Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 385 99374 97006 2026-09-23T01:30:01Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99374 wikitext text/x-wiki {{ЧӀал | ранг = индоевропейские | тӀвар = Латин чӀал | вичин тӀвар = lingua latina | шикил = Rome Colosseum inscription 2.jpg | къул = | уьлквеяр = [[РагъакӀидай Европа|РаъакӀидай]] ни [[Кьебле Европа]], [[Мукьва РаъакъечӀдай пад]], [[Кефер Африка]] ([[I виш йис|I]]-[[V виш йис]]ара) | регионар = | официал чӀал ={{VAT}}<br>[[Файл:Flag of the Order of St. John (various).svg|border|22px]] [[Малтадин орден]] <br>сифте — [[Дегь Рим]] | килигзавай организация = | рахазвайбурун кьадар = | рейтинг = | чӀал ишлемишзава = | статус = классик | кьена = | категория = [[Евроазидин чӀалар]] | синифриз паюн = [[Инд-европадин чӀалар|инд-европадин хизан]] : [[Италий чӀалар|Италий хел]] :: [[латин-фали чӀалар|Латин-фали хел]] | кхьинар = [[латин]] | ГОСТ 7.75–97 = | ISO1 = | ISO2 = | ISO3 = }} '''Латин чӀал''' (лат. ''lingua latina'') == Алфавит == <center> {|class="wikitable" style="border-collapse:collapse;" |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="26" | |- |width=3% align="center"|[[A]]||width=3% align="center"|[[B]]||width=3% align="center"|[[C]]||width=3% align="center"|[[D]]||width=3% align="center"|[[E]]||width=3% align="center"|[[F]]||width=3% align="center"|[[G]]||width=3% align="center"|[[H]]||width=3% align="center"|[[I]]||width=3% align="center"|[[J]]||width=3% align="center"|[[K]]||width=3% align="center"|[[L]]||width=3% align="center"|[[M]]||width=3% align="center"|[[N]]||width=3% align="center"|[[O]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[Q]]||width=3% align="center"|[[R]]||width=3% align="center"|[[S]]||width=3% align="center"|[[T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[V]]||width=3% align="center"|[[W]]||width=3% align="center"|[[X]]||width=3% align="center"|[[Y]]||width=3% align="center"|[[Z]] |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="26" | |- |align="center"|a||align="center"|b||align="center"|c||align="center"|d||align="center"|e||align="center"|f||align="center"|g||align="center"|h||align="center"|i||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|o||align="center"|p||align="center"|q||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|v||align="center"|w||align="center"|x||align="center"|y||align="center"|z |} </center> == ЭлячӀунар == * {{InterWiki|la|Латин|wikt=1|b=1|s=1|q=1|n=1}} * [http://latinum.ru/ latinum.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203042045/http://latinum.ru/ |date=2009-12-03 }} — вири латин чӀалакай * [http://www.thelatinlibrary.com/ The Latin Library] * [http://linguaeterna.com/ Lingua Latina Aeterna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180224034051/http://linguaeterna.com/ |date=2018-02-24 }} * [http://ephemeris.alcuinus.net/ Ephemeris. Nuntii Latini universi] * [http://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-ru-ln Уроки: русский — латинский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607212639/http://www.internetpolyglot.com/russian/lessons-ru-ln |date=2011-06-07 }} * [http://dia.phpnet.us/ DiA. Латинско-русский словарь Дворецкого] * [http://www.tranexp.com:2000/Translate/result.shtml InterTran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813064900/http://www.tranexp.com:2000/Translate/result.shtml |date=2009-08-13 }} * [http://www.ruslat.info/ Урус-латин гафарган] * [http://www.adoia.ru/aforizmy-na-latyni.html Афоризмы на латыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110415141450/http://www.adoia.ru/aforizmy-na-latyni.html |date=2011-04-15 }} * [http://www.lingvokit.com/latina/dictionary.html латинский словарь. Определение форм латинских слов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110424111321/http://www.lingvokit.com/latina/dictionary.html |date=2011-04-24 }} {{Къецепатан элячӀунар}} {{1000}} [[Категория:Кьенай чӀалар|*]] [[Категория:Латин чӀал|*]] [[Категория:Ватикандин чӀалар]] [[Категория:Ктабдин чӀалар]] a5odnun7mp3l3v2p896ktsvjn0x96qx 0 2440 99377 98877 2026-09-23T01:57:05Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99377 wikitext text/x-wiki [[Файл:Izgrew.jpg|250px|thumbnail|right|Рагъ]] '''Рагъ''' (символ: [[Файл:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]) — [[Ракъинин система]]дин тек сад тир [[гъед]]. Ракъинин системадин муькуь объектар Ракъинилай элкъвезва: [[планета]]ярни абурун [[планетрин спутникар|спутникар]], [[карлик тир планета]]ярни абурун спутникар, [[астероид]]ар, [[метеороид]]ар, [[комета]]ярни [[космосдин руг]]. Ракъинин [[масса]] вири Ракъинин система гьисабдиз къачурла жезвай массадин 99,866 % тешкил ийзва. Ракъинин чукӀурун (излучение) [[Чил (планета)|Чил]]е авай уьмуьр хуьзва.<ref>[http://www.sotvoreniye.ru/articles/light.php ЗАМЫСЕЛ СВЕТА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524035525/http://www.sotvoreniye.ru/articles/light.php |date=2009-05-24 }}</ref> Рагъ [[гьидроген]]дикай (массадин ~73 % ва къенен кьадардин ~92 %), [[гьелий]]дикай (массадин ~25 % ва къенен кьадардин ~7 %) ва маса гъвечӀи концентрацияда авай [[Химиядин элементар|химиядин элементрикай]] ибарат я: [[ракь]]уникай, [[Никель|никелдикай]], [[оксиген]]дикай, [[азот]]дикай, [[кремний]]дикай, [[гугурт]]дикай, [[магний]]дикай, [[карбон]]дикай, [[неон]]дикай, [[кальций]]дикайни [[хром]]дикай.<ref>''Manuel O. K. and Hwaung Golden'' (1983), Meteoritics, Volume 18, Number 3, 30 September 1983, pp. 209—222. Online: http://web.umr.edu/~om/archive/SolarAbundances.pdf (retrieved 7 December 2007 20:21 UTC)</ref> Гьидрогендин 1 миллион атомдиз гьелийдин 98 000 атом, оксигендин 851 атом, карбондин 398 атом, неондин 123 атом, азотдин 100 атом, ракьун 47 атом, магнийдин 38 атом, кремнийдин 35 атом, гугуртдин 16 атом, аргондин 4 атом, алюминийдин 3 атом, никелдин, натрийдин ва калцийдин гьар садан 2 атом ва са тӀимил кьван кьадардин вири маса элементар кьвезва. Ракъинин юкьван [[къалинван]] 1,4 г/см³ я, яни [[Кьейи гьул|Кьейи гьуьлуьн]] цин къалинвилиз барабар я. [[гъетерин спектрдин синифар|Спектрдин синифриз паюниз]] килигна, Рагъ G2V («[[хъипи карлик]]») типдиз талукь я. Ракъинин ччинин температура 6000 [[кельвин|К]] кьван хкаж жезва, гьавиляй Рагъ саки лацу экв гузва, амма мадни къуват авай чукӀурунин гъиляй ва спектрдин гъвечӀидалгъадин пай [[Ччилин атмосфера]] патай туькьуьнин гъиляй, Ракъинин дуьз экв чи планетадин ччинин патав сакӀус хъипи ранг къачузва (алахьай цава, цавукай чкӀанвай экуьнин аби рангунин жемда галаз, Ччиле авай объектрин умуми экуь авун мадни лацу жезва). [[Файл:Sun Earth Comparison.png|thumb|left|300px|Ччилни Рагъ (фотомонтаж, кьадаррин гекъигайвал галаз)]] Ракъинин спектра ион хьанвай ва нейтрал тир металлрин цӀарар, ва гьакӀни, ион хьанвай гьидроген ава. Чи НекӀедин Рекье 100 миллиардлай гзаф гъетер авагаллактикада . ИкӀ хьайла, чи галлактикадин гъетерин 85 % — Ракъинлай тӀимил къати тир гъетер я (чпин лап гзаф кьадарда абур яру карликар я). Кьилин сад садан гуьгъуьнлай галай-галайвал атунин вири гъетер хьиз, Ракъинин энергия термохвехуьнин синтездалди арадиз къвезва. Рагъ къачуртӀа, адан энергиядин гзаф пай гьидрогендикай гьелий синтездалди гьасил жезва. Ракъинин Ччиликай яргъавал — 149,6 млн км — тахминан, астрономиядин текдиз барабар я, вилериз аквадай пӀипӀен диаметр лагьайтӀа, Вацран хьиз, — зурградусдилай тӀимил кьван чӀехи я (31—32 декъикъа). Рагъ НекӀедин Рекьин юкьвалай тахминан 26 000 экуьнин ийса ава, ва НекӀедин Рекьинилай элкъвезва (са элкъвена кьил-кьиле ягъун 200 млн ийсалай гзаф я). Ракъинин орбитал тядивал 217 км/с барабар я, — и тегьерда, Рагъ са экуьнин ийс 1400 ччилин ийсан къене физва, са астрономиядин тек лагьайтӀа — 8 ччилин ийкъан къене. == Ракъинин физикадин хсусивилер == [[Файл:Solarmap.png|400px|thumbnail|right|Ракъинин карта]] {| |[[Ракъинин масса]]: |<math>M_\bigodot = 1.9891 \times 10^{30}</math>&nbsp;[[килограмм|кг]] |- |[[Ракъинин экуьвал]]: |<math>L_\bigodot = 3.827 \times 10^{26}</math>&nbsp;[[Ватт|Вт]] |- |[[Ракъинин радиус]]: |<math>R_\bigodot = 6.960 \times 10^{8}</math> [[метр|м]] |} * Юкьван диаметр 1,392·109 м (Ччилин 109 диаметр) * Экваториал радиус 6,9551·108 м * Экватордин элкъвейдин яргъивал 4,37001·109 м * Поляр чуькьуьн 9·10−6 * Ччинин майдан 6,07877·1018 м² (Ччилин 11 917,607 майдан) * Къенен кьадар 1,40927·1027 м³ (Ччилин 1 301 018,805 къенен кьадар) * Юкьван къалинвал 1409 кг/м³ * Экваторда заланвилин къуватдин ийгинвал (ускорение) 274,0 м/с² (27,96 g) * Кьвед лагьай космосдин тядивал (ччин патал) 617,7 км/с (Ччилин 55,2) * Ччинин нетижа гудай температура 5778 К * Таждин температура ~1 500 000 К * Хвехуьнин температура ~13 500 000 == Структура == === Ракъинин къенепатан туькӀуьр хьанвай тегьер === [[Файл:SunLayersLez.png|thumb|300px|Ракъинин туькӀуьр хьанвай тегьер. Ракъинин юкьва ракъинин хвех авайди я. Фотосфера — чукӀурунин (излучение) асул чешме тир ракъинин аквадай ччин я. Гзаф чӀехи температура авай ракъинин таж Рагъ элкъвена цӀарцӀн твазва, амма а таж гзаф кьери гьалда ава, гьавиляй ама гьакӀан вилив анжах тамам рагъ кьун девирда аквада]] [[Файл:Mass eject.png|thumb|300px|Ракъинин таждин массадин гадарунар. Плазмадин шуькӀуь тахар магнит чуьллерин аркайралди яргъи хьанва]] ==== Ракъинин хвех ==== {{main|Ракъинин хвех}} Тахминан 150—175 агъзур км радиус авай (яни, Ракъинин радиусдин 20—25 %) ва термохвехуьнин реакцияр физвай Ракъинин юкьван патаз Ракъинин хвех лугьуда.<ref name="Garcia2007"> {{Cite journal |last=García |first=R. |coauthors=et al. |title=Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core |journal=[[Science (журнал)|Science]] |volume=316 |issue=5831 |pages=1591—1593 |year=2007 |pmid=17478682 |doi=10.1126/science.1140598 |ref=harv |bibcode=2007Sci...316.1591G }}</ref>. Хвехуьнин веществодин къалинвал 150 000 кг/м³ тешкил ийизва<ref name="Basu"> {{Cite journal |author=Basu et al. |title=Fresh insights on the structure of the solar core |bibcode=2009ApJ...699.1403B |work=Astrophysical Journal |issue=699 |year=2009 |doi=10.1088/0004-637X/699/2/1403 |journal=The Astrophysical Journal |volume=699 |page=1403 |last2=Chaplin |first2=William J. |last3=Elsworth |first3=Yvonne |last4=New |first4=Roger |last5=Serenelli |first5=Aldo M. |ref=harv }}</ref> ([[Яд|цин]] къалинвилилай 150 сефер гзаф я ва [[Ччил]]е авай виридалайни чӀехи къалинвал авай металлдин — [[осмий]] металлдин къалинвилилай ~6,6 сефер гзаф я), хвехуьнин юкьва авай — 14 млн [[кельвин|К]]-лай гзаф я. [[SOHO (космосдин аппарат)|SOHO]] миссия патай кьиле тухванвай ганайбурун (данные) анализ, къалурнава хьи, хвехуьна Ракъинин вичин гигинилай элкъуьрунин тядивал (скорость) Ракъинин ччинив гекъигайла гзаф кьадарда чӀехи<ref name="Garcia2007"/><ref name="Bonnano">''Bonanno, A.; Schlattl, H.; Patern, L.'' (2002). The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS (PDF). Astronomy and Astrophysics 390: 1115—1118.</ref>. Хвехуьна [[Протон-протондин цикл|протон-протондин термохвехуьнин реакция]] кьиле физва, ва и реакциядин нетижада кьуд [[протон]]дикай [[гелий-4]] арадиз къвезва<ref>{{Cite journal|last=Broggini|first=Carlo|date=26—28 June 2003|page=21|journal=Physics in Collision|title=Nuclear Processes at Solar Energy|bibcode=2003phco.conf...21B|arxiv=astro-ph/0308537|ref=harv}}</ref>. Идахъ галаз, гьар са секунддин къене 4,26 млн тонн вещесто чукӀуруниз элкъвезва, амма и чӀехивал Ракъинин массади гекъигайла — 2{{e|27}} тонн — затӀни тушир кьадарда гъвечӀи я. Хвехуьнин чара-чара зонайрин патай хкатзавай къуватлувал (мощность) а зонайрин Ракъинин юкьва кьван авай яргъивилилай асул я. И къуватлувал, теориядин гьисабунралди, юкьва {{s|276,5 Вт/м³}} кьван хкаж жезва<ref>[http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816221059/http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/SunLayers.html |date=2011-08-16 }}. Fusedweb.llnl.gov (1998-11-09). Retrieved on 2011-08-30.</ref>. И тегьерда, са инсандин къенен кьадардиз (0,05 м³) 285 Ккал/югъ (1192 кДж/югъ) чимивилин хкатун аватзава — имни ччан алай ксун тийизвай инсандин чимивал хкатунилай са дережа кьван тӀимил я. Ракъинин вири къенен кьадардин гекъигай (удельный)энергиядин хкатун лагьайтӀа, ам мадни кьве дережа тӀимил я. Ихьтин гъвечӀи энергиядинхкатун себеб яз, гьидрогендин игьтиятар гьеле термохвехуьнин реакцияр хуьн патал мадни са шумуд миллиард ийс кьван бес я. Хвех — Ракъинин термохвехуьнин реакциядин нетижада арадиз къвезвай энергияни чимивал авай тек сад тир чка я, Ракъинин маса чкаяр а энергиядал ифирнава. Хвехуьнин вири энергия, [[фотосфера]] кьван, галай-галайвал вири къатарин къеняй физва; и энергия ракъинин экв ва [[кинетик энергия]] тегьерда чкӀизва<ref name="Zirker2002-15">{{Cite book|last=Zirker|first=Jack B.|title=Journey from the Center of the Sun|url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3|year=2002|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=9780691057811|pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/15 15]—34}}</ref><ref name="Phillips1995-47">{{Cite book|last=Phillips|first=Kenneth J. H.|title=Guide to the Sun|year=1995|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=9780521397889|pages=47—53}}</ref>. ==== Нургудай тухунин зона ==== ==== Ракъинин конвектив зона ==== === Ракъинин атмосфера === ==== Фотосфера ==== Фотосфера (экв гудай къат) Ракъинин аквадай ччин туькӀуьрзава. ==== Хромосфера ==== ==== Таж ==== ==== Ракъинин гар ==== == Ракъинин лап кьвед лагьай кӀалубар == {{main|Ракъинин аналогар}} АлайчӀава Ракъинин са шумуд лап кьвед лагьай кӀалубар малум я — абур практикадин жигьетдай Ракъинин массадиз, эквивилиз (светимость), температурадиз (±50 К), металлвилиз (±12 %), яшариз (±1 млрд лет) ва мсб. килигна чи гъетрен тамам аналогар я<ref>{{cite journal | author=D. R. Soderblom; J. R. King. | title=Solar-Type Stars: Basic Information on Their Classification and Characterization | journal=Solar Analogs: Characteristics and Optimum Candidates | year=1998 | url=http://www.lowell.edu/users/jch/workshop/drs/drs-p1.html | accessdate=2008-02-26 }}</ref> * [[Гъуьрчен кицӀерин Бета]] * [[18 Акьраб]] * [[Кьветхверрин 37]] * [[HD 44594]] = HIP 30104 * HD 101364 = [[HIP 56948]] == Эдебият == === Инглис чӀалал === * Thompson, M. J. (2004). ''«Solar interior: Helioseismology and the Sun’s interior»''. Astronomy and Geophysics 45 (4): 21-25. * Cohen, Richard (2010). ''Chasing the Sun: the Epic Story of the Star that Gives us Life''. Simon & Schuster. ISBN 1400068754. * Williams, D. R. (2004). «Sun Fact Sheet». NASA. Retrieved 2010-09-27. * Hansteen, V.H.; Leer, E. (1997). «The role of helium in the outer solar atmosphere». The Astrophysical Journal 482 (1): 498—509. * Erdèlyi, R.; Ballai, I. (2007). «Heating of the solar and stellar coronae: a review». Astron. Nachr. 328 (8): 726—733. * Zirker, Jack B. (2002). Journey from the Center of the Sun. Princeton University Press. pp.&nbsp;119–120. ISBN 978-0-691-05781-1. * Seidelmann, P. K.; et al. (2000). «Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000». * Robert Zimmerman, «What’s Wrong with Our Sun?», Sky and Telescope August 2009 * Bethe, H. (1939). «Energy Production in Stars». Physical Review 55 (1): 434—456 * Pogge, R.W. (1997). «The Once and Future Sun». New Vistas in Astronomy. Ohio State University (Department of Astronomy) == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == === Ракъинин шикилар === * [http://solarmonitor.org/index.php SolarMonitor.org] * [http://www.solarphysics.kva.se/NatureNov2002/press_images_eng.html Images and movies from the Nature article data set] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050518081349/http://www.solarphysics.kva.se/ |date=2005-05-18 }} * [http://www.solarphysics.kva.se/ The Institute for Solar Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050518081349/http://www.solarphysics.kva.se/ |date=2005-05-18 }} * [http://www.boston.com/bigpicture/2008/10/the_sun.html The Sun — The Big picture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511124300/http://www.boston.com/bigpicture/2008/10/the_sun.html |date=2011-05-11 }}. The Boston Globe. {{Apod|100806|2010 August 6}} {{1000}} [[Категория:Ракъинин система]] [[Категория:Гъетер]] [[Категория:Астрономиядин объектар]] l24s3aszucpsi98w8ubuaibdz33su2j 0 2679 99376 98898 2026-09-23T01:56:46Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99376 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Португалия | тамам тӀвар = República Portuguesa | тӀвар-род = Португалиядин | пайдах = Flag_of_Portugal.svg | пайдахдин кьадар = 125px | герб = Coat of arms of Portugal.svg | гербдин кьадар = 125px | карта = EU-Portugal with islands circled.svg | гимн = A Portuguesa | аудио = A Portuguesa.ogg | кьилин шегьер = [[Лиссабон]]<ref>[http://www.igeo.pt/atlas/Cap2/Cap2d_2.html UMA POPULAÇÃO QUE SE URBANIZA, Uma avaliação recente — Cidades, 2004]. Instituto Geográfico Português. Página visitada em 20 de Abril de 2010.</ref> | шегьерар = [[Лиссабон]], [[Порту]] | аслутуширвал = [[1143 йис]]ан [[5 октябрдиз]] | аслутуширвал девирда = [[Леон пачагьвал]] | чӀал = [[португал чӀал]], [[миранд чӀал]] | идара авунин тегьер = [[Парламентвилин республика]] | кьил = [[Ребелу де Соуза, Марселу|Марселу Ребелу де Соуза]] ([[Португалиядин президент|президент]]) <br />[[Кошта, Антониу|Антониу Кошта]] ([[Португалиядин премьер-министр|премьер-министр]]) | чил = 92 225,61<ref name="CIA World Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html|title=[[The World Factbook]]|author=[[ЦРУ]]|lang=en|accessdate=2012-07-06}}</ref> | цин кьадар = 0,5 | чилдин чка = 109 | агьалияр = 10 347 892 | халкьдин чка = 88 | агьалидин чуькьуьнвал = 114 | пул = [[евро]] | КъВБ = 372,5<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=182&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=40&pr.y=5 |title=Portugal|author=International Monetary Fund|accessdate=[[2011 йис]]уз [[6 май]]диз}}</ref> | КъВБдин чка = 51 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 36 246<ref name="FMI" /> | ИПВИ = 0,850 | ИПВИ чка = 38 | интернет-домен = [[.pt]], [[.eu]] | телефондин код = +351 | сятдин чӀул = +0 / +1 }} '''Португалия''' ({{lang-pt|Portugal}}, [[Миранд чӀал|миранд]]. ''Pertual''), официал тӀвар '''Португалиядин Республика''' ({{lang-pt|República Portuguesa}}) — [[Европа]]дин виридалайни рагъакӀидай пата авай гьукумат. [[Пиреней зуростров]]дин кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунва. Кефер ва рагъэкъечӀдай пата Испаниядихъ галаз са сергьятра ава, кьибле ва рагъакӀидай патарай [[Атлантик океан]]дин ятари кьунва. Гьукуматдин тӀвар [[Порту]] шегьердин тӀварцӀикай арадал атана, [[латин чӀал]]ал ''Portus Cale'' — «чими порт» мана гузва<ref>{{cite web|url=http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf|title=Cale e Portucale. Opúsculos Vol. V — Etnologia (Parte I).|last=Leite de Vasconcelos|first=José|date=1938|publisher=[[Лиссабон]]. Imprensa Nacional|lang=pt|accessdate=2012-07-06}}</ref>. Португалиядин чилерал дегь чӀавалай инсанри уьмуьр авурди малум я. [[Галияр]], [[кельтар]], [[лузитанар]], [[кинетар]], [[финикияр]], [[римвияр]] ва [[дегь немец халкьар]]икай [[свевар]], [[бурияр]], [[вестготар]] хьтин дегь тайифайри Португалиядин харусенятда, медениятда ва тарихда чӀехи гел тунва. Гилан Португалиядин майдандик акатзавай [[Лузитания провинция]] [[Рим империя]]диз талукь тир. Португал чӀалан арадал атуниз римдин культуради чӀехи таъсир ганва: [[португал чӀал]], римвийрин [[латин чӀал]]аз пара мукьва я. 8 виш йисан эхирда [[Кеферпатан Африка]]дин мусурман тайифа [[маврар|маврри]], саки вири [[Пиреней зуростров]]да чка кьунвай [[Лузитания]] провинция чпиз муьтӀуьгъарун паталди иниз куьч жез эгечӀнай. Гуьгъуьнин виш йисуз Португалиядай мусурманарни христианар чукурзавай, ва [[Галиция Королвал]]дин къене чпиз [[Португалиядин Графвал]] тукӀуьрнай. [[1139 йис]]уз и графвал Галиция Королвалдикай чара хьана ва кьилдин [[Португалиядин Королвал]] арадал атана. XV—XVI виш йисарин береда гьуьлерин къекъуьнрин куьмекдалди Поргугалияди [[Африка]]да, [[Азия]]да ва [[Кьиблепатан Америка]]да колонияяр авуна, вичиз зурба империя туькӀуьрнай, гьа чӀавуз Португалия полидикадин ва яракьвилин къуватрин крара дуьнья гьукуматрин арада кӀвенкӀе аваз физвай<ref>Melvin Eugene Page, Penny M. Sonnenburg, p. 481</ref>. [[1755 йис]]уз [[Лиссабон]]да хьанвай зурзунин ва виридалай чӀехи колония [[Бразилия]] Португалиядин гъиликай акъатунин себебдал Португалиядин экономикадизни политикадин кӀеви зиянар галукьна. [[1910 йис]]уз [[монархия]] алудна, [[диктатор]]вилин гьукумдин [[республика]] арадал атанвай. Португалия вилик фенвай уьлквейрикай я<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html Appendix B — International Organizations and Groups: developed countries (DCs)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409033504/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html |date=2008-04-09 }}, CIA&nbsp;— The World Factbook&nbsp;— Appendix B, [[The World Factbook]]</ref>, яшамиш тегьердин рейтингда дуьньяда 19-лагьай чка кьунва<ref>{{Cite web|url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf|title=Quality-of-life Survey|accessdata=2008-й 6 октябрдиз}}, [[The Economist]] {{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2011/05/2011-GPI-Results-Report-Final.pdf |title=Global Peace Index — 2011 |author=Vision of Humanity |date=2011 |accessdata=2011-й 19 декабрдиз}} {{ref-en}}</ref>. [[Европа Садвал]]дин ва [[Садхьанвай халкьарин Организация]]дин член я, Португалия гьакӀни [[Латин садвал]], [[Латин Америкадин уьлквейрин организация]], [[ОЭСР]], [[НАТО]], Португал чӀалан уьлквейрин садвал, евродин зона ва [[Шенгендин зона]] хьтин организацияриз бине эцигнай уьлкве я<ref>[http://www.cumbresiberoamericanas.com/ Cupulas Ibero-Americanos] {{ref-es}}</ref>. == Этимология == Португалия тӀвар, чи эрадин 930-й йисалай 950-й йисарин къене арадал атанва, ва цӀудлагьай виш йисан эрирда и тӀвар фад-фад кардик кутузвай. ЧӀехиди лакӀаб авай, Леондин ва Кастилиядин король Фердинанд I-да, 1067 йисуз вичин хва II Дон Гарсияди королвилин гьукумдиз атайла, Португалиядин ччилериз официал тӀвар ганвай<ref name="reis-rainhas 23">{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|издательство=SporPress|место=[[Mem Martins]]|год=2000|страницы=23-24|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>. Вадлагьай виш йисуз, и чилера [[швабар|швабри]] гьукумвал тухузвай чӀавуз, [[Идасио де Чейвс]]ди, Реквиарио катнавай ''Portucale'' тӀвар авай чкадикай кхьизвай: <blockquote>''Реквиарио, абуру Portucale лугьузвай, чкадиз катнавай, гьина [[Теодорих II]] корольди ам есир кьунвай ва къаравулдин гуьзетуник эцигнай. Чан аламаз амукьнай маса [[свесар|свесри]] гуьгъуьнин женгина рей ганвай, садбур кьенвай. И тегьерда свесрин королвал терг хьанвай.''<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/hydatiuschronicon.html|title=Crónica de Idácio de Chaves|lang=la|accessdate=2008-й 5 октябрдиз|archiveurl=http://www.webcitation.org/643ih4zsa|archivedate=2011-й 19 декабрдиз}}</ref></blockquote> Масабурун фикирдай, Португалия гаф ''Portogatelo'' гафуникай арадал атанвайди я. Дегь чӀавалай гилалди ина порт авайвиляй и тӀвар иниз вигьинар ийизвай грекри ганвай<ref>{{Книга|заглавие=Europa Portuguesa|часть=Tomo I, capítulo 6|страниц=104}}</ref>. Садлагьай сефер и тӀвар геральдикадин кьилин элемент яз, 1129 йисуз Пак Варфоломей Кампелудин клисади Д. Афонсу Энрикесдиз кхьенвай чарчел кьунвай<ref name="reis-rainhas 23"/>. == Тарих == {{Асул макъала|Португалиядин тарих}} === Лап дегь чӀав === [[Файл:Evora roman-temple daylight.jpg|thumb|right|250px|[[Рум империя]]дин ибадат ([[Эвора]]).]] Тахминан агъзур йис идлай вилик Юкьван Европадай иниз кельтар куьч хьанвай, ва ина яшамиш жезвай иберрик галаз акахьнавай, грекрин жугъурна — чирзавай крар тухузвай ксари и ччилериз «''Ofiussa''» (дегь грек. Гуьрзедин ччил) тӀвар ганвай, вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз и ччилерин агьалиийри кобрадиз ибадат авун мумкин я<ref name="Britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/471439/Portugal/93710/History?anchor=ref233804| title=Portugal—History| author=| publicado=Britannica Online Encyclopedia| lang=en| accessdate=[[2012 йис]]уз [[22 январь|22 январдиз]]}}</ref>. Ч.э.вилик 814 йисуз [[финикияр|финикийри]] [[Карфаген]] колония туькӀуьрнай, и колониядик Пирненей зуростровда чка кьунвай Португалиядин кьибле падни акатнай. Гуьгъуьнлай, [[Дору]] ва [[Тежу]] вацӀарин арада яшамиш жезвай са шумуд тайифарикай виридалай чӀехи [[лузитанар|лузитан]] тайифади гьукум чпин гъилик чӀугнай. Ч.э.вилик 219 йисуз Римдинни Карфагендин арада дяве эгечӀнай. 200 йисан къене римдин кьушунри Пиреней зуростровдин чӀехи пай кьунвай<ref name="Britannica" />. Ч.э.в IV—III виш йисара Португалиядин ччилерин чӀехи пайда [[лузитанар]] яшамиш жезвай. Ч.э.в 1 виш йисан эхирда Римди Португалия муьтӀуьгъарнай<ref name="Britannica" />. Ч.э. V—V виш йисарин 2-лагьай зур пайда Португалия [[вестготар|вестготри]] кьунвай, 713—718 йисарани [[арабар|арабри]]. Реконкистадин финифда 1095 йисуз Португалядин графвал туькӀуьрнай, 1139 ийсуз (официал 1143 йисуз) ада короллвал хьана. [[XV]] виш йисалай дяведин рекьелди ччара пачагьлугъар кьаз коллонияяр туькӀуьрунин кӀвалахар эгечӀнавай<ref>{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|место=Mem Martins|издательство=SporPress|год=2000|страницы=31-35|isbn=972-97256-9-1}} {{ref-pt}}</ref>. Къуватар лап хкаж хьайи дережадиз португалиядин колониалвилин империя [[XVI виш йис]]ан 1-лагьай зур пайда агакьнава. [[1581 йис]]уз [[Испания]]диз муьтӀуьгъ хьанвай<ref>{{книга|автор=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=[[1965]]|страницы=21 a 33}}</ref>. Дяведин финифда [[1703 йис]]уз Лиссабондин ва Метуэндин икьрарар къабул авур Португалия, [[ЧӀехибритания]]дин экономикадинни политикадин аслувилик акатзва. [[1807 йис]]уз Португалиядиз [[I Наполеон]] кьушунар гьахьзава, [[1808 йис]]узни [[англия]]дин кьушунри португалиядин патриотрин кьумекдалди абур чукурнай. [[XIX виш йис]] Португалиядин кьиспесда революциярин виш йис хьиз лишан кьунва (1820 йисан [[Португалиядин революция]], [[1836 йис]]ан [[Сентябрьдин революция]]), гражданвилин дявеяр ([[Мигелист дявеяр]], [[Мария да Фронтедин дяве]]), ва гьакӀни конституциядин пад хуьзвайбурунни аксиниз къарагънавайбурун арада хьанвай кӀеви женг<ref>{{книга|autor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=1965|страницы=207-209}}</ref>. XIX виш йисан 2-лагьай зур пайдилай гькуматвилинни социалвилин гьерекат гегьенш жезвай<ref>[http://www.cozumel12stepsupportgroups.com/index03.htm Португалиядин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921082308/http://www.cozumel12stepsupportgroups.com/index03.htm |date=2011-09-21 }} {{ref-ru}}</ref>. === XX виш йис === [[Файл:Rei D. Manuel II.jpg|thumb|190px|right|[[Мануэль II де Португал|Мануэль II]] Португалиядин эхиримжи король тир.]] [[1910 йис]]уз Португалияда хьанвай революциядин нетижада, Португалияди республика статус къачуна<ref>{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|место=Mem Martins|издательство=SporPress|год=2000|страницы=157-158|isbn=972-97256-9-1}}</ref>. Уьлкве [[Дуьньядин садлагьай дяве]]дани [[Антанта]]дин пад кьуна иштиракнай, дяведиз 100 000 солдат рекье ттунвай, абурукай 7000 кас кьенвай. [[Дуьньядин кьведлагьай дяве]]дин финифда [[Адольф Гьитлер|Гьитлердихъ]] галаз мукьва дуствилин алакъаяр авайди тир. Амма [[ЧӀехибритания]]дихъ галазни санал крар ийизвайвиляй и дяве чӀавуз нейтрал гьукумат яз амукьнай. Дяве береда Португалия пара къадарда [[вольфрам]] маса гудай уьлкве тир, ва гьа идалди зурба пулар къачунай, вучиз лагьайтӀа сад садахъ галаз женг тухузвай немецарини англичанри гьар са бицӀи твар хьайитӀани къачуз гьазур тир, тек душмандиз гьат тавурай лугьуз<ref>{{книга|autor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=1965|страницы=304-305}}</ref>. [[1926 йис]]уз уьлкведа гьукуматдин '''«элкъуьн»''' хьана, ва ина дяведин диктатура эцигнай. Гьа идалди «ЦӀуру Уьлкведин» гьукум куьтягь хьанвай. [[1932 йис]]уз саки вири гьукум премьер-министр [[Антониу ди Оливейра Салазар]]дин гъилик гьатна, [[1933 йис]]уз ада уьлкведа авторитар къайдадин режим эцигнай, са бязи совет жугъурна — чирдай ксари и режимдиз «фашиствилин» режим тӀвар ганвай. Кьилди са ''«Халкьдин садвал»'', ''«Халкьдин жегьилрин садвал»'' ва ''«Чинебан полиция»'' ([[PIDE]]) партиярри кьиливал ийизвай, ин масакӀаяр «ЦӀийи Уьлкве» туькӀуьрунин мураддалди авунвай<ref>{{cite web|url=http://www.historiadeportugal.info/antonio-de-oliveira-salazar/|title=António de Oliveira Salazar|publisher=HistóriadePortugal.info|accessdate=2012-07-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/643iw1veU|archivedate=19.12.2011}}</ref>. [[Дуьньядин кьведлагьай дяве]]да нейтралвал хуьнайтӀани, дуствилин уьлквейриз [[Азор островар|Азор островра]] дяверин базаяр туькӀуьриз ихтияр ганвай, ахпа дяведилай къулухъ Португалия [[НАТО]]диз гьатнай. Диктатор Оливейрадин таъсир гилани акваз жеда, ада уьлкведа политикадин стабилвилвал авунвай, экономика хкажна кӀеви авунай ва Дуьньядин кьведлагьай дяведилай къерехда амукьиз куьмекнай. [[1960]] Португалиядин Африкада авай [[Ангола]], [[Гвинея-Бисау]] ва [[Мозамбик]] колонияра регьим авачирвилин дявеяр гатӀуна. [[1968]] ийсуз Салазар сагъвалдин усалвиляй къуллугъдай экъечӀна, ва адан крар давам ийиз Каэтано Марчелло атанай. Дяверин себебдай гьукуматдин буржар ва инфляция хкаж жезва. Дяве кьиле тухузвайбуру фад гъавурда гьатна хьи и дяведа абур кӀаник акатда, ва и месэлада политиквилин гьял жагъуриз хьаначирвиляй [[1975 йис]]уз дяве ислягьвилелди акьалтӀун паталай Португалияди вичин колонияриз аслу туширвал гана, ва виш йисарин къене тухузвай колониалвилин политикадиз эхир эцигна<ref>{{книга|автор=vários autores|заглавие=História 9|издательство=Porto Editora|local=[[Порту]]|год=2004|страницы=168-174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref>. 1975 йисан 25 ноябрьдиз ихьтин хабарар чир хьанвай радикал чапла кӀеретӀри (асул яз десантникар ва Лиссабондин дявевилин полиция) гьукуматдин '''«элкъуьн»''' кьилиз акъудиз алахъна. Гьа чӀавузни «[[КӀуьдар группа]]ди» кьилел Рамалью Эаниш алаз абурун къаншардиз активдаказ дявевилин план — жаваб туькӀуьрна абуру радикал кӀеретӀар кӀаник кутуна. Гъуьгъуьнин йисуз уьлкведа демократия кӀеви ийиз куьмек авунай. 1976 йисан 14 июньдиз [[Рамалью Эаниша]] президентвилиз вичин кандидатура эцигзава ва хкягъунра вирида ван гунин нетижада португалиядин президент къуллугъдиз къвезва. Ада демократиядин конституция тестикьарзава ва уьлкве, гьардаз вичин гьукум кьиле тухудай кас авай, муниципалитетриз пайзава ва Азор ва Мадейра островриз автономиядин регионал гьукумат статус гузва. 1949 йисуз Португалия НАТОдик акатзава, адан член ва санал крар тухузвайди жезва, 1960 йисуз [[Европадин Ада Савдадин Садвал]]дик акатзава, 1961 йисуз [[Экономикадин ва Вилик финин крара Санал кӀвалахунин Организация]]дик ва 1986 йисуз [[Европадин Экономикадин КӀапӀал]]дик акатзава. 1999 йисуз Португалия эвро зонадиз гьахьзава, гьакӀни и йисуз Китай Халкь Республикадин гьукумдик [[Макао]] вугузва.<ref>[https://web.archive.org/web/20120103212742/http://www.fd.ul.pt/Portals/0/Docs/Institutos/ICJ/LusCommune/AscensaoJoseOliveira3.pdf Макаодин къанунар, Португалия гьукум тухузвай эхиримжи чӀавара]</ref> [[Европадин Садвал]]дик гьахьай чӀавалай, уьлкве пудра председетельвал кьиле тухузвай, 2008 йисуз [[Лиссабондин икьрар]] къабулнавай<ref>[http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm Европадин Садвалда Португалиядин председательство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522100415/http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm |date=2011-05-22 }}</ref>. == Политикадин тукӀуьрунар == Португалия парламентвилин гьукумат я. 5 йисан президент виридан ван гуналди хкягъзава<ref name="pol">{{cite web |url=http://www.lusoafrica.net/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=131&Itemid=139 |title=Política de Portugal |accessdate=[[2008 йис]]уз 15 октябрдиз}}</ref>. Португалияда гзафпартиядин система кардик ква<ref name="pol" />. == Административ ччара авунар == [[Файл:Portugal municipalities districts2.png|thumb|330px|right|Португалиядин округарни районар]] {{Асул макъала|Португалиядин административ ччара авунар}} Португалиядин округарни автономдин регионар<ref>[http://www.distritosdeportugal.com/ Distritos de Portugal.] {{ref-pt}}</ref>: {| class="wikitable sortable" |- ! Округ / Авт. регион ! № |- |- |1. [[Авейру (округ)|Авейру]] ||align="center"|'''19''' |- |2. [[Бежа (округ)|Бежа]] ||align="center"|'''14''' |- |3. [[Брага (округ)|Брага]] ||align="center"|'''14''' |- |4. [[Браганса (округ)|Браганса]] ||align="center"|'''12''' |- |5. [[Каштелу-Бранку (округ)|Каштелу-Бранку]] ||align="center"|'''11''' |- |6. [[Коимбра (округ)|Коимбра]] ||align="center"|'''17''' |- |7. [[Эвора (округ)|Эвора]] ||align="center"|'''14''' |- |8. [[Фару (округ)|Фару]] ||align="center"|'''16''' |- |9. [[Гуарда (округ)|Гуарда]] ||align="center"|'''14''' |- ||10. [[Лейрия (округ)|Лейрия]] ||align="center"|'''16''' |- ||11. [[Лиссабон (округ)|Лиссабон]] ||align="center"|'''16''' |- ||12. [[Порталегри (округ)|Порталегри]] ||align="center"|'''15''' |- ||13. [[Порту (округ)|Порту]] ||align="center"|'''18''' |- ||14. [[Сантарен (округ)|Сантарен]] ||align="center"|'''21''' |- ||15. [[Сетубал (округ)|Сетубал]] ||align="center"|'''13''' |- ||16. [[Виана-ду-Каштелу (округ)|Виана-ду-Каштелу]] ||align="center"|'''10''' |- ||17. [[Вила-Реал (округ)|Вила-Реал]] ||align="center"|'''14''' |- ||18. [[Визеу (округ)|Визеу]] ||align="center"|'''24''' |- |19. [[Азор островар]] ||align="center"|'''19''' |- ||20. [[Мадейра]] ||align="center"|'''11''' |} === Кьилин шегьер === {{Асул макъала|Португалиядин шегьерар}} <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=250px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:10px; font-size:90%" |colspan=5 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor=black |'''Португалиядин хъсан шегьерар''' |- |colspan=5 align=center|[[Файл:Lisboa - Marquês de Pombal.jpg|250px|Vista de Lisboa]] |- align=center style="background:#efefef;" | Номер | Шегьер | Регион | Агьали (2006) |-bgcolor="#efefef" | 01 || [[Лиссабон]] || [[Регион Лиссабон|Лиссабон]] || align=right| 508,209 |- | 02 || [[Порту]] || [[Кефер Регион(Португалия)|Кефер]] || align=right| 246,264 |-bgcolor="#efefef" | 03 || [[Амадора]] ||Лиссабон || align=right| 179,486 |- | 04 || [[Брага]] || Кефер || align=right| 123,367 |-bgcolor="#efefef" | 05 || [[Сетубал]] || Лиссабон || align=right| 118,056 |- | 06 || [[Коимбра]] || [[Юкьван Регион (Portugal)|Юкьван]] || align=right| 107,506 |-bgcolor="#efefef" | 07 || [[Квелуз (Синтра)|Квелуз]] || Лиссабон|| align=right| 107,328 |- | 08 || [[Агуалва-Касем]] || Лиссабон || align=right| 97,431 |-bgcolor="#efefef" | 09 || [[Фуншал]] || [[Мадейра автономиядин регион|Мадейра]] || align=right| 96,893 |- | 10 || [[Айлерган - Мен Мартинш]] || Лиссабон || align=right| 77,994 |- |colspan=5 style="background:#e9e9e9;" align=left|<small>2006 йисан агьали сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна.</small> |- |} </div> * [[Лиссабон]] — [[Тежу вацӀ]]ун къерехда чка кьунва. Шегьердин майдан — 84 км². Агьали — 556 797 кас. [[ЧӀехи Лиссабон]] (кьилин шегьердин мукьув гвай чкайрихъ галаз) — 2750 км² ва агьали 2,1 млн кас. 1976 йисал кьван Португалия провинциярриз пай хьанвай. Административвилин масакӀайрин гуьгъуьнлай Португалиядин ччилер 18 округдиз пай хьана, гьа округарни 308 районриз пай жезвай. Островрин ччилериз ([[Азор остров]]ар ва [[Мадейра]]) автоном регионрин статус къачуна. == География == {{Асул макъала|Португалиядин география}} [[Файл:Portugal topographic map-pt.png|thumb|left|210px|Португалиядин [[топографиядин карта]]. ]] === Алай чка === Португалия [[Евразия]] континентда виридалай рагъакӀидай патан гьукумат я. Пиреней зуростровдин кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунва. Къураматда кьилди са Испаниядихъ галаз сергятда ава (1 214 км). ГьакӀни [[Азор остров]]арни [[Мадейра]]остров Португализ талукь я. Азор островар [[Атлантик океан]]дин кӀане авай хъиткьердин юкьва арадал атана, островрикай бязибур са тӀимил вилик вулканиквилинбур тир. Португалиядин виридалай кьакьан чка [[Пико остров]]да авай [[Пико]] сув — [[вулкан]] я, гьуьлелай 2351 м кьакьанда ава. Вулкандин эхиримжи [[гадрун]] 6000 йис къван идлай вилик хьанвай. Гилан береда вулкандин гадрунар, ччилин кӀаникай экъечӀзавай чими ятарин ва газрин гьалда гьалтзава. Португалиядиз океандин къерехда авай гзаф гегьенш ччилер ава. Материкда авай Португалиядин къерех ччилерин яргъивал — 1230 км, [[Азор остров]]рин къерех ччилер — 667 км ва [[Мадейра остров]]дин къерех ччилерин яргъивал — 250 км я, иниз гьакӀни касни яшамиш тежезвай [[Селваженш остров]] ва [[Порту-Санту]] остров талукь я<ref>{{книга|url=http://estudogeral.sib.uc.pt/bitstream/10316/12826/12/CapVI%20-%20Acontecimentos%20Hist%C3%B3ricos%20%20na%20Regi%C3%A3o%20Aut%C3%B3noma%20da%20Mad.pdf |автор=Mariela Justina Pio Fernandes |заглавие=Riscos no Concelho da Ribeira Brava. Movimentos de vertente. Inundações/Cheias Rápidas |часть=Cap. VI — Acontecimentos Históricos na Região Autónoma da Madeira |язык=pt |место=[[Коимбра]]|издательство=Faculdade de Economia |год=2009 |страницы=132}}</ref>. Порту-Сантру островдин къерехра авай 9 км яргъивилин къумадин кӀунтӀар асулдай органикадинбур я (континентдин Португалиядин асулдай минералрикай арадал атанвай къумадин кӀунтӀарилай тафават аваз я) ва туристрин арада пара тӀвар — ван авай чка я. Португалиядин океандин къерехда авай ччилериз кьетӀенвал гузвай чка [[Авейру]] шегьердин мукьва авай [[Вогу вацӀ]]ун сивик чка кьунвай [[Риа ди Авейру]] тӀвар авай къенепатан вир я, яргъивилиз 45 км ва гьяркьуьвилиз 11 км авай вир кьери гъетерив ва гуьлуьн нуькӀверив бул я<ref>{{книга|автор=Vários autores|заглавие=Enciclopédia Geográfica|издательство=Selecções do Reader's Digest|место=[[Лиссабон]]|год=1987|страницы=82}}</ref>. === Климат === Субтропикни [[аравилин гуьл]]уьн климат ава<ref name="IM">{{cite web|url=http://www.meteo.pt/pt/areaeducativa/otempo.eoclima/clima.pt/index.html|title=Clima de Portugal Continental|date=1961–1990|publisher=[[Португалиядин метеорологиядин Институт]]|accessdate=2012 йисуз 10 июлдиз|archiveurl= http://www.webcitation.org/643jP1kDD |archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. ХъуьтӀуьн юкьван температура 5-10&nbsp;°C, гатун 20-27&nbsp;°C. Португалия, хъуьтуьл гьавадин жуьре авай Европадин уьлквейрикай сад я, йисан юкьван температура кефер пата суварин чкайра 13&nbsp;°C , кьибле пата [[Гвадиана вацӀ]]ун гьавизда 18 ° С я<ref name="IM" />. Уьлкведин кефер патан сувара ва юкьван районра гад хъутуьл я. ХъуьтӀуьнни зулун гьава адетдалди чӀимел ва къайи я, кефер патан районра и мекьи береда аязар алукьзава. Амма Португалиядин кьибле патан районра хъуьтӀуьн температура адетдалди 5° С кьван жезва, ва 0&nbsp;°C кьван кьериз агакьзава<ref name="autogenerated2004">{{книга|автор=Rodrigues, Arinda|заглавие=Novas Viagens — O Meio Natural|издательство=Texto Editora|издание=1.ª edição|место=[[Лиссабон]]|год=2004|страницы=32|isbn=972-47-2357-7}}</ref>. Къайдадалди, гатунни гатфарин береда виридалай кьуру ва яргъи ракьинин йикьар авай июнь ва август варцара, уьлкведин пара патара кьетӀендиз [[Алентежу]] регионда чимивал 40&nbsp;°C кьван агакьун мумкин я<ref name="PorVirt">{{cite web|url=http://www.portugal-virtual.net/portuguese/general/climate.htm|title=Clima de Portugal|author=Portugal Virtual|date=|publisher=Portugal — Clima|accessdate=2010 йисуз 21 апрелдиз|archiveurl=http://www.webcitation.org/643jS4VIb |archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. [[Соа вацӀ]]ун дугунда авай археологиядин паркуна тухванвай жугъурна — чирунрин нетижада малум хьана хьи ина чимивал 50&nbsp;°C дережадиз хкаж хьанвай. Тахо ва [[Дору]] вацӀарин гьавизра чка кьунвай районра, йисан юкьван температура 20&nbsp;°C кьван хкаж жен мумкин я<ref>{{cite web|url=http://issuu.com/fabiocguerra/docs/portugal_-_guia|title=Uma janela para Portugal|date=2011 йисуз 22 февралдиз|accessdate=2011 йисуз 19 декабрдиз|archiveurl=http://www.webcitation.org/643jig5ZP|archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. Виридалай максимал чимивилин температура [[Риудадеш]] региондин [[Сан-Жуан-да-Пешкейра]] шегьерда малум хьанвай — 50,5&nbsp;°C. Уьлкведа, йисан юкьван къваларин къадар суварин кефер районра — 3000 мм, кьибле [[Алентежу]] регионда — 600 мм<ref name="IM" />. ХъуьтӀуьз рагъ авай сятерин къадар 4-6 сят, гатуз 10-12 сят. Са йисан къене рагъ авай сятерин къадар 2500—3200 сят я. Жив гьамиша къайдадалди уьлкведин кьуд районра къвазва: [[Гуарда]], [[Браганса]], [[Вила-Реал]], [[Визеу]], ва кьибле патаз фидалди тӀимил жезва, [[Алгавре]] региондин чӀехи пайда кьуьд жив галачиз алатзава. [[Серра-да-Эштрела]], [[Серра-ду-Жеров]] ва [[Серра Монтешинью]] хьтин кьакьан сувавилин чкайра хъуьтӀуьз температура — 10&nbsp;°C кьван агъуз жезва, ва пара живер къвазва, ина живер октябрьдилай майдал кьван амукьзава<ref name="autogenerated2004" />. === Рельеф === [[Файл:Algarve-1.jpg|thumb|240px|Португалиядин кьибле пад]] [[Дору]] вацӀун кефер пата кча кьунвай, Португалиядин рагъакӀидай пата авай [[Минью ва Алту-Тразуж-Монтиш]], рагъэкъечӀдай пата авай [[Алту-Дору]] провинциярин рельеф лекъвер, синер, кӀамар авай сувавилин чкаяр я. Дору вацӀалай [[Тежу вацӀ]]ун вини патал кьван фенвай [[Бейра]] провинцияни сувавилин чкайри кьунва. И провинциядин юкьван пата материкда Португалиядин виридалай кьакьан чка — [[Эштрела]] сув ава (1993 м). Тежу вацӀун агъа пата ва къерхдив гвай [[Лиссабон]] шегьердин кеферни кьибле патара авай мублагь дуьзенвал [[Эштремадура]] провинциядиз талукь я. Эштремадурадилай рагъэкъчӀдайни кьибле патара кӀунтӀар авай ччилерин [[Алентежу]] провинция физва, амма Португалиядин вири кьибле пад, [[Кефер Африка]]да хьиз аравилин гуьлуьн тӀебиатдин гьал авай, [[Алгавре]] региондин дуьзенвалри кьунва<ref>{{книга|автор=Vários autores|заглавие=Enciclopédia Geográfica|издательство=Selecções do Reader's Digest|место=[[Лиссабон]]|год=1987|страницы=257}}</ref>. Португалиядин ччилера [[Дору]] ва [[Тежу]] вацӀарин дугунар ачух тафават аваз я. Вини патан авахьунра вацӀар гуьтӀуьни дерин я, [[Атлантик океан]]дин мукьув вацӀар гьяркьуь хьана дуьз дугунриз элкъуьр хъжезва. Ин вацӀари Португалиядин ругуд штатрикай вад штат тӀебии сергьятриз пайзава. === Набататринни гьайванрин дуьнья === [[Файл:Geres1.jpg|thumb|left|220px|Халкьдин парк Пенеда — Жереш.]] Инсадин эсер чӀехи хьайитӀани Португалиядин флорани фаунади тӀебии гьал авайвал хуьнва. Къерех патара набататрикай [[нарат ттар]] гзаф битмишзава. Гьукуматдин кефер ва юкьван патан къерех чкаяр [[мегъуьн ттар]]арин тамари ва [[цӀивелин ттар]]арин кӀапӀалри кьунва. Кьурагь чкайрин чими гьава [[пробка ттар]]арин ва къванцин мегъуьн ттарарин экъечӀуниз хъсан таъсирзава. Вири санлай къачурла — Португалиядин майдандин тахминан 1/5 пай тамари кӀевирза. Тамарин 50 % цацар хьтин пешерин ттарари кьунва (чӀехи пай [[нарат ттар]]ар). [[Пробкадин мегъун ттар]] 607 агъз. га майданда битмишзава. Гьавиляй Португалияди вири дуьньядиз 50 % къван пробкадин мегъуьн ттарцин чкал гузва. [[Эвкалипт ттар]]арин плантацияяр битмишзава — целлюлозадинни — чарчин промышленностьдин асул ва чӀехи метлеб авай чешме я, ттарар маса эвкалипт ттарарикай фад чӀехи хьунивди тафават аваз я. Португалиядин экономика гзафни — гзаф тамарикай аслу я лугьузни жеда<ref>{{cite web |url=http://ambiente.maiadigital.pt/ambiente/floresta-1/mais-informacao-1/sobre-as-florestas-em-portugal |title=Evolução da floresta portuguesa e comparação com a Europa |publisher=Portal do Ambiente e do Cidadão |accessdate=2011 йисуз 21 декабрдиз}}</ref>. Португалиядин фауна маса Юкьван Европадин гьукуматра авай хьиз я. Некхъвадай гьайванрин фауна пара жуьреба — жуьре я: ина [[сикӀ]], [[барсук]], [[ибериядин машах]], [[ибериядин жанавур]], [[чӀуру кьун]], [[чӀуру кацӀ]], [[кӀвалин къуьр]], [[цӀуцӀулар]], [[мангуст]], [[генетта]], кьеридиз [[Миньо вацӀ]]ун мукьув [[шуьтруь сев]]ни гьалтзава. Португалия, куьч жезвай нуькӀверин рехъерин кьилин рехъе ава лугьуз ини зурба къадарда нуькӀверин жуьрейриз гьалтиз жеда. Ина нуькӀверин тахминан 600 жуьре ава, ва гьар йисуз цӀийибур сиягьдиз кхьизва<ref>{{cite web|url=http://portal.icnb.pt/ICNPortal/vPT2007/O+ICNB/Estudos+e+Projectos/Atlas_aves.htm |title=Atlas_aves — ICNB | accessdate=2010 йисуз 5 октябрдиз| archiveurl= http://www.webcitation.org/643jv5N6c | archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. УьцӀуь тушир цин гъедерикай ина 100 жуьре ава. Абурикай садбур пара кьетӀен, кьери, яшамиш жезвай чкаяр квахьунин, кьурагьвал галукьунин ва тӀебиат кьацӀунин себебдалди терг жезвай жуьреярни авайди я. Гуьлуьн гъедерин жуьреба — жуьревилерай Португалия дуьньяда садлагьай чкайра ава, ина гуьлуьн гъедерин 1000 жуьре ава, абурикай виринриз магьшурбур — [[сардин]]ар, [[тунец]], [[атлантикадин скумбрия]]<ref>{{cite web |url=http://www.cartapiscicola.org/# |title=Carta Piscícola Nacional |publisher=Autoridade Florestar Nacional |date=2009 йисуз 22 июндиз|accessdate=2011 йисуз 21 декабрдиз}}</ref> . Португалияда кьетӀендаказ хуьзвай тӀебиатдин ччилер — [[халкьдин парк]]диз акатзава, уьлкведа 13 халкьдин парк ава (эхиримжи парк 2005 — й йисуз туькӀуьрнавай), кӀуьд [[къадагъа алаз хуьзвай чка]]яр, вад [[тӀебиатдин имарат]]ар ава<ref>[https://web.archive.org/web/20100228031307/http://portal.icnb.pt/ICNPortal/vPT2007/O+ICNB/%C3%81reas+Protegidas/Parque+Nacional/ Португалиядин халькдин паркар]</ref>. Накьвадин винел алай къат: асул гьисабдали Португалиядин накьв къумадинни кислота квай я, кьетӀендиз вулкандин жинсиникай арадал атанвайди я. == Экономика == {{Асул макъала|Португалиядин экономика}} [[Файл:Régua Douro 4.JPG|thumb|right|250px|ЦипицӀрин плантацияр]] 1985 йисалай Португалияди вичин экономика вилик тхунин ва кӀеви хъувунин процессриз эгечӀнай, ахпа 1986 йисуз [[ЕС]]дик акатнай. Сада сад дегишарзавай гьакимри португалиядин экономикадиз пара цӀийикӀаяр ттунвай, уьлкведа крар кьиле тухузвай пара къадарда фирмаяр, телекоммуникациядин идараяр ва пуларин такьатрин къуллугъар яни финансированияр чпин гъилиз къачунвай. 1999 йисуз еропадин «[[евро]]» валютадиз бине эцигунин кӀвалахда цӀусад уьлквейрихъ галаз Португалияни иштиракнай<ref>[http://www.bbc.co.uk/portuguese/economia/020101_eurodb.shtml Евро Европадин 12 уьлкведа къекъвез эгечӀзава.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111120055/http://www.bbc.co.uk/portuguese/economia/020101_eurodb.shtml |date=2011-11-11 }} {{ref-en}}</ref>. [[1990-лагьай йисар]]а экономикадин хкаж хьунин дережада [[Европадин ГалкӀ|ЕГ]]да авай уьлквейрин арада Португалия кьакьан чкада авай. Агьалидин са касдиз къвезвай ВВП 76 % къван я. [[2005 йис]]уз [[Виридуьнья Экономикадин Форум]]ди тухузвай сиягьда Потугалия 22 — лагьай чкадиз эцигзава, ва экономикада [[Испания]], [[Ирландия]], [[Франция]], [[Бельгия]] уьлквейрилай алудна<ref name="CIA World Factbook" /><ref>[http://www.portugal.gov.pt/pt/GC17/Governo/Ministerios/PCM/MEAI/Documentos/Pages/20090520_PM_Doc_Competitividade.aspx Кьибле Европада Португалия женг тухуз алахъдай уьлкверикай сад язва.] {{ref-en}}</ref>. Португалиядин гьава, рельеф ва накьв виже къвезвайвиляй хуьруьн майишат пара вилик фена. КӀвалах алакьдай агьалидин 12 % хуьруьн майишатра кӀвалахзава. Гзаф чӀехи кьадарда зейтундин ттарар (4000 км²), ципицӀ салар (3750 км²), къуьл (3000 км²) ва хархар (гьажибугъда) (2680 км²) гьасилзава. Чехирдизни (кьетӀендиз [[портвейн]] ва [[мадейра]]) зейтундин чӀемдиз хас тир вини дережадин еридиз виринра кьимет аваз гьисабзава. ГьакӀни Португалия хъсан еридин емишар гьасилзавай уьлкве я, гьабрун арада [[Алгавре]]дин апельсинар, рагъакӀидай региондин [[роч-чуьхвер]], [[Гардунгьа]] цӀиргъина битмиш жезвай шурван пӀини ва [[Мадейра]]дин банан<ref name="Робинсон">Rodrigues, Arinda. Novas Viagens — Actividades Económicas, Лиссабон: 2004</ref>. Португалия — индустриални-аграрвилин гьукумат я. Промышленностьдин адетдин хелерикай пара метлеб авай хелер — хрун (памбагъдикай парчаяр), цун, чехир авун, зейтундин чӀем гьасил авун, гъедерин консервар гьасил авун, пробкадин чкал расун (дуьньяда кӀвенкӀве чкада ава). ЧӀулав ва рангадин металлар расун, [[машинар туькӀуьрун]] (гимияр туькӀуьрун ва кӀватӀун), ва гакӀни химиядин, [[нафтӀ расун]], нафтӀадинни — химиядин, [[цементдин]], [[шуьшединни-хъенчӀин]] промышленностяр гегьенш жезва. Хуьруьн майишатра [[лежбервал]] вини я. Расзавай ччилерин зур пай къван [[кьуьгъвер]]ри кьунва. Хуьруьн майишатда вине физвай хелерикай сад [[малдарвал]] я — карч алай чӀехи малар хуьн, [[хпехъанвал]], [[вакӀарбанвал]], [[гъедерхъанвал]]. Экономикада гъедерхъанвалдин метлеб агъуз хьана, и хиле гьукуматдин кӀвалахдай къуватдин 1 % кардик ква. Португалиядин флотди [[кьетӀен Португалиядин экономикадин зона]]да гъедер кьазва. Умуман, и ятара и жуьре гъедер гьалтзава: сардин, макрель, осьминог, тур — гъед ва тунец. Виридалай пара метлеб авай промышленностьдин хел — [[пробка]] расун я. Дуьнядиз къвезвай пробкадин 57 % Португалияди расзава. Португалияди вири дуьньядиз маса гузвай минералрин ресурсар — [[цур]], [[литий]], [[вольфрам]], [[къеле]], [[уран]], [[никӀин шпатар|никӀин шпат]], [[къванцин кьел]], [[тальк]] ва [[мармар]]<ref name="Павлова">Португалия и интеграционные процессы в современном мире: политические аспекты. Е. Б. Павлова, СПб: 2001</ref>. Экспортдиз гузвай асул затӀар: парча, партал, техника, электрикадин алатар, транспортдин алатар, кӀвачин къапар, тумаж, кӀарас, пробка, чар ва мсб. Уьлкведи асул гьисабдалди Евросадвалдин Испания, Германия, Франция, Италия ва ЧӀехибритания хьтин уьлквейриз экспорт ийизвай<ref name="CIA World Factbook" />. == ИнфратуькӀуьрунар == === Чирвилер === [[Файл:Coimbra December 2011-19a.jpg|thumb|350px|left|1290 йисуз бине эцигай португалиядин [[Коимбра Университет]]дин минара; [[дуьньядин виридалай цӀуру университетрин сиягь]]да физва]] Португалиядин чивилерин система [[чирвилерин министерство]]дин ва макитдин, технологияринни чӀехи чирвилерин министрдин къайдадик ква<ref>[http://www.mctes.pt/Чирвилерин министерство]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Гьукуматдин чирвилерин система мадни кьиле физва ва гегьенш кардик ктузва, амма ина чирвилерин гьар са дережадин кьилдин ксарин (хсуси) мектебарни ава. Аялар ругуд йисалай мектебдиз физ эгечӀзава. Мажбури яз 12 йис кӀелзава. Чирвилерин сад лагьай дережа — базадин дережа са шумуд циклриз ччара жезва: 1-й цикл (1 йис — 4 йис), 2-й цикл (5 йис — 6 йис), 3-й цикл (7 йис — 9 йис)<ref>[http://www.portugal.gov.pt/pt.aspx Португалиядин чирвилер]</ref>. Гьар циклдилай къулухъ студентри португал чӀаланни математикадин тестар гузва. Гуьгъуьнин дережа — чӀехи дережадин чирвилер я, 10, 11, 12 классар кьунва. Студентриз гьакӀни чирвилерин курсариз ва профессионал курсариз физ жеда. Квалификация гилигун паталай, студентди професионалвилин сертификат къачузва. Португалиядин университетар 1290 йисалай аваз я, абурилай виридлай цӀуру [[Коимбра Университет]] я, [[Коимбра]] шегьерда амукьдалди вилик ам [[Лиссабон]]да туькӀуьрнавай. Адетдалди университетар факультетрикай, институтрикай ва мектебрикай ибарат я. Португалиядин университетри [[Болониядин декларация]] 2006-й йисалай къабулнавай. Гила уьлкведа виридалай чӀехи [[Университет Порту]] я, ина 31 000 кьван студентар кӀелзава, ва адан [[Порту университетдин инженериядин факультет|инженериядин факультет]] Европада виридалай чӀехиди я. Ина университетрин цӀийи дараматар эцигун планра ава, ва къведай береда [[Иберия зуростров]]дин уьмирдикай макитдин зурба юкь жеда<ref>[http://sigarra.up.pt/up/web_base.gera_pagina?P_pagina=122225 Порту университетдикай куьруь малуматар]</ref>. Статистикадиз килигайла, 15 йисарилай вини, кӀелиз — кхьиз жезвай агьалидин чирвилерин юкьван дережа — 93,3 % я, итимрин арада — 95,5 %, папарин арада — 91,3 % ([[2003 йис]]ан къиметар). Кьилин мектеб акьалтӀнавайбур 100 % я, агьалидин саки 20 % — диз чӀехи дережадин чирвилер ава. Португалиядиз ччара уьлквейрай пара кьван студентар кӀелиз къвезва, ва 2005 лагьай исуз ччара уьлквейрай атанвай студентрин къадар 380 000 — диз агакьнай<ref>[http://www.pordata.pt/Tema/Portugal/Educacao-17 Гилан бередин Португалиядин малуматрин база]</ref>. === Сагъвал === [[Файл:Edifício Egas Moniz.JPG|thumb|230px|right|[[Лиссабон]]да Санта-Мария начагьхана]] [[Сагъвал]]дин система [[Сагъвалдин халкьдин система]]ди (NHS) кьиле тухузва. Европадин маса уьлквейра хьиз Португалиядани кьиникьрин чӀехи пай [[инфекциятушир начагьвал]]рин себебдай жезва. Ина [[рикӀинни хъиртишрин начагьвал]]рикай жезвай кьиникьрин къадар [[еврозона]]дилай пара я, гьакӀни кьиникьрин 17 % [[цереброваскуляр начагьвалрикай]] жезва<ref name="асул_суалар">[https://web.archive.org/web/20100314065847/http://www.euro.who.int/document/chh/por_highlights.pdf Португалиядин сагъвалдикай асул суалар]</ref>. Агьалидин 12 % [[пахлахан начагьвал]]дикай рекьизва, им Европадилай са тӀимил агъуз я. Пахлахан фад — фад аялрик ва 44 йисарилай агъа папарик гьалтзава. Дишегьлийрин арада [[жигер]]рин пахлахан гегьенж жезва, ва [[никӀедин цӀумаруф]]дин пахлахандин дережа фад агъуз жезва. 1980 йисалай Европада, [[шекердин диабет]] начагьвалдикай рекьизвайбурун къадардай Португалияди сад лагьай чка кьунва<ref name="асул_суалар" />. [[1980 йис]]алай [[аялрин кьиникь]] агъуз хьана, гьа чӀавуз 1000 цӀийиз хайи аялрикай 24 аял рекьизвай, амма гила 1000 аялрикай 3 кьиникьин вакъия жен мумкин я. Инсаниятдин гегьеншвалдин къедрин нетижада, 2006 йисуз Португалияда агьалидин уьмуьрдин юкьван яш 77.9 йис тир<ref name="асул_суалар" />. === Энергия === Португалия, энергия бегьем тушир уьлкве я, маса уьлквейрай къачузвай [[ччиликай хкуддай мядендин менфятдин затӀар]] вири энергия гьасилун паталай харж ийизва. 2005-й йисуз Португалияди 4657 [[ГВт/с]] энергия гьасил авунай, асул гьисабдалди кьве чешне кардик ктунвай: акьалтӀ жезвай — 80,8 % ([[цӀивин]] — 32,7 %, [[тӀебии газ]] — 29,2 %, [[нафтӀ]] — 18,9 %) ва акьалтӀ тежезвай чешмеяр — 19,2 % ([[яд]] — 11 %, [[гар]]- 3,8 % , [[биомасса]] — 3,0 %, масабур — 1,4 %). Португалиядин гьукуматди, 2010 йисуз вири энергиядин 45 % акьалтӀ тежезвай чешмейрикай хкудиз къаст авуна. Гьавиляй Алентежу региондин [[Алкева хуьр]]уьн мукьув РагъакӀидай Европада виридалай чӀехи [[ЦЭС]] туькӀуьрна кардик ктунвай. 2007 йисуз [[Бриншеш]] райондин [[Серпа]] хуьре, дуьньяда чӀехибурукай сад 11 МВтдин [[ракьинин батарея]] эцигнай. Идалай гъейри улькведа кар ийизвай [[гарун станция]]рин кьуват, 2012 йисуз 5100 МВтдал кьван хкажиз къаст авунва. === Улакьар === [[Файл:Metro-Almada-Portugal3.jpg|thumb|right|230px|Португалиядин метрополитен]] Автомобиляр ва маса транспортдин улакьар гегьеншдаказ кардик квайвиляй [[1990 - й йисар]]а Португалияда транспортдиз чӀехи метлеб гузвай. Дуьньяда садлагьай [[автомагистрал]]яр туькӀуьрнавай уьлквейрикай сад Португалия я. Ина [[1944 йис]]уз [[Лисcабон]]ни [[Оэйраш]] шегьерда авай вири дуьньядиз тӀвар — ван авай «[[Халкьдин майдан]]» футболдин майдандиз физвай Португалияда садлагьай автомагистраль рехъ ахъайнавай, гуьгъуьнлай [[1991 йис]]уз эцигна куьтягьнавай [[Лиссабон]]ни — [[Кашкайш]] автомагистраль рехъ ахъайнавай (гилан А5). [[1980 йис|1980-й йисалай]] ина авто — рехъер эцигунин кӀвалахар йигин ккамаралди гегьенш жез эгечӀнай. Гила Португалиядин автомагистральдин [[чил]] пара вилик фенвайди я ва саки вири уьлкве кьунва, вири чӀехи шегьерар ва цин къерехда авай шегьерар сад — садахъ гилигзава, чилин умуман яргъивал 3000 км кьван я<ref name="CIA World Factbook" />. Уьлкведин чӀехи районра метрополитендин системаяр ава: [[Лиссабондин метрополитен]], [[Метро Сул до Тежу]] ва [[Портодин метрополитен]], гьар садан яргъивал 35 км — дилай пара я<ref>[http://www.metrodoporto.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=16290 Португалиядин метрополитендикай малуматар]</ref>. Инсанрин тухунар ва парарин чӀугунар 3319 км яргъивилин ракьун рекьин куьмекдалди кьилиз акъудзава, гьисятда 1 430 электик кьуватдалди кӀвалахзавай поезда кардик ква, абурукай 900 поезд кьакьан йигинвалдинбур я ва сятда 120 км йигинвал кӀватиз алакьзава. Ракьун рекьин хилериз REFER компанияди килигзава, амма инсанар тухун ва парар чӀугун Португалиядин Ракьун Рекь компаниядин везифа я. 2006 йисуз компанияди 133 000 0000 кас ва 9 750 000 тонн пар тухванвай. === Массайрин информациядин такьатарни алакъа === {{Асул макъала|Португалиядин МИТни алакъа}} [[Файл:J852-012.jpg|thumb|200px|left|Португалиядин 2007 йисуз бине эцигнай телевидениединни радио гегьеншунин юкь]] Португалиядин алакьадихъ — телефон, тв ва радио гегьеншвал, почтадин алакъа, интернетдиз экъечӀун акатзава. Дуьньяда [[мобил телефон]]ар гьатунин темпда Португалия кьакьан чкада ава ва мобил телефонрин къадар уьлкведин агьалийрин къадардилай виниз экъечӀнай (2007 йисуз мобил телефонрикай менфят къачузвайбурун кьадар 13 413 000 000 тир). ;Газетар * [http://porturusso.pt// Газета Слово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618012234/http://www.porturusso.pt/ |date=2012-06-18 }} — «[[Слово (газет, Португалия)|Слово]]» — урус чӀалал газет, урус чӀалал рахазвай туристриз ва Европада амукьзавай ксариз. * [http://maiak.org// Маяк Португалии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905151623/http://maiak.org/ |date=2012-09-05 }} — «[[Маяк Португалии]]» — РагъэкъечӀдай Европадай куьч хьанвай иммигрантриз талукь тир урус чӀалал газет. * [http://www.correiomanha.pt/ Correio da Manhã] — Корею да Маньян * [http://www.dn.pt/ Diario de Notícias] — Диарио ди Нотисиаш * [http://www.expresso.pt/ Expresso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424064709/http://www.expresso.pt/ |date=2006-04-24 }} — Эспресу * [http://www.publico.pt/ Publico] — Публику * [http://jornaldecoimbra.pt/ Jornal de Coimbra] — Журнал ди Коимбра<ref>Periódicos de Portugal: http://www.mediatico.com/es/periodicos/europa/portugal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720175316/http://www.mediatico.com/es/periodicos/europa/portugal/ |date=2008-07-20 }}</ref> == Агьалияр == [[Файл:Districts and Autonomous Regions of Portugal by population dencity.svg|right|250px|thumb|Португалиядин агьалидин къалинвал]] ''' Ксарин къадар ''' * [[1911 йис]] — 5,97 млн кас * [[1920 йис]] — 6,03 млн кас * [[1930 йис]] — 6,82 млн кас * [[1940 йис]] — 7,72 млн кас * [[1950 йис]] — 8,51 млн кас * [[1960 йис]] — 8,85 млн кас * [[1970 йис]] — 8,65 млн кас * [[1981 йис]] — 9,83 млн кас * [[1991 йис]] — 9,86 млн кас * [[2001 йис]] — 10,35 млн кас * [[2011 йис]] — 10,56 млн кас Яшдин туькӀуьрун: 0 йисалай — 14 йисарал къван: 16,4 % (итимар — 912.995 агъз. / папар — 835.715 агъз.), 15 йисалай — 64 йисарал къван: 66,2 % (итимар — 3.514.905 мил. / папар — 3.555.097 мил.), 65 йисалай: 17,4 % (итимар — 764.443 агъз. / папар — 1.093.755 мил.)<ref name="CIA World Factbook" />. Португалия, аялвилин кьиникьрин къадардин коэфициент виридалай агъада авай уьлквейрикай сад я<ref>[http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf 2008 йисан аялрин хунин лишан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303191721/http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf |date=2016-03-03 }} {{ref-en}}</ref>. Агьалийрин уьумьурдин юкьван яш — 77,9 йис я. Йисан гзаф хьун 0,305 %. Аялар хунинвал — 10,45 (агъзур касдиз). Кьиникьар — 10,62 (агъзур касдиз)<ref name="CIA World Factbook" />. КӀелиз — кхьиз чирвилерай, агьалидин 93,3 % кхьзни кӀелиз жезва, савад авачирвал йисарин финифда агъуз жезва. Португалия вилик фенвай гьукумат хьайитӀани уьлкведин бязи чкайра инсанриз цин гунгарриз ва электричестводиз гилани рехъ атӀана. Санитарвилин алакьа гьеле уьлкведин вири майдан кьунвач, ва канализацияр авачир кӀвалер пара къадарда ава. Медицинадин къуллугъриз ва дарманар къачунин рехъ гьукуматди саки вири 95-100 % агьалидиз замин авуна. Португалияда 451 000 къван [[иммигрант]]ар яшамиш жезва (2009), им вири агьалидин 5 % къван я, идалайни гъейри иммигрантрин чӀехи пай [[Бразилия]] (115 882), [[Украина]] (52253), [[Кабо-Верде]] (48417) ва гьакӀни [[Молдова]], [[Румыния]], [[Гвинея-Бисау]], [[Ангола]], [[РагъэкъчӀдай Тимор]], [[Мозамбик]], [[Сан-Томени Принсипи]] ва [[Урусат]] хьтин уьлквейрай куьч хьанвайбур я<ref>[http://www.pordata.pt/azap_runtime/?n=4 Гилан Португалиядин малуматрин база.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711001535/http://www.pordata.pt/azap_runtime/?n=4 |date=2011-07-11 }}</ref>. === ЧӀал === Португалиядин оффициал чӀал — [[португал чӀал|португал]] ва 1999 йисалай [[миранд чӀал]]ар я. Дуьньядин пуд континентда: [[Евразия]]да, [[Африка]]да ва [[Кьиблепатан Америка]]да и чӀалал рахазвайбурун къадар 210 миллиондалай пара я, гегьеншвиликай дуьньяда вадлагьай чкада ва [[рагъакӀидай дуьнья]]да пудлагьай чкада ава. Португал чӀал, [[роман чӀалар]]ин группадин [[иберни-роман агъагруппа]]дин чӀалариз талукьвиляй [[испан чӀал]]аз пара ухшар я, вучиз лагьайтӀа испан чӀални иберни — роман агъагруппадиз акатзава. Португал чӀалан гьасилуниз зурба таъсир герман ва араб ([[маврар]]) тайифайри ганвай, гьинай португал чӀалдик гафарин чӀехи пай акатнавай. 1999 йисалай официалвал кьачунвай миранд чӀалал Португалиядин кеферни рагъэкъечӀдай патан [[Миранда-ду-Дору]], [[Вимиозу]], [[Могадору]] муниципалитетрин гъвечи агьалиди рахазва. И чӀалал, агъадихъай тӀвар кьунвай муниципалитетрин мектебра тарсар гузва. Амма адан адавилелди кардик кутуниз, гьукумат паталай кьадар эцигна, ва гила активистри, Португалияда яшамиш жезвай инсанрин адавилелди хайи чӀалал рахаз ихтияр гузвай къанунрив, жемят таъминариз алахъзава. == Меденият == {{Асул макъала|Португалиядин меденият}} Португалиядин культура [[Аравилин гуьл]]уьн а патай ва европадин континентдай атанвай культурайрин таъсирдай арадал атанвай акахьнавай культура я. ЦӀуд йисарин къене, 1990 ва 2000 йисара Португалияди вичин культурадин объектар гегьеншарна вилик тухузвай, ва [[1956 йис]]уз [[Галуст Гуьлбенкян]]ан Фонд туькӀуьрнавай. ГьакӀни уьлкведин пара районра общество — культурадин кӀвалер, улубханаяр ва концертрин дараматар эцигна ва я гуьнгуьна хтунвай, абурикай виридалайни гзаф тӀвар — ван авай Лиссабонда [[Культурадин юкь Белем]] ва Порту шегьерда [[Серралвс фонд]] ва [[музыкадин КӀвал]] я. === Суварарни ял ялдай йикъар === * ''ЦӀийи йис'' — 1 январь; * ''Карнавалдин саласа'' — февраль/март, Руьхъведин Арбе йикъан вилик квай югъ, ЧӀехи Сив хуьн сувардин садлагьай югъ; * ''Зурба Жуьме'' — март/апрель, Ашервилин Гьафтедин жуьме; * ''Адавилин югъ'' — 25 апрель, 1974 йисан революциядин йис тамам хьайи югъ ; * ''Зегьметдин югъ'' — 1 май; * ''Христова бедендин сувар'' — май/июнь, Пасхадилай къулухъ кӀуьдлагьай югъ; * ''Португалиядин югъ'' — 10 июнь; * ''Пак Богородицадин кьиникьин югъ'' — 15 август; * ''Республикадин югъ'' — 5 октябрь, 1910 йисуз Португалия республика хьиз малумарнай югъ; * ''Вири Пакбурун югъ'' — 1 ноябрь; * ''Аслутуширвилин югъ'' — 1 декабрь, 1640 йисуз Испаниядилай ада хьунин йис тамам хьайи югъ; * ''Рехне квачиз аял кьунин югъ'' — 8 декабрь; * ''Рождество'' — 25 декабрь<ref>[http://www.retira.de/kalender/feiertage.php?land=pt&lang=pt Feriados da Alemanha 2010 — Calendário de feriados 2010<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === Зарият === [[Файл:Camões, por Fernão Gomes.jpg|thumb|240px|right|[[Луис де Камоэнса]], португалиядин [[зарият]]да виридалай зурба ксарикай сад.]] [[Реннесанс бере]]да португалиядин зариятда чӀехи метлеб авай ва машгьур эсеррин арадай [[Луис де Камоэнса|Луис де Камоэнс]]дин эпосдиз талукь тир «[[Лузиадаяр]]» поэма хкягъиз жеда. Им [[географиядин ахъаюнрикай]] кхьенвай садлагьай эсер я. Португалиядин маса тӀвар — ван авай а чӀаван зарийрикай сад — [[Са ди Миранда]] я. [[XVI виш йис]]ан португалиядин театордин харусенятдиз чӀехи метлеб авай крар — драмматург [[Жил Висенте]]ди кутунвай. Ада вичин эсерар португал ва испан чӀалал кхьизвай. XIX виш йисан португалиядин литературадин зурба векил реалист — зари [[Жозе Мария Эса ди Кейруш]] тир. Авантюрист ва португалиядин кьиспесда виридалай чӀехи зари [[Луис де Камоэнс]]ди, [[Вергилий Марон]]дин [[Энеида]] эсердай менфят къачуна ва а тегьерда кхьенвай [[Луизиадаяр]], португалиядин гилан бередин зариятдиз пара хъсан таъсир гана. Португалиядин гилан бередин зариятдин тӀвар — ван авай векилар: [[Алмейда Гаррет]], [[Камило Кастелу Бранку]], [[Еса ди Кейруш]], [[София ди Мелу Брейнер]], [[Антониу Лобу Антунеш]] ва [[Мигел Торга]] я. ГьакӀни зариятдин и стильда мадни магьшур 1998 йисуз [[Нобелдин зарият премия]] къачур зари [[Жозе Сарамаго]] я. Португалиядин виридалай чӀехи [[Луиш ди Камойнс]] ва [[Фернанду Песоа]] зарийрин береда, португалиядин зариятдин поэззия хелда кӀвалахзавай [[Антеру де Кентал]], [[Эужениу ди Андраде]], [[София ди Мелу Брейнер]], [[Флорбела Эспанса]], [[Цезариу Верди]], [[Антониу Рамуш Роза]], [[Мария Цезарину]], [[Жерберту Элдер]], [[Ал Берту]], [[Алешанду Онил]], [[Руй Белу]] хьтин зарияр къалуриз жеда<ref>[http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php Португалиядин зарият] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917002941/http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php |date=2008-09-17 }}</ref>. === Музыка === {{Асул макъала|Португалиядин музыка}} Португалиядин умуман культурадиз ва гьакӀни музыкадиз диб эцигнавайди романрин культура я, Португалияди кьунвай маса халкьарин ва маса халкьари португалиядин ччилер гъилериз чӀугунин алахъунрин финифда арадал атанвай культурайрин пара компонентар гвай музыка я. Португалиядин музыкадиз [[испаниядин музыка]]дихъ галаз са дувулар ава ва виш йисаралди санал вилик физвай, амма португалиядин музыка къати кьетӀенвилелди тафават аваз я. Португалияда, музыкадин жанрикай виридалай гегьенш жанр — [[фаду]] ([[португал чӀал|порт.]] ''кьисмет'') я. Ин жанр португалиядин виликан колонияр хьайи [[Кабо-Верде]]да ва [[Бразилия]]да гилани вилик физва. === Харусенят === Европадин уьлквейрин арада Португалия харусенятдин карда са чӀавузни кӀвекӀве аваз фидайди тушир. Гьатта Ренессанс береда уьлкве лап вини дережада вилик физвай чӀавуз, португалиядин чӀугварар европадин харусенят вилик фининда къерехда акъвазнай. Гьа береда португалиядин чӀехи чӀугвар [[Нуну Гонсалвиш]] тир. [[XIX виш йис]]уз португалиядин чӀугварвалдин тӀвар — ван авай векилар ва гилан бередин халкьдин чӀугварвалдиз бине эцигай ксар [[Жозе Мальоа]] ва [[Колумбану Бордалу Пиньейру]] тир. Мадни машгьур чӀугвар, [[Франция]]да чӀугварвилин чирвилер къачунвай, 30 йисар хьайила кьейи [[Амадеу ди Соза-Кардозу]] я. === Дин === [[Файл:Santuario di Fatima 2.JPG|thumb|right|200px|[[Фатима]]да авай Дева Мариядин собор, [[католиквилин клиса]] ]] Португалиядин конституцияди [[адавилин дин|гьар са диндихъ адавилелди чӀалахъ жез]] ва динрин барабарвал заминарзва. Уьлкведин агьалидин 84,6 % [[католицизм]] диндихъ чӀалах я. Эвелимжи нубатда им тарихдикай ва [[Испания]]дихъ галаз мукьвавиликай галкӀанва. Клиса гуькуматдикай ччара я, ва гьукумат паталай са финансвилин куьмекни кьвезвач. Вири агьалидин 1 % [[протестант]]ар я. [[Лассабон]]дани [[Порту]]да, санал 200 агъз. кас кьазвай чувудрин жемиятар ава. Хабар кьунин нетижарикай, агьалидин 4,5 % чеб [[атеист]]ар гьисабзава. 50 000 къван [[Иеговадин шагьидар]]ни ава, уьлкведа и дин 1925 йисалай ава. 1961—1974 йисарин арада къадагъа авунай ва чпин крар абуру чинебан кьле тухузвай. 1974 йисан декабрьдиз Иеговадин Шагьидрин Ассоциация гьукумат паталай тестикьарнай, ва Алкабидеше шегьерда штаб ччара авуна тайинарнай. ТӀимил пай 2 % [[ислам]] (15000 кас), [[буддизм]] ва маса динар я, кьетӀендиз [[иммигрант]]рикай ибарат я. 1496 йисан 5 декабрьдиз король Мануэль I ганвай къарардал ина яшамиш жезвай [[чувуд]]ар уьлкведай чукуриз эгечӀнай, абуруз кьве хкягъунин ихтияр ганвай, я амукьна мажбурвилелди ийидай кӀвалахар авун ятӀани уьлкведай депортация хиве кьун. Гьар гьикӀ хьайитӀани Португалияда авай чувудрин жемятди чпи чеб хуьна ва гилани ина чпин диндин кӀвалахар кьиле тухузва. 1506 йисуз [[1506 йисан Лиссабондин тарашун|Лиссабонда чувудрин кьиникьар]] эгечӀнай, гьа чӀавуз 2000 — 4000 къван чувуд кьенай, им Европада хьайи а бередин виридалай кӀеви тарашун тир. Гила [[Бельмонти]] хуьре чпиз туькӀуьрнавай актив жемят, чувудрин кӀеви къастар ва садвал къалурзавай чешне я. == Яракьавай къуватар == Португалиядин яракьавай къуватариз бине эцигай пуд хел: [[аскервал]], [[флот]] ва [[Португалиядин дявединни гьавадин къуватар]] я. И къуватар уьлкведин майдан сагъдиз хьуьн, гуманитар куьмек, уьлкведа ва сергьятдилай къеце авай уьлквейра саламатвал хьуьн патахъай къуллугъдик ква. [[2000 йис|2000-й йисарилай]] ина [[мажбури тир аскервилин къуллугъ]] кардик квач. Гуьгьуьлавазвилелди тир эскервилиз эверун 18 йисал кьван я<ref>[http://www.portugal.gov.pt/pt.aspx Португалияда аскервилиз эверун]</ref>. Къад лагьай виш йисуз, Португалия кьве чӀехи дяведик акатнай: [[Дуьньядин садлагьай дяве]] ва [[португалиядин колониалвилин дяве]]. == Спорт == [[Файл:Euro2004OpeningCeremony.jpg|thumb|right|250px|2004 йисан европадин чемпионат]] Уьлкведа спортдин виридалай машгьур жуьре — [[футбол]] я<ref>{{cite web |url=http://desporto.publico.pt/noticia.aspx?id=1472876 |title=Portugal ainda é quase só um país de futebol |author=Marco Vaza |published=[[Diário de Notícias (Portugal)|Diário de Notícias]] |acessdate=6 de Novembro de 2011 |archiveurl=http://www.webcitation.org/64LWTvVQV |archivedate=31 de Dezembro de 2011}}</ref>. Португалия дуьньядиз пара кьван зурба тӀвар — ван авай футболистар ганва: * [[Эйсебио]] — 1960-й йисара дуьньяда кӀвенкӀве аваз физвай бомбардир тир. * 1990—2000 йисара дуьнья футболдин гъетериз португалжув [[Луиш Фигу]], [[Руй Кошта]], [[Педру Паулета]], [[Криштиану Роналду]] хьтин футболистар талукь тир. Уьлкведин кӀвенкӀве аваз физвай футболдин клубар лиссабондин «[[Бенфика (футболдин клуб)|Бенфика]]» ва «[[Спортинг Лиссабон|Спортинг]]», гьакӀни ФК «[[Порту (футболдин клуб)|Порту]]» я. 1966 йисан футболдай дуьнья чемпионатда Португалиядин халкьдин кӀватӀал пуд лагьай чка кьунвай, 2006 йисуз — кьудлагьай чка. 2004 йисуз Европадин кӀвалин чемпионатда Португалия финалдиз экъечӀнай. ГьакӀ ятӀани чӀехи дивизионда Португалиядин «[[Спортинг Брага]]», «[[Академика Коимбра]]» ва «[[Витория Гимарайнш]]» хьтин тарихдин клубарни ава<ref>{{cite web |url=http://www.lpfp.pt/Pages/Inicio.aspx |title=Início |publisher=[[Португалиядин футболдай чемпионат]] |acessdate=2011-й 20 декабрдиз |archiveurl=http://www.webcitation.org/64LWgV8N5 |archivedate=31 de Dezembro de 2011}}</ref>. Футболдай гъейри Португалияда гьакӀни [[мини-футбол]] ([[футзал]]), гьуьлуьн футбол, [[регби]], елкендин спорт, балкӀандал финиф, [[дзюдо]], велоспорт, фехтование, хоккей бицӀи чархарал, къезил атлетика ва тфенгар ягъун. 1912 йисалай Португалия Олимпиядин къугъунра иштиракзава<ref>{{cite web |url=http://www.incm.pt/site/noticias/101420080626160610978.pdf |title=Moeda Comemorativa da Participação Portuguesa nos Jogos Olímpicos de Pequim |publisher=[[Imprensa Nacional-Casa da Moeda]] |lang=pt |acessdate=2011-й 6 ноябрдиз}}</ref>. Португалиядин спортсменри къезил атлетикадай кьуд къизил олимпия медаль ва спортдин маса жуьрейрай пара кьван гимишдин ва кишпирдин медалар къачунвай. == Баянар == {{Баянар|2}} == ЭлячӀунар == {{Навигация |Тема = Португалия |Проект = География |Викисклад = Portugal }} * [http://sradio.ru/country/%CF%EE%F0%F2%F3%E3%E0%EB%E8%FF FM Португалиядай радио] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503221024/http://sradio.ru/country/%CF%EE%F0%F2%F3%E3%E0%EB%E8%FF |date=2012-05-03 }} — Португалиядай хабарар гузвай радиостанцияр * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html cia.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160515222033/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/po.html |date=2016-05-15 }} * [http://www.missionofportugal.org/pmop/ Permanent Mission of Portugal to the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423054727/http://www.missionofportugal.org/pmop/ |date=2012-04-23 }} * [http://www.theportugalnews.com/ Милли инглис чӀалан газет] === Гьукумат === * [http://www.portugal.gov.pt/ Portal do Governo]&nbsp;— Португалиядин гьукуматдин портал * [http://www.parlamento.pt/ Assembleia da República]&nbsp;— парламентдин официал сайт * [http://www.presidenciarepublica.pt/ Presidência da República Portuguesa]&nbsp;— Португалиядин президентдин официал сайт * [http://www.exercito.pt/portal/exercito/_specific/public/allbrowsers/asp/projurecenseamento.asp Exercito Portugues] — Португалиядин Яракьавай къуватрин сайт * [http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 Camara Municipal da Lisboa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515215213/http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 |date=2008-05-15 }} — Лиссабондин мэриядин сайт === Туризм === * [http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html Сиягьатдинни туризмдин официал вебсайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926234753/http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html |date=2007-09-26 }} * [http://www.insideportugaltravel.com/ Португалиядин гьукуматдин официал сиягьатдин/медиа вебсайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017122003/http://www.insideportugaltravel.com/ |date=2020-10-17 }} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Европадин гьукуматар}} {{1000}} {{Хкягъай макъала|География}} [[Категория:Португалия|*]] gsbh6m6ey3fu806m65xmyivb8nfxapt 0 3902 99378 98711 2026-09-23T02:05:49Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99378 wikitext text/x-wiki [[Файл:Heroin asian.jpg|thumb|250px|right|Героинни(чапла пата) кокаин (эрчӀи пата)]] '''Спидбол''' ({{lang-en|Speedball}}) — рапуналди хъиртишриз ягъзавай героиндинни кокаиндин акахьун. Дуьньяда авай кокаиндин виридалай хата авай жуьре. КӀеви хушвал ва эйфория гъизва, кьве затӀунин таъсирар санал жем ийизва, рикӀин къалабулух ва къах хьунин гьисс алудзава. [[Терьякдинбур]]уз талукь тир героиндин ва [[психосимулятор]] кокаиндин кьве патахъай гузвай таъсир, инсандин организмдиз зурба хатаяр гузва. Ихьтин акахьун рикӀинни - хъиртишрин системадиз бегьем четинвилер галукьарзава, пара заландаказ ва азабар галаз физвай [[нефс хуьнин синдром]] галай [[бедендин аслувал]] арадал гъизва. Кокаиндин таъсир героиндин таъсирдилай фад алатзава, ва эхиримжидин таъсирди [[нефесдин кимивал]] гъун мумкин я. == Спидбол кьабулуникай кьейи тӀвар ван авай ксар == * [[Баския, Жан-Мишель|Жан-Мишель Баския]], чӀугвар-неоэкспрессионист.<ref name="DbD">[http://www.gatehouseacademy.com/research/articles/celebrity-drug-and-alcohol-addictions "Death by Drugs: Fatal Celebrity Drug and Alcohol Addictions"]</ref> * [[Белуши, Джон|Джон Белуши]], актёр, сценарист.<ref name="DbD" /> * [[Кен Каминити]], америкадин бейсболист. * [[Фарли, Крис|Крис Фарли]], актёр, «[[Ниндзя из Беверли-Хиллз]]» фильмда кьилин роль тухванай.<ref name="DbD" /> * [[Зак Фолли]], [[EMF (группа)|EMF]] группадин басс - гитарист.<ref>[http://www.whisperinandhollerin.com/incoming/item.asp?id=4 "OBITUARY: ZAC FOLEY"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119091911/http://www.whisperinandhollerin.com/incoming/item.asp?id=4 |date=2018-11-19 }}</ref> * [[Брент Мидланд]], [[Grateful Dead]] группадин чӀагъан ядайди. * [[Феникс, Ривер|Ривер Феникс]], актёр. * [[Лоуэлл Джордж]], Little Feat группадин американви мани ядайди ва [[манийрин кирам]].<ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/culture/2000/aug/30/artsfeatures |title=Time loves a hero |author= Sweeting, Adam|date=30 August 2000 |work=The Guardian |accessdate=28 April 2010}}</ref> * [[Тревор Годдард]], англиядин актёр. * [[Пит Фарндон]], [[The Pretenders]] рок - группадин басс - гитарист. * [[Джои Стефано]], америкадин поронографиядин актёр.<ref>[http://books.google.com/books?id=nCpMNSGhXy0C&pg=PA388&dq=%22Joey+Stefano%22++died+OR+dead+OR+death&lr=&cd=3#v=onepage&q=%22Joey%20Stefano%22%20died%20OR%20dead%20OR%20death&f=false Who's who in contemporary gay and lesbian history: from World War …, Volume 2] By Robert Aldrich, Garry Wotherspoon. Routledge. p. 387. Based on information from Charles Isherwood's ''Wonder Bread and Ecstasy''</ref> * [[Эрик Шоу]], бейсболист.<ref>[http://legacy.signonsandiego.com/uniontrib/20080524/news_lz1ed24middle.html "Rules of abuse"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313182425/http://legacy.signonsandiego.com/uniontrib/20080524/news_lz1ed24middle.html |date=2012-03-13 }}</ref> * [[Словак, Гьиллел|Хиллел Словак]], [[Red Hot Chili Peppers]] группадин гитарист.<ref>[[Кидис, Энтони]] ''Scar Tissue''. — United States: Hyperion, 2004. — 480 с. — ISBN 1-4013-0101-0</ref> * [[Себастьян Гьорсли]], Лондондин чӀугвар. * [[Митч Гьедберг]], америкадин комик. * [[Стэйли, Лейн|Лейн Стэйли]], [[Alice in Chains]] группадин вокалистни зари.<ref>[http://www.billboard.com/search/?Nty=1&Ntx=mode%2Bmatchallpartial&Ntk=Keyword&Ns=FULL_DATE%7C1&Ne=125&N=126&Ntt=Layne%20Staley#/news/report-staley-died-of-heroin-cocaine-overdose-1484995.story "Report: Staley Died Of Heroin/Cocaine Overdose"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106171834/http://www.billboard.com/search/?Nty=1&Ntx=mode%2Bmatchallpartial&Ntk=Keyword&Ns=FULL_DATE%7C1&Ne=125&N=126&Ntt=Layne+Staley#/news/report-staley-died-of-heroin-cocaine-overdose-1484995.story |date=2010-01-06 }}</ref> * [[Джуди Силл]], америкадин манияр лугьудайди ва [[манийрин кирам]]. * [[Георг V]], ЧӀехибританиядин ва Ирландиядин Садхьанвай Королвалдин король.<ref>[http://www.bmj.com/cgi/content/full/308/6941/1445 Watson, Francis (1986), "The Death of George V", History Today 36: 21–30] </ref> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == [[Категория:Психостимуляторар]] [[Категория:Алкалоидар]] fb0xejlxyhzo32htqq238ssib1mejx1 0 4044 99381 96073 2026-09-23T02:30:50Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99381 wikitext text/x-wiki {{Футболист | тӀвар = Эйсебио | тамам тӀвар = Эузе́биу да Си́лва Ферре́йра |шикил = Eusebio Benfica.JPG |подпись = 1968-й йисуз Эйсебио шикил | дидедиз дата = {{Дидедиз дата|25|1|1942}} | дидедиз хьайи чка = [[Мапуту|Лоренсу-Маркиш]], [[Мозамбик|Португалиядин РагъэкъечӀдай патан Африка]] | гьукумат = {{Португалиядин пайдах|20px}} [[Португалия]] |кьена дата = {{Кьена дата|5|1|2014}} (71 йис) |кьиникьин чка =[[Лиссабон]] |буй = 175 см |заланвал =73 кг |позиция =[[вигьиндайди (футбол)|вигьиндайди]] |команда = ''тамам хьун'' | клубар = {{футболдин карьера |1957—1960|[[Файл:Flag of Portuguese East Africa (proposal).svg|20px|border|Португалиядин РагъэкъечӀдай патан Африкадин пайдах]] [[Машакене|Спортинг Лоренсу-Маркиш]]|42 (77) |1960—1975|{{Португалиядин пайдах|20px}} [[Бенфика (футболдин клуб)|Бенфика]]|301 (317) |1975|{{АСШ-дин пайдах|20px}} [[Род-Айленд Оушнерс]]|11 (9) |1975|{{АСШ-дин пайдах|20px}} [[Бостон Минитмен]]|7 (2) |1975—1976|{{Мексикадин пайдах|20px}} [[Монтеррей (футболдин клуб)|Монтеррей]]|10 (1) |1976|{{Канададин пайдах|20px}} [[Торонто Близзард (1971)|Торонто Метрос-Кроэйша]]|25 (18) |1976—1977|{{Португалиядин пайдах|20px}} [[Бейра-Мар]]|12 (3) |1977|{{АСШ-дин пайдах|20px}} [[Лас-Вегас Квиксилвер]]|17 (2) |1977|{{АСШ-дин пайдах|20px}} [[Нью-Джерси Американс]]|4 (5) |1978|{{Португалиядин пайдах|20px}} [[Униан ди Томар]]|2 (1) |1978—1979|{{АСШ-дин пайдах|20px}} [[Баффало Сталлионс]]|5 (1) }} | милли кӀватӀи команда = {{футболдин карьера |1961—1973|{{Португалиядин пайдах|20px}} [[Португалиядин футболдай кӀватӀур|Португалия]]|64 (41)}} | тренердин клубар = {{футболдин карьера |?|{{Португалиядин пайдах|20px}} [[Бенфика (футболдин клуб)|Бенфика]] <small>(Жегьилвилин командар)</small>|- }} |медалар = {{турнир|[[Футболдай дуньядин чемпионат|Дуньядин чемпионат]]}} {{медаль|Кишпир|[[Футболдай дуньядин чемпионат 1966|Англия 1966]]}} }} '''Эйсебио''', ва я '''Эузебиу да Силва Феррейра''' ({{lang-pt|Eusébio da Silva Ferreira}}; {{IPA|eu'zɛβiu dɐ 'siɫvɐ fɨ'ʁɐiɾɐ}}) (дидедиз хьана {{Дидедиз дата|25|1|1942}}, Лоренсу-Маркиш ([[Мапуту]]), [[Мозамбик|Португалиядин РагъэкъечӀдай патан Африка]] — {{Кьена дата|5|1|2014}}, [[Лиссабон]], [[Португалия]]) — 1960-й йисара дуьньяда кӀвенкӀве аваз физвай бомбардир тир, зурба [[португалия]]дин футболист я. == Титулар == * 1961, 1963, 1964, 1965, 1967, 1968, 1969, 1971, 1972, 1973, 1975-й йисан [[Португалиядин футболдай чемпионат|португалиядин чемпионатдин]] гъалиб ('''11''') * 1962, 1964, 1969, 1970, 1972-й йисан [[Португалиядин футболдай Кубок|португалиядин Кубокдин]] гвай кас ('''5''') * 1961/62-й йисан [[УЕФА Чемпионрин лига|Европадин чемпионрин кубокдин]] гвай кас (1) * 1976-й йисан [[NASL]] чемпион ('''1''') * [[1966-й йисан футболдай дуьньядин чемпионат|1966-й]] йисан [[Футболдай дуьньядин чемпионат|дуьньядин чемпионатдин]] кишпир призёр == Агалкьунар == * 1953—2003 ийсан Португалиядин виридалайни хъсан футболист (УЕФА-дин юбилейдин приз) * 1965-й ийсан [[Европадин Къизилдин туп|Европадин]] виридалайни хъсан футболист * 1970, 1973-й ийсан португалиядин виридалайни хъсан футболист * 1966-й йисан дуьньядин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир (9 голар) * 1964 (28 голар), 1965 (28), 1966 (25), 1967 (31), 1968 (42), 1970 (21), 1973 (40)-й йисан португалиядин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир ('''7''') * 1964/65 (9 голар), 1965/66 (7), 1967/68 (6)-й йисан Европадин чемпионрин кубокдин виридалайни хъсан бомбардир ('''3''') * 1968 (42 голар), 1973 (40)-й йисан [[Къизилдин бутса]] гвай кас * [[XX виш ийс]]ан кӀуьдлагьай дуьньядин виридалайни хъсан футболист ([[IFFHS]]) * XX виш ийсан цӀудлагьай дуьньядин виридалайни хъсан футболист (World Soccer) * XX виш ийсан ругудлагьай европадин виридалайни хъсан футболист (IFFHS) * [[ФИФА 100]] сиягь гьахьун == ЭлячӀунар == * {{commons|Eusébio}} * [http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=39547/index.html ФИФА сайтда профил] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140115190135/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=39547/index.html |date=2014-01-15 }} {{ref-en}} * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/eusebio-intlg.html Португалиядин кӀватӀурдин статистика] {{ref-en}} [[Категория:Алфавитдиз килигна футболистар]] [[Категория:Португалиядин футболистар]] [[Категория:Португалиядин футболдай кӀватӀурдин къугъвадайбур]] [[Категория:Бенфика футболдин клубдин къугъвадайбур]] [[Категория:Монтеррей футболдин клубдин къугъвадайбур]] kkamwknb2gf33v36hua84ghes61mssb 0 5790 99370 97968 2026-09-23T00:36:17Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99370 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aa large.jpg|thumb|Лава авахьдайвал]] '''Вулкан''' — чилин винел арадал къвезвай [[геология]]дин процесс. Вулканар чир ийидай илим, — вулканология, [[геоморфология]] я. == Баянар == == ЭлячӀунар == {{Навигация |Проект = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Volcano |Метавики = |Проект = География }} * [http://abcplanet.ru/?title=%D0%92%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B Вулканы — Азбука Земли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707220323/http://abcplanet.ru/?title=%D0%92%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B |date=2014-07-07 }} * [http://www.mining-enc.ru/v/vulkany/ Вулканы] на сайте [[Горная энциклопедия|Горной энциклопедии]] * [http://wiki.web.ru/wiki/Категория:Описания_вулканов Список действующих вулканов и их описания] * [http://science.howstuffworks.com/volcano.htm/printable «Как действуют вулканы» Tom Harris]{{ref-en}} * [http://geo.web.ru/db/section_page.html?s=121107000 Современные извержения вулканов, мониторинг событий, книги и статьи по вулканологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109163812/http://geo.web.ru/db/section_page.html?s=121107000 |date=2021-11-09 }} * [http://vulcan-seli.ru/content/vulcan.php Вулканы и сели]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://esgeo.ru Вулканы мира]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web | author = | authorlink = | datepublished = | url = http://www.geocam.ru/category/volcanos/ | title = Веб-камеры вулканов | format = | work = | publisher = Geocam.ru | accessdate = 2011-01-07 | lang = | description = Список [[веб-камера|веб-камер]], по которым можно наблюдать за вулканами в режиме реального времени | archiveurl = http://www.webcitation.org/61FpFRNaT | archivedate = 2011-08-27 }} * [http://students.web.ru/db/msg.html?mid=1164991 Новый подход к определению понятия «действующий вулкан» И. В. Мелекесцев, О. А. Брайцева, В. В. Пономарева] * [http://www.avo.alaska.edu/ Фотографии вулканов на сайте вулканологической обсерватории на Аляске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420212802/http://www.avo.alaska.edu/ |date=2010-04-20 }}{{ref-en}} * [http://gorod.tomsk.ru/index-1163550018.php Интересные факты о вулканах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624022812/http://gorod.tomsk.ru/index-1163550018.php |date=2008-06-24 }} * [http://ru-news.org/?nid=341 Названы самые красивые вулканы мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522184536/http://www.ru-news.org/?nid=341 |date=2009-05-22 }} * [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2667 «Извержения миров» — популярная статья о вулканизме планет] * [http://www.vulkany.com Всё, что Вы хотели знать о вулканах] * [http://www.boston.com/bigpicture/2010/04/more_from_eyjafjallajokull.html Фото действующего вулкана Эйяфьядлайёкюдль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525085824/http://www.boston.com/bigpicture/2010/04/more_from_eyjafjallajokull.html |date=2013-05-25 }} * [http://tragemata.com/news/nemnogo-faktov-svyazannyx-s-ejyafyatlajokudlem.html Несколько фактов, связанных с Эйяфьядлайёкюдлем] * [http://tragemata.com/news/top-10-smertonosnyx-vulkanov.html Топ 10 смертоносных вулканов] * http://www.membrana.ru/particle/16105 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731192127/http://www.membrana.ru/particle/16105 |date=2013-07-31 }} * http://www.membrana.ru/particle/4477 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115151409/http://www.membrana.ru/particle/4477 |date=2012-11-15 }} * http://www.membrana.ru/particle/15778 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731232831/http://www.membrana.ru/particle/15778 |date=2013-07-31 }} {{1000}} [[Категория:Вулканар|*]] tcvedaeowtrv5zcy5vj4p3ocfiesj99 0 5991 99379 95215 2026-09-23T02:18:39Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99379 wikitext text/x-wiki {{Футболист |тӀвар = Ференц Пушкаш |тамам тӀвар = Ференц Пурцельд Биро |шикил = Ferenc Puskás.jpg |кьадар = 250px |кьул = ''[[Альфредо Ди Стефано]] ва Ференц Пушкаш'' |лакӀабар = ''Кьудалди гьалзавай майор'' |дидедиз дата = {{дидедиз дата|2|4|1927}} |дидедиз хьайи чка = [[Будапешт]], [[Венгрия]] |кьена дата = {{кьена дата|17|11|2006}} |кьиникин чка = [[Будапешт]], [[Венгрия]] |гьукумат = {{Венгриядин пайдах (1949-1956)|20px}} [[Венгрия]]<br>{{Испаниядин пайдах (1945-1977)|20px}} [[Испания]] |буй = 172 [[Сантиметр|см]] |позиция = [[Вигьиндайди (футбол)|вигьиндайди]] |жегьилрин клубар = {{футболдин карьера|1937—1943|{{Венгриядин пайдах (1919-1946)|20px}} [[Гьонвед (футболдин клуб)|Кишпешт]]|-}} |клубар = {{футболдин карьера |1943—1956|{{Венгриядин пайдах (1949-1956)|20px}} [[Гьонвед (футболдин клуб)|Гьонвед]]|354 (357) |1943|{{фарм-клуб}} {{Венгриядин пайдах (1919-1946)|20px}} [[Гьонвед (футболдин клуб)|Кишпешт B]]|3 (4) |1958—1967|{{Испаниядин пайдах (1945-1977)|20px}} [[Реал Мадрид (футболдин клуб)|Реал Мадрид]]|180 (155) |1942—1967|'''Вири карьерада''' |'''537 (516)'''}} |милли кӀватӀи команда = {{футболдин карьера |1945—1956|{{Венгриядин пайдах (1949-1956)|20px}} [[Венгриядин футболдай кӀватӀур|Венгрия]]|85 (84) |1961—1962|{{Испаниядин пайдах (1945-1977)|20px}} [[Испаниядин футболдай кӀватӀур|Испания]]|4 (0)}} |тренердин клубар = {{футболдин карьера |1967|{{Испаниядин пайдах (1945-1977)|20px}} [[Эркулес (футболдин клуб, Аликанте)|Эркулес Аликанте]]|- |1967|{{АСШ-дин пайдах|20px}} [[Сан-Франциско Голден Гейт Гейлс|Голден Гейт Гейлс]]|- |1968|{{Канададин пайдах|20px}} [[Ванкувер Ройалс]]|- |1968—1969|{{Испаниядин пайдах (1945-1977)|20px}} [[Депортиво Алавес]]|- |1970—1974|{{Грециядин пайдах|20px}} [[Панатинаикос (футболдин клуб)|Панатинаикос]]|- |1975|{{Испаниядин пайдах (1945-1977)|20px}} [[Реал Мурсия]]|- |1975—1976|{{Чилидин пайдах|20px}} [[Коло-Коло]]|- |1976—1977|{{Сауди Арабистандин пайдах|20px}} [[Сауди Арабистандин футболдай кӀватӀур|Сауди Арабистан]]|- |1978—1979|{{Грециядин пайдах|20px}} [[АЕК (футболдин клуб, Афинаяр)|АЕК Афинаяр]]|- |1979—1982|{{Мисридин пайдах|20px}} [[Аль-Масри (футболдин клуб)|Аль-Масри]]|- |1985—1986|{{Парагвайдин пайдах|20px}} [[Соль де Америка]]|- |1986—1989|{{Парагвайдин пайдах|20px}} [[Серро Портеньо]]|- |1989—1992|{{Австралиядин пайдах|20px}} [[Саут Мельбурн Эллас]]|- |1993|{{Венгриядин пайдах|20px}} [[Венгриядин футболдай кӀватӀур|Венгрия]]|- }} |медалар = {{турнир|[[Гатун Олимпиядин къугъунар|Олимпиядин къугъунар]]}} {{медаль|Къизил|[[1952 Гатун Олимпиядин къугъунар|Хельсинки 1952]]|[[1952 Гатун Олимпиядин къугъунардин футболдин турнир|футбол]]}} {{турнир|[[Футболдай дуньядин чемпионат|Дуньядин чемпионатар]]}} {{медаль|Гимиш|[[1954 футболдай дуньядин чемпионат|Швейцария 1954]]}} }} '''Ференц Пушкаш''' ({{lang-hu|Puskás Ferenc}}, тамам тӀвар '''Ференц Пурцельд Биро'''<ref name="боль">[http://www.football-online.com.ua/index.php?section=news_archive&id=693 Гордость и боль венгерского футбола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221074845/http://www.football-online.com.ua/index.php?section=news_archive&id=693 |date=2014-02-21 }}</ref> ({{lang-hu|Purczeld Bíró Ferenc}}); [[1927 йис]]ан [[2 апрель]], [[Будапешт]], [[Венгрия]] — [[2006 йис]]ан [[17 ноябрь]], Будапешт) — [[венгрия]]дин [[футбол]]ист, гзафбурун паталай футболдин тарихда виридалайни зурба футболист яз гьисабзавайди я, венгриядин «[[Къизил команда]]дин» иштиракчи. Ференц Пушкаш — гьеле уьмуьр гьалзавай чӀавуз венгриядин виридалайни хъсан футболист тир. Будапештдин [[Ференц Пушкаш (стадион)|мультиспортдин стадион]] Ференц Пушкашан тӀварунихъ гала. ФИФА-дин гьар йисан [[ФИФА-дин Ференц Пушкашдин премия|дуьньядин виридалайни хъсан голдин приз]] Пушкашан тӀварунихъ гала<ref>[http://www.championat.com/football/news-995553-fifa-nazvala-pretendentov-na-priz-imeni-pushkasha.html ФИФА назвала претендентов на приз имени Пушкаша]</ref>. == Агалкьунар == <big>'''Командайрик кваз'''</big> {{Венгриядин пайдах|20px}} '''Гьонвед Будапешт''' * [[Футболдай Венгриядин чемпионат|Венгриядин]] чемпион ('''5'''): 1949/50, 1950, 1952, 1954, 1955 * '''Вири: 5 трофеяр''' {{Испаниядин пайдах|20px}} '''Реал Мадрид''' * [[Футболдай Испаниядин чемпионат|Испаниядин]] чемпион ('''5'''): 1960/61, 1961/62, 1962/63, 1963/64, 1964/65 * [[Футболдай Испаниядин кубок|Испаниядин кубок]] гвай кас: 1962 * [[Чемпиондин Лига УЕФА|Европадин чемпионардин Кубок]] гъалиб ('''3'''): 1959, 1960, 1966 * [[Гьукуматар ара кубок]]дин гъалиб ('''1'''): 1960 * '''Вири: 10 трофеяр''' {{Венгриядин пайдах (1949-1956)|20px}} '''Венгриядин хкянавайди''' * [[Гатун Олимпиядин къугъунар|Олимпиядин]] чемпион: 1952 * [[Футболдай дуьньядин чемпионат|Дуьньядин вице-чемпион]]: 1954 * [[Юкьван-европадин халкьарин арада авай кубок|Юкьван-европадин кубокдин]] гвай кас: 1953 * [[Балкандин кубок]]дин гвай кас: 1947 * '''Вири: 4 трофеяр''' <big>'''Вичин агалкьунар'''</big> * [[XX виш йис]]ан Венгриядин виридалайни хъсан футболист * [[Венгриядин футболдай чемпионат|Венгриядин чемпионатдин]] виридалайни хъсан бомбардир ('''4'''): 1948, 1949/50, 1950, 1953 * [[Испаниядин футболдай чемпионат|Испаниядин чемпионатдин]] виридалайни хъсан бомбардир ('''4'''): 1960, 1961, 1963, 1964 * [[Чемпиондин Лига УЕФА|Европадин чемпионардин Кубок]] виридалайни хъсан бомбардир ('''3'''): 1960, 1962, 1964 * [[ФИФА 100]] сиягь гьахьун == Тренер яз агалкьунар == * 1971-й йисан Европадин чемпионардин Кубокдин финалист * 1970, 1971-й йисан Грециядин чемпион * 1979-й йисан Грециядин Кубок гвай кас. * 1986-й йисан Парагвайдин чемпион. * 1991-й йисан Австралиядин чемпион. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{commonscat|Ferenc Puskas|Ференц Пушкаш}} * UEFA.com — [http://ru.uefa.com/footballeurope/news/Kind=2/newsId=479458.html Прощание с легендой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319121522/http://ru.uefa.com/footballeurope/news/Kind=2/newsId=479458.html |date=2008-03-19 }}{{ref-ru}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Футболдай дуьньядин чемпионатдин виридалайни хъсан футболист}} {{DEFAULTSORT:Пушкаш, Ференц}} [[Категория:Венгриядин олимпиядин чемпионар]] [[Категория:Футболдай олимпиядин чемпионар]] [[Категория:Венгриядин футболистар]] [[Категория:Испаниядин футболистар]] [[Категория:Венгриядин футболдай кӀватӀурдин къугъвадайбур]] [[Категория:Испаниядин футболдай кӀватӀурдин къугъвадайбур]] [[Категория:Гьонвед футболдин клубдин къугъвадайбур]] [[Категория:Реал Мадрид футболдин клубдин къугъвадайбур]] [[Категория:Сауди Арабистандин футболдай хкянавайдин тренерар]] [[Категория:Венгриядин футболдай хкянавайдин тренерар]] [[Категория:Эркулес Аликанте футболдин клубдин тренерар]] [[Категория:Панатинаикос футболдин клубдин тренерар]] [[Категория:Реал Мурсия футболдин клубдин тренерар]] [[Категория:Коло-Коло футболдин клубдин тренерар]] [[Категория:АЕК Афинаяр футболдин клубдин тренерар]] [[Категория:Соль де Америка футболдин клубдин тренерар]] [[Категория:Серро Портеньо клубдин тренерар]] [[Категория:ФИФА 100]] [[Категория:Алфавитдиз килигна футболистар]] 3nmm4weej5byjb959q38qb5sywtepq5 0 6944 99369 94038 2026-09-22T23:56:23Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99369 wikitext text/x-wiki {{Музыкадин коллектив |ТӀвар = Metallica |Къул = |Ключ = |Лого =Metallica logo.png |Логодин_гьяркьуьвал =250px |Фото =Metallica 2013.jpg |Шикил лугьун =Metallica 2013-лагьай йисуз. Чапла патай эрчӀи патаз: [[Джеймс Хэтфилд]], [[Ларс Ульрих]], [[Кирк Хэмметт]], [[Роберт Трухильо]] |Фотодин_гьяркьуьвал =250px |Фон =group_or_band |Жанр = [[трэш-метал]], [[хэви-метал]] |Йисар =[[1981 йис|1981]]—иниз |Уьлкве = {{АСШдин пайдах}} [[Америкадин Садхьнвай Штатар|АСШ]] |Шегьер = [[Лос-Анджелес]] |ЧӀал = [[инглис чӀал|инглис]] |Маса тӀвар = <!-- Маса тӀварар--> |Лейбл = [[Warner Music Group|Warner Bros.]], [[Elektra Records|Elektra]], [[Vertigo Records|Vertigo]], [[Megaforce Records|Megaforce]], [[Sony Music Entertainment Japan|Sony (Japan)]] |Ибарат =[[Джеймс Хэтфилд]]<br>[[Ларс Ульрих]]<br>[[Кирк Хэмметт]]<br>[[Роберт Трухильо]] |Виликан иштиракхъанар =[[Рон Макговни]]<br>[[Дэйв Мастейн]]<br>[[Клиффорд Ли|Клифф Бёртон]]<br>[[Джейсон Ньюстед]] |Сайт = [http://www.metallica.com Официал сайт] }} '''''Metallica''''' — [[Америкадин Садхьанвай Штатар|америкадин]] метал-кӀеретӀ я. Адетдалди яз кукӀвар-гатадай-метал (трэш-метал) стилда лугьузвайди я. КӀеретӀ 1981-лагьай йисуз Лос-Анджелес шегьерда диб эцигнавайди я. Metallica-ди метал вилик тухунал чӀехи таъсир авуна. «Трэш-металдин чӀехи кьуд» (thrash metal big four)дик акатзавайди я. Metallica — виридалайни чӀехи коммерциядин агалкьунар авай метал-кӀеретӀ я.<ref>[http://www.m24.ru/articles/26740/print m24.ru — «Metallica: Сквозь невозможное»: 3D от самых успешных металлистов]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Вири санлай къачурла дуьньяда 100 млн экземпляр кӀеретӀдин манийрин кӀватӀал маса ганва.<ref>[http://trujilio.narod.ru/ http://trujilio.narod.ru/ - БИОГРАФИЯ METALLICA]</ref> 2012-лагьай йисуз Metallica чпин кьилди вич вичиз тир Blackened Recordings лейбл диб эцигнава, гьакӀни вири чпин студиядин манийрин кӀватӀалар маса къахчуна.<ref>[http://rest-night.com/news-club-music-dj/music-news/2059-metallica-stala-nezavisimoy.html rest-night.com — METALLICA СТАЛА НЕЗАВИСИМОЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420091835/http://rest-night.com/news-club-music-dj/music-news/2059-metallica-stala-nezavisimoy.html |date=2013-04-20 }}</ref> == КӀеретӀдин ибарат == {| | valign="top" | '''Гилан иштиракхъанар:''' * [[Джеймс Хэтфилд]] (''James Hetfield'') — вокал, ритм-гитара * [[Ларс Улрих]] (''Lars Ulrich'') — далдамар * [[Кирк Хаммет]] (''Kirk Hammett'') — соло-гитара, кьулухъ-вокал * [[Роберт Трухильо]] (''Robert Trujillo'') — бас-гитара, кьулухъ-вокал | valign="top" | '''Виликан иштиракхъанар:''' * [[Рон Макговни]] (''Ron McGovney'') — басс-гитара * [[Дэйв Мастейн]] (''Dave Mustaine'') — соло-гитара, кьулухъ-вокал * [[Клифф Бёртон]] (''Cliff Burton'') — бас-гитара, кьулухъ-вокал * [[Джейсон Ньюстед]] (''Jason Newsted'') — бас-гитара, кьулухъ-вокал |}<ref>[http://www.westmusic.ru/rock/metallica/ westmusic.ru — Группа Metallica (Металлика)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131210021605/http://westmusic.ru/rock/metallica/ |date=2013-12-10 }}</ref> == Дискография == [[Файл:Metallica London 2008-09-15 Kirk and James.jpg|thumb|right|2008-й йисан шикил]] * ''[[Kill 'Em All]]'' (1983) * ''[[Ride The Lightning]]'' (1984) * ''[[Master Of Puppets]]'' (1986) * ''[[...And Justice for All]]'' (1988) * ''[[Black Album]]'' (1991) * ''[[Load]]'' (1996) * ''[[ReLoad]]'' (1997) * ''[[St. Anger]]'' (2003) * ''[[Death Magnetic]]'' (2008) * ''Hardwired... to Self-Destruct'' (2016) * ''72 Seasons'' (2023) == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons|Metallica}} [[Категория:АСШ-дин музыкадин коллективар]] 00mlwe3k6m8zfu9qbkbdo144jvskvi9 0 8380 99372 95826 2026-09-23T00:44:24Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99372 wikitext text/x-wiki {{Футболист | тӀвар = Гейлард Сунесс<br><small>{{lang-en|Graeme Souness}}</small> | тамам тӀвар = Гейлард Джеймс Сунисс | шикил = Souness (retouched).jpg | кьадар = 230 | дидедиз дата = {{Дидедиз дата|6|5|1953}} | дидедиз хьайи чка = [[Эдинбург]], [[Шотландия]] | гьукумат = {{Шотландиядин пайдах|20px}} [[Велс]] | буй = 180 [[см]] | заланвал = | лакӀабар = ''Суи'' ({{lang-en|Rushie}})<br>Улубатли Сунесс<br>({{lang-en|Ulubatlı Souness}})<ref>[http://www.cimbombom.8k.com/ulubatli.html ulubatli souness]</ref> | гилан клуб = ''къугъвадайдан карьера акьалтӀарна'' | позиция = [[зур-хуьдайди (футбол)|зур-хуьдайди]] | жегьилрин клубар = {{футболдин карьера | |{{Шотландиядин пайдах|20px}} [[Тайнкасл (футболдин клуб)|Тайнкасл Бойс]]|&nbsp; }} | клубар = {{футболдин карьера |1970—1972|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|0 (0) |1972|{{Аренда}}{{Канададин пайдах|20px}} [[Монреаль Олимпик]]|10 (2) |1972—1978|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Мидлсбро (футболдин клуб)|Мидлсбро]]|176 (22) |1978|{{Аренда}}{{Австралиядин пайдах|20px}} [[Вест Аделаида]]|6 (1) |1978—1984|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Ливерпул (футболдин клуб)|Ливерпул]]|247 (38) |1984—1986|{{Италиядин пайдах|20px}} [[Сампдория]]|56 (8) |1986—1991|{{Шотландиядин пайдах|20px}} [[Рейнджерс (футболдин клуб)|Рейнджерс]]|50 (3) |1970—1991|'''Вири карьерадин къене''' |'''539 (73)''' }} | милли хкянавайди = {{футболдин карьера |1974—1976|{{Шотландиядин пайдах|20px}} [[Футболдай Шотландиядин миллетдин жегьилрин кӀеретӀ|Шотландия (23-далди)]]|2 (0) |1974—1986|{{Шотландиядин пайдах}} [[Футболдай Шотландиядин миллетдин кӀеретӀ|Шотландия]]|54 (4)}} | тренердин клубар ={{футболдин карьера |1986—1991|{{Шотландиядин пайдах|20px}} [[Рейнджерс (футболдин клуб)|Рейнджерс]]|&nbsp; |1991—1994|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Ливерпуль (футболдин клуб)|Ливерпуль]]|&nbsp; |1995—1996|{{Туьркиядин пайдах|20px}} [[Галатасарай (футболдин клуб)|Галатасарай]]|&nbsp; |1996—1997|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Саутгемптон (футболдин клуб)|Саутгемптон]]|&nbsp; |1997|{{Италиядин пайдах|20px}} [[Торино]]|&nbsp; |1997—1999|{{Португалиядин пайдах|20px}} [[Бенфика (футболдин клуб)|Бенфика]]|&nbsp; |2000—2004|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Блэкберн Роверс]]|&nbsp; |2004—2006|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Ньюкасл Юнайтед]]|&nbsp; }} | клубдин цӀийи авун = | хкянавайдин цӀийи авун = |медалар = }} '''Гейлард Джеймс Су́нис''' ({{lang-en|Geilard James Sounis}}; {{Дидедиз дата|6|5|1953}}; [[Эдинбург]], [[Шотландия]]) — [[шотландия]]дин [[футболхъан]]ни тренер я. [[Зур-хуьдайди (футбол)|зур-хуьдайдан]] позициядал къугъвазавай тир, [[1980-лагьай йисар]]рин эвел кьиляй ам «[[Ливерпул (футболдин клуб)|Ливерпулдин]]» капитан тир. ГьакӀни [[1980-лагьай йисар]]рин эхирда ам «[[Рейнджерс (футболдин клуб)|Рейнджерсдин]]» къугъвадайдини тренер тир, ва гьакӀни [[Футболдай Шотландиядин миллетдин кӀеретӀ]]дин капитан тир. ГьакӀни «[[Тоттенхэм Хотспур]]», «[[Мидлсбро (футболдин клуб)|Мидлсбро]]» ва [[Сампдория (футболдин клуб)|Сампдория]] клубрин патахъай экъечӀзавай тир. Са кьадар вахтунилай ада «[[Рейнджерс (футболдин клуб)|Рейнджерс]]», «Ливерпуль», «[[Галатасарай (футболдин клуб)|Галатасарай]]», «[[Саутгемптон (футболдин клуб)|Саутгемптон]]», «[[Бенфика (футболдин клуб, Лиссабон)|Бенфику]]», «[[Блекберн Роверс]]» ва «[[Ньюкасл Юнайтед]]» вердишарзавай тир. Грем Сунесс вири футболдин тарихдин къене квайни квай агалтдай зур-хуьдайбурукай сад яз гьисабзава.<ref>[http://www.rankopedia.com/Best-Defensive-Midfielder-Player-Ever-(1930-2009)/Step1/18631/.htm rankopedia.com — Best Defensive Midfielder Player Ever (1930—2009)]</ref><ref>[http://xtraimmortal.blogspot.com/2013/07/Central-Midfielder.html The Greatest Central Midfielders of All-Time]</ref><ref>[http://bleacherreport.com/articles/231097-greatest-ever-football-the-top-10-defensive-midfielders-of-all-time Bleacher Report, Inc. — Greatest Ever: Football’s Top 10 Defensive Midfielders of All Time]</ref> Алай чӀаван футболдин тарихда Грем Сунесс виридалайни кӀеви, векъи, кичӀевал тийиджир къугъвадайбурукай сад яз гьисабзава.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/sport/football/8329354/Debate-who-are-the-hardest-men-ever-in-football.html The Guardian — The Joy of Six: Rob Smyth on football’s hard men]</ref><ref>[http://www.footandball.net/eleven-hardest-players-of-the-modern-era/ footandball.net — Eleven hardest players of the modern era] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227113903/http://www.footandball.net/eleven-hardest-players-of-the-modern-era/ |date=2015-12-27 }}</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2604722/Roy-Keane-Stuart-Pearce-Graeme-Souness-Footballs-hard-men-Golden-Years.html Golden Years: Bite Yer Legs and Chopper, a bloodied Butcher and the defender they called Psycho… Sportsmail’s nostalgic series focuses this week on some of the game’s hard men]</ref> Гила ТВ-дин аналитик яз RTÉ, ESPN, Sky Sports ва Al Jazeera Sports каналрал кӀвалахзава. == Агалкьунар == === Къугъвадайди яз === ; {{Англиядин пайдах|20px}} Тоттенхэм Хотспур * [[Англиядин жегьилрин кубок]]: 1969 ; {{Англиядин пайдах|20px}} Мидлсбро * [[Футболдин лигадин Кьведлагьай дивизион|Кьведлагьай дивизиондин гъалибхъан]]: 1974 ; {{Англиядин пайдах|20px}} Ливерпуль * [[Футболдин лигадин Садлагьай дивизион|Англиядин чемпион]]: 1979, 1980, 1982, 1983, 1984 * [[Футболдин лигадин кубок|Лигадин кубок]]: 1981, 1982, 1983, 1984 * [[Футболдай Англиядин суперкубок|Англиядин суперкубок]]: 1979, 1980, 1982 * [[УЕФА-дин Европадин чемпионрин кубок]]: 1978, 1981, 1984 ; {{Италиядин пайдах|20px}} Сампдория * [[Футболдай Италиядин кубок|Италиядин кубок]]: 1985 ; {{Шотландиядин пайдах|20px}} Рейнджерс * [[Футболдай Шотландиядин чемпионат|Шотландиядин чемпион]]: 1987 * [[Шотландиядин лигадин кубок|Лигадин кубок]]: 1987, 1988 === Тренер яз === ; {{Шотландиядин пайдах|20px}} Рейнджерс * [[Футболдай Шотландиядин чемпионат|Шотландиядин чемпион]]: 1987, 1989, 1990, 1991 * [[Кубок шотландской лиги|Кубок Лиги]]: 1987, 1988, 1989, 1991 ; {{Англиядин пайдах|20px}} Ливерпуль * [[Футболдай Англиядин кубок|Англиядин кубок]]: 1992 ; {{Туьркиядин пайдах|20px}} Галатасарай * [[Футболдай Туьркиядин кубок|Туьркиядин кубок]]: 1995 * [[Футболдай Туьркиядин суперкубок|Туьркиядин суперкубок]]: 1996 ; {{Англиядин пайдах|20px}} Блэкбёрн Роверс * [[Футболдин лигадин кубок|Лигадин кубок]]: 2002 === Кьилдинбур === * [[Футболдин журналистрин Шотландиядин ассоциациядин версиядай йисан квайни квай тренер]]: 1987 * 1988-лагьай йисуз ам [[Футболдай Шотландиядин миллетдин кӀеретӀдин къугъвадайбурун гьуьрметдин сиягь]]дик кутунва. * 1998-лагьай йисуз ам «Футболдин лигадин виш легенда» лугьудай сиягьдик кутунва.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/football/144986.stm BBC Sport — Football Legends list in full]</ref> * [[Ливерпул (футболдин клуб)|Ливерпулдин]] 110 агъзур фанатдин арада хабар кьунин нетижайрив кьурвал туькӀуьрнавай «[[Энфилд (стадион)|Kop-диз]] кӀевиз таъсир ганвай 100 къугъвадайди» лугьудай сиягьда ада кӀуьдлагьай мукь (чка) кьунва.<ref>[http://www.liverpoolfc.tv/news/archivedirs/news/2006/oct/8/N153706061008-0859.htm Сообщение на сайте liverpoolfc.tv]</ref> * 2004-лагьай йисуз ам [[Шотландиядин футболдин баркаллувилин зал]]дик кутунва.<ref>[http://scottishfootballhalloffame.co.uk/graeme-souness-1953/ Scottish Football Hall of Fame — Graeme Souness] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150914164548/http://scottishfootballhalloffame.co.uk/graeme-souness-1953/ |date=2015-09-14 }}</ref> * Къугъуник кутунвай чӀехи метлеб авай кьилдин кардин патахъай 2007-лагьай йисуз ам [[Англиядин футболдин баркаллувилин зал]]дик кутунва. * «[[Рейнджерс (футболдин клуб)|Рейнджерсдин]]» баркаллувилин залдик кутунва.<ref>[http://rangers.co.uk/club/history/hall-of-fame/graeme-souness/ Rangers FC: Hall of Fame — GRAEME SOUNESS]</ref> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://www.lfchistory.net/Players/Player/Profile/415 LFChistory.net сайтдал алай къугъвадайдан профиль]{{ref-en}} * [http://www.liverbird.ru/player/387 Liverbird.ru сайтдал алай къугъвадайдан профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718230046/http://www.liverbird.ru/player/387 |date=2013-07-18 }}{{ref-ru}} * [http://www.liverbird.ru/manager/graeme_souness Liverbird.ru сайтдал алай менеджердин профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130112123700/http://www.liverbird.ru/manager/graeme_souness |date=2013-01-12 }}{{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Сунесс, Грем}} [[Категория:Шотландиядин футболхъанар]] [[Категория:«Тоттенхэм Хотспур» ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:«Мидлсбро» ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:«Ливерпуль» ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:«Сампдория» ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:«Рейнджерс» ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:Футболдай Шотландиядин миллетдин кӀеретӀдин къугъвадайбур]] [[Категория:«Рейнджерс» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Ливерпуль» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Галатасарай» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Саутгемптон» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Торино» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Бенфика» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Блэкберн Роверс» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Ньюкасл Юнайтед» ФК-дин тренерар]] [[Категория:Шотландиядин футболдин тренерар]] [[Категория:Ингилис Футболдин баркаллувилин залдин членар]] [[Категория:Шотландиядин Футболдин баркаллувилин залдин членар]] 6bx26p5320b6bfl09tnqvyq8gzljkde 0 8394 99375 90446 2026-09-23T01:47:47Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99375 wikitext text/x-wiki '''Мугьаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин''' ва я '''МухӀаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин''' ({{Дидедиз дата|16|1|1974}}, [[Цнал]], [[Хив район]], ДАССР, РСФСР, [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|ССРГ]]) — асулдай лезги тир [[Къазакьстан|къазакьстандин]] [[Азад тир юкьварар|азад тир стилдин]] юкьварар кьадайди, Дуьньядин чемпионатдин кишпирдин призер (2005) я. [[Къазакьстан Республикадин халкьарин арада авай классдин спортдин устӀар]], Къазакьстан Республикадин лайихлу тренер я. == Уьмуьрдин рехъ == 1974 йисан 16 январдиз [[Дагъустан]]дин [[Хив район]]дин [[Цнал]] хуьре дидедиз хьана. Миллетдай [[Лезгияр|лезги]] я. Къазакьстан Республикадин лайихлу тренер, юкьваррай аялринни жегьилрин мектебдин регьбер я <ref>{{cite web|url=http://www.lada.kz/aktau_news/sport/8008-magomed-kurugliev-ves-sportivnyy-mir-v-shoke-i-borcovskaya-federaciya-vozmuschena.html|title=Магомед Куруглиев: Весь спортивный мир в шоке и борцовская федерация Актау возмущена|author= Брусс Ника|date= 2013-02-15|publisher=lada.kz|accessdate=2015-07-12}}</ref>. == Эдебият == == ЭлячӀунар == * [http://www.foeldeak.com/wrestlingdatabase.php?language=en Kurugliev, Magomed (KAZ)] {{ref-en}} * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ku/magomed-kurugliyev-1.html Профиль на sports-reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106191315/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ku/magomed-kurugliyev-1.html |date=2012-11-06 }} {{ref-en}} == Баянар == {{Баянар}} [[Категория:Лезги юкьварар кьадайбур]] [[Категория:Къазакьстанда авай лезгияр]] [[Категория:Къазакьстан Республикадин халкьарин арада авай классдин спортдин устӀарар]] [[Категория:Къазакьстан Республикадин лайихлу тренерар]] 1yddixy7321jgqx347q96x27mit68vy 0 11779 99380 91068 2026-09-23T02:23:30Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99380 wikitext text/x-wiki [[2018-лагьай йисан хъуьтӀуьн Олимпиядин къугъунар|2018-лагьай йисан хъуьтӀуьн Олимпиядин къугъунрал]] итимрин хоккейндин турнир 14-лагьай февралдилай 25-лагьай февралдал кьван Пхенчханда (Республика Корея) кьиле фена. Турнирдин матчар [[Каннин хоккейдин юкь]]ва ва [[Квандон Университетдин Спортдин арена]]дал кьиле фена. Акъажунра 12 кӀеретӀди иштираквала авуна: 8 квайни-квай кӀеретӀди (2016-лагьай йисан дуьняьдин чемпионатдилай гуьгъуьниз туькӀуьрнавай IIHF дуьньядин рейтингдив кьурвал); иеси тир уьлкведи – Республика Корея; квалификациядин финалдин дережадал чпин кӀватӀалра гъалибнавай пуд кӀеретӀди. 1994-лагьай йисалай гатӀумна садлагьай сеферда олимпиядин турнир [[Миллетдин хоккейдин лига|МХЛ-дин]] къугъвадайбур галачиз кьиле фена. <ref>[https://www.nhl.com/ru/news/nhl-will-not-participate-in-2018-olympics/c-288394676 НХЛ не примет участие в Олимпиаде-2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170717130409/https://www.nhl.com/ru/news/nhl-will-not-participate-in-2018-olympics/c-288394676 |date=2017-07-17 }}</ref> Урусатдин миллетдин кӀеретӀ (Урусатдай тир олимпиядин спортсменар яз тестикьарнавай) къизилдин медалар къачуна, финалда ада Германиядин кӀеретӀ кӀаник кутуна (4:3 овертаймда). <ref>[http://tass.ru/sport/4986505 Российские хоккеисты выиграли валидольный финал и вернули стране золото ОИ спустя 26 лет]</ref> Им 26 йисан къене Урусатдин садлагьай олимпиядин гъалибвал я. <ref>[https://www.vedomosti.ru/lifestyle/articles/2018/02/25/751913-rossiya-hokkeyu-final-olimpiada Сборная России по хоккею выиграла Олимпиаду впервые за 26 лет]</ref> == Медалистар == {| class="wikitable" |-align=center |width=200 bgcolor=gold |[[Файл:Gold medal-2008OB.svg|24px|Золотая олимпийская медаль]] '''Къзил''' |width=200 bgcolor=silver|[[Файл:Silver medal-2008OB.svg|24px|Серебряная олимпийская медаль]] '''Гимиш''' |width=200 bgcolor=cc9966|[[Файл:Bronze medal-2008OB.svg|24px|Бронзовая олимпийская медаль]] '''Кишпир''' |- align=center |{{Урусатдин пайдах}} [[Урусат]]<hr> [[Андронов, Сергей Владимирович|Сергей Андронов]] <br> [[Барабанов, Александр Дмитриевич|Александр Барабанов]] <br> [[Войнов, Вячеслав Леонидович|Вячеслав Войнов]] <br> [[Гавриков, Владислав Андреевич|Владислав Гавриков]] <br> [[Григоренко, Михаил Олегович|Михаил Григоренко]] <br> [[Гусев, Никита Андреевич|Никита Гусев]] <br> [[Дацюк, Павел Валерьевич|Павел Дацюк]] <br> [[Зуб, Артём Валерьевич|Артём Зуб]] <br> [[Зубарев, Андрей Сергеевич|Андрей Зубарев]] <br> [[Каблуков, Илья Андреевич|Илья Каблуков]] <br> [[Калинин, Сергей Павлович|Сергей Калинин]] <br> [[Капризов, Кирилл Олегович|Кирилл Капризов]] <br> [[Киселевич, Богдан Александрович|Богдан Киселевич]] <br> [[Ковальчук, Илья Валерьевич|Илья Ковальчук]] <br> [[Кошечкин, Василий Владимирович|Василий Кошечкин]] <br> [[Марченко, Алексей Игоревич|Алексей Марченко]] <br> [[Мозякин, Сергей Валерьевич|Сергей Мозякин]] <br> [[Нестеров, Никита Данилович|Никита Нестеров]] <br> [[Прохоркин, Николай Николаевич|Николай Прохоркин]] <br> [[Сорокин, Илья Игоревич|Илья Сорокин]] <br> [[Телегин, Иван Алексеевич|Иван Телегин]]<br> [[Шестёркин, Игорь Олегович|Игорь Шестёркин]] <br> [[Шипачёв, Вадим Александрович|Вадим Шипачёв]] <br> [[Широков, Сергей Сергеевич|Сергей Широков]] <br> [[Яковлев, Егор Константинович|Егор Яковлев]] |{{Германиядин пайдах}} [[Германия]] <hr> [[Акдаг, Синан|Синан Акдаг]] <br> [[Аус ден Биркен, Данни|Данни Аус ден Биркен]] <br> [[Бойл, Дэрил|Дэрил Бойл]] <br> [[Вольф, Давид|Давид Вольф]] <br> [[Гоч, Марцель|Марцель Гоч]] <br> [[Зайденберг, Янник|Янник Зайденберг]] <br> [[Кахун, Доминик|Доминик Кахун]] <br> [[Кинк, Маркус|Маркус Кинк]] <br> [[Крупп, Бьорн|Бьорн Крупп]] <br> [[Мауэр, Франк|Франк Мауэр]] <br> [[Мацек, Брукс|Брукс Мацек]] <br> [[Мюллер, Йонас|Йонас Мюллер]]<br> [[Мюллер, Мориц (хоккеист)|Мориц Мюллер]] <br> [[Нёбельс, Марцель|Марцель Нёбельс]] <br> [[Пильмайер, Тимо|Тимо Пильмайер]] <br> [[Плахта, Маттиас|Маттиас Плахта]] <br> [[Пфедерль, Леонард|Леонард Пфедерль]] <br> [[Раймер, Патрик|Патрик Раймер]] <br> [[Фаузер, Геррит|Геррит Фаузер]] <br> [[Хагер, Патрик|Патрик Хагер]] <br> [[Хёрдлер, Франк|Франк Хёрдлер]] <br> [[Шютц, Феликс|Феликс Шютц]] <br> [[Эндрас, Деннис|Деннис Эндарс]] <br> [[Элиц, Язин|Язин Элиц]] <br> [[Эрхофф, Кристиан|Кристиан Эрхофф]] |{{Канададин пайдах}} [[Канада]]<hr> [[Столлери, Карл|Карл Столлери]] <br> [[Ли, Крис|Крис Ли]] <br> [[Геноуэй, Чарльз|Чарльз Геноуэй]] <br> [[Брюле, Жильбер|Жильбер Брюле]] <br> [[Вольски, Войтек|Войтек Вольски]] <br> [[Рой, Дерек|Дерек Рой]] <br> [[Келли, Крис|Крис Келли]] <br> [[Клинкхаммер, Роб|Роб Клинкхаммер]] <br> [[Козун, Брэндон|Брэндон Козун]] <br> [[Хауден, Куинтон|Куинтон Хауден]] <br> [[Бурк, Рене|Рене Бурк]] <br> [[Граньяни, Марк-Андре|Марк-Андре Граньяни]] <br> [[Эббетт, Эндрю|Эндрю Эббетт]] <br> [[Рэймонд, Мэйсон|Мэйсон Рэймонд]] <br> [[О'Делл, Эрик|Эрик О'Делл]] <br> [[Эллиотт, Стефан|Стефан Эллиотт]] <br> [[Голубеф, Коди|Коди Голубеф]] <br> [[Скривенс, Бен|Бен Скривенс]] <br> [[Пулен, Кевин|Кевин Пулен]] <br> [[Питерс, Джастин|Джастин Питерс]] <br> [[Робинсон, Мэт|Мэт Робинсон]] <br> [[Лапьер, Максим|Максим Лапьер]] <br> [[Норо, Максим|Максим Норо]] <br> [[Вей, Линден|Линден Вей]] <br> [[Томас, Кристиан|Кристиан Томас]] |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == [[Категория:ХъуьтӀуьн Олимпиядин къугъунар 2018]] rwjag0qtk6fd81d9hlulwm8e80scy4a 0 13338 99371 81481 2026-09-23T00:39:15Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99371 wikitext text/x-wiki '''Германиядин футболдин кӀватӀур ''' ({{lang-de|Deutsche Fußballnationalmannschaft}} ''Германиядин футболдин милли кӀеретӀ'') — [[Германия]] дуьнядин [[футбол]]дин женгерал къалурзавай кӀеретӀ я. Регьбервилин тешкилат — [[Германиядин футболдин галкӀ]] я. КӀватӀурдин чӀехи тренер Йоахим Лёв я, ам а къуллугъдал 2006 йисалай алайди я. Исятда авай кӀватӀурдин капитан Мануэль Нойер я. Германиядин кӀватӀур дуьньядин виридалайни пара агалкьунар авай кӀватӀуррикай я. Абуру кьуд [[Футболдай дуьньядин чемпионат|дуьньядин чемпионатрал]] (1954, 1974, 1990, 2014)<ref name="GermanyWC">{{cite web |url=http://www.schwarzundweiss.co.uk/tournaments/fifa-world-cup.html |title=The FIFA World Cup |website=Schwarzundweiss.co.uk |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190827224033/http://www.schwarzundweiss.co.uk/tournaments/fifa-world-cup.html |archivedate=2019-08-27 |accessdate=2020-07-11}}</ref>, пуд [[Футболдай европадин чемпионат|Европадин чемпионатдал]] (1972, 1980, 1996) къизил къачуна<ref name="GermanyEC">{{cite web |url=http://www.schwarzundweiss.co.uk/tournaments/uefa-european-championships.html |title=The UEFA European Football Championship |website=Schwarzundweiss.co.uk |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191023075213/http://www.schwarzundweiss.co.uk/tournaments/uefa-european-championships.html |archivedate=2019-10-23 |accessdate=2020-07-11}}</ref>. Гьабурулай гъейри кӀватӀурдихъ дуьньядин чемпионатрин кьуд гимишни пуд кишпир ава<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://www.fifa.com/associations/association/ger/ |title=Профиль |publisher=ФИФА-дин официал сайт |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141229021509/https://www.fifa.com/associations/association=ger/index.html |archivedate=2014-12-29 |accessdate=2020-07-11}}</ref>. == Тарих == 1899—1901 йисара Германиядинни ЧӀехибританиядин кӀватӀуррин арада вад футболдин матч фена, са патахъай абур Германиядин кӀватӀурдин сифте матчар хьиз гьисабзава. ЯтӀани абура вирида немцар катана, мадни Германиядин футболдин галкӀди тамамбур хьиз гьисабзавач, гьавиляй Германиядин тарихда а къугъунариз «Ur-Länderspielen» лугьузава{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=10—12}}. Абур къугъваз эгечӀайди Вальтер Бенсеман тир, ам Германиядин футболдин галкӀ туькӀуьрайди я{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=32—36}}. 1900 йисуз, [[Германиядин футболдин галкӀ]] туькӀуьрайла, спортдик квайбуру гьамиша авай милли кӀватӀурдикай чпин виридалайни чӀехи къаст хьиз рахаз эгечӀна{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=18}}. Пул авачирвили пара важибвал авай затӀар туькӀуьр ийиз абурувай хьанач. 1908 йисан Олимпиададал кӀватӀур гьазур ийиз кӀан хьайила хьанач. Ахпа, олимпиада куьтягь хьайила милли кӀватӀурдик машгъурвал хтана. 1912 йисан Олимпиададик гьазур жез эгечӀна{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=19—21}}. Германиядин футболдин галкӀ туькӀуьр хьана мьжуьд йис алатайла 1908 йисан 5 апрелдиз сифте тамам къугъун хьана Германиядинни [[Швейцария]]дин кӀватӀуррин арада. Гьа къугъун Германиядин футболдин галкӀди чпин милли кӀватӀурдин сифте матч хьиз гьисабзава. А жуьредин мярекат сифте сеферда дуствилин матч хьиз гьисабнай. Къугъун [[Базель]]дин «Ландхоф» стадионзал фена, Швейцариядин 5:3 катана Германия{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=23}}<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=4544 |title=Football match: 05.04.1908 Switzerland v Germany |lang=en |website=EU-Football.info |accessdate=2020-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180819182513/https://eu-football.info/_match.php?id=4544 |archivedate=2018-08-19 }}</ref>. Швейцария исятдани Германиядин кӀватӀурдин аксияр хьиз гьисабзава: дуьньядин дявеяр алатна ГДР туькӀуьр хьайила сифте матчар Германиядин кӀватӀурди Швейцариядихъ галаз къугъвазавай. Чпин сифте гъалибвал немцери Швейцариядал къачунвай — 1909 йисан 4 апрелди Карлсруэда 1:0дал, ирид агъзур килигдайди аваз{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=30}}<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=4565 |title=Football match: 04.04.1909 Germany v Switzerland |lang=en |website=EU-Football.info |accessdate=2020-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180819182459/https://eu-football.info/_match.php?id=4565 |archivedate=2018-08-19 }}</ref>. 2008 йисан 26 мартдиз сифте матчдин вишлагьай йисуз Германиядин кӀватӀурди вичин 800-лагьай къугъун авуна, Швейцариядин кӀватӀурдихъ галаз, 4:0далди гъалибвал кьуна<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=26464 |title=Football match: 26.03.2008 Switzerland v Germany |lang=en |website=EU-Football.info |accessdate=2020-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180819182517/https://eu-football.info/_match.php?id=26464 |archivedate=2018-08-19 }}</ref>. Сифте чӀехи футболдин турнирар Олимпий къугъунра физавай. Немцерин кӀватӀурдин сифте къугъун 1912 йисуз хьана. Сифте раундда ам къугъунрай акъуднавай, Австриядин кӀватӀурди 1:5 катана<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=4679 |title=Football match: 29.06.1912 Austria v Germany |lang=en |website=EU-Football.info |accessdate=2020-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180819214224/https://eu-football.info/_match.php?id=4679 |archivedate=2018-08-19}}</ref>. Гуьгъуьна Германиядин кӀватӀурди Россиядиз 16 туп ракъурна. А эхир Германиядин кӀватӀурдиз рекорд хьана [[Россиядин империя]]диз антирекорд хьана<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=4643 |title=Football match: 01.07.1912 Germany v Russia |lang=en |website=EU-Football.info |accessdate=2020-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180819182514/https://eu-football.info/_match.php?id=4643 |archivedate=2018-08-19}}</ref>. Гьа турнирдинни кӀватӀурдин рекорд [[Фукс, Готфрид Эрик|Готфрид Фукса]] эцигна, гьа са матчда кьилди цӀуд туп ягъана{{sfn|Hardy Grüne|2004|loc=Anpfiff im Kaiserreich|S=33—40}}. 1926 йисуз Германиядин кӀватӀурдин кьиле сифте сеферда профессионал-тренер [[Нерц, Отто|Отто Нерц]] хьана, ада кӀватӀурдиз W-M схема гана<ref name="Gerhard Fischer">Gerhard Fischer, Ulrich Lindner. Internationaler Fußball — Ausdruck internationaler Konflikte S 82</ref>. 1928 йисуз Германия Олимпик къугъунрик квайвили футболдал фена. Сифте къугъунал немцари Швейцария 4:0 катана кьведлагьай раунддал фена<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=5337 |title=Football match: 28.05.1928 Germany v Switzerland |lang=en |website=EU-Football.info |accessdate=2020-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024115029/https://eu-football.info/_match.php?id=5337 |archivedate=2019-10-24}}</ref>. Финалдин кьуддалда Германия, Олимпик чемпион яз, Уругвайди 4:1 катана<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=5291 |title=Football match: 03.06.1928 Germany v Uruguay |lang=en |website=EU-Football.info |accessdate=2020-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024115037/https://eu-football.info/_match.php?id=5291 |archivedate=2019-10-24}}</ref>. Вири 1929—1933 йисара немцари 55 къугъуна тухвана, гьабурукай 23 гъалибвал, 13 садазни, 19 сефер катана. Ахьтин эхирар дуьньядин кӀеретӀривай бойкот хьайивилини немцарин команда гьазур туширвили хьана<ref name="Gerhard Fischer"/>. [[Пудлагьай Рейх]]дин чӀавара кӀватӀурдин къугъунрин низамдин гьал тир са юкъуз кьве къугъун тухун: 1935 йисан 15 сентябрьдиз кӀватӀрди Бреслаудани Штеттинда къугъвана, 1936 йисан 27 сентябрьдиз [[Прага]]дани [[Крефельд]]да, 1937 йисан 21 мартдиз [[Штутгарт]]дани [[Люксембург]]да, 1938 йисан 20 мартдиз [[Нюрнберг]]дани [[Вупперталь]]да, 1939 йисан 26 мартдиз [[Флоренция]]дани Люксембургда, 1941 йисан 5 октябрьдиз [[Стокгольм]]дани [[Хельсинки]]да. Вири мярекатра гьамиша чӀехи кӀватӀурди къугъвазвай. Кьве сефердани, 1923 йисузни 1933 йисуз немцари кьве сеферда къугъвана [[Италия]]диз аксидаказ [[Милан]]дани [[Болонья]]да<ref>Gerhard Fischer, Ulrich Lindner. Nationalmannschaft und Machtergreifung. S 88</ref>. 1934 йисуз Германиядин кӀватӀур сифте сеферда дуьньядин чемпионатдал [[Италия]]диз фена. Соревнованияр олимпивилин системадай физавай. КӀватӀурдивай полуфиналдалди физ хьана, вични гьич сифте къугъуна Бельгиядиз акси, немцари гъалибвал кьунвай, [[Конен, Эдмунд|Эдмунд Конен]] къугъунхъана хет-трик авуна<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=204/match=1108/index.html |title=Match report. Germany — Belgium 5:2 (1:2) |lang=en |publisher=ФИФА-дин официал сайт |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141027211717/https://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/italy1934/matches/round=204/match=1108/index.html |archivedate=2014-10-27 |accessdate=2020-07-11}}</ref>. Финалкьуда немцари [[Швеция|шведар]] катана 2:1, финалдин кьула Чехословакиядин кӀватӀурди 1:3 немцар катана. Пудлагьай чка патал хьайи матчда немцари австривияр 3:2 катана<ref>{{cite web |url=http://www.cup2002.ru/577.shtml |title=Победа Муссолини |lang=ru |website=Cup2002.ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181018070210/http://www.cup2002.ru/577.shtml |archivedate=2018-10-18 |accessdate=2020-07-11}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/delight-for-the-azzurri-home-advantage-tells-502051 |title=1934 FIFA World Cup Italy |lang=en |publisher=ФИФА-дин официал сайт |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141230012743/https://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/italy1934/index.html |archivedate=2014-12-30 |accessdate=2020-07-11}}</ref>. 1936 йисуз дуьньядин чемпионатдин бронзадин призёрри Берлиндин Олимпиадада уртахвал авуна. Кьведлагьай матчда Германия [[Норвегия]]ди катана 0:2<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=5919 |title=Football match: 07.08.1936 Germany v Norway |lang=en |website=EU-Football.info |accessdate=2020-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180819182516/https://eu-football.info/_match.php?id=5919 |archivedate=2018-08-19 }}</ref>. Нацистрин чӀехибуру а кар катастрофа хьиз кьуна, гьа къугъун вич тӀвар кьаз ихтияр авачир. Гуьгъуьнин Олимпиядин къугъунар рейх чкӀайла тухвана. [[Файл:Deutsche_Fußballnationalmannschaft_2011-06-03_(01).jpg|thumb|Германиядин кӀватӀур 2011 йисуз]] Олимпиада куьтягь хьайила кӀватӀур катун Отто Нерц патал авунвай лагьана. Гьадан чкадал [[Хербергер, Зепп|Зепп Хербергер]] атана кӀанзавай, ятӀани Нерцди вичин къуллугъ туна гьамиша Хербергаз акси тир. Нерц 1938 йисуз кӀвалахдилай алуднавай, Хербергера тренердин къуллугъ кьуна. Гьадан регьбервилик кӀватӀурди 1938 йисан чемпионатдик квалификаци кьуна, Эстоянидин, Финляндиядинни Швециядин кӀватӀурар катана. 1938 йисан апрельдиз аншлюс хьайила Германияди гьакӀа са къугъун хъувуна Австриядин кӀватӀурдихъ галаз, кьве гьукуматдин садхьуниз талукьарна, а къугъуна австривийри гъалибвал кьуна. Гьа къугъунилай футболдин регьбервили лагьана, лап кӀан са пай австривияр хьана кӀандай, пара хъсан къугъвазва лагьана<ref>Gerhard Fischer, Ulrich Lindner. Eine «großdeutsche» Nationalmannschaft S. 107</ref>. ЯтӀани а кар гъалатӀ яз хьана: австриви профессионалрини немцарин гьакӀа къугъвазвайбурухъ мукьвал-мукьвал гьуьжетарзавай, сада садаз чӀалахъ тежез. 1938 йисуз Германиядин кӀватӀур дуьньядин чемпионатдал Франциядиз фена, гьанай абур сифте раунддилай хтана. Сифте къугъун Швейцариядиз аксидаказ 1:1 куьтягь хьана, артухан чӀавуз. ЦӀийи кьиляй къугъун хъийидай разивал кутӀунвай. Гуьгъуьнин къугъуна швейцарри немцар 4:2 катана. Гьа катун сифте раундда Германиядин кӀватӀурдин дуьньядин чемпионатрин къугъунрикай виридалайни писди хьана. 1942 йисан 22 ноябрьдиз немцари Словакиядиз аксидаказ эхиримжи матч тухвана 5:2 катана. Ам Германиядин кӀватӀурдин эхиримжи къугъун хьана - гуьгъуьнин сеферда ам муьжуьд йис алатайла къугъваз хьана. 1942 йисуз ФИФАдай акъуднавай Германияди, дяве куьтягь хьайила, вичин иштираквал 1948 йисуз дуьз хъийизавай. Ахпа Германиядиз а тӀалабунай ихтияр ганач. Швейцариядин куьмекдикайни хийир хьанач. Швейцарияди пуд къугъун тухвана немцарин футбол дуьз хъувун патал. 1950 йисан январьдиз а суалдиз мад килигавай, Германиядин иштираквал ФИФАда дуьз хъувун патал, ахпа кьилди сентябрьдиз Германия мад иштирак хьана. == КӀвалин арена == [[Файл:Olympicstadium2.jpg|thumb|250px|[[Олимпиядин стадион (Берлин)]].]] КӀватӀурдихъ вичин арена авайди туш. КӀвалин матчар кӀватӀурди вири гьар жуьре аренайра гьукуматдин къене тухузва. КӀватӀурди 43 шегьерда къугъвайди я, гьабурукай 5 шегьер, виликра гьукуматдик квай. Виридалайни мукьвал-мукьвал матчар [[Берлин]]да хьайиди я (46 мярекат). Сифте кӀвалин матч Берлина Англиядин кӀватӀурдиз аксидаказ 1908 йисан 20 апрельдиз хьайиди я<ref>{{cite web |url=https://eu-football.info/_match.php?id=15092 |title=Football match: 20.04.1908 Germany v England |website=EU-Football.info |lang=en |accessdate=2020-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180819214208/https://eu-football.info/_match.php?id=15092 |archivedate=2018-08-19 }}</ref>. ГьакӀни виридалайни мукьвал-мукьвал Бундестимди [[Гьамбург]]дин стадионрал къугъвайди я (35 матч), [[Штутгарт]]да (32), Ганноверда (27), Дюссельдорфдани Кёльнда (гьарда 26 къугъун). == Фанатарни гимн == 2003 йисан мартдиз кӀватӀурдин фан-клуб ахъайнавай (''Fan Club Nationalmannschaft''). А клубдик квайбурухъ командадин матчрал билетар сифтедаказ къачудай ихтияр ава, гьакӀни абура стадионрал манияр ягъадайла крарик ква<ref>Fantastische 10 Jahre — Fan Club Nationalmannschaft feiert Jubiläum</ref>. КӀватӀрдин гимндин автор Оливер Похер тир. Манидин тӀвар «Schwarz und Weiss» (лезг. ЧӀулавни лацу) я, ам 2006 йисан чемпионатдин вилик кхьенвайди тир<ref>{{YouTube|_wQHl04cAOU}}</ref>. == Эдебият == * {{книга |автор= |заглавие=Die Geschichte der Fußball-Nationalmannschaft |ответственный=Dietrich Schulze-Marmeling (Hrsg.) |место=Göttingen |издательство=Die Werkstatt |год=2004 |isbn=3-89533-443-X |ref=Hardy Grüne}} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons}} * [https://www.dfb.de Германиядин футболдин галкӀ]{{ref-de}} * [https://ru.uefa.com/memberassociations/association=ger/index.html УЕФА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191026190303/https://ru.uefa.com/memberassociations/association=ger/index.html |date=2019-10-26 }}{{ref-ru}} * [https://www.fifa.com/associations/association/ger ФИФА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200322221615/https://www.fifa.com/associations/association/ger/ |date=2020-03-22 }}{{ref-en}} * [http://www.rsssf.com/tablesd/duit-intres.html ''RSSSF''-да статистика]{{ref-en}} {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Германиядин футбол]] 8s7vsd696f0mb7v6xp4b1d5e6erch27 0 17504 99382 99060 2026-09-23T07:09:22Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Къамбут Сурхай]] макъаладин тӀвар [[Мурцал Сурхай]] -диз масакӀа хъувуна 99060 wikitext text/x-wiki '''Къамбут Сурхай''' (1744, [[Кумух|Яхул-Къумухъ]], Гъазигъумухъ — 1827, СугъратIил, Андалал) — [[Къази-Кумух магьал|Гъазигъумухъ]] хан, ам [[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] [[Сихил|сихилай]] тир, [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул я. 1789-йисуз Лезгийри ам чпин юкьа авай гъулгъулаяр рехъел эцигиз эверзва. Ам вичин мукьвад урусри Куьредин чиларал эцигнвай ч1ехид [[Гяур Аслан|Гяур Аслана]] галаз ягъи тир, адан гъилай гьукумат хчузва. Им ихтин ч1авуз [[Мирза Али|Ахцагь Алиди]] Къамбут Сурхай диндиз эверна [[Ислам]] динда ам к1ивирзва. == Адакай == Къамбут Сурхай Члакъ Сурхаян хтул, Яхул Мухьаммадан хва я, шамхал сихилдай тир амма диде шамхал тучир лугьуз чанкъа тир<ref name="автоссылка1">{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|заглавие=Сборникъ свѣдѣній о кавказскихъ горцахъ|год=1863|издательство=В тип. Главнаго управления Намѣстника Кавказскаго|страниц=860|archive-date=2024-05-24|access-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524143433/https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref>. Къамбут Сурхай гьеле аял тирла, хъел атан вичин са бубадин стха Аслан-Хьусейна вичин бубадин сад лагьай пупан хва кьена, гьавиляй адан муькуь са бубадин стха Шахмардана адан геъки кьилин бере кьуна, амма Сурхая чпин буба Мухьаммад-ханан кӀани хва тирвиляй, Шахмардандивай адатрив кьурвал кьис къачуз хьанач ва ам Гъазигъумухъдай Кьиблепатан Дагъустандиз хъфена, гьана Шахмардана Фет-Али-ханан кумекдалди вичин кьилдин Куьредин гьакимвал арадал гъана, вичин гъилик Гуьне , Кьурагь ва масабур кӀватӀна. Амма Фет-Али-хан ракьунилай вилик Шахмарданни кьена ва вад хва туна, абурукай сада Куьредин гьакимвал ирсиналди къачуна кӀанзавай, амма Сурхай-хана Фет-Али-ханан ажалдикай файда къачуна Куьре вичин гъилик авуна ва ам Къумухъаз гилигна.<ref name="автоссылка1" /> == Баянар == lmx1tmj1aqdky7m6subtozxx178xaf1 99384 99382 2026-09-23T07:11:21Z Хьажидауд 12986 99384 wikitext text/x-wiki '''Мурцал Сурхай''' (1744, [[Кумух|Яхул-Къумухъ]], Гъазигъумухъ — 1827, СугъратIил, Андалал) — [[Къази-Кумух магьал|Гъазигъумухъ]] хан, ам [[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] [[Сихил|сихилай]] тир, [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул я. 1789-йисуз Лезгийри ам чпин юкьа авай гъулгъулаяр рехъел эцигиз эверзва. Ам вичин мукьвад урусри Куьредин чиларал эцигнвай ч1ехид [[Гяур Аслан|Гяур Аслана]] галаз ягъи тир, адан гъилай гьукумат хчузва. Им ихтин ч1авуз [[Мирза Али|Ахцагь Алиди]] Сурхай диндиз эверна [[Ислам]] динда ам к1ивирзва. Сурхая гьакъ патал рахана лугьуз [[Куачхуьр Саид|Саид Кочхуьрвидин]] вилер акъудзва. == Адакай == Къамбут Сурхай Члакъ Сурхаян хтул, Яхул Мухьаммадан хва я, шамхал сихилдай тир амма диде шамхал тучир лугьуз чанкъа тир<ref name="автоссылка1">{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|заглавие=Сборникъ свѣдѣній о кавказскихъ горцахъ|год=1863|издательство=В тип. Главнаго управления Намѣстника Кавказскаго|страниц=860|archive-date=2024-05-24|access-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524143433/https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref>. Къамбут Сурхай гьеле аял тирла, хъел атан вичин са бубадин стха Аслан-Хьусейна вичин бубадин сад лагьай пупан хва кьена, гьавиляй адан муькуь са бубадин стха Шахмардана адан геъки кьилин бере кьуна, амма Сурхая чпин буба Мухьаммад-ханан кӀани хва тирвиляй, Шахмардандивай адатрив кьурвал кьис къачуз хьанач ва ам Гъазигъумухъдай Кьиблепатан Дагъустандиз хъфена, гьана Шахмардана Фет-Али-ханан кумекдалди вичин кьилдин Куьредин гьакимвал арадал гъана, вичин гъилик Гуьне , Кьурагь ва масабур кӀватӀна. Амма Фет-Али-хан ракьунилай вилик Шахмарданни кьена ва вад хва туна, абурукай сада Куьредин гьакимвал ирсиналди къачуна кӀанзавай, амма Сурхай-хана Фет-Али-ханан ажалдикай файда къачуна Куьре вичин гъилик авуна ва ам Къумухъаз гилигна.<ref name="автоссылка1" /> == Баянар == 5f9s4vjr0wzrjwe4hxewzpv5zpzerzn 99385 99384 2026-09-23T07:11:58Z Хьажидауд 12986 99385 wikitext text/x-wiki '''Мурцал Сурхай''' (1744, [[Кумух|Яхул-Къумухъ]], Гъазигъумухъ — 1827, СугъратIил, Андалал) — [[Къази-Кумух магьал|Гъазигъумухъ]] хан, ам [[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] [[Сихил|сихилай]] тир, [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул я. 1789-йисуз Лезгийри ам чпин юкьа авай гъулгъулаяр рехъел эцигиз эверзва. Ам вичин мукьвад урусри Куьредин чиларал эцигнвай ч1ехид [[Кафир Аслан|Гяур Аслана]] галаз ягъи тир, адан гъилай гьукумат хчузва. Им ихтин ч1авуз [[Мирза Али|Ахцагь Алиди]] Сурхай диндиз эверна [[Ислам]] динда ам к1ивирзва. Сурхая гьакъ патал рахана лугьуз [[Куачхуьр Саид|Саид Кочхуьрвидин]] вилер акъудзва. == Адакай == Къамбут Сурхай Члакъ Сурхаян хтул, Яхул Мухьаммадан хва я, шамхал сихилдай тир амма диде шамхал тучир лугьуз чанкъа тир<ref name="автоссылка1">{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|заглавие=Сборникъ свѣдѣній о кавказскихъ горцахъ|год=1863|издательство=В тип. Главнаго управления Намѣстника Кавказскаго|страниц=860|archive-date=2024-05-24|access-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524143433/https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref>. Къамбут Сурхай гьеле аял тирла, хъел атан вичин са бубадин стха Аслан-Хьусейна вичин бубадин сад лагьай пупан хва кьена, гьавиляй адан муькуь са бубадин стха Шахмардана адан геъки кьилин бере кьуна, амма Сурхая чпин буба Мухьаммад-ханан кӀани хва тирвиляй, Шахмардандивай адатрив кьурвал кьис къачуз хьанач ва ам Гъазигъумухъдай Кьиблепатан Дагъустандиз хъфена, гьана Шахмардана Фет-Али-ханан кумекдалди вичин кьилдин Куьредин гьакимвал арадал гъана, вичин гъилик Гуьне , Кьурагь ва масабур кӀватӀна. Амма Фет-Али-хан ракьунилай вилик Шахмарданни кьена ва вад хва туна, абурукай сада Куьредин гьакимвал ирсиналди къачуна кӀанзавай, амма Сурхай-хана Фет-Али-ханан ажалдикай файда къачуна Куьре вичин гъилик авуна ва ам Къумухъаз гилигна.<ref name="автоссылка1" /> == Баянар == 8rqlvtpw35po642f54s3snsa9ga7g3k 99389 99385 2026-09-23T07:15:56Z Хьажидауд 12986 99389 wikitext text/x-wiki '''Мурцал Сурхай''' (1744, [[Кумух|Яхул-Къумухъ]], Гъазигъумухъ — 1827, СугъратIил, Андалал) —[[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] [[Сихил|сихилай]] тир [[Къази-Кумух магьал|Гъазигъумухъ]] вич хан хцебзвай, [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул я. 1789-йисуз Лезгийри ин Мурцал чпин юкьа авай гъулгъулаяр рехъел эцигиз эверзва. Ам вичин мукьвад урусри Куьредин чиларал эцигнвай ч1ехид [[Кафир Аслан|Гяур Аслана]] галаз ягъи тир, адан гъилай гьукумат хчузва. Им ихтин ч1авуз [[Мирза Али|Ахцагь Алиди]] Сурхай диндиз эверна [[Ислам]] динда ам к1ивирзва. Сурхая гьакъ патал рахана лугьуз [[Куачхуьр Саид|Саид Кочхуьрвидин]] вилер акъудзва. == Адакай == Къамбут Сурхай Члакъ Сурхаян хтул, Яхул Мухьаммадан хва я, шамхал сихилдай тир амма диде шамхал тучир лугьуз чанкъа тир<ref name="автоссылка1">{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|заглавие=Сборникъ свѣдѣній о кавказскихъ горцахъ|год=1863|издательство=В тип. Главнаго управления Намѣстника Кавказскаго|страниц=860|archive-date=2024-05-24|access-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524143433/https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref>. Къамбут Сурхай гьеле аял тирла, хъел атан вичин са бубадин стха Аслан-Хьусейна вичин бубадин сад лагьай пупан хва кьена, гьавиляй адан муькуь са бубадин стха Шахмардана адан геъки кьилин бере кьуна, амма Сурхая чпин буба Мухьаммад-ханан кӀани хва тирвиляй, Шахмардандивай адатрив кьурвал кьис къачуз хьанач ва ам Гъазигъумухъдай Кьиблепатан Дагъустандиз хъфена, гьана Шахмардана Фет-Али-ханан кумекдалди вичин кьилдин Куьредин гьакимвал арадал гъана, вичин гъилик Гуьне , Кьурагь ва масабур кӀватӀна. Амма Фет-Али-хан ракьунилай вилик Шахмарданни кьена ва вад хва туна, абурукай сада Куьредин гьакимвал ирсиналди къачуна кӀанзавай, амма Сурхай-хана Фет-Али-ханан ажалдикай файда къачуна Куьре вичин гъилик авуна ва ам Къумухъаз гилигна.<ref name="автоссылка1" /> == Баянар == qnzoyt2zbzgiqpx4id0q1hngsdt0cqd 99390 99389 2026-09-23T07:16:21Z Хьажидауд 12986 /* Адакай */ 99390 wikitext text/x-wiki '''Мурцал Сурхай''' (1744, [[Кумух|Яхул-Къумухъ]], Гъазигъумухъ — 1827, СугъратIил, Андалал) —[[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] [[Сихил|сихилай]] тир [[Къази-Кумух магьал|Гъазигъумухъ]] вич хан хцебзвай, [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул я. 1789-йисуз Лезгийри ин Мурцал чпин юкьа авай гъулгъулаяр рехъел эцигиз эверзва. Ам вичин мукьвад урусри Куьредин чиларал эцигнвай ч1ехид [[Кафир Аслан|Гяур Аслана]] галаз ягъи тир, адан гъилай гьукумат хчузва. Им ихтин ч1авуз [[Мирза Али|Ахцагь Алиди]] Сурхай диндиз эверна [[Ислам]] динда ам к1ивирзва. Сурхая гьакъ патал рахана лугьуз [[Куачхуьр Саид|Саид Кочхуьрвидин]] вилер акъудзва. == Адакай == Сурхай Члакъ Сурхаян хтул, Яхул Мухьаммадан хва я, шамхал сихилдай тир амма диде шамхал тучир лугьуз чанкъа тир<ref name="автоссылка1">{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|заглавие=Сборникъ свѣдѣній о кавказскихъ горцахъ|год=1863|издательство=В тип. Главнаго управления Намѣстника Кавказскаго|страниц=860|archive-date=2024-05-24|access-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524143433/https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref>. Сурхай гьеле аял тирла, хъел атан вичин са бубадин стха Аслан-Хьусейна вичин бубадин сад лагьай пупан хва кьена, гьавиляй адан муькуь са бубадин стха Шахмардана адан геъки кьилин бере кьуна, амма Сурхая чпин буба Мухьаммад-ханан кӀани хва тирвиляй, Шахмардандивай адатрив кьурвал кьис къачуз хьанач ва ам Гъазигъумухъдай Кьиблепатан Дагъустандиз хъфена, гьана Шахмардана Фет-Али-ханан кумекдалди вичин кьилдин Куьредин гьакимвал арадал гъана, вичин гъилик Гуьне , Кьурагь ва масабур кӀватӀна. Амма Фет-Али-хан ракьунилай вилик Шахмарданни кьена ва вад хва туна, абурукай сада Куьредин гьакимвал ирсиналди къачуна кӀанзавай, амма Сурхай-хана Фет-Али-ханан ажалдикай файда къачуна Куьре вичин гъилик авуна ва ам Къумухъаз гилигна.<ref name="автоссылка1" /> == Баянар == 9v64af1vzdwbla3prs017n6qlxbflcx 99391 99390 2026-09-23T07:16:40Z Хьажидауд 12986 /* Адакай */ 99391 wikitext text/x-wiki '''Мурцал Сурхай''' (1744, [[Кумух|Яхул-Къумухъ]], Гъазигъумухъ — 1827, СугъратIил, Андалал) —[[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] [[Сихил|сихилай]] тир [[Къази-Кумух магьал|Гъазигъумухъ]] вич хан хцебзвай, [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул я. 1789-йисуз Лезгийри ин Мурцал чпин юкьа авай гъулгъулаяр рехъел эцигиз эверзва. Ам вичин мукьвад урусри Куьредин чиларал эцигнвай ч1ехид [[Кафир Аслан|Гяур Аслана]] галаз ягъи тир, адан гъилай гьукумат хчузва. Им ихтин ч1авуз [[Мирза Али|Ахцагь Алиди]] Сурхай диндиз эверна [[Ислам]] динда ам к1ивирзва. Сурхая гьакъ патал рахана лугьуз [[Куачхуьр Саид|Саид Кочхуьрвидин]] вилер акъудзва. == Адакай == Мурцал Сурхай [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул, Яхул Мухьаммадан хва я, шамхал сихилдай тир амма диде шамхал тучир лугьуз чанкъа тир<ref name="автоссылка1">{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|заглавие=Сборникъ свѣдѣній о кавказскихъ горцахъ|год=1863|издательство=В тип. Главнаго управления Намѣстника Кавказскаго|страниц=860|archive-date=2024-05-24|access-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524143433/https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref>. Сурхай гьеле аял тирла, хъел атан вичин са бубадин стха Аслан-Хьусейна вичин бубадин сад лагьай пупан хва кьена, гьавиляй адан муькуь са бубадин стха Шахмардана адан геъки кьилин бере кьуна, амма Сурхая чпин буба Мухьаммад-ханан кӀани хва тирвиляй, Шахмардандивай адатрив кьурвал кьис къачуз хьанач ва ам Гъазигъумухъдай Кьиблепатан Дагъустандиз хъфена, гьана Шахмардана Фет-Али-ханан кумекдалди вичин кьилдин Куьредин гьакимвал арадал гъана, вичин гъилик Гуьне , Кьурагь ва масабур кӀватӀна. Амма Фет-Али-хан ракьунилай вилик Шахмарданни кьена ва вад хва туна, абурукай сада Куьредин гьакимвал ирсиналди къачуна кӀанзавай, амма Сурхай-хана Фет-Али-ханан ажалдикай файда къачуна Куьре вичин гъилик авуна ва ам Къумухъаз гилигна.<ref name="автоссылка1" /> == Баянар == 6afolp334nj1rabqqheicdoaiyw5syn 99392 99391 2026-09-23T07:26:02Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Мурцал Сурхай]] макъаладин тӀвар [[Сурхай II]] -диз масакӀа хъувуна 99391 wikitext text/x-wiki '''Мурцал Сурхай''' (1744, [[Кумух|Яхул-Къумухъ]], Гъазигъумухъ — 1827, СугъратIил, Андалал) —[[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] [[Сихил|сихилай]] тир [[Къази-Кумух магьал|Гъазигъумухъ]] вич хан хцебзвай, [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул я. 1789-йисуз Лезгийри ин Мурцал чпин юкьа авай гъулгъулаяр рехъел эцигиз эверзва. Ам вичин мукьвад урусри Куьредин чиларал эцигнвай ч1ехид [[Кафир Аслан|Гяур Аслана]] галаз ягъи тир, адан гъилай гьукумат хчузва. Им ихтин ч1авуз [[Мирза Али|Ахцагь Алиди]] Сурхай диндиз эверна [[Ислам]] динда ам к1ивирзва. Сурхая гьакъ патал рахана лугьуз [[Куачхуьр Саид|Саид Кочхуьрвидин]] вилер акъудзва. == Адакай == Мурцал Сурхай [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул, Яхул Мухьаммадан хва я, шамхал сихилдай тир амма диде шамхал тучир лугьуз чанкъа тир<ref name="автоссылка1">{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|заглавие=Сборникъ свѣдѣній о кавказскихъ горцахъ|год=1863|издательство=В тип. Главнаго управления Намѣстника Кавказскаго|страниц=860|archive-date=2024-05-24|access-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524143433/https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref>. Сурхай гьеле аял тирла, хъел атан вичин са бубадин стха Аслан-Хьусейна вичин бубадин сад лагьай пупан хва кьена, гьавиляй адан муькуь са бубадин стха Шахмардана адан геъки кьилин бере кьуна, амма Сурхая чпин буба Мухьаммад-ханан кӀани хва тирвиляй, Шахмардандивай адатрив кьурвал кьис къачуз хьанач ва ам Гъазигъумухъдай Кьиблепатан Дагъустандиз хъфена, гьана Шахмардана Фет-Али-ханан кумекдалди вичин кьилдин Куьредин гьакимвал арадал гъана, вичин гъилик Гуьне , Кьурагь ва масабур кӀватӀна. Амма Фет-Али-хан ракьунилай вилик Шахмарданни кьена ва вад хва туна, абурукай сада Куьредин гьакимвал ирсиналди къачуна кӀанзавай, амма Сурхай-хана Фет-Али-ханан ажалдикай файда къачуна Куьре вичин гъилик авуна ва ам Къумухъаз гилигна.<ref name="автоссылка1" /> == Баянар == 6afolp334nj1rabqqheicdoaiyw5syn 99394 99392 2026-09-23T07:26:36Z Хьажидауд 12986 99394 wikitext text/x-wiki '''Сурхай''' (1744, [[Кумух|Яхул-Къумухъ]], Гъазигъумухъ — 1827, СугъратIил, Андалал) —[[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] [[Сихил|сихилай]] тир [[Къази-Кумух магьал|Гъазигъумухъ]] вич хан хцебзвай, [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул я. 1789-йисуз Лезгийри ин кас чпин юкьа авай гъулгъулаяр рехъел эцигиз эверзва. Ам вичин мукьвад урусри Куьредин чиларал эцигнвай ч1ехид [[Кафир Аслан|Гяур Аслана]] галаз ягъи тир, адан гъилай гьукумат хчузва. Им ихтин ч1авуз [[Мирза Али|Ахцагь Алиди]] Сурхай диндиз эверна [[Ислам]] динда ам к1ивирзва. Сурхая гьакъ патал рахана лугьуз [[Куачхуьр Саид|Саид Кочхуьрвидин]] вилер акъудзва. == Адакай == '''Сурхай II''' [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул, Яхул Мухьаммадан хва я, шамхал сихилдай тир амма диде шамхал тучир лугьуз чанкъа тир<ref name="автоссылка1">{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|заглавие=Сборникъ свѣдѣній о кавказскихъ горцахъ|год=1863|издательство=В тип. Главнаго управления Намѣстника Кавказскаго|страниц=860|archive-date=2024-05-24|access-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524143433/https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref>. Сурхай гьеле аял тирла, хъел атан вичин са бубадин стха Аслан-Хьусейна вичин бубадин сад лагьай пупан хва кьена, гьавиляй адан муькуь са бубадин стха Шахмардана адан геъки кьилин бере кьуна, амма Сурхая чпин буба Мухьаммад-ханан кӀани хва тирвиляй, Шахмардандивай адатрив кьурвал кьис къачуз хьанач ва ам Гъазигъумухъдай Кьиблепатан Дагъустандиз хъфена, гьана Шахмардана Фет-Али-ханан кумекдалди вичин кьилдин Куьредин гьакимвал арадал гъана, вичин гъилик Гуьне , Кьурагь ва масабур кӀватӀна. Амма Фет-Али-хан ракьунилай вилик Шахмарданни кьена ва вад хва туна, абурукай сада Куьредин гьакимвал ирсиналди къачуна кӀанзавай, амма Сурхай-хана Фет-Али-ханан ажалдикай файда къачуна Куьре вичин гъилик авуна ва ам Къумухъаз гилигна.<ref name="автоссылка1" /> == Баянар == oaaswr46xp6a0sa3a71z353utbgbrxo 99396 99394 2026-09-23T07:28:43Z Хьажидауд 12986 99396 wikitext text/x-wiki '''Сурхай''' (1744, [[Кумух|Яхул-Къумухъ]], Гъазигъумухъ — 1827, СугъратIил, Андалал) —[[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] [[Сихил|сихилай]] тир [[Къази-Кумух магьал|Гъазигъумухъ]] вич хан хцебзвай, [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул я. 1789-йисуз Лезгийри ин кас чпин юкьа авай гъулгъулаяр рехъел эцигиз эверзва. Ам вичин мукьвад урусри Куьредин чиларал эцигнвай ч1ехид [[Кафир Аслан|Гяур Аслана]] галаз ягъи тир, адан гъилай гьукумат хчузва. Им ихтин ч1авуз [[Мирза Али|Ахцагь Алиди]] Сурхай диндиз эверна [[Ислам]] динда ам к1ивирзва. == Адакай == '''Сурхай II''' [[Члакъ Сурхай|Члакъ Сурхаян]] хтул, Яхул Мухьаммадан хва я, шамхал сихилдай тир амма диде шамхал тучир лугьуз чанкъа тир<ref name="автоссылка1">{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|заглавие=Сборникъ свѣдѣній о кавказскихъ горцахъ|год=1863|издательство=В тип. Главнаго управления Намѣстника Кавказскаго|страниц=860|archive-date=2024-05-24|access-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524143433/https://books.google.ru/books?id=oBIZAAAAYAAJ|url-status=live}}</ref>. Сурхай гьеле аял тирла, хъел атан вичин са бубадин стха Аслан-Хьусейна вичин бубадин сад лагьай пупан хва кьена, гьавиляй адан муькуь са бубадин стха Шахмардана адан геъки кьилин бере кьуна, амма Сурхая чпин буба Мухьаммад-ханан кӀани хва тирвиляй, Шахмардандивай адатрив кьурвал кьис къачуз хьанач ва ам Гъазигъумухъдай Кьиблепатан Дагъустандиз хъфена, гьана Шахмардана Фет-Али-ханан кумекдалди вичин кьилдин Куьредин гьакимвал арадал гъана, вичин гъилик Гуьне , Кьурагь ва масабур кӀватӀна. Амма Фет-Али-хан ракьунилай вилик Шахмарданни кьена ва вад хва туна, абурукай сада Куьредин гьакимвал ирсиналди къачуна кӀанзавай, амма Сурхай-хана Фет-Али-ханан ажалдикай файда къачуна Куьре вичин гъилик авуна ва ам Къумухъаз гилигна.<ref name="автоссылка1" /> == Баянар == d7b5mq0zrczou4768ffwti5dki7fe4q 0 17512 99373 99058 2026-09-23T01:16:53Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99373 wikitext text/x-wiki '''Кафир Аслан''' (1781—1836) — [[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] сихилдай тир [[Ислам]] дин дак1анзвай сад. 1812-йисуз, Лезгийрин к1ват1алар урусри ч1урайдлай къулухъ, ам урусри [[Куьре магьал|Куьреда]] ч1ехид яз эцигзва. Кафир Асланан лугьуналд шейх [[Ахцегь Мирза Али|Ахцегь Али]] мурк ихтин вацӀуз вегьиз ам кьий лугьуз, амма Али Аллагьдин кумекдалди сагъ амукьзва. Мурцала [[Кьуьчхуьр Саид|Кьуьчхуьр Саидан]] вилер акъудзва. Яхул Жамалуддина ам хаьарам ва ч1урвилер чкӀурзавай хаин кас яз аквазва. Ам [[Къамбут Сурхай|Къамбут Сурхаян]] стхадин хва тир, амма абуру сада-сад дак1анзвай.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=X73UEAAAQBAJ&pg=PT42&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj_8_r61KyEAxUamYkEHdQ6C3YQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F&f=false|title=''Т. Ашаханов''. Великие имена Кавказа. ЛитРес, 2023. ISBN 9785045743693, 5045743694.|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215061027/https://books.google.com/books?id=X73UEAAAQBAJ&pg=PT42&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj_8_r61KyEAxUamYkEHdQ6C3YQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F&f=false|url-status=live}}</ref> == Ц1уругъ == [[Услар, Пётр Карлович|П. К. Услара]] лагьайвал, [[1812 год|1812-йисуз]] Кавказдин администрацияди Кьиблепатан Дагъустанда [[Кюринское ханство|Куьредин ханвал]] арадал гъана. Куьредин чилерни ханвилин кьилин хуьр хьайи Къурах гилигнавай Кьиблепатан Гъазигъумухдин мулк и ханвилик акатна. Ханвилин кьиле Сурхаян стхадин хва Аслан ацукьарна ва адаз гьа чӀавуз [[Полковник|полковникдин]] чин гана<ref>См. П. К. Услар. Кюринский язык.</ref>. Ам зулумхъа тир<ref>{{Cite web|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Gazikumuchi_III/frametext1.htm|title=Абдурахман из Газикумуха. Книга воспоминаний саййида Абдурахмана, сына устада шейха тариката Джамалуддина ал-Хусайни о делах жителей Дагестана и Чечни. Махачкала. Дагестанское книжное издательство. 1997.|access-date=2023-12-01|archive-date=2023-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202220328/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Gazikumuchi_III/frametext1.htm|url-status=live}}</ref>. Сифте кьилихъ [[Кюра|Куьреда]] феодал гьакимвал авачир ва лезгийрин кьилел ханарни бекер алай тушир<ref>[https://books.google.com/books?id=XFkUAAAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjWy4HRkr2EAxU7mokEHXgICZsQ6AF6BAgHEAM#%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0 Кавказский этнографический сборник. Том 79. АН СССР, 1962. — С. 76.]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=mQxpAAAAMAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BD%D0%B5+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BD%D0%B5+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjt6LXBrO-KAxXHkokEHWNcO9QQ6AF6BAgFEAM#%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%8B Лавровские (Среднеазиатско-кавказские) чтения. МАЭ РАН, 2002. — С. 32.]</ref>. Куьре лезгийрин азад жемиятрин садвилерикай кӀватӀ хьанвайди тир: Къатур-Куьре, Чилек, Кьеп1ир, Ахмар, Кьурагь, Картас, Гуьне, Стал ва Гючег<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/soyuzy-selskih-obschestv-dagestana-v-hviii-nachale-hih-veka.pdf|title=А. Рабаданова. Союзы сельских обществ Дагестана в XVIII — начале XIX века|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725234205/https://cyberleninka.ru/article/n/soyuzy-selskih-obschestv-dagestana-v-hviii-nachale-hih-veka/pdf|archive-date=2023-07-25|access-date=2018-03-25|url-status=live}}</ref>. Гьа Ярмулан (Ермолован) характеристикав кьурвал, пияниска ва пул квадарзавай кас тир Аслан-хан, Дагъустандин аслутуширвал тамамвилелди терг авун патал вири крар авур, муьтигъдиз къуллугъзавай кас хьана<ref>[http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=1&art=934 ''Н. И. Покровский''. Кавказские войны и имамат Шамиля. — М., 2000. ПРИСОЕДИНЕНИЕ ПРИМОРСКОГО ДАГЕСТАНА.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250506060846/http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=1&art=934 |date=2025-05-06 }}</ref>. Адаз вири крар ихтияр авайвиляй ва жавабдарвал чӀугуначирвиляй, межлисдин чӀавуз са яхулрин хуьре Аслан-хана ва адан нукерри «дишегьлияр чуькьвезавай, сувавийривай какалар къакъудзавай ва гьаясузвилелди чехир хъвазавай»<ref>''Д. В. Овсянников''. Аслан-хан Кюринский и Казикумухский и его роль в военно-политических событиях на Северо-Восточном Кавказе в первой трети XIX века. Институт истории СПбГУ. Санкт-Петербург, 2017.</ref>. == Баянар == d91y5ku4o6asn7ehgxhrsdf23ed8xj2 99386 99373 2026-09-23T07:12:16Z Хьажидауд 12986 99386 wikitext text/x-wiki '''Кафир(Гяур) Аслан''' (1781—1836) — [[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] сихилдай тир [[Ислам]] дин дак1анзвай сад. 1812-йисуз, Лезгийрин к1ват1алар урусри ч1урайдлай къулухъ, ам урусри [[Куьре магьал|Куьреда]] ч1ехид яз эцигзва. Кафир Асланан лугьуналд шейх [[Ахцегь Мирза Али|Ахцегь Али]] мурк ихтин вацӀуз вегьиз ам кьий лугьуз, амма Али Аллагьдин кумекдалди сагъ амукьзва. Мурцала [[Кьуьчхуьр Саид|Кьуьчхуьр Саидан]] вилер акъудзва. Яхул Жамалуддина ам хаьарам ва ч1урвилер чкӀурзавай хаин кас яз аквазва. Ам [[Къамбут Сурхай|Къамбут Сурхаян]] стхадин хва тир, амма абуру сада-сад дак1анзвай.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=X73UEAAAQBAJ&pg=PT42&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj_8_r61KyEAxUamYkEHdQ6C3YQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F&f=false|title=''Т. Ашаханов''. Великие имена Кавказа. ЛитРес, 2023. ISBN 9785045743693, 5045743694.|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215061027/https://books.google.com/books?id=X73UEAAAQBAJ&pg=PT42&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj_8_r61KyEAxUamYkEHdQ6C3YQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F&f=false|url-status=live}}</ref> == Ц1уругъ == [[Услар, Пётр Карлович|П. К. Услара]] лагьайвал, [[1812 год|1812-йисуз]] Кавказдин администрацияди Кьиблепатан Дагъустанда [[Кюринское ханство|Куьредин ханвал]] арадал гъана. Куьредин чилерни ханвилин кьилин хуьр хьайи Къурах гилигнавай Кьиблепатан Гъазигъумухдин мулк и ханвилик акатна. Ханвилин кьиле Сурхаян стхадин хва Аслан ацукьарна ва адаз гьа чӀавуз [[Полковник|полковникдин]] чин гана<ref>См. П. К. Услар. Кюринский язык.</ref>. Ам зулумхъа тир<ref>{{Cite web|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Gazikumuchi_III/frametext1.htm|title=Абдурахман из Газикумуха. Книга воспоминаний саййида Абдурахмана, сына устада шейха тариката Джамалуддина ал-Хусайни о делах жителей Дагестана и Чечни. Махачкала. Дагестанское книжное издательство. 1997.|access-date=2023-12-01|archive-date=2023-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202220328/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Gazikumuchi_III/frametext1.htm|url-status=live}}</ref>. Сифте кьилихъ [[Кюра|Куьреда]] феодал гьакимвал авачир ва лезгийрин кьилел ханарни бекер алай тушир<ref>[https://books.google.com/books?id=XFkUAAAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjWy4HRkr2EAxU7mokEHXgICZsQ6AF6BAgHEAM#%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0 Кавказский этнографический сборник. Том 79. АН СССР, 1962. — С. 76.]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=mQxpAAAAMAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BD%D0%B5+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BD%D0%B5+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjt6LXBrO-KAxXHkokEHWNcO9QQ6AF6BAgFEAM#%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%8B Лавровские (Среднеазиатско-кавказские) чтения. МАЭ РАН, 2002. — С. 32.]</ref>. Куьре лезгийрин азад жемиятрин садвилерикай кӀватӀ хьанвайди тир: Къатур-Куьре, Чилек, Кьеп1ир, Ахмар, Кьурагь, Картас, Гуьне, Стал ва Гючег<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/soyuzy-selskih-obschestv-dagestana-v-hviii-nachale-hih-veka.pdf|title=А. Рабаданова. Союзы сельских обществ Дагестана в XVIII — начале XIX века|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725234205/https://cyberleninka.ru/article/n/soyuzy-selskih-obschestv-dagestana-v-hviii-nachale-hih-veka/pdf|archive-date=2023-07-25|access-date=2018-03-25|url-status=live}}</ref>. Гьа Ярмулан (Ермолован) характеристикав кьурвал, пияниска ва пул квадарзавай кас тир Аслан-хан, Дагъустандин аслутуширвал тамамвилелди терг авун патал вири крар авур, муьтигъдиз къуллугъзавай кас хьана<ref>[http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=1&art=934 ''Н. И. Покровский''. Кавказские войны и имамат Шамиля. — М., 2000. ПРИСОЕДИНЕНИЕ ПРИМОРСКОГО ДАГЕСТАНА.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250506060846/http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=1&art=934 |date=2025-05-06 }}</ref>. Адаз вири крар ихтияр авайвиляй ва жавабдарвал чӀугуначирвиляй, межлисдин чӀавуз са яхулрин хуьре Аслан-хана ва адан нукерри «дишегьлияр чуькьвезавай, сувавийривай какалар къакъудзавай ва гьаясузвилелди чехир хъвазавай»<ref>''Д. В. Овсянников''. Аслан-хан Кюринский и Казикумухский и его роль в военно-политических событиях на Северо-Восточном Кавказе в первой трети XIX века. Институт истории СПбГУ. Санкт-Петербург, 2017.</ref>. == Баянар == pok78l4zzhquu02tt2lhltr19wxy2ul 99387 99386 2026-09-23T07:12:45Z Хьажидауд 12986 99387 wikitext text/x-wiki '''Кафир(Гяур) Аслан''' (1781—1836) — [[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] сихилдай тир [[Ислам]] дин дак1анзвай сад. 1812-йисуз, Лезгийрин к1ват1алар урусри ч1урайдлай къулухъ, ам урусри [[Куьре магьал|Куьреда]] ч1ехид яз эцигзва. Кафир Асланан лугьуналд шейх [[Ахцегь Мирза Али|Ахцегь Али]] мурк ихтин вацӀуз вегьиз ам кьий лугьуз, амма Али Аллагьдин кумекдалди сагъ амукьзва. [[Мурцал Сурхай|Мурцала]] [[Кьуьчхуьр Саид|Кьуьчхуьр Саидан]] вилер акъудзва. Яхул Жамалуддина ам хаьарам ва ч1урвилер чкӀурзавай хаин кас яз аквазва. Ам [[Къамбут Сурхай|Къамбут Сурхаян]] стхадин хва тир, амма абуру сада-сад дак1анзвай.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=X73UEAAAQBAJ&pg=PT42&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj_8_r61KyEAxUamYkEHdQ6C3YQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F&f=false|title=''Т. Ашаханов''. Великие имена Кавказа. ЛитРес, 2023. ISBN 9785045743693, 5045743694.|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215061027/https://books.google.com/books?id=X73UEAAAQBAJ&pg=PT42&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj_8_r61KyEAxUamYkEHdQ6C3YQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F&f=false|url-status=live}}</ref> == Ц1уругъ == [[Услар, Пётр Карлович|П. К. Услара]] лагьайвал, [[1812 год|1812-йисуз]] Кавказдин администрацияди Кьиблепатан Дагъустанда [[Кюринское ханство|Куьредин ханвал]] арадал гъана. Куьредин чилерни ханвилин кьилин хуьр хьайи Къурах гилигнавай Кьиблепатан Гъазигъумухдин мулк и ханвилик акатна. Ханвилин кьиле Сурхаян стхадин хва Аслан ацукьарна ва адаз гьа чӀавуз [[Полковник|полковникдин]] чин гана<ref>См. П. К. Услар. Кюринский язык.</ref>. Ам зулумхъа тир<ref>{{Cite web|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Gazikumuchi_III/frametext1.htm|title=Абдурахман из Газикумуха. Книга воспоминаний саййида Абдурахмана, сына устада шейха тариката Джамалуддина ал-Хусайни о делах жителей Дагестана и Чечни. Махачкала. Дагестанское книжное издательство. 1997.|access-date=2023-12-01|archive-date=2023-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202220328/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Gazikumuchi_III/frametext1.htm|url-status=live}}</ref>. Сифте кьилихъ [[Кюра|Куьреда]] феодал гьакимвал авачир ва лезгийрин кьилел ханарни бекер алай тушир<ref>[https://books.google.com/books?id=XFkUAAAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjWy4HRkr2EAxU7mokEHXgICZsQ6AF6BAgHEAM#%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0 Кавказский этнографический сборник. Том 79. АН СССР, 1962. — С. 76.]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=mQxpAAAAMAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BD%D0%B5+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BD%D0%B5+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjt6LXBrO-KAxXHkokEHWNcO9QQ6AF6BAgFEAM#%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%8B Лавровские (Среднеазиатско-кавказские) чтения. МАЭ РАН, 2002. — С. 32.]</ref>. Куьре лезгийрин азад жемиятрин садвилерикай кӀватӀ хьанвайди тир: Къатур-Куьре, Чилек, Кьеп1ир, Ахмар, Кьурагь, Картас, Гуьне, Стал ва Гючег<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/soyuzy-selskih-obschestv-dagestana-v-hviii-nachale-hih-veka.pdf|title=А. Рабаданова. Союзы сельских обществ Дагестана в XVIII — начале XIX века|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725234205/https://cyberleninka.ru/article/n/soyuzy-selskih-obschestv-dagestana-v-hviii-nachale-hih-veka/pdf|archive-date=2023-07-25|access-date=2018-03-25|url-status=live}}</ref>. Гьа Ярмулан (Ермолован) характеристикав кьурвал, пияниска ва пул квадарзавай кас тир Аслан-хан, Дагъустандин аслутуширвал тамамвилелди терг авун патал вири крар авур, муьтигъдиз къуллугъзавай кас хьана<ref>[http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=1&art=934 ''Н. И. Покровский''. Кавказские войны и имамат Шамиля. — М., 2000. ПРИСОЕДИНЕНИЕ ПРИМОРСКОГО ДАГЕСТАНА.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250506060846/http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=1&art=934 |date=2025-05-06 }}</ref>. Адаз вири крар ихтияр авайвиляй ва жавабдарвал чӀугуначирвиляй, межлисдин чӀавуз са яхулрин хуьре Аслан-хана ва адан нукерри «дишегьлияр чуькьвезавай, сувавийривай какалар къакъудзавай ва гьаясузвилелди чехир хъвазавай»<ref>''Д. В. Овсянников''. Аслан-хан Кюринский и Казикумухский и его роль в военно-политических событиях на Северо-Восточном Кавказе в первой трети XIX века. Институт истории СПбГУ. Санкт-Петербург, 2017.</ref>. == Баянар == 9yt2kaax2fc4x0hxl6j11h62ewn7xq9 99388 99387 2026-09-23T07:14:47Z Хьажидауд 12986 99388 wikitext text/x-wiki '''Кафир(Гяур) Аслан''' (1781—1836) — [[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] сихилдай тир [[Ислам]] дин дак1анзвай сад. 1812-йисуз, Лезгийрин к1ват1алар урусри ч1урайдлай къулухъ, ам урусри [[Куьре магьал|Куьреда]] ч1ехид яз эцигзва. Кафир Асланан лугьуналд шейх [[Ахцегь Мирза Али|Ахцегь Али]] мурк ихтин вацӀуз вегьиз ам кьий лугьуз, амма Али Аллагьдин кумекдалди сагъ амукьзва. [[Мурцал Сурхай|Мурцала]] [[Кьуьчхуьр Саид|Кьуьчхуьр Саидан]] вилер акъудзва. Яхул Жамалуддина ам хаьарам ва ч1урвилер чкӀурзавай хаин кас яз аквазва. Ам [[Къамбут Сурхай|Сурхаян]] стхадин хва тир, амма абуру сада-сад дак1анзвай.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=X73UEAAAQBAJ&pg=PT42&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj_8_r61KyEAxUamYkEHdQ6C3YQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F&f=false|title=''Т. Ашаханов''. Великие имена Кавказа. ЛитРес, 2023. ISBN 9785045743693, 5045743694.|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215061027/https://books.google.com/books?id=X73UEAAAQBAJ&pg=PT42&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj_8_r61KyEAxUamYkEHdQ6C3YQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F&f=false|url-status=live}}</ref> == Ц1уругъ == [[Услар, Пётр Карлович|П. К. Услара]] лагьайвал, [[1812 год|1812-йисуз]] Кавказдин администрацияди Кьиблепатан Дагъустанда [[Кюринское ханство|Куьредин ханвал]] арадал гъана. Куьредин чилерни ханвилин кьилин хуьр хьайи Къурах гилигнавай Кьиблепатан Гъазигъумухдин мулк и ханвилик акатна. Ханвилин кьиле Сурхаян стхадин хва Аслан ацукьарна ва адаз гьа чӀавуз [[Полковник|полковникдин]] чин гана<ref>См. П. К. Услар. Кюринский язык.</ref>. Ам зулумхъа тир<ref>{{Cite web|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Gazikumuchi_III/frametext1.htm|title=Абдурахман из Газикумуха. Книга воспоминаний саййида Абдурахмана, сына устада шейха тариката Джамалуддина ал-Хусайни о делах жителей Дагестана и Чечни. Махачкала. Дагестанское книжное издательство. 1997.|access-date=2023-12-01|archive-date=2023-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202220328/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Gazikumuchi_III/frametext1.htm|url-status=live}}</ref>. Сифте кьилихъ [[Кюра|Куьреда]] феодал гьакимвал авачир ва лезгийрин кьилел ханарни бекер алай тушир<ref>[https://books.google.com/books?id=XFkUAAAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjWy4HRkr2EAxU7mokEHXgICZsQ6AF6BAgHEAM#%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0 Кавказский этнографический сборник. Том 79. АН СССР, 1962. — С. 76.]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=mQxpAAAAMAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BD%D0%B5+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BD%D0%B5+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjt6LXBrO-KAxXHkokEHWNcO9QQ6AF6BAgFEAM#%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%8B Лавровские (Среднеазиатско-кавказские) чтения. МАЭ РАН, 2002. — С. 32.]</ref>. Куьре лезгийрин азад жемиятрин садвилерикай кӀватӀ хьанвайди тир: Къатур-Куьре, Чилек, Кьеп1ир, Ахмар, Кьурагь, Картас, Гуьне, Стал ва Гючег<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/soyuzy-selskih-obschestv-dagestana-v-hviii-nachale-hih-veka.pdf|title=А. Рабаданова. Союзы сельских обществ Дагестана в XVIII — начале XIX века|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725234205/https://cyberleninka.ru/article/n/soyuzy-selskih-obschestv-dagestana-v-hviii-nachale-hih-veka/pdf|archive-date=2023-07-25|access-date=2018-03-25|url-status=live}}</ref>. Гьа Ярмулан (Ермолован) характеристикав кьурвал, пияниска ва пул квадарзавай кас тир Аслан-хан, Дагъустандин аслутуширвал тамамвилелди терг авун патал вири крар авур, муьтигъдиз къуллугъзавай кас хьана<ref>[http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=1&art=934 ''Н. И. Покровский''. Кавказские войны и имамат Шамиля. — М., 2000. ПРИСОЕДИНЕНИЕ ПРИМОРСКОГО ДАГЕСТАНА.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250506060846/http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=1&art=934 |date=2025-05-06 }}</ref>. Адаз вири крар ихтияр авайвиляй ва жавабдарвал чӀугуначирвиляй, межлисдин чӀавуз са яхулрин хуьре Аслан-хана ва адан нукерри «дишегьлияр чуькьвезавай, сувавийривай какалар къакъудзавай ва гьаясузвилелди чехир хъвазавай»<ref>''Д. В. Овсянников''. Аслан-хан Кюринский и Казикумухский и его роль в военно-политических событиях на Северо-Восточном Кавказе в первой трети XIX века. Институт истории СПбГУ. Санкт-Петербург, 2017.</ref>. == Баянар == t2hb7hw1ptnz0wp3s9fhmwwsm3i0igq 99397 99388 2026-09-23T07:29:09Z Хьажидауд 12986 99397 wikitext text/x-wiki '''Кафир(Гяур) Аслан''' (1781—1836) — [[Эрбияр|эрбирин]] [[шамхъал]] сихилдай тир [[Ислам]] дин дак1анзвай сад. 1812-йисуз, Лезгийрин к1ват1алар урусри ч1урайдлай къулухъ, ам урусри [[Куьре магьал|Куьреда]] ч1ехид яз эцигзва. Кафир Асланан лугьуналд шейх [[Ахцегь Мирза Али|Ахцегь Али]] мурк ихтин вацӀуз вегьиз ам кьий лугьуз, амма Али Аллагьдин кумекдалди сагъ амукьзва. Мурцала [[Кьуьчхуьр Саид|Кьуьчхуьр Саидан]] вилер акъудзва. Яхул Жамалуддина ам хаьарам ва ч1урвилер чкӀурзавай хаин кас яз аквазва. Ам [[Къамбут Сурхай|Сурхаян]] стхадин хва тир, амма абуру сада-сад дак1анзвай.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=X73UEAAAQBAJ&pg=PT42&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj_8_r61KyEAxUamYkEHdQ6C3YQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F&f=false|title=''Т. Ашаханов''. Великие имена Кавказа. ЛитРес, 2023. ISBN 9785045743693, 5045743694.|access-date=2024-02-15|archive-date=2024-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215061027/https://books.google.com/books?id=X73UEAAAQBAJ&pg=PT42&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj_8_r61KyEAxUamYkEHdQ6C3YQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F&f=false|url-status=live}}</ref> == Ц1уругъ == [[Услар, Пётр Карлович|П. К. Услара]] лагьайвал, [[1812 год|1812-йисуз]] Кавказдин администрацияди Кьиблепатан Дагъустанда [[Кюринское ханство|Куьредин ханвал]] арадал гъана. Куьредин чилерни ханвилин кьилин хуьр хьайи Къурах гилигнавай Кьиблепатан Гъазигъумухдин мулк и ханвилик акатна. Ханвилин кьиле Сурхаян стхадин хва Аслан ацукьарна ва адаз гьа чӀавуз [[Полковник|полковникдин]] чин гана<ref>См. П. К. Услар. Кюринский язык.</ref>. Ам зулумхъа тир<ref>{{Cite web|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Gazikumuchi_III/frametext1.htm|title=Абдурахман из Газикумуха. Книга воспоминаний саййида Абдурахмана, сына устада шейха тариката Джамалуддина ал-Хусайни о делах жителей Дагестана и Чечни. Махачкала. Дагестанское книжное издательство. 1997.|access-date=2023-12-01|archive-date=2023-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202220328/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Gazikumuchi_III/frametext1.htm|url-status=live}}</ref>. Сифте кьилихъ [[Кюра|Куьреда]] феодал гьакимвал авачир ва лезгийрин кьилел ханарни бекер алай тушир<ref>[https://books.google.com/books?id=XFkUAAAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjWy4HRkr2EAxU7mokEHXgICZsQ6AF6BAgHEAM#%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0 Кавказский этнографический сборник. Том 79. АН СССР, 1962. — С. 76.]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=mQxpAAAAMAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BD%D0%B5+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B&dq=%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85+%D0%BD%D0%B5+%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjt6LXBrO-KAxXHkokEHWNcO9QQ6AF6BAgFEAM#%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%8B Лавровские (Среднеазиатско-кавказские) чтения. МАЭ РАН, 2002. — С. 32.]</ref>. Куьре лезгийрин азад жемиятрин садвилерикай кӀватӀ хьанвайди тир: Къатур-Куьре, Чилек, Кьеп1ир, Ахмар, Кьурагь, Картас, Гуьне, Стал ва Гючег<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/soyuzy-selskih-obschestv-dagestana-v-hviii-nachale-hih-veka.pdf|title=А. Рабаданова. Союзы сельских обществ Дагестана в XVIII — начале XIX века|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725234205/https://cyberleninka.ru/article/n/soyuzy-selskih-obschestv-dagestana-v-hviii-nachale-hih-veka/pdf|archive-date=2023-07-25|access-date=2018-03-25|url-status=live}}</ref>. Гьа Ярмулан (Ермолован) характеристикав кьурвал, пияниска ва пул квадарзавай кас тир Аслан-хан, Дагъустандин аслутуширвал тамамвилелди терг авун патал вири крар авур, муьтигъдиз къуллугъзавай кас хьана<ref>[http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=1&art=934 ''Н. И. Покровский''. Кавказские войны и имамат Шамиля. — М., 2000. ПРИСОЕДИНЕНИЕ ПРИМОРСКОГО ДАГЕСТАНА.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250506060846/http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=1&art=934 |date=2025-05-06 }}</ref>. Адаз вири крар ихтияр авайвиляй ва жавабдарвал чӀугуначирвиляй, межлисдин чӀавуз са яхулрин хуьре Аслан-хана ва адан нукерри «дишегьлияр чуькьвезавай, сувавийривай какалар къакъудзавай ва гьаясузвилелди чехир хъвазавай»<ref>''Д. В. Овсянников''. Аслан-хан Кюринский и Казикумухский и его роль в военно-политических событиях на Северо-Восточном Кавказе в первой трети XIX века. Институт истории СПбГУ. Санкт-Петербург, 2017.</ref>. == Баянар == ab8f7dcacu7onfichfybgwqt68og273 0 17581 99383 2026-09-23T07:09:22Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Къамбут Сурхай]] макъаладин тӀвар [[Мурцал Сурхай]] -диз масакӀа хъувуна 99383 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Мурцал Сурхай]] bqp72p2xj82dm1a96ts0iauzrce2byd 99395 99383 2026-09-23T07:27:15Z Хьажидауд 12986 Перенаправление изменено с [[Мурцал Сурхай]] на [[Сурхай II]] 99395 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Сурхай II]] d8f8nowymhzy3d17p93foxolphaxrn5 0 17582 99393 2026-09-23T07:26:02Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Мурцал Сурхай]] макъаладин тӀвар [[Сурхай II]] -диз масакӀа хъувуна 99393 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Сурхай II]] d8f8nowymhzy3d17p93foxolphaxrn5 10 17583 99398 2026-09-23T08:56:06Z Soul Train 117 Новая страница: «Wreck of Cabo de Santa Maria, 2010 December - 4.jpg» 99398 wikitext text/x-wiki Wreck of Cabo de Santa Maria, 2010 December - 4.jpg p27jz9prj3lgkjbcy1wi6y32pbqijfm 10 17584 99399 2026-09-23T08:56:32Z Soul Train 117 Новая страница: «Pez estandarte del mar Rojo (Heniochus intermedius), mar Rojo, Egipto, 2023-04-15, DD 36.jpg» 99399 wikitext text/x-wiki Pez estandarte del mar Rojo (Heniochus intermedius), mar Rojo, Egipto, 2023-04-15, DD 36.jpg 2fhr527l5k9tfsdc32zwthyvi41fw8g 10 17585 99400 2026-09-23T08:56:56Z Soul Train 117 Новая страница: «Almabtrieb Freiburger Alpe - Anna schmückt ein Schild mit dem Namen der Alpe, der Max unterstützt seine Mama.jpg» 99400 wikitext text/x-wiki Almabtrieb Freiburger Alpe - Anna schmückt ein Schild mit dem Namen der Alpe, der Max unterstützt seine Mama.jpg 6sre9c72jscmb703qptj81jzb49dqax 10 17586 99401 2026-09-23T08:57:18Z Soul Train 117 Новая страница: «Norderney, Marienhöhe -- 2025 -- 9295-9.jpg» 99401 wikitext text/x-wiki Norderney, Marienhöhe -- 2025 -- 9295-9.jpg t53klkdakqilkat1erdcjxhsbtqfdtl 10 17587 99402 2026-09-23T08:57:38Z Soul Train 117 Новая страница: «Tallinna vanalinn päikesetõusu ajal.jpg» 99402 wikitext text/x-wiki Tallinna vanalinn päikesetõusu ajal.jpg qn04sos7ge95y6tfwe0vhkh876yp7jx 10 17588 99403 2026-09-23T08:58:01Z Soul Train 117 Новая страница: «Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 1.jpg» 99403 wikitext text/x-wiki Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 1.jpg 2v72jy64t1orl19iu95bacz9gs3k9my 10 17589 99404 2026-09-23T08:58:24Z Soul Train 117 Новая страница: «Gary Plant Tubular Steel Corporation.jpg» 99404 wikitext text/x-wiki Gary Plant Tubular Steel Corporation.jpg gmzjdgubgznwpkdbacmja0kf8i2tvrx 10 17590 99405 2026-09-23T08:58:47Z Soul Train 117 Новая страница: «Sunset over Trommekilen from Norrkila 6.jpg» 99405 wikitext text/x-wiki Sunset over Trommekilen from Norrkila 6.jpg 36s0m9knzgvnean5cjwgvqww7mh1ls1 10 17591 99406 2026-09-23T08:59:10Z Soul Train 117 Новая страница: «189 Red-and-green macaw couple flying in Chapada dos Guimarães National Park Photo by Giles Laurent.jpg» 99406 wikitext text/x-wiki 189 Red-and-green macaw couple flying in Chapada dos Guimarães National Park Photo by Giles Laurent.jpg 19kblkz579w701zwp7uunk8g0p3z8ye 10 17592 99407 2026-09-23T08:59:35Z Soul Train 117 Новая страница: «Barred Buttonquail in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 17.jpg» 99407 wikitext text/x-wiki Barred Buttonquail in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 17.jpg ryh7vp0hbddgsi31qvmhiibkm0gdg1v