус чӀал]] + 68 регионрин чӀалар<ref>[[Урусатдин официал регионар чӀалар]]</ref> | идара авунин тегьер = [[Президентдин республика]] | кьил = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] ([[Урусатдин президент|Президент]]) <br>[[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] ([[Урусатдин Федерациядин Гьукуматдин Председатель|Гьукуматдин Председатель]]) | майдан = 17 125 191 | цин кьадар = 4,22 | чилдин чка = 1 | агьалияр = 147 182 123 | халкьдин чка = 9 | агьалидин чуькьуьнвал = 8,49 | пул = [[Урусатдин рубль]] | КъВБ = 4 136 | КъВБдин чка = 6 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 30 431 | ИПВИ = 0,824 | ИПВИ чка = 52 | интернет-домен = [[.ru]], [[.su]], [[.рф]] | телефондин код = +7 | сятдин чӀул = [[UTC+2]] — [[UTC+12]] }} '''Урусат''' ({{lang-ru|Россия}}), '''Урусатдин Федерация''' ({{lang-ru|Российская Федерация}}), куьрелди '''УФ''' ({{lang-ru|РФ}}) — РагъэкъечӀдайпатан Европада ва Кеферпатан Азияда алай дуьньядин виридалайни чӀехи гьукумат. 2021 йисан малуматриз килигна агьалидин кьадар 147 182 123<ref>[http://www.fedstat.ru/indicator/data.do?id=31557 Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990—2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212123008/http://www.fedstat.ru/indicator/data.do?id=31557 |date=2015-02-12 }}</ref> — 146 200 000<ref>[http://www.interfax.ru/business/402472 INTERFAX.ru — Население России на 1 сентября выросло до 146,2 млн человек]</ref> кас я. Чилин майдан — 17 098 246<ref>[http://www.nationsonline.org/oneworld/countries_by_area.htm One World — Nations Online — Countries of the World by Area]</ref> — 17 125 187<ref>[Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии (Росреестр). Земельный фонд Российской Федерации на 1 января 2011 года (стр. 223)]</ref> км² я. Майдандин чӀехивилиз килигна дуьньяда садлагьай чкадал ва агьалидин кьадардиз килигна кӀуьдлагьай чкадал ала. Урусатдин виридалай чӀехи ва кьилин шегьер [[Москва]]<ref>[http://worldcapitals.info/]</ref> я. Гьукуматдин чӀал — [[урус чӀал]]<ref>[http://constitution.kremlin.ru/#article-68-1 - УФ-дин Конституциядин 68-лагьай макъала, 1-лагьайни 2-лагьай пунктар]</ref><ref>[Единственный государственный язык на федеральном уровне. В субъектах федерации могут устанавливаться также другие государственные языки]</ref> я. Урусат — [[Федератив гьукумат|федератив тегьердин]] [[акахьай республика]] я. Гьукуматдин кьил — [[Урусатдин президент|президент]] я<ref>[http://constitution.kremlin.ru/ УФ Конституциядин 80-лагьай макъала]</ref>. Кьилиз акъудунин везифаяр [[Урусат Федерациядин Гьакимат|Урусатдин Гьукуматди]] кьиле тухузва. Векилвилинни къанунар акъуддай орган — Урусатдин Парламент — [[Федерациядин Совет]]<ref>[http://constitution.kremlin.ru/ - УФ-дин Конституциядин 94-лагьай макъала]</ref> я, ам [[Гьукуматдин Дума]]дикай ва [[Федерациядин Совет]]дикай ибарат я<ref>[http://constitution.kremlin.ru/ - УФ-дин Конституциядин 95-лагьай макъала, 1-лагьай пункт]</ref>. 2012 йисан 7-лагьай тӀулдиз [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Урусатдин Президентдин къуллугъдал ацукьна<ref>[http://www.kremlin.ru/news/15224 ПРЕЗИДЕНТ РОССИИ — Владимир Путин вступил в должность Президента России]</ref>. 2020-лагьай йисан 16 январдиз [[Михаил Владимиран хва Мишустин|Михаил Мишустин]] Урусатдин Гьукуматдин председательвилин везифадал атанай<ref>{{cite web | url = https://tass.ru/politika/7537233 | title = Путин назначил Мишустина председателем правительства | publisher = [[ТАСС]] | date = 2020-01-16 | accessdate = 2020-01-17 | lang = ru}}</ref>. Урусат Федерациядик 89<ref>Крым зуростровдин чӀехи пай Урусат Федерациядинни, гьуьжет алай чилера контролвал кьиле тухузвай, [[Украина]]дин арада гьужет ийизвай кар я. Урусатдин Федерациядин [[Урусатдин федератив къурулуш|федератив къурулушдив]] кьурвал, [[Крым]]дин чилерал [[Урусат Федерациядин субъектар]] ала — [[Крым Республика]] ва федерациядин мана-метлеб авай [[Севастополь]] шегьер. [[Украинадин административни территориал паюн]]из килигна, [[Крым]]дин чилерал [[Украина]]дик квай [[Крым Автоном Республика]] ва кьетӀен статус гвай [[Севастополь]] шегьер ала</ref> субъект ква. Абурукай 48 — вилаят, 24 — республика, 9 — край, 3 — федерациядин метлеб авай шегьер, 4 — автономиядин округ, 1 — автономиядин вилаят хьтин субъектар я. Урусат вири санлай 18 уьлкведихъ галаз са сергьятра ава. Им дуьньяда виридалайни чӀехи кьадар я. Къураматда Урусат [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Польша]], [[Беларусия]], [[Украина]], [[Абхазия]], [[Гуржистан]], [[Кьиблепатан Осетия]], [[Азербайжан]], [[Къазакъстан]], [[Китай]], [[Монголия]], [[Кореядин Халкьдинни-Демократиядин Республика|КХДР]] хьтин уьлквейрихъ галаз са сергьятра ава. [[Япония]]дихъни [[Америкадин Садхьанвай Штатар|АСШ]]-дихъ галаз Урусатдин гьуьлуьн сергьятар ава. Урусат гзаф миллетрин ва динрин уьлкве тирвиляй этнокультурадин чӀехи жуьреба-жуьревилив девлетлу я. Агьалидин чӀехи пайди (75 %) чеб православие мезгьебдиз талукьарзава. Гьавиляй, православ эгьлидин кьадардиз килигна Урусат дуьньяда кӀвенкӀве ава. Вири дуьньядин Банкди гайи малуматрив кьурвал, 2014 йисуз Урусатдин къенепатан вири бегьер (КъВБ) 3,745 трлн доллар тир (им са касдал къвезвай 25 636 доллар я). Кардик квай пулунин тек — [[урусатдин рубль]] я. Урусат дуьньяда кӀвенкӀве аваз физвай космосдин уьлквейрикай сад я. Вичик ядердин яракьар гвай уьлкве яз, алай заманадин дуьньяда чӀехи нуфус авай зурба гьукумат гьисабзавайди я. 1991 йисан эхирда [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|ССРГ]] чӀкайдалай гуьгъуьниз дуьньядин жемиятди, гьам ядердин къуватрин, гьамни къецепатан буржаринни мулкарин жигьетдай Урусатдин Федерация ССРГ-дин халис давам тирди кьабулнай. Урусат шумудни са тешкилатрик ква. == ТӀварцӀин арадал атуникай == Грек чӀалалди «Росия» (грек. Ρωσία) тӀвар кьунвай сифте гъиливкхьинар X виш йисарин кьулариз талукь я. И тӀвар Византиядин император Константин Багрянородныйди кхьей «Мярекатрикай» ва «Империя идара авуникай» гъиливкхьинра Русь уьлкведин тӀвар грек чӀалалди къалурнавай. Кирилл гьарфаралди и гаф сифте яз 1387 йисуз кардик кутунай. XV—XVI виш йисарин къене урусрин ватан тир [[Москвадин князьвал]] алай чилериз грек чӀалан таъсирдалди дегиш хьанай «Росия» лугьузвай. 1547 йисуз Иван IV пачагьдин тахтунал акъатайла уьлкведиз официалдаказ Урусатдин Пачагьвал тӀвар ганай. I Пётрди гьукум гьалзавай береда 1721 йисуз Урусатдин Империя малумарнай. Февральдинни Октябрьдин революцияйрин арада Урусатдиз Республикадин статус ганай. 1918 йисуз Урусатдин Советдин Федерациядин Социалист Республика (УСФСР) тӀвар къачунай. Гьеле гьа чӀавалай Урусатдиз гзаф вахтара Федерация лугуьз эгечӀнай. 1922 йисалай 1991йисалди УСФСР СССРдик квай. СССРдик квай береда адет тирвал гьакӀ Урусат лугьузвай. СССР чӀкайдалай гуьгъуьниз УСФСР-дин тӀвар Урусатдин Федерациядиз дегишарнай. == Физикадинни-географиядин махсусвилер == === География === Конституциядалди тайин хьанвай Урусатдин чилерин майдан 17 125 407 км² я. Ам дуьньяда виридалайни чӀехи уьлкве я. Урусат тамамдаказ Чилин кеферпатан паюнал, [[Евразия]] [[материк]]дал ала. Ада [[Европа]]дин майдандин 3 млн км² ва [[Азия]]дин майдандин 14 млн км² кьунва. Урусатдин чилерин 45 % тамарал къвезва. Уьлкве Лас ва Кеферпатан МуркӀарин океанрин ва гьакӀни Балтик, ЧӀулав, Азов, Каспи гьуьлерин ятари кьунва. Гьавиляй дуьньяда виридалайни яргъи кьер (37 653 км) Урусатдиз ава. Уьлкведин юкьва авай Урал сувари Урусат Европа ва Азия патариз пайзава. РагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз Урусатдин яргъавал 10 000 км, кефер патай кьибле патаз авай яргъавал 4 000 км я. === Сергьятрин гьукуматар === Са сергьятрал алай уьлквейрин кьадардиз килигна Урусатди дуьньяда садлагьай чка кьазва. Къураматда Урусат агъадихъ галай уьлквейрихъ галаз са сергьятра ава: [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Польша]], [[Беларусия]], [[Украина]], [[Гуржистан]], [[Азербайжан]], [[Къазахстан]], [[Монголия]], [[Китай]], [[Кореядин Халкьдинни-Демократиядин Республика]]. [[АСШ|Американи]] [[Япония]]дихъ галаз Урусатдиз гьуьлуьн сергьятар ава. === Рельеф, чилин ятар, менфят авай мяденар, накьвар === Урусатдин чилерин 70 % — дилай пара пай аранрал ва кьулу чилерал къвезва. Уьлкведин рагъакӀидай пад гегьенш РагъэкъечӀдай-Европадин кьулувилин сергьятрин къене ала. Кефеп патай кьибле патаз экӀя хьанвай Урал сувари РагъэкъечӀдай-Европадин кьулувални РагъакӀидай-Сибирдин аран чара ийизва. Уьлкведин кьибле ва рагъэкъечӀдай патариз сувун рельеф хас я. Европадин лап кьибледа Къавкъаздин Кьилин ЦӀиргъер яргъи жезва. Ина Урусатдин виридалайни кьакьан чка тир Эльбрус сув хкаж хьанва. Адан кӀукӀун кьакьанвал 5642 метр туькӀуьрзава. Сибирдин кьибледа Алтай сувар, РагъакӀидай ва РагъэкъечӀдай Саянар, Становдин сувар ва муькуь сувун системаяр экӀя хьанва. Сибирдин кефер патара ва «Яргъал РагъэкъечӀдай» пата аскӀан суварин системайри винизвал ийизва. Лап рагъэкъечӀдай пата авай Камчатка зур-остров ва Курил островар вулканрин зонаяр я. Ина 200-лай пара вулканар гьисабнавайди я, абурукай 50 гилани кардик квайбур я. Камчатка зур-островдал Ключевская Сопка тӀвар алай Евразиядин виридалайни кьакьан вулкан ава, адан кьакьанвал 4750 м я. Урусат — дуьньядин цив бул тир кьадарда таъмин хьанвай уьлквейрикай сад я. Уьлкведиз дуьньядин масштабра зурба тир кьадарда хъвадай цин игьтиятар ава. Винел патан ятари уьлкведин майдандин 12 % кьунва, гьа ятарин 84 % пай Урал суварилай рагъэкъечӀдай пата алай чилерал къвезва. Уьлкведин кеспиятдин рекьера яд пара харжавайди я. Хъвадай цин виридалайни чӀехи гьамбарханайрикай сад уьлкведин рагъэкъечӀдай пата алай, дуьньяда виридалайни дегьне тир Байкал вир я. Адан майдан 31 700 км² я. Дуьньяда виридалайни михьи яд авай цин гьамбарханайрикай сад я. Адан кӀане авай къванер гьатта 30 метр дегьнедай акваз жеда. Байкалдиз халкьдин арада — Урусатдин гевгьер лугьуда. Уьлкве жуьреба-жуьре менфят авай мяденрив девлетлу я. Ина федерациядин саки вири регионра нафтӀадин ва тӀебиатдин газдин мяденар дуьздал акъуднавайди я. Иллаки газ Ямал-Ненец автономиядин округда пара ава. Уьлкведин чилерин 70 % пара пай лежбервилиз виже текъведай чилер я. Идан себебар къати кьуьд ва чилер яргъалди цӀурун тавуна муркӀади кьун я. Урусатда хуьруьн майишатдин крар кьиле тухуз жедай бере вирини-вири 2-3 варз давам жезва. Мисал паталди, Европадани АСШ-да лежбервилин бере 8-9 варз давам жезва. ГьакӀ ятӀани Дуьньядин цан цуниз виже къведай чилерин 9 % ва чӀулав накьварин 50 % Урусатдал къвезва. === [[Гидрография]] === Урусат [[Баренц гьуьл|Баренц]], [[Карадин гьуьл|Карадин]], [[Лаптевар гьуьл|Лаптевар]], [[РагъэкъечӀдай патан - Сибирдин гьуьл|РагъэкъечӀдай патан-Сибирдин]], [[Чукоткадин гьуьл|Чукоткадин]], [[Беринг гьуьл|Беринг]], [[Охотадин гьуьл|Охотадин]], [[Япон гьуьл|Япон]], [[ЧӀулав гьуьл|ЧӀулав]], [[Азов гьуьл|Азов]], [[Балтикадин гьуьл]]ерин ятари кьунва. Урусата авай вирер: [[Каспий гьуьл]] (дуьньяда виридалай чӀехи вир, ам учӀуди я, а вирен патаг алай чилел Урусатдин виридалай агъана авай чка ава −28м), [[Байкал]] (дуьньяда авай виридалай дерин вир, ва дуьньядин виридалай михьи яд авай чка), [[Ладога вир|Ладога]], [[Онега вир|Онега]] ва [[Чуддин вир]] ва масабур. Дуьнядин виридалай яргъи вацӀар Урусатда ава — [[Лена вацӀ|Лена]], [[Обь]], [[Иртыш]], [[Енисей]], [[Волга]], [[Амур вацӀ|Амур]], [[Дон]], [[Кеферпатан Двина]]. === Климат === Тамамдаказ Евразиядин кефер пата алай виляй уьлкве са шумуд климатдин зуларал ала, ибур: арктик, субарктик, хъуьтуьл ва са кьадар субтропик зулар я. Урусатдин чилерин чӀехи пай хъуьтуьл климатдин зулал ала. Климатдин жуьреба-жуьревал чкадин рельефдикай ва океандиз мукьва ва я яргъал хьуникай аслу я. Уьлкведин рагъэкъечӀдай паталай тафаватлу яз, рагъакӀидай пата (Европада) тӀебиатдин зонайри сада-сад нубатдалди дегишзава. Ина кефер патай кьибле патаз арктик баябанар, тундраяр, тамун тундраяр, тайгадин тамар, акахьай тамар, кьери тамар, чуллер ва кьурагь баябанар сад-садан гуьгъуьналлаз къвезва. РагъэкъечӀдай патахъ фирдавай климат континентал жезва ва са гьяркьуьвилел къвезвай тӀебиатдин зонайрин кьадар тӀимил жезва. Уьлкведин чара-чара регионра юкьван гьисабдалди январь вацран температура 6 — 50 °C, июль вацран температура 1 — 25 °C арада юзазва. Сибирдин ва Яргъа РагъэкъечӀдай патан муркӀари кьунвай, бегьер авачир чилери вири Урусатдин 65 % пай туькӀуьрзава. Урусатда къейд авунай виридалайни вини температура 2010 йисуз Калмыкиядин Утта метеостанцияда къейд авунай. Июль вацра ина гьавадин чимивал +45,4 °C-див агакьнай. Идаз акси яз, уьлкведа виридалайни агъуз тир температура Якутиядин Оймякон хуьре 1924 йисан хъуьтӀуьз академик Сергей Обручева къейд авунай −71,2 °C тир. Температурайрин максимал тафаватдиз килигна Урусат дуьньяда садлагьай чкадал ала: 116,6 °C. === Гьайванрин алам === Уьлкведин кеферда арктикадин ва тундрадин зонайра песец, кеферпатан мирг, полюсдин къуьр, гьуьлуьн кицӀ, морж, лацу сев хьтин гьайванар гьалтзава. Тайгада машах, сев, росомаха, лось, хундуз, горностай, бурундук, хаз, тамун верч, биши кьукь, кӀекӀе, кедровка хьтин гьайванри уьмуьр гьалзава. Пеш алай тарарин тамара чӀуран къабан, мирг, норка, пара кьадар жуьре нуькӀвер ва хуьрлинкӀар гьалтзава. Приамурье ва Яргъал РагъэкъечӀдай пад дуьньяда мад санани авачир кьери гьайван — амурдин пеленг гегьенш хьанвай ареал я. Ина гьакӀни север, миргер ва маса гьайванар ава. Чуьлдин зонадин гьайванрин сиягь кьифрен хзандиз талукь тир гьайванри, сайгакри, барсукри, сикӀери, гьажилеглег, кьукь ва стрепет хьтин чӀехи нуькӀвери ацӀурзава. Къумадин баябанра миргер, чакъалар, къумадин пси ва чакъвалайдай гьайванар ава. Къавкъаздин регионда сувун цӀегь, къавкъаздин мирг, дикобраз, кицӀ-кафтар, барс ва пара кьадар жуьре рептилияр гьалтзава. === Набататар === Урусатдин флорадик 24 700 жуьре набатат акатзава, абурукай 11 400 жуьре дамарар квай набататар, 1137 жуьре хьирхьамар хьтинбур, 9000 жуьре цин набататар, 3000 жуьре хьахьар ва 159 жуьре къижийрин набататар я. Набататрив виридалайни девлетлу тир регионар Къавкъаз (6000 жуьре набататар) ва Яргъа РагъэкъечӀдай пад (2000 жуьре набататар). Сибирдин арктик островар набататрив виридалайни кьит чкаяр я. Ина вирини-вири 150 кьван жуьре набататар экъечӀзава. Урусатдин 45,4 % пай тамари кьунва. Тамари кӀевнай чилерин вири санлай майдан 796,2 млн гектар я. Уьлкведин майдандин чӀехивилиз ва вичихъ жуьреба-жуьре тӀебиатдин зонаяр аваз хьуниз килигна, Урусатда гьайванринни набататрин алемар гзаф девлетлубур я. Лап кефер патан арктик баябанра, чкадин гьайванрин асул тӀуьнрикай тир, хьирхьамар, полюсдин бубуяр, лютикар экъечӀзава. Тундрада и набататрин сиягьдик бицӀи верхьин, макъун ва цӀивелин тарар акатзава. Тамун тундрада нарат тарцин хзандиз талукь тир муьтквер, кедр, пихта ва даур лиственница хьтин тарар экъечӀзава. Са кьадар кьибледихъ къвердавай мегъуьн, гийин, гъверши, гъулцин хьтин гьяркьуь пешер галай тарарин тамар эгечӀзава. [[Приамурье]]да пара кьван кьери тарарин жуьреяр экъечӀзава, ибур: моголиядин мегъуьн тар, маньчжуриядин гъверши тар, ильм (къарагъаждин жуьрейрикай сад), хъархъун тарар я. Чуьлуьн ва чуьлни тамар акахьай регионра мегъуьн тамар, жуьреба-жуьре векьер ва къуьлуьн набататар экъечӀзава. ЧӀулав гьуьлуьз мукьва тир субтропик регионра цак алай мегъуьн тарарин рукар, цӀирицӀ тарари, чӀулав макъун тарари, самшит тарари винизвал ийизва. Урусатда 41 милли паркар ва 103 къадагъа алаз хуьзвай сергьятар ава. Уьлкведин кӀвенкӀве авай проблемайрикай сад XXI виш йисан къене къати хьанвай къанундай къецихъ акъатнай тамар атӀун я. 2000—2013 йисарин къене 36,5 млн га там терг авунай. Тамар тӀимил хьунин йигинвилиз килигна Урусат дуьньяда садлагьай чкадал ала. == Гьукуматдин туькӀуьр хьунин тегьер == Урусат — гьукуматдин кьилел алай президентдин регьбервилик квай федератив республика я. Бязибуру Урусат президентвилинни-парламентдин республика тирди фикирзава. Гьукуматдин кьилин къанун 1993 йисуз кьабулнавай конституция я. Алай чӀавуз Урусатда 2008 йисуз са кьадар дегишвилер авунай конституция кардик ква. Дегишарунар авур береда президентдин гьукум гьалунин йисар кьудалай ругуд йисалди ва Госдумадин къуллугъ кьудалай вад йисалди яргъи хъвуни халкьдин бязи къатара наразивилериз гъанвай. Урусатдин гьукумат идара авунин институтрин бине гьеле уьлкве садавайни аслу тушир чӀавара арадал атанай, амма 2000 йисалай структурада хьайи зурба дегиш хьунрин нетижада гьа къанун-къайдайри крар авунин тегьердин бинедик цӀийивилер акатнай. === Федератив паюнар === {{main|Урусатдин федератив паюнар}} {{main|Урусатдин Федерал округар}} Урусат — федератив тегьерда туькӀуьр хьайи уьлкве я. Урусатдин Федерациядин къене сад хьтин ихтиярар авай 89 субъектар ава, абурукай 22 республика, 2 халкьдин республика, 9 край, 48 вилаят, 3 федерал метлеб авай шегьер, 1 автономиядин вилаят, 4 автономиядин округ я. И субъектра гьукум гьалунин органрин система умуми федерал дережада кьабулнавай принципралди тайин жезва. Гьар са регионда къанунар акъудзавай орган (парламент, къанунар акъудзавай кӀватӀал) ва кьилиз акъудзавай орган (гьукумат) ава. ГьакӀни гзаф пай субъектра кьилиз акъудзавай органрин кьилел акъвазнай президент, губернатор хьтин ксар ава. Чпиз тайин авур субъектра къанунрин сергьятра идара авунин там ихтиярар абуруз Урусатдин президентдин паталай вуганвайди я. Идалайни гъейри Урусат 9 федерал округриз пай хьанва. Гьар округдин кьилин везифадал Урусатдин президентди ихтияр ганвай векил кӀвалахзава. Урусатдин гьар са субъект административвилелди текриз пай жезва. Къайда тирвал субъектрин къене авай асул административ текар районар ва шегьерар я. {{main|Урусатдин административ паюнар}} {| class="standard" ! |- | <div class="thumb tright"> [[Файл:Map of federal subjects of Russia (2022), disputed Crimea and Donbass.svg|800px|right|Административ ччара авунар]] |- | style="padding:0; border:none;" | |} '''Федерал округар:''' * [[Юкьван федерал округ]] * [[Кьиблепатан федерал округ]] * [[Кефердинни-рагъакӀидай патан федерал округ]] * [[Яргъал-РагъэкъечӀдай патан федерал округ]] * [[Сибирдин федерал округ]] * [[Уралдин федерал округ]] * [[Волгадин федерал округ]] * [[Кеферпатан Къавкъаздин федерал округ]] * ''[[Крымдин федерал округ]]'' (2014—2016) {{main|Урусатдин экономикани географиядин районар}} '''Экономика-географиядин районар<ref>[https://web.archive.org/web/20110820130626/http://www.economy.gov.ru/wps/wcm/connect/59fbe48040d8fac69441fc4d51240c37/OKER_5.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=59fbe48040d8fac69441fc4d51240c37&CACHE=NONE Общероссийский классификатор экономических регионов. ОК 024-95]</ref>:''' * [[Юкьван экономикадин район|Юкьван]] * [[Юкьван-ЧӀулав накьвдин экономикадин район|Юкьван-ЧӀулав накьвдин]] * [[РагъэкъечӀдай патанни-Сибирдин экономикадин район|РагъэкъечӀдай патан-Сибирдин]] * [[Яргъал-РагъэкъечӀдай патан экономикадин район|Яргъал-РагъэкъечӀдай патан]] * [[Кеферпатан экономикадин район|Кеферпатан]] * [[Кеферпатан Къавкъаздин экономикадин район|Кеферпатан Къавкъаздин]] * [[Кефердинни рагъакӀидай патан арадин экономикадин район|Кефердинни рагъакӀидай патан арадин]] * [[Приволжьедин экономикадин район|Приволжьедин]] * [[Уралдин экономикадин район|Уралдин]] * [[Волга-Вяткадин экономикадин район|Волга-Вяткадин]] * [[РагъакӀидай патан-Сибирдин экономикадин район|РагъакӀидай патан-Сибирдин]] '''Республикаяр:''' [[Адыгъея]], [[Республика Алтай]], [[Башкортостан]], [[Бурятия]], [[Дагъустан]], [[Ингушетия]], [[Калмыкия]], [[Къарачай-Черкессия Республика]], [[Карелия]], [[Кеферпатан Осетия — Алания]], [[Республика Коми]], [[Республика Крым]], [[Къабарда-Балкъар]], [[Марий Эл]], [[Мордовия]], [[Саха (Якутия)]], [[Татарстан]], [[Тыва]], [[Удмурт Республика]], [[Хакасия]], [[Чечен Республика]], Чуваш Республика — [[Чувашия]]; '''Халкьдин республикаяр:''' [[Донецкдин Халкьдин Республика]], [[Лугьанскдин Халкьдин Республика]] '''Краяр:''' [[Алтай край]], [[Забайкальедин край]], [[Приморьедин край]], [[Камчаткадин край]], [[Краснодар край]], [[Красноярск край]], [[Пермь край]], [[Ставрополь край]], [[Хабаровск край]]; '''Вилаятар:''' [[Агъа Новгороддин вилаят]], [[Амур вилаят]], [[Архангельск вилаят]], [[Астрахань вилаят]], [[Белгород вилаят]], [[Брянск вилаят]], [[Владимир вилаят]], [[Волгоград вилаят]], [[Вологда вилаят]], [[Воронеж вилаят]], [[Запорожье вилаят]], [[Иваново вилаят]], [[Иркутск вилаят]], [[Калининград вилаят]], [[Калуга вилаят]], [[Кемерово вилаят]], [[Киров вилаят]], [[Кострома вилаят]], [[Курган вилаят]], [[Курск вилаят]], [[Ленинград вилаят]], [[Липецк вилаят]], [[Магадан вилаят]], [[Москва вилаят]], [[Мурманск вилаят]], [[Новгород вилаят]], [[Новосибирск вилаят]], [[Омск вилаят]], [[Оренбург вилаят]], [[Орёл вилаят]], [[Пенза вилаят]], [[Псков вилаят]], [[Ростов вилаят]], [[Рязань вилаят]], [[Самара вилаят]], [[Саратов вилаят]], [[Сахалин вилаят]], [[Свердловск вилаят]], [[Смоленск вилаят]], [[Тамбов вилаят]], [[Тверь вилаят]], [[Томск вилаят]], [[Тула вилаят]], [[Тюмень вилаят]], [[Ульяновск вилаят]], [[Херсон вилаят]], [[Челябинск вилаят]], [[Ярославль вилаят]]; [[Москва]], [[Санкт-Петербург]], [[Севастополь]] — федерал метлебдин шегьерар; '''Автономиядин вилаятар:''' [[Чувуд автономиядин вилаят]]; '''Автономиядин округ: [[Ненец автономиядин округ]], [[Хант-Манси автономиядин округ — Югра]], [[Чукоткадин автономиядин округ]], [[Ямал-Ненец автономиядин округ]]. === Кьилиз акъудзавай гьукум === Гьукуматдин кьилел президент акъвазнава, алай чӀавуз Урусатдин президент Владимир Путин я. Гьукуматдин кьилин везифаяр кьилиз акъудиз президентдиз куьмек премьер-министрди гузва, гилан премьер-министр Дмитрий Медведев я. Президент кьейитӀа ва я везифадилай азад авуртӀа адан чкадал гьасятда премьер-министр къвезва. Президент ругуд сан муьгьлетдиз хкязавайди я. Хкягъунар чинебан тегьерда халкьди ванер гунивди кьиле физва. Са касдивай президентдин везифадал кьве муьгьлетрилай пара акъвазиз жедач. Вилик президент кьуд йиса садра хкязавай, ругуд сан къуллугъ 2008 йисуз конституциядин реформаяр хьайила тестикьарнай. Гьукуматдиз регьбервал ийизвай ксарин кьилел премьер-министр акъвазнава. Адаз табий я вице премьер-министр (са шумуд министерствойрин ва ведомствойрин чӀехиди), министр (министерстводин чӀехиди), гьукуматдин министр (тайин тир ведомстводин кьил ва я кьетӀен тапшуругъар кьилиз акъудзавай кас) ва министрдин везифадал алачир ведомстводин кьил. Президентдин гъиле гзаф метлеблу ихтиярар ава, ада къецепатан политика идара ийизва, ам уьлкведин Яракьлу Къуватрин Вини кьил я, Госдумадин меслятдалди ада гьукуматдин председателяр, гьакимар, федерал министрар везифадал тайинарзава ва я везифадилай азад ийизва. Президентди ватандиз хиянат ва я муькуь гзаф залан къанун чӀуруниз рехъ гайитӀа ва и тахсирар Вини Кьилин ва Конституциядин Дуванханайри тестикь авуртӀа Госдумадин тахсиркарвилин къарардалди Федерациядин Советдиз президент вичин везифадилай алуддай ихтиярар авайди я. === Къанунар акъудзавай гьукум === Конституциядив кьурвал къанунар акъудзавай гьукум Федерал КӀватӀал тир — парламентдин гъиле ава. Вичин нубатда парламент кьве палатайрикай ибарат я, ибур Федерациядин Совет ва Гьукуматдин Дума (Госдума) я. Илимда абуруз вини ва агъа палатаяр лугьуда. Федерациядин Советдик гьар субъектдай кьве векил акатзава. Гьукуматдин Думадик 450 депутат акатзава. Абур вири халкьдин хкягъунра партияйрин сиягьралди хкяна 5 йисан муьгьлетдиз тайинарзавайди я (2008 йисалди кьуд сан муьгьлет тир). === Дувандин гьукум === Дувандин гьукум агъадихъ галай дуванханайри кьиле тухузва: Конституциядин дуванхана, Вини Кьилин Дуванхана (ва адаз табий тир арбитраж дуванханани умуми юрисдикциядин дуванханаяр). Урусатдин Федерациядин субъектра конституциядин дуванханаяр кардик гала. ГьакӀан инсанрин ихтиярар ва азадвилер гьукуматдин органрин ва вини везифайрал алай ксарин гьахъсузвилерикай хуьн паталди Урусатда омбудсмен лугьудай махсус кас ава. Адан везифа инсанрин ихтиярар хуьн я. Омбудсмен везифадал Госдумади тайинарзава ва ам федерал конституциядин къанунрив кьурвал кӀвалахзава. Жуван крар кьиле тухудай чӀавуз омбудсмен гьич са гьукуматдин органдивай ва вини везифадал алай касдивай аслу туш ва садазни гьахъ-гьисаб гузвач. === Сиясатдин партияяр === 2015 йисан 7 сентябрь тарихдал гьалтайла Урусатда 78 сиясатдин партия официалдаказ къейд авунай. Абурукай кьуд партияди Гьукуматдин Думада векилвилин чка кьунва, ибур «Единая Россия», КПРФ, «Справедливая Россия» ва ЛДПР я. === Къецепатан политика === СССР-дин давам хьиз Урусат пара кьадар тешкилатрик квазва. Ибур Садхьанвай Миллетрин Тешкилат (ООН), «ЧӀехи Муьжуьд» (1997—2014 йисарин къене), Европадин Совет, ОБСЕ, СНГ, ЕврАзЭС, ОДКБ, ШОС, ЕАЭС. === Яракьлу къуватар === == Шегьерар == 2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа шегьеррин статус 1100 яшамишдай чкайрив гва<ref name="ВПН2010групНП">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm Госкомстат РФ. Окончательные итоги ВПН 2010]: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-06.xlsx 6. Группировка городских населенных пунктов по численности населения по субъектам Российской Федерации]</ref><ref name="perepis-2010-gorod">{{Итоги переписи 2010|города}}</ref><ref>В указанное число не включены 9 городов, [[Административно-территориальное деление Санкт-Петербурга|административно входящих в районы Санкт-Петербурга]]: [[Зеленогорск (Санкт-Петербург)|Зеленогорск]], [[Колпино]], [[Красное Село]], [[Кронштадт]], [[Ломоносов (город)|Ломоносов]], [[Павловск (Санкт-Петербург)|Павловск]], [[Петергоф]], [[Пушкин (город)|Пушкин]], [[Сестрорецк]]</ref> (2002-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада Урусатда 1098 шегьер тир). Москвади 3 шегьер ([[Московский (шегьер)|Московский]], [[Щербинка]] ва [[Троицк (Москва)|Троицк]]) туькьуьнин гъиляй 2013-лагьай йисан 1-лагьай гьердалди шегьеррин сан-гьисаб 1097-дал кьван тӀимил хьана<ref name="GKS_2013">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/rus13.pdf Россия 2013. Статистический справочник]</ref>. === Виридалайни чӀехи шегьерар === Агьалийрин кьадардикай малуматар 2025-лагьай йисан 1-лагьай гьердалди къимет эцигунив кьурвал гана<ref>{{cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|work=rosstat.gov.ru|accessdate=2026-01-17}}</ref>. {| class="wikitable" |- ! № !! Шегьер !! Вилаят !! Агьалияр, кас !! Майдан, км² !! Кьил |- | 1 || [[Москва]] || Москва || 13 274 285 || 2511<ref>[http://s.mos.ru/common/upload/Book_11.pdf С.Собянин, выступление в Московской городской Думе «Отчёт о результатах деятельности Правительства Москвы за 2011—2012 годы» C. 4-5, «Большая Москва»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514123032/http://s.mos.ru/common/upload/Book_11.pdf |date=2013-05-14 }}</ref> || [[Сергей Семенан хва Собянин|Сергей Собянин]] |- | 2 || [[Санкт-Петербург]] || Санкт-Петербург || 5 652 922 || 1439 || [[Георгий Сергеян хва Полтавченко|Григорий Полтавченко]] |- | 3 || [[Новосибирск]] || [[Новосибирск вилаят|Новосибирскдин]] || 1 637 266 || 505,62<ref name="Новосибирск: Общая информация">[http://новосибирск.рф/articles/novosibirsk/obschaja-informatsija Новосибирск: Общая информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910101137/http://xn--90absbknhbvge.xn--p1ai/articles/novosibirsk/obschaja-informatsija |date=2015-09-10 }}</ref> || [[Анатолий Евгениян хва Локоть|Анатолий Локоть]] |- | 4 || [[Екатеринбург]] || [[Свердловск вилаят|Свердловскдин]] || 1 548 187 || 487<ref>[http://xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/panorama/1807/ Екатеринбург. Панорама недели. Выпуск 16 (24-30 мая 2010 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015190431/http://xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/panorama/1807/ |date=2014-10-15 }}</ref>/491<ref>[http://www.ekburg.ru/construction/gen-plan/# Основные положения Генерального плана муниципального образования «город Екатеринбург»]</ref>/495<ref>[http://xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/официально/стратегический_план/стратегия_2015/исходные_возможности/внутренние_факторы/ Стратегический план развития Екатеринбурга до 2015 года. Раздел II. Исходные конкурентные возможности Екатеринбурга. Внутренние факторы развития города.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221212109/http://xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE/%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD/%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F_2015/%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B/ |date=2014-02-21 }}</ref> || [[Евгений Вадиман хва Ройзман|Евгений Ройзман]] |- | 5 || [[Казань]] || [[Татарстан Республика|Татарстан]] || 1 329 825 || 425.3<ref>площадь собственно города, [http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst92/DBInet.cgi Федеральная служба государственной статистики]</ref> (614,16<ref name="meria">площадь муниципального городского округа</ref>) || [[Ильсур Раисан хва Метшин|Ильсур Метшин]] |- | 6 || [[Красноярск]] || [[Красноярск край]] || 1 211 756 || 359,3<ref>{{cite web | url = http://krskdaily.ru/2013/12/architecture/socialist-crown | title = Социалистическое наследие Красноярска. Часть 1. &#124; Красноярск Дейли}}</ref> || [[Эдхам Шукриевич Акбулатов|Эдхам Акбулатов]]<ref>[http://www.regnum.ru/news/polit/1540723.html?forprint Мэром Красноярска избран единоросс Эдхам Акбулатов] // [[REGNUM|ИА REGNUM]], 11.06.2012</ref> |- | 7 || [[Агъа Новгород]] || [[Агъа Новгород вилаят|Агъа Новгороддин]] || 1 198 245 || 410,68<ref name="Rosreestr">[http://www.to52.rosreestr.ru/upload/to52/files/18_07%20Доклад%20о%20состоянии%20%202010.zip Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии. Доклад О состоянии и использовании земель Нижегородской области в 2010 году]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Приложение 10. стр. 136</ref><ref name="GKS_2011">[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=22701000200620072008200920102011 БД ПМО Нижегородской области. Город Нижний Новгород]</ref> — 466,5<ref name="Adm">[http://www.admgor.nnov.ru/zastroyka/genplan/zapiska_genplan.doc Генеральный план города Нижнего Новгорода. Пояснительная записка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306070406/http://www.admgor.nnov.ru/zastroyka/genplan/zapiska_genplan.doc |date=2016-03-06 }} стр. 4</ref> || [[Олег Валентинан хва Сорокин|Олег Сорокин]] |- | 8 || [[Челябинск]] || [[Челябинск вилаят|Челябинскдин]] || 1 176 770 || 500,91<ref>[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=75701000201020112012 База данных показателей муниципальных образований. Росстат.]</ref>, 501,57<ref>[http://cheladmin.ru/sites/default/files/n/page/3382/upload/polozheniya.doc Основные положения Генерального плана города Челябинск.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005848/http://cheladmin.ru/sites/default/files/n/page/3382/upload/polozheniya.doc |date=2016-03-05 }} (стр.46)</ref> тахьайтӀа 530<ref>{{cite web|url=http://www.cheladmin.ru/chelyabinsk/segodnya|title=Челябинск сегодня - Визитная Карточка|publisher=Администрация г. Челябинска|archiveurl=http://www.webcitation.org/65AdlZtjA|archivedate=2012-02-03}}</ref> || [[Станислав Иванан хва Мошаров|Станислав Мошаров]] |- | 9 || [[Уфа]] || [[Башкъортостан]] || 1 166 098 || 707,93<ref>[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=80701000200620072008200920102011 БД ПМО Республики Башкортостан]</ref> || [[Евгений Александрович Семивеличенко|Евгений Семивеличенко]] |- | 10 || [[Краснодар]] || [[Краснодар край]] || 1 154 885 || 192,19<ref name="Stratediya2030">[http://investment.krd.ru/upload/iblock/00a/strategy.zip Стратегия инвестиционного развития муниципального образования город Краснодар до 2030 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020042217/http://investment.krd.ru/upload/iblock/00a/strategy.zip |date=2012-10-20 }}. Таблица 1.2.1. Баланс территории в границах города Краснодара, существующее положение. (стр. 11)</ref> — 841,36<ref>[http://www.krd.ru/administration/normativno_pravovye_akty/ustav/ Устав муниципального образования город Краснодар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101220205324/http://krd.ru/administration/normativno_pravovye_akty/ustav/ |date=2010-12-20 }}</ref> || [[Владимир Лазаревич Евланов|Владимир Евланов]] |- | 11 || [[Самара]] || [[Самара вилаят|Самарадин]] || 1 154 223 || 382<ref name="Генплан">[http://city.samara.ru/sites/default/files/document_file/Poyasnitel'naya_zapiska_.doc Пояснительная записка к Генеральному плану г.о. Самара. Приложение 1. Основные технико-экономические показатели] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113173248/https://city.samara.ru/sites/default/files/document_file/Poyasnitel%27naya_zapiska_.doc |date=2020-11-13 }} с.21</ref> — 541 || [[Дмитрий Игоран хва Азаров|Дмитрий Азаров]] |- | 12 || [[Ростов-на-Дону]] || [[Ростов вилаят|Ростовдин]] || 1 143 123 || 348,5<ref name="city">{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=6540|title=О городе|work=Ростов-на-Дону|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqLJYWWp|archivedate=2013-08-13}}</ref> || [[Зинаида Василиян руш Неярохина|Зинаида Неярохина]] |- | 13 || [[Омск]] || [[Омск вилаят|Омскдин]] || 1 101 367 || 572,9<ref>[http://omsk.infomsk.ru/geografiya_omska География Омска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210313175223/http://omsk.infomsk.ru/geografiya_omska |date=2021-03-13 }}</ref> || [[Вячеслав Викторан хва Двораковский|Вячеслав Двораковский]] |- | 14 || [[Воронеж]] || [[Воронеж вилаят|Воронеждин]] || 1 041 722 || 596,51<ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst20/DBInet.cgi База данных показателей муниципальных образований.]</ref> || [[Александр Викторович Гусев|Александр Гусев]] |- | 15 || [[Пермь]] || [[Пермдин край]] || 1 027 518 || 799,68<ref name="БД ПМО">[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst57/DBInet.cgi Росстат. БД ПМО Пермского края]</ref> || [[Игорь Вячеславович Сапко|Игорь Сапко]] |- | 16 || [[Волгоград]] || [[Волгоград вилаят|Волгограддин]] || 1 012 219 || 859,353<ref name="БДПМО">[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst18/DBInet.cgi Росстат. База данных показателей муниципальных образований]</ref> || [[Андрей Владимирович Косолапов|Андрей Косолапов]]<ref>[http://www.volgadmin.ru/ru/MPAuthority/News/NewsAdminText.aspx?idn=24422 Депутаты Волгоградской городской думы выбрали нового главу города]</ref> |- | 17 || [[Саратов]] || [[Саратов вилаят|Саратовдин]] || 886 165 || 394 || [[Олег Васильевич Грищенко|Олег Грищенко]] |- | 18 || [[Тюмень]] || [[Тюмень вилаят|Тюмендин]] || 872 077 || 235<ref name="Charter">{{cite web|url=http://www.tyumen-city.ru/win/download/2791/|title=Charter of Tyumen (city proper) January&nbsp;1, 2010. The Tyumen City Administration|accessdate=2010-05-11}}</ref>|| Александр Моор<ref>[http://news.rambler.ru/9120756/ Главой администрации Тюмени стал Александр Моор]</ref> |- | 19 || [[Тольятти]] || [[Самара вилаят|Самарадин]] || 662 683 || 314,78<ref name="БД">[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=36740000200620072008200920102011 БД ПМО Самарской области. Тольятти]</ref> || [[Сергей Игоревич Андреев|Сергей Андреев]] |- | 20 || [[Магьачкъала]] || [[Дагъустан]] || 625 322 || 468,13 || [[Салавов Джамбулат Шапидин хва|Джамбулат Салавов]] |} == Кьиспес == [[Файл:Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg|thumb|250px|Урусатдин империядин ЧӀехи герб (1882—1917),<small>''Igor Barbe, 2006, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/af/Greater_coat_of_arms_of_the_Russian_empire_IGOR_BARBE_1500x1650jpg.jpg «Greater Coat of Arms of the Russian Empire» 1882—1917] ''</small>]] * '''Дегь бередин урусатдин гьукумат''' ('''[[Киевдин Русь]]''') (862 — [[XIII виш ийсан]] юкьвар). :* Кьилин шегьер: [[862 йис|862]] — [[882 йис]] — [[Новгород]]; 882-XIII в.й. — [[Киев]]. * '''[[Урусатдин пачагьлугъар]]''' ([[XII виш ийсан]] — [[XVI виш ийсан]] сифте). :* Кьилин шегьер: [[Владимир (шегьер)|Владимир]] (XIII в.й. сифте — XV в.й.). * '''[[Урус гьукумат]]''' ([[XV виш ийсан]] эхир — [[22 баскӀум (октябрь)]] [[1721 йис|1721]]; [[16 гьер (январь)]] [[1547 йис]]уз авай — [[Москвадин ЧӀехи Пачагьар]], патахъай — [[Урус пачагьлуг|Урус пачагьлуг (царство)]]). :* Кьилин шегьер: [[Москва]], [[21 тӀул (май)]] [[1712 йис]]уз авай — [[Санкт-Петербург]]. * '''[[Урусатдин империя]]''' (22 баскӀум (октябрь) 1721 — [[1 мара (сентябрь)]] [[1917 йис|1917]]). :* Кьилин шегьер: 1712—[[1728 йис]]ар — Санкт-Петербург, 1728—[[1732 йис]] — Москва, 1732—1917 — Санкт-Петербург ([[18 пахун (август)]] [[1914 йис]] авай ''Петроград'' тӀвар яз хьун). * '''[[Урусатдин республика]]''' ([[1 мара (сентябрь)]] — [[7 цӀехуьл (ноябрь)]] ([[25 баскӀум (октябрь)]]) 1917). :* Кьилин шегьер — Петроград. * '''[[Урусатдин Советрин Федератив Социалист Республика]]'''<ref name="names">''Маса тӀварар:'' Урусатдин Советрин Республика (7 цӀехуьл (ноябрь) 1917 авай), Урусатдин Социалист Федератив Советрин Республика ([[10 чиле (июль)]] [[1918 йис|1918]] авай), Урусатдин Советрин Федератив Социалист Республика ([[5 фундукӀ (декабрь)]] [[1936 йис|1936]] авай), Урусатдин (Россиядин) Федерация ([[25 фундукӀ (декабрь)]] [[1991 йис|1991]] авай)</ref> :* Кьилин шегьер: Петроград, [[12 ибне (март)]] [[1918 йис]]уз авай — Москва. * '''[[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ]]''' ([[30 фундукӀ (декабрь)]] 1922 — [[26 фундукӀ (декабрь)]] 1991). :* Кьилин шегьер: Москва. * '''Урусат''' ва я '''Урусатдин Федерация''' ([[25 фундукӀ (декабрь)]] 1991 авай<ref name="names" /><ref>Закон РСФСР от 25 декабря 1991 года № 2094-I «Об изменении наименования государства Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика».</ref>). :* Кьилин шегьер: Москва. === [[Киевдин Русь]] === {{main|Киевдин Русь}} 862 — лай йисуз Новгород шегьерда [[Рюрик]]а цӀийи урусрин гьукуматдиз бине эцигна. ЦӀуд йисалай къулухъ и гьукуматдин чӀехи шегьер [[Киев]] хьана . Сифте и гьукуметдин дин ширк язвай. Гуьгъуьнин [[988 йис|988]] — лай йисуз Урусатди христианвал кьабулна. 1100-лай йисара и гьукумат чкӀана пара гъвечи гьукуматриз. 1237-1240-лай йисара монголри Русь кьунвай 1480 йисарал къван. Иван ІІІ урус кӀватӀ ийиз эгечӀна. === [[Москвадин гьукумат]] === === [[Иван Грозныйдин идара авун]] === === [[Урусатдин империя]] === {{main|Урусатдин империя}} === [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ]] === {{main|Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ}} === Урусатдин Федерация === == Ксар == === Миллетар === {| class="wikitable" ! Миллет||Пай<br>(2002)<ref name="census2010"/>||Пай<br> (2010)<ref name="census2010">[http://www.rg.ru/2011/12/16/stat.html Российская газета. Вот какие мы — россияне. Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> |- |[[Урусар]]||align="right"|80,64 %||align="right"|80,90 % |- |[[Татарар]]||align="right"|3,87 %||align="right"|3,87 % |- |[[Украинар]]||align="right"|2,05 %||align="right"|1,41 % |- |[[Башкирар]]||align="right"|1,16 %||align="right"|1,15 % |- |[[Чувашар]]||align="right"|1,14 %||align="right"|1,05 % |- |[[Чеченар]]||align="right"|0,95 %||align="right"|1,04 % |- |[[Эрменияр]]||align="right"|0,79 %||align="right"|0,86 % |- |[[Аварар]]||align="right"|0,57 %||align="right"|0,66 % |- |[[Мордва]]||align="right"|0,59 %||align="right"|0,54 % |- |[[Къазахар]]||align="right"|0,46 %||align="right"|0,47 % |- |[[Азербайжанвияр]]||align="right"|0,43 %||align="right"|0,44 % |- |[[Даргинар]]||align="right"|0,35 %||align="right"|0,43 % |- |[[Удмуртар]]||align="right"|0,44 %||align="right"|0,40 % |- |[[Марийцар]]||align="right"|0,42 %||align="right"|0,40 % |- |[[Осетинар]]||align="right"|0,36 %||align="right"|0,39 % |- |[[Белорусар]]||align="right"|0,56 %||align="right"|0,38 % |- |[[Кабардинар]]||align="right"|0,36 %||align="right"|0,38 % |- |[[Къумукар]]||align="right"|0,29 %||align="right"|0,37 % |- |[[Якутар]]||align="right"|0,31 %||align="right"|0,35 % |- |[[Лезгияр]]||align="right"|0,29 %||align="right"|0,35 % |- |[[Бурятар]]||align="right"|0,31 %||align="right"|0,34 % |- |[[Ингушар]]||align="right"|0,29 %||align="right"|0,32 % |- |масадбур||align="right"|3,40 %||align="right"|3,51 % |- |чпин миллет къалур тавунвайбур<br>ва чпикай административ чешмейрал малумат къачунвай ксар, <br>, млн кас||align="right"|1,46||align="right"|5,63 |} == Шикилар == <gallery> File:Russland_Relief.png|Урусатин таратӀ File:Mount_Elbrus_May_2008.jpg|[[Эльбрус]] File:Russian Empire (orthographic projection).svg|Урусатин империя дуьнеда File:Union_of_Soviet_Socialist_Republics_(orthographic_projection).svg|ССРГ дуьнеда </gallery> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.gov.ru/ Сервер органов государственной власти России]{{ref-ru}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Европадин гьукуматар}} {{Азиядин гьукуматар}} {{1000}} [[Категория:Урусат|*]] oomcd7dnmli1lp8k6z8tbv2lhwpd68q Альфредо Ди Стефано 0 7615 99324 97643 2026-09-13T23:59:20Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 99324 wikitext text/x-wiki {{Футболист | тӀвар = Альфредо Ди Стефано |шикил = Alfredo Di Stéfano 1962.jpg |размер = 270 | тамам тӀвар = Альфредо Стефано Ди Стефано Лаулье | лакӀабар = ''La saeta rubia'' | дидедиз дата = {{Дидедиз дата|4|7|1926}} | дидедиз хьайи чка = [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] | кьена дата = {{кьена дата|7|7|2014}} (88 йис) | кьиникьин чка = [[Мадрид]], [[Испания]] | гьукумат = {{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Аргентина]] <br>{{Колумбиядин пайдах|20px}} [[Колумбия]] <br>{{Испаниядин пайдах|20px}} [[Испания]] | Рост = 178 [[см]] |заланвал = |позиция = [[гьужумдайди (футбол)|гьужумдайди]] |жегьилрин клубар = {{футболдин карьера |1943—1944|{{Аргентинадин пайдах (1812-1985)|20px}} [[Ривер Плейт]]|-}} | клубар = {{футболдин карьера |1944—1949|{{Аргентинадин пайдах (1812-1985)|20px}} [[Ривер Плейт]]|66 (49) |1946|{{аренда}}{{Аргентинадин пайдах (1812-1985)|20px}} [[Уракан]]|24 (11) |1949—1953|{{Колумбиядин пайдах|20px}} [[Мильонариос]]|102 (90) |1953—1964|{{Испаниядин пайдах|20px}} [[Реал Мадрид (футболдин клуб)|Реал Мадрид]]|282 (216) |1965—1966|{{Испаниядин пайдах|20px}} [[Эспаньол]]|47 (11) }} | милли кӀватӀи команда = {{футболдин карьера |1947|{{Аргентинадин пайдах (1812-1985)|20px}} [[Аргентинадин футболдай кӀватӀур|Аргентина]]|6 (6) |1951—1952|{{Колумбиядин пайдах|20px}} [[Колумбиядин футболдай кӀватӀур|Колумбия]]|4 (0) |1957—1961|{{Испаниядин пайдах|20px}} [[Испаниядин футболдай кӀватӀур|Испания]]|31 (23) }} | тренердин клубар = {{футболдин карьера |1967|{{Испаниядин пайдах (1945-1977)|20px}} [[Эльче (футболдин клуб)|Эльче]]|- |1969—1970|{{Аргентинадин пайдах (1812-1985)|20px}} [[Бока Хуниорс]]|- |1970—1974|{{Испаниядин пайдах (1945-1977)|20px}} [[Валенсия (футболдин клуб)|Валенсия]]|- |1974|{{Португалиядин пайдах|20px}} [[Спортинг (футболдин клуб, Лиссабон)|Спортинг Лиссабон]]|- |1975—1976|{{Испаниядин пайдах (1945-1977)|20px}} [[Райо Вальекано]]|- |1976—1977|{{Испаниядин пайдах (1945-1977)|20px}} [[Кастельон (футболдин клуб)|Кастельон]]|- |1979—1980|{{Испаниядин пайдах|20px}} [[Валенсия (футболдин клуб)|Валенсия]]|- |1981—1982|{{Аргентинадин пайдах (1812-1985)|20px}} [[Ривер Плейт]]|- |1984—1985|{{Испаниядин пайдах|20px}} [[Реал Мадрид (футболдин клуб)|Реал Мадрид]]|- |1985|{{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Бока Хуниорс]]|- |1986—1988|{{Испаниядин пайдах|20px}} [[Валенсия (футболдин клуб)|Валенсия]]|- |1990—1991|{{Испаниядин пайдах|20px}} [[Реал Мадрид (футболдин клуб)|Реал Мадрид]]|- }} |медалар = {{турнир|[[Футболдай Кьибле Америкадин чемпионат|Кьибле Америкадин чемпионат]]}} {{медаль|Къизил|[[Футболдай Кьибле Америкадин чемпионат 1947|Гуаякиль 1947]]}} }} '''Альфре́до Сте́фано Ди Сте́фано Лаулье́''' ({{Lang-es|Alfredo Stéfano Di Stéfano Laulhé}}; {{дидедиз дата|4|7|1926}}, [[Буэнос-Айрес]] — {{кьена дата|7|7|2014}}, [[Мадрид]]) — [[аргентина]]дин ва [[испания]]дин [[футбол]]ист, гьужумдайди. Футболдин тренер. == Биография == «[[Ривер Плейт]]», «[[Уракан]]», «[[Мильонариос]]», «[[Реал Мадрид]]» ва «[[Эспаньол]]» клубра къугъванай. [[Аргентинадин футболдин кӀватӀал|Аргентина]]дин (6 къугъунар, 6 голар), [[Колумбиядин футболдин кӀватӀал|Колумбия]]дин (4 къугъунар) ва [[Испаниядин футболдин кӀватӀал|Испания]]дин (31 къугъунар, 23 голар) футболдин кӀватӀалра къугъванай. Ди Стефано — [[1957 йис|1957]], [[1959 йис|1959]]-й ийсан [[Европадин виридалайни хъсан футболист]]. Кьудра испаниядин чӀехи чара уьлкведин спортсмен я. == Статистика == {| align="center" border="1" cellpadding="4" cellspacing="2" id="cx1300" style="background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center" class="" data-source="1300" data-cx-weight="571" contenteditable="true" |+ id="1301" | '''<big>Клубдин ва кӀватӀалдин карьера</big>''' |- id="1304" style="background:beige" ! id="1305" rowspan="2" width="170" |Команда ! id="1307" rowspan="2" width="90" |Девир ! colspan="2" id="1309" width="140" |Официал<br>къугъунар ! colspan="2" id="1311" width="140" |Официал тушир<br>къугъунар ! colspan="2" id="1313" width="140" |Вири |- id="1315" style="background:beige" ! id="1316" |Къугъунар ! id="1318" |Голар ! id="1320" |Къугъунар ! id="1322" |Голар ! id="1324" |Къугъунар ! id="1326" |Голар |- id="1328" | align="center" height="30" id="1329" |'''[[Ривер Плейт]]''' | align="center" id="1332" |1944—1949 | align="center" id="1334" |74 | align="center" id="1336" |55 | align="center" id="1338" |11 | align="center" id="1340" |10 ! id="1342" |85 ! id="1344" |65 |- id="1346" | align="center" height="30" id="1347" |'''[[Уракан]]''' | align="center" id="1350" |1946 | align="center" id="1352" |25 | align="center" id="1354" |11 | align="center" id="1356" |3 | align="center" id="1358" |2 ! id="1360" |28 ! id="1362" |13 |- id="1364" | align="center" height="30" id="1365" |'''[[Мильонариос]]''' | align="center" id="1368" |1949—1953 | align="center" id="1370" |112 | align="center" id="1372" |100 | align="center" id="1374" |70 | align="center" id="1376" |57 ! id="1378" |182 ! id="1380" |157 |- id="1382" | align="center" height="30" id="1383" |'''[[Реал Мадрид]]''' | align="center" id="1386" |1953—1967 | align="center" id="1388" |396 | align="center" id="1390" |307 | align="center" id="1392" |119 | align="center" id="1394" |105 ! id="1396" |515 ! id="1398" |412 |- id="1400" | align="center" height="30" id="1401" |'''[[Эспаньол]]''' | align="center" id="1404" |1956<br>1964—1966 | align="center" id="1406" |60 | align="center" id="1408" |14 | align="center" id="1410" |4 | align="center" id="1412" |4 ! id="1414" |64 ! id="1416" |18 |- id="1418" | align="center" height="30" id="1419" |'''Аргентина''' | align="center" id="1422" |1947 | align="center" id="1424" |6 | align="center" id="1426" |6 | align="center" id="1428" |0 | align="center" id="1430" |0 ! id="1432" |6 ! id="1434" |6 |- id="1436" | align="center" height="30" id="1437" |'''Испания''' | align="center" id="1440" |1957—1961 | align="center" id="1442" |31 | align="center" id="1444" |23 | align="center" id="1446" |1 | align="center" id="1448" |1 ! id="1450" |32 ! id="1452" |24 |- id="1454" | align="center" height="30" id="1455" |'''Колумбия''' | align="center" id="1458" |1951 | align="center" id="1460" |- | align="center" id="1462" |- | align="center" id="1464" |4 | align="center" id="1466" |0 ! id="1468" |4 ! id="1470" |0 |- id="1472" | align="center" height="30" id="1473" |'''Барселона''' | align="center" id="1476" |1953—1961 | align="center" id="1478" |- | align="center" id="1480" |- | align="center" id="1482" |3 | align="center" id="1484" |2 ! id="1486" |3 ! id="1488" |2 |- id="1490" | align="center" height="30" id="1491" |'''Валенсия''' | align="center" id="1494" |1955 | align="center" id="1496" |- | align="center" id="1498" |- | align="center" id="1500" |1 | align="center" id="1502" |1 ! id="1504" |1 ! id="1506" |1 |- id="1508" | align="center" height="30" id="1509" |'''Маса''' | align="center" id="1511" |1948—1965 | align="center" id="1513" |- | align="center" id="1515" |- | align="center" id="1517" |7+ | align="center" id="1519" |5+ ! id="1521" |7+ ! id="1523" |5+ |- id="1525" style="background:beige" ! colspan="2" id="1526" |Вири карьерада ! id="1528" |704!! id="1530" |516!! id="1532" |223+!! id="1534" |187+!! id="1536" |927+!! id="1538" |703+ |} == Шикилар == <gallery> Файл:River1947.jpg|1947-й йисан «Ривер Плейт». Ди Стефано пуд лагьай агъа жергеда. Файл:Di stefano real madrid cf (cropped).png|Ди Стефано «Реал Мадридда» Файл:DiStefanoPuskas.jpg|Ди Стефанони [[Ференц Пушкаш]]. Файл:En W & H Ltd. Alfredo Di Stefano, venenciando, al fondo Santamaria.jpg|1963-й йисан шикил. </gallery> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://people.ufpr.br/~mmsabino/sstatistics/di_stefano.html Ди Стефанодин голар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120228000508/http://people.ufpr.br/~mmsabino/sstatistics/di_stefano.html |date=2012-02-28 }} * [http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_jugador.asp?j=168&n=di/stefano/alfredo/di/stefano/laulhe sportec.es профил] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014055546/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_jugador.asp?j=168&n=di%2Fstefano%2Falfredo%2Fdi%2Fstefano%2Flaulhe |date=2007-10-14 }} * [http://www.bdfutbol.com/en/l/l7349.html bdfutbol.com профил] * [http://www.worldfootball.net/spieler_profil/alfredo-di-stefano/2/ worldfootball.net профил] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726052311/http://www.worldfootball.net/spieler_profil/alfredo-di-stefano/2/ |date=2013-07-26 }} {{Къецепатан элячӀунар}} {{DEFAULTSORT:Ди Стефано, Альфредо}} [[Категория:Алфавитдиз килигна футболистар]] [[Категория:Аргентинадин футболдай кӀватӀурдин къугъвадайбур]] [[Категория:Аргентинадин футболистар]] [[Категория:Испаниядин футболдай кӀватӀурдин къугъвадайбур]] [[Категория:Испаниядин футболистар]] [[Категория:Колумбиядин футболдай кӀватӀурдин къугъвадайбур]] [[Категория:Колумбиядин футболистар]] [[Категория:Мильонариос къугъвадайбур]] [[Категория:Реал Мадрид футболдин клубдин къугъвадайбур]] [[Категория:Ривер Плейт къугъвадайбур]] [[Категория:Уракан къугъвадайбур]] [[Категория:Эспаньол къугъвадайбур]] [[Категория:Аргентинадин футболдин тренерар]] [[Категория:Испаниядин футболдин тренерар]] [[Категория:Америкадин Кубокдин чемпионар]] s5n3r4vm5stiicnjw7lzn2mo18q6ju3