Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 42 99435 92810 2026-09-25T23:57:21Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99435 wikitext text/x-wiki {{ЧӀал | ранг = эскимосско-алеутские | тӀар = Алеут чӀал<br /> Unangam Tunuu | чпин чӀалал = | гьукумат = [[АСШ]] ([[Аляска]]), [[Россия]] | уьлквеяр = | офицал чӀал = | килигзавай организаци = | рахазайбрин кьадар = 150 | рахунрай алай чка = | чӀал ишелмишзава = | кьена = | категория = Кефер Америкадин чӀалар | классриз паюн = [[Эскимос-алеут чӀалар|Эскимос-алеут хизан]] :Алеут чӀалар | кхьинар = латин алфавит, кирилл алфавит | ISO1 = | ISO2 = ale | ISO3 = ale }} '''Алеут чӀал''' ва икӀа '''Унанган чӀал''' — (але. Unangam Tunuu) — чӀал [[Алеутар|Алеут]] халкьдин [[Эскимос-алеут чӀалар|эскимос-алеут чӀалар]]ин. ЧӀалал рахазвай ксар ава [[Аляска|Аляскада]] штат [[АСШ]]) ни [[Урусат]]да 150 кас кьван. == Алеут алфавит == === Кирилл алеут алфавит === {| class="wikitable" style="table-layout: fixed; width: 70em; text-align: center;" |- | А || Б<span style="color:red;">*</span> || В<span style="color:red;">*</span> || Г || Г̑ || Д || Е<span style="color:red;">*</span> || Ж<span style="color:red;">*</span> || З^{<span style="color:red;">†</span>} || И || І<span style="color:red;">*</span> || Й || К || Ҟ || Л || М || Н || Ҥ || О<span style="color:red;">*</span> || П<span style="color:red;">*</span> || Р<span style="color:red;">*</span> || С || Т || У || Ў || Ф<span style="color:red;">*</span> || Х || Х̑ || Ц<span style="color:red;">*</span> || Ч || Ш<span style="color:red;">*</span> || Щ<span style="color:red;">*</span> || Ъ || Ы<span style="color:red;">*</span> || Ь || Э<span style="color:red;">*</span> || Ю || Я || Ѳ<span style="color:red;">*</span> || Ѵ<span style="color:red;">*</span> |- | а || б<span style="color:red;">*</span> || в<span style="color:red;">*</span> || г || г̑ || д || е<span style="color:red;">*</span> || ж<span style="color:red;">*</span> || з^† || и || і<span style="color:red;">*</span> || й || к || ҟ || л || м || н || ҥ || о<span style="color:red;">*</span> || п<span style="color:red;">*</span> || р<span style="color:red;">*</span> || с || т || у || ў || ф<span style="color:red;">*</span> || х || х̑ || ц<span style="color:red;">*</span> || ч || ш<span style="color:red;">*</span> || щ<span style="color:red;">*</span> || ъ || ы<span style="color:red;">*</span> || ь || э<span style="color:red;">*</span> || ю || я || ѳ<span style="color:red;">*</span> || ѵ<span style="color:red;">*</span> |- ! style="background: #ffffff; font-weight: normal; text-align: justify;" colspan="40" | <span style="color:red;">*</span> only for foreign words <span style="color:red;">†</span> only for Sasignan dialect |} === Латин алеут алфавит === {| class="wikitable" style="table-layout: fixed; width: 70em; text-align: center;" |- | A || B || CH || D || F || G || Ĝ || X || X̂ || H || I || K || L || M || N || O || Q || R || S || T || U || V || W || Y || Z |- | a || b || ch || d || f || g || ĝ || x || x̂ || h || i || k || l || m || n || o || q || r || s || t || u || v || w || y || z |} == Гафар == {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="5" |- bgcolor="#aaaaaa" |'''теквилин</br>нумер''' <ref>[http://www.alaskool.org/language/Aleut/Sea_Week.html Barbara Švarný Carlson, Unangam Words Sweatshirt Project, May 1994] </ref> |'''къушавилин</br>нумер''' |'''гзафвилин </br>нумер''' |'''лезгидал''' |- bgcolor="#dddddd" |Unangax̂ |Unangax |Unangan |Алеут |- bgcolor="#dddddd" |qax̂ |qax |qan |балугъ |- bgcolor="#dddddd" |sax̂ |sax |san |нуькӀ |- bgcolor="#dddddd" |isux̂ |isux |isuĝin |паб |- bgcolor="#dddddd" |tix̂lax̂ |tix̂lax |tix̂lan |лекь |- bgcolor="#dddddd" |iqyax̂ |iqyax |iqyan |каяк |- bgcolor="#dddddd" |ilgaaĝux̂ |ilgaaĝux |ilgaaĝun |муьжуьдкӀвач (осьминог) |} == Тистикьар == <references/> == Алукьун == * [http://www.alaskool.org/language/Aleut/Image/Use_map3.JPG www.alaskool.org] <span style="color:grey;">('''The Map of the Aleut Tribes and Dialects''')</span> * [https://web.archive.org/web/20160306045225/http://tcho.hanyang.ac.kr/papers/taff_rozelle_cho_ladefoged_jphon_2001_rfm.pdf Alice Taff and all. (2001), ''Phonetic structures of Aleut''], Journal of Phonetics (2001) 29, 231-271 [[Category:Эскимос-алеут чӀалар|а]] ncc9vymaugnaesrjjgt7nlxn5cvh225 0 90 99437 99299 2026-09-26T00:05:38Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99437 wikitext text/x-wiki [[Файл:Africa (orthographic projection).svg|thumb|right|250px|Африка зур элкъвердин картадал]] '''Африка''' — чӀехивилел гьалтайла дуьньядин кьведлагьай континент я. Адан къерехар кефер патай Аравили гьуьлуь, кеферни рагъэкъечӀдай патай — Яру гьуьлуь, рагъакӀидай патай — Атлантик океанди, рагъэкъечӀдай патай — Индиядин океанди кьунвайди я. Кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 8 агъ. км., рагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван — 7,5 агъ. км. я.<ref>[http://geografya.ru/afryka.html География.ру — Африка]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ГьакӀни «Африка» тӀвар Африкадин континентдикайни адан патав гвай островрикай ибарат тир дуьньядин паюниз лугьузавайди я. Африкадин чилин кьадар — 29,2 млн км², островаррихъ галаз — 30,3 млн км² кьван я, яни Чилин вири винел патакай 6 % ва вири дуьньядин къураматдикай 20,4 % кьунвайди я. Африкадин континентда 55 гьукумат ава.<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Африка Энциклопедия «Вокруг Света» — Африка]</ref> Африкадин агьалийрин кьадар 1 миллиард кас кьван я. Африка инсаниятдин (биологиядин жинс кьурла) сихилдин кьил хьиз гьисабзавайди я.<ref>[http://vz.ru/society/2006/9/21/49749.html Деловая газета «Взгляд» — Родина человечества]</ref> Континентдин гилан чӀаван агьалияр, асул гьисабдалди, кьве расадин векилрикай ибарат я — негроиддинни европадин.<ref>[http://iessay.ru/ru/other/geografiya/stati/afrika.-naselenie-i-gosudarstva/rasy-i-narody-afriki iEssay.ru — Расы и народы Африки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305152545/http://iessay.ru/ru/other/geografiya/stati/afrika.-naselenie-i-gosudarstva/rasy-i-narody-afriki |date=2016-03-05 }}</ref> Африка 32 чӀалан хзандин (абурукай [[Афразиядин чӀалар|афразиядин]], [[Индоевропадин чӀалар|индоевропадинни]] [[Австронезиядин чӀалар|австронезиядин]] чӀалар маса континентрай «атанвайбур» я), 7 кьилдинни 9 классификациядик квачир чӀаларин диге я. Виридалайни чкӀанвайбур [[Араб чӀал|араб]], [[Француз чӀал|инглис]], [[Француз чӀал|французни]] чкадин [[Банту чӀалар|банту]] ([[суахили]], [[Конго (чӀал)|конго]]), [[Фула (чӀал)|фула]] чӀалар я. Африкадай тӀуз экваторни са шумуд климатдин чӀул физвайди я. Им кьилди сад тир кеферпатан субтропикайрин чӀулунилай кьиблепатан субтропикайрин чӀулуналди кьван яргъал чӀугвазвай континент я. ДатӀана къвазвай къвалар, муркӀаганарни яд квай горизонтар авачир ятӀа абурун тӀимил кьадардин гъиляй, кьерелайни къерехдилай гъейри, климат тӀебии къайдада тун саки санани аваз авач. == Кьиспес (Тарих) == === Лап фез бере === Мезозойдин береда Африка саца авай континент [[Пангея]]дин пай ей. Микитисра лугьузва, Африка вири ксаран сифте Ватан йа. Ана гахкьунва лап сифте ксаран кӀарабар. 13 000 чи эразлай вилик Африкада авай ксарувай къуьл чуьли жезвай. Малар хуьз Африкада эгечӀна 7 500 йиса чи эразлай вилик. === Антик бере === Африкада авай гӀакуьметрукай виридалай сифте хьейди йа [[Египет]], 4 000 йиса чи эразлай вилик. === Колонийран бере === 1500-лай йисара [[Португалия]]ни [[Испания]]ди Африка къацаз эгечӀна, ахпанлай маса [[Европа]]дин гӀакуьметра къацаз эгечӀна. 1885-лай йиса Берлинан конгрессда [[ЧӀехибритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Бельгия]]ди Африкадин чилер чпин арада пай уна ва эгечӀна. === Азадвалан бере === 1960-лай йиса 16 Африкадин гӀакуьметраг азадвал гакьуна. Гьавиляй а йис Африкадин йис йа. Ахпа эгечӀна амай гӀакуьметарни вири чпин азадвал къахчуз. ЦӀийи азад гӀакуьметраз СССРди куьмек авуна. == АкьалтӀай тӀинкӀер == [[Файл:Agulhas.jpg|thumb|left|[[Рапунин (кӀвенкӀвечил)|Рапунин]] кӀвенкӀвечилел алай, [[Атлантик океан|Атлантикни]] [[Индиядин океан]]ар чара ийизвай цӀар официал къалурдайди]] * Кеферпатан — кӀвенкӀвечил «[[Эль Абъяд (кӀвенкӀвечил)|Эль Абъяд]]» (алай чка: 37̊ 21' к. гь, 9̊ 45' р-э. я.); * Кьиблепатан — кӀвенкӀвечил «[[Рапунин (кӀвенкӀвечил)|Рапунин]]» (алай чка: 34̊ 49' кь. гь, 20̊ р-э. я.); * РагъакӀидайпатан — кӀвенкӀвечил «[[Альмади (кӀвенкӀвечил)|Альмади]]» (алай чка: 14̊ 44' к. гь. 17̊ 31' р-а. я.); * РагъэкъечӀдайпатан — кӀвенкӀвечил «[[Рас-Хафун (кӀвенкӀвечил)|Рас-Хафун]]», (алай чка: 10°. 25' к. гь., 51̊ 21' р-э. я).<ref>[http://www.vseznayem.ru/pochemuchki-o-geografii/259-krayniye-tochki-materikov Почему? — Крайние точки материков, координаты и названия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915204405/http://www.vseznayem.ru/pochemuchki-o-geografii/259-krayniye-tochki-materikov |date=2014-09-15 }}</ref> == Континентдин тӀвар == Чи эрадилай вилик V-лагьай вишйисуз Геродотди Африкадиз «Ливия» тахьайтӀа «Лувия» лугьузвай тир. Ада абур дегь чӀаварин, Аравилин гьуьлуьн кьиблепатан къерехдал уьмуьр гьалзавай «лбу» («рбу») тайифайрин тӀварцӀикай арадал гъизва. Грекар, чи эрадилай вилик VII-лагьай вишйисуз Киренаикада (Баркада) колония диб эцигайла, лбуйрин хура акъвазундал гьалтнай. Пара кьадар чӀавалай римвийри чкадин халкьариз «ливар» тахьайтӀа «либар» лугьуз гатӀумнай. Амма кьилди са Аравилин гьуьлуьн ккӀанвай, Нил вацӀун дельтадилай рагъакӀидай патахъ алай Кеферпатан Африкадин чилериз «Ливия» лугьузвай тир. Египетдилайни Ливиядилай кьиблепатахъ алай вири чилериз Эфиопия лугьузвай тир. ЧӀехи чӀаван къене «Ливия» ва «Эфиопия» тӀварар зурба кьадар авай Африкадин чилерин (Сахара къумгандилай кьиблепатахъ алайбурунни) лагьайчӀал тир. Мисал патал, Гвинеядин заливдиз XVIII-лагьай вишйисал кьван Эфиопиядин гьуьл тахьайтӀа Эфиопиядин океан лугьузвай тир. Географиядин тӀвар яз «Африка» чи эрадилай вилик II-лагьай вишйисуз арадиз акъатна. И карда чӀехи метлеб авай роль Пунрин дявеяр къугъвана. Чи эрадилай вилик 146-лагьай йисуз винел пад къачурла ва Карфаген шегьер чукӀурайла, римвийри кьунвай чилерал (гилан Тунис шегьердин патав) чпин цӀийи колония диб эцигна. Адаз абри «Африка» тӀвар гана. === ТӀвар арадал гъун === [[Файл:Leo africanus.jpg|thumb|right|198px|[[Африкави Лео]]дин портрет яз гьисабзавай [[Себастьяно дель Пьомбо]]ди 1520-лагьай йисуз кьван авур кӀвалах]] «Африка» тӀвар арадал гъунин са шумуд версия ава: * «Африка» тӀвар адетдалди яз «афри» тӀвар алай халкьдиз талукьарзава. Африяр — дяведал рикӀ алай, пара чкӀанвай чилерал уьмуьр гьалзавай халкь тир. Абруз карфагенвийри «афар» лугьузвай. И тӀвар финикиядин чӀалан «afar» («руг» мана квай) гафуниз талукьарзава. Гаф атай чкадал лугьун, гилалди Эфиопиядани Джибутида афар халкьди уьмуьр гьалзава. * Маса версиядив кьурвал, афри халкьдин тӀвар бербер чӀалан «ifri» («кьветӀ» мана квай), кьветӀин инсанар фикирда кьуна, гафуниз талукьарзава. Ахпа, са арадлай, и чкадал Ифрикия тӀвар алай араб провинция арадал акъатна. * Африкави Леодин версиядив килигна, «Африка» тӀвар грек чӀалан «Αφρική» («мекьивал авачир чил, уьлкве» мана квай) гафуникай арадал атана. Ада авур фикирдив кьурвал, «Африка» тӀвар «мекьивал» мана квай «φρίκη» гафуникай ва «уьлкве, чил» мана квай «α-» префиксдикай ибарат я. * Севильяви Исидорди вичин «Этимологияр» («Дибар», «ГатӀумунар») кӀвалахда «ракъинин» мана квай «aprica» латин гафунин тӀвар кьуна. * Чувудрин тариххъан Флавий Иозефан версиядиз килигна, «Африка» Аврааман Ефер хтулдин тӀварцӀикай арадал атана. * Тариххъанни археологияхъан И. Ефремован фикирдалди, «Африка» тӀвар дегь чӀаварин Та-Кем чӀалакай атана. «Афрос» — «каф алай уьлкве» лагьайчӀал я (Африкадин къерехрив мукьва хьайила са шумуд гьуьлуьн авахьун сад-садав акьуна каф ийизвайди тир). * Египтолог Джеральд Мессидин фикирдалди, египетдин «af-rui-ka» (гафба-гаф: «Ка тӀеквендин патахъ элкъуьруьн»). Дегь чӀаварин египетвийрин динда Ка — инсандин руьгь я, «Ка тӀеквен» — инсандин руьгь хьайи чка лагьайчӀал я. Адан версиядиз килигна, египетвийри Африка хайи диге хьиз гьисабзавайди тир. <ref>[http://www.luboznatel.com/proishozhdenie-narvaniya-afrika/ luboznatel.com — Происхождение названия континента Африка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140920103616/http://www.luboznatel.com/proishozhdenie-narvaniya-afrika/ |date=2014-09-20 }}</ref> <ref>[http://www.consultsos.com/pandora/africa.htm Africa African Africanus Africus — Word Roots Medical Etymology]</ref> <ref>[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3301/ Вокруг Света — Тайны знакомых названий]</ref>. == Чилинмикит == === Рельеф === Африкадин вана-ильти пата ава Атлас суваяр. Йукьа ава [[Сахара]] [[пустыня]]. Йукьалай сакьас агъанах ава Африкадин виридалай йике чка — вулкан [[Килиманджаро]] 5895 м. Африкадин йукьанни ильти пата ава [[саванна]]яр. === Ресурсар === Африкада ава лап пара къизильни алмазар. [[Нафт]], [[бокситар]], [[фосфоритар]], [[марганец]], [[ракь]], [[кьакьумуш]]ни [[свинец]]. === Къене авай йатар === Африкада ава дуьньядин виридалай йиргъи вацӀ [[Нил]], ам агъана ваназ физвайди я. Амай йике вацӀар — [[Нигер (вацӀ)|Нигер]], континентдин ильти пата. [[Конго (вацӀ)|Конго]] йукьан пата ва вацӀар [[Замбези]], [[Лимпопо]]н агъа пата. Виридалай йике уьр йа [[Виктория (вир)|Виктория]]. Амай йике уьрер [[Танганьика]]ни [[Ньяса]]. Виридалай йике учӀу уьрерукай сад йа [[Чад (вир)|Чад]]. === Гьаваяр === Гатуз Африкада пара кӀивиз чурчазва, кьутӀуьз чими я. == Африкадин вацӀар == Континентдин виридалайни чӀехи вацӀарин сиягь {| | {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! № || ТӀвар || Яргъивал || Бассейн || Уьлквеяр || Авахьун |-bgcolor=#00FF00 | 1 || Нил Кагерадихъ галаз|| 6671 || 2 867 || Уганда, Судан, Египет || Атлантик океан |-bgcolor= #FFFF00 | 2 || Конго (Заир) Луалабадихъ галаз|| 4320 || 3691 || Конго (Заир) || Атлантик океан |-bgcolor=#00FF00 | 3 || Нигер|| 4160 || 2092 || Гвинея, Мали, Нигер, Нигерия || Атлантик океан |-bgcolor= #FFFF00 | 4 || Замбези|| 2660 || 1330 || Замбия, Ангола, Мозамбик || Индиядин океан |- bgcolor= #00FF00 | 5 || Уаби-Шэбэлле|| 2490 || 200 || Эфиопия, Сомали || Индиядин океан |-bgcolor= #FFFF00 | 6 || ТуракьвацӀ|| 1860 || 1020 || Лесото, КьАР || Атлантик океан |-bgcolor= #00FF00 | 7 || Окаванго (Кубанго) || 1600 || 800 || Ботсвана, Ангола || Къенепатан авахьун |} | || | {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! № || ТӀвар || Яргъивал || Бассейн || Уьлквеяр || Авахьун |-bgcolor= #FFFF00 | 8 || Лимпопо|| 1600 || 440 || КьАР, Мозамбик || Индиядин океан |-bgcolor= #00FF00 | 9 || Вольта|| 1600 || 440 || Буркина-Фасо, Гана || Атлантик океан |-bgcolor= #FFFF00 | 10 || Шари|| 1450 || 700 || ЮАР, Чад || Чад вир |-bgcolor= #00FF00 | 11 || Сенегал|| 1430 || 441 || Мали, Сенегал || Атлантик океан |-bgcolor= #FFFF00 | 12 || Руфиджи || 1400 || 178 || Танзания || Индиядин океан |-bgcolor= #00FF00 | 13 || Гамбия|| 1200 || 180 || Гвинея, Сенегал, Гамбия || Атлантик океан |} |}<ref>[http://worldgeo.ru/lists/?id=11&loc=africa Всемирная География — Крупнейшие реки Африки]</ref> == Африкадин вирер == '''Континентдин виридалайни чӀехи вирерин сиягь:''' {| | {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! № || ТӀвар || Кьадар (км²)|| Деринвал (м.) || Гьуьлуьн дережадилай кьакьанвал (м.) || Уьлквеяр |-bgcolor=#87CEFA | 1 || Виктория|| 68100 || 80 || 1134 || Танзания, Кения, Уганда |-bgcolor= #7FFFD4 | 2 || Танганьика|| 32900 || 1470 || 773 || Танзания, Замбия, Конго (Заир), Бурунди |-bgcolor=#87CEFA | 3 || Ньяса|| 30800 || 726 || 472 || Танзания, Мозамбик, Малави |-bgcolor= #7FFFD4 | 4 || Чад|| 16300 || 11 || 281 || Чад, Камерун, Нигерия, Нигер |- bgcolor= #87CEFA | 5 || Рудольф|| 8600 || 73 || 375 || Кения, Эфиопия |-bgcolor= #7FFFD4 | 6 || Мобуту-Сесе-Секо|| 5400 || 58 || - || Уганда, Конго (Заир) |} | || | {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! № || ТӀвар || Кьадар (км²)|| Деринвал (м.) || Гьуьлуьн дережадилай кьакьанвал (м.) || Уьлквеяр |-bgcolor= #87CEFA | 7 || Мверу|| 5200 || 15 || 917 || Замбия, Конго (Заир) |-bgcolor= #7FFFD4 | 8 || Бангвеулу|| 4000 || 5 || 1067 || Замбия |-bgcolor= #87CEFA | 9 || Тана|| 3100 || 70 || - || Эфиопия |-bgcolor= #7FFFD4 | 10 || Киву|| 2700 || 496 || 1460 || Руанда, Конго (Заир) |-bgcolor= #87CEFA | 11 || Эдуард || 2150 || 111 || 913 || Уганда, Конго (Заир) |} |} <ref>[http://worldgeo.ru/lists/?id=12&loc=africa Всемирная География — Крупнейшие озера Африки]</ref> == Ксар == === Халкь === Африкада 1 миллиард кас ава. Гьар йиса абур кьве процентдал йике жезва. Йукьан йис яшамишрун я 54. ЧӀехи пай хуьрера, сегьрийра (шегьерра) 30 % халкьдин яшамишзава. === Миллетар === Африкадин вана пата яшамишзава [[арабар]], [[берберар]], [[коптар]]. Йукьанни агъа патара ава Африкадин хайи чӀулав ранган миллетар. Агъа Африкада ава лацубур, европадин колонистран чхелар. === Диин === Арабар [[Ислам|мусурманар]] я. ЧӀулавбур авазва ширкачар, мусурманар, ва [[христианар]] ([[Эфиопия]], [[КпАР]]). {{1000}} == Гьукуматар == ''[[Африкадин гьукуматар]]'' {|align=right |[[Файл:Африка-regions.png|thumb|200px|Африкадин регионар: {{legend|#0000FF|[[Кеферпатан Африка]]}} {{legend|#00FF00|[[РагъакӀидайпатан Африка]]}} {{legend|#FFD800|[[Юкьван Африка]]}} {{legend|#FF00FF|[[РагъэкъечӀдайпатан Африка]]}} {{legend|#FF0000|[[Кьиблепатан Африка]]}}]] |- |[[Файл:Africa densidade pop.svg|thumb|200px|Африкадин гьукуматрин агьалийрин къалинвилин карта]] |- |[[Файл:topography of africa.png|thumb|200px|Африкадин физикадин карта]] |} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%" |- ! Гьукумат !! Чилин <br />кьадар (км²) !! Агьалийрин <br />кьадар <br />(2012 й.) !! Агьалийрин <br />къалинвал <br />к/км² !! Кьилин шегьер |- | [[Файл:Flag of Algeria.svg|border|22x20px]] [[Алжир]] || 2 381 740 || 35 200 000 || 14.8 || Алжир |- | [[Файл:Flag of Angola.svg|border|22x20px]] [[Ангола]] || 1 246 700 || 18 498 000 || 14,8 || Луанда |- | [[Файл:Flag of Benin.svg|border|22x20px]] [[Бенин]] || 112 620 || 8 935 000 || 79 || Порто-Ново, <br /> Котону |- | [[Файл:Flag of Botswana.svg|border|22x20px]] [[Ботсвана]] || 600 370 || 1 639 833 || 3 || Габороне |- | [[Файл:Flag of Burkina Faso.svg|border|22x20px]] [[Буркина-Фасо]] || 274 200 || 15 746 232 || 57,5 || Уагадугу |- | [[Файл:Flag of Burundi.svg|border|22x20px]] [[Бурунди]] || 27 830 || 8 988 091 || 323 || Бужумбура |- | [[Файл:Flag of Gabon.svg|border|22x20px]] [[Габон]] || 267 667 || 1 497 525 || 5,4 || Либревиль |- | [[Файл:Flag of The Gambia.svg|border|22x20px]] [[Гамбия]] || 10 380 || 1 700 000 || 156 || Банжул |- | [[Файл:Flag of Ghana.svg|border|22x20px]] [[Гана]] || 238 540 || 24 233 431 || 88 || Аккра |- | [[Файл:Flag of Guinea.svg|border|22x20px]] [[Гвинея]] || 245 857 || 9 690 222 || 39,4 || Конакри |- | [[Файл:Flag of Guinea-Bissau.svg|border|22x20px]] [[Гвинея-Бисау]] || 36 120 || 1 442 029 || 41 || Бисау |- | [[Файл:Flag of Djibouti.svg|border|22x20px]] [[Джибути]] || 22 000 || 818 159 || 54 || Джибути |- | [[Файл:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|border|22x20px]] [[Демократиядин республика Конго]] || 2 345 410 || 67 758 000 || 28 || Киншасса |- | [[Файл:Flag of Egypt.svg|border|22x20px]] [[Египет]] || 1 001 450 || 80 898 000 || 74 || Каир |- | [[Файл:Flag of Zambia.svg|border|22x20px]] [[Замбия]] || 752 614 || 12 935 000 || 17,2 || Лусака |- | [[Файл:Flag of Zimbabwe.svg|border|22x20px]] [[Зимбабве]] || 390 580 || 13 349 000 || 33 || Хараре |- | [[Файл:Flag of Cape Verde (10-17).svg|border|22x20px]] [[Кабо-Верде]] || 4 033 || 542 000 || 102 || Прая |- | [[Файл:Flag of Cameroon.svg|border|22x20px]] [[Камерун]] || 475 440 || 17 795 000 || 34 || Яунде |- | [[Файл:Flag of Kenya.svg|border|22x20px]] [[Кения]] || 582 650 || 37 953 838 || 65,1 || Найроби |- | [[Файл:Flag of the Comoros.svg|border|22x20px]] [[Коморар]] || 2 170 || 752 000 || 404 || Морони |- | [[Файл:Flag of Côte d'Ivoire.svg|border|22x20px]] [[Кот-д'Ивуар]] || 322 460 || 21 075 000 || 65 || Ямусукро |- | [[Файл:Flag of South Africa.svg|border|22x20px]] [[Кьиблепатан Африкадин Республика]] || 1 219 912 || 43 786 828 || 39 || Претория, <br /> Кейптаун, <br /> Блумфонтейн |- | [[Файл:Flag of South Sudan.svg|border|22x20px]] [[Кьиблепатан Судан]] || 619 745 || 11 090 104 || 13,3 || Джуба |- | [[Файл:Flag of the Republic of the Congo.svg|border|22x20px]] [[Конгодин Республика]] || 342 000 || 3 999 000 || 12 || Браззавиль |- | [[Файл:Flag of Lesotho.svg|border|22x20px]] [[Лесото]] || 30 355 || 2 125 262 || 62 || Масеру |- | [[Файл:Flag of Liberia.svg|border|22x20px]] [[Либерия]] || 111 370 || 3 489 072 || 29 || Монровия |- | [[Файл:Flag of Libya.svg|border|22x20px]] [[Ливия]] || 1 759 540 || 6 365 563 || 3,2 || Триполи |- | [[Файл:1959-2017 Flag of Mauritania.svg|border|22x20px]] [[Мавритания]] || 1 030 700 || 3 086 000 || 2,6 || Нуакшот |- | [[Файл:Flag of Mauritius.svg|border|22x20px]] [[Маврикий]] || 2 040 || 1 240 827 || Порт-Луи || Порт-Луи |- | [[Файл:Flag of Madagascar.svg|border|22x20px]] [[Мадагаскар]] || 587 041 || 20 042 552 || 33 || Антананариву |- | [[Файл:Flag of Malawi.svg|border|22x20px]] [[Малави]] || 118 480 || 15 400 000 || 118 || Лилонгве |- | [[Файл:Flag of Mali.svg|border|22x20px]] [[Мали]] || 1 240 000 || 13 218 000 || 11 || Бамако |- | [[Файл:Flag of Morocco.svg|border|22x20px]] [[Марокко]] || 446 550 || 32 382 000 || 70 || Рабат |- | [[Файл:Flag of Mozambique.svg|border|22x20px]] [[Мозамбик]] || 801 590 || 21 397 000 || 25 || Мапуту |- | [[Файл:Flag of Namibia.svg|border|22x20px]] [[Намибия]] || 825 418 || ~1 820 916 || 2,5 || Виндхук |- | [[Файл:Flag of Niger.svg|border|22x20px]] [[Нигер]] || 1 267 000 || 13 957 000 || 11 || Ниамей |- | [[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|22x20px]] [[Нигерия]] || 923 768 || 152 217 341 || 167 || Абуджа |- | [[Файл:Flag of Rwanda.svg|border|22x20px]] [[Руанда]] || 26 338 || ~10,186,063 || 343 || Кигали |- | [[Файл:Flag of Sao Tome and Principe.svg|border|22x20px]] [[Сан-Томени Принсипи]] || 1 001 || 163 000 || 169,1 || Сан-Томе |- | [[Файл:Flag of Senegal.svg|border|22x20px]] [[Сенегал]] || 196 722 || 14 100 000 || 51 || Дакар |- | [[Файл:Flag of Seychelles.svg|border|22x20px]] [[Сейшел островар]] || 451 || ~80,699|| 178 || Виктория |- | [[Файл:Flag of Somalia.svg|border|22x20px]] [[Сомали]] || 637 657 || 9 558 666 || 13 || Могадишо |- | [[Файл:Flag of Sudan.svg|border|22x20px]] [[Судан]] || 1 886 100 || 30 894 000 || 16,4 || Хартум |- | [[Файл:Flag of Sierra Leone.svg|border|22x20px]] [[Сьерра-Леоне]] || 71 740 || 5 363 669 || 76 || Фритаун |- | [[Файл:Flag of Tanzania.svg|border|22x20px]] [[Танзания]] || 945 090 || 37 849 133 || 41 || Додома |- | [[Файл:Flag of Togo (3-2).svg|border|22x20px]] [[Того]] || 56 785 || 6 300 000 || 108 || Ломе |- | [[Файл:Flag of Tunisia.svg|border|22x20px]] [[Тунис]] || 163 610 || 10 383 000 || 61,6 || Тунис |- | [[Файл:Flag of Uganda.svg|border|22x20px]] [[Уганда]] || 236 040 || 30 900 000 || 119 || Кампала |- | [[Файл:Flag of Chad.svg|border|22x20px]] [[Чад]] || 1 284 000 || 11 100 000 || 11,5 || Кампала |- | [[Файл:Flag of Equatorial Guinea.svg|border|22x20px]] [[Экватордин Гвинея]] || 28 051 || 650 000 || 16,9 || Малабо |- | [[Файл:Flag of Eritrea.svg|border|22x20px]] [[Эритрея]] || 117 600 || 4 401 009 || 37 || Асмэра |- | [[Файл:Flag of Swaziland.svg|border|22x20px]] [[Эсватини]] || 17 363 || 1 141 000 || 59 || Мбабане |- | [[Файл:Flag of Ethiopia.svg|border|22x20px]] [[Эфиопия]] || 1 104 300 || 75 067 000 || 70 || Аддис-Абеба |- | [[Файл:Flag of the Central African Republic.svg|border|22x20px]] [[Юкьван Африкадин Республика]] || 622 984 || 3 799 897 || 6,1 || Банги |} [[Файл:2004 12 12 18-24-04 rose sea in mamoudzou mayotte island.jpg|thumb|250px|[[Мамудзу]] шегьердин (Майотта остров) гьуьлуьн къерех]] === '''Масадалай аслу тир чилер''' === {| class="standard" style="text-align:center" |- ! Чилин тӀвар !! Гьукумат !! Чилин кьадар !! Агьалийрин кьадар !! Агьалийрин къалинвал !! Кьилин шегьер |- | РагъакӀидайпатан Сахара || Марокко || 252 120 || 267 405 || 1,06 || Эль-Аюн |- | Реюньон || Франция || 2 517 || 800 000 || 308 || Сен-Дени |- | Майотта (Маоре) || Франция || 374 || 208 783 || 558 || Мамудзу |- | Жуан-ди-Нова (остров) || Франция || 4,1 || - || - || - |- | Европа (остров) || Франция || 28 || - || - || - |- | Глориоз (островар) || - || - || - || - || - |- | Тромлен (остров) || Франция || 1 || - || - || - |- | Басас-да-Индия (остров) || 0,2 || - || - || - || - |- | Пак Еленадин, Чан хтунинни Тристан-да-Кунья островар || ЧӀехибритания || 413 || 7543 || 18 || Джеймстаун |- | Индиядин океанда авай Британиядин чил || ЧӀехибританя || 60 || 3500 || 58,3 || Диего-Гарсия |} === '''Европадин гьукуматрин паяр''' === [[Файл:Madeira 3d este luisfreitas.png|thumb|Мадейра остров]] {| class="standard" style="text-align:center" |-bgcolor=#FF0000 ! Чилин тӀвар !! Гьукумат !! Чилин кьадар !! Агьайлирин кьадар !! Агьалийрин къалинвал !! Кьилин шегьер |-bgcolor=#FFE4C4 | Канари островар || [[Испания]] || 7 492, 360 || 2 103 992 || 282,5 || [[Лас-Пальмас-де-Гран-Канария]], <br /> [[Санта-Крус-де-Тенерифе]] |-bgcolor=#FFE4C4 | [[Сеута]] || [[Испания]] || 18,5 || 78320 || 4016 || - |-bgcolor=#FFE4C4 | [[Мелилья]] || [[Испания]] || 12 || 6500 || 5311 || - |-bgcolor=#90EE90 | [[Мадейра]] || [[Португалия]] || 828 || 247 161 || 308.5 || [[Фуншал]] |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{commons|Africa}} * [[:en:voy:Africa|Africa - Wikivoyage]] * [http://www.africana.ru/index.htm africana.ru] * [https://web.archive.org/web/20081002035347/http://www.afrika.no/english/index.html Norwegian Council for Africa] {{Африкадин гьукуматар}} [[Категория:Африка| ]] otltwdpit3mwy8s5l6kxy6irek20lgo 0 362 99450 98869 2026-09-26T00:32:29Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99450 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Кьвевар |статус= Шегьер |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Дербент}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =42 |lat_min =04 |lat_sec =09 |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =17 |lon_sec =45 |CoordAddon = |CoordScale = |герб =Coat of Arms of Derbent (Dagestan) (1843).png |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 100 |пайдахдин гьяркьуьвал = |гьукуматдин картадин алцум = |региондин картадин алцум = |райондин картадин алцум = 0 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Дербент район |район таблицада = |C в регион = нет |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = Шегьердин мэр |кьил = Агьмед Къулиев<ref>[https://derbent.ru/press-tsentr/novosti/321588/ Ахмед Кулиев избран главой Дербента]</ref> |бине эцигай тарих = [[438 йис]]уз |статус йисалай = шегьердин статус <br>[[1840 йис]]уз къачуна |майдан =69,63<ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi Подсчитано по базе данных муниципальных образований РФ на 2008 год]</ref> |виликан тӀварар = Баб-аль-Абваб, Чора Паак |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = 490 |климат = юкьван дережадин, чими, субтропиквилин зур кьурагь гьава хас я.<ref name=autogenerated1>[http://www.derbent.biz/viewstatic.php?vs=klimat Климат Дербента]</ref> |официал чӀал = |агьалияр = {{агьалияр|Дербент|тс}} |сиягьдиз къачур йис = {{агьалияр|Дербент|г}} |къалинвал = 1615,2 |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] (32,62 %), <br> [[азербайжанар]] (31,74 %), <br> [[табасаранар]] (15,45 %), <br> [[даргияр]] (5,53 %), <br> [[урусар]] (5,02 %)<ref name="Даг2002">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Этносостав населения Дагестана. 2002]</ref> |динар = [[сунияр|суни]], [[шийи]] - [[мусурманар]], [[христианвал]], [[иудаизм]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = UTC+4 |DST = |телефондин код = +7 87240 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = 368600 |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 410 |Commons-ра категория = |сайт = http://www.derbent.org/ |сайтдин чӀал = }} '''Кьвевар''' ва я '''Дербент''' ({{lang-fa|دربند}} Дарбанд — «гуьтӀуь варар», {{lang-ru|Дербент}}, {{lang-tab|Дербенд, Шагьур, Цали}}, [[Агъул чӀал|агъул]]. ''Цал, Дербенд'' {{lang-av|Дербенд}}, {{lang-dar|Чулли (кайт.), Чяли (акуш.) — «пару, цал»}}<ref>{{книга|заглавие=Русско-даргинский словарь|ответственный=Составитель Исаев М.-Ш. А., под общей редакцией Джидалаева Н. С.|место=Махачкала|издательство=Дагучпедгиз|год=1988|страница=261}}</ref>, {{lang-az|Дәрбәнд}}, {{lang-lbe|Дарбант, Чурул — «къванцин»}},) — [[Дагъустан Республикадин]] [[Дербент район]]да авай [[шегьер]]. Райондин администрациядин юкь ва чӀехивилел гьалтайла Республикадин кьилин шегьер тир [[Магьачкъала]]дилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. [[Урусат Федерация]]дин виридалайни кьибле пата авай шегьер язва. Дербент — къенин йикъалди «уьмуьр гьалзавай» дуьньядин виридалайни дегь чӀаван шегьеррикай сад яз гьисабзава, Урусат Федерациядин виридалай дегь шегьер я.<ref>[http://www.idksn.ru/book8.php КСН ИЗДАТЕЛЬСКИЙ ДОМ — проект «Гордость Отчизны» — Дербент — дуьньядин виридалайни дегь шегьеррикай сад я] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005024129/http://www.idksn.ru/book8.php |date=2009-10-05 }}</ref> Сифте инсанар уьмуьр гьалзавай чкаяр ина чи э.в. 4 агъзур йисан эхирда — сифте [[кишпирдин девир]]да арадал атанвайди я. Шегьердин виликан «Каспийдин варар» тӀвар чи э.в. [[VI виш йис]]уз талукь я, ам грециядин тӀвар — ван авай географ [[Милетви Гекатей|Милетви Гекатея]] вичин тарихдин ктабра гъизва. Гилан Дербент шегьер чи эрадин [[438 йис]]уз, кӀунтӀал эцигнавай [[фарсар]]ин къеле ва адакай [[Каспий гьуьл]]уьз физвай кьве къванцин цлар хьиз бине кьунвай. И къенин йикъалди амукьнавай цлари [[Къавкъаз]]дин суваринни [[Каспий гьуьл]]уьн арада физвай 3 километрдин ара агалзавай ва шегьер кеферни кьибле патарай хуьзвай сергьятар тир.<ref name="Osn438">[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=603797 Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия]</ref><ref name="BSE">[http://bse.sci-lib.com/article023722.html Значение слова «Дербент» в Большой Советской Энциклопедии]</ref> == Этимология == '''Дербент''' гаф «''гуьтӀуь вар''» мана гузвай [[фарс чӀал]]ан «''дар банд''» гафарикай туькӀуьр хьайиди я. '''Баб-аль-Абваб''' — фад — фад куьруь '''аль-Баб''' формадани къалурзавайди я, им Кьвевар шегьердин [[араб чӀал]]ал тарихдин тӀвар я. Араб чӀалай гафба — гаф таржума авуназ хьуй «''Кьилин варар''», «''ЧӀехи варар''», «''Варарин варар''» манаяр гузва. И тӀвар, [[Европа]]дизни [[Азия]]диз физвай савдагарвилин рекьера алай стратегиядин чӀехи метлеб авай пункт яз, шегьерди [[Юкьван виш йисар]]ин сифте кьилера къугъвазвай рольдиз килигна ганвайди я. == География == Шегьер [[Каспий гьуьл]]уьн рагъакӀдай кьере, [[Рубас вацӀ]]ун сивин кефер пата, [[ЧӀехи Къавкъаз]]дин сувар Каспий гьуьлуьв виридалай мукьув агатна, арада 3 километрин [[кьулувал]]дин зул тунвай чкадал алайди я. Гьа зул кӀевирна, шегьерди Дербентдин ва я илимда лугьузвайвал [[Каспийдин рехъ]] арадал гъанвай. Дегь заманада Дербент шегьерди ва Каспий рекьи чӀехи роль къугъвазвай, ам [[РагъэкъечӀдай Европа]] ва [[Вилик патан Азия]] сад садахъ гилигзавай, стратегиядин виридалайни метлеб авай ва топографиядал гьалтайра къулай чкадал алайди тир. === Климат === Дербент шегьердиз юкьван гьалдилай субтропикдин зур кьурагь гьалдиз элячӀзавай климатдин жуьре хас я. Климатдиз чӀехи таъсир [[Каспий гьуьл]]уь гузва, гьавиляй ина зул яргъи ва чими, ва гатфар энгел кваз алукьзава. Кьуьд хъуьтуьл, йисан къене жив вирини вири кьве гьефте амукьзава, адет яз виридалайни мекьи варз февраль язва. Гадни яргъи ва зегьем квайди я. Дербентдин юкьван гьисабдалди йисан температура +13,3 °C, юкьван гьисабдалди вацранди +3,1 °C, июль вацран юкьван гьисабдалди температура +24,7 °C (максимум +41 °C тир). Йисан къене чими бередин яргъивал — 270 югъ я. Юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар йиса 260 мм я. Виридалайни чӀимел варз — октябрь я. Юкьван гьисабдалди йисан гьавадин ламувал — 69,5 %, гарарин юкьван йигинвал — 6,0 м/с. {{Чкайрин климат |Город_род=Кьвевардин |Чешме=<ref>{{cite web | url = http://climatebase.ru/station/37470/ | title = Derbent climate | archiveurl = http://www.webcitation.org/69g2txMLc | archivedate = 2012-08-05 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://data.oceaninfo.info/atlas/Kasp/2_watertemp_station_97025_1.html|title=ЕСИМО|archiveurl=http://www.webcitation.org/69g2ueffv|archivedate=2012-08-05}}</ref> | Янв_юкь=2.7 | Янв_юкь_къвал=13.1 | Фев_юкь=2.7 | Фев_юкь_къвал=21.2 | Мар_юкь=5.0 | Мар_юкь_къвал=19.3 | Апр_юкь=10.2 | Апр_юкь_къвал=12.0 | Май_юкь=16.1 | Май_юкь_къвал=16.0 | Июн_юкь=21.4 | Июн_юкь_къвал=17.4 | Июл_юкь=24.7 | Июл_юкь_къвал=33.7 | Авг_юкь=24.2 | Авг_юкь_къвал=16.2 | Сен_юкь=20.0 | Сен_юкь_къвал=26.0 | Окт_юкь=13.8 | Окт_юкь_къвал=34.3 | Ноя_юкь=9.2 | Ноя_юкь_къвал=17.9 | Дек_юкь=5.3 | Дек_юкь_къвал=29.4 | Йис_юкь=13.2 | Йис_юкь_къвал=256.5 | Янв_юкь_мин=0.6 | Янв_юкь_макс=5.0 | Фев_юкь_мин=−0.2 | Фев_юкь_макс=4.3 | Мар_юкь_мин=2.8 | Мар_юкь_макс=7.5 | Апр_юкь_мин=7.4 | Апр_юкь_макс=13.2 | Май_юкь_мин=12.7 | Май_юкь_макс=19.4 | Июн_юкь_мин=17.7 | Июн_юкь_макс=24.6 | Июл_юкь_мин=21.3 | Июл_юкь_макс=27.9 | Авг_юкь_мин=20.7 | Авг_юкь_макс=27.5 | Сен_юкь_мин=16.6 | Сен_юкь_макс=23.3 | Окт_юкь_мин=10.9 | Окт_юкь_макс=16.7 | Ноя_юкь_мин=6.7 | Ноя_юкь_макс=11.6 | Дек_юкь_мин=3.1 | Дек_юкь_макс=7.7 | Йис_юкь_мин=10.3 | Йис_юкь_макс=16.0 | Янв_а_макс=17.0 | Янв_а_мин=−14 | Фев_а_макс=25.0 | Фев_а_мин=−10.9 | Мар_а_макс=18.0 | Мар_а_мин=−14 | Апр_а_макс=24.0 | Апр_а_мин=0.1 | Май_а_макс=31.0 | Май_а_мин=1.9 | Июн_а_макс=41.0 | Июн_а_мин=10.0 | Июл_а_макс=38.0 | Июл_а_мин=12.9 | Авг_а_макс=40.0 | Авг_а_мин=9.0 | Сен_а_макс=34.0 | Сен_а_мин=6.0 | Окт_а_макс=27.0 | Окт_а_мин=−1 | Ноя_а_макс=23.4 | Ноя_а_мин=−3.9 | Дек_а_макс=19.0 | Дек_а_мин=−12 | Йис_а_макс=41.0 | Йис_а_мин=−14 | Янв_яд = 4.1 | Фев_яд = 3.2 | Мар_яд = 4.9 | Апр_яд = 9.7 | Май_яд = 15.2 | Июн_яд = 21.1 | Июл_яд = 24.8 | Авг_яд = 25.4 | Сен_яд = 22.0 | Окт_яд = 16.9 | Ноя_яд = 11.3 | Дек_яд = 6.6 | Йис_яд = 13.8 |}} == Тарих == === Дегь девир === [[Къавкъаздин ЧӀехи рехъ|Къавкъаздин ЧӀехи рекьин]] чӀехи метлеб, ам [[скифар|скифри]], [[сарамтар|сарматри]], [[аланар|аланри]], [[гуннар|гуннри]], [[хазарар|хазарри]] дяведалди къачунин къастарин кьилин себеб тир. Ада тарихдин къати вакъиаяр, вигьинарни чукӀурунар, агъуз аватунинни абад хьунини девирар эхи авуна. ИнлайтӀуз [[ЧӀехи Пекдин рехъ|ЧӀехи Пекдин рекьин]] чӀехи метлеб авай чка физвай ва Дербент, РагъакӀидай патаннини РагъэкъечӀдай патан, Кьибле патаннини Кефер патан цивилизацияяр сад — садахъ гилигзавай рекьерин хев тир. «Дербентдин рекькай» (яни Къавкъаздин ЧӀехи рекьикай) чи. э. в [[V виш йис]]уз сифте малуматар гъанвайбурукай садлагьайди Дегь Грециядин тариххъан [[Геродот]] тир. [[Селевкидрин Империя]]дин шегьердиз зурба марагъ къалурнавай, абурун шегьердиз садлагьай экспедиция чи. э. в. 290—281 йисара кьиле тухванвай. Чи. э. в. 66-65 йисара, кьилин къаст Дербент шегьер кьун яз, [[Лукулл]]а ва [[Помпей|Помпея]] шегьердиз дявевилин атунар кьилиз акъуднай. Са бязи кирамрин (авторрин) малумариз килигна, «Диауана» тӀвар алаз [[Къавкъаз Албания]]дик акатнавай береда Дербентдин шегьердин тарихда метлеб авай факт, христианвал кьабулун тир.<ref>{{книга |автор = William Hazlitt. |заглавие = The classical gazetteer: a dictionary of ancient geography, sacred and profane |ссылка = http://books.google.az/books?id=xHADAAAAQAAJ&pg=PA135&dq=Diauna+Derbend&hl=ru&sa=X&ei=Xmk5T4LyKoKZhQfa_NnxAQ&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=Diauna%20Derbend&f=false |ответственный = |место = |издательство = Whittaker |год = 1851 |том = |страниц = 378 |страницы = 135 |isbn = }}</ref> Шегьер Алпандин кеферпатан форпост хьиз къуллугъзавай.<ref>{{книга |автор = Т. И. Макарова, С. А. Плетнева. |заглавие = Крым, Северо-Восточное Причерноморье и Закавказье в эпоху средневековья, IV-XIII века |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = Наука |год = 2003 |том = |страниц = 532 |страницы = 354 |isbn = }} <blockquote>Среди городов Кавказской Албании заметно выделяется Дербент, северный форпост страны (табл. 168: 7).</blockquote></ref> [[V виш йис]]ан кьведлагьай зур паюна алпандин [[Ваче II]] пачагьди вахтуналди яз Дербент шегьердикай Алпандин [[зороастризм]] диндин аксиниз женгинин даях авунвай. [[V виш йис]]алай шегьердин вилик финин ва [[Виликпатан Азия]] санай масаниз куьч хьунин тегьерда уьмуьр гьалзавай [[туьрк халкьар|туьрк]] тайифайрикай, [[хазарар|хазар]] ва [[гуннар|гунн]] халкьарикай хуьн патал къелеяр, кьантӀар ва масабур расна кӀеви авунин процессар активдаказ гатӀумзава. Шегьер кӀеви авунин крарилай гъейри, къуншивал ийизвай вагьши куьчери халкьар ислягьвилелди секинарурин алахъунар ара датӀана кьиле физвай. Дербентдин зарб камаралди чӀехи жезвай къуватди ва девлетри патав гвай муькуь къуват авай гькуматрин дикъет чӀугвазвай. ГьакӀ, [[552 йис]]уз хазаррин шегьердиз вигьин жезва. Баладикай хуьн патал патриархдин тахт Чола (Дербент) шегьердай Партав (гилан [[Барда]]) шегьердиз акъудзава. Тарихъан [[Бруцкус, Юлий Давидович|Д. Ю. Бруцкуса]] гузвай малуматрив кьурвал, а береда чувудрин са пай [[Персия]]дай Дербент шегьердиз куьч жезва. [[626 йис]]уз рагъакӀидай патан туьрквер Дербент шегьердайтӀуз [[Кьибле Къавкъаз]]диз къуватдалди гьахьзава. Дербент шегьердин туьркверин паталай штурм, эрмени тариххъан [[Мовсес Каганкатваци]]ди вири бегьемдиз къалурзава: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''Алпандин князьрикай тир фарс [[сердер]] Гайшагьаз, зурба Дербент шегьер хуьзвай кьегьалрин ва, фарсарин пачагьри виридалайни хъсан архитекторар кӀватӀна уьлкве такьатдай аватай гьалдиз гъана эцигай цлан кьилел къаравулар хьиз акъвазнавай кьушунрин кьилел атайбур вичин вилералди акунай… Абурун винел звер кваз чукурзавай акахьай яргъи чӀулав чӀарар алай папар хьтин, мурдар, кфир, чин гьяркьуь ксарин кӀеретӀар акурла, шегьердин эгьлийрик зурзун акатнавай; кьетӀендаказ, чпин кьилел хар хьиз къванвай ва ягь квадарнавай вагьши жанавурар хьиз абурун винел фена вилик акатай дишегьлияр, кьуьзекарни аялар майданрани куьчейра регьим авайчирвилелди тукӀвазвай, кьур чка ядай ва къуват авай варварар акурла. Абурун вилери, итимрикайни папарикай иербурузни, играмибурузни садазни инсаф ийзвачир; кьулухъди румар гунин алакьунар авачир зайиф ва начагъ ксарни секин тазвачир; абуруз, тукӀванвай дидейрин гарданар кьуна шехьзавай аялар акурла язух къвезвачир, аксина абуру папарин хурарай иви нек хьиз ацазвай. Кьурагь нацӀарик акатзавай цӀай хьиз, абуру чпин гъуьгъуьна вагьши гьайванринни нуькӀверин зулумар туна, кӀвалерин са ракӀариз гьахьна муькуь ракӀарай экъечӀзавай<ref>{{книга |автор = Гумилёв, Л. Н. |заглавие = Древние тюрки |издательство = Айрис-пресс |год = 2009 |страницы = 214 |isbn = 978-5-8112-3742-5 }}</ref>.. ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> === Арабрин гьукумдик квай девир === [[Файл:81ArabAbbasidPeriod750-885.gif|thumb|400px|Дербент [[Армениядин эмират]]дик ква. Арабри гьукум гьалзавай девир, [[750 йис|750]] — [[885 йис]]ар]]. Шегьердин вилик финин цӀийи этап, иниз [[арабар|арабрин]] атунихъ галаз алакъа аваз я. [[642 йис|642]] ва я [[643 йис]]уз арабрин садлагьай кьушунар Дербентдин ваварив агакьайла, шегьердин сасанидрин сердер Шахрбараз (Шахрияр) тир<ref>{{cite news | title=ХАЗАРИЯ И НАРОДЫ КАВКАЗА И ВОСТОЧНОЙ ЕВРОПЫ| author=А.П.Новосельцев|publisher=Gumilevica | url=http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0151.htm| date=12 Апреля 2008 | lang=ru}}</ref>. [[651 йис]]уз арабри Дербент къачунвай, амма абурун позиция акьванни кӀеви тушир. Чпи кьунвай чка абуру [[733 йис|733]] — [[734 йис]]ара [[Маслама ибн Абд аль-Малик]]а гьукум гьалзавай чӀавуз кӀеви авунвай. Халиф Умара шегьердин регьбервал, [[652 йис|652]] ва я [[653 йис]]алди къеледин комендантвилин везифадал алай Абд ар-Рахман ибн Раби’адиз вуганвай<ref name="Новосльцев">{{cite news | title=ХАЗАРСКОЕ ГОСУДАРСТВО. ОСНОВНЫЕ ЭТАПЫ ЕГО РАЗВИТИЯ| author=А.П.Новосельцев|publisher=Gumilevica | url=http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0141.htm| date=12 Апреля 2008 | lang=ru}}</ref>. Гьа а чӀавалай шегьердин эгьлийрик ислам дин кутунин процессар активдаказ гатӀумнавай. А чӀавуз дербентда садлагьай Жуьмя мискӀин эцигнавай. Дербент арабрин паталай къачурдилай кьулухъ, шегьер Арабрин [[Халифат]]дин [[Къавкъаз]]да даяхдин кьилин пунктдиз ва виридалайни чӀехи метлеб авай дявевилин, политикадин ва идеологиядин юкьваз элкъвезва. Ина дараматар эцигунин жуьреба — жуьре метлеб авай кӀвалахар кьиле тухузвай. Дербентдикай, гъилин устӀарвилин кеспият (хъенчӀин къапарин устӀарвал, шуьшедин затӀар расун, металл расун, [[заргарвал]], къванер расун, дараматар эцигунин кар, хрунин устӀарвал, гамар хрунин устӀарвал, [[чар]], [[запун]] ва [[пек]] гьасилун) ва хуьруьн майишат (лежбервал, бахчахъанвал, [[заферан]], [[ругъунар]], [[памбаг]], [[куш]] расун ва мсб.) вилик фенвай, Къавкъаздин юкьван виш йисарин виридалайни чӀехи шегьер жезва. Юкьван виш йисарин Дербент — им Каспий гьуьлуьн кьере алай виридалайни чӀехи порт, [[РагъэкъечӀдай пад|РагъэкъечӀдай]] патанни [[РагъакӀидай пад|РагъакӀидай]] патан ва [[Кьибле пад|Кьибле]] патанни [[Кефер пад|Кефер]] патан уьлквейрин арадинни халкьарин арадин транзитдин савдавилин юкь тир. Шегьерди Муьква РагъэкъечӀдай, Юкьван РагъэкъечӀдай патарин ва РагъэкъечӀдай Европадин вилаятринни шегьеррин гзафбурухъ галаз савдавилин кӀеви алакъаяр хуьзвай. Им юкьван виш йисарин кирамри ва чинал акъуднавай археологиядин жагъурунри шагьидвал ийизва. Иниз [[Хазария]]дай, [[Русь]]дай, [[Волгадин Булгария]]дай, [[Джурджан]]дай, [[Табаристан]]дай, [[Дейлем]]дай, [[Хорасан]]дай, [[Хорезм]]дай, [[Индия]]дай ва маса чкайрай савдавилин карванар ва гимияр къвезвай. === Дербентдин эмиратдин кьилин шегьер === Халифат терг хьайи чӀавуз, [[869 йис]]уз Дербентдин эгьлийри чпин эмирдин везивадал, гуьгъуьнлай [[Хашемидар]] династиядин бине кутур кас хьайи, Хашим ибн Сурак тайин авунвай. === Селжукрилай сефевидрал кьван === === Урусатдинни Персиядин арада === === Хронология === * Чи э. в. тахминан [[V виш йис|V]] — [[IV виш йис]]ара Дербент шегьер алай чкадал [[массагетар|массагетрин]] куьчери тайифайрин пуна алай. * Чи э. в. тахминан [[2 виш йис]]ара гьа пуна алай чкадал, антик ва юкьван виш йисарин чешмейра [[Чола (шегьер)|Чола]] тӀвар алаз малум тир шегьер эцигнавай. * Чи э. в. [[I виш йис]]ан эхирдай эгечӀна Чола — маскутрин (массагетрин) тайифайрин садвалдин, тарихдин чешмейра фад-фад Маскутрин Пачагьвал лугьузвай (Муьшкуьр (пачагьвал)|Муьшкуьр), кьилин шегьер тир. * Чи э. 1 виш йисалай эгечӀна Чола шегьер Мускутрин вири пачагьвал хьиз [[Алпан (гьукумат)|Алпандин]] пачагьрин вассалвилин аслувилик акатзава. * Чи э. [[VI виш йис]]уз сасанидрин шагь [[Кавад]]а, массагетар Сасанидрин гьукумдик муьтӀуьгъанра Чола шегьер цӀийи кьилелай туьхкӀуьрунин ва кӀеви авунин кӀвалахрал эгечӀнавай. * Чи э. VI виш йисуз сасанидрин шагь [[Хосров Ануширван]]а Чола къеледин цӀийи кьелелай туьхкӀуьрунин кӀвалахар вири куьтягьйдалай кьулухъ адаз цӀийи Дербент тӀвар ганвай. Къеледи Дагъустандин суваринни [[Каспий гьуьл]]уьн юкьва авай гуьтӀуь рехъ хуьзвай, шегьердин тӀварцӀи гьа им къалурни ийизва: фарс чӀалал «дер бенд» — «гуьтӀуь хев» мана гузва. * Чи э. VI виш йисан девирда [[Персия]]да авай [[чувудар|чувудрин]] са пай Дербентдиз куьч хьана ацукьзава. И регионда садлагьай монотеистар тир чувудрин жемият арадал атанвай. * [[630 йис|630]]-й йисара Дербент [[хазарар|хазарри]] къачунвай. * [[Алпан (гьукумат)|Алпандин]] зурба князь тир Жаваншир гьукумдик квай чӀавуз, Дербент шегьер вири (Муьшкуьр (пачагьвал)|Муьшкуьр) вилаятдихъ галаз Алпандихъ гилиг хьанвай. * [[652 йис]]алай Дербент [[Арабрин Халифат]]дик акатзава. Шегьерда мискӀинар эцигзавай, иниз 24 агъзур сирийвияр куьчарна ацукьарнавай, шегьер мягьлейриз (кварталриз/магалриз) пай хьанвай, ва эгьлийрин чӀехи пай [[Ислам]]диз элкъуьрнавай. * [[730 йис]]уз хазарри иудаизм кьабулнавай (мумкин я Дербентдин чувудрин таъсирдик). * [[VIII виш йис]]уз Дербент — халифан сердердин резиденция авай, Къавкъаздин чӀехи дявевилинни — политикадин юкь тир. [[X виш йис]]уз Халифат чкӀайдилай кьулухъ, Дербент асул тушир эмиратдин юкь жезва. * [[IX виш йис]]алай эгечӀна Дербент Ширваншагьрин гьукуматдин эсердик акатзава. * [[1071 йис]]уз шегьер [[туьрк-селжукар|туьрк-селжукри]] дяведалди къачунвай. * [[XII виш йис]]алай эгечӀна Дербент, [[Азербайжандин Атабекар|Азербайжандин Атабекрин]] гъилибан тир [[Ширваншагьрин гьукумат]]дик акатзава. * [[XIII виш йис]]уз Дербент, вири Ширваншагьрин гьукуматдихъ галаз [[монголар]] паталай къачунвайди тир. * XVI виш йисуз — XVIII виш йисан сифте кьилера Дербент Сефевидрин [[Иран]]дик акатзава. * 1722 йисан 23 августдиз — 6 сентябрьдиз — [[Петр I]] Дербента авай. * [[1743 йис]]алай эгечӀна Дербент — Сефевидринни Афшаррин гьукуматдин [[Дербент ханвал]]дин юкь ва [[Надир-Шагь]]ан резиденция я. * [[XVIII виш йис]]уз Надир-шагь кьейидилай кьулухъ, Дербентдин хана вичин аслутуширвал малумарнавай. * XVIII виш йисуз [[Фатали хан]]а Дербент шегьер ханвалдихъ галаз санал [[Къубадин ханвал]]дихъ гилигнавай. * [[1796 йис]]уз шегьер урусрин кьушунрин паталай дяведалди къачунвайди тир. (Кил. [[Дербентдин штурм]]). * [[1806 йис]]уз [[Тарки]]дин шамхал Мехти-II Дербентдин ханни хьанвай<ref>Доного Х.-М. Сверкающий газават. Имам Гази Мухаммад. Махачкала. 2007. С 168</ref>. * [[1813 йис]]уз Дербент [[Урусатдин империя]]дихъ гилиг хьанвай. * [[1840 йис]]алай Дербент — уезддин, [[1846 йис]]алайни — посаддин шегьер хьанвай. <!-- * С 1840-х гг. переживал быстрый экономический подъём, связанный, в частности, с выращиванием [[марена|марены]] — растения, из которого получали дешёвый краситель. В 19 в. были развиты также [[садоводство]], [[виноградарство]] и рыбный промысел. * В [[1898]] через Дербент прошла железная дорога Петровск-Порт (ныне [[Махачкала]]) — [[Баку]]. * С 70-х годов 20-го века — массовая [[Алия (репатриация в Израиль)|репатриация]] [[горские евреи|Евреев]] Дербента в государство [[Израиль]].--> == Агьалияр == === Кьадар === Кьвевар шегьердин агьалийрин кьадар, адан къваларив галай хуьрерай куьч хьана шегьерда ацукьзавайбурун куьмекдалди зарб камаралди гзаф жезва. {{ Агьалияр | Дербент |Столбцов=11}} {{ Агьалияр | Дербент | график }} === Миллетар === XV—XVI виш йисарин Дербент гьакъиндай [[Василий Владимирович Бартольд|В. В. Бартольда]] чирзава: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> И вахтунда Дербент араб шегьер хьиз ваъ, туьрк шегьер хьиз къалурзавайди я. Венециядин тийижир савдагарди малумарзава хьи, [[XVI виш йис]]ан сифте кьилера шегьердинэгьлияр «я черкесс ва я туьрк чӀалал рахазвай». Масанай атанвай [[туьрквер]]и Дербентдин [[арабар|араб]] агьалияр шегьердай гьикӀ ва гьи чӀавуз чуькьвена акъудуникай чаз са малуматарни авач. Аквадай гьалара, и процессдин, [[Персия]]дин кефердинни — рагъакӀидай патан вилаятра ва [[Азербайжан]]да Селжукрин династия заманадилай физвай къвез — къвез жезвай туьркизациядихъ галаз алакъа ава. Амма Сейф ад-дина ас-Суламиди малумарзава хьи, [[VI виш йис|VI]] — [[XII виш йис]]ара Дербентда туьркверин ваъ, арабрин кьадар виниз тир.<ref>{{книга |автор = [[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд В. В. ]] |заглавие = Сочинения |том = 3 |издательство = Изд-во восточной литературы |год = 1977 |страницы = 427 |isbn = }}</ref></blockquote> [[1638 йис]]уз Кьвевардиз атай немец сиягьатхъан [[Адам Олеарий|Адам Олеариян]] малуматриз килигна, шегьердин миллетрин состав гуьгъуьнин тир: вини пата аюрумлу (яни [[айрумар]]) ва койдурша тайифайри уьмуьр гьалзавай, юкьван пата [[фарсар]] ацукьнавай, ва «Юнан Шахер» (Грекрин шегьер) тӀвар алай агъа пад — [[грекар|грекри]] кьунвай.<ref>{{книга |автор = [[Гаджиева, Сакинат Шихамедовна|Гаджиева С. Ш.]] |заглавие = Дагестанские терекеменцы: XIX - начало XX в |том = |издательство = Наука |год = 1990 |страницы = 17 |isbn = 5-02-016761-4 }}</ref> Урус тарихъан [[Семён Михайлович Броневский|С. М. Броневскийди]] гузвай малуматрив кьурвал, Дербентда: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[1796 йис]]уз 2 189 кӀвалер, са пул расдай кӀвал, 450 туьквенар, 15 мискӀинар, 6 караван — сараяр, 30 пекдин фабрикаяр, 113 памбаг парчадин фабрикаяр, 50 жуьреба жуьре устӀарвилин туьквенар, агьалийрин кьадар тӀимил гзаф алаз 10 агъзур тир, авай са тӀимил [[эрменияр|эрменийрилай]] гъейри, вирида [[фарс чӀал]]ал рахазва ва кхьизва, амам гьакӀан халкьдин арада чӀуру татар нугъатдикай менфят къачузва.<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Bronevskij/text4.phtml С. М. Броневский. Историческия выписки] о сношениях России с Персиею, Грузиею и вообще с горскими народами, в Кавказе обитающими, со времен Ивана Васильевича доныне.</ref></blockquote> [[1860 йис|1860]] — [[1870 йис]]ара Кьвевардин агьалийрик [[суван чувудар]]ни [[урусар]] алава хьанвай, амма цӀапарин кьадар виридалай гзаф яз амукьнавай. [[XIX виш йис]]ан эхирда — [[XX виш йис]]ан сифте кьилера акъуднавай [[Брокгауздинни Эфронан Энциклопедиядин гафарган]]да ганвай малуматриз килигна: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0">[[1888 йис]]уз Дербент шегьердин агьалийрин кьадар 14 185 кас тир, [[1891 йис]]уз — 15 265 кас; абурукай мусурманар (чара — чара хилер) — 10 243 кас, чувудар — 2490, православиядин христианар — 1 319, эрмени — григорианар — 875, католикар — 201 ва люцеранар — 16 кас. [[1886 йис]]ан малуматрай аквазвайвал, миллетрин векилрин кьадардал гьалтайла виридалай виниз тирбур цӀапар — 8 697 тир, ахпа чувудар — 1 830, урусар — 620 ва эрменияр — 371.<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Дербент, город Дагестанской области}}</ref> </blockquote> [[1897 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, шегьерда 14 649 кас уьмуьр гьалзавай, абурукай цӀапар — 9 767 кас, чувудар — 2 181 кас, урусар — 1092 кас.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=588 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. город Дербент]</ref> <center>'''Урусатдин ва СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Кьвевар шегьердин миллетрин состав.'''</center> {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Йис''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1897<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kaytagotabasaran1897.html|title=КАЙТАГО-ТАБАСАРАНСКИЙ ОКРУГ (1897 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831optsx|archivedate=2012-05-30}}</ref>''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1959<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbent59.html|title=ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1959 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831pw6qP|archivedate=2012-05-30}}</ref>''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1970<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbgorsovet70.html|title=ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1970 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831qZS3E|archivedate=2012-05-30}}</ref>''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1979<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbent79.html|title=ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1979 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831rGySn|archivedate=2012-05-30}}</ref>''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1989<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbent89.html|title=ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1989 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831ruOLm|archivedate=2012-05-30}}</ref>''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''2002<ref name="Этно-Кавказ">{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html|title=НАСЕЛЕНИЕ ДАГЕСТАНА|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831sa59D|archivedate=2012-05-30}}</ref>''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''2010<ref name="Даг2010">{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar|title=НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И ВЛАДЕНИЮ РУССКИМ ЯЗЫКОМ ПО ГОРОДСКИМ ОКРУГАМ И МУНИЦИПАЛЬНЫМ РАЙОНАМ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН|publisher=http://dagstat.gks.ru/}}</ref>''' |- |'''[[лезгияр]]''' |133 (0,9 %) |{{гзаф хьун1}}4589 (9,7 %) |{{гзаф хьун1}}6477 (11,4 %) |{{гзаф хьун1}}11 013 (16,3 %) |{{гзаф хьун1}}16 993 (21,8 %) |{{гзаф хьун1}}34 955 (34,6 %) |{{гзаф хьун1}}41 588 (34,5 %) |- |'''[[азербайжанар|цӀапар]]''' |9767 (66,7 %) |{{гзаф хьун1}}11 190 (23,6 %) |{{гзаф хьун1}}14 381 (25,3 %) |{{гзаф хьун1}}17 875 (26,5 %) |{{гзаф хьун1}}21 600 (27,7 %) |{{гзаф хьун1}}27 264 (26,5 %) |{{гзаф хьун1}}32 123 (26,0 %) |- |'''[[табасаранар]]''' | малумат авач |{{гзаф хьун1}}1522 (3,2 %) |{{гзаф хьун1}}3296 (5,8 %) |{{гзаф хьун1}}6183 (9,2 %) |{{гзаф хьун1}}8776 (11,3 %) |{{гзаф хьун1}}16 706 (16,6 %) |{{гзаф хьун1}}20 539 (17,2 %) |- |'''[[агъулар]]''' | малумат авач |{{гзаф хьун1}}30 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}62 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}492 (0,7 %) |{{гзаф хьун1}}1147 (1,5 %) |{{гзаф хьун1}}4 956 (4,9 %) |{{гзаф хьун1}}7 275 (7,9 %) |- |'''[[даргияр]]''' |95 (0,6 %) |{{гзаф хьун1}}1591 (3,4 %) |{{гзаф хьун1}}2340 (4,1 %) |{{гзаф хьун1}}2835 (4,2 %) |{{гзаф хьун1}}3242 (4,2 %) |{{гзаф хьун1}}5 082 (5,4 %) |{{гзаф хьун1}}5 139 (5,2 %) |- |'''[[урусар]]''' |1004 (6,9 %) |{{гзаф хьун1}}12 310 (26,0 %) |{{тӀимил хьун1}}11 284 (19,8 %) |{{тӀимил хьун1}}10 404 (15,4 %) |{{тӀимил хьун1}}7 644 (9,8 %) |{{тӀимил хьун1}}5 073 (5,0 %) |{{тӀимил хьун1}}4 450 (3,5 %) |- |'''[[эрменияр]]''' | 621 (4,2 %) | малумат авач | малумат авач | малумат авач | малумат авач | малумат авач | 1367 (1,2 %) |- |'''[[чувудар]] / [[суван чувудар]]''' |2181 (14,9 %) |{{гзаф хьун1}}11 705 (24,7 %) |{{тӀимил хьун1}}10 139 (17,8 %) |{{гзаф хьун1}}12 918 (19,2 %) |{{гзаф хьун1}}13 119 (16,9 %) |{{тӀимил хьун1}}2038 (2,0 %) |{{тӀимил хьун1}}1345 (1,1 %) |- |'''[[рутулар]]''' | малумат авач |8 (0,1 %) |8 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}236 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}392 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}916 (0,8 %) |{{гзаф хьун1}}2 921 (2,8 %) |- |'''масабур''' |848 (5,8 %) |4373 (9,2 %) |8882 (15,6 %) |5466 (81 %) |4938 (6,3 %) |4041 (4,0 %) |1100 (0,6 %) |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" |'''вири''' |'''14 649''' (100 %) |'''47 318''' (100 %) |'''56 869''' (100 %) |'''67 422''' (100 %) |'''77 851''' (100 %) |'''101 031''' (100 %) |'''119 200''' (100 %) |} == Къенепатан паюнар == === Куьчеяр === Кьвевар шегьердин куьчейрин сиягь ва абурун индексар<ref>[http://www.bankgorodov.ru/place/inform.php?id=185889 Банк Городов сайтун Кьвевар шегьердикай официал малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322094337/http://www.bankgorodov.ru/place/inform.php?id=185889 |date=2013-03-22 }}</ref>. <div style="height:210px; overflow:auto; border:thin grey solid; padding:4px;"> * 1 Линия ул. 368608 * 1 Магал ул. 368608 * 2 Линия ул. 368608 * 2 Магал ул. 368608 * 25 лет Октября пер. 368608 * 3 Интернационала ул. 368608 * 3 Линия ул. 368608 * 3 Магал ул. 368608 * 345 Даг. Стрелковой Дивизии ул. 368608 * 4 Линия ул. 368608 * 4 Магал ул. 368608 * 5 Линия ул. 368608 * 5 Магал ул. 368608 * 6 Линия ул. 368608 * 6 Магал ул. 368608 * 7 Линия ул. 368608 * 7 Магал ул. 368608 * 8 Магал ул. 368608 * 9 Магал ул. 368608 * А.Богатырева ул. 368608 * А.Дюма ул. 368608 * А.Зейналова ул. 368608 * А.Исмаилова ул. 368608 * А.Никитина ул. 368608 * А.Рыбникова ул. 368608 * А.Эрлиха ул. 368608 * Абрикосовая ул. 368608 * Аваин-Булаг ул. 368608 * Автовокзальная ул. 368608 * Агасиева пр-кт. 368608 * Аграрная ул. 368608 * Азиз-Аскерова ул. 368608 * Азиза Гильядова ул. 368608 * Айдынбекова ул. 368608 * Арендаторов ул. 368608 * Асфальтобетонный з-д ул. 368608 * Аэропортная ул. 368608 * Б.Кулиева пер. 368608 * Базовая ул. 368608 * Береговая ул. 368608 * Березовая ул. 368608 * Бестужева-Марлинского ул. 368608 * В.Бешенцева ул. 368608 * В.Громаковского ул. 368608 * В.Ленина ул. 368608 * В.Сенченко ул. 368608 * В.Чапаева пер. 368608 * Вавилова ул. 368608 * Ветеранов ул. 368608 * Винзаводская ул. 368608 * Виноградная ул. 368608 * Военный городок ул. 368607 * Вокзальная ул. 368608 * Восточная ул. 368608 * Г.Давыдовой ул. 368608 * Г.Далгата ул. 368608 * Г.Казимова ул. 368608 * Г.Саидова ул. 368608 * Г.Ханмамедова ул. 368608 * Г.Цадасы ул. 368608 * Гаджиева пер. 368608 * Газовый пер. 368608 * Гарибальди ул. 368608 * Генерала Араблинского ул. 368608 * Генерала Гайдарова ул. 368608 * Генерала Насирова ул. 368608 * Генерала Садыкова ул. 368608 * Генерала Саидова проезд. 368608 * Генерала Сеидова ул. 368608 * Генриха Гасанова ул. 368608 * Гончарова ул. 368608 * Горка ул. 368608 * Горсовхозная ул. 368608 * Готфрида Гасанова ул. 368608 * Градостроительная ул. 368608 * Гранатовая ул. 368608 * Графа Воронцова ул. 368608 * Грибоедова ул. 368608 * Гумри ул. 368608 * Гуручай ул. 368608 * Гырхлар-Капы ул. 368608 * Д.Атаева ул. 368608 * Д.Ашурова ул. 368608 * Дахадаева ул. 368608 * Дачников ул. 368608 * Даш-Гапы ул. 368608 * Деде-Коркут ул. 368608 * Дьякова ул. 368608 * Ермолова ул. 368608 * Ж.Верна ул. 368608 * Железнодорожная ул. 368608 * З.Космодемьянской ул. 368608 * З.Тагиева ул. 368608 * Заводская ул. 368608 * Загородная ул. 368608 * Зеленая ул. 368608 * Зональная ул. 368608 * И.Гайдарова ул. 368608 * И.Казака ул. 368608 * И.Маскина ул. 368608 * Имама Кули-Бека ул. 368608 * Имама Шамиля ул. 368608 * К.Мамедбекова ул. 368608 * К.Маркса пер. 368608 * Казбекова ул. 368608 * Кази-Бека ул. 368608 * Кази-Магомедова ул. 368608 * Канделаки ул. 368608 * Караева ул. 368608 * Карьерная ул. 368608 * Кобякова ул. 368608 * Ковровая ул. 368608 * Коллективная ул. 368608 * Колхозная ул. 368608 * Комарова ул. 368608 * Коммунаров ул. 368608 * Комсомольский пер. 368608 * Коркмасова ул. 368608 * Короткий пер. 368608 * Котрова ул. 368608 * Крайний пер. 368608 * Красная Заря ул. 368608 * Красноармейский 1-й пер. 368608 * Красноармейский 2-й пер. 368608 * Красноармейский 3-й пер. 368608 * Красноармейский 4-й пер. 368608 * Красноармейский пер. 368608 * Крепостная ул. 368608 * Л.Толстого пер. 368608 * Локомотивная ул. 368608 * Луговая ул. 368608 * М.Аликперли ул. 368608 * М.Ахундова ул. 368608 * М.Горького ул. 368608 * М.Далгата ул. 368608 * М.Казим-Бека ул. 368608 * М.Лермонтова ул. 368608 * М.Ломоносова ул. 368608 * М.Манарова ул. 368608 * М.Рзаева ул. 368608 * М.Сурмача ул. 368608 * М.Физули ул. 368608 * М.Ярагского ул. 368608 * Мамедбекова ул. 368608 * Марко Поло ул. 368608 * Мататова ул. 368608 * Махачкалинская ул. 368608 * Маяка ул. 368608 * Мира ул. 368608 * Молодежная ул. 368608 * Морская ул. 368608 * Н.Гоголя ул. 368608 * Н.Калуцкого ул. 368608 * Н.Крупской ул. 368608 * Н.Нариманова ул. 368608 * Н.Некрасова ул. 368608 * Н.Самурского ул. 368608 * Набережная 2-я ул. 368608 * Набережная 3-я ул. 368608 * Нагорная 2-я ул. 368608 * Нагорная 4-я ул. 368608 * Нагорная 5-я ул. 368608 * Наклонная ул. 368608 * Нанейшвили ул. 368608 * Насосная ул. 368608 * Низами-Гянджеви ул. 368608 * Огородная ул. 368608 * Озерная ул. 368608 * Окружная ул. 368608 * Октябрьский проезд. 368608 * Орджоникидзе ул. 368608 * Оросительная ул. 368608 * Оскара ул. 368608 * Парниковая ул. 368608 * Патриса Лумумбы ул. 368608 * Персиковая ул. 368608 * Петра Первого ул. 368608 * Пилотная ул. 368608 * Пинхаскала ул. 368608 * Пирогова ул. 368608 * Подгорная ул. 368608 * Полевой пер. 368608 * Прикаспийская ул. 368608 * Приморская ул. 368608 * Продольная 1-я ул. 368608 * Продольная 2-я ул. 368608 * Проектная ул. 368608 * Проселочная ул. 368608 * Пугина ул. 368608 * Путейская ул. 368608 * Пушкина ул. 368608 * Рамазанова ул. 368608 * Расулбекова ул. 368608 * Речная ул. 368608 * Рзаева пер. 368608 * Родниковая ул. 368608 * Рыбацкая ул. 368608 * Рыбзавод-54 ул. 368608 * Рыбникова ул. 368608 * С.Вургуна ул. 368608 * С.Габиева ул. 368608 * С.Дрожжина ул. 368608 * С.Есенина ул. 368608 * С.Кирова ул. 368608 * С.Стальского ул. 368608 * Сабновинская ул. 368608 * Садовая ул. 368608 * Салаватова ул. 368608 * Сальмана ул. 368608 * Самурского ул. 368608 * Свободы пл. 368608 * Свободы ул. 368608 * Связистов ул. 368608 * Северная ул. 368608 * Сквозной пер. 368608 * Советская ул. 368608 * Спортивная ул. 368608 * Средний пер. 368608 * Степной пер. 368608 * Строительная ул. 368608 * Стуруа ул. 368608 * Сухая Речка ул. 368608 * Таги-Заде ул. 368608 * Талыбова ул. 368608 * Тахо-Годи ул. 368608 * Тоннельная ул. 368607 * Транспортная ул. 368608 * Трасса Ростов-Баку ул. 368608 * У.Буйнакского ул. 368608 * У.Умурдинова ул. 368608 * Урожайная ул. 368608 * Урта-Капы ул. 368608 * Ф.Алиевой ул. 368608 * Ф.Достоевского ул. 368608 * Фабричная ул. 368608 * Фаталихана ул. 368608 * Фермерская ул. 368608 * Х.Авшалумова ул. 368608 * Х.Ануширвана ул. 368608 * Х.Тагиева ул. 368608 * Хазарская ул. 368608 * Хизроева ул. 368608 * Хуторской туп. 368608 * Цветочная ул. 368608 * Ш.Абрамова ул. 368608 * Ш.Алиева ул. 368608 * Шахбазова ул. 368608 * Шеболдаева ул. 368608 * Шекспира ул. 368608 * Шелапугина ул. 368608 * Штормовая ул. 368608 * Шуан ул. 368608 * Эмирова ул. 368608 * Энергетиков ул. 368608 * Ю.Гагарина ул. 368608 * Южная ул. 368608 * Юзбекова ул. 368608 * Я.Маркуса ул. 368608 * Я.Свердлова ул. 368608х * Яблочная ул. 368608 </div> == ИнфратуькӀуьрунар == === Мугьманханаяр === '''Мугьманхана «Волна»''' <br> Мугьманхана Волна Дербент шегьерда авайди я. <br> Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Ленина, 89 <br> '''Мугьманхана «Европа»''' <br> Мугьманхана Европа Дербент шегьерда авайди я.<br> Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., 3-го Интернационала, 23 А<br> '''Мугьманхана «Гостиный Двор»'''<br> Мугьманхана Каспий гьуьлуьн кьера алайди я. Адак вичин жуьреба — жуьре цин аттракционар авай пляж, хуьнуьхуьник квай парковка, кафе, парикмахерская, иервилин салон, парталар чуьхуьдай чка ква.<br> Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Рыбзавод, 54<br> === Заводарни фабрикаяр === === Массайрин алакъадин такьатар === Къенин юкъуз Дербентда шегьердиз ва райондиз трансляция ийизвай 5 телекомпания кӀвалахзава: * шегьердин телерадиокомпания '''«РЕН-Дербент»''' (шегьер кьунва), * телеканал '''«Каспий»''' (шегьер ва район кьунва), * телерадиокомпания '''«Рубас»''' (шегьер ва район кьунва), * телерадиокомпания '''«АРС»''' (шегьер кьунва), * телекомпания '''«Самур»''' (шегьер кьунва). Дербентда гьафтеда кьведра шегьердин жемиятдинни — политикадин са газета акъатзава '''«Дербентские новости»''' (''Дербентдин хабарар''). Кьве гьар гьафтедин газетар акъатзава, амма абурун кьведни республикадин изданиеяр я ва миллетрин чӀаларал акъатзавайди я. * '''«Ватан»''' — республикадин жемиятдинни — политикадин газета. Гьафтеда садра А3 форматдин 8 зуларал, [[1991 йис]]алай [[тат чӀал|тат]] ва [[урус чӀал]]арал басмадай акъатзава. Газетадин бине кутурбур Депутатрин КӀватӀал ва Дагъустан Республикадин Гьукумат я. * '''«Дербенд»''' — республикадин жемиятдинни — политикадин газета. Гьафтеда садра А3 форматдин 8 зуларал, [[1920 йис]]алай [[азербайжан чӀал]]ал акъатзава. Газетадин бине кутурбур Депутатрин КӀватӀал ва Дагъустан Республикадин Гьукумат я. == Килигуниз лайихвал авай чкаяр == == ТӀвар — ван авай дербентэгьлияр == * [[Абрамов, Шетиель Семёнович]] — Совет Союздин кьегьал<ref>{{cite web|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=5685|title=Абрамов Шетиель Семёнович|publisher=[[Герои страны (интернет-сайт)|Герои страны]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/67zNx63mS|archivedate=2012-05-28}}</ref>. * [[Адам, Йекутиэль|Йекутиэль Адам]] — [[Израильдин Хуьнуьхин Армия]]дин генерал-майор, [[Тель-Авив]] шегьерда [[суван чувудар|суван чувудрин]] хзанда дидедиз хайиди я.<ref>[http://www.stmegi.com/Common_Public/NewsPost.aspx?pst=181&p=10&c=15&so=2 Йекутиэль Адам — убитый генерал с Кавказа]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Адан буба Якутиэл Рабаев Дербент шегьердин эгьли тир. * [[Алиев, Шамсулла Фейзулла оглы]] — Совет Союздин кьегьал<ref>{{cite web|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=4420|title=Алиев Шамсулла Фейзулла оглы|publisher=[[Герои страны (интернет-сайт)|Герои страны]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832ADngT|archivedate=2012-05-30}}</ref>. * [[Бахшиев, Миши Юсупович]] — совет бередин [[суван чувуд]] зари<ref>{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/big/102/017_bolshaya-sovetskaya.htm|title=Бахшиев Миши Юсупович|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832IYJAY|archivedate=2012-05-30}}</ref>. * [[Гайдаров, Наум Касьянович]] — генерал-майор, [[Къавкъаздин дяве]]да ва [[Юкьван Азия]]диз финра иштирак авур кас. * [[Гасанов, Генрих Алиевич]] — гимияр туькӀуьрзавайди, гимийрин бугъадин котёлар, бугъадин генераторар ва гьуьлуьн гимийрин атомдин мотор — реакторар туькӀуьрнавай кьилин конструктор, контр-адмирал, Социалиствилин Зегьметдин Кьегьал ([[1970 йис]]). * [[Гасанов, Готфрид Алиевич]] — лезги композитор, Дагъустандин АССР — дин лайихвилер авай кархъан ([[1943 йис]]), РСФСР — дин харусенятдин лайихвилер авай кархъан ([[1960 йис]]); дагъустандин садлагьай операдин кирам<ref>{{книга |автор = Г. Б. Бернандт, А Должанский. |заглавие = Советские композиторы: краткий биографический справочник |том = |ссылка = http://books.google.com/books?ei=dEzbTsygI8SM8gOWy-30Bg&ct=result&hl=ru&id=6Y1NAAAAMAAJ&dq=%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%84+%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8B+%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82&q=.#search_anchor |издательство = Советский композитор |год = 1957 |страницы = 135 |isbn = }}</ref>. * [[Гут, Фортунат Фердинандович]] — сибирдин тӀвар — ван авай дараматар эцигзавайди ва архитектор. * [[Дадашев, Манувах Мардахаевич]] (1912—1943) — [[суван чувуд]] зари. * [[Давыдова, Гюльбоор Шауловна]] (1892—1983) — Кагановичан тӀварунихъ галай колхоздин ципицӀхъан. ЦипицӀрин чӀехи бегьерар цунин паталай [[1966 йис]]уз Социалиствилин Зегьметдин Кьегьалвилин тӀварунихъ лайих хьанвай. Гюльбоор Давыдовадин тӀварунихъ галай Агроферма ава.<ref>[http://jtimes.ru/juhuro/person/231-2010-10-26-06-55-32 Гюльбоор Шауловна Давыдова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021113900/http://jtimes.ru/juhuro/person/231-2010-10-26-06-55-32 |date=2013-10-21 }}</ref><ref>http://даг05.рф/stati/stati-o-dagestane/derbent-g/derbent.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130192321/http://xn--05-6kcmd.xn--p1ai/stati/stati-o-dagestane/derbent-g/derbent.html |date=2012-11-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130192321/http://xn--05-6kcmd.xn--p1ai/stati/stati-o-dagestane/derbent-g/derbent.html |date=2012-11-30 }}</ref> * [[Жасмин (манидар)|Жасмин]] — манидар, [[Дагъустан республика]]дин лайихвилер авай артистка. * [[Зейналлы, Асеф Зейналабдин оглы]] — азербайжанви композитор ва муаллим, азербайжандин музыкада романсрин бине эцигай кас.<ref>{{книга |автор = Г. Б. Бернандт, А Должанский. |заглавие = Советские композиторы: краткий биографический справочник |том = |ссылка = http://books.google.com/books?ei=dEzbTsygI8SM8gOWy-30Bg&ct=result&hl=ru&id=6Y1NAAAAMAAJ&dq=%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%84+%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8B+%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82&q=.#search_anchor |издательство = Советский композитор |год = 1957 |страницы = 225 |isbn = }}</ref>. * [[Изгияев, Сергей Давидович]] (1922—1972) — совет бередин [[суван чувуд]] зари, драматург ва таржума ийидай кас. * [[Керимов, Сулейман Абусаидович]] — лезги бизнесмен, миллиардер, «[[Нафта-Москва]]» компаниядин, «Анжи» футболдин командадин иеси<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14172983/|title=Керимов, Сулейман|publisher=Лентапедия|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832JxEy4|archivedate=2012-05-30}}</ref>. * [[Мамедова, Шафига Гашим кызы]] — азербайджанви театрдин ва кинодин актриса, Азербайжандин ССР — дин лайихвилер авай артистка ([[1974 йис]]), Азербайжандин ССР Халкьдин артистка ([[1982 йис]]). * [[Маммус ал-Лакзи]] — лезги тариххъан, пара кьадарда хадисар чидай кас, Баб ал-Абваб (Дербент) шегьердин виридалайни нуфуз авай шейхрикай сад, [[Хашимидар]] кландин кӀвале къуллугъзавай тариххъан, «Дербентдинни Ширвандин тарих» хроникадин кирам<ref>{{книга |автор = Г. Б. Бернандт, А Должанский. |заглавие = Ислам на территории бывшей Российской империи: Энциклопедический словарь |том = 1 |издательство = «Восточная литература» РАН |год = 2006 |страницы = 240 |isbn = 5-02-018420-9 }}</ref>. * [[Мататов, Ехиил Рувинович]] — Дагъустандин АССР — дин юстициядин халкьдин комиссар<ref>{{cite news | title=Мататов Ехиил Рувинович|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991| url=http://knowbysight.info/MMM/12079.asp| lang=ru}}</ref>. * [[Мишиев, Ягутил Израилович]] — Дагъустан Республикадин ва Урусат Федерациядин лайихвилер авай муаллим, публицист, Дербент шегьердин тарихдикай улубрин кирам. * [[Мушаилов, Мушаил Ханухович]] (1941—2007) — [[суван чувуд]] чӀугвар, [[СССР]] — динни [[Израиль]]дин чӀугваррин Союздин член. * [[Расулбеков, Гусейн Джумшудович]] — артиллериядин генерал-лейтенант, Бакудин ПВО округдин зенитдинни — ракетайрин кьушунрин командир; Азербайжандин ССР — дин алакъайрин министр (1975—1984). * [[Садыхов, Неджмеддин Гусейн оглы]] — генерал-лейтенант, Азербайжандин генштабдин начальник. * [[Сараджев, Константин Соломонович]] — совет бередин дирижёр, муаллим, музыкадин кархъан, Армениядин ССР — дин халкьдин артист (1945), Зегьметдин Кьегьал (1921)<ref>{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/big/099/659_bolshaya-sovetskaya.htm|title=Сараджев Константин Соломонович|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832SR8IV|archivedate=2012-05-30}}</ref>. * [[Соломонов, Альберт Романович]] — израильдин футболдин тренер. * [[Ханмагомедов, Айдын Асадуллаевич]] — урус чӀалан зари — новатор. * [[Ханмагомедов, Риад Айдынович]] — [[777 (газета)|«777» газетадин]] кьилин — редактор, [[пазлспорт]] спортдин жуьредай, [[кроссворд]]ар туькӀуьрунинни гьялунин ва [[судоку]] гьялунин жуьрерай [[Урусат]]дин, [[Украина]]дин ва [[Белорусия]]дин гзафбаран чемпион. * [[Цвайгенбаум, Исраил Иосифович]] — советдин, урусатдин ва америкадин чӀугвар. * [[Эльдаров, Омар Гасан оглы]] — скульптор-монументалист, Азербайжандин ССР — дин харусенятдин лайихвилер авай кархъан ([[1962 йис]]), Азербайжандин ССР — дин халкьдин чӀугвар ([[1982 йис]])<ref>{{cite web|url=http://www.rah.ru/content/ru/main_menu_ru/section-academy_today/section-composition/person-2004-12-11-22-17-00.html|title=ЭЛЬДАРОВ Омар Гасанович|publisher=«Российская академия художеств»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832TekOE|archivedate=2012-05-30}}</ref>. * [[Юсуфов, Игорь Ханукович]] — Урусатдин энергетикадин министр(2001—2004)<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14164170/|title=Юсуфов, Игорь|publisher=Лентапедия|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832WLGlp|archivedate=2012-05-30}}</ref>. === Дербентдин спортсменар === * [[Агамирза Алимирзоев]] ([[тӀамаяр]]) — [[урус тӀамаяр]] къугъунин жуьредай вилерив акунин алакьунда проблемаяр авай инвалидрин арада хьайи Урусасдин чемпионатда кишпирдин призёр, [[2009 йис]]уз урус тӀамаяр къугъунда [[Дагъустан Республика]]дин чемпионатда гимишдин призёр, 2010 йисуз Дагъустандин Кубокдин гъалиб<ref>[http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/28/107761/ Агамирза Алимирзоев стал обладателем Кубка Дагестана по русским шашкам]</ref>, [[2010 йис]]уз Кьибле Осетия Республикадин [[Блиц (шахматар)|блиц]] къугъунин чемпионатдин кишпирдин призёр. Урусатдин спортдин устӀарриз кандидат. * [[Эрзи Бабаева]] ([[армрестлинг]]) — [[2009 йис]]уз Урусатда студентар арадин чемпионка. [[Дербентдин медицинадин училище]] командадин капитан. Адан тренер [[Джавид Мирзакулиев]] я<ref>[http://sport.rambler.ru/news/armwrestling/571383711.html Дагестанская студентка привезла «золото» с молодежного первенства России по армрестлингу]</ref>. * [[Камал Хан-Магомедов]] ([[дзюдо]]) — [[Каир]]да, [[Алматы]]да ва [[Апиа]]да [[2010 йис]]ан Дуьньядин кубокдин пуд этаприн гъалиб.<ref>[http://dagstadion.narod.ru/art112.html Третья победа на Кубке мира]</ref> Халкьарарадин классдин спортдин устӀар, Урусатда дзюдо спортдин жуьредин кӀватӀалдин член. == Стха шегьерар ва партнёрар == ;Стха шегьерар * {{Азербайжандин пайдах}} [[Генже]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Кронштадт]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Псков]] * {{Израильдин пайдах}} [[Хадера]] * {{АСШ-дин пайдах}} [[Якима (город)|Якима]]<ref>{{cite web | url = http://derbent.ru/city/pobratimy/ | title = Города-побратимы | author = | publisher = Кьвевардин официал сайт | date = 2016 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> ;Шегьерар-партнёрар * {{Урусатдин пайдах}} [[Владимир (шегьер)|Владимир]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Карачаевск]] ([[Къабарда-Балкъар]]) * {{Урусатдин пайдах}} [[Кисловодск]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Краснодар]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Можайск]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Муром]] * {{Азербайжандин пайдах}} [[Нариман район]] ([[Баку]]) * {{Урусатдин пайдах}} [[Нарткала]] (Къабарда-Балкъар) * {{Урусатдин пайдах}} [[Урван район]] (Къабарда-Балкъар) * {{Урусатдин пайдах}} [[Чебоксарар]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Черкесск]]<ref>{{cite web | url = http://minnaz.e-dag.ru/externallinks/7 | title = Города-Побратимы | author = | publisher = Министерство по национальной политике Республики Дагестан | date = 2016-02-09 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> == Литература == * ''А. А. Кудрявцев''. История города Дербента. М., 1906. * ''А. А. Кудрявцев''. Древний Дербент. Монография. М.: Наука, 1982. * ''А. А. Кудрявцев''. Великий город на Каспии. Дербент в эпоху феодализма. Монография. Махачкала: Дагкнигоиздат, 1982. * ''А. А. Кудрявцев''. Дербенту — 5000 лет. Монография. М., 1989. * ''А. А. Кудрявцев''. Феодальный Дербент. Монография. М., 1993. * ''З. У. Махмудова''. Дербент в XIX — начале XX века. Этническая мозаичность города на «вечном перекрестке». М., Три квадрата, 2006, 157 с. * ''Е. А. Пахомов''. Краткий курс истории Азербайджана с экскурсом о ширваншахах XI—XIV вв. Баку, 1923 * ''Е. А. Пахомов''. О Дербентском княжестве XII—XIII вв. Баку, 1930 * ''[[Бартольд, Василий Владимирович|В. В. Бартольд]]''. Дербент // Бартольд. Сочинения, 2, 419—430 * ''V. Minorsky''. History of Sharvan and Darband in the 10th—11th centuries. Cambridge, 1958 == Шикилар == <gallery> Файл:Derbent wall.jpg|Кьвевар Файл:Derbent winter.jpg|Нарынкъала Файл:Dagestan naryn-kala.jpg|Кьвевар Файл:RR5514-0006R 10 рублей биметалл 2002 Древние города России Дербент реверс.png|Урусатдин цӀуд манат «Дербент» я </gallery> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Дербент/БСЭ/Дербент/|заглавие=Дербент}} * [http://www.derbent.org Дербент шегьердин официал сайт] * [http://www.dernt.ru Дербентдин Бизнес-портал]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://wars175x.narod.ru/ltr_raan/mmr_bakun.html 1796 йисуз Дербент элкъуьрна кьуникай ва къачуникай Бакунина Варвара Ивановнди рикӀел хкизва] * ''А. К. Аликберов''. [http://islamica.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&Itemid=75&pub=249 Баб ал-абваб]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. {{Къецепатан элячӀунар}} {{Дербент райондин агьалийрин пунктар}} {{Дагъустан}} [[Категория:Дагъустандин шегьерар]] 94psc4k1dtgr8slcvlintgy0377c30u 0 391 99440 93465 2026-09-26T00:15:10Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99440 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = ГьакӀан кард | regnum = Гьайванар | image file = PeregrineFalcon.jpg | parent = Falco | rang = Жуьре | latin = Falco peregrinus | author = <br />([[Tunstall]], [[1771]]) | syn = * ''Falco atriceps'' <small>Hume</small> * ''Falco kreyenborgi'' <small>Kleinschmidt, 1929</small> * ''Falco pelegrinoides madens'' <small>Ripley & Watson, 1963</small> * ''Rhynchodon peregrinus'' <small>(Tunstall, 1771)</small> | typus = | children name = [[Агъажуьре]]яр | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Falco peregrinus | commons = Falco peregrinus | iucn = 106003622 | itis = 175604 | ncbi = 8954 | eol = | grin = | ipni = }} [[File:Falco peregrinus MHNT.ZOO.2010.11.102.1.jpg|thumb| ''Falco peregrinus'']] [[File:Falco peregrinus madens MHNT.ZOO.2010.11.102.8.jpg|thumb| ''Falco peregrinus madens'']] '''ГьакӀан кард''', гьакӀни '''сапсан''' ([[Латин чӀал|лат.]] ''Falco peregrinus'') — еке жуьре [[Йиртижи нуькӀвер|йиртижи нуькӀвер]] двул [[кард]] хзан [[Кардар|кардрин]]. Бедендин йаргъивал — 34-58 см, бедендин заланвал — 440—750 (эркек) — 910-1,500 (дишиди) г. == Жуьредин мехелар == * ''Falco peregrinus anatum'' * ''Falco peregrinus brookei'' * ''Falco peregrinus calidus'' * ''Falco peregrinus cassini'' * ''Falco peregrinus ernesti'' * ''Falco peregrinus furuitii'' * ''Falco peregrinus japonensis'' * ''Falco peregrinus kreyenborgi'' * ''Falco peregrinus macropus'' * ''Falco peregrinus madens'' * ''Falco peregrinus minor'' * ''Falco peregrinus nesiotes'' * ''Falco peregrinus pealei'' * ''Falco peregrinus peregrinator'' * ''Falco peregrinus peregrinus'' * ''Falco peregrinus radama'' * ''Falco peregrinus submelanogenys'' * ''Falco peregrinus tundrius'' == Мадни клиг == * [[ГъвечӀи лачин]] (''Falco subbuteo'') == ЭлячӀунар == * {{commons|Falco peregrinus}} * [http://www.beleefdelente.nl/slechtvalk Веб-камера] {{ref-nl}} * [http://ecoclub.nsu.ru/raptors/species/falco_per.shtm Сапсан — Клуб исследователей русских пернатых хищников] {{ref-ru}} * [http://www.nature.ok.ru/doc/birds/2_52.htm Сапсан — Редкие и исчезающие животные России] {{ref-ru}} * [http://www.ecosystema.ru/08nature/birds/038.php ecosystema.ru] {{ref-ru}} * [http://www.peregrinefund.org/Explore_Raptors/falcons/peregrin.html The Peregrine fund] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716053710/http://www.peregrinefund.org/Explore_Raptors/falcons/peregrin.html |date=2011-07-16 }} {{ref-en}} * [http://www.falcoperegrinus.net/ Сайт рабочей группы по сохранению сапсана в Европе] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20130107082723/http://ibc.lynxeds.com/species/peregrine-falcon-falco-peregrinus Видеоклипы с участием сапсана] {{ref-en}} * [http://www.flickr.com/search/?l=commderiv&q=Peregrine+falcon&m=text Шикилар] [[Категория:Вагьши нуькӀвер]] [[Категория:Картар]] fkg5kul1u3raebgr1u0r0gbr27l7jbm 0 434 99451 99097 2026-09-26T00:35:15Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99451 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Малдивар | официал тӀвар = Мальдиврин Республика | тамам тӀвар = ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ<br>Dhivehi Raajjeyge Jumhooriyyaa | тӀвар-род = Мальдиврин | пайдах = Flag of Maldives.svg | герб = Coat of Arms of Maldives.svg | пайдахдин кьадар = 90px | карта = LocationMaldives.png | гимн = Qaumii salaam | аудио = Gaumii salaam.ogg | кьилин шегьер = [[Мале]] | шегьерар = [[Мале]] | аслутуширвал = [[25 чиле (июлдиз)|25 чиле]] [[1965]] | аслутуширвал девирда = [[ЧӀехибритания]] | гьукуматдин дин = [[Ислам]] | чӀал = [[Дивехи]] | идара авунин тегьер = [[Президентдин республика]] | кьил = [[Ибрагьим Могьамед Солигь]] ([[Мальдиврин президент|Президент]]) | майдан = 298 | цин кьадар = 0 | чилдин чка = 186 | халкь = 402 071 | халкьдин чка = 180 | агьалидин чуькьуьнвал = 1 349 | пул = [[Руфия]] | КъВБ = 10,5 | КъВБдин чка = 158 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 28 273 | ИПВИ = 0,719 | ИПВИ чка = 104 | интернет-домен = [[.mv]] | телефондин код = +960 | сятдин чӀул = +5 }} '''Малдивар'''<ref>[https://www.geonames.de/coumv.html Maldives • ދިވެހިރާއްޖެ]</ref>, '''Мальдиврин Республика''' — гьукумат [[азия]]да ва [[Мальдиврин островар]]да авай. == Вилаятрал == 19 атоллар, кьилин шегьер [[Мале]]: {| class="wikitable" ! Мальдиврин административ паюн [[Файл:Atolls of the maldives.png|350px|border|center|Мальдиврин административ паюн]] |- | style="padding:0; border:none;" | |} {| |valign="top"| * Алифу * атолл Баа * Вааву * Гаафуалифу * Гаафу-Джаалу * Гнавийани * Дхаалу * Каафу * Лаамуз * Лавийани |valign="top"| * Мииму * атолл Нуну ** Маалхендху * Раа * Сиину * Тхаа * Фааву * Хаа-Алифу * Хаа-Дхаалу * Шавийани |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20150918230611/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/geos/mv.html CIA — The World Factbook]{{ref-en}} * [http://www.tourism.gov.mv/ Ministry of Tourism, Arts and Culture, Republic of Maldives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529071942/http://www.tourism.gov.mv/ |date=2010-05-29 }}{{ref-en}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Азиядин гьукуматар}} [[Категория:Азиядин гьукуматар]] m6bkarxliioylgqnb28critcx5rfhht 0 444 99452 94694 2026-09-26T00:35:48Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99452 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар=Мегьарамдхуьруьн район |статус= Муниципалитетдин район |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Магарамкентский район}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =00 |lat_min =00 |lat_sec =00 |lon_dir = |lon_deg =00 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =0 |райондин картадин алцум =300 |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 150 |пайдахдин гьяркьуьвал = |карта = Magaramkentsky_district_locator_map.png |картадин алцум =310px |картадин гьал = Дагъустандин картадал Мегьарамдхуьруьн район |атдин карта = |атдин картадин алцум = |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = |жемятдин жуьре = Администрациядин юкь |жемят = [[Мегьарамдхуьр]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = 22 муниципалитетар акатзава |кьилин жуьре = Райондин кьил |кьил = Агьмедрин Фарид Загьидинан хва |бине эцигай тарих = [[1943 йис]] |статус йисалай = |майдан = 654.6 |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |агьалияр = {{гзаф хьун1}} 62 081 |сиягьдиз къачур йис = 2015 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87235 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКТМО |цифрадин идентификатор = 82637000 |Commons-ра категория = Magaramkentsky_District |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Мегьарамдхуьруьн район''' ({{lang-ru|Магарамкентский район}}) — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Дагъустан республика]]да авай муниципалитетдин район. Администрациядин юкь — [[Мегьарамдхуьр]] хуьр я. == География == Район [[Дагъустан Республика]]дин лап кьибле пата ала. Кефер патай [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Дербент район|Дербент]] районрихъ галаз, рагъакӀидай патай [[Докъузпара район|Докъузпара]] ва [[Ахцегь район|Ахцегь]] районрихъ галаз, кьибле патайни [[Азербайжан Республика]]дихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечӀдай патай район [[Каспи гьуьл]]уьн ятари чуьхуьзва. Райондин лап рагъакӀидай патан чилер [[Къавкъаздин Кьилин цӀиргъ]]инин сувари кьунва, рагъэкъечӀдай падни тамари. Райондин чилерин майдан — 654,6 км² я. ==Тарих== Кьилдин администрациядин тек хьиз Мегьарамдхуьруьн район [[1943 йис]]уз арадал атанвай. [[1960 йис]]уз Мегьарамдхуьруьн район [[СтӀал Сулейман район|Кьасумхуьруьн район]]дихъ гилигнай, [[1965 йис]]уз чара хьанвай <ref>[http://magaramkent.dagle.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=5&Itemid=37 История Магарамкентского района]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[2010 йис]]уз Мегьарамдхуьруьн райондин [[Храхуба]] ва [[Урьянуба]] лезги хуьрер ва абурун эгьлияр [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]диз маса хганай <ref name="Мид РФ">[http://www.регнум.рф/news/1373956.html МИД РФ: Граница между Россией и Азербайджаном определена как по дну Каспийского моря, так и по суше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215010012/http://www.xn--c1adwdmv.xn--p1ai/news/1373956.html |date=2014-12-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215010012/http://www.xn--c1adwdmv.xn--p1ai/news/1373956.html |date=2014-12-15 }}</ref>. == Агьалияр == Йисариз килигна Мегьарамдхуьруьн райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''Йис''' |'''[[2002 йис|2002]]''' |'''[[2011 йис|2011]]''' |'''[[2012 йис|2012]]''' |'''[[2013 йис|2013]]''' |'''[[2014 йис|2014]]''' |'''[[2015 йис|2015]]''' |- |'''Агьалияр''' |58 694 <ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2002 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131023056/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls |date=2022-01-31 }}</ref> |{{гзаф хьун1}} 62 282 <ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2011 г.]</ref> |{{гзаф хьун1}} 62 309 <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.]</ref> |{{тӀимил хьун1}} 62 242 <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]</ref> |{{тӀимил хьун1}} 62 044 <ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |date=2014-04-07 }}</ref> |{{гзаф хьун1}} 62 081 <ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm 33. Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174528/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm |date=2016-03-05 }}</ref> |} [[2010 йис]]ан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Мегьарамдхуьруьн райондин миллетрин сиягь <ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar Дагъустандин миллетрин состав. 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |date=2017-10-11 }}</ref>: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- !Халкь !Кьадар, <br />кас !Пай <br />вири агьалидикай, % |- |[[лезгияр]] | align="right" | 59 768 | align="right" | 96 % |- |[[азербайжанар]] | align="right" | 1021 | align="right" | 1,6 % |- |[[рутулар]] | align="right" | 504 | align="right" | 0,81 % |- |[[урусар]] | align="right" | 172 | align="right" | 0,27 % |- |[[табасаранар]] | align="right" | 24 | align="right" | 0,03 % |- |[[агъулар]] | align="right" | 18 | align="right" | 0,02 % |- |[[даргияр]] | align="right" | 17 | align="right" | 0,02 % |- |[[аварар]] | align="right" | 10 | align="right" | 0,01 % |- |муькуьбур | align="right" | 22 | align="right" | 0,03 % |- |вири санлай | align="right" | 62 195 | align="right" | 100,00 % |} == Администрациядин паюнар == Райондик 22 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 33 хуьр акатзава <ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm Закон Республики Дагестан от 13.01.2005 № 6 «О статусе и границах муниципальных образований Республики Дагестан»]</ref>. Мегьарамдхуьруьн райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, ('''къалин''' шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава); # [[Азадугъли хуьруьнсовет|«Азадугъли»]] хуьруьнсовет — '''[[Азадугъли]]''' # [[Билбилахуьруьнсовет|«Билбилахуьруьн»]] хуьруьнсовет — '''[[Билбилахуьруьн Къазмаяр]]''', [[Приморск (Дагъустан)|Приморск]] # [[Бутахуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Бутахуьруьн Къазмайрин»]] — '''[[Бутахуьруьн Къазмаяр]]''' # [[Гарагърин хуьруьнсовет|«Гарагърин»]] хуьруьнсовет — '''[[Гарагъар]]''', [[Макьар Къазмаяр]] # [[Гъебцегь хуьруьнсовет|«Гъебцегь»]] хуьруьнсовет — '''[[Гъебцегь]]''' # [[Гилийрин хуьруьнсовет|«Гилийрин»]] хуьруьнсовет — '''[[Гилияр]]''' # [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]] хуьруьнсовет — '''[[КьепӀир Къазмаяр]]''', [[ГазардкӀам Къазмаяр]], [[Кучун Къазмаяр]] # [[Киркарин хуьруьнсовет|«Киркарин»]] хуьруьнсовет — '''[[Киркар]]''', [[Хуьрел (Мегьарамдхуьруьн район)|Хуьрел]], [[Чепел]] # [[Мегьарамдхуьруьнсовет|«Мегьарамдхуьруьн»]] хуьруьнсовет — '''[[Мегьарамдхуьр]]''', [[Тигьирхуьр]] # [[Къартас Къазмайрин хуьруьнсовет|«Къартас Къазмайрин»]] хуьруьнсовет — '''[[Къартас Къазмаяр]]''' # [[Къуйсун хуьруьнсовет|«Къуйсун»]] хуьруьнсовет — '''[[Къуйсун]]''' # [[Муьгъверган хуьруьнсовет|«Муьгъверган»]] хуьруьнсовет — '''[[Муьгъверган]]''' # [[Самур хуьруьнсовет|«Самур»]] хуьруьнсовет — '''[[Самур (Мегьарамдхуьруьн район)|Самур]]''' # [[Советский хуьруьнсовет|«Советский»]] хуьруьнсовет — '''[[Советский (Мегьарамдхуьруьн район)|Советский]]''' # [[Тигьирхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Тигьирхуьруьн Къазмайрин»]] хуьруьнсовет — '''[[Тигьирхуьруьн Къазмаяр]]''', [[Хтун Къазмаяр]] # [[Уружба хуьруьнсовет|«Уружба»]] хуьруьнсовет — '''[[Уружба]]''', [[Ярукьвалар]] # [[Филерин хуьруьнсовет|«Филерин»]] хуьруьнсовет — '''[[ЦӀийи Филер]]''' # [[Хужадхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Хужадхуьруьн Къазмайрин»]] хуьруьнсовет — '''[[Хужадхуьруьн Къазмаяр]]''' # [[ЦӀелегуьн хуьруьнсовет|«ЦӀелегуьн»]] хуьруьнсовет — '''[[ЦӀелегуьн]]''' # [[ЦӀийихуьруьнсовет|«ЦӀийихуьруьн»]] хуьруьнсовет — '''[[ЦӀийихуьр (Мегьарамдхуьруьн район)|ЦӀийихуьр]]''', [[Кличхан]], [[Храхуба]] # [[Чахчах Къазмайрин хуьруьнсовет|«Чахчах Къазмайрин»]] хуьруьнсовет — '''[[Чахчах Къазмаяр]]''' # [[Ярагъ Къазмайрин хуьруьнсовет|«Ярагъ Къазмайрин»]] хуьруьнсовет — '''[[Ярагъ Къазмаяр]]''' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Мегьамед Эфенди]] — [[имам Шамил]]ан ва гьакӀни [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин вири имамрин муаллим, [[Къавкъаз]]да муьридвилин бине кутур кас. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://president.e-dag.ru/munitsipalnye-obrazovaniya/magaramkentskiy-rayon Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Мегьарамдхуьруьн райондикай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307222943/http://president.e-dag.ru/munitsipalnye-obrazovaniya/magaramkentskiy-rayon |date=2016-03-07 }} * [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&page=photos_of_category&sect=41 Мегьарамдхуьруьн райондин шикилар] {{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}} {{Дагъустан}} [[Категория:Дагъустандин районар]] [[Категория:Мегьарамдхуьруьн район]] l6b00qxr73yd5yj97a9dg0npp9wp4w0 0 1797 99445 96952 2026-09-26T00:23:12Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99445 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Италия | официал тӀвар = Италиядин Республика | тамам тӀвар = Repubblica Italiana | тӀвар-род = Италиядин | пайдах = Flag of Italy.svg | пайдахдин кьадар = 120 px | герб = Italy-Emblem.svg | карта = EU-Italy.svg | гимн = Il Canto degli Italiani (Италрин мани) | кьилин шегьер = [[Рим]] | шегьерар = [[Рим]], [[Милан]], [[Неаполь]], [[Турин]] | аслутуширвал = [[2 къамуг]] [[1946]] | аслутуширвал девирда = | чӀал = [[Италиядин чӀал]] | идара авунин тегьер = [[Парламентдин республика]] | кьил = [[Серджо Маттарелла]] (президент) <br>[[Марио Драги]] (премьер-министр) | чил = 309 547 | цин кьадар = 2,4 | чилдин чка = 70 | халкь = 60 605 053 | халкьдин чка = 23 | агьалидин чуькьуьнвал = 201,1 | пул = [[Евро]] | КъВБ = 1771 | КъВБдин чка = 10 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 29 417 | ИПВИ = 0,874 | ИПВИ чка = 24 | интернет-домен = [[.it]], [[.eu]] | телефондин код = +39 | сятдин чӀул = +1 }} '''Италия''' (тамам тӀвар — '''Италиядин Республика''' ({{lang-it|Repubblica Italiana}}) — [[Европа]]да кьибле пата авай гьукумат. === Регионар === {{Image label begin|image=Italie par régions sans noms.svg|width={{{width|450}}}|float={{{float|right}}}}} {{Image label small|x=0.81|y=0.69|scale={{{width|450}}}|text=[[Апулия]]}} {{Image label small|x=0.76|y=0.75|scale={{{width|450}}}|text=[[Базиликата]]}} {{Image label small|x=0.80|y=0.88|scale={{{width|450}}}|text=[[Калабрия]]}} {{Image label small|x=0.60|y=1.06|scale={{{width|450}}}|text=''[[Сицилия]]''}} {{Image label small|x=0.64|y=0.62|scale={{{width|450}}}|text=[[Молизе]]}} {{Image label small|x=0.64|y=0.69|scale={{{width|450}}}|text=[[Кампания (Италиядин регион)|Кампания]]}} {{Image label small|x=0.58|y=0.55|scale={{{width|450}}}|text=[[Абруццо]]}} {{Image label small|x=0.49|y=0.60|scale={{{width|450}}}|text=[[Лацио]]}} {{Image label small|x=0.47|y=0.49|scale={{{width|450}}}|text=[[Умбрия]]}} {{Image label small|x=0.53|y=0.42|scale={{{width|450}}}|text=[[Марке]]}} {{Image label small|x=0.37|y=0.45|scale={{{width|450}}}|text=[[Тоскана]]}} {{Image label small|x=0.18|y=0.80|scale={{{width|450}}}|text=''[[Сардиния]]''}} {{Image label small|x=0.32|y=0.31|scale={{{width|450}}}|text=[[Эмилия-Романья]]}} {{Image label small|x=0.17|y=0.32|scale={{{width|450}}}|text=[[Лигурия]]}} {{Image label small|x=0.08|y=0.27|scale={{{width|450}}}|text=[[Пьемонт]]}} {{Image label small|x=0.51|y=0.12|scale={{{width|450}}}|text=[[Фриули-Венеция-Джулия|''Фриули- <br> Венеция- <br> Джулия'']]}} {{Image label small|x=0.05|y=0.17|scale={{{width|450}}}|text=[[Валле-д’Аоста|''Валле- <br> д’Аоста'']]}} {{Image label small|x=0.36|y=0.10|scale={{{width|450}}}|text=[[Трентино — Альто-Адидже/Зюдтироль|''Трентино — <br> Альто- <br> Адидже'']]}} {{Image label small|x=0.43|y=0.20|scale={{{width|450}}}|text=[[Венето]]}} {{Image label small|x=0.22|y=0.20|scale={{{width|450}}}|text=[[Ломбардия]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.55|scale={{{width|400}}}|text=[[Адриатик гьуьл|<span style="font-style: italic; color: #48A3B5;">Адриатик гьуьл</span>]]}} {{Image label small|x=0.98|y=1.09|scale={{{width|400}}}|text=[[Ион гьуьл|<span style="font-style: italic; color: #48A3B5;">Ион гьуьл</span>]]}} {{Image label small|x=0.18|y=1.19|scale={{{width|400}}}|text=[[Аравилин гьуьл|<span style="font-style: italic; color: #48A3B5;">Аравилин гьуьл</span>]]}} {{Image label small|x=0.38|y=0.89|scale={{{width|400}}}|text=[[Тиррен гьуьл|<span style="font-style: italic; color: #48A3B5;">Тиррен гьуьл</span>]]}} {{Image label small|x=0.16|y=0.46|scale={{{width|400}}}|text=[[Лигурия гьуьл|<span style="font-style: italic; color: #48A3B5;">Лигурия гьуьл</span>]]}} {{Image label end}} {| class="wikitable sortable" !width="100px"| Регион !width="60px"| кьилин хуьр !width="60px"| Майдан (км²) !width="60px"| Халкь |- | [[Абруццо]] | [[Л’Акуила]] | style="text-align:right"|{{nts|10794}} | style="text-align:right"|{{nts|1324000}} |- | [[Апулия]] | [[Бари]] | style="text-align:right"|{{nts|19362}} | style="text-align:right"|{{nts|4076000}} |- | [[Базиликата]] | [[Потенца]] | style="text-align:right"|{{nts|9992}} | style="text-align:right"|{{nts|591000}} |- | ''[[Валле-д’Аоста]]'' | [[Аоста]] | style="text-align:right"|{{nts|3263}} | style="text-align:right"|{{nts|126000}} |- | [[Венето]] | [[Венеция]] | style="text-align:right"|{{nts|18391}} | style="text-align:right"|{{nts|4832000}} |- | [[Калабрия]] | [[Катандзаро]] | style="text-align:right"|{{nts|15080}} | style="text-align:right"|{{nts|2007000}} |- | [[Кампания (Италиядин регион)|Кампания]] | [[Неаполь]] | style="text-align:right"|{{nts|13595}} | style="text-align:right"|{{nts|5811000}} |- | [[Лацио]] | [[Рим]] | style="text-align:right"|{{nts|17207}} | style="text-align:right"|{{nts|5561000}} |- | [[Лигурия]] | [[Генуя]] | style="text-align:right"|{{nts|5421}} | style="text-align:right"|{{nts|1610000}} |- | [[Ломбардия]] | [[Милан]] | style="text-align:right"|{{nts|23861}} | style="text-align:right"|{{nts|9642000}} |- | [[Марке]] | [[Анкона]] | style="text-align:right"|{{nts|9694}} | style="text-align:right"|{{nts|1553000}} |- | [[Молизе]] | [[Кампобассо]] | style="text-align:right"|{{nts|4438}} | style="text-align:right"|{{nts|320000}} |- | [[Пьемонт]] | [[Турин]] | style="text-align:right"|{{nts|25399}} | style="text-align:right"|{{nts|4401000}} |- | ''[[Сардиния]]'' | [[Кальяри]] | style="text-align:right"|{{nts|24090}} | style="text-align:right"|{{nts|1666000}} |- | ''[[Сицилия]]'' | [[Палермо]] | style="text-align:right"|{{nts|25708}} | style="text-align:right"|{{nts|5030000}} |- | [[Тоскана]] | [[Флоренция]] | style="text-align:right"|{{nts|22997}} | style="text-align:right"|{{nts|3677000}} |- | ''[[Трентино — Альто-Адидже/Зюдтироль|Трентино — Альто-Адидже]]'' | [[Тренто]] | style="text-align:right"|{{nts|13607}} | style="text-align:right"|{{nts|1007000}} |- | [[Умбрия]] | [[Перуджа]] | style="text-align:right"|{{nts|8456}} | style="text-align:right"|{{nts|884000}} |- | ''[[Фриули-Венеция-Джулия]]'' | [[Триест]] | style="text-align:right"|{{nts|7855}} | style="text-align:right"|{{nts|1222000}} |- | [[Эмилия-Романья]] | [[Болонья]] | style="text-align:right"|{{nts|22124}} | style="text-align:right"|{{nts|4276000}} |} === ЧӀехи шегьерар === {| class="wikitable" |- !Агломерация!!Халкь |- | [[Милан]] ||7,4 млн |- | [[Рим]] ||3,7 млн |- | [[Неаполь]] ||3,1 млн |- | [[Турин]] ||2,2 млн |} == Кьиспес == {{main|Италиядин кьиспес}} [[Файл:Italy 1494 AD.png|thumb|right|Италия 1494 йиса]] Дегь чӀавара Италиядин чилел алай халкьар: [[этрускар]], [[лигурар]], [[венеттар]], [[галлар]], [[ретар]], [[латинар]]. 8-лагьай вишйиса чи эрадилай вилик [[Дегь Рим|Рим гьукуматдик]] кьил кутуна. Къвез-къведайдивай 5-лагьай вишйисалди Рима вири Апеннинар къачуна. 4-лагьай виш йиса Италиядиз кефер патай германар гьахьиз эгечӀна. 410 йиса абуру Рим къачуна. 488 йиса Дегь Риман кьиспес куьтягь хьана. А чӀавара Римдал къуват кьуна Риман Папади. Гьа чӀаварилай 19-лагьай вишйисалди Италия цкӀенвай гьукумат тир. 1860 йиса [[Гарибальди]]ди эгечӀна Италия кӀватӀ ийиз. 1915-лагьай йиса Италияди [[Австро-Венгрия]]диз дяве гана Дуьньядин Садлагьай дяведик вичин пай кутуна. 1922-лагьай йиса Италияда [[Бенито Муссолини]]ди къуват кьуна. Адан девирда гьукумат Дуьньядин Кьведлагьай дяведик квай [[Германия]]дин патал. == Экономика == [[Файл:TrivelleRagusaS1.jpg|thumb|left|Рагузада нафт акъуддай саягъ]] Италия дуьньядин виридалайни девлет авай гьукуматрик ква. Адан йисан бюджет 960 млрд $ я (5-лагьай чка дуьньяда). Гьукуматдин кефер пата хъсандиказ агалкьнава индустрия, кьибле пата — хуьруьн кӀвалахар. Ина акъудзава маншинар, синтетикадикай зтӀар, чухур, ниси, пекер ва маса зтӀар. Италия — пекерин мода гудай виридалайни вилик гвай гьукумат я дуьньяда. И бинедалди абуру бюджет пара кӀевиз ацӀурзава. Мадни Италиядиз пара туристар къвезва. Рим, Флоренция, Милан, Неаполь, Венецияни маса шегьерра абуруз машгъур пара чкаяр ава — кӀвалер, паруяр, къелеяр, суваяр, гьар жуьре монументарни шикилар. Исятда Италиядин экономикадин виридалайни ажуз пад финансар я. Гьукуматдихъ еке дефицит ава, экономика пара яваш вилик физва. Гьукуматдин кефер пад девлетлу ятӀа кьибле пад кесиб я. Ана пуд сефер пара кӀвалах авачирвал авайди я. Эхиримжи чӀавара Италиядиз Африкадин кесиб гьукуматрай пара ксар къвезва кӀвалах патал. == Ксар == 2008 йиса Италияда 60 млн кас хцабна. Европадин галкӀда ксарин кьадардал 4-лагьай чка кьазва. Дуьньяда 23-лагьай чкадал ала. 1 кв км-дал 199,2 кас яшамиш жезва — ЕврогалкӀда 5-лагьай чкадал ала. Виридалайни пара ксар Италиядин кефер пата ава. Ана гьукуматдин са пай яшамиш жезва. Абурукай виридалайни пара ксар авай чилер [[Кампания]], [[Ломбардия]], [[Лигурия]] я — ана са км²дал 300 касдилай пара яшамиш жезва. [[Файл:Vittorio Emanuele II ritratto.jpg|thumb|Италиядин паччагь Виторио Эмануэль ІІ]] Лап пара ксар Неапольда ава — ана 1 км²да 2531 ксар ава. Сувавилин чкайра ксар акьван пара авач. Ина 1 км²да 35 кас ава. Дуьньядин Сифте дяве куьтягь хьайила Италиядин экономика вилик фена. Гьавиляй пара ксар хуьрерай шегьерриз фена. А чӀавара Италия кесиб гьукумат тир, анай ксар дуьньядин маса патариз къазанмишар ийиз физвай. Гьи дяве куьтягь хьайила эгечӀнавай экономикадин хкажун патал ксар гьукуматдай экъечӀун акъвазар хьана. Гьич маса гьукуматрай ксар Италиядиз къвез эгечӀна. 1970-йисаралди гьукуматда ксар хадайвал кьакьан яз амукьна. Ахпа хадайвал ават ийиз эгечӀна. СакӀус чӀавунилай хадайвал рекьирвилелай гъвечӀи хьана. 2008 йисуз гьар вадлагьай итал 65 йисалай чӀехи тир<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-072/EN/KS-SF-08-072-EN.PDF|title=Ageing characterises the demographic perspectives of the European societies - Issue number 72/2008|author=[[EUROSTAT]]|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/616HDM3bx|archivedate=2011-08-21}}</ref>. 2000-лагьай йисара хадайвал еке хьана<ref>{{it icon}} {{cite web|url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|title=Crude birth rates, mortality rates and marriage rates 2005-2008|author=[[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/616HDoLE0|archivedate=2011-08-21}}</ref>. {| class="wikitable" |- ! Йис ! Кьадар, млн<ref name="Istat" >{{cite web|url=http://www.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20110328_00/testointegrale20110328.pdf|title=Monthly demographic balance: January–November 2010|publisher=[[ISTAT]]|date=2011-03-28|lang=it|accessdate=2011-04-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/616HBhXwl|archivedate=2011-08-21}}</ref> |- | 1931 | 41,2 млн |- | 1960 | 51 |- | 1977 | 56,3 |- | 2000 | 57,7 |- | 2007 | 60,1 |- | 2008 | 59,9 |- | 2009 | 60,2 |- |} === ЧӀал === Италиядин тамам чӀал итал я. Ам индо-европадин хизандин руман кӀватӀалдик квайди я. ЧӀал пай жезва гьар жуьре нугъатрал. Вири нугъатар кӀватӀнава Вини, Юкьванни Агъа нугъатрин кӀватӀалра. Итал чӀалахъ галаз са чкадал ала гьар жуьре регионра маса чӀалар. ГьакӀ хьана, [[Больцано]]дани [[Агъа Тироль]]да немцарин чӀалахъ тамам статус ава. Триестдани Горицияда словен чӀалахъ тамам статус ава. Аостада франк чӀалахъ тамам статус ава. == Культура == Италиядин чӀехи дамах адан культура я. Италар виридалайни чӀехи культура авай халкьарик ква дуьньядин. Еке чка кьазва архитектуради. Ина ава вири дуьньядиз чидай кӀвалер — [[Колизей]], Пизан къеле ва амайбур. Виридалайни тӀвар-ван алай зарияр я Данте Алигйерини Петрарка. Италиядин тӀуьнарни пара тӀвар-ван алайди я дуьньяда, чӀехи пай пастани пицца паталди. Ихьтин лап чӀехи тӀвар-ван алай ксар, [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланджело]], [[Рафаэль]] хьиз вири дуьньядиз чида. Миланда ава дуьньядин операдин юкьв — театр [[Ла Скала]]. == Шикилар == <gallery perrow=6> Файл:IsoleBorromee1.jpg|Швейцариядинни Италиядин кьула авай вир Маггоре Файл:Sant'Andrea-Vercelli-FacciataDestra.jpg|Сан Андре-Верчелли Фасата Дестра къеле Файл:Milano Italy Duomo-Milan-01.jpg|[[Милан]] Файл:Basilique Saint Marc.jpg|Базилика Сан-Марко. [[Венеция]]. Файл:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|Колизей Файл:Milano - Teatro alla Scala 3924.jpg|Дуьньядин виридалайни чӀехи тӀвар-ван алай операдин театр Ла Скала. Милан. </gallery> [[Файл:Napoli - Maschio Angioino - 202209302342 3.jpg|700px|center|thumb|Везувий Неапольдивай]] == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.italia.it/ www.italia.it] * [http://www.comuni-italiani.it/statistiche/ Италиядин статистика] * [https://web.archive.org/web/20120503214746/http://www.italyun.esteri.it/Rappresentanza_ONU/ Rappresentanza Permanente d’Italia all’ONU] {{Къецепатан элячӀунар}} {{Европадин гьукуматар}} {{1000}} [[Категория:Италия|*]] [[Категория:Аравилин гьуьлуьн патав авай гьукуматар]] tsarjfckrpi1uuix8yxf36f9ect9tln 0 1872 99463 96190 2026-09-26T00:58:47Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99463 wikitext text/x-wiki {{Футболист | тӀвар = Эмре Белезогълу | тамам тӀвар = Эмре Белезогълу | шикил = Emre crop.jpg | кьадар = 200 | дидедиз дата = {{Дидедиз дата|7|9|1980}} | дидедиз хьайи чка = [[Истамбул]], [[Туьркия]], | гьукумат = {{Туьркиядин пайдах|20px}} [[Туьркия]] | буй = 171 см | заланвал = 68 кг | лакӀабар = | гилан клуб = Фенербахче | позиция = [[зур гьужумдайди (футбол)|зур гьужумдайди]] | жегьилрин клубар = {{футболдин карьера |1992—1994|{{Туьркиядин пайдах|20px}} Зейтынбурнуспор|- |1994—1996|{{Туьркиядин пайдах|20px}} [[Галатасарай]]|- }} | клубар = {{футболдин карьера |1996—2001|{{Туьркиядин пайдах|20px}} [[Галатасарай]]|103 (13) |2001—2005|{{Италиядин пайдах|20px}} [[Интернационале]]|78 (5) |2005—2008|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Ньюкасл Юнайтед]]|58 (5) |2008—2012|{{Туьркиядин пайдах|20px}} [[Фенербахче (футболдин клуб)|Фенербахче]]|103 (12) |2012—2013|{{Испаниядин пайдах|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|7 (1) |2013—|{{Туьркиядин пайдах|20px}} [[Фенербахче (футболдин клуб)|Фенербахче]]|6 (2) }} | милли кӀватӀи команда = {{футболдин карьера |1994—1995|{{Туьркиядин пайдах|20px}} Туьркия (15 кьван)|11 (7) |1995—1997|{{Туьркиядин пайдах|20px}} Туьркия (16 кьван)|35 (20) |1996—1997|{{Туьркиядин пайдах|20px}} Туьркия (17 кьван)|7 (2) |1997|{{Туьркиядин пайдах|20px}} Турция (до 18)|6 (0) |1998—1999|{{Туьркиядин пайдах|20px}} [[Туьркиядин футболдай жегьилрин кӀватӀур|Туьркия (21 кьван)]]|12 (4) |2000—|{{Туьркиядин пайдах|20px}} [[Туьркиядин футболдай кӀватӀур|Туьркия]]|75 (7)}} |медалар= {{турнир|[[Футболдай Дуьньядин чемпионат|Дуьньядин чемпионатар]]}} {{медаль|Кишпир|[[Футболдай Дуьньядин чемпионат 2002|Корея/Япония 2002]]}} {{турнир|[[Футболдай Европадин чемпионат|Европадин чемпионатар]]}} {{медаль|Кишпир|[[Футболдай Европадин чемпионат 2008|Австрия/Швейцария 2008]]}} }} '''Эмре́ Белезогълу''' ({{lang-tr|Emre Belözoğlu}}; дид.хь. 7 мара 1980 ийс, [[Истамбул]]) — лезги<ref>[http://www.daginfo.com/news/view/827.html «Интернационале» дагестанского розлива] {{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Webarchive|url=https://archive.ph/20130728160915/www.daginfo.com/news/print/827.html |date=2013-07-28 }}</ref><ref>[http://www.people.su/12854 Эмре Белёзоглу: биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033841/http://www.people.su/12854 |date=2016-03-05 }}</ref> пунар авай туьркияви футболист, Туьркиядин хкянавай командадин ва «Фенербахче» клубдин зур гьужумдайди. == Биография == == Агалкьунар == «Галатасарай» * Туьркиядин чемпион: 1996/97, 1997/98, 1998/99, 1999/2000 ийсар * Туьркиядин чемпионатда 2-й чка: 2000/01 ийсар * Туьркиядин Кубок гва кас: 1995/96, 1998/99, 1999/2000 ийсар * Туьркиядин Кубокдин Финалист: 1997/98 ийсар * УЕФА Кубок гвай кас: 1999/2000 ийсар * УЕФА Суперкубок гвай кас: 2000 ийс «Интер» * А Серияда 2-й чка: 2002/03 * А Серияда 3-й чка: 2001/02, 2004/05 * Италиядин Кубок гвай кас: 2004/05 «Ньюкасл» * Интертото Кубок гвай кас: 2006 «Фенербахче» * Туьркиядин Суперкубок гвай кас: 2009 * Туьркиядин Чемпион: 2010/11 «Атлетико Мадрид» * [[Футболдай Европадин Суперкубок|Европадин Суперкубок]] гвай кас: 2012 Туьркиядин кӀватӀур * 2002 Дуьньядин чемпионатда 3-й чка * 2008 Европадин чемпионатдин зурфиналист == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.footballplayers.ru/players/Emre-Belezoglu_.html Страница на сайте «Футболисты мира»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030123616/http://footballplayers.ru/players/Emre-Belezoglu_.html |date=2020-10-30 }} {{Къецепатан элячӀунар}} {{DEFAULTSORT:Белезогълу, Эмре}} [[Категория:Алфавитдиз килигна футболистар]] [[Категория:Туьркиядин футболистар]] [[Категория:Туьркиядин футболдай кӀватӀурдин къугъвадайбур]] [[Категория:Галатасарай ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:Интернационале ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:Ньюкасл Юнайтед ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:Фенербахче ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:Атлетико Мадрид ФК-дин къугъвадайбур]] 72q1dbdaocp7f1fx31y0tjki4k28xpk 0 2301 99442 93466 2026-09-26T00:17:39Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99442 wikitext text/x-wiki {{Футболист | тӀвар = Диего Марадона |шикил = Maradona 2010-1.jpg |размер = 270 | тамам тӀвар = Диего Армандо Марадона | лакӀабар = ''Туьк, Къизилдин гада, ЦӀуд, Гъетрен гвечӀи бочка, Футболдин [[Микеланджело]]'' | дидедиз хьайи чка = [[Ланус]], [[Аргентина]] | гьукумат = {{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Аргентина]] | буй = 167 |заланвал = |позиция = [[зур хуьдайди (футбол)|зур хуьдайди]] <br> [[гьужумдайди (футбол)|гьужумдайди]] |команда = ''тамам хьун'' |должность = |жегьилрин клубар = {{футболдин карьера |1970—1976|{{Аргентинадин пайдах (1812—1985)|20px}} [[Архентинос Хуниорс]]|-}} | клубар = {{футболдин карьера |1976—1981|{{Аргентинадин пайдах (1812—1985)|20px}} [[Архентинос Хуниорс]]|166 (116) |1981—1982|{{Аргентинадин пайдах (1812—1985)|20px}} [[Бока Хуниорс]]|42 (28) |1982—1984|{{Испаниядин пайдах|20px}} [[Барселона (футболдин клуб)|Барселона]]|36 (22) |1984—1991|{{Италиядин пайдах|20px}} [[Наполи]]|188 (81) |1992—1993|{{Испаниядин пайдах|20px}} [[Севилья (футболдин клуб)|Севилья]]|26 (5) |1993|{{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Ньюэллс Олд Бойз]]|5 (0) |1995—1997|{{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Бока Хуниорс]]|30 (7) }} | милли кӀватӀи команда = {{футболдин карьера |1977—1979|{{Аргентинадин пайдах|20px}} Аргентина (U-20)|24 (13) |1977—1994|{{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Аргентинадин футболдай кӀватӀур|Аргентина]]|91 (34)}} | тренердин клубар = {{футболдин карьера |1994|{{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Мандию (футболдин клуб)|Мандию]]|- |1995|{{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Расинг (футболдин клуб, Авельянеда)|Расинг (Авельянеда)]]|- |2008—2010|{{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Аргентинадин футболдай кӀватӀур|Аргентина]]|- |2011—2012|{{ГАЭдин пайдах|20px}} [[Аль-Васл (футболдин клуб)|Аль-Васл]]|- |2017—2018|{{ГАЭдин пайдах|20px}} [[Аль-Фужайра (футболдин клуб)|Аль-Фужайра]]|- |2018—2019|{{Мексикадин пайдах|20px}} [[Дорадос де Синалоа|Дорадос]]|- |2019—2020|{{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Химнасия и Эсгрима (футболдин клуб, Ла-Плата)|Химнасия и Эсгрима (Ла-Плата]]|- }} |медалар = {{турнир|[[Футболдай дуньядин чемпионат|Дуньядин чемпионат]]}} {{медаль|Къизил|[[Футболдай дуньядин чемпионат 1986|Мексика 1986]]}} {{медаль|Гимиш|[[Футболдай дуньядин чемпионат 1990|Италия 1990]]}} {{турнир|[[Америкадин Кубок]]}} {{медаль|Кишпир|[[Америкадин Кубок 1989|Бразилия 1989]]}} }} '''Диего Армандо Марадона''' ({{lang-es|Diego Armando Maradona}}) (дидедиз хьана [[30 октябрь]] [[1960]], [[Ланус]], [[Буэнос-Айрес (провинция)|Буэнос-Айрес]] — [[25 ноябярь]] [[2020]], [[Тигре (шегьер)|Тигре]], [[Буэнос-Айрес (провинция)|Буэнос-Айрес]]) — [[аргентина]]ин [[футбол]]ист, [[зур хуьдайди (футбол)|зур хуьдайдини]] [[гьужумдайди (футбол)|гьужумдайди]] я. 1986-й йисарин дуьньядин чемпион. == Биография == Диего Марадона 1960-йисуз [[Ланус]]да дидедиз хьана. Ам къугъвай садлагьай команда чкадин «[[Архентинос Хуниорс]]» хьанвай. 1981—1982-йисара ам «[[Бока Хуниорс]]дин» къугъвадайди тир. == Титулар == * {{Аргентинадин пайдах|20px}} 1981-й йисан (Метрополитано) [[Аргентинадин футболдай чемпионат|Аргентинадин чемпионатдин]] гъалиб ('''1''') * {{Испаниядин пайдах|20px}} 1983-й йисан [[Испаниядин футболдай Кубок|Испаниядин кубок]] гвай кас ('''1''') * {{Испаниядин пайдах|20px}} 1983-й йисан [[Испаниядин футболдай Лигадин кубок|Испаниядин Лигадин кубок]] гвай кас ('''1''') * {{Испаниядин пайдах|20px}} 1984-й йисан [[Испаниядин футболдай Суперкубок|Испаниядин Суперкубок]] гвай кас ('''1''') * {{Италиядин пайдах|20px}} 1987, 1990-й йисан [[Италиядин футболдай чемпионат|Италиядин чемпионатдин]] гъалиб ('''2''') * {{Италиядин пайдах|20px}} 1987-й йисан [[Италиядин футболдай Кубок|Италиядин кубок]] гвай кас ('''1''') * {{Италиядин пайдах|20px}} 1990-й йисан [[Италиядин футболдай Суперкубок|Италиядин Суперкубок]] гвай кас ('''1''') * 1989-й йисан [[УЕФА Кубок]]дин гъалиб ('''1''') * [[1986-й йисан футболдай дуьньядин чемпионат|1986]]-й йисан [[футболдай дуьньядин чемпионат|дуьньядин чемпион]] ('''1''') * [[1990-й йисан футболдай дуьньядин чемпионат|1990]]-й йисан дуьньядин чемпионат гимиш гвай кас ('''1''') * [[1981-й йисан футболдай жегьилрин дуьньядин чемпионат|1981]]-й йисан [[футболдай жегьилрин дуьньядин чемпионат|жегьилрин дуьньядин чемпион]] ('''1''') * 1993-й йисан [[Артемио Франки кубок]] гвай кас ('''1''') == Агалкьунар == * [[Аргентинадин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир]] (Метрополитано): 1978, 1979, 1980 * Аргентинадин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир (Насьональ): 1979, 1980 ('''5''') * [[Италиядин чемпионатдин виридалайни хъсан бомбардир]]: 1987 ('''1''') * Италиядин кубокдин виридалайни хъсан бомбардир: 1988 ('''1''') * [[Футболдай жегьилрин командайрин арада дуьньядин чемпионат 1979|1979 дуьньядин жегьилрин чемпионатдин]] виридалайни хъсан къугъвадайди * «Къизил Олимпия» приз (Аргентинадин виридалайни хъсан спортсмен): 1979, 1980, 1986 ('''3''') * «Гимиш Олимпия» приз (Аргентинадин виридалайни хъсан спортсмен): 1979, 1980, 1981, 1986 ('''4''') * 1979, 1980, 1981-й ийсан [[Аргентинадин виридалайни хъсан футболист]] ('''3''') * 1979, 1980-й ийсан [[Кьиблепатан Америкадин виридалайни хъсан футболист]] ('''2''') * 1979, 1980, 1986, 1989, 1990, 1992-й ийсан [[Кьиблепатан Америкадин виридалайни хъсан футболист]] (''El Mundo'' версия) ('''6''') * [[Премия Конекс]] гвай кас: 1980, 1990 * Трофей Гандулья гвай кас: 1981 * 1985-й ийсан Италиядин виридалайни хъсан футболист (Guerin Sportivo) * «Ирид спортдин гурлу инсанар» член (Guerin Sportivo): 1986 * [[ЮНИСЕФ]] Махсус посол: 1985 * [[Дуьньядин чемпионатдин виридалайни хъсан футболист]] (Къизилдин туп): [[1986-й йисан футболдай дуьньядин чемпионат|1986]] * Pluma de Oro гвай кас: 1986 * [[Буэнос-Айрес]]дин гьуьрметдин гражданин: 1986 * «Onze d’Or» версиядалди [[Европадин виридалайни хъсан футболист]]: 1986, 1987 ('''2''') * 1986-й ийсан дуьньядин виридалайни хъсан футболист ([[World Soccer]]) * 1986-й ийсан дуьньядин виридалайни хъсан спортсмен ([[L'Équipe]]) * [[Аргентинадин президент]]дин спортдин посол: 1990 * «Кишпир туп» (3-лагьай футболист дуьньядин чемпионатдин) гвай кас: [[1990-йисан футболдай дуьньядин чемпионат|1990]] * «Брильянт» [[премия Конекс]] гвай кас: 1990 * «Платинадин» [[Премия Конекс]] гвай кас: 1990 * Аргентинадин виридалайни хъсан футболист ([[Аргентинадин футболдай ассоциация|АФА]]): 1993 * «Хиялда мастер руьгь кутун» ([[Оксфорд университет]]): 1995 * Сейли «Къизилдин туп»: 1995 * 2-лагьай дуьньядин виридалайни хъсан футболист («Къизилдин туп» гвай касар): 1999 * Футболдин тарихдин хъсан гол: 1999 (1986-ийсан ДЧ, 1/4, Аргентина — Англия; «[[Аллагьдин гъил]]») * XX виш йисан Кьиблепатан Америкадин футболдай символ тир: 1999 * XX виш ийсан Аргентинадин виридалайни хъсан спортсмен (спорт журналистар): 1999 * XX виш ийсан дуьньядин виридалайни хъсан футболист ([[Clarín]]): 1999 * [[XX виш ийсан дуьньядин виридалайни хъсан футболист (ФИФА)]]: 2000 * XX виш йисан ФИФА кӀватӀур: 2002 * «Хъсандиз аллея» ([[Монте-Карло]]) ([[Golden Foot]] премия): 2003<ref>[http://www.sport-express.ru/newspaper/2003-06-24/10_1/ Кто из великолепной десятки оставит свой след на набережной Монте-Карло? (Спорт-Экспресс)]</ref> * Фаустино Сармьенто премия гвай кас ([[Аргентинадин сенат]]): 2005 * Дельфо Кабрера премия гвай кас: 2010<ref>[http://www.championat.ru/football/news-633342.html Марадона получил премию Дельфо Кабреры]</ref> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{commons|Diego Maradona|Диего Марадона}} * [http://www.diegomaradona.com/ Официалдин сайт] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/maradona-intl.html Статистика (кӀватӀур)] * [https://web.archive.org/web/20160308071626/http://www.historiadeboca.com.ar/jugadores.asp?CodJug=515 Статистика («Бока Хуниорс»)] {{Къецепатан элячӀунар}} {{Футболдай дуьньядин чемпионатдин виридалайни хъсан футболист}} {{DEFAULTSORT:Марадона, Диего Армандо}} [[Категория:Алфавитдиз килигна футболистар]] [[Категория:Аргентинадин футболистар]] [[Категория:Аргентинадин футболдай кӀватӀурдин къугъвадайбур]] [[Категория:Архентинос Хуниорс ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:Бока Хуниорс ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:Барселона ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:Наполи ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:Ньюэллс Олд Бойз ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:Севилья ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:Футболдай дуньядин чемпионар]] [[Категория:Аргентинадин футболдин тренерар]] [[Категория:Химнасия и Эсгрима Ла-Плата ФК-дин тренерар]] add6j0fn9jve8e6u6w8j81rofinvrbg 0 2440 99456 99377 2026-09-26T00:43:16Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99456 wikitext text/x-wiki [[Файл:Izgrew.jpg|250px|thumbnail|right|Рагъ]] '''Рагъ''' (символ: [[Файл:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]) — [[Ракъинин система]]дин тек сад тир [[гъед]]. Ракъинин системадин муькуь объектар Ракъинилай элкъвезва: [[планета]]ярни абурун [[планетрин спутникар|спутникар]], [[карлик тир планета]]ярни абурун спутникар, [[астероид]]ар, [[метеороид]]ар, [[комета]]ярни [[космосдин руг]]. Ракъинин [[масса]] вири Ракъинин система гьисабдиз къачурла жезвай массадин 99,866 % тешкил ийзва. Ракъинин чукӀурун (излучение) [[Чил (планета)|Чил]]е авай уьмуьр хуьзва.<ref>[http://www.sotvoreniye.ru/articles/light.php ЗАМЫСЕЛ СВЕТА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524035525/http://www.sotvoreniye.ru/articles/light.php |date=2009-05-24 }}</ref> Рагъ [[гьидроген]]дикай (массадин ~73 % ва къенен кьадардин ~92 %), [[гьелий]]дикай (массадин ~25 % ва къенен кьадардин ~7 %) ва маса гъвечӀи концентрацияда авай [[Химиядин элементар|химиядин элементрикай]] ибарат я: [[ракь]]уникай, [[Никель|никелдикай]], [[оксиген]]дикай, [[азот]]дикай, [[кремний]]дикай, [[гугурт]]дикай, [[магний]]дикай, [[карбон]]дикай, [[неон]]дикай, [[кальций]]дикайни [[хром]]дикай.<ref>''Manuel O. K. and Hwaung Golden'' (1983), Meteoritics, Volume 18, Number 3, 30 September 1983, pp. 209—222. Online: http://web.umr.edu/~om/archive/SolarAbundances.pdf (retrieved 7 December 2007 20:21 UTC)</ref> Гьидрогендин 1 миллион атомдиз гьелийдин 98 000 атом, оксигендин 851 атом, карбондин 398 атом, неондин 123 атом, азотдин 100 атом, ракьун 47 атом, магнийдин 38 атом, кремнийдин 35 атом, гугуртдин 16 атом, аргондин 4 атом, алюминийдин 3 атом, никелдин, натрийдин ва калцийдин гьар садан 2 атом ва са тӀимил кьван кьадардин вири маса элементар кьвезва. Ракъинин юкьван [[къалинван]] 1,4 г/см³ я, яни [[Кьейи гьул|Кьейи гьуьлуьн]] цин къалинвилиз барабар я. [[гъетерин спектрдин синифар|Спектрдин синифриз паюниз]] килигна, Рагъ G2V («[[хъипи карлик]]») типдиз талукь я. Ракъинин ччинин температура 6000 [[кельвин|К]] кьван хкаж жезва, гьавиляй Рагъ саки лацу экв гузва, амма мадни къуват авай чукӀурунин гъиляй ва спектрдин гъвечӀидалгъадин пай [[Ччилин атмосфера]] патай туькьуьнин гъиляй, Ракъинин дуьз экв чи планетадин ччинин патав сакӀус хъипи ранг къачузва (алахьай цава, цавукай чкӀанвай экуьнин аби рангунин жемда галаз, Ччиле авай объектрин умуми экуь авун мадни лацу жезва). [[Файл:Sun Earth Comparison.png|thumb|left|300px|Ччилни Рагъ (фотомонтаж, кьадаррин гекъигайвал галаз)]] Ракъинин спектра ион хьанвай ва нейтрал тир металлрин цӀарар, ва гьакӀни, ион хьанвай гьидроген ава. Чи НекӀедин Рекье 100 миллиардлай гзаф гъетер авагаллактикада . ИкӀ хьайла, чи галлактикадин гъетерин 85 % — Ракъинлай тӀимил къати тир гъетер я (чпин лап гзаф кьадарда абур яру карликар я). Кьилин сад садан гуьгъуьнлай галай-галайвал атунин вири гъетер хьиз, Ракъинин энергия термохвехуьнин синтездалди арадиз къвезва. Рагъ къачуртӀа, адан энергиядин гзаф пай гьидрогендикай гьелий синтездалди гьасил жезва. Ракъинин Ччиликай яргъавал — 149,6 млн км — тахминан, астрономиядин текдиз барабар я, вилериз аквадай пӀипӀен диаметр лагьайтӀа, Вацран хьиз, — зурградусдилай тӀимил кьван чӀехи я (31—32 декъикъа). Рагъ НекӀедин Рекьин юкьвалай тахминан 26 000 экуьнин ийса ава, ва НекӀедин Рекьинилай элкъвезва (са элкъвена кьил-кьиле ягъун 200 млн ийсалай гзаф я). Ракъинин орбитал тядивал 217 км/с барабар я, — и тегьерда, Рагъ са экуьнин ийс 1400 ччилин ийсан къене физва, са астрономиядин тек лагьайтӀа — 8 ччилин ийкъан къене. == Ракъинин физикадин хсусивилер == [[Файл:Solarmap.png|400px|thumbnail|right|Ракъинин карта]] {| |[[Ракъинин масса]]: |<math>M_\bigodot = 1.9891 \times 10^{30}</math>&nbsp;[[килограмм|кг]] |- |[[Ракъинин экуьвал]]: |<math>L_\bigodot = 3.827 \times 10^{26}</math>&nbsp;[[Ватт|Вт]] |- |[[Ракъинин радиус]]: |<math>R_\bigodot = 6.960 \times 10^{8}</math> [[метр|м]] |} * Юкьван диаметр 1,392·109 м (Ччилин 109 диаметр) * Экваториал радиус 6,9551·108 м * Экватордин элкъвейдин яргъивал 4,37001·109 м * Поляр чуькьуьн 9·10−6 * Ччинин майдан 6,07877·1018 м² (Ччилин 11 917,607 майдан) * Къенен кьадар 1,40927·1027 м³ (Ччилин 1 301 018,805 къенен кьадар) * Юкьван къалинвал 1409 кг/м³ * Экваторда заланвилин къуватдин ийгинвал (ускорение) 274,0 м/с² (27,96 g) * Кьвед лагьай космосдин тядивал (ччин патал) 617,7 км/с (Ччилин 55,2) * Ччинин нетижа гудай температура 5778 К * Таждин температура ~1 500 000 К * Хвехуьнин температура ~13 500 000 == Структура == === Ракъинин къенепатан туькӀуьр хьанвай тегьер === [[Файл:SunLayersLez.png|thumb|300px|Ракъинин туькӀуьр хьанвай тегьер. Ракъинин юкьва ракъинин хвех авайди я. Фотосфера — чукӀурунин (излучение) асул чешме тир ракъинин аквадай ччин я. Гзаф чӀехи температура авай ракъинин таж Рагъ элкъвена цӀарцӀн твазва, амма а таж гзаф кьери гьалда ава, гьавиляй ама гьакӀан вилив анжах тамам рагъ кьун девирда аквада]] [[Файл:Mass eject.png|thumb|300px|Ракъинин таждин массадин гадарунар. Плазмадин шуькӀуь тахар магнит чуьллерин аркайралди яргъи хьанва]] ==== Ракъинин хвех ==== {{main|Ракъинин хвех}} Тахминан 150—175 агъзур км радиус авай (яни, Ракъинин радиусдин 20—25 %) ва термохвехуьнин реакцияр физвай Ракъинин юкьван патаз Ракъинин хвех лугьуда.<ref name="Garcia2007"> {{Cite journal |last=García |first=R. |coauthors=et al. |title=Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core |journal=[[Science (журнал)|Science]] |volume=316 |issue=5831 |pages=1591—1593 |year=2007 |pmid=17478682 |doi=10.1126/science.1140598 |ref=harv |bibcode=2007Sci...316.1591G }}</ref>. Хвехуьнин веществодин къалинвал 150 000 кг/м³ тешкил ийизва<ref name="Basu"> {{Cite journal |author=Basu et al. |title=Fresh insights on the structure of the solar core |bibcode=2009ApJ...699.1403B |work=Astrophysical Journal |issue=699 |year=2009 |doi=10.1088/0004-637X/699/2/1403 |journal=The Astrophysical Journal |volume=699 |page=1403 |last2=Chaplin |first2=William J. |last3=Elsworth |first3=Yvonne |last4=New |first4=Roger |last5=Serenelli |first5=Aldo M. |ref=harv }}</ref> ([[Яд|цин]] къалинвилилай 150 сефер гзаф я ва [[Ччил]]е авай виридалайни чӀехи къалинвал авай металлдин — [[осмий]] металлдин къалинвилилай ~6,6 сефер гзаф я), хвехуьнин юкьва авай — 14 млн [[кельвин|К]]-лай гзаф я. [[SOHO (космосдин аппарат)|SOHO]] миссия патай кьиле тухванвай ганайбурун (данные) анализ, къалурнава хьи, хвехуьна Ракъинин вичин гигинилай элкъуьрунин тядивал (скорость) Ракъинин ччинив гекъигайла гзаф кьадарда чӀехи<ref name="Garcia2007"/><ref name="Bonnano">''Bonanno, A.; Schlattl, H.; Patern, L.'' (2002). The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS (PDF). Astronomy and Astrophysics 390: 1115—1118.</ref>. Хвехуьна [[Протон-протондин цикл|протон-протондин термохвехуьнин реакция]] кьиле физва, ва и реакциядин нетижада кьуд [[протон]]дикай [[гелий-4]] арадиз къвезва<ref>{{Cite journal|last=Broggini|first=Carlo|date=26—28 June 2003|page=21|journal=Physics in Collision|title=Nuclear Processes at Solar Energy|bibcode=2003phco.conf...21B|arxiv=astro-ph/0308537|ref=harv}}</ref>. Идахъ галаз, гьар са секунддин къене 4,26 млн тонн вещесто чукӀуруниз элкъвезва, амма и чӀехивал Ракъинин массади гекъигайла — 2{{e|27}} тонн — затӀни тушир кьадарда гъвечӀи я. Хвехуьнин чара-чара зонайрин патай хкатзавай къуватлувал (мощность) а зонайрин Ракъинин юкьва кьван авай яргъивилилай асул я. И къуватлувал, теориядин гьисабунралди, юкьва {{s|276,5 Вт/м³}} кьван хкаж жезва<ref>[http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816221059/http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/SunLayers.html |date=2011-08-16 }}. Fusedweb.llnl.gov (1998-11-09). Retrieved on 2011-08-30.</ref>. И тегьерда, са инсандин къенен кьадардиз (0,05 м³) 285 Ккал/югъ (1192 кДж/югъ) чимивилин хкатун аватзава — имни ччан алай ксун тийизвай инсандин чимивал хкатунилай са дережа кьван тӀимил я. Ракъинин вири къенен кьадардин гекъигай (удельный)энергиядин хкатун лагьайтӀа, ам мадни кьве дережа тӀимил я. Ихьтин гъвечӀи энергиядинхкатун себеб яз, гьидрогендин игьтиятар гьеле термохвехуьнин реакцияр хуьн патал мадни са шумуд миллиард ийс кьван бес я. Хвех — Ракъинин термохвехуьнин реакциядин нетижада арадиз къвезвай энергияни чимивал авай тек сад тир чка я, Ракъинин маса чкаяр а энергиядал ифирнава. Хвехуьнин вири энергия, [[фотосфера]] кьван, галай-галайвал вири къатарин къеняй физва; и энергия ракъинин экв ва [[кинетик энергия]] тегьерда чкӀизва<ref name="Zirker2002-15">{{Cite book|last=Zirker|first=Jack B.|title=Journey from the Center of the Sun|url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3|year=2002|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=9780691057811|pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/15 15]—34}}</ref><ref name="Phillips1995-47">{{Cite book|last=Phillips|first=Kenneth J. H.|title=Guide to the Sun|year=1995|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=9780521397889|pages=47—53}}</ref>. ==== Нургудай тухунин зона ==== ==== Ракъинин конвектив зона ==== === Ракъинин атмосфера === ==== Фотосфера ==== Фотосфера (экв гудай къат) Ракъинин аквадай ччин туькӀуьрзава. ==== Хромосфера ==== ==== Таж ==== ==== Ракъинин гар ==== == Ракъинин лап кьвед лагьай кӀалубар == {{main|Ракъинин аналогар}} АлайчӀава Ракъинин са шумуд лап кьвед лагьай кӀалубар малум я — абур практикадин жигьетдай Ракъинин массадиз, эквивилиз (светимость), температурадиз (±50 К), металлвилиз (±12 %), яшариз (±1 млрд лет) ва мсб. килигна чи гъетрен тамам аналогар я<ref>{{cite journal | author=D. R. Soderblom; J. R. King. | title=Solar-Type Stars: Basic Information on Their Classification and Characterization | journal=Solar Analogs: Characteristics and Optimum Candidates | year=1998 | url=http://www.lowell.edu/users/jch/workshop/drs/drs-p1.html | accessdate=2008-02-26 }}</ref> * [[Гъуьрчен кицӀерин Бета]] * [[18 Акьраб]] * [[Кьветхверрин 37]] * [[HD 44594]] = HIP 30104 * HD 101364 = [[HIP 56948]] == Эдебият == === Инглис чӀалал === * Thompson, M. J. (2004). ''«Solar interior: Helioseismology and the Sun’s interior»''. Astronomy and Geophysics 45 (4): 21-25. * Cohen, Richard (2010). ''Chasing the Sun: the Epic Story of the Star that Gives us Life''. Simon & Schuster. ISBN 1400068754. * Williams, D. R. (2004). «Sun Fact Sheet». NASA. Retrieved 2010-09-27. * Hansteen, V.H.; Leer, E. (1997). «The role of helium in the outer solar atmosphere». The Astrophysical Journal 482 (1): 498—509. * Erdèlyi, R.; Ballai, I. (2007). «Heating of the solar and stellar coronae: a review». Astron. Nachr. 328 (8): 726—733. * Zirker, Jack B. (2002). Journey from the Center of the Sun. Princeton University Press. pp.&nbsp;119–120. ISBN 978-0-691-05781-1. * Seidelmann, P. K.; et al. (2000). «Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000». * Robert Zimmerman, «What’s Wrong with Our Sun?», Sky and Telescope August 2009 * Bethe, H. (1939). «Energy Production in Stars». Physical Review 55 (1): 434—456 * Pogge, R.W. (1997). «The Once and Future Sun». New Vistas in Astronomy. Ohio State University (Department of Astronomy) == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == === Ракъинин шикилар === * [http://solarmonitor.org/index.php SolarMonitor.org] * [https://web.archive.org/web/20050518081349/http://www.solarphysics.kva.se/ Images and movies from the Nature article data set] * [http://www.solarphysics.kva.se/ The Institute for Solar Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050518081349/http://www.solarphysics.kva.se/ |date=2005-05-18 }} * [http://www.boston.com/bigpicture/2008/10/the_sun.html The Sun — The Big picture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511124300/http://www.boston.com/bigpicture/2008/10/the_sun.html |date=2011-05-11 }}. The Boston Globe. {{Apod|100806|2010 August 6}} {{1000}} [[Категория:Ракъинин система]] [[Категория:Гъетер]] [[Категория:Астрономиядин объектар]] osksgv9owkhl5wy5oed0uchpgkqkzga 0 2473 99460 97247 2026-09-26T00:51:31Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99460 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Украина | тамам тӀвар = Україна | тӀвар-род = Украинадин | пайдах = Flag_of_Ukraine.svg | пайдахдин тӀвар = Украинадин пайдах | пайдахдин кьадар = 150px | герб = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | гербдин тӀвар = Украинадин герб | карта = Europe-Ukraine (и не контролируемые).png | гимн = Ще не вмерла України ні слава, ні воля | кьилин шегьер = [[Киев]] | шегьерар = [[Киев]], [[Харьков]], [[Днепропетровск]], [[Одесса]], ''[[Донецк]]''<ref>[[Донецк Халкьдин Республика]]дин шегьер я.</ref>, [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]] | аслутуширвал = 1991 йисан 24 август | аслутуширвал девирда = [[ССРГ]] | чӀал = [[украин чӀал]] | гьукуматдин дин = | идара авунин тегьер = [[Какахьай республика|Президентвилинни-парламентвилин республика]] | кьил = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] (2019 йисан 20 майдалай) | чил = 559 404 | цин кьадар = 7 | чилдин чка = 48 | халкь = 37 289 000<ref>{{cite web|title=На Украине сообщили о сокращении населения на 11,5 млн человек за 18 лет|url=https://www.rbc.ru/society/23/01/2020/5e29940d9a794705f6d39a8f|publisher=РБК|date=2020-01-23|accessdate=2021-07-29|lang=ru}}</ref><ref>Крым авачир</ref> | халкьдин чка = 28 | агьалидин чуькьуьнвал = 64,66 | пул = [[Украинадин гривна]] | КъВБ = 576,11 | КъВБдин чка = 40 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 3 980 | ИПВИ = 0,779 | ИПВИ чка = 74 | интернет-домен = [[.ua]], [[.укр]]<ref>BBC Ukrainian — Новости, [http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml Украина получила кириллический домен «.укр»]{{ref-uk}}</ref> | телефондин код = 380<ref>[http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine Country Calling Codes — Telephone Area Codes For Ukraine]</ref> | сятдин чӀул = [[UTC+2]] }} '''Украина''' (''Україна'') — [[РагъэкьечӀдай Европа]]дин гьукумат. Агьалияр — 37 289 000 кас (2019 йисан). Кьилин шегьер — [[Киев]]. Административвилинни — чилерин паюнар: 26 область, республикавилик талукь тир шегьер — [[Киев]]. Крым зуростровдин чӀехи пай [[Урусат|Урусат Федерациядинни]], гьуьжет алай чилера контролвал кьиле тухузвай, Украинадин арада гьужет ийизвай кар я. Урусатдин Федерациядин [[Урусатдин федератив къурулуш|федератив къурулушдив]] кьурвал, [[Крым]]дин чилерал [[Урусат Федерациядин субъектар]] ала — [[Крым Республика]] ва федерациядин мана-метлеб авай [[Севастополь]] шегьер. [[Украинадин административни территориал паюн]]из килигна, [[Крым]]дин чилерал Украинадик квай [[Крым Автоном Республика]] ва кьетӀен статус гвай [[Севастополь]] шегьер ала. Чилерин майдан — 603 628 ([[Крым]] кваз) / 559 404 (Крым, ДХР, ЛХР авачир) км². Кьибле патай [[ЧӀулав гьуьл|ЧӀулав]] ва [[Азов гьуьл|Азов]] гьулерин ятари кьунва. == ТӀварцин этимология == Вирина ва гьакӀни Украинадани виридалайни гегьенш ва макьи версия ам я ки, вириславян чӀалал «оукраина» ''къерехда авай чка'' лагьай, славян халкьарин [[Русь]] гьукуматда кардик квай гаф тир. Сифте яз ин гаф 1187 йисуз [[Переяславян ханвал]]диз талукь тир, гуьгъуьнлай урусрин маса ччилериз (кьетӀендиз Украинадалай яргъара авай ччилериз) «оукраина» лугьузвай. == Ччилинмикит == == Тарих == === Лап дегь бере === ''[[Homo]]'' къебиладин векилар сифте яз Украинадин ччилера 1 миллион йис идлай вилик гьасил хьанва. Археологрин фикирдай Украинадиз абур [[Вилик патан Азия]]дай [[Балкан]]длайни [[Юкьван Европа]]длай атанай. Украинадин ччилерин майданда, сифте палеолитдин инсанрин яшамишзавай 30 пунар жагъурнавай, абурикай виридалайни цӀурубур [[Закарпатье]]да авай [[пгт Королёво]], [[Донецк область]]да авай [[Амвросиевки]] ва [[Хмельницк область]]да авай [[Лука-Врублевицка]] я.<ref>{{книга|автор=Бойко О. Д.|заглавие=Історія України: Посібник|место=К.|издательство=Видавничий центр «Академія»|год=2002|страниц=656|страницы=10}}</ref> [[Неандертал]]ар гилан Украинадин ччилериз 150 агъзур йис идлай вилик<ref>{{книга|автор=Бунятян К. П.|заглавие= На світанку історії : 15-ти томное изд|ответственный=К. П. Бунятян|место=К.|издательство=Альтернативи|год=1998|серия=Україна крізь віки|страниц=336|том=1|страницы=28}}</ref>, ва [[кроманьон]]ар 30 агъзур йис идлай вилик атанвай. Ч.э. VII виш йисуз [[Юкьван Азия]]дай иниз атанвай иран халкь [[Скифар|Скифри]] чулра яшамиш жезвай [[киммерийяр]] чукурна чпи абрин чка кьунвай. Тахминан гьа чӀавузни [[Кефер Причерноморье]]да [[грекар|грекри]] садлагьай колониярин бине эцигиз эгечӀнай. Гьисабзава ки, Украинадин ччилерал садлагьай гьукумат скифри туькӀуьрнавай. Ч.э.вилик 200 йисан мукьвара [[сарматар|сарматри]] [[скифар]] чуькьвена акъуднай. Ч.э. III виш йисуз кеферни — рагъакӀидай патай Украинадиз [[готар]] куьч жезва, ва ина чпиз [[Ойум]] тӀвар авай — скифрин гьукуматдилай гуьгъуьнлай Украинада кьведлагьай гьукумат арадал гъизва. 375 йисуз Азиядин дериндай атанвай гуннри готар кӀиник ктуна, ва готар Дунайдлай анихъ Рим империядиз кьуч жезва, гьина абури чпин кралвалар туькӀуьрзава. Гуьгъуьнлай, римвийрин ва абуриз куьмек ийизвай кӀеретӀрин пара вигьинрикай гуннрин пачагьвал вичин кьуват фад квадарна чукӀанва. V виш йисан эхирда Украинадин ччилериз [[славянар|славян]] тайифариз талукь тир [[антар|антринни]] [[славинар|склавинри]] винизвал ийизвай. ТӀимил вахтунлай Украинадин чапла къерехни [[Таврия]] ччилер [[Хазар каганат]]дин аслувилик гьатзва. Украинадин кеферни — рагъакӀидай патар, славян халкьар гьасил хьайи мумкин тир чкаяр я. Агъзур йисарин эхирра Украинадин ччилера авай славян тайифариз ибур талукь тир: [[полянар]], [[древлянар]], [[северянар]], [[бужанар]], [[тиверар]], [[уличар]], [[волынянар]] ва масабур. === Киевдин Русьдин бере === [[Файл:Kievan Rus en.jpg|thumb|250px|11 виш йисуз Киевдин Русьдин карта]] {{Main|Киевдин Русь}} IX-Х виш йисара [[ЧӀехи Новгород|новгород]]дин князь [[Олег (князь)|Олегди]], днепропетровскдин ччилер [[Хазар каганат]]диз гузвай харжуникай ада авурла, а ччилера кьилин шегьер [[Киев]] хьанвай, Рюриковичар династиядин гьукумдик квай дегьурусрин [[Киевдин Русь]] гьукумат арадал атана. [[Святослав]]ди гьукумвал тухузвай чӀавуз Киевдин Русьдихъ вири рагъэкьечӀдай славян халкьар акатзава, ва [[Балканар|Балканризни]] [[Хазар каганат|Хазариядиз]] яракьвилин вигьинар кьилиз тухузвай. 988 йисуз киевдин князьди [[Владимир Святославич]]а православиядин христианвал кьабулзава. Адан хва [[Ярослав Мудрый]] авай чӀавуз [[Киев]]да [[ибадатхана]]яр, [[улубхана]]яр эцигзавай ва «[[Урусатдин гьакьикьат]]» — къанунрин кӀватал басма ийизвай. Ярославди [[печенгар]] барбатӀ авурла кьулухъ XI виш йисуз Украинадин чуьлериз [[куманар]] куьч жезва ва Русьдин кьибле сергьятриз гьамишан вигьинар ийизва. Ярославдин кьиникькай кьулухъ Киевдин Русьдин гьар областьдин князьрин арада къенепатан дявеяр эгечӀзава. Куьчери халкьарин вигьинрикай чеб хкудун паталай, славянрин чӀехи пай [[Кеферни - РагъэкьечӀдай Русь]]диз куьч жезва, гьина [[Юрий Долгорукий]]дин гъилик абури пара цӀийи шегьерар эцигиз гегьеншарзавай. Гьа 1169 йисуз [[Владимир]]да [[ЧӀехи князь|чӀехикнязьвилин]] юкь бинеламиш жезва, гуьгъуьнлай иниз митрополит [[Масксим]] кьуч жезва. 1237—1241 йисара [[Бату хан]]дин ягъундилай кьулухъ, тараш хьайи [[Киев]]диз баябанвилер галукьзава ва шегьер владимирдин князьрин гьукумдиз физва. == Казаквал == {{Main|Запорожьедин Сечь}} [[XV виш йис]]ара гилан Украинадин кьибле патар ичӀи, баябан хьайи, куьчери тушир жемятар галачир [[ЧӀуру ник]] тӀвар авай ччилер тир. [[Юкьван Приднепровье]]дай Никиз гьахьдай кьетӀен жуьредин «варар» днепрдин [[вацӀун раг|рагар]] тир — гилан [[Днепропетровск]]динни [[Запорожье]]дин юкьва авай [[Днепр]] вацӀун авахьун кьве кӀарна фидай тӀебии суван къванцин жинсинин экьечӀунар. Рагарилай агъа пата, Днепр хилериз ччара жезвай, гзаф кьадарда вирер, заливар, проливар, гъедерни ничхирар бул хьайи чкаяр гьасиларзавай, гьина инсанриз чуьнуьх жез ва чеб хуьз пара къулай тир. Гьа чӀавуз [[Речь Паспалитая]]дин ччилерай катзвайбурун кӀеретӀар арадал кьвез эгечӀзавай, ва гьар сад иниз вичин себебралди кьвезвай<ref name="Сечь Запорожская в БСЭ">[http://bse.sci-lib.com/article101792.html Сечь Запорожская в БСЭ]</ref>. Гьа ксари чпиз казакар лугьузвай ва кьетӀендиз гъуьрчехъанвилихъ, гъедер кьунрихъ, лежбервилихъ, маса гунрихъ ва дяведин крарихъ алакьнавай. Казакар са миллетдиз талукь тучир. Сифте яз казакрин тӀвар 1492 йисуз кьунвай, кхьинра кхьенвай ки христиан — казакар (киевлянар ва черкасар) Днепр вацӀун сивик туьркверин гимидиз вигьин авунай. Речь Посполитайдин диндин ва жемятвилин зулумрикай, Запорожьедин Сечь гьукуматдин аксиниз женг тухузвай чка хьана. XVI виш йисан эхирда казакрин къарагъунрин кьадар гзаф хьана. Ва полякринни полякар хьанвай украинадин магнатрин кьуватдалди абур са къайдада басмишна секинарзвай. Виридалай гзаф агалкьунриз агакьнавай къарагъун, 1648—1654 йисара хьайи [[Хмельницкидин къарагъун]] я. Ин къарагъундин нетижада автономиядин кьилдин гьукумат — [[Гетманщина]] гьасил хьанва, ва польякрин гьукумдизни чӀехи телефвал акуьна. Кьилдиз женг тухуз четинвиляй ва вичиз куьмек ийизвай крымдин хандиз ихтибар авачирвиляй, [[Богдан Хмельницкий]]ди [[Переяслав мешверада]] [[Урусатдин царство|Урусат царстводин]] раятвал кьабулна, гьавиляй гугъуьнлай 1654 йисуз [[Урусринни-полякрин дяве]] эгечӀна. == Ксар == [[Файл:UkraineDensity10.PNG|thumb|right|300px|Ксарин къалинвал]] [[Файл:Urbanization.PNG|thumb|right|300px|[[Урбанизация]].]] === Халкьар === Украинадин агьалидин юкьван къалинвал — 74,77 ксар./км². Агьалидин кьадардин масакӀавилин динамика: {| class="sortable wikitable" |- ! йис ! халкь ! шегьерар ! шегьерар (%) |- | [[1700]] | 5 887 000 | 58 000 | 0,9 |- | [[1750]] | 7 061 000 | 71 000 | 1 |- | [[1800]] | 8 469 000 | 164 000 | 1,9 |- | [[1850]] | 11 523 000 | 607 000 | 5,2 |- | [[1890]] | 20 525 000 | 2 412 000 | 11,7 |- | [[1897]] | 23 430 500 | | |- | [[1900]] | 24 950 000 | 3 590 000 | 14,3 |- | [[1913]] | 35 209 800 | 6 790 100 | 19,3 |- | [[1920]] | 25 605 000 | | |- | [[1922]] | 26 230 000 | 5 240 000 | 20,0 |- | [[1926]] | 29 227 700 | 5 672 700 | 19,4 |- | [[1930]] | 29 617 000 | 7 766 000 | 26,2 |- | [[1933]] | 31 901 400 | | |- | [[1939]] | 40 468 800 | 13 569 000 | 33,5 |- | [[1940]] | 41 458 000 | | |- | [[1941]] | 41 965 000 | | |- | [[1944]] | 33 534 000 | | |- | [[1950]] | 36 774 854 | | |- | [[1960]] | 42 468 600 | | |- | [[1970]] | 47 126 500 | 25 688 600 | 54,5 |- | [[1980]] | 49 952 500 | | |- | [[1989]] | 51 706 700 | 34 587 600 | 66,9 |- | [[1990]]<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2007/ds/nas_rik/nas_r/nas_rik_r.html Госкомстат Украины — Население (на начало 1990—2011 гг.)]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 51 838 500 | 34 869 200 | 67,3 |- | [[1991]] | 51 944 400 | 35 085 200 | 67,5 |- | [[1995]] | 51 728 400 | 35 118 800 | 67,9 |- | [[2000]] | 49 429 800 | 33 338 600 | 67,4 |- | [[2005]] | 47 280 800 | 32 009 300 | 67,7 |- | [[2010]] | 45 962 900 | 31 524 800 | 68,6 |- | [[2011]] | 45 778 500 | 31 441 600 | 68,7 |- | [[2012]] | 45 633 600 | 31 380 900 | 68,8 |- | [[2016]] | 42 488 512 | 29 585 000 | 69,2 |- | [[2019]] | 37 289 000 | | |} Авай халкьар: [[украинар]] (80,7 %), [[урусар]] (14,8 %), [[белорусар]] (0,7 %), [[молдоваяр]] (0,5 %), [[болгарар]] (0,4 %), [[венграр]] (0,3 %), [[полякар]] (0,3 %), [[румынар]] (0,3 %), [[чувудар]] (0,2 %), [[эрменар]] (0,2 %), [[грекар]] (0,2 %), [[татарар]] (0,2 %), ва мас. (1,2 %). === ЧӀалар === [[2001 йис]]: {| class="sortable wikitable" |- ! № ! чӀал ! халкьар ! халк. % |- | 1 | [[украин чӀал]] | 32577468 | 67,53 |- | 2 | [[урус чӀал]] | 14273670 | 29,59 |- | 3 | [[крымдин татар чӀал]] | 228373 | 0,47 |- | 4 | [[молдав чӀал]] | 181124 | 0,38 |- | 5 | [[венгр чӀал]] | 149431 | 0,31 |- | 6 | [[румын чӀал]] | 138522 | 0,29 |- | 7 | [[болгар чӀал]] | 131237 | 0,27 |- | 8 | [[белорус чӀал]] | 54573 | 0,11 |- | 9 | [[эрмен чӀал]] | 50363 | 0,10 |- | 10 | [[татар чӀал]] | 25770 | 0,05 |- | 11 | [[азербайжан чӀал]] | 23958 | 0,05 |- | 12 | [[гагауз чӀал]] | 22822 | 0,05 |- | 13 | [[къарачи чӀал]] | 21266 | 0,04 |- | 14 | [[поляк чӀал]] | 18660 | 0,04 |- | 15 | [[идиш]] | 3213 | 0,007 |} === Динар === ;Диндик кавайбурун пай — 75,9 %. * Диндай чӀехи пай [[Хашпара дин|христианар]] я. * [[Православие дин]] гвай кас 40 % ([[2010 йис]]) ** УПЦ — 34,9 % ** УПЦ КП — 21,7 % ** УАПЦ — 3,5 % * [[Католик дин|Католикар]] ва Грекрин-католикар ** Грекрин-Католикар — 10,7 % ** Католикар — 1,6 % * [[Ислам|Мусурманар]] — 3,5 % * [[Иудаизм|Иудаистар]] — 0,8 % ; [[Атеизм|Атеистар]] — 24,1 %<ref>[http://www.razumkov.org.ua/upload/prz_2011_Rlg_smll.pdf «Релігія і влада в Україні: Проблеми взаємовідносин»]</ref> == Административ паюн == == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == ;Экология * [http://www.nature.org.ua/ekua/ Экологиядин сайтар] ;Политика * [http://www.rada.gov.ua/ Официальный сайт Верховной Рады] * [http://www.kmu.gov.ua/ Официальный сайт Правительства Украины] * [http://www.archives.gov.ua/ Украинадин архивар] ;Медицина * [http://www.moz.gov.ua/ Министерства охраны здоровья Украины] ;Кьиспес * {{ВТ-ЭСБЕ|Украина}} * [http://www.museum.com.ua/fondu/history.htm История денежного обращения на Украине] * [http://litopys.org.ua/links/inistor.htm История украинской культуры] * [https://web.archive.org/web/20160504214017/http://www.memory-book.com.ua/people/book/23 Книга памяти Украины] — электронная база данных о военнослужащих советской армии — уроженцах Украины, погибших во Второй мировой войне ;Килигуниз лайих тир магьшур затӀарни чкаяр * [http://www.iloveua.org/ О достопримечательностях Украины: что посмотреть и где остановиться] * [http://www.7chudes.in.ua/ 7 чудес Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410081951/http://www.7chudes.in.ua/ |date=2008-04-10 }} ;Туризм * [http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski Горнолыжные курорты Западной Украины (Карпаты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201200328/http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski |date=2011-12-01 }} * [http://bredotina.blogspot.com/p/blog-page_1062.html Залюбити до смерті: Плюсы и минусы зеленого туризма] ;Алакьа * [http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html Почтовые индексы городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228055812/http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html |date=2017-02-28 }} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Европадин гьукуматар}} {{1000}} [[Категория:Украина|*]] dapudrxo17pqc4icc9a4exinus1we2e 0 2510 99457 99366 2026-09-26T00:43:22Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99457 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solar System True Color LEZ.png|upright=1.5|thumb|Ракъинин система]] [[Файл:Oort cloud Sedna orbit ru.svg|thumb|Ракъинин системадин объектрин орбитаяр, масштабда (сятдин акьрабдалди, вини чапла патай эгечӀна)]] '''Ракъинин систе́ма'''&nbsp;— юкьван гъед тир [[Рагъ]] ва Ракъинилай элкъвезвай вири тӀебиатдин [[космосдин объектар]] кьазвай [[планетдин система]] я. Рагъ галаз гравитациядалди алакъа авай объектрин массадин чӀехи пай муьжуьд нисби тир хелветда гьахьнавай ва саки элкъвей цӀарцӀин орбитаяр авай планетрин къене ава; и планетаяр саки кьулу дискдин сергьятра — [[эклиптика]]дин кьулувиле ава: Кьуд мадни гъвечӀи къенепатан планетаяр: [[Меркурий (планета)|Меркурий]], [[Венера (планета)|Венера]], [[Ччил]]ни [[Марс (планета)|Марс]] (ибуруз гьакӀни Ччилин кӀеретӀдин планетаярни лугьуда) асул гьисабдалди [[Силикатар (минералар)|силикатрикайни]] [[металлар|металликай]] ибарат жезва. Кьуд къецепатан планетаяр: [[Юпитер (планета)|Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] ва [[Нептун (планета)|Нептун]] (ибуруз гьакӀни газдин гигантарни лугьуда) асул гьисабдалди [[гьидроген]]дикайни [[гьелий]]дикай ибарат жезва ва Ччилин кӀеретӀдин планетайрилай массив я. Ракъинин системада [[Ракъинин системадин гъвечӀи телояр|гъвечӀи телойрив]] ацӀурнавай кьве област ава. Марсни Юпитердин арада авай [[Астероидрин чӀул]] квай затӀариз килигна Ччилин кӀеретӀдин планетаяр галаз<ref>[https://findtheslide.com/astronomiya Астрономиядин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717080858/https://findtheslide.com/astronomiya |date=2021-07-17 }}</ref> сад я, вучиз лагьайтӀа, силикатрикайни металликай ибарат я. Астероидрин чӀулдин виридалайни чӀехи объектар [[Церера]], [[(2) Паллада|Паллада]] ва [[(4) Веста|Веста]] я. Нептундин орбиталай анихъ муркӀади кьунвай [[Яд|цикай]], [[аммиак]]дикайни [[метан]]дикай ибарат тир [[транснептундин объект]]ар ава, ва и объектрикай виридалайни чӀехи [[Плутон]], [[(90377) Седна|Седна]], [[Хаумеа]], [[Макемаке]] ва [[Эрида]] я. И кьве областда агъзурралди гъвечӀи телойриз алава яз, инал гъвечӀи телойрин жуьреба-жуьре популяцияр ава — астероидар, планетрин [[квазиспутник]]арни [[Троян астероидар|троянар]], [[Ччилихъ галаз мукьва жезвай астероидар|ччилин мукьва авай астероидар]], [[Кентаврар (астероидар)|кентаврар]], [[дамоклоидар]], ва гьакӀни Ракъинин системада элячӀна юзазвай [[комета]]яр, [[метеороид]]арни [[космосдин руг]]. Муьжуьд планетадилай ругудан ва пуд карлик планетайрин элкъвена къваларив тӀебии спутникар гва. Къецепатан планетайрикай гьар садан элкъвена къваларив рукан гаьлкъаяр ва маса кӀусар гва. Ракъинин гар (Ракъинилай къвезвай плазмадин сел) гелиосфера лугьудай гъетерин арада авай чкада чкӀанвай дискдин къерехдив агакьзавай куркур арадиз гъизва. Яргъидевирдин кометрин чешме тир Оортдин циф, гелиосферадав гекъигайла, агъзур сеферда кьван гзаф тир мензилдиз чкӀиз жезва. Ракъинин система [[Карванд Рехъ]] галлактикадин пай я. == Структура == Ракъинин системадин юкьван объект [[Рагъ]] я — G2V спектрал синифдин кьилин галай-галайвилин (последовательность) [[гъед]] я, хъипи карлик я. Ракъини системадин вири массадин лап чӀехи пай (99,866 % кьван) кьазва, вичин чӀугуналди ада Ракъинин системадиз талукь тир планетаярни муькуь телояр кьуна хуьзва<ref>{{cite journal |author=M Woolfson |title=The origin and evolution of the solar system |doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |year=2000 |journal=[[Astronomy & Geophysics]] |volume=41 |issue=1 |pages=1.12}}</ref>. Виридалайни чӀехи тир объектар — газдин гигантар амукьзавай массадин 99 % кьазва, ва и 99%-кай 90 % Юпитердинни Сатурндин паюниз аватзава. Ракъинилай элкъвезвай чӀехи объектрин еке пай практикадин жигьетдай эклиптикадин кьулувал лугьузвай са кьулувиле юзазва. Амма гьа и вахтунда фад-фад кометайризни Клайпер чӀулдин объектриз и кьулувилиз килигна мадни чӀехи алгъундин пӀипӀер авайди я<ref>{{cite web|title=The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration|author=Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli|url=http://www.obs-nice.fr/morby/stuff/NATURE.pdf|format=PDF|year=2003|accessdate=2007-06-25}}</ref><ref>{{cite journal|title=From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets|author=Harold F. Levison, Martin J Duncan|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|year=1997|pages=13–32|doi=10.1006/icar.1996.5637 |issue=1|volume=127|bibcode=1997Icar..127...13L}}</ref>. Вири планетаярни муькуь объектрин чӀехи пай Ракъинин элкъуьрунихъ галаз Ракъинилай са патаз элкъвезва (сятдин акьрабдин аксиниз, Ракъинин кеферпатан полюсдин патай килигдатӀа). Амма адетдилай къерехдиз акъатнавайбурни авайди я, мисал яз, Галлеян комета. Виридалайни чӀехи тир пипӀен тядивал Меркурийдиз ава — ада Ракъинилай анжах 88 ччилин йикъан къене тамам элкъвена кьил-кьиле ягъиз алакьзава. Виридалайни яргъа авай планета — Нептун — лагьайтӀа, адан элкъуьрунин девир 165 ччилин югъ тешкил ийзва. <div class="infobox" style="float: none;"> <div style="width:100%; margin: 0; overflow:auto; overflow-x:scroll;"> <timeline> ImageSize = width:1600 height:200 PlotArea = left:80 right:0 top:0 bottom:20 Period = from:0 till:14700 TimeAxis = orientation:horizontal Colors = id:grid_major value:gray(0.75) id:grid_minor value:rgb(0.75,0.75,1) ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:grid_major ScaleMinor = unit:year increment:299 start:0 gridcolor:grid_minor BarData = bar:au bar:dummy1 text:[[Планета|ПЛАНЕТАЯР]] bar:planets bar:dummy2 text:[[Комета|КОМЕТА (ч.)]] bar:comet text: bar:dwarf_planets1 text:[[ГъвечӀи_планета|ГЪВЕЧӀИ _]] bar:dwarf_planets2 text:[[ГъвечӀи_планета|ПЛАНЕТАЯР]] bar:dwarf_planets3 bar:dwarf_planets4 PlotData = fontsize:M bar:dummy1 text:_ color:white at:0 bar:dummy2 text:_ color:white at:0 bar:planets width:48 text:[[Меркурий]] color:lightpurple from:46 till:70 shift:(0,14) bar:planets width:48 text:[[Венера]] color:redorange from:107 till:109 shift:(0,1) bar:planets width:48 text:[[Ччил_(планета)|Ччил]] color:oceanblue from:147 till:152 shift:(0,-12) bar:planets width:48 text:[[Марс]] color:coral from:207 till:249 shift:(0,-25) bar:planets width:48 text:[[Юпитер]] color:orange from:741 till:816 bar:planets width:48 text:[[Сатурн]] color:yellow from:1350 till:1504 bar:planets width:48 text:[[Уран]] color:skyblue from:2735 till:3006 bar:planets width:48 text:[[Нептун]] color:blue from:4460 till:4537 bar:dwarf_planets2 width:18 text:[[Церера]] color:tan2 from:381 till:446 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets1 width:18 text:[[Плутон]] color:lavender from:4437 till:7376 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets2 width:18 text:[[Хаумеа]] color:tan1 from:5158 till:7706 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets3 width:18 text:[[Макемаке]] color:pink from:5672 till:7895 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets4 width:18 text:[[Эрида_(гъвечӀи_планета)|Эрида]] color:lightorange from:5766 till:14595 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets4 text:[[Рагъ|РАГЪ]] color:yellow from:0 till:0.696 shift:(2,-20) bar:comet width:12 text:[[Гьаллеян_комета]] color:yellowgreen from:88 till:5251 shift:(0,-4) bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|0АЕ]] at:0 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|10_АЕ]] at:1326 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|20_АЕ]] at:2822 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|30_АЕ]] at:4318 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|40_АЕ]] at:5814 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|50_АЕ]] at:7310 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|60_АЕ]] at:8806 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|70_АЕ]] at:10302 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|80_АЕ]] at:11798 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|90_АЕ]] at:13294 LineData = at:10 color:yellow layer:front TextData = pos:(10,192) text:[[Астрономиядин_тек|Астрономиядин]] pos:(10,182) text:[[Астрономиядин_тек|текер Рагъвай]] pos:(20,15) text:миллион км\nРагъвай </timeline> </div> <!-- Длинные полосы — [[эксцентриситет орбиты]].--> </div> == Ракъинин системадин къенеавайбур == [[Файл:Transneptuneobjects.jpg|upright=1.5|thumb|right|Транснептундин объектар]] * [[Рагъ]] ** [[Планетринарадин чка]] * Къенепатан Ракъинин система ** [[Ччилин кӀеретӀдин планетаяр]] *** 1. [[Меркурий]] *** 2. [[Венера]] *** 3. [[Ччил]] **** [[Варз]] *** 4. [[Марс]] **** [[Марсдин спутникар]] ** [[Астероидрин чӀул]] *** [[Церера]] * Къецепатан Ракъинин система ** [[Планетаяр-гигантар]] *** 5. [[Юпитер]] **** [[Юпитердин спутникар]] **** [[Юпитердин гьалкъаяр]] *** 6. [[Сатурн]] **** [[Сатурндин спутникар]] **** [[Сатурндин гьалкъаяр]] *** 7. [[Уран]] **** [[Урандин спутникар]] **** [[Урандин гьалкъаяр]] *** 8. [[Нептун]] **** [[Нептундин спутникар]] **** [[Нептундин гьалкъаяр]] ** [[Комета]]яр ** [[Кентавраяр (астероидар)|Кентавраяр]] ** [[Транснептундин объект]]ар *** [[Койпердин чӀул]] **** [[Плутон]]<ref>[[24 августдин]] [[2006 ийс|2006 ийсалай]] вилик Плутон Ракъинин систмемадин кӀуьд лагьай [[планета]] гьисабзавай тир, амма [[Бейналхалкь астрономиядин ГалкӀ|БАГдин]] XXVI Лап кьилин Ассамблеядин къарардалди, са шумуд садхьтин цаван телояр ашкара авунихъ галаз алакъада, Плутондилай и статус алуднава.</ref> ***** [[Плутондин спутникар]] **** [[Хаумеа]]<ref>[http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0807/ Пресс-релиз IAU0807] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920235109/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0807/ |date=2008-09-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413174518/http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0807/ |date=2012-04-13 }} {{ref-en}}</ref> ***** [[Хаумеадин спутникар]] **** [[Макемаке]] *** [[ЧкӀанвай диск]] **** [[Эрида]] ***** [[Дисномия (спутник)|Эридадин спутник]] * Яргъа областар ** [[Гелиосфера]] ** [[Оортдин циф]] *** [[(90377) Седна|Седна]] === [[Рагъ]] === Рагъ — Ракъинин системадин гъетни адан асул компонент я. Адан масса ччилин 332 900 массайриз барабар я ва и масса Ракъинин къене синтездин термохвехуьнин реакция хуьн патал бес я. И реакция нетижада асул гьисабдалди электромагнит чукӀун жуьреда генгвилиз чкӀизвай гзаф кьадардин энергия арадиз кьвезва, и чукӀунин максимум далгъайрин яргъивилер 400—700 нм-дин аквадай экьунив кьадай диапазондиз аватзава. Гъетерин синифриз паюниз килигна, рагъ — G2 синифдин хъипи карлик я. === Планетринарадин чка === Экв галаз Ракъини ракъинин гар тӀвар алай акъвазунавачир заряд авай кьусарин сел (плазма) чукӀурзава. И кӀусарин сел сятда 1,5 млн км тядивилив (скорость) чкӀизва, Ракъинин къвалав авай област ацӀурзава ва Ракъинин патав планетар атмосферадин аналог арадиз гъизва (гелиосфера). И атмосфера ракъинилай 100 астрономиядин текда авай яргъивилиз чкӀизва — идаз планетрин арада чка лугьузва. === Ракъинин системадин къенепатан област === Ракъинин системадин къенепатан област ччилин кӀеретӀдин планетайрикайни астероидрикай ибарат жезва. Асул гьисабдалди[[Силикатар (минералар)|силикатрикайни]] металликай ибарат тир къенепатан областдин объектар гекъигайла Ракъиниз мукьва я, и област системадин виридалайни гъвечӀи пай я &nbsp;— адан радиус Юпитерни Сатурн арада авай яргъивилилай гъвечӀи я. ==== Ччилин кӀеретӀдин планетаяр ==== {{Main|Ччилин кӀеретӀдин планетаяр}} [[Файл:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|thumb|right|Ччилин кӀеретӀдин планетаяр. Чапла патай эрчӀи патаз: [[Меркурий]], [[Венера]], [[Ччил]]ни & [[Марс]] (кьадарар масштаб хвена къалурнава, планетринарадин мензилар &nbsp;— ваъ)]] Кьуд къенепатана планетаяр асул гьисабдалди залан химиядин элементрикай ибарат я, абурун тӀимил (0-2) [[Планетайрин спутникар|спутникар]] авайди я ва абуруз [[Планетайрин гьалкъаяр|гьлкъаяр]] авайди туш. Гзаф кьадарда абур четиндиз цӀрадай металликай ибарат я (мисал яз, силикатрикай) ва металлар абурун мантияни чкал туькӀуьрзава которые формируют их; ва гьакӀни ракь ва никель хьтин металликай ибарат жезва, ва и металлар абурун хвех арадиз гъизва. Къенепатан планетайрин пудаз &nbsp;— Венерадиз, Ччилиз ва Марсдиз &nbsp;—[[атмосфера]] авайди я; виридаз [[ядай кратерара]]ни ччинин [[тектоника]]дин лишанар авайди я, мисал яз, рифтдин чухурарни [[вулкан]]ар<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html Солнечная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |date=2011-09-07 }}</ref><ref>[http://sunsys.narod.ru/mars.htm Марс]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/117.html Поверхность Марса]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/54.html Поверхность Венеры]</ref><ref>[http://galspace.spb.ru/index9.html Венера&nbsp;— кривое зеркало Земли]</ref><ref>Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.</ref>. ==== Астероидрин чӀул ==== {{Main|Астероидрин чӀул}} [[Файл:InnerSolarSystem ru.png|thumb|[[Астероидрин чӀул]] (лацу ранг) ва [[Юпитрдин троян астероидар|троян астероидар]] (къацу ранг)]] [[Астероид]]ар&nbsp;— виридалайни гзаф кьадарда авай [[Ракъинин системадин гъвечӀи телояр]] . Астероидрин чӀул Марсдинни ва Юпитердин арада авай орбита кьазва, Ракъинилай 2,3 ва 3,3 а.&nbsp;т. мензилда. Лугьузва хьи, астероидар - Ракъинин системадин арадиз атунин, гравитациядин хъилерин гъиляй чӀехи са тело арадиз гъиз алакьнавачир амукьаяр я.<ref>Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt (ингл.) // Icarus. — 2001. — Vol. 153. — P. 338—347. — DOI:10.1006/icar.2001.6702</ref> == Планетрин асул параметрайрин гекъигунин таблица == Вири параметраяр, къалинвал хкудна, Ччилин гьа параметрийрив гекъигна къалурна. {| class="standard" style="text-align:center" |- !style="width:auto"| [[Планета]] !style="width:12%"| Диаметр, гекъигайла !style="width:12%"| Масса, гекъигайла !style="width:12%"| Орбитал радиус, [[астрономиядин тек|а.&nbsp;т.]] !style="width:12%"| [[Сидерик девир|Элкъуьрунин девир]], ччилин ийс !style="width:12%"| [[Югъ]], гекъигайла !style="width:12%"| Къалинвал, {{s|кг/м³}} !style="width:12%"| [[Спутник (космос)|Спутникар]] |- | [[Меркурий]] | 0,382 | 0,06 | 0,38 | 0,241 | 58,6 | 5427 | авайди туш |- | [[Венера]] | 0,949 | 0,82 | 0,72 | 0,615 | 243 | 5243 | [[Венерадин спутникар|авайди туш]] |- | [[Ччил]] | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 5515 | [[Варз|1]] |- | [[Марс]] | 0,53 | 0,11 | 1,52 | 1,88 | 1,03 | 3933 | [[Марсдин спутникар|2]] |- | [[Юпитер]] | 11,2 | 318 | 5,20 | 11,86 | 0,414 | 1326 | [[Юпитердин спутникар|67]] |- | [[Сатурн]] | 9,41 | 95 | 9,54 | 29,46 | 0,426 | 687 | [[Сатурндин спутникар|62]] |- | [[Уран]] | 3,98 | 14,6 | 19,22 | 84,01 | 0,718 | 1270 | [[Урандин спутникар|27]] |- | [[Нептун]] | 3,81 | 17,2 | 30,06 | 164,79 | 0,671 | 1638 | [[Нептундин спутникар|13]] |} [[Файл:Planets line.svg|thumb|upright=3|none| Планетайрин Ракъинилай яргъивал: <small> 1) [[Меркурий]] 2) [[Венера]] 3) [[Ччил]] 4) [[Марс]] — [[Астероидрин чӀул]] — 5) [[Юпитер]] 6) [[Сатурн]] 7) [[Уран]] 8) [[Нептун]] — [[Койпердин чӀул]] </small> ]] [[Файл:Solar system scale-2.jpg|thumb|upright=3|center|none|Ракъининни планетрин кьадаррин тахминан гекъигун]] == Эдебият == === Урус чӀалал === * Энциклопедия для детей. Том 8. [[Астрономия]] — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1 * Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0. * Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т.&nbsp;И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7. * Белые пятна Солнечной системы/ Волков А.&nbsp;В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6 * Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5 * Небо Земли/ Томилин А.&nbsp;Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с. === Инглис чӀалал === * WC Rufus (1923). «The astronomical system of Copernicus». Popular Astronomy 31: 510. Bibcode 1923PA…..31..510R. * Weinert, Friedel (2009). Copernicus, Darwin, & Freud: revolutions in the history and philosophy of science. Wiley-Blackwell. p.&nbsp;21. ISBN 978-1-4051-8183-9. * M Woolfson (2000). «The origin and evolution of the solar system». Astronomy & Geophysics 41 (1): 1.12. doi:10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x. * Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli (2003). «The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration» (PDF). Retrieved 2007-06-25. * Harold F. Levison, Martin J Duncan (1997). «From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets». Icarus 127 (1): 13-32. Bibcode 1997Icar..127…13L. doi:10.1006/icar.1996.5637. * Grossman, Lisa (13 August 2009). «Planet found orbiting its star backwards for first time». NewScientist. Retrieved 10 October 2009. * nineplanets.org. «An Overview of the Solar System». Retrieved 2007-02-15. * Amir Alexander (2006). «New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt». The Planetary Society. Retrieved 2006-11-08. == Баянар == {{Баянар}} == Шикилар == <gallery> Image:Solar planets.jpg|Ракъинин система Image:Portrait_de_famille_(1_px_=_1000_km).jpg Image:Solar_sys.jpg Image:UkladSloneczny1120x1120.jpg Image:Solar_system.jpg Image:Sistema Solar 12 planetas.png </gallery> == ЭлячӀунар == * {{commons|Solar System}} * [http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/index.cfm NASA сайтда пай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505014905/http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/index.cfm |date=2012-05-05 }} {{ref-en}} * [http://space.jpl.nasa.gov/ Ракъинин системадин симулятор (NASA)] {{ref-en}} * [http://www.kosmonews.ru/solnechnaya-sistema/439-3d-model-solnechnoy-sistemyi.html 3D-чешне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703030308/http://www.kosmonews.ru/solnechnaya-sistema/439-3d-model-solnechnoy-sistemyi.html |date=2013-07-03 }} {{ref-en}} * [http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem/ Масштабдин модель] {{ref-en}} * [http://www.astronet.ru/db/msg/1202484 В. С. Уральская. Современные знания о строении и составе Солнечной системы] {{ref-ru}} {{1000}} [[Категория:Ракъинин система]] [[Категория:Планетдин системаяр]] 7v9lt4uflbpzcme40b8vcvrdud9c05i 0 2679 99455 99376 2026-09-26T00:41:24Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99455 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Португалия | тамам тӀвар = República Portuguesa | тӀвар-род = Португалиядин | пайдах = Flag_of_Portugal.svg | пайдахдин кьадар = 125px | герб = Coat of arms of Portugal.svg | гербдин кьадар = 125px | карта = EU-Portugal with islands circled.svg | гимн = A Portuguesa | аудио = A Portuguesa.ogg | кьилин шегьер = [[Лиссабон]]<ref>[http://www.igeo.pt/atlas/Cap2/Cap2d_2.html UMA POPULAÇÃO QUE SE URBANIZA, Uma avaliação recente — Cidades, 2004]. Instituto Geográfico Português. Página visitada em 20 de Abril de 2010.</ref> | шегьерар = [[Лиссабон]], [[Порту]] | аслутуширвал = [[1143 йис]]ан [[5 октябрдиз]] | аслутуширвал девирда = [[Леон пачагьвал]] | чӀал = [[португал чӀал]], [[миранд чӀал]] | идара авунин тегьер = [[Парламентвилин республика]] | кьил = [[Ребелу де Соуза, Марселу|Марселу Ребелу де Соуза]] ([[Португалиядин президент|президент]]) <br />[[Кошта, Антониу|Антониу Кошта]] ([[Португалиядин премьер-министр|премьер-министр]]) | чил = 92 225,61<ref name="CIA World Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html|title=[[The World Factbook]]|author=[[ЦРУ]]|lang=en|accessdate=2012-07-06}}</ref> | цин кьадар = 0,5 | чилдин чка = 109 | агьалияр = 10 347 892 | халкьдин чка = 88 | агьалидин чуькьуьнвал = 114 | пул = [[евро]] | КъВБ = 372,5<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=182&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=40&pr.y=5 |title=Portugal|author=International Monetary Fund|accessdate=[[2011 йис]]уз [[6 май]]диз}}</ref> | КъВБдин чка = 51 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 36 246<ref name="FMI" /> | ИПВИ = 0,850 | ИПВИ чка = 38 | интернет-домен = [[.pt]], [[.eu]] | телефондин код = +351 | сятдин чӀул = +0 / +1 }} '''Португалия''' ({{lang-pt|Portugal}}, [[Миранд чӀал|миранд]]. ''Pertual''), официал тӀвар '''Португалиядин Республика''' ({{lang-pt|República Portuguesa}}) — [[Европа]]дин виридалайни рагъакӀидай пата авай гьукумат. [[Пиреней зуростров]]дин кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунва. Кефер ва рагъэкъечӀдай пата Испаниядихъ галаз са сергьятра ава, кьибле ва рагъакӀидай патарай [[Атлантик океан]]дин ятари кьунва. Гьукуматдин тӀвар [[Порту]] шегьердин тӀварцӀикай арадал атана, [[латин чӀал]]ал ''Portus Cale'' — «чими порт» мана гузва<ref>{{cite web|url=http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf|title=Cale e Portucale. Opúsculos Vol. V — Etnologia (Parte I).|last=Leite de Vasconcelos|first=José|date=1938|publisher=[[Лиссабон]]. Imprensa Nacional|lang=pt|accessdate=2012-07-06}}</ref>. Португалиядин чилерал дегь чӀавалай инсанри уьмуьр авурди малум я. [[Галияр]], [[кельтар]], [[лузитанар]], [[кинетар]], [[финикияр]], [[римвияр]] ва [[дегь немец халкьар]]икай [[свевар]], [[бурияр]], [[вестготар]] хьтин дегь тайифайри Португалиядин харусенятда, медениятда ва тарихда чӀехи гел тунва. Гилан Португалиядин майдандик акатзавай [[Лузитания провинция]] [[Рим империя]]диз талукь тир. Португал чӀалан арадал атуниз римдин культуради чӀехи таъсир ганва: [[португал чӀал]], римвийрин [[латин чӀал]]аз пара мукьва я. 8 виш йисан эхирда [[Кеферпатан Африка]]дин мусурман тайифа [[маврар|маврри]], саки вири [[Пиреней зуростров]]да чка кьунвай [[Лузитания]] провинция чпиз муьтӀуьгъарун паталди иниз куьч жез эгечӀнай. Гуьгъуьнин виш йисуз Португалиядай мусурманарни христианар чукурзавай, ва [[Галиция Королвал]]дин къене чпиз [[Португалиядин Графвал]] тукӀуьрнай. [[1139 йис]]уз и графвал Галиция Королвалдикай чара хьана ва кьилдин [[Португалиядин Королвал]] арадал атана. XV—XVI виш йисарин береда гьуьлерин къекъуьнрин куьмекдалди Поргугалияди [[Африка]]да, [[Азия]]да ва [[Кьиблепатан Америка]]да колонияяр авуна, вичиз зурба империя туькӀуьрнай, гьа чӀавуз Португалия полидикадин ва яракьвилин къуватрин крара дуьнья гьукуматрин арада кӀвенкӀе аваз физвай<ref>Melvin Eugene Page, Penny M. Sonnenburg, p. 481</ref>. [[1755 йис]]уз [[Лиссабон]]да хьанвай зурзунин ва виридалай чӀехи колония [[Бразилия]] Португалиядин гъиликай акъатунин себебдал Португалиядин экономикадизни политикадин кӀеви зиянар галукьна. [[1910 йис]]уз [[монархия]] алудна, [[диктатор]]вилин гьукумдин [[республика]] арадал атанвай. Португалия вилик фенвай уьлквейрикай я<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html Appendix B — International Organizations and Groups: developed countries (DCs)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409033504/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html |date=2008-04-09 }}, CIA&nbsp;— The World Factbook&nbsp;— Appendix B, [[The World Factbook]]</ref>, яшамиш тегьердин рейтингда дуьньяда 19-лагьай чка кьунва<ref>{{Cite web|url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf|title=Quality-of-life Survey|accessdata=2008-й 6 октябрдиз}}, [[The Economist]] {{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2011/05/2011-GPI-Results-Report-Final.pdf |title=Global Peace Index — 2011 |author=Vision of Humanity |date=2011 |accessdata=2011-й 19 декабрдиз}} {{ref-en}}</ref>. [[Европа Садвал]]дин ва [[Садхьанвай халкьарин Организация]]дин член я, Португалия гьакӀни [[Латин садвал]], [[Латин Америкадин уьлквейрин организация]], [[ОЭСР]], [[НАТО]], Португал чӀалан уьлквейрин садвал, евродин зона ва [[Шенгендин зона]] хьтин организацияриз бине эцигнай уьлкве я<ref>[http://www.cumbresiberoamericanas.com/ Cupulas Ibero-Americanos] {{ref-es}}</ref>. == Этимология == Португалия тӀвар, чи эрадин 930-й йисалай 950-й йисарин къене арадал атанва, ва цӀудлагьай виш йисан эрирда и тӀвар фад-фад кардик кутузвай. ЧӀехиди лакӀаб авай, Леондин ва Кастилиядин король Фердинанд I-да, 1067 йисуз вичин хва II Дон Гарсияди королвилин гьукумдиз атайла, Португалиядин ччилериз официал тӀвар ганвай<ref name="reis-rainhas 23">{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|издательство=SporPress|место=[[Mem Martins]]|год=2000|страницы=23-24|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>. Вадлагьай виш йисуз, и чилера [[швабар|швабри]] гьукумвал тухузвай чӀавуз, [[Идасио де Чейвс]]ди, Реквиарио катнавай ''Portucale'' тӀвар авай чкадикай кхьизвай: <blockquote>''Реквиарио, абуру Portucale лугьузвай, чкадиз катнавай, гьина [[Теодорих II]] корольди ам есир кьунвай ва къаравулдин гуьзетуник эцигнай. Чан аламаз амукьнай маса [[свесар|свесри]] гуьгъуьнин женгина рей ганвай, садбур кьенвай. И тегьерда свесрин королвал терг хьанвай.''<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/hydatiuschronicon.html|title=Crónica de Idácio de Chaves|lang=la|accessdate=2008-й 5 октябрдиз|archiveurl=http://www.webcitation.org/643ih4zsa|archivedate=2011-й 19 декабрдиз}}</ref></blockquote> Масабурун фикирдай, Португалия гаф ''Portogatelo'' гафуникай арадал атанвайди я. Дегь чӀавалай гилалди ина порт авайвиляй и тӀвар иниз вигьинар ийизвай грекри ганвай<ref>{{Книга|заглавие=Europa Portuguesa|часть=Tomo I, capítulo 6|страниц=104}}</ref>. Садлагьай сефер и тӀвар геральдикадин кьилин элемент яз, 1129 йисуз Пак Варфоломей Кампелудин клисади Д. Афонсу Энрикесдиз кхьенвай чарчел кьунвай<ref name="reis-rainhas 23"/>. == Тарих == {{Асул макъала|Португалиядин тарих}} === Лап дегь чӀав === [[Файл:Evora roman-temple daylight.jpg|thumb|right|250px|[[Рум империя]]дин ибадат ([[Эвора]]).]] Тахминан агъзур йис идлай вилик Юкьван Европадай иниз кельтар куьч хьанвай, ва ина яшамиш жезвай иберрик галаз акахьнавай, грекрин жугъурна — чирзавай крар тухузвай ксари и ччилериз «''Ofiussa''» (дегь грек. Гуьрзедин ччил) тӀвар ганвай, вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз и ччилерин агьалиийри кобрадиз ибадат авун мумкин я<ref name="Britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/471439/Portugal/93710/History?anchor=ref233804| title=Portugal—History| author=| publicado=Britannica Online Encyclopedia| lang=en| accessdate=[[2012 йис]]уз [[22 январь|22 январдиз]]}}</ref>. Ч.э.вилик 814 йисуз [[финикияр|финикийри]] [[Карфаген]] колония туькӀуьрнай, и колониядик Пирненей зуростровда чка кьунвай Португалиядин кьибле падни акатнай. Гуьгъуьнлай, [[Дору]] ва [[Тежу]] вацӀарин арада яшамиш жезвай са шумуд тайифарикай виридалай чӀехи [[лузитанар|лузитан]] тайифади гьукум чпин гъилик чӀугнай. Ч.э.вилик 219 йисуз Римдинни Карфагендин арада дяве эгечӀнай. 200 йисан къене римдин кьушунри Пиреней зуростровдин чӀехи пай кьунвай<ref name="Britannica" />. Ч.э.в IV—III виш йисара Португалиядин ччилерин чӀехи пайда [[лузитанар]] яшамиш жезвай. Ч.э.в 1 виш йисан эхирда Римди Португалия муьтӀуьгъарнай<ref name="Britannica" />. Ч.э. V—V виш йисарин 2-лагьай зур пайда Португалия [[вестготар|вестготри]] кьунвай, 713—718 йисарани [[арабар|арабри]]. Реконкистадин финифда 1095 йисуз Португалядин графвал туькӀуьрнай, 1139 ийсуз (официал 1143 йисуз) ада короллвал хьана. [[XV]] виш йисалай дяведин рекьелди ччара пачагьлугъар кьаз коллонияяр туькӀуьрунин кӀвалахар эгечӀнавай<ref>{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|место=Mem Martins|издательство=SporPress|год=2000|страницы=31-35|isbn=972-97256-9-1}} {{ref-pt}}</ref>. Къуватар лап хкаж хьайи дережадиз португалиядин колониалвилин империя [[XVI виш йис]]ан 1-лагьай зур пайда агакьнава. [[1581 йис]]уз [[Испания]]диз муьтӀуьгъ хьанвай<ref>{{книга|автор=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=[[1965]]|страницы=21 a 33}}</ref>. Дяведин финифда [[1703 йис]]уз Лиссабондин ва Метуэндин икьрарар къабул авур Португалия, [[ЧӀехибритания]]дин экономикадинни политикадин аслувилик акатзва. [[1807 йис]]уз Португалиядиз [[I Наполеон]] кьушунар гьахьзава, [[1808 йис]]узни [[англия]]дин кьушунри португалиядин патриотрин кьумекдалди абур чукурнай. [[XIX виш йис]] Португалиядин кьиспесда революциярин виш йис хьиз лишан кьунва (1820 йисан [[Португалиядин революция]], [[1836 йис]]ан [[Сентябрьдин революция]]), гражданвилин дявеяр ([[Мигелист дявеяр]], [[Мария да Фронтедин дяве]]), ва гьакӀни конституциядин пад хуьзвайбурунни аксиниз къарагънавайбурун арада хьанвай кӀеви женг<ref>{{книга|autor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=1965|страницы=207-209}}</ref>. XIX виш йисан 2-лагьай зур пайдилай гькуматвилинни социалвилин гьерекат гегьенш жезвай<ref>[http://www.cozumel12stepsupportgroups.com/index03.htm Португалиядин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921082308/http://www.cozumel12stepsupportgroups.com/index03.htm |date=2011-09-21 }} {{ref-ru}}</ref>. === XX виш йис === [[Файл:Rei D. Manuel II.jpg|thumb|190px|right|[[Мануэль II де Португал|Мануэль II]] Португалиядин эхиримжи король тир.]] [[1910 йис]]уз Португалияда хьанвай революциядин нетижада, Португалияди республика статус къачуна<ref>{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|место=Mem Martins|издательство=SporPress|год=2000|страницы=157-158|isbn=972-97256-9-1}}</ref>. Уьлкве [[Дуьньядин садлагьай дяве]]дани [[Антанта]]дин пад кьуна иштиракнай, дяведиз 100 000 солдат рекье ттунвай, абурукай 7000 кас кьенвай. [[Дуьньядин кьведлагьай дяве]]дин финифда [[Адольф Гьитлер|Гьитлердихъ]] галаз мукьва дуствилин алакъаяр авайди тир. Амма [[ЧӀехибритания]]дихъ галазни санал крар ийизвайвиляй и дяве чӀавуз нейтрал гьукумат яз амукьнай. Дяве береда Португалия пара къадарда [[вольфрам]] маса гудай уьлкве тир, ва гьа идалди зурба пулар къачунай, вучиз лагьайтӀа сад садахъ галаз женг тухузвай немецарини англичанри гьар са бицӀи твар хьайитӀани къачуз гьазур тир, тек душмандиз гьат тавурай лугьуз<ref>{{книга|autor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=1965|страницы=304-305}}</ref>. [[1926 йис]]уз уьлкведа гьукуматдин '''«элкъуьн»''' хьана, ва ина дяведин диктатура эцигнай. Гьа идалди «ЦӀуру Уьлкведин» гьукум куьтягь хьанвай. [[1932 йис]]уз саки вири гьукум премьер-министр [[Антониу ди Оливейра Салазар]]дин гъилик гьатна, [[1933 йис]]уз ада уьлкведа авторитар къайдадин режим эцигнай, са бязи совет жугъурна — чирдай ксари и режимдиз «фашиствилин» режим тӀвар ганвай. Кьилди са ''«Халкьдин садвал»'', ''«Халкьдин жегьилрин садвал»'' ва ''«Чинебан полиция»'' ([[PIDE]]) партиярри кьиливал ийизвай, ин масакӀаяр «ЦӀийи Уьлкве» туькӀуьрунин мураддалди авунвай<ref>{{cite web|url=http://www.historiadeportugal.info/antonio-de-oliveira-salazar/|title=António de Oliveira Salazar|publisher=HistóriadePortugal.info|accessdate=2012-07-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/643iw1veU|archivedate=19.12.2011}}</ref>. [[Дуьньядин кьведлагьай дяве]]да нейтралвал хуьнайтӀани, дуствилин уьлквейриз [[Азор островар|Азор островра]] дяверин базаяр туькӀуьриз ихтияр ганвай, ахпа дяведилай къулухъ Португалия [[НАТО]]диз гьатнай. Диктатор Оливейрадин таъсир гилани акваз жеда, ада уьлкведа политикадин стабилвилвал авунвай, экономика хкажна кӀеви авунай ва Дуьньядин кьведлагьай дяведилай къерехда амукьиз куьмекнай. [[1960]] Португалиядин Африкада авай [[Ангола]], [[Гвинея-Бисау]] ва [[Мозамбик]] колонияра регьим авачирвилин дявеяр гатӀуна. [[1968]] ийсуз Салазар сагъвалдин усалвиляй къуллугъдай экъечӀна, ва адан крар давам ийиз Каэтано Марчелло атанай. Дяверин себебдай гьукуматдин буржар ва инфляция хкаж жезва. Дяве кьиле тухузвайбуру фад гъавурда гьатна хьи и дяведа абур кӀаник акатда, ва и месэлада политиквилин гьял жагъуриз хьаначирвиляй [[1975 йис]]уз дяве ислягьвилелди акьалтӀун паталай Португалияди вичин колонияриз аслу туширвал гана, ва виш йисарин къене тухузвай колониалвилин политикадиз эхир эцигна<ref>{{книга|автор=vários autores|заглавие=História 9|издательство=Porto Editora|local=[[Порту]]|год=2004|страницы=168-174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref>. 1975 йисан 25 ноябрьдиз ихьтин хабарар чир хьанвай радикал чапла кӀеретӀри (асул яз десантникар ва Лиссабондин дявевилин полиция) гьукуматдин '''«элкъуьн»''' кьилиз акъудиз алахъна. Гьа чӀавузни «[[КӀуьдар группа]]ди» кьилел Рамалью Эаниш алаз абурун къаншардиз активдаказ дявевилин план — жаваб туькӀуьрна абуру радикал кӀеретӀар кӀаник кутуна. Гъуьгъуьнин йисуз уьлкведа демократия кӀеви ийиз куьмек авунай. 1976 йисан 14 июньдиз [[Рамалью Эаниша]] президентвилиз вичин кандидатура эцигзава ва хкягъунра вирида ван гунин нетижада португалиядин президент къуллугъдиз къвезва. Ада демократиядин конституция тестикьарзава ва уьлкве, гьардаз вичин гьукум кьиле тухудай кас авай, муниципалитетриз пайзава ва Азор ва Мадейра островриз автономиядин регионал гьукумат статус гузва. 1949 йисуз Португалия НАТОдик акатзава, адан член ва санал крар тухузвайди жезва, 1960 йисуз [[Европадин Ада Савдадин Садвал]]дик акатзава, 1961 йисуз [[Экономикадин ва Вилик финин крара Санал кӀвалахунин Организация]]дик ва 1986 йисуз [[Европадин Экономикадин КӀапӀал]]дик акатзава. 1999 йисуз Португалия эвро зонадиз гьахьзава, гьакӀни и йисуз Китай Халкь Республикадин гьукумдик [[Макао]] вугузва.<ref>[https://web.archive.org/web/20120103212742/http://www.fd.ul.pt/Portals/0/Docs/Institutos/ICJ/LusCommune/AscensaoJoseOliveira3.pdf Макаодин къанунар, Португалия гьукум тухузвай эхиримжи чӀавара]</ref> [[Европадин Садвал]]дик гьахьай чӀавалай, уьлкве пудра председетельвал кьиле тухузвай, 2008 йисуз [[Лиссабондин икьрар]] къабулнавай<ref>[http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm Европадин Садвалда Португалиядин председательство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522100415/http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm |date=2011-05-22 }}</ref>. == Политикадин тукӀуьрунар == Португалия парламентвилин гьукумат я. 5 йисан президент виридан ван гуналди хкягъзава<ref name="pol">{{cite web |url=http://www.lusoafrica.net/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=131&Itemid=139 |title=Política de Portugal |accessdate=[[2008 йис]]уз 15 октябрдиз}}</ref>. Португалияда гзафпартиядин система кардик ква<ref name="pol" />. == Административ ччара авунар == [[Файл:Portugal municipalities districts2.png|thumb|330px|right|Португалиядин округарни районар]] {{Асул макъала|Португалиядин административ ччара авунар}} Португалиядин округарни автономдин регионар<ref>[http://www.distritosdeportugal.com/ Distritos de Portugal.] {{ref-pt}}</ref>: {| class="wikitable sortable" |- ! Округ / Авт. регион ! № |- |- |1. [[Авейру (округ)|Авейру]] ||align="center"|'''19''' |- |2. [[Бежа (округ)|Бежа]] ||align="center"|'''14''' |- |3. [[Брага (округ)|Брага]] ||align="center"|'''14''' |- |4. [[Браганса (округ)|Браганса]] ||align="center"|'''12''' |- |5. [[Каштелу-Бранку (округ)|Каштелу-Бранку]] ||align="center"|'''11''' |- |6. [[Коимбра (округ)|Коимбра]] ||align="center"|'''17''' |- |7. [[Эвора (округ)|Эвора]] ||align="center"|'''14''' |- |8. [[Фару (округ)|Фару]] ||align="center"|'''16''' |- |9. [[Гуарда (округ)|Гуарда]] ||align="center"|'''14''' |- ||10. [[Лейрия (округ)|Лейрия]] ||align="center"|'''16''' |- ||11. [[Лиссабон (округ)|Лиссабон]] ||align="center"|'''16''' |- ||12. [[Порталегри (округ)|Порталегри]] ||align="center"|'''15''' |- ||13. [[Порту (округ)|Порту]] ||align="center"|'''18''' |- ||14. [[Сантарен (округ)|Сантарен]] ||align="center"|'''21''' |- ||15. [[Сетубал (округ)|Сетубал]] ||align="center"|'''13''' |- ||16. [[Виана-ду-Каштелу (округ)|Виана-ду-Каштелу]] ||align="center"|'''10''' |- ||17. [[Вила-Реал (округ)|Вила-Реал]] ||align="center"|'''14''' |- ||18. [[Визеу (округ)|Визеу]] ||align="center"|'''24''' |- |19. [[Азор островар]] ||align="center"|'''19''' |- ||20. [[Мадейра]] ||align="center"|'''11''' |} === Кьилин шегьер === {{Асул макъала|Португалиядин шегьерар}} <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=250px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:10px; font-size:90%" |colspan=5 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor=black |'''Португалиядин хъсан шегьерар''' |- |colspan=5 align=center|[[Файл:Lisboa - Marquês de Pombal.jpg|250px|Vista de Lisboa]] |- align=center style="background:#efefef;" | Номер | Шегьер | Регион | Агьали (2006) |-bgcolor="#efefef" | 01 || [[Лиссабон]] || [[Регион Лиссабон|Лиссабон]] || align=right| 508,209 |- | 02 || [[Порту]] || [[Кефер Регион(Португалия)|Кефер]] || align=right| 246,264 |-bgcolor="#efefef" | 03 || [[Амадора]] ||Лиссабон || align=right| 179,486 |- | 04 || [[Брага]] || Кефер || align=right| 123,367 |-bgcolor="#efefef" | 05 || [[Сетубал]] || Лиссабон || align=right| 118,056 |- | 06 || [[Коимбра]] || [[Юкьван Регион (Portugal)|Юкьван]] || align=right| 107,506 |-bgcolor="#efefef" | 07 || [[Квелуз (Синтра)|Квелуз]] || Лиссабон|| align=right| 107,328 |- | 08 || [[Агуалва-Касем]] || Лиссабон || align=right| 97,431 |-bgcolor="#efefef" | 09 || [[Фуншал]] || [[Мадейра автономиядин регион|Мадейра]] || align=right| 96,893 |- | 10 || [[Айлерган - Мен Мартинш]] || Лиссабон || align=right| 77,994 |- |colspan=5 style="background:#e9e9e9;" align=left|<small>2006 йисан агьали сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна.</small> |- |} </div> * [[Лиссабон]] — [[Тежу вацӀ]]ун къерехда чка кьунва. Шегьердин майдан — 84 км². Агьали — 556 797 кас. [[ЧӀехи Лиссабон]] (кьилин шегьердин мукьув гвай чкайрихъ галаз) — 2750 км² ва агьали 2,1 млн кас. 1976 йисал кьван Португалия провинциярриз пай хьанвай. Административвилин масакӀайрин гуьгъуьнлай Португалиядин ччилер 18 округдиз пай хьана, гьа округарни 308 районриз пай жезвай. Островрин ччилериз ([[Азор остров]]ар ва [[Мадейра]]) автоном регионрин статус къачуна. == География == {{Асул макъала|Португалиядин география}} [[Файл:Portugal topographic map-pt.png|thumb|left|210px|Португалиядин [[топографиядин карта]]. ]] === Алай чка === Португалия [[Евразия]] континентда виридалай рагъакӀидай патан гьукумат я. Пиреней зуростровдин кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунва. Къураматда кьилди са Испаниядихъ галаз сергятда ава (1 214 км). ГьакӀни [[Азор остров]]арни [[Мадейра]]остров Португализ талукь я. Азор островар [[Атлантик океан]]дин кӀане авай хъиткьердин юкьва арадал атана, островрикай бязибур са тӀимил вилик вулканиквилинбур тир. Португалиядин виридалай кьакьан чка [[Пико остров]]да авай [[Пико]] сув — [[вулкан]] я, гьуьлелай 2351 м кьакьанда ава. Вулкандин эхиримжи [[гадрун]] 6000 йис къван идлай вилик хьанвай. Гилан береда вулкандин гадрунар, ччилин кӀаникай экъечӀзавай чими ятарин ва газрин гьалда гьалтзава. Португалиядиз океандин къерехда авай гзаф гегьенш ччилер ава. Материкда авай Португалиядин къерех ччилерин яргъивал — 1230 км, [[Азор остров]]рин къерех ччилер — 667 км ва [[Мадейра остров]]дин къерех ччилерин яргъивал — 250 км я, иниз гьакӀни касни яшамиш тежезвай [[Селваженш остров]] ва [[Порту-Санту]] остров талукь я<ref>{{книга|url=http://estudogeral.sib.uc.pt/bitstream/10316/12826/12/CapVI%20-%20Acontecimentos%20Hist%C3%B3ricos%20%20na%20Regi%C3%A3o%20Aut%C3%B3noma%20da%20Mad.pdf |автор=Mariela Justina Pio Fernandes |заглавие=Riscos no Concelho da Ribeira Brava. Movimentos de vertente. Inundações/Cheias Rápidas |часть=Cap. VI — Acontecimentos Históricos na Região Autónoma da Madeira |язык=pt |место=[[Коимбра]]|издательство=Faculdade de Economia |год=2009 |страницы=132}}</ref>. Порту-Сантру островдин къерехра авай 9 км яргъивилин къумадин кӀунтӀар асулдай органикадинбур я (континентдин Португалиядин асулдай минералрикай арадал атанвай къумадин кӀунтӀарилай тафават аваз я) ва туристрин арада пара тӀвар — ван авай чка я. Португалиядин океандин къерехда авай ччилериз кьетӀенвал гузвай чка [[Авейру]] шегьердин мукьва авай [[Вогу вацӀ]]ун сивик чка кьунвай [[Риа ди Авейру]] тӀвар авай къенепатан вир я, яргъивилиз 45 км ва гьяркьуьвилиз 11 км авай вир кьери гъетерив ва гуьлуьн нуькӀверив бул я<ref>{{книга|автор=Vários autores|заглавие=Enciclopédia Geográfica|издательство=Selecções do Reader's Digest|место=[[Лиссабон]]|год=1987|страницы=82}}</ref>. === Климат === Субтропикни [[аравилин гуьл]]уьн климат ава<ref name="IM">{{cite web|url=http://www.meteo.pt/pt/areaeducativa/otempo.eoclima/clima.pt/index.html|title=Clima de Portugal Continental|date=1961–1990|publisher=[[Португалиядин метеорологиядин Институт]]|accessdate=2012 йисуз 10 июлдиз|archiveurl= http://www.webcitation.org/643jP1kDD |archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. ХъуьтӀуьн юкьван температура 5-10&nbsp;°C, гатун 20-27&nbsp;°C. Португалия, хъуьтуьл гьавадин жуьре авай Европадин уьлквейрикай сад я, йисан юкьван температура кефер пата суварин чкайра 13&nbsp;°C , кьибле пата [[Гвадиана вацӀ]]ун гьавизда 18 ° С я<ref name="IM" />. Уьлкведин кефер патан сувара ва юкьван районра гад хъутуьл я. ХъуьтӀуьнни зулун гьава адетдалди чӀимел ва къайи я, кефер патан районра и мекьи береда аязар алукьзава. Амма Португалиядин кьибле патан районра хъуьтӀуьн температура адетдалди 5° С кьван жезва, ва 0&nbsp;°C кьван кьериз агакьзава<ref name="autogenerated2004">{{книга|автор=Rodrigues, Arinda|заглавие=Novas Viagens — O Meio Natural|издательство=Texto Editora|издание=1.ª edição|место=[[Лиссабон]]|год=2004|страницы=32|isbn=972-47-2357-7}}</ref>. Къайдадалди, гатунни гатфарин береда виридалай кьуру ва яргъи ракьинин йикьар авай июнь ва август варцара, уьлкведин пара патара кьетӀендиз [[Алентежу]] регионда чимивал 40&nbsp;°C кьван агакьун мумкин я<ref name="PorVirt">{{cite web|url=http://www.portugal-virtual.net/portuguese/general/climate.htm|title=Clima de Portugal|author=Portugal Virtual|date=|publisher=Portugal — Clima|accessdate=2010 йисуз 21 апрелдиз|archiveurl=http://www.webcitation.org/643jS4VIb |archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. [[Соа вацӀ]]ун дугунда авай археологиядин паркуна тухванвай жугъурна — чирунрин нетижада малум хьана хьи ина чимивал 50&nbsp;°C дережадиз хкаж хьанвай. Тахо ва [[Дору]] вацӀарин гьавизра чка кьунвай районра, йисан юкьван температура 20&nbsp;°C кьван хкаж жен мумкин я<ref>{{cite web|url=http://issuu.com/fabiocguerra/docs/portugal_-_guia|title=Uma janela para Portugal|date=2011 йисуз 22 февралдиз|accessdate=2011 йисуз 19 декабрдиз|archiveurl=http://www.webcitation.org/643jig5ZP|archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. Виридалай максимал чимивилин температура [[Риудадеш]] региондин [[Сан-Жуан-да-Пешкейра]] шегьерда малум хьанвай — 50,5&nbsp;°C. Уьлкведа, йисан юкьван къваларин къадар суварин кефер районра — 3000 мм, кьибле [[Алентежу]] регионда — 600 мм<ref name="IM" />. ХъуьтӀуьз рагъ авай сятерин къадар 4-6 сят, гатуз 10-12 сят. Са йисан къене рагъ авай сятерин къадар 2500—3200 сят я. Жив гьамиша къайдадалди уьлкведин кьуд районра къвазва: [[Гуарда]], [[Браганса]], [[Вила-Реал]], [[Визеу]], ва кьибле патаз фидалди тӀимил жезва, [[Алгавре]] региондин чӀехи пайда кьуьд жив галачиз алатзава. [[Серра-да-Эштрела]], [[Серра-ду-Жеров]] ва [[Серра Монтешинью]] хьтин кьакьан сувавилин чкайра хъуьтӀуьз температура — 10&nbsp;°C кьван агъуз жезва, ва пара живер къвазва, ина живер октябрьдилай майдал кьван амукьзава<ref name="autogenerated2004" />. === Рельеф === [[Файл:Algarve-1.jpg|thumb|240px|Португалиядин кьибле пад]] [[Дору]] вацӀун кефер пата кча кьунвай, Португалиядин рагъакӀидай пата авай [[Минью ва Алту-Тразуж-Монтиш]], рагъэкъечӀдай пата авай [[Алту-Дору]] провинциярин рельеф лекъвер, синер, кӀамар авай сувавилин чкаяр я. Дору вацӀалай [[Тежу вацӀ]]ун вини патал кьван фенвай [[Бейра]] провинцияни сувавилин чкайри кьунва. И провинциядин юкьван пата материкда Португалиядин виридалай кьакьан чка — [[Эштрела]] сув ава (1993 м). Тежу вацӀун агъа пата ва къерхдив гвай [[Лиссабон]] шегьердин кеферни кьибле патара авай мублагь дуьзенвал [[Эштремадура]] провинциядиз талукь я. Эштремадурадилай рагъэкъчӀдайни кьибле патара кӀунтӀар авай ччилерин [[Алентежу]] провинция физва, амма Португалиядин вири кьибле пад, [[Кефер Африка]]да хьиз аравилин гуьлуьн тӀебиатдин гьал авай, [[Алгавре]] региондин дуьзенвалри кьунва<ref>{{книга|автор=Vários autores|заглавие=Enciclopédia Geográfica|издательство=Selecções do Reader's Digest|место=[[Лиссабон]]|год=1987|страницы=257}}</ref>. Португалиядин ччилера [[Дору]] ва [[Тежу]] вацӀарин дугунар ачух тафават аваз я. Вини патан авахьунра вацӀар гуьтӀуьни дерин я, [[Атлантик океан]]дин мукьув вацӀар гьяркьуь хьана дуьз дугунриз элкъуьр хъжезва. Ин вацӀари Португалиядин ругуд штатрикай вад штат тӀебии сергьятриз пайзава. === Набататринни гьайванрин дуьнья === [[Файл:Geres1.jpg|thumb|left|220px|Халкьдин парк Пенеда — Жереш.]] Инсадин эсер чӀехи хьайитӀани Португалиядин флорани фаунади тӀебии гьал авайвал хуьнва. Къерех патара набататрикай [[нарат ттар]] гзаф битмишзава. Гьукуматдин кефер ва юкьван патан къерех чкаяр [[мегъуьн ттар]]арин тамари ва [[цӀивелин ттар]]арин кӀапӀалри кьунва. Кьурагь чкайрин чими гьава [[пробка ттар]]арин ва къванцин мегъуьн ттарарин экъечӀуниз хъсан таъсирзава. Вири санлай къачурла — Португалиядин майдандин тахминан 1/5 пай тамари кӀевирза. Тамарин 50 % цацар хьтин пешерин ттарари кьунва (чӀехи пай [[нарат ттар]]ар). [[Пробкадин мегъун ттар]] 607 агъз. га майданда битмишзава. Гьавиляй Португалияди вири дуьньядиз 50 % къван пробкадин мегъуьн ттарцин чкал гузва. [[Эвкалипт ттар]]арин плантацияяр битмишзава — целлюлозадинни — чарчин промышленностьдин асул ва чӀехи метлеб авай чешме я, ттарар маса эвкалипт ттарарикай фад чӀехи хьунивди тафават аваз я. Португалиядин экономика гзафни — гзаф тамарикай аслу я лугьузни жеда<ref>{{cite web |url=http://ambiente.maiadigital.pt/ambiente/floresta-1/mais-informacao-1/sobre-as-florestas-em-portugal |title=Evolução da floresta portuguesa e comparação com a Europa |publisher=Portal do Ambiente e do Cidadão |accessdate=2011 йисуз 21 декабрдиз}}</ref>. Португалиядин фауна маса Юкьван Европадин гьукуматра авай хьиз я. Некхъвадай гьайванрин фауна пара жуьреба — жуьре я: ина [[сикӀ]], [[барсук]], [[ибериядин машах]], [[ибериядин жанавур]], [[чӀуру кьун]], [[чӀуру кацӀ]], [[кӀвалин къуьр]], [[цӀуцӀулар]], [[мангуст]], [[генетта]], кьеридиз [[Миньо вацӀ]]ун мукьув [[шуьтруь сев]]ни гьалтзава. Португалия, куьч жезвай нуькӀверин рехъерин кьилин рехъе ава лугьуз ини зурба къадарда нуькӀверин жуьрейриз гьалтиз жеда. Ина нуькӀверин тахминан 600 жуьре ава, ва гьар йисуз цӀийибур сиягьдиз кхьизва<ref>{{cite web|url=http://portal.icnb.pt/ICNPortal/vPT2007/O+ICNB/Estudos+e+Projectos/Atlas_aves.htm |title=Atlas_aves — ICNB | accessdate=2010 йисуз 5 октябрдиз| archiveurl= http://www.webcitation.org/643jv5N6c | archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. УьцӀуь тушир цин гъедерикай ина 100 жуьре ава. Абурикай садбур пара кьетӀен, кьери, яшамиш жезвай чкаяр квахьунин, кьурагьвал галукьунин ва тӀебиат кьацӀунин себебдалди терг жезвай жуьреярни авайди я. Гуьлуьн гъедерин жуьреба — жуьревилерай Португалия дуьньяда садлагьай чкайра ава, ина гуьлуьн гъедерин 1000 жуьре ава, абурикай виринриз магьшурбур — [[сардин]]ар, [[тунец]], [[атлантикадин скумбрия]]<ref>{{cite web |url=http://www.cartapiscicola.org/# |title=Carta Piscícola Nacional |publisher=Autoridade Florestar Nacional |date=2009 йисуз 22 июндиз|accessdate=2011 йисуз 21 декабрдиз}}</ref> . Португалияда кьетӀендаказ хуьзвай тӀебиатдин ччилер — [[халкьдин парк]]диз акатзава, уьлкведа 13 халкьдин парк ава (эхиримжи парк 2005 — й йисуз туькӀуьрнавай), кӀуьд [[къадагъа алаз хуьзвай чка]]яр, вад [[тӀебиатдин имарат]]ар ава<ref>[https://web.archive.org/web/20100228031307/http://portal.icnb.pt/ICNPortal/vPT2007/O+ICNB/%C3%81reas+Protegidas/Parque+Nacional/ Португалиядин халькдин паркар]</ref>. Накьвадин винел алай къат: асул гьисабдали Португалиядин накьв къумадинни кислота квай я, кьетӀендиз вулкандин жинсиникай арадал атанвайди я. == Экономика == {{Асул макъала|Португалиядин экономика}} [[Файл:Régua Douro 4.JPG|thumb|right|250px|ЦипицӀрин плантацияр]] 1985 йисалай Португалияди вичин экономика вилик тхунин ва кӀеви хъувунин процессриз эгечӀнай, ахпа 1986 йисуз [[ЕС]]дик акатнай. Сада сад дегишарзавай гьакимри португалиядин экономикадиз пара цӀийикӀаяр ттунвай, уьлкведа крар кьиле тухузвай пара къадарда фирмаяр, телекоммуникациядин идараяр ва пуларин такьатрин къуллугъар яни финансированияр чпин гъилиз къачунвай. 1999 йисуз еропадин «[[евро]]» валютадиз бине эцигунин кӀвалахда цӀусад уьлквейрихъ галаз Португалияни иштиракнай<ref>[http://www.bbc.co.uk/portuguese/economia/020101_eurodb.shtml Евро Европадин 12 уьлкведа къекъвез эгечӀзава.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111120055/http://www.bbc.co.uk/portuguese/economia/020101_eurodb.shtml |date=2011-11-11 }} {{ref-en}}</ref>. [[1990-лагьай йисар]]а экономикадин хкаж хьунин дережада [[Европадин ГалкӀ|ЕГ]]да авай уьлквейрин арада Португалия кьакьан чкада авай. Агьалидин са касдиз къвезвай ВВП 76 % къван я. [[2005 йис]]уз [[Виридуьнья Экономикадин Форум]]ди тухузвай сиягьда Потугалия 22 — лагьай чкадиз эцигзава, ва экономикада [[Испания]], [[Ирландия]], [[Франция]], [[Бельгия]] уьлквейрилай алудна<ref name="CIA World Factbook" /><ref>[http://www.portugal.gov.pt/pt/GC17/Governo/Ministerios/PCM/MEAI/Documentos/Pages/20090520_PM_Doc_Competitividade.aspx Кьибле Европада Португалия женг тухуз алахъдай уьлкверикай сад язва.] {{ref-en}}</ref>. Португалиядин гьава, рельеф ва накьв виже къвезвайвиляй хуьруьн майишат пара вилик фена. КӀвалах алакьдай агьалидин 12 % хуьруьн майишатра кӀвалахзава. Гзаф чӀехи кьадарда зейтундин ттарар (4000 км²), ципицӀ салар (3750 км²), къуьл (3000 км²) ва хархар (гьажибугъда) (2680 км²) гьасилзава. Чехирдизни (кьетӀендиз [[портвейн]] ва [[мадейра]]) зейтундин чӀемдиз хас тир вини дережадин еридиз виринра кьимет аваз гьисабзава. ГьакӀни Португалия хъсан еридин емишар гьасилзавай уьлкве я, гьабрун арада [[Алгавре]]дин апельсинар, рагъакӀидай региондин [[роч-чуьхвер]], [[Гардунгьа]] цӀиргъина битмиш жезвай шурван пӀини ва [[Мадейра]]дин банан<ref name="Робинсон">Rodrigues, Arinda. Novas Viagens — Actividades Económicas, Лиссабон: 2004</ref>. Португалия — индустриални-аграрвилин гьукумат я. Промышленностьдин адетдин хелерикай пара метлеб авай хелер — хрун (памбагъдикай парчаяр), цун, чехир авун, зейтундин чӀем гьасил авун, гъедерин консервар гьасил авун, пробкадин чкал расун (дуьньяда кӀвенкӀве чкада ава). ЧӀулав ва рангадин металлар расун, [[машинар туькӀуьрун]] (гимияр туькӀуьрун ва кӀватӀун), ва гакӀни химиядин, [[нафтӀ расун]], нафтӀадинни — химиядин, [[цементдин]], [[шуьшединни-хъенчӀин]] промышленностяр гегьенш жезва. Хуьруьн майишатра [[лежбервал]] вини я. Расзавай ччилерин зур пай къван [[кьуьгъвер]]ри кьунва. Хуьруьн майишатда вине физвай хелерикай сад [[малдарвал]] я — карч алай чӀехи малар хуьн, [[хпехъанвал]], [[вакӀарбанвал]], [[гъедерхъанвал]]. Экономикада гъедерхъанвалдин метлеб агъуз хьана, и хиле гьукуматдин кӀвалахдай къуватдин 1 % кардик ква. Португалиядин флотди [[кьетӀен Португалиядин экономикадин зона]]да гъедер кьазва. Умуман, и ятара и жуьре гъедер гьалтзава: сардин, макрель, осьминог, тур — гъед ва тунец. Виридалай пара метлеб авай промышленностьдин хел — [[пробка]] расун я. Дуьнядиз къвезвай пробкадин 57 % Португалияди расзава. Португалияди вири дуьньядиз маса гузвай минералрин ресурсар — [[цур]], [[литий]], [[вольфрам]], [[къеле]], [[уран]], [[никӀин шпатар|никӀин шпат]], [[къванцин кьел]], [[тальк]] ва [[мармар]]<ref name="Павлова">Португалия и интеграционные процессы в современном мире: политические аспекты. Е. Б. Павлова, СПб: 2001</ref>. Экспортдиз гузвай асул затӀар: парча, партал, техника, электрикадин алатар, транспортдин алатар, кӀвачин къапар, тумаж, кӀарас, пробка, чар ва мсб. Уьлкведи асул гьисабдалди Евросадвалдин Испания, Германия, Франция, Италия ва ЧӀехибритания хьтин уьлквейриз экспорт ийизвай<ref name="CIA World Factbook" />. == ИнфратуькӀуьрунар == === Чирвилер === [[Файл:Coimbra December 2011-19a.jpg|thumb|350px|left|1290 йисуз бине эцигай португалиядин [[Коимбра Университет]]дин минара; [[дуьньядин виридалай цӀуру университетрин сиягь]]да физва]] Португалиядин чивилерин система [[чирвилерин министерство]]дин ва макитдин, технологияринни чӀехи чирвилерин министрдин къайдадик ква<ref>[http://www.mctes.pt/Чирвилерин министерство]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Гьукуматдин чирвилерин система мадни кьиле физва ва гегьенш кардик ктузва, амма ина чирвилерин гьар са дережадин кьилдин ксарин (хсуси) мектебарни ава. Аялар ругуд йисалай мектебдиз физ эгечӀзава. Мажбури яз 12 йис кӀелзава. Чирвилерин сад лагьай дережа — базадин дережа са шумуд циклриз ччара жезва: 1-й цикл (1 йис — 4 йис), 2-й цикл (5 йис — 6 йис), 3-й цикл (7 йис — 9 йис)<ref>[http://www.portugal.gov.pt/pt.aspx Португалиядин чирвилер]</ref>. Гьар циклдилай къулухъ студентри португал чӀаланни математикадин тестар гузва. Гуьгъуьнин дережа — чӀехи дережадин чирвилер я, 10, 11, 12 классар кьунва. Студентриз гьакӀни чирвилерин курсариз ва профессионал курсариз физ жеда. Квалификация гилигун паталай, студентди професионалвилин сертификат къачузва. Португалиядин университетар 1290 йисалай аваз я, абурилай виридлай цӀуру [[Коимбра Университет]] я, [[Коимбра]] шегьерда амукьдалди вилик ам [[Лиссабон]]да туькӀуьрнавай. Адетдалди университетар факультетрикай, институтрикай ва мектебрикай ибарат я. Португалиядин университетри [[Болониядин декларация]] 2006-й йисалай къабулнавай. Гила уьлкведа виридалай чӀехи [[Университет Порту]] я, ина 31 000 кьван студентар кӀелзава, ва адан [[Порту университетдин инженериядин факультет|инженериядин факультет]] Европада виридалай чӀехиди я. Ина университетрин цӀийи дараматар эцигун планра ава, ва къведай береда [[Иберия зуростров]]дин уьмирдикай макитдин зурба юкь жеда<ref>[http://sigarra.up.pt/up/web_base.gera_pagina?P_pagina=122225 Порту университетдикай куьруь малуматар]</ref>. Статистикадиз килигайла, 15 йисарилай вини, кӀелиз — кхьиз жезвай агьалидин чирвилерин юкьван дережа — 93,3 % я, итимрин арада — 95,5 %, папарин арада — 91,3 % ([[2003 йис]]ан къиметар). Кьилин мектеб акьалтӀнавайбур 100 % я, агьалидин саки 20 % — диз чӀехи дережадин чирвилер ава. Португалиядиз ччара уьлквейрай пара кьван студентар кӀелиз къвезва, ва 2005 лагьай исуз ччара уьлквейрай атанвай студентрин къадар 380 000 — диз агакьнай<ref>[http://www.pordata.pt/Tema/Portugal/Educacao-17 Гилан бередин Португалиядин малуматрин база]</ref>. === Сагъвал === [[Файл:Edifício Egas Moniz.JPG|thumb|230px|right|[[Лиссабон]]да Санта-Мария начагьхана]] [[Сагъвал]]дин система [[Сагъвалдин халкьдин система]]ди (NHS) кьиле тухузва. Европадин маса уьлквейра хьиз Португалиядани кьиникьрин чӀехи пай [[инфекциятушир начагьвал]]рин себебдай жезва. Ина [[рикӀинни хъиртишрин начагьвал]]рикай жезвай кьиникьрин къадар [[еврозона]]дилай пара я, гьакӀни кьиникьрин 17 % [[цереброваскуляр начагьвалрикай]] жезва<ref name="асул_суалар">[https://web.archive.org/web/20100314065847/http://www.euro.who.int/document/chh/por_highlights.pdf Португалиядин сагъвалдикай асул суалар]</ref>. Агьалидин 12 % [[пахлахан начагьвал]]дикай рекьизва, им Европадилай са тӀимил агъуз я. Пахлахан фад — фад аялрик ва 44 йисарилай агъа папарик гьалтзава. Дишегьлийрин арада [[жигер]]рин пахлахан гегьенж жезва, ва [[никӀедин цӀумаруф]]дин пахлахандин дережа фад агъуз жезва. 1980 йисалай Европада, [[шекердин диабет]] начагьвалдикай рекьизвайбурун къадардай Португалияди сад лагьай чка кьунва<ref name="асул_суалар" />. [[1980 йис]]алай [[аялрин кьиникь]] агъуз хьана, гьа чӀавуз 1000 цӀийиз хайи аялрикай 24 аял рекьизвай, амма гила 1000 аялрикай 3 кьиникьин вакъия жен мумкин я. Инсаниятдин гегьеншвалдин къедрин нетижада, 2006 йисуз Португалияда агьалидин уьмуьрдин юкьван яш 77.9 йис тир<ref name="асул_суалар" />. === Энергия === Португалия, энергия бегьем тушир уьлкве я, маса уьлквейрай къачузвай [[ччиликай хкуддай мядендин менфятдин затӀар]] вири энергия гьасилун паталай харж ийизва. 2005-й йисуз Португалияди 4657 [[ГВт/с]] энергия гьасил авунай, асул гьисабдалди кьве чешне кардик ктунвай: акьалтӀ жезвай — 80,8 % ([[цӀивин]] — 32,7 %, [[тӀебии газ]] — 29,2 %, [[нафтӀ]] — 18,9 %) ва акьалтӀ тежезвай чешмеяр — 19,2 % ([[яд]] — 11 %, [[гар]]- 3,8 % , [[биомасса]] — 3,0 %, масабур — 1,4 %). Португалиядин гьукуматди, 2010 йисуз вири энергиядин 45 % акьалтӀ тежезвай чешмейрикай хкудиз къаст авуна. Гьавиляй Алентежу региондин [[Алкева хуьр]]уьн мукьув РагъакӀидай Европада виридалай чӀехи [[ЦЭС]] туькӀуьрна кардик ктунвай. 2007 йисуз [[Бриншеш]] райондин [[Серпа]] хуьре, дуьньяда чӀехибурукай сад 11 МВтдин [[ракьинин батарея]] эцигнай. Идалай гъейри улькведа кар ийизвай [[гарун станция]]рин кьуват, 2012 йисуз 5100 МВтдал кьван хкажиз къаст авунва. === Улакьар === [[Файл:Metro-Almada-Portugal3.jpg|thumb|right|230px|Португалиядин метрополитен]] Автомобиляр ва маса транспортдин улакьар гегьеншдаказ кардик квайвиляй [[1990 - й йисар]]а Португалияда транспортдиз чӀехи метлеб гузвай. Дуьньяда садлагьай [[автомагистрал]]яр туькӀуьрнавай уьлквейрикай сад Португалия я. Ина [[1944 йис]]уз [[Лисcабон]]ни [[Оэйраш]] шегьерда авай вири дуьньядиз тӀвар — ван авай «[[Халкьдин майдан]]» футболдин майдандиз физвай Португалияда садлагьай автомагистраль рехъ ахъайнавай, гуьгъуьнлай [[1991 йис]]уз эцигна куьтягьнавай [[Лиссабон]]ни — [[Кашкайш]] автомагистраль рехъ ахъайнавай (гилан А5). [[1980 йис|1980-й йисалай]] ина авто — рехъер эцигунин кӀвалахар йигин ккамаралди гегьенш жез эгечӀнай. Гила Португалиядин автомагистральдин [[чил]] пара вилик фенвайди я ва саки вири уьлкве кьунва, вири чӀехи шегьерар ва цин къерехда авай шегьерар сад — садахъ гилигзава, чилин умуман яргъивал 3000 км кьван я<ref name="CIA World Factbook" />. Уьлкведин чӀехи районра метрополитендин системаяр ава: [[Лиссабондин метрополитен]], [[Метро Сул до Тежу]] ва [[Портодин метрополитен]], гьар садан яргъивал 35 км — дилай пара я<ref>[http://www.metrodoporto.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=16290 Португалиядин метрополитендикай малуматар]</ref>. Инсанрин тухунар ва парарин чӀугунар 3319 км яргъивилин ракьун рекьин куьмекдалди кьилиз акъудзава, гьисятда 1 430 электик кьуватдалди кӀвалахзавай поезда кардик ква, абурукай 900 поезд кьакьан йигинвалдинбур я ва сятда 120 км йигинвал кӀватиз алакьзава. Ракьун рекьин хилериз REFER компанияди килигзава, амма инсанар тухун ва парар чӀугун Португалиядин Ракьун Рекь компаниядин везифа я. 2006 йисуз компанияди 133 000 0000 кас ва 9 750 000 тонн пар тухванвай. === Массайрин информациядин такьатарни алакъа === {{Асул макъала|Португалиядин МИТни алакъа}} [[Файл:J852-012.jpg|thumb|200px|left|Португалиядин 2007 йисуз бине эцигнай телевидениединни радио гегьеншунин юкь]] Португалиядин алакьадихъ — телефон, тв ва радио гегьеншвал, почтадин алакъа, интернетдиз экъечӀун акатзава. Дуьньяда [[мобил телефон]]ар гьатунин темпда Португалия кьакьан чкада ава ва мобил телефонрин къадар уьлкведин агьалийрин къадардилай виниз экъечӀнай (2007 йисуз мобил телефонрикай менфят къачузвайбурун кьадар 13 413 000 000 тир). ;Газетар * [https://web.archive.org/web/20120618012234/http://www.porturusso.pt/ Газета Слово] — «[[Слово (газет, Португалия)|Слово]]» — урус чӀалал газет, урус чӀалал рахазвай туристриз ва Европада амукьзавай ксариз. * [http://maiak.org// Маяк Португалии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905151623/http://maiak.org/ |date=2012-09-05 }} — «[[Маяк Португалии]]» — РагъэкъечӀдай Европадай куьч хьанвай иммигрантриз талукь тир урус чӀалал газет. * [http://www.correiomanha.pt/ Correio da Manhã] — Корею да Маньян * [http://www.dn.pt/ Diario de Notícias] — Диарио ди Нотисиаш * [http://www.expresso.pt/ Expresso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424064709/http://www.expresso.pt/ |date=2006-04-24 }} — Эспресу * [http://www.publico.pt/ Publico] — Публику * [http://jornaldecoimbra.pt/ Jornal de Coimbra] — Журнал ди Коимбра<ref>Periódicos de Portugal: http://www.mediatico.com/es/periodicos/europa/portugal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720175316/http://www.mediatico.com/es/periodicos/europa/portugal/ |date=2008-07-20 }}</ref> == Агьалияр == [[Файл:Districts and Autonomous Regions of Portugal by population dencity.svg|right|250px|thumb|Португалиядин агьалидин къалинвал]] ''' Ксарин къадар ''' * [[1911 йис]] — 5,97 млн кас * [[1920 йис]] — 6,03 млн кас * [[1930 йис]] — 6,82 млн кас * [[1940 йис]] — 7,72 млн кас * [[1950 йис]] — 8,51 млн кас * [[1960 йис]] — 8,85 млн кас * [[1970 йис]] — 8,65 млн кас * [[1981 йис]] — 9,83 млн кас * [[1991 йис]] — 9,86 млн кас * [[2001 йис]] — 10,35 млн кас * [[2011 йис]] — 10,56 млн кас Яшдин туькӀуьрун: 0 йисалай — 14 йисарал къван: 16,4 % (итимар — 912.995 агъз. / папар — 835.715 агъз.), 15 йисалай — 64 йисарал къван: 66,2 % (итимар — 3.514.905 мил. / папар — 3.555.097 мил.), 65 йисалай: 17,4 % (итимар — 764.443 агъз. / папар — 1.093.755 мил.)<ref name="CIA World Factbook" />. Португалия, аялвилин кьиникьрин къадардин коэфициент виридалай агъада авай уьлквейрикай сад я<ref>[http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf 2008 йисан аялрин хунин лишан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303191721/http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf |date=2016-03-03 }} {{ref-en}}</ref>. Агьалийрин уьумьурдин юкьван яш — 77,9 йис я. Йисан гзаф хьун 0,305 %. Аялар хунинвал — 10,45 (агъзур касдиз). Кьиникьар — 10,62 (агъзур касдиз)<ref name="CIA World Factbook" />. КӀелиз — кхьиз чирвилерай, агьалидин 93,3 % кхьзни кӀелиз жезва, савад авачирвал йисарин финифда агъуз жезва. Португалия вилик фенвай гьукумат хьайитӀани уьлкведин бязи чкайра инсанриз цин гунгарриз ва электричестводиз гилани рехъ атӀана. Санитарвилин алакьа гьеле уьлкведин вири майдан кьунвач, ва канализацияр авачир кӀвалер пара къадарда ава. Медицинадин къуллугъриз ва дарманар къачунин рехъ гьукуматди саки вири 95-100 % агьалидиз замин авуна. Португалияда 451 000 къван [[иммигрант]]ар яшамиш жезва (2009), им вири агьалидин 5 % къван я, идалайни гъейри иммигрантрин чӀехи пай [[Бразилия]] (115 882), [[Украина]] (52253), [[Кабо-Верде]] (48417) ва гьакӀни [[Молдова]], [[Румыния]], [[Гвинея-Бисау]], [[Ангола]], [[РагъэкъчӀдай Тимор]], [[Мозамбик]], [[Сан-Томени Принсипи]] ва [[Урусат]] хьтин уьлквейрай куьч хьанвайбур я<ref>[http://www.pordata.pt/azap_runtime/?n=4 Гилан Португалиядин малуматрин база.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711001535/http://www.pordata.pt/azap_runtime/?n=4 |date=2011-07-11 }}</ref>. === ЧӀал === Португалиядин оффициал чӀал — [[португал чӀал|португал]] ва 1999 йисалай [[миранд чӀал]]ар я. Дуьньядин пуд континентда: [[Евразия]]да, [[Африка]]да ва [[Кьиблепатан Америка]]да и чӀалал рахазвайбурун къадар 210 миллиондалай пара я, гегьеншвиликай дуьньяда вадлагьай чкада ва [[рагъакӀидай дуьнья]]да пудлагьай чкада ава. Португал чӀал, [[роман чӀалар]]ин группадин [[иберни-роман агъагруппа]]дин чӀалариз талукьвиляй [[испан чӀал]]аз пара ухшар я, вучиз лагьайтӀа испан чӀални иберни — роман агъагруппадиз акатзава. Португал чӀалан гьасилуниз зурба таъсир герман ва араб ([[маврар]]) тайифайри ганвай, гьинай португал чӀалдик гафарин чӀехи пай акатнавай. 1999 йисалай официалвал кьачунвай миранд чӀалал Португалиядин кеферни рагъэкъечӀдай патан [[Миранда-ду-Дору]], [[Вимиозу]], [[Могадору]] муниципалитетрин гъвечи агьалиди рахазва. И чӀалал, агъадихъай тӀвар кьунвай муниципалитетрин мектебра тарсар гузва. Амма адан адавилелди кардик кутуниз, гьукумат паталай кьадар эцигна, ва гила активистри, Португалияда яшамиш жезвай инсанрин адавилелди хайи чӀалал рахаз ихтияр гузвай къанунрив, жемят таъминариз алахъзава. == Меденият == {{Асул макъала|Португалиядин меденият}} Португалиядин культура [[Аравилин гуьл]]уьн а патай ва европадин континентдай атанвай культурайрин таъсирдай арадал атанвай акахьнавай культура я. ЦӀуд йисарин къене, 1990 ва 2000 йисара Португалияди вичин культурадин объектар гегьеншарна вилик тухузвай, ва [[1956 йис]]уз [[Галуст Гуьлбенкян]]ан Фонд туькӀуьрнавай. ГьакӀни уьлкведин пара районра общество — культурадин кӀвалер, улубханаяр ва концертрин дараматар эцигна ва я гуьнгуьна хтунвай, абурикай виридалайни гзаф тӀвар — ван авай Лиссабонда [[Культурадин юкь Белем]] ва Порту шегьерда [[Серралвс фонд]] ва [[музыкадин КӀвал]] я. === Суварарни ял ялдай йикъар === * ''ЦӀийи йис'' — 1 январь; * ''Карнавалдин саласа'' — февраль/март, Руьхъведин Арбе йикъан вилик квай югъ, ЧӀехи Сив хуьн сувардин садлагьай югъ; * ''Зурба Жуьме'' — март/апрель, Ашервилин Гьафтедин жуьме; * ''Адавилин югъ'' — 25 апрель, 1974 йисан революциядин йис тамам хьайи югъ ; * ''Зегьметдин югъ'' — 1 май; * ''Христова бедендин сувар'' — май/июнь, Пасхадилай къулухъ кӀуьдлагьай югъ; * ''Португалиядин югъ'' — 10 июнь; * ''Пак Богородицадин кьиникьин югъ'' — 15 август; * ''Республикадин югъ'' — 5 октябрь, 1910 йисуз Португалия республика хьиз малумарнай югъ; * ''Вири Пакбурун югъ'' — 1 ноябрь; * ''Аслутуширвилин югъ'' — 1 декабрь, 1640 йисуз Испаниядилай ада хьунин йис тамам хьайи югъ; * ''Рехне квачиз аял кьунин югъ'' — 8 декабрь; * ''Рождество'' — 25 декабрь<ref>[http://www.retira.de/kalender/feiertage.php?land=pt&lang=pt Feriados da Alemanha 2010 — Calendário de feriados 2010<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === Зарият === [[Файл:Camões, por Fernão Gomes.jpg|thumb|240px|right|[[Луис де Камоэнса]], португалиядин [[зарият]]да виридалай зурба ксарикай сад.]] [[Реннесанс бере]]да португалиядин зариятда чӀехи метлеб авай ва машгьур эсеррин арадай [[Луис де Камоэнса|Луис де Камоэнс]]дин эпосдиз талукь тир «[[Лузиадаяр]]» поэма хкягъиз жеда. Им [[географиядин ахъаюнрикай]] кхьенвай садлагьай эсер я. Португалиядин маса тӀвар — ван авай а чӀаван зарийрикай сад — [[Са ди Миранда]] я. [[XVI виш йис]]ан португалиядин театордин харусенятдиз чӀехи метлеб авай крар — драмматург [[Жил Висенте]]ди кутунвай. Ада вичин эсерар португал ва испан чӀалал кхьизвай. XIX виш йисан португалиядин литературадин зурба векил реалист — зари [[Жозе Мария Эса ди Кейруш]] тир. Авантюрист ва португалиядин кьиспесда виридалай чӀехи зари [[Луис де Камоэнс]]ди, [[Вергилий Марон]]дин [[Энеида]] эсердай менфят къачуна ва а тегьерда кхьенвай [[Луизиадаяр]], португалиядин гилан бередин зариятдиз пара хъсан таъсир гана. Португалиядин гилан бередин зариятдин тӀвар — ван авай векилар: [[Алмейда Гаррет]], [[Камило Кастелу Бранку]], [[Еса ди Кейруш]], [[София ди Мелу Брейнер]], [[Антониу Лобу Антунеш]] ва [[Мигел Торга]] я. ГьакӀни зариятдин и стильда мадни магьшур 1998 йисуз [[Нобелдин зарият премия]] къачур зари [[Жозе Сарамаго]] я. Португалиядин виридалай чӀехи [[Луиш ди Камойнс]] ва [[Фернанду Песоа]] зарийрин береда, португалиядин зариятдин поэззия хелда кӀвалахзавай [[Антеру де Кентал]], [[Эужениу ди Андраде]], [[София ди Мелу Брейнер]], [[Флорбела Эспанса]], [[Цезариу Верди]], [[Антониу Рамуш Роза]], [[Мария Цезарину]], [[Жерберту Элдер]], [[Ал Берту]], [[Алешанду Онил]], [[Руй Белу]] хьтин зарияр къалуриз жеда<ref>[http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php Португалиядин зарият] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917002941/http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php |date=2008-09-17 }}</ref>. === Музыка === {{Асул макъала|Португалиядин музыка}} Португалиядин умуман культурадиз ва гьакӀни музыкадиз диб эцигнавайди романрин культура я, Португалияди кьунвай маса халкьарин ва маса халкьари португалиядин ччилер гъилериз чӀугунин алахъунрин финифда арадал атанвай культурайрин пара компонентар гвай музыка я. Португалиядин музыкадиз [[испаниядин музыка]]дихъ галаз са дувулар ава ва виш йисаралди санал вилик физвай, амма португалиядин музыка къати кьетӀенвилелди тафават аваз я. Португалияда, музыкадин жанрикай виридалай гегьенш жанр — [[фаду]] ([[португал чӀал|порт.]] ''кьисмет'') я. Ин жанр португалиядин виликан колонияр хьайи [[Кабо-Верде]]да ва [[Бразилия]]да гилани вилик физва. === Харусенят === Европадин уьлквейрин арада Португалия харусенятдин карда са чӀавузни кӀвекӀве аваз фидайди тушир. Гьатта Ренессанс береда уьлкве лап вини дережада вилик физвай чӀавуз, португалиядин чӀугварар европадин харусенят вилик фининда къерехда акъвазнай. Гьа береда португалиядин чӀехи чӀугвар [[Нуну Гонсалвиш]] тир. [[XIX виш йис]]уз португалиядин чӀугварвалдин тӀвар — ван авай векилар ва гилан бередин халкьдин чӀугварвалдиз бине эцигай ксар [[Жозе Мальоа]] ва [[Колумбану Бордалу Пиньейру]] тир. Мадни машгьур чӀугвар, [[Франция]]да чӀугварвилин чирвилер къачунвай, 30 йисар хьайила кьейи [[Амадеу ди Соза-Кардозу]] я. === Дин === [[Файл:Santuario di Fatima 2.JPG|thumb|right|200px|[[Фатима]]да авай Дева Мариядин собор, [[католиквилин клиса]] ]] Португалиядин конституцияди [[адавилин дин|гьар са диндихъ адавилелди чӀалахъ жез]] ва динрин барабарвал заминарзва. Уьлкведин агьалидин 84,6 % [[католицизм]] диндихъ чӀалах я. Эвелимжи нубатда им тарихдикай ва [[Испания]]дихъ галаз мукьвавиликай галкӀанва. Клиса гуькуматдикай ччара я, ва гьукумат паталай са финансвилин куьмекни кьвезвач. Вири агьалидин 1 % [[протестант]]ар я. [[Лассабон]]дани [[Порту]]да, санал 200 агъз. кас кьазвай чувудрин жемиятар ава. Хабар кьунин нетижарикай, агьалидин 4,5 % чеб [[атеист]]ар гьисабзава. 50 000 къван [[Иеговадин шагьидар]]ни ава, уьлкведа и дин 1925 йисалай ава. 1961—1974 йисарин арада къадагъа авунай ва чпин крар абуру чинебан кьле тухузвай. 1974 йисан декабрьдиз Иеговадин Шагьидрин Ассоциация гьукумат паталай тестикьарнай, ва Алкабидеше шегьерда штаб ччара авуна тайинарнай. ТӀимил пай 2 % [[ислам]] (15000 кас), [[буддизм]] ва маса динар я, кьетӀендиз [[иммигрант]]рикай ибарат я. 1496 йисан 5 декабрьдиз король Мануэль I ганвай къарардал ина яшамиш жезвай [[чувуд]]ар уьлкведай чукуриз эгечӀнай, абуруз кьве хкягъунин ихтияр ганвай, я амукьна мажбурвилелди ийидай кӀвалахар авун ятӀани уьлкведай депортация хиве кьун. Гьар гьикӀ хьайитӀани Португалияда авай чувудрин жемятди чпи чеб хуьна ва гилани ина чпин диндин кӀвалахар кьиле тухузва. 1506 йисуз [[1506 йисан Лиссабондин тарашун|Лиссабонда чувудрин кьиникьар]] эгечӀнай, гьа чӀавуз 2000 — 4000 къван чувуд кьенай, им Европада хьайи а бередин виридалай кӀеви тарашун тир. Гила [[Бельмонти]] хуьре чпиз туькӀуьрнавай актив жемят, чувудрин кӀеви къастар ва садвал къалурзавай чешне я. == Яракьавай къуватар == Португалиядин яракьавай къуватариз бине эцигай пуд хел: [[аскервал]], [[флот]] ва [[Португалиядин дявединни гьавадин къуватар]] я. И къуватар уьлкведин майдан сагъдиз хьуьн, гуманитар куьмек, уьлкведа ва сергьятдилай къеце авай уьлквейра саламатвал хьуьн патахъай къуллугъдик ква. [[2000 йис|2000-й йисарилай]] ина [[мажбури тир аскервилин къуллугъ]] кардик квач. Гуьгьуьлавазвилелди тир эскервилиз эверун 18 йисал кьван я<ref>[http://www.portugal.gov.pt/pt.aspx Португалияда аскервилиз эверун]</ref>. Къад лагьай виш йисуз, Португалия кьве чӀехи дяведик акатнай: [[Дуьньядин садлагьай дяве]] ва [[португалиядин колониалвилин дяве]]. == Спорт == [[Файл:Euro2004OpeningCeremony.jpg|thumb|right|250px|2004 йисан европадин чемпионат]] Уьлкведа спортдин виридалай машгьур жуьре — [[футбол]] я<ref>{{cite web |url=http://desporto.publico.pt/noticia.aspx?id=1472876 |title=Portugal ainda é quase só um país de futebol |author=Marco Vaza |published=[[Diário de Notícias (Portugal)|Diário de Notícias]] |acessdate=6 de Novembro de 2011 |archiveurl=http://www.webcitation.org/64LWTvVQV |archivedate=31 de Dezembro de 2011}}</ref>. Португалия дуьньядиз пара кьван зурба тӀвар — ван авай футболистар ганва: * [[Эйсебио]] — 1960-й йисара дуьньяда кӀвенкӀве аваз физвай бомбардир тир. * 1990—2000 йисара дуьнья футболдин гъетериз португалжув [[Луиш Фигу]], [[Руй Кошта]], [[Педру Паулета]], [[Криштиану Роналду]] хьтин футболистар талукь тир. Уьлкведин кӀвенкӀве аваз физвай футболдин клубар лиссабондин «[[Бенфика (футболдин клуб)|Бенфика]]» ва «[[Спортинг Лиссабон|Спортинг]]», гьакӀни ФК «[[Порту (футболдин клуб)|Порту]]» я. 1966 йисан футболдай дуьнья чемпионатда Португалиядин халкьдин кӀватӀал пуд лагьай чка кьунвай, 2006 йисуз — кьудлагьай чка. 2004 йисуз Европадин кӀвалин чемпионатда Португалия финалдиз экъечӀнай. ГьакӀ ятӀани чӀехи дивизионда Португалиядин «[[Спортинг Брага]]», «[[Академика Коимбра]]» ва «[[Витория Гимарайнш]]» хьтин тарихдин клубарни ава<ref>{{cite web |url=http://www.lpfp.pt/Pages/Inicio.aspx |title=Início |publisher=[[Португалиядин футболдай чемпионат]] |acessdate=2011-й 20 декабрдиз |archiveurl=http://www.webcitation.org/64LWgV8N5 |archivedate=31 de Dezembro de 2011}}</ref>. Футболдай гъейри Португалияда гьакӀни [[мини-футбол]] ([[футзал]]), гьуьлуьн футбол, [[регби]], елкендин спорт, балкӀандал финиф, [[дзюдо]], велоспорт, фехтование, хоккей бицӀи чархарал, къезил атлетика ва тфенгар ягъун. 1912 йисалай Португалия Олимпиядин къугъунра иштиракзава<ref>{{cite web |url=http://www.incm.pt/site/noticias/101420080626160610978.pdf |title=Moeda Comemorativa da Participação Portuguesa nos Jogos Olímpicos de Pequim |publisher=[[Imprensa Nacional-Casa da Moeda]] |lang=pt |acessdate=2011-й 6 ноябрдиз}}</ref>. Португалиядин спортсменри къезил атлетикадай кьуд къизил олимпия медаль ва спортдин маса жуьрейрай пара кьван гимишдин ва кишпирдин медалар къачунвай. == Баянар == {{Баянар|2}} == ЭлячӀунар == {{Навигация |Тема = Португалия |Проект = География |Викисклад = Portugal }} * [http://sradio.ru/country/%CF%EE%F0%F2%F3%E3%E0%EB%E8%FF FM Португалиядай радио] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503221024/http://sradio.ru/country/%CF%EE%F0%F2%F3%E3%E0%EB%E8%FF |date=2012-05-03 }} — Португалиядай хабарар гузвай радиостанцияр * [https://web.archive.org/web/20200519213218/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html cia.gov] * [http://www.missionofportugal.org/pmop/ Permanent Mission of Portugal to the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423054727/http://www.missionofportugal.org/pmop/ |date=2012-04-23 }} * [http://www.theportugalnews.com/ Милли инглис чӀалан газет] === Гьукумат === * [http://www.portugal.gov.pt/ Portal do Governo]&nbsp;— Португалиядин гьукуматдин портал * [http://www.parlamento.pt/ Assembleia da República]&nbsp;— парламентдин официал сайт * [http://www.presidenciarepublica.pt/ Presidência da República Portuguesa]&nbsp;— Португалиядин президентдин официал сайт * [http://www.exercito.pt/portal/exercito/_specific/public/allbrowsers/asp/projurecenseamento.asp Exercito Portugues] — Португалиядин Яракьавай къуватрин сайт * [http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 Camara Municipal da Lisboa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515215213/http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 |date=2008-05-15 }} — Лиссабондин мэриядин сайт === Туризм === * [http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html Сиягьатдинни туризмдин официал вебсайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926234753/http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html |date=2007-09-26 }} * [http://www.insideportugaltravel.com/ Португалиядин гьукуматдин официал сиягьатдин/медиа вебсайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017122003/http://www.insideportugaltravel.com/ |date=2020-10-17 }} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Европадин гьукуматар}} {{1000}} {{Хкягъай макъала|География}} [[Категория:Португалия|*]] 16atsokrdr9u31po70v9kabd55r68f6 0 3185 99436 97917 2026-09-26T00:04:37Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99436 wikitext text/x-wiki '''Араб гьарфарган''', тахьайтӀа '''Араб кхьинар''' — араб чӀал кхьидайвал гьарфарган. Са тӀимил масакӀавилер галаз муькуь чӀалар кхьин патални кардик ква, месела [[фарс гьарфарган|фарс]], пушту, уйгур, урду, курд ва масабурни. Констант типдин я. Кхьидай къайда эрчӀи патай чапла патаз. 28 гьарф ава. Тахминан IV виш йисуз туькӀуьр хьанва.<ref>[https://bigenc.ru/c/arabskoe-pis-mo-be11a6 Араб кхьинар] ЧӀехи урус энциклопедия. А. Г. Белова. 2005</ref> Ам туькӀуьр хьанва набатей, сириядин, финикийрин кхьинрин системарин таъсирдал. Араб кхьинрин буба — набатей кхьинар я. Гафар кхьидай къайда ихьтин я: 1. гьарфарин кьилин паяр чӀугвазва; 2. Къелем къакъудна кхьена кӀанзавай паяр кхьизва, месела ك гьарфунин къене авай цӀар, бези гьарфара авай нукьтӀаяр (месела ب ت ث ج خ-ни маса — и гьарфар анжах нукьтӀаярал фаркь авайбур я); 3. Лазим ятӀа [[гьаракят (араб кхьинар)|гьаракятар]] эцигзава. Абур эциг тавуртӀани жезва, абур эцигзава анжах аялар, араб чӀал чирзайбурни сад хьиз кхьи жезвай гафуникай гьим ятӀа чирдайвал. Амай чӀавуз абур кхьизвач. == Тарих == == Ачух тушир гьарфар == {| class="wikitable" |- ! № ! эхирдал ! юкьвал ! эвелдал ! кьилдин ! тӀвар ! кирилл<br>[[транслитерация]] ! транскрипция<br>[[МФА]] ! латин<br>транслитерация ! лезги<br>транслитерация |- align="center" style="height: 3em" | 1 | colspan=2 | {{ar2|ﺎ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺍ}} | {{lang-ar2|أَلِف}} [[Алиф|{{unicode2|’алиф}}]] || — || — || — || — |- align="center" style="height: 3em" | 2 | {{ar2|ﺐ}} || {{ar2|ﺒ}} || {{ar2|ﺑ}} || {{ar2|ﺏ}} | {{lang-ar2|بَاء}} [[Ба (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|ба̄’}}]] || {{unicode2|б}} || {{IPA|b}} || b || б |- align="center" style="height: 3em" | 3 | {{ar2|ﺖ}} || {{ar2|ﺘ}} || {{ar2|ﺗ}} || {{ar2|ﺕ}} | {{lang-ar2|تَاء}} [[Та (пудлагьай араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|та̄’}}]] || {{unicode2|т}} || {{IPA|t}} || t || т |- align="center" style="height: 3em" | 4 | {{ar2|ﺚ}} || {{ar2|ﺜ}} || {{ar2|ﺛ}} || {{ar2|ﺙ}} | {{lang-ar2|ثَاء}} [[Са (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|с̱а̄’}}]] || {{unicode2|с̱}} || {{IPA|θ}} || {{Unicode|ṯ}} || {{unicode2|с̱}} / с |- align="center" style="height: 3em" | 5 | {{ar2|ﺞ}} || {{ar2|ﺠ}} || {{ar2|ﺟ}} || {{ar2|ﺝ}} | {{lang-ar2|جِيم}} [[Джим (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|джӣм}}]] || {{unicode2|дж/г}} || {{IPA|ʤ, ɡ}} || {{Unicode|ǧ}} || дж / г |- align="center" style="height: 3em" | 6 | {{ar2|ﺢ}} || {{ar2|ﺤ}} || {{ar2|ﺣ}} || {{ar2|ﺡ}} | {{lang-ar2|حَاء}} [[ХӀа (ругуд лагьай араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|х̣а̄’}}]] || {{unicode2|х̣}} || {{IPA|ħ}} || {{Unicode|ḥ}} || {{unicode2|гь}} |- align="center" style="height: 3em" | 7 | {{ar2|ﺦ}} || {{ar2|ﺨ}} || {{ar2|ﺧ}} || {{ar2|ﺥ}} | {{lang-ar2|خَاء}} [[Ха (ирид лагьай араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|х̮а̄’}}]] || {{unicode2|х̮}} || {{IPA|x}} || {{Unicode|ḫ}} || х |- align="center" style="height: 3em" | 8 | colspan=2 | {{ar2|ﺪ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺩ}} | {{lang-ar2|دَال}} [[Даль (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|да̄ль}}]] || {{unicode2|д}} || {{IPA|d}} || d || д |- align="center" style="height: 3em" | 9 | colspan=2 | {{ar2|ﺬ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺫ}} | {{lang-ar2|ذَال}} [[Заль (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|з̱а̄ль}}]] || {{unicode2|з̱}} || {{IPA|ð}} || {{Unicode|ḏ}} || {{unicode2|з̱}} / з |- align="center" style="height: 3em" | 10 | colspan=2 | {{ar2|ﺮ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺭ}} | {{lang-ar2|رَاء}} [[Ра (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|ра̄’}}]] || {{unicode2|р}} || {{IPA|r}} || r || р |- align="center" style="height: 3em" | 11 | colspan=2 | {{ar2|ﺰ}} || colspan=2 | {{ar2|ﺯ}} | {{lang-ar2|زَاي}} [[Зайн (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|за̄й}}]] (зайн) || {{unicode2|з}} || {{IPA|z}} || z || з |- align="center" style="height: 3em" | 12 | {{ar2|ﺲ}} || {{ar2|ﺴ}} || {{ar2|ﺳ}} || {{ar2|ﺱ}} | {{lang-ar2|سِين}} [[Син (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|сӣн}}]] || {{unicode2|с}} || {{IPA|s}} || s || с |- align="center" style="height: 3em" | 13 | {{ar2|ﺶ}} || {{ar2|ﺸ}} || {{ar2|ﺷ}} || {{ar2|ﺵ}} | {{lang-ar2|شِين}} [[Шин (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|шӣн}}]] || {{unicode2|ш}} || {{Unicode|{{IPA|ʃ}}}} || š || ш |- align="center" style="height: 3em" | 14 | {{ar2|ﺺ}} || {{ar2|ﺼ}} || {{ar2|ﺻ}} || {{ar2|ﺹ}} | {{lang-ar2|صَاد}} [[Сад (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|с̣а̄д}}]] || {{unicode2|с̣}} || {{IPA|sˁ}} || {{Unicode|ṣ}} || {{unicode2|с̣}} / с |- align="center" style="height: 3em" | 15 | {{ar2|ﺾ}} || {{ar2|ﻀ}} || {{ar2|ﺿ}} || {{ar2|ﺽ}} | {{lang-ar2|ضَاد}} [[Дад (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|д̣а̄д}}]] || {{unicode2|д̣}} || {{IPA|dˁ, ðˤ}} || {{Unicode|ḍ}} || {{unicode2|д̣}} / д |- align="center" style="height: 3em" | 16 | {{ar2|ﻂ}} || {{ar2|ﻄ}} || {{ar2|ﻃ}} || {{ar2|ﻁ}} | {{lang-ar2|طَاء}} [[Та (шестнадцатая лагьай араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|т̣а̄’}}]] || {{unicode2|т̣}} || {{IPA|tˁ}} || {{Unicode|ṭ}} || тӀ |- align="center" style="height: 3em" | 17 | {{ar2|ﻆ}} || {{ar2|ﻈ}} || {{ar2|ﻇ}} || {{ar2|ﻅ}} | {{lang-ar2|ظَاء}} [[За (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|з̣а̄’}}]] || {{unicode2|з̣}} || {{IPA|zˁ, ðˁ}} || {{Unicode|ẓ}} || {{unicode2|з̣}} / з |- align="center" style="height: 3em" | 18 | {{ar2|ﻊ}} || {{ar2|ﻌ}} || {{ar2|ﻋ}} || {{ar2|ﻉ}} | {{lang-ar2|عَيْن}} [[Айн ()|{{unicode2|‘айн}}]] || {{unicode2|‘}} || {{IPA|ʕ}} || {{Unicode|ʕ/ʿ}} || ъ, а |- align="center" style="height: 3em" | 19 | {{ar2|ﻎ}} || {{ar2|ﻐ}} || {{ar2|ﻏ}} || {{ar2|ﻍ}} | {{lang-ar2|غَيْن}} [[Гайн (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|гайн}}]] || {{unicode2|г/г̣}} || {{IPA|ɣ}} || ġ || гъ |- align="center" style="height: 3em" | 20 | {{ar2|ﻒ}} || {{ar2|ﻔ}} || {{ar2|ﻓ}} || {{ar2|ﻑ}} | {{lang-ar2|فَاء}} [[Фа (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|фа̄’}}]] || {{unicode2|ф}} || {{IPA|f}} || f || ф |- align="center" style="height: 3em" | 21 | {{ar2|ﻖ}} || {{ar2|ﻘ}} || {{ar2|ﻗ}} || {{ar2|ﻕ}} | {{lang-ar2|قَاف}} [[Каф (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|к̣а̄ф}}]] || {{unicode2|к̣}} || {{IPA|q}} || q || къ |- align="center" style="height: 3em" | 22 | {{ar2|ﻚ}} || {{ar2|ﻜ}} || {{ar2|ﻛ}} || {{ar2|ﻙ}} | {{lang-ar2|كَاف}} [[Кяф (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|ка̄ф}}]] || {{unicode2|к}} || {{IPA|k}} || k || к |- align="center" style="height: 3em" | 23 | {{ar2|ﻞ}} || {{ar2|ﻠ}} || {{ar2|ﻟ}} || {{ar2|ﻝ}} | {{lang-ar2|لاَم}} [[Лям (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|ля̄м}}]] || {{unicode2|ль}} || {{IPA|l}} || l || л |- align="center" style="height: 3em" | 24 | {{ar2|ﻢ}} || {{ar2|ﻤ}} || {{ar2|ﻣ}} || {{ar2|ﻡ}} | {{lang-ar2|مِيم}} [[Мим (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|мӣм}}]] || {{unicode2|м}} || {{IPA|m}} || m || м |- align="center" style="height: 3em" | 25 | {{ar2|ﻦ}} || {{ar2|ﻨ}} || {{ar2|ﻧ}} || {{ar2|ﻥ}} | {{lang-ar2|نُون}} [[Нун (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|нӯн}}]] || {{unicode2|н}} || {{IPA|n}} || n || н |- align="center" style="height: 3em" | 26 | {{ar2|ﻪ}} || {{ar2|ﻬ}} || {{ar2|ﻫ}} || {{ar2|ﻩ}} | {{lang-ar2|هَاء}} [[Ха (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|ха̄’}}]] || {{unicode2|х}} || {{IPA|h}} || h || гь |- align="center" style="height: 3em" | 27 | colspan=2 | {{ar2|ﻮ}} || colspan=2 | {{ar2|ﻭ}} | {{lang-ar2|وَاو}} [[Вав (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|ва̄в}}]] ({{unicode2|уау}}) || {{unicode2|в}} || {{IPA|w}} || w || в |- align="center" style="height: 3em" | 28 | {{ar2|ﻲ}} || {{ar2|ﻴ}} || {{ar2|ﻳ}} || {{ar2|ﻱ}} | {{lang-ar2|يَاء}} [[Йа (араб чӀалан гьарф)|{{unicode2|йа̄’}}]] || {{unicode2|й}} || {{IPA|j}} || y || й |} === Алиф === === Гьарфарин къайда === == Ачух ванар къалурун == == Эдебият == * ''Ковалев А. А., Шарбатов Г. Ш.'' Учебник арабского языка. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. * ''Сегаль В. С.'' Начальный курс арабского языка. — М.: Изд. ИМО, 1962. * ''Халидов Б. З.'' Учебник арабского языка. — Ташкент: Изд. «Укитувчи», 1977. * ''Юшманов Н. В.'' Грамматика литературного арабского языка. — Л., 1928. == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20030622235221/http://www.al-bab.com/Arab/visual/calligraphy.htm Араб алфавит ва каллиграфия]{{ref-en}} * [http://www.omniglot.com/writing/arabic.htm Араб алфавит] сайтдал Omniglot{{ref-en}} * [http://www.islamicart.com/main/calligraphy/ Араб алфавит ва каллиграфия]{{ref-en}} * [http://transliteration.eki.ee/pdf/Arabic_2.2.pdf Гьар системарин транслитерацидин жуьреяр]{{ref-en}} * [http://www.primavista.ru/dictionary/abc/arabic.htm Араб алфавит урус транскрипциядихъ галаз] * [http://www.ok-board.com/arabic.htm Араб транслитерация] * [http://ar.wikisource.org/wiki/%D9%84%D8%B3%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8 Ибн Манзур, Арабрин чӀал]{{ref-ar}} * [http://nuruliman.ru/arabskijj-alfavit Курс «Алиф Бейт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129155023/http://nuruliman.ru/arabskijj-alfavit |date=2011-01-29 }} * Араб онлайн-клавиатура сайтрал [http://www.isa-sari.com/osmanlica/ www.isa-sari.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207163441/http://www.isa-sari.com/osmanlica/ |date=2012-02-07 }} и [http://www.corluihl.com/ArabicKeyboard/ArabicKeyboard.htm www.corluihl.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708192741/http://www.corluihl.com/ArabicKeyboard/ArabicKeyboard.htm |date=2011-07-08 }} (фарси гьарфарихъ галаз «п», «ч» и «ж»). {{Къецепатан элячӀунар}} {{1000}} [[Категория:Транслитерация ва транскрипция]] [[Категория:Арабар|*]] 3kzu65844bwyilc11kabaoqlmxioyqo 0 3269 99438 98849 2026-09-26T00:08:51Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99438 wikitext text/x-wiki '''Византиядин императорар''' — [[Византиядин империя]]дин императорар. 1204-лагьай йисдихъ Византий империядал авай цӀикьвед династия: [[Константиндин династия|Константиндин]], [[Валентиниан-Феодосийдин династия|Валентиниан-Феодосийдин]], [[Леодин династия|Леодин]], [[Юстиниандин династия|Юстиниандин]], [[Ираклийдин династия|Ираклийдин]], [[Исаврий династия]], [[Никифордин династия|Никифордин]], [[Аморий династия]], [[Македонрин династия]], [[Дукадин династия|Дукадин]], [[Комнинрин династия|Комнинрин]] ва [[Ангелусрин династия]]. == Сиягь == === Константиндин династия === {| class="wikitable" |- !ТӀвар !Шикил !Идара !Нихъ галаз идара авуна !Яшамишзвай вахт !Къейд |- | '''[[Константин I ЧӀехи]]'''<br />{{lang-la|Flavius Valerius Aurelius Constantinus}}<br />Флавий Валерий Аврелий Константин |width="80px" |[[Файл:Constantine Chiaramonti Inv1749.jpg|80px]] | align="center" | [[25 июль]]диз [[306]] — [[29 октябрь]]диз [[312]] (WC) [[29 октябрь]]диз [[312]] — [[19 сентябрь]]диз [[324]] (WA) [[19 сентябрь]]диз [[324]] — [[22 май]]диз [[337]] ''(кьилди император)'' |[[Максимиан]] (WA), [[Галерий]] (EA), [[Флавий Север]] (WA), [[Максимин Даза]] (EC) и (EA), [[Лициний]] (WC), (WA) и (EA), [[Валент I]] (WA), [[Мартиниан]] (WA), [[Крисп]], [[Константин II]], [[Констанций II]], [[Констант]], [[Далмаций ГъвечӀи]], [[Ганнибалиан ГъвечӀи]] |[[27 февраль]]диз [[272]], [[Ниш]] — [[22 май]]диз [[337]], [[Никомедия]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/conniei.htm Константин I ЧӀехи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929190410/http://www.roman-emperors.org/conniei.htm |date=2017-09-29 }}</ref> |- | '''[[Константин II]]'''<br />{{lang-la|Flavius Claudius Constantinus}}<br />Флавий Клавдий Константин |width="80px" |[[Файл:ConstantiusII.jpg|80px]] | align="center" | [[1 март]]диз [[317]] — [[22 май]]диз [[337]] (WC) [[22 май]]диз [[337]]—[[340]] ''(Галлия, Испания ва Британия) стхаяр галаз идара авуна [[Констанций II]] ва [[Констант]] галаз'', ''[[Констант]] галаз дяведал кьена'' |[[Константин I ЧӀехи]] (WA), [[Лициний]] (EA), [[Крисп]], [[Констанций II]], [[Констант]], [[Далмаций ГъвечӀи]], [[Ганнибалиан ГъвечӀи]] |февральдиз [[317]], [[Арль]] — [[340]], [[Аквилея]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/conii.htm Константин II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514111839/http://www.roman-emperors.org/conii.htm |date=2011-05-14 }}</ref> |- | '''[[Констанций II]]'''<br />{{lang-la|Flavius Julius Constantius}}<br />Флавий Юлий Констанций |width="80px" | | align="center" | [[23 ноябрь]]диз [[324]] — [[22 май]]диз [[337]] (цезарь)<br />[[22 май]]диз [[337]]—[[340]] ''(азиядин провинцияр) стхаяр галаз идара авуна [[Константин II]] ва [[Констант]] галаз'' [[340]]—[[350]] ''(рагъэкъечӀдай пад) [[Констант]] галаз идара авуна '' [[350]] — [[3 ноябрь]]диз [[361]] ''кьилди'' |[[Константин I ЧӀехи]] (WA), [[Константин II]], [[Констант]], [[Далмаций ГъвечӀи]], [[Ганнибалиан ГъвечӀи]], [[Констанций Галл]], [[Ветранион]], [[Флавий Юлиан]] |[[7 август]]диз [[317]], [[Сирмий]] — [[3 ноябрь]]диз [[361]], Мопсустия, [[Киликия]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/constaii.htm Констанций II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911021431/http://www.roman-emperors.org/constaii.htm |date=2017-09-11 }}</ref> |- | '''[[Далмаций ГъвечӀи]]'''<br />{{lang-la|Flavius Dalmatius}}<br />Флавий Далмаций |width="80px" | | align="center" | [[19 сентябрь]]диз [[335]]—[[337]] (цезарь) |[[Константин I ЧӀехи]] (WA), [[Константин II]], [[Констанций II]], [[Констант]], [[Ганнибалиан ГъвечӀи]] |кьена (?) [[337]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/sibling.htm#Note 1 Далмаций ГъвечӀи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231191803/http://www.roman-emperors.org/sibling.htm#Note |date=2019-12-31 }}</ref> |- | '''[[Ганнибалиан ГъвечӀи]]'''<br />{{lang-la|Flavius Hannibalianus}}<br />Флавий Ганнибалиан |width="80px" |[[Файл:Hannibalianus - Follis s3935.jpg|80px]] | align="center" |[[335]] — сентябрьдиз [[337]] («пачагьрин пачагь ва Понтадин халкъдин») |[[Константин I ЧӀехи]] (WA), [[Константин II]], [[Констанций II]], [[Констант]], [[Далмаций ГъвечӀи]] |кьена (?) [[337]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/sibling.htm#Note 1 Ганнибалиан ГъвечӀи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231191803/http://www.roman-emperors.org/sibling.htm#Note |date=2019-12-31 }}</ref> |- | '''[[Ветранион]]'''<br />{{lang-la|Vetranio}} |width="80px" | | align="center" | [[1 март]]диз — [[25 декабрь]]диз [[350]] |[[Констанций II]] |[[Мёзия]] — [[356]], [[Сирмий]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/vetran.htm Ветранион] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412003237/http://www.roman-emperors.org/vetran.htm |date=2010-04-12 }}</ref> |- bgcolor="#ffffec" | '''[[Констанций Галл]]'''<br />{{lang-la|Flavius Claudius Constantius Gallus}}<br />Флавий Клавдий Констанций Галл |width="80px" |[[Файл:Solidus-Constantius_Gallus-thessalonica_RIC_149.jpg|80px]] | align="center" |[[15 март]]диз [[351]]—[[354]] (цезарь) ''[[Констанций II]] кьиникьалди жаза гана'' |[[Констанций II]] |[[335]], [[Масса (шегьер)|Масса]] — [[354]], [[Пула]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/gallus.htm Констанций Галл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210150345/http://www.roman-emperors.org/gallus.htm |date=2008-12-10 }}</ref> |- | '''[[Флавий Юлиан]]''' {{lang-la|Flavius Claudius Julianus Augustus}} <br />''император хьиз'' — Флавий Клавдий Юлиан Август |width="80px" |[[Файл:JulianusII-antioch(360-363)-CNG.jpg|80px]] | align="center" | [[6 ноябрь]]диз [[355]] — февральдиз [[360]] (цезарь) февральдиз [[360]] — [[3 ноябрь]]диз [[361]] (августдиз) [[3 ноябрь]]диз [[361]] — [[26 июнь]]диз [[363]] (кьилди) |[[Констанций II]] |[[331]] я тахьайтӀа [[332]], [[Константинополь]] — [[26 июнь]]диз [[363]], [[Месопотамия]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/julian.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315020224/http://www.roman-emperors.org/julian.htm |date=2015-03-15 }}</ref> |- | '''[[Иовиан]]'''<br />{{lang-la|Flavius Claudius Iovianus}}<br />Флавий Клавдий Иовиан |width="80px" |[[Файл:Jovian1.jpg|80px]] | align="center" | [[27 июнь]]диз [[363]] — [[17 февраль]]диз [[364]] | |[[330]] я тахьайтӀа [[331]], [[Сингидунум]] — [[17 февраль]]диз [[364]], Дадастана, [[Вифиния]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/jovian.htm Иовиан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806091547/http://www.roman-emperors.org/jovian.htm |date=2011-08-06 }}</ref> |} === Валентиниан-Феодосийдин династия === {| class="wikitable" |- !ТӀвар !Шикил !Идара !Нихъ галаз идара авуна !Яшамишзвай вахт !Къейд |- | '''[[Валентиниан I]]''' {{lang-la|Flavius Valentinianus}} {{lang-la|Flavius Valentinianus Augustus}} Флавий Валентиниан ''император хьиз'' — Флавий Валентиниан Август |width="80px" |[[Файл:ValentinianI.jpg|80px]] | align="center" | [[26 февраль]]диз — [[28 март]]диз [[364]] (кьилди), [[28 март]]диз [[364]] — [[17 ноябрь]]диз [[375]] (рагъакӀидай патал), ''[[Валент II]] галаз идара авуна'' |[[Валент II]], [[Грациан]] |[[321]], [[Кибала]] — [[17 ноябрь]]диз [[375]], Брегецион, Дунайдал |<ref>[http://www.roman-emperors.org/vali.htm Валентиниан I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205023710/http://www.roman-emperors.org/vali.htm |date=2012-02-05 }}</ref> |- | '''[[Валент II]]''' {{lang-la|Flavius Julius Valens}} {{lang-la|Flavius Julius Valens Augustus}}<br /> Флавий Юлий Валент ''император хьиз'' — Флавий Юлий Валент Август |width="80px" |[[Файл:Valens1.jpg|80px]] | align="center" | [[28 март]]диз [[364]] — [[17 ноябрь]]диз [[375]], (рагъэкъечӀдай патал), '' [[Валентиниан I]] галаз идара авуна'', [[17 ноябрь]]диз [[375]] — [[9 август]]диз [[378]] (рагъэкъечӀдай патал), '' [[Грациан]] ва [[Валентиниан II]] галаз идара авуна'', ''кьена готрихъ галаз дяведал'' |[[Валентиниан I]], [[Грациан]], [[Валентиниан II]] |[[328]], [[Кибала]] — [[9 август]]диз [[378]], [[Адрианопольдин дяве]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/valens.htm Валент II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060104133759/http://www.roman-emperors.org/valens.htm |date=2006-01-04 }}</ref> |- bgcolor="#ffffec" | ''[[Прокопий (узурпатор)|Прокопий]]'' {{lang-la|Procopius}} |width="80px" | | align="center" | [[26 сентябрь]]диз [[365]] — [[27 май]]диз [[366]] ''(ГъвечӀи Азиядал)'', ''[[Валент II]] кьиникьалди жаза гана'' |Константиндин династиядин член |[[325]], [[Киликия]] — 27 майдиз [[366]], [[Фракия]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/procopis.htm Прокопий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110505003321/http://www.roman-emperors.org/procopis.htm |date=2011-05-05 }}</ref> |- | '''[[Грациан]]''' {{lang-la|Flavius Gratianus}} {{lang-la|Flavius Gratianus Augustus}}<br /> Флавий Грациан ''император хьиз'' — Флавий Грациан Август |width="80px" | | align="center" | [[4 август]]диз [[367]] — [[17 ноябрь]]диз [[375]], ''рагъакӀидай патал бубадихъ галаз идара авуна'', [[17 ноябрь]]диз [[375]] — [[25 август]]диз [[383]] (рагъакӀидай патал), '' [[Валентиниан II]] галаз идара авуна'' |[[Валентиниан I]], [[Валент II]], [[Валентиниан II]], [[Феодосий I ЧӀехи]], душман — [[Магн Максим]] |[[18 апрель]]диз [[359 йис]], [[Сирмий]] — [[25 август]]диз [[383]], [[Лион|Лугдунум]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/gratian.htm Грациан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524064818/http://www.roman-emperors.org/gratian.htm |date=2013-05-24 }}</ref> |- | '''[[Валентиниан II]]''' {{lang-la|Flavius Valentinianus}} {{lang-la|Flavius Valentinianus Augustus}}<br /> Флавий Валентиниан ''император хьиз'' — Флавий Валентиниан Август |width="80px" |[[Файл:Statue of emperor Valentinian II detail.JPG|80px]] | align="center" | [[375]] — [[25 август]]диз [[383]], рагъакӀидай патал стхадихъ галаз идара авуна, [[25 август]]диз [[383]] — [[15 май]]диз [[392]], '' рагъакӀидай патал [[Магн Максим]] галаз идара авуна'' |[[Валент II]], [[Грациан]], [[Феодосий I ЧӀехи]],, [[Магн Максим]] |[[371]] — [[15 май]]диз [[392 йис]], [[Вьенн]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/valenii.htm Валентиниан II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127015025/http://www.roman-emperors.org/valenii.htm |date=2020-11-27 }}</ref> |- bgcolor="#ffffec" | ''[[Магн Максим]]'' {{lang-la|Magnus Clemens Maximus}}<br /> Магн Клемент Максим |width="80px" |[[Файл:Solidus Magnus Maximus-constantinople Dep 38-7.jpg|80px]] | align="center" | [[383]] — [[25 август]]диз [[383]], '' [[Грациан]]дин душман'', [[25 август]]диз [[383]]—[[387]], '' рагъакӀидай патал [[Валентиниан II]] галаз идара авуна'', [[387]] — [[28 август]]диз [[388]], ''душманар [[Валентиниан II]] ва [[Феодосий I ЧӀехи]]'', '' [[Феодосий I ЧӀехи]]ди кьиникьалди жаза гана'' |душман — [[Грациан]], [[Валентиниан II]], душман — [[Феодосий I ЧӀехи]] | [[335]], [[Испания]] — [[28 август]]диз [[388]], [[Аквилея]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/madmax.htm Магн Максим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070910202709/http://www.roman-emperors.org/madmax.htm |date=2007-09-10 }}</ref> |- bgcolor="#ffffec" | ''[[Флавий Виктор]]'' {{lang-la|Flavius Victor}}<br /> Флавий Виктор |width="80px" |[[Файл:As Flavius Victor- aquileia RIC 055b1.jpg|80px]] | align="center" | [[384]] — август [[388]], ''буба галаз идара авуна — [[Магн Максим|Магна Максима]]'', ''[[Феодосий I ЧӀехи]]ди кьиникьалди жаза гана'' |[[Магн Максим]], [[Валентиниан II]], душман — [[Феодосий I ЧӀехи]] | кьена августдиз [[388]], [[Трир|Августа Треверов]]--> |<ref>[http://www.roman-emperors.org/flavvict.htm Флавий Виктор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518122125/http://www.roman-emperors.org/flavvict.htm |date=2011-05-18 }}</ref> |- bgcolor="#ffffec" | ''[[Евгений (узурпатор)|Евгений]]'' {{lang-la|Flavius Eugenius}}<br /> Флавий Евгений |width="80px" |[[Файл:Siliqua Eugenius- trier RIC 0106d.jpg|80px]] | align="center" | [[22 август]]диз [[392]] — [[6 сентябрь]]диз [[394]], '' [[Феодосий I ЧӀехи]]ди кьиникьалди жаза гана'' |душман — [[Феодосий I ЧӀехи]] | кьена [[6 сентябрь]]диз [[394]], Фригид вацӀал |<ref>[http://www.roman-emperors.org/eugene.htm Евгений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016044841/http://www.roman-emperors.org/eugene.htm |date=2010-10-16 }}</ref> |- | '''[[Феодосий I ЧӀехи]]''' {{lang-la|Flavius Theodosius}} {{lang-la|Flavius Theodosius Augustus}}<br /> Флавий Феодосий ''император хьиз'' — Флавий Феодосий Август |width="80px" |[[Файл:Theodosius.jpg|80px]] | align="center" | [[19 январь]]диз [[379]] — [[15 май]]диз [[392]] (рагъэкъечӀдай патал), [[15 май]]диз [[392]] — [[17 январь]]диз [[395]] (кьилди) |[[Грациан]], [[Валентиниан II]], [[Гонорий]], [[Флавий Аркадий|Аркадий]], душманар — [[Магн Максим]], [[Флавий Виктор]], [[Евгений (узурпатор)|Евгений]] |[[11 январь]]диз [[347]], Кавка, Испания — [[17 январь]]диз [[395]], [[Милан|Медиолан]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/theo1.htm Феодосий I ЧӀехи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315015652/http://www.roman-emperors.org/theo1.htm |date=2015-03-15 }}</ref> |- | '''[[Аркадий (император)|Аркадий]]''' {{lang-lat|Flavius Arcadius}} {{lang-lat|Flavius Arcadius Augustus}} {{lang-el|Ἀρκάδιος}}<br />Флавий Аркадий ''император хьиз'' — Флавий Аркадий Август |width="80px" |[[Файл:Arcadius.jpg|80px]] |align="center"|январьдиз [[383 йис|383]] — [[17 январь]]диз [[395 йис|395]], ''бубадихъ ([[Феодосий I ЧӀехи]]) галаз идара авуна'', '''[[17 январь]]диз [[395 йис|395]] — [[1 май]]диз [[408 йис|408]]''' (рагъэкъечӀдай патал) |[[Феодосий I ЧӀехи]], [[Гонорий]], [[Феодосий II]] |[[377 йис|377]], Испания — [[1 май]]диз [[408 йис|408]], [[Константинополь]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/arcadius.htm Аркадий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419011303/http://www.roman-emperors.org/arcadius.htm |date=2013-04-19 }}</ref><br /><ref>''Cameron A., Long J.'' Cameron, Alan. Barbarians and politics at the Court of Arcadius. Berkeley, 1993</ref><br /><ref>''Demougeot E.'' De l’unité à la division de l’empire romain, 395—410: Essai sur la government impérial. Paris, 1951</ref><br /><ref>''Güldenpennig A.'' Geschichte des Oströmischen Reiches unter den Kaisern Arcadius und Theodosius II, Halle, 1885</ref><br /><ref>''Liebeschuetz J.H.W.G. '' Barbarians and Bishops: Army, Church and State in the Age of Arcadius and Chrysostom. Oxford, 1990</ref><br /><ref>''Seeck O.'' Arkadios // [[Паули-Виссова|RE]], Bd. I, sp. 1137—1153.</ref> |- | '''[[Феодосий II]]''' {{lang-lat|Flavius Theodosius Junior}} {{lang-el|Θεοδόσιος Β'}}<br />Флавий Феодосий Юниор |width="80px" |[[Файл:Théodose II.JPG|80px]] |align="center"|[[402 йис|402]] — [[1 май]]диз [[408 йис|408]], '' бубадихъ ([[Аркадий (император)]]) галаз идара авуна'', '''[[1 май]]диз [[408 йис|408]] — [[28 июля]] [[450 йис|450]]''', ''[[414 йис|414]] — [[421 йис|421]] вах ([[Пульхерия]]) регент я'' |[[Аркадий (император)|Аркадий]] |[[10 апрель]]диз [[401 йис|401]] — [[28 июля]] [[450 йис|450]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/theo2.htm Феодосий II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413123203/http://www.roman-emperors.org/theo2.htm |date=2020-04-13 }}</ref><br /><ref>S. Crogiez-Pétrequin, P. Jaillette, J.-M. Poinsotte (eds.), ''Codex Theodosianus V. Texte latin d’après l'édition de Mommsen. Traduction, introduction et notes'', Brepols Publishers, 2009, ISBN 978-2-503-51722-3</ref><br /><ref>Fergus Miller: ''A Greek Roman Empire: Power and Belief Under Theodosius II''. University of California Press, Berkeley 2006.</ref><br /><ref>Vasiliki Limberis, ''Divine Heiress: The Virgin Mary and the Creation of Christian Constantinople'' (London: Routledge, 1994) has a significant section about Theodosius II and his sister Pulcheria.</ref><br /><ref>Hugh Elton, «Imperial politics at the court of Theodosius II,» in Andrew Cain (ed), ''The Power of Religion in Late Antiquity: The Power of Religion in Late Antiquity'' (Aldershot, Ashgate, 2009), 133—142.</ref> |- | '''[[Маркиан]]''' {{lang-lat|Flavius Marcianus}}<br />Флавий Маркиан |width="80px" |[[Файл:Marcian.jpg|80px]] |align="center"|'''[[450 йис|450]] — [[27 январь]]диз [[457 йис|457]]''' | |[[392 йис|392]] я тахьайтӀа [[396 йис|396]], Фракия — [[27 январь]]диз [[457 йис|457]], [[Константинополь]] |<ref>[https://web.archive.org/web/20030612121439/http://hronos.km.ru/biograf/bio_m/markian.html Маркиан, Флавий]</ref><br /><ref>[http://ancientrome.ru/imp/marcian-sd.htm#04 С. Б. Дашков. Императоры Византии — Маркиан (Марциан)]</ref> |} === Леорин династия === {| class="wikitable" |- !ТӀвар !Шикил !Идара !Нихъ галаз идара авуна !Яшамишзвай вахт !Къейд |- | '''[[Лео I Макелла]]''' {{lang-lat|Flavius Valerius Leo}} {{lang-el|Λέων A′}} Флавий Валерий Лео |width="80px" |[[Файл:Leo I Louvre Ma1012.jpg|80px]] |align="center"|'''[[7 февраль]]диз [[457 йис|457]]—[[473 йис|473]]''' ''кьилди'' '''[[473 йис|473]] — [[18 январь]]диз [[474 йис|474]]''' ''хтул ([[Лео II (византиядин император)]]) галаз идара авуна'' | |[[401 йис|401]], Дакия — [[18 январь]]диз [[474 йис|474]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/leo1.htm Лео I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120223731/http://www.roman-emperors.org/leo1.htm |date=2018-11-20 }}</ref><br /><ref>{{Cite video |people= [[Thomas F. Madden]] (Presenter) |date=2006 |title=Empire of Gold: A History of the Byzantine Empire; Lecture 2: Justinian and the Reconquest of the West, 457–565 |medium=Audio book |publisher=Recorded Books |location=Prince Frederick |isbn=978-1-4281-3267-2}} </ref><br /><ref>Stephen Williams, Gerard Friell, ''The Rome that Did Not Fall The Survival of the East in the Fifth Century'', Routledge Press, 1999, ISBN 0-415-15403-0</ref> |- | '''[[Лео II (византиядин император)|Лео II]]''' {{lang-lat|Flavius Leo Junior}} {{lang-el|Λέων Β′}} Флавий Лео Юниор |width="80px" |[[Файл:Leo (474)-coin.jpg|80px]] |align="center"|[[473 йис|473]] — [[18 январь]]диз [[474 йис|474]] '' [[Лео I Макелла]] галаз идара авуна'' '''[[18 январь]]диз — [[9 февраль]]диз [[474 йис|474]]''' ''кьилди'' [[9 февраль]]диз — [[17 ноябрь]]диз [[474 йис|474]] '' [[Флавий Зенон]] галаз идара авуна'' |[[Лео I Макелла]], [[Флавий Зенон|Зенон]] |[[467 йис|467]] — [[17 ноябрь]]диз [[474 йис|474]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/leo2.htm Лео II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026172321/http://www.roman-emperors.org/leo2.htm |date=2021-10-26 }}</ref><br /><ref>''Феофан, «Хронография» В кн. Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и сына его Феофилакта, М. 1884''</ref> |- | '''[[Флавий Зенон|Зенон]]''' {{lang-el|Ταρασικοδίσσα}} {{lang-lat|Flavius Zeno}} {{lang-el|Ζήνων}} Тарасикодисса, ''Ариаднадихъ галаз никях авун гуьгъуьнлай — Флавий Зенон |width="80px" |[[Файл:Zeno.png|80px]] |align="center"|[[9 февраль]]диз — [[17 ноябрь]]диз [[474 йис|474]] '' [[Лео II (византиядин император)]] галаз идара авуна'' '''[[9 февраль]]диз [[474 йис|474]] — [[9 январь]]диз [[475 йис|475]]''' ''кьилди'', ''[[Василиск (император)|Василискди]] алудна гадарна'' '''август [[476 йис|476]] — [[9 апрель]]диз [[491 йис|491]]''' ''(тахт къахчуна)'' |[[Лео II (византиядин император)|Лео II]] |[[425 йис|425]] — [[9 апрель]]диз [[491 йис|491]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/zeno.htm Зенон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160320235940/http://www.roman-emperors.org/zeno.htm |date=2016-03-20 }}</ref> |- | '''[[Василиск (император)|Василиск]]''' {{lang-lat|Flavius Basiliscus}} {{lang-el|Βασιλίσκος}} Флавий Василиск |width="80px" |[[Файл:Basiliscus.jpg|80px]] |align="center"|[[9 январь]]диз [[475 йис|475]] — август [[476 йис|476]] ''[[Флавий Зенон|Зенонди]] алудна гадарна'', ''гишила кьена дустагъхандал'' | | кьена кьуьтуьз [[476 йис|476]]/[[477 йис|477]], [[Каппадокия]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/basilis.htm Василиск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210708091126/http://www.roman-emperors.org/basilis.htm |date=2021-07-08 }}</ref> |- | '''[[Анастасий I]]''' {{lang-lat|Flavius Anastasius}} {{lang-el|Ἀναστάσιος A΄}} Флавий Анастасий |width="80px" |[[Файл:Semissis-Anastasius I-sb0007.jpg|80px]] |align="center"|'''[[11 апрель]]диз [[491 йис|491]] — [[9 июль]]диз [[518 йис|518]]''' | | [[430 йис|430]], [[Дуррес]] — [[9 июнь]]диз [[518 йис|518]], [[Константинополь]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/anastasi.htm Анастасий I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051229163249/http://www.roman-emperors.org/anastasi.htm |date=2005-12-29 }}</ref> |} === Юстиниандин династия === {| class="wikitable" |- !ТӀвар !Шикил !Идара !Нихъ галаз идара авуна !Яшамишзвай вахт !Къейд |- | '''[[Юстин I]]''' {{lang-lat|Flavius Iustinus}} {{lang-el|Ἰουστίνος}} Флавий Юстин |width="80px" |[[Файл:JustinI.jpg|80px]] |align="center"|'''[[518 йис|518]] — [[1 апрель]]диз [[527 йис|527]]''' ''(кьилди)'' '''[[1 апрель]]диз [[527 йис|527]] — [[1 август]]диз [[527 йис|527]]''' ''[[Юстиниан I]] галаз идара авуна'' |[[Юстиниан I]] | ?, [[Ниш]] арадал — [[1 август]]диз [[527 йис|527]], [[Константинополь]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/justin.htm Юстин I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515232101/http://www.roman-emperors.org/justin.htm |date=2008-05-15 }}</ref> |- | '''[[Юстиниан I]]''' {{lang-lat|Flavius Petrus Sabbatius Justinianus}} {{lang-el|Ιουστινιανός Α' (ο Μέγας)}} Флавий Пётр Савватий Юстиниан |width="80px" |[[Файл:Meister von San Vitale in Ravenna 004.jpg|80px]] |align="center"|[[1 апрель]]диз [[527 йис|527]] — [[1 август]]диз [[527 йис|527]] '' [[Юстин I]] галаз идара авуна'' '''[[1 август]]диз [[527 йис|527]] — [[14 ноябрь]]диз [[565 йис|565]]''' ''кьилди'' |[[Юстин I]] |[[11 май]]диз [[483 йис|483]], Тавресий, [[Дардания]] — [[14 ноябрь]]диз [[565 йис|565]], [[Константинополь]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/justinia.htm Юстиниан I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205190521/http://www.roman-emperors.org/justinia.htm |date=2020-02-05 }}</ref> |- | '''[[Юстин II]]''' {{lang-lat|Flavius Iustinus Iunior}} {{lang-lat|Flavius Iustinus Iunior Augustus}} {{lang-el|Ιουστίνος Β}} Флавий Юстин Юниор Август ''император хьиз'' — Флавий Юстин Юниор Август |width="80px" |[[Файл:Justin II.jpg|80px]] |align="center"|'''[[15 ноябрь]]диз [[565 йис|565]]—[[574 йис|574]]''' ''кьилди'' '''[[574 йис|574]] — [[26 сентябрь]]диз [[578 йис|578]]''' ''[[Тиберий II]] галаз идара авуна'' |[[Тиберий II|Тиберий II Константин]] |[[520 йис|520]] — [[4 октябрь]]диз [[578 йис|578]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/justinii.htm Юстин II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220813233406/http://www.roman-emperors.org/justinii.htm |date=2022-08-13 }}</ref> |- | '''[[Тиберий II|Тиберий II Константин]]''' {{lang-lat|Flavius Tiberius Constantinus}} {{lang-lat|Flavius Tiberius Constantinus Augustus}} {{lang-el|Τιβέριος Β′ Κωνσταντίνος}} Флавий Тиберий Константин ''император хьиз'' — Флавий Тиберий Константин Август |width="80px" |[[Файл:Tiberius II.jpg|80px]] |align="center"|[[574 йис|574]] — [[4 октябрь]]диз [[578 йис|578]] ''[[Юстин II]] галаз идара авуна'' '''[[4 октябрь]]диз [[578 йис|578]] — [[14 август]]диз [[582 йис|582]]''' ''кьилди'' |[[Юстин II]] |[[520 йис|520]], Фракия — [[14 август]]диз [[582 йис|582]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/ticonii.htm Тиберий II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110505003957/http://www.roman-emperors.org/ticonii.htm |date=2011-05-05 }}</ref> |- | '''[[Маврикий (византиядин император)|Маврикий]]''' {{lang-lat|Flavius Mauricius Tiberius}} {{lang-lat|Flavius Mauricius Tiberius Augustus}} {{lang-el|Μαυρίκιος}} Флавий Маврикий Тиберий ''император хьиз'' — Флавий Маврикий Тиберий Август |width="80px" |[[Файл:Emperor Maurice.jpg|80px]] |align="center"|'''[[14 август]]диз [[582 йис|582]] — [[23 ноябрь]]диз [[602 йис|602]]''' ''[[Фока (византиядин император)|Фока]]ди кьиникьалди жаза гана'' | |[[539 йис|539]], Аравис, [[Каппадокия]] — [[27 ноябрь]]диз [[602 йис|602]], [[Халкидон]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/mauricius.htm Маврикий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110505004008/http://www.roman-emperors.org/mauricius.htm |date=2011-05-05 }}</ref> |- | ''[[Фока (византиядин император)|Фока]]'' {{lang-lat|Flavius Phocas}} {{lang-lat|Flavius Phocas Augustus}} {{lang-el|Φωκᾶς}} Флавий Фока ''император хьиз'' — Флавий Фока Август |width="80px" |[[Файл:Phocas.jpg|80px]] |align="center"|'''[[23 ноябрь]]диз [[602 йис|602]] — [[5 октябрь]]диз [[610 йис|610]]''' ''[[Ираклий I (византиядин император)|Ираклий I]] алудна гадарна'' | | кьена [[5 октябрь]]диз [[610 йис|610]], [[Константинополь]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/phocas.htm Фока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313113117/http://www.roman-emperors.org/phocas.htm |date=2018-03-13 }}</ref> |} === Ираклийдин династия === {| class="wikitable" |- !ТӀвар !Шикил !Идара !Нихъ галаз идара авуна !Яшамишзвай вахт !Къейд |- | '''[[Ираклий I (византиядин император)|Ираклий I]]''' {{lang-lat|Flavius Heraclius}} {{lang-lat|Flavius Heraclius Augustus}} {{lang-el|Ηράκλειος}} ; {{lang-hy|Հէրագլիըս }} Флавий Ираклий ''император хьиз'' — Флавий Ираклий Август |width="80px" |[[Файл:Heraclius and Heraclius Constantine solidus.jpg|80px]] |align="center"|'''[[5 октябрь]]диз [[610 йис|610]] — [[11 февраль]]диз [[641 йис|641]]''' | |[[574 йис|574]], [[Каппадокия]] — [[11 февраль]]диз [[641 йис|641]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/heraclis.htm Ираклий I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131141432/http://www.roman-emperors.org/heraclis.htm |date=2022-01-31 }}</ref> |- | '''[[Константин III Ираклий|Константин III]]''' {{lang-lat|Heraclius Novus Constantinus}} {{lang-el|Κωνσταντίνος Γ' Ηράκλειος}} Ираклий Нов Константин | rowspan="2" width="80px" |[[Файл:Heraclius and sons.jpg|80px]] |align="center"|'''[[11 февраль]]диз — [[24 май]]диз [[641 йис|641]]''' '' [[Ираклий II (византиядин император)|Ираклий II]] галаз идара авуна'' |[[Ираклий II (византиядин император)|Ираклий II]] |[[3 май]]диз [[612 йис|612]] — [[24 май]]диз [[641 йис|641]], [[Константинополь]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/heraclon.htm Константин III Ираклий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000826215419/http://www.roman-emperors.org/heraclon.htm |date=2000-08-26 }}</ref> |- | '''[[Ираклий II (византиядин император)|Ираклий II]]''' {{lang-lat|Constantinus Heraclionus}} {{lang-el|Ηράκλειος Β′}} Константин Ираклион |align="center"|[[11 февраль]]диз — [[24 май]]диз [[641 йис|641]] ''[[Константин III Ираклий|Константин III]] галаз идара авуна'' '''[[24 май]]диз — сентябрь [[641 йис|641]]''' ''кьилди; сенатди алудна гадарна'' |[[Константин III Ираклий|Константин III]] |[[626 йис|626]], [[Эгриси|Лазика]] — [[641 йис|641]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/heraclon.htm Ираклий II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000826215419/http://www.roman-emperors.org/heraclon.htm |date=2000-08-26 }}</ref> |- | '''[[Констант II]]''' {{lang-el|Κώνστας Β' Ηράκλειος}} Констант Ираклий | width="80px" |[[Файл:Constans II tremissis 81089.jpg|80px]] |align="center"|'''сентябрь [[641 йис|641]] — [[15 сентябрь]]диз [[668 йис|668]]''' ''чӀуру къаст ийизвайбур эхъуьн вахтунди яна кьена'' | |[[7 ноябрь]]диз [[630 йис|630]] — [[15 сентябрь]]диз [[668 йис|668]], [[Сиракуз]]ар |<ref>[http://www.roman-emperors.org/Constan2.htm Констант II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915114039/http://www.roman-emperors.org/constan2.htm |date=2017-09-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915114039/http://www.roman-emperors.org/constan2.htm |date=2017-09-15 }}</ref> |- | '''[[Константин IV]]''' {{lang-el|Κωνσταντίνος Δ' (ο Πωγώνατος)}} {{lang-lat|Constantinus IV}} Константин (Погонат: ''Ччуру квай'') | width="80px" |[[Файл:Solidus-Constantine IV-sb1151.jpg|80px]] |align="center"|'''[[15 сентябрь]]диз [[668 йис|668]] — [[10 июль]]диз [[685 йис|685]]''' ''[[дизентерия]]дилай кьена'' | |[[652 йис|652]] — [[10 июль]]диз [[685 йис|685]], [[Константинополь]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/Constiv.htm Константин IV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180321220144/http://www.roman-emperors.org/Constiv.htm |date=2018-03-21 }}</ref> |- | '''[[Юстиниан II]]''' {{lang-el|Ιουστινιανός Β' (ο Ρινότμητος)}} Юстиниан (Ринотмет: ''Безносый'') | width="80px" |[[Файл:Solidus-Justinian II-Christ b-sb1413.jpg|80px]] |align="center"|'''[[10 июль]]диз [[685 йис|685]]—[[695 йис|695]]''' | |[[669 йис|669]] — [[11 декабря]] [[711 йис|711]], [[Константинополь]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/Just2.htm Юстиниан II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202044421/http://www.roman-emperors.org/Just2.htm |date=2010-12-02 }}</ref> |- | ''[[Леонтий (византиядин император)|Леонтий]]'' {{lang-el|Λεόντιος}} Леонтий | width="80px" |[[Файл:Solidus-Leontinus-sb1330.jpg|80px]] |align="center"|'''[[695 йис|695]] — [[698 йис|698]]''' | | кьена [[15 февраль]]диз [[706 йис|706]], [[Константинополь]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/leonti2.htm Юстиниан II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226024224/http://www.roman-emperors.org/leonti2.htm |date=2019-02-26 }}</ref> |- | ''[[Тиверий III]]'' {{lang-el|Αψίμαρος}} {{lang-el|Τιβέριος Γ'}} {{lang-lat|Tiberius III}} Апсимар, ''император хьиз'' — Тиверий | width="80px" |[[Файл:Solidus-Tiberius III-sb1360.4.jpg|80px]] |align="center"|'''[[698 йис|698]] — [[705 йис|705]]''' | |[[Памфилия]] — [[15 февраль]]диз [[706 йис|706]], [[Константинополь]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/TiberII.htm Тиверий III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430141119/http://www.roman-emperors.org/TiberII.htm |date=2011-04-30 }}</ref> |- | ''[[Филиппик (византиядин император)|Филиппик Вардан]]'' {{lang-el|Φιλιππικὸς Βαρδάνης}} {{lang-lat|Philippicus Bardanes}} Филиппик Вардан | width="80px" |[[Файл:Solidus-Philippicus-sb1447.3.jpg|80px]] |align="center"|'''[[11 декабря]] [[711 йис|711]] — [[3 июнь]]диз [[713 йис|713]]''' ''[[Анастасий II]] алудна гадарна '' | | кьена [[713 йис]]уз |<ref>[http://www.roman-emperors.org/philbar.htm Филиппик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411204106/http://www.roman-emperors.org/philbar.htm |date=2010-04-11 }}</ref> |- | ''[[Анастасий II]]'' {{lang-el|Ἀρτέμιος}} {{lang-lat|Artemius}} {{lang-el|Ἀναστάσιος Β΄}} {{lang-lat|Anastasius II}} Артемий, ''император хьиз'' — Анастасий | width="80px" |[[Файл:Solidus-Anastasius II-sb1463.jpg|80px]] |align="center"|'''[[3 июнь]]диз [[713 йис|713]] — май [[715 йис|715]]''' '' [[Феодосий III]] алудна гадарна'' | | кьена [[718 йис|718]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/anastasii.htm Анастасий II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022230859/http://www.roman-emperors.org/anastasii.htm |date=2021-10-22 }}</ref> |- | ''[[Феодосий III]]'' {{lang-el|Θεοδόσιος Γ΄}} {{lang-lat|Theodosius III}} Феодосий | width="80px" |[[Файл:Theodosius iii coin.jpg|80px]] |align="center"|'''май [[715 йис|715]] — [[25 март]]диз [[717 йис|717]]''' '' [[Лео III Исавр]] алудна гадарна'' | | [[754 йис]] гуьгъуьнлай кьена, [[Эфес (шегьер)|Эфес]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/theodiii.htm Феодосий III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223121508/http://www.roman-emperors.org/theodiii.htm |date=2019-12-23 }}</ref> |} === Исаврий династия === {| class="wikitable" |- !ТӀвар !Шикил !Идара !Нихъ галаз идара авуна !Яшамишзвай вахт !Къейд |- | '''[[Лео III Исавр]]''' {{lang-el|Λέων Γ΄ (ο Ίσαυρος)}} {{lang-lat|Leo III}} Лео |rowspan="2" width="80px" |[[Файл:Solidus-Leo III and Constantine V-sb1504.jpg|80px]] |align="center"|'''[[25 март]]диз [[717 йис|717]] — [[18 июнь]]диз [[741 йис|741]]''' | |[[685 йис|685]], Германикия, ГъвечӀи Азия — [[18 июнь]]диз [[741 йис|741]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/leoiii.htm Лео III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707043047/http://www.roman-emperors.org/leoiii.htm |date=2010-07-07 }}</ref> |- | '''[[Константин V]]''' {{lang-el|Κωνσταντίνος Ε΄ (ο Κοπρώνυμος)}} Константин (Копроним) |align="center"|'''[[18 июнь]]диз [[741 йис|741]] — [[14 сентябрь]]диз [[775 йис|775]]''' |душман — Артавазд |июль [[718 йис|718]] — [[14 сентябрь]]диз [[775 йис|775]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/constanv.htm Константин V] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180528085117/http://www.roman-emperors.org/constanv.htm |date=2018-05-28 }}</ref> |- | ''[[Артавазд (византиядин император)|Артавазд]]'' {{lang-el|Ἀρταύασδος}} {{lang-hy|Արտավազդ}} Артавазд |width="80px" |[[Файл:CoA of the Byzantine Empire.svg|90px]] |align="center"|июнь [[741 йис|741]] — [[2 ноябрь]]диз [[743 йис|743]] ''(ГъвечӀи Азиядилай гъейри)'' |душман — Константин V |743 йисуз кьена |<ref>[http://www.roman-emperors.org/anna.htm Артавазд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412003022/http://www.roman-emperors.org/anna.htm |date=2010-04-12 }}</ref> |- | '''[[Лео IV Хазар]]''' {{lang-el|Λέων Δ' (o Χαζάρος)}} Лео |rowspan="2" width="80px" |[[Файл:Leo iv constantine vi coin.jpg|80px]] |align="center"|'''[[25 март]]диз [[775 йис|775]]—[[776 йис|776]]''' ''(кьилди)'' '''[[776 йис|776]] — [[8 сентябрь]]диз [[780 йис|780]]''' |''[[Константин VI Буьркьуь|Константин VI]] галаз идара авуна'' |Константин VI |[[25 январь]]диз [[750 йис|750]] — [[8 сентябрь]]диз [[780 йис|780]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/leo4.htm Лео IV Хазар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707043104/http://www.roman-emperors.org/leo4.htm |date=2010-07-07 }}</ref> |- | '''[[Константин VI Буьркьуь|Константин VI]]''' {{lang-el|Κωνσταντίνος Ϛ΄}} Константин |align="center"|[[776 йис|776]] — [[8 сентябрь]]диз [[780 йис|780]] ''[[Лео IV Хазар]] галаз идара авуна'' [[8 сентябрь]]диз [[780 йис|780]] — декабрь [[790 йис|790]] | [[Лео IV Хазар]] |[[14 январь]]диз [[771 йис|771]]—[[797 йис|797]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/irene.htm Константин VI Буьркьуь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011108195522/http://www.roman-emperors.org/irene.htm |date=2001-11-08 }}</ref> |- | '''[[Ирина (византиядин императрица)|Ирина]]''' {{lang-el|Ειρήνη}} Ирина |width="80px" |[[Файл:Irina ( Pala d'Oro).jpg|80px]] |align="center"|'''[[8 сентябрь]]диз [[780 йис|780]] — декабрь [[790 йис|790]]''' ''[[Константин VI Буьркьуь|Константин VI]] регент'' '''[[15 август]]диз [[797 йис|797]] — [[31 октябрь]]диз [[802 йис|802]]''' ''кьилди'' | | [[752 йис|752]] — [[9 август]]диз [[803 йис|803]], [[Лесбос|остров Лесбос]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/irene.htm Ирина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011108195522/http://www.roman-emperors.org/irene.htm |date=2001-11-08 }}</ref> |} == Эдебият == * Советская Историческая Энциклопедия / Главный редактор Е. М. Жуков. — М.: Советская Энциклопедия, 1963. — Т. 3 Вашингтон — Вячко. — С. 488. — 65000 экз. * ''Успенский Ф. И.'' История Византийской империи (в 5 томах). — М.: АСТ, 2005 * ''Дашков С. Б.'' «Императоры Византии». — Москва: Издательский дом «Красная площадь», 1997. — ISBN 5-87305-002-3 * ''Рыжов К. В.'' «Все монархи мира. Древняя Греция. Древний Рим. Византия». — Москва: Вече, 1999. — 656 с. — ISBN 5-7838-0342-1 * Timothy E. Gregory: ''A History of Byzantium (Blackwell History of the Ancient World)''. Blackwell, Oxford u. a. 2005. * Ralph-Johannes Lilie: ''Byzanz. Das zweite Rom''. Siedler, Berlin 2003. * ''Oxford Dictionary of Byzantium'' (под ред. А. П. Каждана). — Oxford University Press, 1991. — ISBN Oxford University Press == Баянар == {{Баянар|3}} [[Категория:Византия|*]] ewyxd9r3uauyp4gi4m9xlss8tg4rnag 0 3612 99464 94593 2026-09-26T00:58:51Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99464 wikitext text/x-wiki {{Гьукуматдин кар ийизвайди |лезги тӀвар = Эрнесто Че Гевара |тамам тӀвар = Ernesto Che Guevara |къайда = 1 |портрет = Che Guevara - Guerrillero Heroico by Alberto Korda.jpg | премьер = [[Фидель Кастро]] |титул = Кубадин промышленностдин министр |пайдах = Flag of Cuba.svg |девирэвел = [[1961 йис]]уз [[23 февраль]] |девирэхир = [[1965 йис]]уз [[1 апрель]] |вилик хьайи кас = къуллугъ туькӀуьрнава |чкадал акъвазнавайди = [[Артуро Гусман]]<ref>{{cite news | title= The Fall of Che Guevara: A Story of Soldiers, Spies, and Diplomats|url = http://books.google.com/books?id=NrwMgfPzejkC&pg=PA31&dq=minister+of+industries+after+guevara&hl=ru&ie=windows-1251&output=html&sig=ACfU3U2SC032sp7Y6LLGSPcOz2l0VuR4bw|author=Butterfield Ryan|accessdate = 1999.Oxford University Press US|ISBN= 0195131002}}</ref> |къайда_2 = 1 |титул_2 = Кубадин Миллет Банкдин президент |пайдах_2 = Flag of Cuba.svg |девирэвел_2 = [[1959 йис]]уз [[26 ноябрь]] |девирэхир_2 = [[1961 йис]]уз [[23 февраль]] |вилик хьайи кас_2 = къуллугъ туькӀуьрнава |чкадал акъвазнавайди_2 = [[Артуро Гусман]] |чирвал = [[Буэнос-Айресдин Университет]] |пеше = Врач-хирург ва дерматолог<ref name="Наш">[http://www.subbota.com/2007/07/05/tn001.html?r=37& Дело врачей]</ref> |партия = [[Кубадин Коммунистрин партия]] |дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|14|6|1928}} |дидедиз хьайи чка = {{Аргентинадин пайдах}} Сан-Исидро район, [[Росарио]], [[Аргентина]] |кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|9|10|1967}} (39 йис) |кьиникьин чка = {{Боливиядин пайдах}} [[Ла-Игера (Боливия)|Ла-Игера]], [[Боливия]] |паб = 1) [[Ильда Гадеа]] (1955—1959) <br>2) [[Алейда Марч]] (1959—1967) |аялар = '''рухваяр:''' Камило, Эрнесто, Омар<ref>[http://ru.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C:58430 Омар Перес Лопес р. 19 март 1964 — Родовод]</ref> <br>'''рушар:''' Ильда, [[Алейда Гевара|Алейда]], Селия |кучукнава = Тайно захоронен на взлётно-посадочной полосе [[аэропорт]]а Валье-Гранде<ref name=Castaneda1998>{{ref-en}} Castañeda, Jorge G (1998). ''Companero: The Life and Death of Che Guevara''. New York: Random House. ISBN 0-679-75940-9.</ref>, в [[1997 год]]у перезахоронен в Мавзолее Че Гевары |диндин талукьвал = |буба = [[Эрнесто Гевара Линч]] |диде = [[Селия де ла Серна]] |пишкешар = |Commons = Che Guevara }} '''Эрне́сто Гева́ра''' ({{lang-es|Ernesto Guevara}}, тамам тӀвар — '''Эрнесто Гевара''', исп. ''Ernesto Guevara'', лакӀаб '''«Че»''' {{lang-es|«Che»}}) — латиноамерикадин революционер. == Къуллугъар == 1961-й йисан 23 февралдилай 1965-й йисан 1 апредьдал Эрнесто Че Геварра [[Куба]]дин индустриядин министерстводин сифте министр тир. 1959-й йисан 26 ноябрдилай 1961-й йисан 23 февралдал ам Кубадин Халкьдин Банкдин президент тир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://propaganda-journal.net/128.html Станислав Ретинский. Эрнесто Че Гевара — человек XIX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929050637/http://propaganda-journal.net/128.html |date=2013-09-29 }} * [http://prochtenie.ru/index.php/docs/5937 Дмитрий Быков. Ну че, Гевара? Революционный этюд об основателе новой религии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021132333/http://prochtenie.ru/index.php/docs/5937 |date=2011-10-21 }} * [http://chehasta.narod.ru/artru.htm Статьи на странице памяти Эрнесто Че Гевары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719031648/http://chehasta.narod.ru/artru.htm |date=2013-07-19 }} * [http://che-guevara.ru Сайт, посвящённый Че Геваре] * [http://sovmusic.ru/list.php?part=1&category=che Песни о Че Геваре] * [http://cubaworld.ru/chefoto.html Фотографии Эрнесто Че Гевары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929042555/http://cubaworld.ru/chefoto.html |date=2013-09-29 }} * [https://web.archive.org/web/20110910062142/http://www.sancristobal.cult.cu/sitios/Che/Index.htm Che, Guía y Ejemplo] Большая коллекция фотографий, писем, видео, биографические данные Че Гевары, а также песни, посвящённые Че.{{ref-es}} {{1000}} {{DEFAULTSORT:Че Гевара, Эрнесто}} [[Категория:Зурба революционерар]] fnzdqebszayfnqcw2b5mne82c6qgfkk 0 4045 99458 96503 2026-09-26T00:45:36Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99458 wikitext text/x-wiki {{lang-ru|'''Слово'''}} («Гаф»), урус чӀалал [[газет]], урус чӀалал рахазвай туристриз ва [[Европа]]да амукьзавай ксариз. * [https://web.archive.org/web/20120618012234/http://www.porturusso.pt/ «Газета Слово»] {{ref-pt}} [[Категория:Португалия]] ba2dasxei9cpnnedxavv53s9l14vtjt 0 4149 99439 99318 2026-09-26T00:14:30Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99439 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Гутум |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Гдым}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =18 |lat_sec =17 |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =27 |lon_sec =42 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум = 300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Ахцегь район |район таблицада = Ахцегь район{{!}}Ахцегь |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Гутумрин хуьруьнсовет|«Гутумрин»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = Османов Къази Кьадирович |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = АП-дин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = 2218 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = {{тӀимил хьун1}} 339 |сиягьдиз къачур йис = 2015 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |вич-вичиз гузвай тӀвар = гутумжуь |сятдин чӀул = +3 |DST = |телефондин код = +7 87263 |почтунин индекс = 368744 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 206 000 002 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.odnoselchane.ru/?page=photos_of_category&sect=266&com=photogallery www.odnoselchane.ru] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.309148&lon=47.467632&z=13&m=b www.wikimapia.org] }} '''Гутум''' ({{lang-ru|Гдым}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахцегь район]]да авай кьакьан суван хуьр. [[Гутумрин хуьруьнсовет|«Гутумрин» хуьруьнсоветдик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[Ахцегь район]]дин кьибле пата, [[Къавкъаздин Кьилин цӀиргъ]]инин кеферпатан гуьнедал, [[Гутум вацӀ]]ун къерехдал, [[Азербайжан]]дихъ галаз сергьятдилай 5 км яргъал, райондин администрациядин юкь тир [[Ахцегь]] хуьрелай 30 км яргъал ала. Гутум Ахцегь райондин виридалайни кьакьанда суван хуьр я. Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: ''Чухур, Тетешер, Тикъишар, Самагъарар, Хахъар''<ref name="сайт_района">[http://ahtymo.ru/munitsipalnoe-obrazovanie-%C2%ABselo-gdym%C2%BB Муниципальное образование «Село Гдым» | Сайт Администрации Ахтынского района]</ref>. Хуьруьн мукьвал алай тӀебии сергьятар: ''Чилихъ, Эгъевже, Хенел, ЦӀаилахъан, Куьней яйлах, Къузай яйлах, Алипаша, Къажал, Челеби, Тулар, Сувун яйлах, ЦӀангур'' ва гьакӀни булахар: ''Бахтавар булах, Уьхуьндезин булах, Гьезретен булах, ВацӀун булах, Къайиханазин булах.'' == Тарих == Хуьруьн тӀвар ''кӀакӀ'' мана гузвай [[араб чӀал]]ан ''Кутум'' гафуникай арадал атанва<ref name="сайт_района" />. Хуьруьн бине кутур дуьз тарих гилани малум туш. [[XVII]] виш йисалай [[XIX]] виш йисал кьван Гутум [[Ахцегьпарадин азад жемят]]дик акатзавай ва Ахцегьпара-2 хуьруьн жемятрин садвалдин пай тир. [[Урусатдин Империя]]дик Гутум [[1839 йис]]уз акатзава, гьа чӀавуз хуьр цӀийиз арадал гъанвай [[Дагъустан вилаят]]дин [[Самур округ]]дик квай. [[Хин]] хуьруьхъ галаз Хинерин хуьруьнжемятдик акатзавай. [[1929 йис]]алай [[Ахцегь район]]дин составдик ква. [[1930 йис]]уз гутумвияр [[Хинерин къарагъун]]а иштирак авунай. ЧӀехи Ватандин Дяве чӀавуз, фронтдиз 19 гутумви фенай, абурукай 8 элкъвена хтаначир. [[1972 йис]]уз хуьр электричестводив таъминарнай, [[1982 йис]]уз хуьруьз рехъ чӀугунай. [[1980 йис]]ара хуьре 14000 лапагар, 250 карч алай чӀехи мал ва 150 балкӀан авай. Амма алай чӀавуз Гутумра 1650 — лапагар, 190 — карч алай чӀехи малар ва 3 — балкӀан ава<ref>[http://ahtymo.ru/istoriya-raiona История Ахтынского района | Официальный сайт Администрации Ахтынского района]</ref>. == Агьалияр == Йисариз килигна Гутум хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''Йис''' |'''[[1886 йис|1886]]''' |'''[[2002 йис|2002]]''' |'''[[2010 йис|2010]]''' |'''[[2015 йис|2015]]''' |- |'''Агьалияр''' |610<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/axtypara1886.html Население Ахтыпаринского наибства в 1886 году]</ref> |{{тӀимил хьун1}} 367<ref>[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]</ref> |{{гзаф хьун1}} 388<ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}</ref> |{{тӀимил хьун1}} 339<ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222152946/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf |date=2018-12-22 }}</ref> |} [[2015 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 339 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Тарихдал гьалтайла Гутумвияр гъуьгъуьнин сихилриз пай жезва: ''Газанар, Заманар, Цуругъар, Мухтарар, Тетешер, Къаргъаяр, Аташар, Качалар, Къулияр''. == Инфраструктура == [[XIX]] виш йисан мискӀин, Гутумрин кьилин мектеб<ref>[http://www.letopisi.ru/index.php* /Основная_школа_(368730_c._Гдым,_Ахтынский_район,_Республика_Дагестан) Гдымская школа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220031917/http://letopisi.ru/index.php |date=2014-02-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220031917/http://letopisi.ru/index.php |date=2014-02-20 }}</ref>, «Гутум-яд» завод<ref>[http://www.shop.skrin.ru/issuers/43417489/reports/ КФХ «Гдым-су»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080056/http://www.shop.skrin.ru/issuers/43417489/reports/ |date=2016-03-04 }}</ref>, клуб, [[улубхана]], фельдшерни — акушервилин пункт<ref name="сайт_района" />. == ТӀвар-ван авай ксар == [[Гьусейнрин Юнус Имамдин хва]] — ушу — саньда спортдин жуьредин дуьньядин чемпион<ref name="сайт_района" />. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.foto-planeta.com/np/85412/gdym.html Фото-шикилар] * [http://www.akhtymr.ru/places/mo-selo-gdyim/ Ахцегь райондин сайтуна Гутум хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Ахцегь райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Ахцегь райондин хуьрер]] 463u3ysy2pe6ylvns5rqzy63qqfcbit 0 4706 99441 97489 2026-09-26T00:17:02Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99441 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Дагъустандин ЦӀаяр |статус= Шегьер |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Дагестанские Огни}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =42 |lat_min =07 |lat_sec =00 |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =12 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |герб = Coat of Arms of Dagestanskie Ogni.png |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 150 |пайдахдин гьяркьуьвал = |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = |район = |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = Шегьердин кьил |кьил = Алагьверди Халилов<ref>[https://dag.aif.ru/politic/persona/mer-dagestanskih-ogney-dosrochno-ushyol-v-otstavku «АиФ. Дагестан» — Мэр Дагестанских Огней досрочно ушёл в отставку]</ref> |бине эцигай тарих = [[1914 йис]]уз |статус йисалай = шегьердин статус <br>[[1990 йис]]уз къачуна |майдан =9,27 |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |агьалияр = {{ Агьалияр | Дагестанские Огни | тс }} |сиягьдиз къачур йис = {{ Агьалияр | Дагестанские Огни | г }} |къалинвал = 3171,63 |агломерация = |миллетар = [[табасаранар]] (36,2 %),<br>[[азербайжанар]] (13,15 %),<br>[[лезгияр]] (37,86 %),<br>[[даргияр]] (6,57 %),<br>[[агъулар]] (3,07 %),<br>[[урусар]] (1,09 %) |динар = [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = |DST = |телефондин код = +7 87275 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 408 |Commons-ра категория = Dagestanskiye Ogni |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Дагъустандин ЦӀаяр''' ({{lang-ru|Дагестанские Огни}}) — [[Урусат]]дин [[Дагъустан республика]]да шегьер. Агьалияр — 26 851 кас ([[2010 йис]]). == География == Шегьер [[Дагъустан]]дин кьиблединни — рагъакӀидай пата, [[Каспий гьуьл]]уьн кьере, республикадин кьилин шегьер тир [[Магьачкъала]]дилай 118 км кьибле патахъ чка кьунвайди я. == Тарих == Шегьер, [[СССР]]-дин метлеб авай, [[М. И. Калинин]]ан тӀварунихъ галай шуьшедин завод эцигунин себебдалди арадал атанвай. Вич Калинин и заводдин кьилив [[1918 йис|1918]] ва [[1924 йис]]ара атанвай. [[1991 йис]]уз шегьердихъ [[Дербент район]]дин Ильичан тӀварунихъ галай совхоз гилигнавай. == Агьалияр == Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар: {{ Агьалияр | Дагестанские Огни | Столбцов=9 }} {{ Агьалияр | Дагестанские Огни | график }} [[2018 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Дагъустандин ЦӀаярин 29 401 кас агьалийрикай<ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |date=2017-10-11 }}{{ref-ru}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |- ! № !! Миллетар !! Къадар !! Пай, % |- | 1 || [[Табасаранар]] || 12 901 || 46,2 |- | 2 || [[Азербайжанар]] || 6 465 || 23,15 |- | 3 || [[Лезгияр]] || 4 986 || 17,86 |- | 4 || [[Даргияр]] || 1 835 || 6,57 |- | 5 || [[Агъулар]] || 858 || 3,07 |- | 6 || [[Урусар]] || 303 || 1,09 |- | || Муькуь миллетар || 503 || 1,8 |- | || Миллет къалур тавур ксар || 72 || 0,26 |} == Экономика == * Шуьшедин завод * Подшипникар расзавай завод * Гамарин фабраки * Кирпичар расзавай завод * Чахур гьасилзавай завод == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.mojgorod.ru/r_dagestan/dagestogni/index.html Дагестанские Огни в энциклопедии «Мой город»] * [https://web.archive.org/web/20210514023530/https://xn--80agabx3af.xn--p1ai/ Официальный сайт Муниципального Образования города Дагестанские Огни] {{Къецепатан элячӀунар}} {{Дагъустан}} [[Категория:Дагъустандин шегьерар]] 24rh7jvextj0hp13o72nlbuxbdmkcvm 0 5424 99433 96573 2026-09-25T23:56:09Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99433 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар=Агъдам район |статус= Муниципалитетдин район |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 150 |пайдахдин гьяркьуьвал = |карта = Agdam District in Azerbaijan 2021.svg |картадин алцум =310px |атдин карта = |атдин картадин алцум = |региондин жуьре = |регион = |регион таблицада = |райондин жуьре = Район |район = Агъдам район |жемятдин жуьре = Кьилин шегьер |жемят = [[Кузанлы]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = 14 муниципалитетар акатзава |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = 1930 йис |статус йисалай = |майдан = 1 154 |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 202 200 |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = |динар = |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +994 192 |почтунин индекс = AZ 0200 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 02 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = Agdam District |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Агъдам район''' ({{lang-az|Ağdam rayonu / Агъдам району}}) — вилик [[Азербайжан]]да авай муниципалитетдин район. [[1993 йис]]ан гаталай райондин 77 % пай, кьиблединни — рагъакӀидай пад, кьабул тахьанвай [[Суван Къарабагъдин Респубдика]]дин гъилик акатнава. Гила и райондин чилер административвилелди [[Суван Къарабагъдин Респубдика|СКъР]]-дин [[Аскеран район]]дин чилерал ала. Амай 23 % пайни Азербайжанда ава. Администрациядин юкь — [[Агъдам]] шегьер тир, Азербайжан пата гила вахтуналди яз посёлок [[Кузанлы]] я. == География == Район [[Къарабагъ]]дин юкьван пата, Къарабагъдин суван цӀиргъинин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, [[Куьре-Аракс аран]]дин рагъакӀидай пата алайди я. Гьуьлуьн дережадилай 410 м кьакьанда ала, виридалай кьакьан чка — 1365 метр я. Климат асул гьисабдалди юкьван дережадин чими, субтропик кьурагь я. Кьакьандиз хкаж хьунивай гьава хъуьтуьл жезва. Райондин чилерайтӀуз [[Каркарчай]] ва [[Хачинчай]] вацӀар авахьзава<ref>[http://azconsulate.spb.ru/index.php?type=page&id=196 Агдамский район на сайте консульства Азербайджана в Санкт-Петербурге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701003632/http://azconsulate.spb.ru/index.php?type=page&id=196 |date=2013-07-01 }}</ref>. == Тарих == == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://azconsulate.spb.ru/index.php?type=page&id=196 Агдамский район на сайте консульства Азербайджана в Санкт-Петербурге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701003632/http://azconsulate.spb.ru/index.php?type=page&id=196 |date=2013-07-01 }} * [http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=32&c_id=736 Репортаж Дмитрия Писаренко о Карабахском конфликте] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20121221155833/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=32&c_id=736 |date=2012-12-21 }} * [https://web.archive.org/web/20160304200525/http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200300506%2F Изменения административно-территориального деления стран СНГ] {{Къецепатан элячӀунар}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Агъдам район]] ig2xp41va48s7tnqybvla5un6z1jvd4 0 5975 99461 93365 2026-09-26T00:55:46Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99461 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар=Хъачмаз район |статус= Муниципалитетдин район |вичин чӀалал тӀвар ={{lang-az|Xaçmaz rayonu}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 150 |пайдахдин гьяркьуьвал = |карта = Khachmaz District in Azerbaijan 2021.svg |картадин алцум =310px |региондин жуьре = Регион |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Район |район = Хъачмаз район |жемятдин жуьре = Кьилин шегьер |жемят = [[Хъачмаз]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = Райондин кьил |кьил = Елнур Рзаев |бине эцигай тарих = 1930 йис |статус йисалай = |майдан = 1 063 |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 179 800 |сиягьдиз къачур йис = 2020 |къалинвал = 169,14 |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]], [[татар]], [[азербайжанар]] |динар = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = |DST = |телефондин код = +994 172 |почтунин индекс = AZ 2700 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 27 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = Khachmaz Rayon |сайт = http://www.xachmaz-ih.gov.az/ |сайтдин чӀал = }} '''Хъачмаз район''' — [[Азербайжан]]да авай муниципалитетдин район. Кьилин шегьер ва администрациядин юкь — [[Хъачмаз]] шегьер я. Хъачмаз шегьердилай кьулухъ кьведлагьай чӀехи шегьер — [[Худат]] я. == География == Район [[Азербайжан]]дин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, республикадин кьилин шегьер тир [[Баку]]дилай 140 км яргъал чка кьунвайди я. Хъачмаз район кефер патай [[Дагъустан]]дин [[Мегьарамдхуьруьн район]]рихъ галаз, рагъакӀидай патай [[КцӀар район|КцӀар]] ва [[Къуба район]]рихъ галаз кьибле патайни [[Шабран район|Шабран]] (виликан Девечи) райондихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечӀдай патай район [[Каспи гьуьл]]уьхъ галаз сергьятарзава, цин кьерин зулун яргъивал — 70 км я. Райондин чилерин гзафни-гзаф пай тамари кьунвайвиляй ва гьуьлуьн кьерел алайвиляй, Хъачмаз Азербайжандин виридалайни кӀвенкӀве аваз физвай туризмдин зонайрикай сад я. Яргъариз тӀвар чкӀанвай туризмдин лезги хуьр [[Набран]] гьа и райондин кефер пата ала. == Тарих == Район [[1930 йис]]уз арадал гъанвай. [[1959 йис]]уз райондик терг авунвай [[Худат район]] кутунвай. [[1963 йис]]уз Хъачмаз район терг авунвай, ва адан чилер [[КцӀар район|КцӀар]] ва [[Къуба район]]рин чилерик кутунвай. [[1965 йис]]уз район мад гуьнгуьна хутунай. [[2010 йис]]уз, халкьдин наразивилер ва и кардин аксина кьиле тухвай митингар гьисаба къачун тавуна, [[Дагъустан]]дин [[Мегьарамдхуьруьн район]]диз талукь тир кьве лезги [[Храхуба]] ва [[Урьянуба]] хуьрер 600 кас агьалияр галаз, ягь авачирвилелди Хъачмаз райондиз вуганвай<ref name="Мид РФ">[http://www.регнум.рф/news/1373956.html МИД РФ: Граница между Россией и Азербайджаном определена как по дну Каспийского моря, так и по суше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215010012/http://www.xn--c1adwdmv.xn--p1ai/news/1373956.html |date=2014-12-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215010012/http://www.xn--c1adwdmv.xn--p1ai/news/1373956.html |date=2014-12-15 }}</ref>. Идалайни гъейри, [[Кьулан вацӀ]]ун ятарин 50 % Азербайжандин ихтиярдик ква. == Агьалияр == Хъачмаз, Азербайжандин виридалайни гзафмиллетрин район я. Ина 25-лай пара миллетар ава, абурун чӀехи пай лезги халкьарин миллетрин группадик акатзавай: лезгияр, будугъар, къирицӀар, ергуьжар, жекар, хинелугъар я. Лезгияр, асул гьисабдалди, райондин кеферпатан хуьрера ва Худат шегьердин кьибледихъ галай хуьрера уьмуьр гьалзавайди я. Лезгийрин виридалайни чӀехи хуьрер [[Ялама]] ва [[Мукьтадир]] посёлокар я. Районда авай лезгийрин саки зур пай азербайжанарихъ галаз ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвайди я, лезги чӀал анжах лап кьуьзуь несилриз чизва. Гьатта, са бязи лезгийри чеб са мус ятӀа лезгияр тирди кьатӀузвач. КӀвалера цӀапдал рахазвайди я. Ихьтин хуьрерик Нежефхуьр, Ругудлагьай отделение, Сейидли, Мукьтадир посёлокдин Велемирни Совхоз куьчеяр, Хурай ва маса хуьрер я. Акахьай агьалияр авай хуьрера вири цӀапдал рахазва. азербайжанарихъ галаз ассимиляциядилай гъейри, лезгияр урусрихъ галазни акахьна терг хьанвайди я. Урус лезгияр авай хуьрер ибур — Набранни Мукьтадир посёлокар я. Ина лезги агьалийрин гзафни гзаф пай кӀвалерани куьчеда урус чӀалакай менфят къачузва. Аялривай лезги чӀалал рахаз жезвач, и хуьрера гьатта кьуьзуьбурни итимар сад садахъ галаз урусдал рахазва. Идан себеб, вилик хуьруьн агьалийрин чӀехи пай урусар тирди я. Эхиримжи ийсара, азербайжанари тухузвай туркизациядин политикадин куьмекдалди, и кьве хуьре урус чӀалал рахазвай лезгийрин контингент цӀап чӀалаз элячӀзавайди акваз жеда. Набрандинни Мукьтадир хуьрерин мектебра цӀап ва урус секторар кардик ква, адет тирвал лезгияр урус, муькуь халкьарни цӀап секторра тарсар къачузва. Лезги хуьрерин мектебра лезги чӀалан тарсариз са кьве сят чара авунвайтӀани, лезги чӀалан муаллимарни ктабар авачирвиляй тарсар саки тухузвайди туш. Районда уьмуьр гьалзавай лезгийрин чӀехи пай, са чӀавуз Дагъустандин Докъузпарани Ахцегь райондин хуьрерай чпин хуьрер туна иниз куьч хьанвайбур я. Дяве чӀавуз кӀевера гьатай сувавияр фан кӀусан гуьгъуьна суварилай арандиз массайралди куьч жезвай. Йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар: {|class="wikitable" |- |'''Йис''' ! [[1939 йис|1939]] ! [[1959 йис|1959]] ! [[1970 йис|1970]] ! [[1979 йис|1979]] ! [[1999 йис|1999]] ! [[2009 йис|2009]] ! [[2011 йис|2011]] ! [[2020 йис|2020]] |- |'''Агьалияр, <br> агъзур. кас''' | 53 549 | <span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>42 678 | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>94 829 | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>105 286 | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>144 332 | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>159 245 | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>162 100 | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>179 800 |} <center>'''Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрал гьалтайла Хъачмаз райондин миллетрин состав.'''</center> {| class="standard" !rowspan="2"|Халкь||colspan="2"|<center>1939 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas39.html ХАЧМАССКИЙ РАЙОН (1939 г.)]</ref>||colspan="2"|<center>1959 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas59.html ХАЧМАССКИЙ РАЙОН (1959 г.)]</ref>||colspan="2"|<center>1970 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas70.html ХАЧМАССКИЙ РАЙОН (1970 г.)]</ref>||colspan="2"|<center>1979 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas79.html ХАЧМАССКИЙ РАЙОН (1979 г.)]</ref>||colspan="2"|<center>1999 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html ХАЧМАССКИЙ РАЙОН (1999 г.)]</ref>||colspan="2"|<center>2009 йис |- ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% |- |'''[[Азербайжанар]]''' |19 769||'''36,9 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>25 952||'''60,8 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>61 597||'''65,0 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>75 351||'''71,6 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>99 671||'''69,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>115 811||'''—''' |- |'''[[Лезгияр]]''' |8 487||'''15,8 %''' |<span style="color:red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>2 877||'''6,7 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>18 235||'''19,2 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>19 556||'''18,6 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>26 248||'''18,2 %''' |<span style="color:red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>24 688||'''—''' |- |'''[[Татар]]''' |—||'''—''' |41||'''0,1 %''' |<span style="color:red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>16||'''0,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>32||'''0,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>8 853||'''0,6 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>9 108||'''—''' |- |'''[[Туьрквер]]''' | — || — | — || — | — || — | — || — |4 976||'''3,4 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>4 165||'''—''' |- |'''[[КъирицӀар]]''' | — || — | — || — | — || — | — || — | — || — |3 540||'''—''' |- |'''[[Урусар]]''' |19 050||'''35,6 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>11 087||'''26,0 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>10 618||'''11,2 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>6 123||'''5,8 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>1 426||'''1,0 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>643||'''—''' |- |'''[[Куьрдер]]''' |212||'''0,4 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>5||'''0,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>708||'''0,7 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>485||'''0,5 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>607||'''0,4 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>603||'''0,4 %''' |- |'''[[Татарар]]''' | — || — | — || — |357||'''0,4 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>422||'''0,4 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>221||'''0,2 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>131||'''0,1 %''' |- |'''[[Чувудар]]''' |439||'''0,8 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>401||'''0,9 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>936||'''1,0 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>724||'''0,7 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>295||'''0,2 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>90||'''0,1 %''' |- |'''[[Хинелугъар]]''' | — || — | — || — | — || — | — || — | — || — |36|| — |- |'''[[Талышар]]''' |25||'''0,1 %''' | — || — | — || — | — || — |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>31||'''0,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>36||'''0,1 %''' |- |'''[[Украинар]]''' |1 051||'''0,2 %''' | — || — | — || — | — || — | — || — |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>28||'''0,1 %''' |- |'''[[Эрменияр]]''' |470||'''0,9 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>762||'''1,8 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>868||'''0,9 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>907||'''0,9 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>10||'''0,1 %''' | — || — |- |'''[[Гуржияр]]''' |99||'''0,2 %''' |29||'''0,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>76||'''0,1 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>31||'''0,1 %''' | — || — | — || — |- |'''[[Немецар]]''' |155||'''0,3 %''' | — || — | — || — | — || — | — || — | — || — |- |'''[[Аварар]]''' |3||'''0,1 %''' | — || — |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>14||'''0,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>16||'''0,1 %''' | — || — | — || — |- |'''Муькуьбур''' |2 515||'''4,7 %''' | — || — | — || — | — || — | — || — |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>366||'''—''' |- |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Къецепатан элячӀунар}} {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Хъачмаз район]] [[Категория:Лезги районар]] chvi68dqefnn9pwder7ekq8vvbz1jge 0 6034 99446 99319 2026-09-26T00:23:24Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99446 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Ихрек |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Ихрек}} <br />{{lang-rut|Йирек}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = 41|lat_min = 41|lat_sec = 46 |lon_deg = 47|lon_min = 12|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум = 300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Рутул район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Ихрек хуьруьнсовет|«Ихрек»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = АПдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадалай <br />2129 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 2 312 |сиягьдиз къачур йис = 2002 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[рутулар]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87269 |почтунин индекс = 368700 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 242 830 001 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Ихрек''' ({{lang-ru|Ихрек}}, {{lang-rut|Йирек}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Рутул район]]да авай, [[Аран (Дагъустан)|Аран]] хуьруьхъ галаз [[Ихрек хуьруьнсовет|«Ихрек» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. ==География== Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Рутул район]]дин юкьван пата, райондин юкь тир [[Рутул]] хуьрелай 25 км кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Къара-Самур вацӀ]]ун дугуна, адак [[Муклух вацӀ]] акахьзавай чкадал чка кьунвайди я. == Тарих== [[Рутул чӀал|Чкадин чӀалал]] хуьруьн тӀвар, ''чи чка'' ва я ''ирид сихилрин чка'' мана гузвай — '''Йирак''' я. Улу-бубайрилай амай сивяй-сивиз атай кьисади лугьузва хьи, Ихрек хуьр, сад садан мукьвал алай ирид гъвечӀи сихилрин хуьрерин сад садахъ гилиг хьунин рекьелди арадал атанвайди я: Хъыртаида, Харабрымыкда, Хвалирмыхда, КӀелидихда, Сырымыда, Риттимыхда ва ХыӀрыцӀ.<ref name="dashdash">{{книга |автор = Р.А. Рамазанов А.Р. Рамазанов |заглавие = Историко-эпиграфические материалы народов Рутульского района |издательство = ГУП "РГЖТ" |часть = Ихрек |год = 2012 |страницы = 259 |isbn = }}</ref> Вири санлай кьуд сихилрикай ибарат тир и хуьрерин эгьлияр гилан Ихрек хуьруьз куьч хьана гьарда чпиз са мягьле туькӀуьрнавай: * '''1-ай мягьле ''' (Сады маӀгьлаь) - ''чӀелевер'' ("хци чӀалар квайбур") * '''2-ай мягьле ''' (Хъуды маӀгьлаь) - ''къаьрачийр'' ("къарачияр, цыганар, куьч жезвайбур") * '''3-ай мягьле ''' (Хъулады маӀгьлаь) - ''кӀаӀсаьнаьр'' (лакӀаб) * '''4-ай мягьле ''' (Лады маӀгьлаь) - ''дуггуйр'' (дуг - "вини")<ref name="dashdash" /> [[XIX виш йис]]уз Ихрек хуьр вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Самур округдин [[Лучек наибвал]]диз талукь тир. Кьилдин Ихрек хуьруьнжемят туькӀуьрзавай. == Агьалияр == [[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2 312 касди уьмуьр гьалзавай <ref>[http://flnka.ru/obsh_rutulskiy_rayon.html Рутул район. ФЛНК]</ref>. Агьалидин вири [[рутулар]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Ихрек хуьруьн агьалияр, вири [[рутулар]] яз 1 725 кас тир <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/luchek1886.html 1886 йисуз хуьрериз килигна Лучек наибвалдин агьалияр]</ref>. Алай чӀавуз хуьре гуьгъуьнин 41 [[сихилрин]] несилри уьмуьр гьалзава: ''Агъамаьшды, Аьскаьраьшды, АӀбдуладиешды, АӀшдийшды, Баширашды, Былыйшды, Ваьлиешды, Вердиешды, ГьаӀджиешды, ГьаӀджимирзаьещды, ГьаӀсаьсыйшды, Гьудуйшды, Даьвыдаьшды, Даьмыраьшды, Даьрмаьнышды, Заманаьшды, Исмиешды, ЙаӀгьеваьшды, ЙаӀгьеешды, Каьмилаьшды, Кьасымаьшды, Маллаьшукураьшды, Манафаьшды, Мамытыйшды, Маьгьдиешды, МаӀгьмыдаьшды, МаӀмаьваьлиешды, Наьдираьшды, НуӀгьаьшды, Раджабаьшды, РаьшитӀаьшды, Саьмаьдаьшды, СаӀъдиешды, Уджагьаьшды, УӀмаӀрийшды, УӀсмаӀлаьшды, Хизриешды, ШаӀьаӀбаӀсаьшды, ЫӀсаьешды.'' <ref name="ass">{{книга |автор = Р.А. Рамазанов А.Р. Рамазанов |заглавие = Историко-эпиграфические материалы народов Рутульского района |издательство = ГУП "РГЖТ" |часть = Амсар |год = 2012 |страницы = 201 |isbn = }}</ref>. ==ТӀвар-ван авай ксар== *[[Исмаилов Тагир Абдурашидович|Т.А. Исмаилов]] — [[Дагъустандин гьукуматдин техникадин университет|ДГьТУ]]дин ректор, пара кьадарда премияррин ва гьукуматдин пишкешрин лауреат, тӀвар-ван авай алим ва профессор, [[Дагъустан Республикадин Халкьдин КӀватӀал]]дин депутат <ref name="asa">{{книга |автор = Г. С. Гамидов, Т. А. Исмаилов, И. Л. Туккель |заглавие = Инновационная экономика: стратегия, политика, решения |издательство = Политехника |часть = Об авторах |год = 2007 |страницы = 4 |isbn = }}</ref>. * С. А. Гамзатова — ГОУ СПО «Дербентдин медицинадин училищедин» директор.<ref>[http://образованиероссии.рф/component/vuz/?view=ou&vid=13171 Дербентское медицинское училище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814170755/http:///component/vuz/?view=ou&vid=13171 |date=2020-08-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814170755/http:///component/vuz/?view=ou&vid=13171 |date=2020-08-14 }}</ref>, Дербентдин ГМО ВПП "[[Единая Россия]]" Политсоветдин член. * Аюбов Нарман Аюбович — экономикадин илимрин кандидат, [[Ростовдин дараматар эцигунин гьукуматдин университет]]дин социал-экономикадин суалрин проректор <ref>[http://www.rgsu.ru/ouruniversity/persons/employeeinfo.aspx?employeeID=933 Аюбов Н.А.]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Эфендиев, Ямил]] — акахьай стильдин ягъунрин спортсмен, къайдаяр авачир ягъунрин спортдин жуьредай лап тамам дуьньядин чемпион.<ref name=DoB>[http://213.186.121.204.utel.net.ua/fightsdb/info.php?looknfor=fighter&id=898 Yamil Efendiev]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Ymil-WC>[http://www.riadagestan.ru/news/2006/5/31/17946/ Чемпион мира Эфендиев Я.]</ref> * [[Султанмагомедов, Кавказ]] — [[панкратион]] спортдин жуьредай дуьньядин чемпион, [[Европа]]дин чемпион, Дуьньядин Кубокдин сагьиб, къайдаяр авачир ягъунрин спортдин жуьредай лап тамам дуьньядин чемпион, тренер, ягъунрин харусентдин Халкьар арадин ДЮСК «Сатурн-Профи» клубдин президент, Халкьар арадин ММА-дин турнир тешкил авунин иштиракдаррикай сад, «Битва Гладиаторов» турнирдин тешкилатдар <ref name=SKavkaz-president>[http://www.timeout.ru/journal/feature/8544/?city=5 Международный турнир по Боям без правил пройдет в Омске]</ref><ref name=SKavkaz-profile>[http://mmaniac.ru/fighter/kavkaz-sultanmagomedov Профиль Кавказа Султанмагомедова]</ref><ref name=SKavkaz-lager>[http://dom5.kvels55.ru/page9066.html Открытие спортивно-оздоровительного лагеря «УЛЫБКА»]</ref><ref name=turnir_BG>[http://fightlife.ru/ru/event/129-Battle-of-Gladiators Турнир Битва Гладиаторов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715001248/http://fightlife.ru/ru/event/129-Battle-of-Gladiators |date=2014-07-15 }}</ref><ref name=SK-trainer>[http://www.boicy.ru/profc/419-l-r Статья — Сайт «Бойцы.ру»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714214651/http://www.boicy.ru/profc/419-l-r |date=2014-07-14 }}</ref><ref name=SK-trainer2>[http://rusfighters.ru/novosti?view=851203 Султанмагомедов — тренер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714164203/http://rusfighters.ru/novosti?view=851203 |date=2014-07-14 }}</ref> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.odnoselchane.ru/?sect=937 Киче, односельчане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021144804/http://www.odnoselchane.ru/?sect=937 |date=2011-10-21 }} {{Рутул райондин агьалийрин пунктар}} [[Категория:Рутул хуьрер]] [[Категория:Рутул райондин хуьрер]] 5fstqwr3q0vf2hd48hw7ydfd3l4h3u1 0 7604 99454 99320 2026-09-26T00:39:47Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99454 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Орёл |статус= Шегьер |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат | lat_deg = 52 |lat_min =58 |lat_sec = | lon_deg = 36|lon_min =05 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум = |герб =Gerb orla 1988.jpg |пайдах = Flag of Oryol.svg |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 100 |пайдахдин гьяркьуьвал = 190 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Орёл вилаят |регион таблицада = |райондин жуьре = |район = |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = 4 район |кьилин жуьре = Мэр |кьил = [[Юрий Николаевич Парахин|Юрий Парахин]] |садлагьай тӀвар кьун = |бине эцигай тарих = 1566 йисуз |статус йисалай = 1566 йисалай шегьер я |майдан = 127,8 |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = 170 |климат = |виликан тӀварар = |официал чӀал = |агьалияр = {{ агьалияр | Орёл (город) | тс }} |сиягьдиз къачур йис = {{ агьалияр | Орёл (город) | г }} |къалинвал = 2481 |агломерация = |миллетар = |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +3 |DST = |телефондин код = +7 4862 |почтунин индекс = 302 |почтайрин индексар = 302000 - 302499 |автомобилдин код = 57 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 54 401 |Commons-ра категория = Oryol |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Шегьердин югъ |add1 = 5 август }} '''Орёл''' — [[Урусат]]дин [[Орёл вилаят]]да авай шегьер ([[1566 йис]]алай). Вилаятдин администрациядин юкь я. Орёл шегьер ва Орёл вилаят [[Урусат Федерациядин Юкьван федерал округ]]дик ва [[Экономикадин Юкьван район]]дик акатзава. [[Садлагьай салютдин шегьер]]. == Тарих == ''Асул макъала: [[Орёлдин тарих]]'' == Агьалияр == 2014 йисан 1 январдин малуматрив кьурвал, агьалидин кьадардиз килигна Орёл шегьер Урусатда 59-й чкадал алай<ref name="2014CQ"/>. ;Халкьар 2010-й йисан<ref>[http://orel.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/orel/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010 Итоги::Орелстат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614172134/http://orel.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/orel/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2018-06-14 }}</ref>: [[урусар]] (96,8 %), [[украинар]] (1,1 %), [[эрменияр]] (0,4 %), белорусар (0,3 %), азербайжанар (0,2 %), [[татарар]] (0,1 %), [[чувудар]] (0,1 %) ва масабур (1 %). ; Демография {{ Агьалияр | Орёл (город)| Оформление=standard| Столбцов=12}} {{Агьалияр| Орёл (город)|график}} == Администрациядин паюн == Орёл 4 административ районар акатзава: {| class="standard" id="cx1241" data-source="1241" data-cx-state="source" data-cx-draft="true" ! id="1244" |Районар ! id="1246" |Агьалияр, ксар. |- id="1248" | id="1249" |[[Ракьун рекьин район (Орёл)|Ракьун рекьин]] | align="right" id="1252" | ↘63 881 |- id="1254" | id="1255" |[[Заводдин район (Орёл)|Заводдин]] | align="right" id="1258" | ↗106 175 |- id="1260" | id="1261" |[[Кеферпатан район (Орёл)|Кеферпатан]] | align="right" id="1264" | ↗67 216 |- id="1266" | id="1267" |[[Советрин район Орла|Советрин]] | align="right" id="1270" | ↘79 804 |} == Шегьердин мэрар == * 1991—1997 — [[Александр Григорьевич Кисляков]] * 1997—2002 — [[Ефим Николаевич Вельковский]] * 2002—2006 — [[Василий Игнатьевич Уваров]] * 2006—2009 — [[Александр Александрович Касьянов (Орёлдин мэр)|Александр Александрович Касьянов]] * 2009—2010 — ''Василий Васильевич Ерёмин'' * 2010—2012 — [[Виктор Викторович Сафьянов]] * 2012—2015 — [[Сергей Афанасьевич Ступин]] * 2015—2020 — [[Василий Фёдорович Новиков]] * 2020—иниз — [[Юрий Николаевич Парахин]] == Экономика == === Электроэнергетика === [[Файл:OrelTec.jpg|left|240 px|thumb|[[Орёлдин ТЭЦ]]]] == Спорт == === Футбол === ''Асул макъала: [[Орёл (футболдин клуб)]]'' == Стхавилин шегьерар == * {{Болгариядин пайдах|20px}} [[Разград]], [[Болгария]] (1968) * {{Финляндиядин пайдах|20px}} [[Нокиа]], [[Финляндия]] (1977) * {{Германиядин пайдах|20px}} [[Майндал алай Оффенбах]], [[Германия]] (1988) * {{Нидерландрин пайдах|20px}} [[Леуварден]], [[Нидерландар]] (1989) * {{Украинадин пайдах|20px}} [[Ужгород]], [[Украина]] (2001) * {{Урусатдин пайдах|20px}} [[Керчь]], [[Урусат]] (2004) * {{Беларусиядин пайдах|20px}} [[Брест]], [[Белоруссия]] * {{Урусатдин пайдах|20px}} [[Брянск]], Урусат (2003) * {{Грециядин пайдах|20px}} [[Птолемаида (Греция)|Птолемаида]], [[Греция]] * {{Чехиядин пайдах|20px}} [[Ческе-Будеёвице]], [[Чехия]] (2012)<ref>[http://www.rg.ru/2012/02/29/reg-cfo/pobratim-anons.html Пятым зарубежным побратимом Орла стал чешский город Ческе-Будеевице — Павел Арсеньев — Российская Газета]</ref> * {{Урусатдин пайдах|20px}} [[Новосибирск]], Урусат (2014-й йисалай 4 августдиз)<ref>[http://www.orel-adm.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=6084:novosibirsk-stal-gorodom-partnyorom-orla&Itemid=140 Новосибирск стал городом-партнёром Орла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808043755/http://www.orel-adm.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=6084:novosibirsk-stal-gorodom-partnyorom-orla&Itemid=140 |date=2014-08-08 }}</ref> '''Партнёр шегьерар:''': * {{Урусатдин пайдах|20px}} [[Колпино]] ва [[Колпино район]] (2010) == Баянар == {{Баянар}} == Эдебият == * Железнодорожный район города Орла: Путеводитель/МУК «ЦБС г. Орла», филиал № 13 им. М. Горького, ЦДБ им. И. А. Крылова; Сост. В. Л. Зацарина, Л. Т. Такмакова, М. Ю. Фомина. — Орёл, 2008. — 36 с. — ISBN 978-5-91495-014-6 * Советский район города Орла: Путеводитель/МУК «ЦБС г. Орла», филиал № 14 им. А. П. Гайдара, ЦДБ им. И. А. Крылова: Сост. Е. В. Бондаренкова, М. Ю. Фомина. — Орёл, 2008. — 40 с. — ISBN 978-5-91495-014-6 * {{книга |автор = Владимир Матвеев. |заглавие = Орловская губерния. Летопись Орловского края на старинных открытках |ответственный = Под общей редакцией заслуженного работника культуры Российской федерации А. П. Олейниковой |место = Орёл |год = 2007 }} * {{книга |автор = [[Фёдоров, Сергей Иванович|Фёдоров С. И.]] |заглавие = Записки архитектора: Время, памятники, люди |место = Тула |издательство = [[Приокское книжное издательство|Приок. кн. изд-во]] |год = 1987 |страниц = 160 |тираж = 5 000 }} * {{книга |автор = Фёдоров С. И. |заглавие = Очерки архитектуры Орла |место = Тула |издательство = Приокское книжное издательство |год = 1992 |страниц = 152, [16] }} * ''Валентин Костин.'' Сюда едут со всего мира. // Газета «Город Орёл» № 45(101) 18.11.2009 — стр. 26. * История главного управления Банка России по Орловской области и развитие банковского сектора экономики. Сборник материалов научно-практической конференции, посвящённой 150-летию образования Центрального банка Российской Федерации (Банка России) (6 апреля 2010 г.). — Орёл: АПЛИТ, 2010. — 136 с. == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20090102052141/http://www.orel-adm.ru/index.php?id=news Шегьердин официал сайт] * [http://www.orel-story.ru Орёл знакомый и незнакомый] * [https://www.orelvkartinkax.ru/ Шикилар] * [https://vsyo-obo-vsyom.mirtesen.ru/blog/43962337167/Knigi-ob-Orle-i-orlovtsah Книги об Орле и орловцах] {{Къецепатан элячӀунар}} {{Орёл вилаят}} [[Категория:Урусатдин регионрин кьилин шегьерар]] [[Категория:Орёл вилаят]] kbkte3u2yr4odtuq50gmkritt1enx25 0 7919 99434 94412 2026-09-25T23:56:55Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99434 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Айтхан |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат | lat_deg = 43|lat_min = 41|lat_sec = 52 | lon_deg = 46|lon_min = 49|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Бабаюрт район |район таблицада = Ботлих район{{!}}Ботлих |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Риквани хуьруьнсовет|«Риквани»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |майдан = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |виликан тӀварар = Айтхан Кутан |агьалияр = {{гзаф хьун1}} 379 |сиягьдиз къачур йис = 2008 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[андияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +3 |DST = |телефондин код = +7 87260 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = 368060 |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 209 860 003 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=43.698302&lon=46.826305&z=15&m=ys www.wikimapia.org] }} '''Айтхан''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Бабаюрт район]]дин чилерал алай [[Ботлих район]]дин хуьр. [[Риквани хуьруьнсовет]]дик акатзава. == География == Хуьр [[Бабаюрт район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Бабаюрт]] хуьрелай 11 км яргъал ала. ==Тарих== Хуьр Ботлих райондин кутан хьиз [[1989 йис]]уз кутунай. ==Агьалияр== Йисариз килигна Айтхан хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''Йис''' |'''[[2008 йис|2008]]''' |- |'''Агьалияр''' | 379<ref>[http://минстройрд.рф/sites/default/files/%20%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0_0.zip Состав муниципальных образований Ботлихского района, с числом населённых пунктов и численностью жителей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015021204/http://xn--d1ahdkggncfk.xn--p1ai/sites/default/files/%20%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0_0.zip |date=2013-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015021204/http://xn--d1ahdkggncfk.xn--p1ai/sites/default/files/%20%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0_0.zip |date=2013-10-15 }}</ref> |} [[2008 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 379 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[андияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://xn--80abvlool0a.xn--p1ai/in/md/main МО «Ботлих район» администрациядин официал сайт] {{Ботлих райондин агьалийрин пунктар}} [[Категория:Ботлих райондин хуьрер]] [[Категория:Анди хуьрер]] kl4exxwbbf8zrs77asc7b5if8nvuz3h 0 8545 99453 93198 2026-09-26T00:39:16Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99453 wikitext text/x-wiki {{Халкь3 |тӀвар = Нугъаяр <br /> Ногъайлар |шикил = |шикилдин гьалар = |кьадар = 130 00 кьван |сиягьдиз къачур йис = |регион1 = {{Урусатдин пайдах}} [[Урусат]] |элячӀун1 = |кьадар1 = 103 660 кас |регион2 = {{nbsp|6}} {{Дагъустандин пайдах}} [[Дагъустан]] |кьадар2 = 40 407 кас |элячӀун2 = |регион3 ={{nbsp|6}} {{Ставрополь крайдин пайдах}} [[Ставропольдин край|Ставрополь вилаят]] |кьадар3 = 22 006 кас |элячӀун3 = |регион4 ={{nbsp|6}} {{Къарачай-Черкесиядин пайдах}} [[Къарачай-Черкесия]] |кьадар4 = 15 654 кас |элячӀун4 = |регион5 = {{nbsp|6}} {{Астрахань вилаятдин пайдах}} [[Астрахань вилаят]] |кьадар5 = 7 589 кас |элячӀун5 = |регион6 ={{nbsp|6}} {{Ханты-Мансийск АО-дин пайдах}} [[Ханты-Мансийск АО]] |кьадар6 = 5 323 кас |элячӀун6 = |регион7 ={{nbsp|6}} {{Чечнядин пайдах}} [[Чечня]] |кьадар7 = 3 444 кас |элячӀун7 = |регион8 ={{nbsp|6}} {{Ямал-Ненец АО-дин пайдах}} [[Ямал-Ненец АО]] |кьадар8 = 3 479 кас |элячӀун8 = |регион9 = {{Румыниядин пайдах}} [[Румыния]] |кьадар9 = 10 700 кас |элячӀун9 = |регион10 = {{Болгариядин пайдах}} [[Болгария]] |кьадар10 = 500 кас |элячӀун10 = |чӀал = [[Нугъай чӀал]] |дин = [[Ислам]], [[сунияр|суни]] [[мусурманар]] |расадин жуьре = европеоид раса ва кьиблепатан сибирьдин раса |арадал атун = [[кипчакар]] |мукьва халкьар = [[къазахар]], [[къракалпагъар]] ва мсб. |акатзава = [[туьрк халкьар]] |ареалдин карта = |ареалдин картадин гьалар = }} '''Нугъаяр''' ([[нугъай чӀал|нугъ.]] ''Ногъайлар'') — Кеферпатан Къавкъазда ва Поволжьедин кьибле пата уьмуьр ийизвай туьрк халкьарикай сад. Чеб виридалайни пара кьадарда авай субъект Дагъустан я. 2010 йисан малуматриз килигна, Урусатда нугъайрин кьадар — 103,7 агъзур кас тир. Абурун хайи чӀал — нугъай чӀал я. ==Субэтник группаяр== Вилик девирда нугъайрин гзаф къуватлу ва чӀехи уьлкве — [[Нугъай Орда]] [[ЧӀулав гьуьл]]уьн кьерерилай [[Къазахстан]]дал кьван, РагъакӀидай-Сибирдин арандилай [[Арал гьуьл]]ел кьван авай пара гегьенш чилерал экӀя хьанай. Чара-чара халкьарихъ галаз къуншивал авурвиляй, Орда чкӀайдалай кьулухъ ина-ана амукьай нугъай миллет пара кьадар субэтник группайриз пай хьанай. Нугъай миллетдин субэтник группаяр (тайифаяр): '''[[Дагъустан]]да ва [[Чечня]]да''' авай нугъайрин милли группаяр: * Къараногъайлар (Къаранугъаяр) * Таркушылар (Таркивияр) * Яксайшылар (Яксайвияр) * Костекшилер (Костеквияр) * Сулакшылар (Сулаквияр) '''[[Къарачай-Черкес Республика]]да ва [[Ставрополь край]]дин [[Кочубей район]]да''' авай нугъаяр: * Къобанышлар (Кубанвияр) '''[[Астрахань вилаят]]да авай нугъайрин милли группаяр: * Эдил-шидер (Волгадинбур) * Аштарханшылар (Астраханвияр) * Къарагашар * Кундровар * Юртвияр '''Ставрополь крайдин [[Степной район|Степной]] ва [[Нефтекумск район]]дин''' нугъаяр: * Ашыкулакшылар (Ачикулаквияр) * Ембойлуквияр * Етишкуливияр * Етисавияр '''Ставрополь крайдин [[Минераловодовский район]]дин''' нугъаяр: * Куьми ва я Бештавшылар ([[Пятигорск]]динбур) ==Кьадар ва чеб авай чилер== Алай чӀавуз нугъайри Кеферпатан Къавкъазда ва Поволжьедин кьибле пата уьмуьр ийизва. Дагъустанда, Чечняда ва Ставропольеда авай нугъай чилериз — Нугъай уьлкве (Ногъай эль) лугьуда. Эхиримжи цӀуд йисарин къене нугъайрин чӀехи жемиятар Урусатдин чара-чара регионра арадал атанва, месела Москва, Санкт-Петербург шегьерра, Ямал-Ненец АО-да, Ханты-Мансийск АО-да. Турция ва Румынияда XVIII—XIX виш йисарин къене аниз куьч хьанвай нугъай [[мугьажир]]рин несилар ава. Гьелбетта гила абур чкадин агьалидихъ галаз акахьна ва милли кьетӀенвал квадарна, амма абуруз чпин чӀехи бубаяр асулдай нугъаяр тирди чизва. ГьакӀни пара кьадарда нугъаяр Крым полуостровдани ава. Къавкъаздин дяве чӀавуз Крымдиз хъфенай нугъаяр урус-душмандикай чуьнуьх хьун патал чкадин крым-татаррик ктканай, амма чпин милли кьетӀенвал ва чӀал хвенай. Милли жигьетдай нугъаяр чкадин татарриз пара мукьва тирвиляй сиягьра абур умуми ''татарар'' хьиз къейд ийизвай. Гьавиляй исятда абур Крымда гьикьван аватӀа дуьз малум туш. [[2005 йис]]уз хьайи референдумда кьабулнай къарардалди Дагъустанда авай [[Нугъай район (Дагъустан)|Нугъай район]] хьтин милли район [[Къарачай-Черкесия]]дани туькӀуьрнай. ЦӀийи район [[Адыге-Хабль район]]да авай нугъай хуьрерин чилерал арадал гъанай. Им вири райондин 30 % тир. '''Нугъаяр Дагъустанда:''' Дагъустандавай нугъайрихъ бинедин халкьдин статус гала ва нугъай чӀал гьукуматдин официал чӀаларикай сад я. Агъадихъ галай таблицада Дагъустанда нугъайрин кьадар йисарин къене гьикӀ дегиш жезвайтӀа къалурнава: * 1939 йис — 4 677 (0,50 %) * 1959 йис — 14 939 (1,41 %) * 1970 йис — 21 750 (1,52 %) * 1979 йис — 24 977 (1,53 %) * 1989 йис — 28 294 (1,57 %) * 2002 йис — 38 168 (1,48 %) * 2010 йис — 40 407 (1,39 %) Дагъустанда нугъаяр авай районар: * [[Нугъай район (Дагъустан)|Нугъай район]] (87 %) * [[Бабаюрт район]] (16,5 %) * [[Тарумовка район]] (8,5 %) * [[Кизляр район]] (4,8 %) '''Нугъаяр Къарачай-Черкесияда''' [[Къарачай-Черкесия]]да нугъаяр [[Нугъай район (Къарачай-Черкесия)|Нугъай район]]дин агьалидин 77 % туькӀуьрзава. '''Нугъаяр Чечняда''' Чечняда нугъайри [[Шелковский район]]дин кефер пата авай хуьрера уьмуьр тухузва: [[Каршыга-Аул]], [[Ораз-Аул]] ва [[Сары-Су]] хуьрер михьи нугъай хуьрер я, [[Бурунское]], [[Воскресеновское]] ва [[Каргалинская]] хуьрера нугъаяр тӀимил кьадарда ава. '''Астраханьдин нугъаяр — [[Къарагашар]]''' Астраханьда авай нугъаяр кьве милли группайрикай ибарат я: къарагашар ва юртадин татарар (юртавияр). XVIII виш йисара куьчери тайифа тир юртавияр даим са чкадал ацукьна Карагали, Кизань (гила Татаро-Башмаковка), Майлегуль (гила Яксатово), Бусдангуль (гила Кулаковка), Казы (гила Мошаик), Джамели (гила Три Протоки) ва Тияк (гила Царёв) хуьрер кутунай. Са кьадар геж абуру Кучергановка, Солянка, Килинчи, Семиковка ва Осыпной Бугор, 1771 йисузни Янго-Аскер хуьрер арадал гъанай. 1735 йисуз Пятигорьедин мукьвал «МичӀ там» (Къара агъаж) тӀвар алай чкада калмыкри къарагашар есирдиз къачурла кьулухъ абур ГъвечӀи Нугъай Ордадивай къакъатнай. 1771 йисуз калмыкрин чӀехи пай Джунгариядиз хъфидалди къарагашар абурун ихтиярдик квай. Гуьгъуьнлай абур Астраханьдин губернатордин гъилик акатнай ва Астраханьдин губерниядин Красноярск уезддиз куьчарна ацукьарнай. Къарагашриз ва юртавийриз гьам чӀалан, гьам медениятдин, гьам бинедин жигьетдай чеб са миллетдиз талукь тирди чизвай ва чеб къунши татарривай кьилди акъваззавай. Чпи чпиз абуру «къарагаш нугъай» ва я гьакӀ «нугъай» лугьузвай. Къарагаш нугъайри Къавкъазда авай нугъайрихъ галаз дуьз алакъаяр юртавийрилай яргъалди хвенай. Вичин нубатда, юртавияр татар миллетдин къати таъсирдик акатнай ва чӀаланни культурадин патахъай са кьадар ассимиляция хьанай. Астрахань вилаятда уьмуьр ийизвай нугъайрин кьадар йисарин къене икӀ дегиш жезвай: * 1970 йис — 64 кас * 1979 йис — 86 кас * 1989 йис — 3 958 кас * 2002 йис — 4 570 кас * 2010 йис — 7 589 кас 2002 йисуз Урусатда кьиле фейи агьалияр сиягьриз къачунин малуматриз килигна, Астрахань вилаятда уьмуьр ийизвай нугъайрин кьудай са пай Астрахань шегьердин къвалав галай Кири-кили, Янго-Аул, Свободный посёлокра ва муькуь гъвечӀи хуьрера амукьзавай. Нугъай хуьрер виридалайни пара [[Красноярск район]]да ава ва са кьадар муькуь районра. Агъада Астрахань вилаятдин нугъяр авай хуьрер ва нугъайрин вири агьалидикай процент къалурнава: * [[Лапас]] хуьр ([[Харабали район]]) — (47 %) * [[Куянлы]] хуьр — (95 %) * Посёлок [[Айсапай]] — (60 %) * Посёлок [[Ланчуг]] — (67 %) * [[Сеитовка]] хуьр — (37 %) * Посёлок [[Бузан-Пристань]] — (5 %) * Посёлок [[Староурусовка]] — (36 %) * Посёлок [[Белячий]] — (7 %) * [[Ясын-Сокан]] хуьр — (49 %) * [[Джанай (хуьр)|Джанай]] хуьр — (51 %) * Посёлок [[Подчалык]] — (93 %) * [[Малый Арал (Астраханская область)|Малый Арал]] хуьр — (11 %) * [[Красный Яр (Астраханская область)|Красный Яр]] хуьр — (1 %) * [[Тулугановка (Володарский район)|Тулугановка]] хуьр ([[Володарский район (Астраханская область)|Володар район]]) — (21 %) * [[Растопуловка]] хуьр ([[Приволжский район (Астраханская область)|Приволжский район]]) — (37 %) 2012 йисуз нугъай чӀалан тарсар анжах кьве хуьруьн мектебра гузвай: Харабали райондин Лапас хуьре ва Приволжский райондин Растолуповка хуьре. ==Арадал атуникай== Нугъаяр — IV виш йисуз Евразиядин чилерал уьмуьр тухвай чара-чара миллетрин ва тайифайрин сад-садахъ галаз акахьунин рекьелди арадал атанвай туьрк халкьарикай сад я. И халкьдин этногенездиз виридалайни чӀехи кар туьрк, печенег ва кипчаг тайифайри кутунвайди я. Са кьадар геж, XIII виш йисарин юкьвара, Къизил Орда туькӀуьр хьайидалай кьулухъ, чкадин кипчак тайифайрал вигьинар авур монголар вахтар къвердавай чӀал квадарна чебни кипчакриз элкъвенай. «Нугъай» тӀвар XIII виш йисуз гьукум гьалай Къизил Ордадин Ногай бегдихъ галаз алакъалу я. Малум тирвал, XVI виш йисуз Урал вацӀун дугунрилай рагъакӀидай патариз куьч жедалди нугъаяр «мангытар» тӀварцӀелди малум тир. И тӀвар абуру кипчакри ассимиляция авур са тӀвар алай монгол тайифадикай къачунвайди тир. ==Тарих== Къизил Орда чкӀайдалай кьулухъ арадал атанай Нугъай Орда нугъайрин сифте гьукумат тир. Нугъай Орда — куьчери туьрк халкьарин эхиримжи зурба уьлкве хьанай. Нугъай халкьдин бине эцигай кас алимри адет тирвал Къизил Ордадин Нугъай бегдин тӀварцӀихъ галаз алакъалу иийизва. Нугъай бег ''беклярбек'' (яни вири бегрин бег) статусдин сагьиб тир ва Къизил Ордадин вирибурулайни нуфус авай гьакимрикай сад тир. Ада гьукум гьалай чӀавуз Ордади Европадиз са шумуд дяведин вигьинар авунай ва Византияди, Сербияди ва Болгарияди Ордадивай чпин аслувал кьабулнай. Тарихдин материалрай аквазвайвал, Нугъай бег акьван чӀехи нуфуслу тир хьи, ада вичин къарардалди Къизил Ордадин ханар ва гьакимар тахтунилай алудиз хкизвай. ГьакӀни, Нугъай Ордадин ва идахъ галаз санал нугъай миллетдин арадал атана кӀвачел акьалтӀуниз лап чӀехи крар Къизил Ордадин Эдиге бегдини кутунвайди малум я. Ам нугъай миллетдин бине эцигай чӀехи-буба гьисабзавайди я. Нугъай Орда лап хкаж хьана цуькведа авай вахтунда Волга ва Иртыш вацӀарин арада авай чӀехи чилерал экӀя хьанай, кеферпатан сергьятар Казан Ханвилив, кьиблепатан сергьятни Каспи гьуьлел кьван агакьнай. Ордадин кьилин шегьер Урал вацӀун кьерел алай Сарайчик шегьер тир. Ина нугъай гьакимрин, вини къатарин аристократрин ва руьгьани кардаррин кӀвалер авай. Нугъай Ордадикай ва нугъай миллетдикай сифте малуматар 1479, 1481 ва 1486 йисариз талукь урус ва поляк архивра гьатнава. Нугъайри чпин векилар Москвадиз садлагьай сеферда 1489 йисуз ракъурнай. Урусри абур гзаф гьуьрметдалди кьабулнай ва Москва вацӀун кьерел Кремльдин мукьвал алай Симонов монастырьдин вилик абурун векилвал кьабул ийидай «Нугъай гьаят» тешкилнай. ГьакӀни, Казань шегьердани нугъай мугьманрихъ галаз эхтилатар тухудай «мангыт чка» тӀвар алай чка туькӀуьрнай. Нугъай Ордади татаррал, башкиррал ва сибирьдин муькуь халкьарал пулунин харжияр эцигнай. Къецепатан уьлквейрихъ галаз авай савдадин ва сиясатдин крар Нугъай Ордади килигзавай. XVI виш йисан 1-ай паюна Ордадиз 300 агъзур аскерар вилик кутадай такьатар авай. Вичин къуватлувилиз килигна Ордади вичин гегьенш сергьятар хуьзвай ва къвалав галай муькуь ханвилериз ва урус гьукуматдиз гъиляй къвезвай куьмекар гузвай. Вичин нубатда, Ордадиз Москвадай дяведин ва экономикадин дестек къвезвай. 1549 йисуз Нугъай Ордадиз туьрк султӀан 1-й Сулейманан векилар атанай. РагъэкъэчӀдай Европа ва Кьулан Азия сад-садахъ гилигзавай Карвандин Рехъ Нугъай Ордадин кьилин шегьер СарайчикдайтӀуз физвай. XVI виш йисан 1-й паюна нугъайрихъ галаз араяр мадни хъсанарун патал урусри сифте камар вегьенай. Москвадинни Нугъай Ордадин арада савдавал вилик фенай. Нугъайри абуруз балкӀанар, лапагар, малдарвилин магьсулар маса гузвай, чкадал парчаяр, гьазур пекер, [[ракь]], [[кьуркьушум]], [[цур]], [[къеле]], морждин кӀарабар, кхьидай чар къачузвай. ГьакӀни, урусрихъ галаз кутӀуннавай икьрардив кьурвал нугъаяр Урусатдин кьиблепатан сергьятар хуьнин къуллугъдал алай. Ливон дяведа нугъайри урус кьушунрин пад кьунай ва Тахтар, Темир, Бухат, Бебезяк, Уразлы ва муькуь дяведин регьберрин балкӀандар кьушунри и дяведа къати иштиракнай. XVI виш йисан юкьвара Нугъай Ордадин кьилел чӀехи мусибатар атанай. Уьлкведин къене авай улусрин кьилерин арада сиясатдин женгер гатӀумнай. Идан нетижада Орда зайиф хьана са шумуд паяриз чкӀанай — ЧӀехи Орда, ГъвечӀи Орда ва муькуь чилер. XVII виш йисан сифте кьилера Нугъай Ордадин эгьлияр Урусатдин кьиблепатан сергьятриз, Кьиблепатан Поволжьедай Къавкъаздал кьван ва Крымдилай бессарабиядин чуьллерал кьван авай чилерал барабар тушиз чкӀанай. XVIII виш йисан эхирда нугъайрин са пай гьамишалух Турциядиз хъфенай. ===Крымдин девир, XVII—XVIII виш йисар=== Нугъай Орда терг хьайидалай кьулухъ нугъаяр Поволжьедин чилерал куьчери уьмуьр гьалзавай, амма XVII виш йисан эхирра рагъэкъэчӀдай патай калмыкар атунин себебдалди нугъайрин чӀехи пай Кеферпатан Къавкъазда авай Крым Ханвилин чилериз куьч жез мажбур хьанай. Поволжьедай Къавкъаздиз хъфизвай нугъайрин гуьгъуьналлаз югъванвай, Орлюк ва Лаузан пачагьрин регьбервилик квай калмыкрин чӀехи кьушунар 1644 йисуз Кеферпатан Къавкъаздив агакьнай. Калмык кьушунрин чӀехи пай Къабардадин чилериз гьахьнай, амма сад хьанвай нугъай ва кеферпатан къавкъаздин халкьари эвер тавур душман кукӀварна кьулухъ ракъурнай. 1728 йисуз нугъайрин са пай ЧӀулав гьуьлуьн кефер патариз Буджак, Едисан, Джембойлук ва Едишкуль вилаятриз куьч хьанай ва Усманрин Империядивай чпин аслувал хиве кьунай. 1728 йисуз, гьукуматди чеб Уралдилай анихъ галай Тамбов ва Саратов вилаятриз куьчарунин планрикай хабар хьайи нугъай халкь кӀвачел къарагънай. 1 октябрьдиз Керменчик къеледин мукьвал, Лаба вацӀун кьерел хьайи ягъунра А. В. Суворован кьушунри нугъай аскерар кукӀварнай. Са йикъан къене 5-7 агъзур кас телеф хьанай. Нугъайрин патай умуми телефвилер 400 агъзурав агакьнай. И вакъиайриз нугъай миллетди геноцид лугьузва, амма урусри и версия гьукуматдин дережада кьабулнач. Суворова вичин аскерриз «гуьллеяр ва сурсатар харж тавуна, анжах къайи яракьрив кӀвалахдай» эмир ганай. Душмандин кӀаник акатай нугъайрин бегар чара авачиз Суворовдиз муьтӀуьгъ хьанай ва нугъай чилерни Крым Урусатдин Империядин гъилик финив рази хьанай. 1783 йисан 8 апрельдиз урус императрица II-й Екатеринади, Крым, Тамань ва Кубань вилаятар урусрин мулкуник акатзавайди тестикьарзавай манифест кьабулнай. 1783 йисан къене азадвилин рекье женг чӀугвазвай чара-чара нугъай кӀеретӀрин аксиниз Суворова дяведин экспедицияр кьиле тухузвай. Суворован галтугуникай хкъечӀун патал сагъдиз амукьнай нугъаяр Кеферпатан Къавкъаздин, Кума ва Терек вацӀарин арада авай сувун ценерив галай чкайриз катнай (гилан Чечня авай чилер я). Чпин бахтунай гьа чӀавуз урусар гьеле Чечнядив агакьначир ва и агьвалатди абур дуьз кьиникьикай хилас авунай. ===Урус Империядин къене, XVIII виш йисар=== Урусри нугъаяр барбатӀ авурдалай кьулухъ кьери хьанвай халкь гьарнихъ чкӀанай, са пай Кеферпатан Къавкъазда амукьнай, са пай Волга вацӀун кьибле патариз акъатнай, муькуь пай Кубаньда амукьнай ва икӀ маса. 700 агъзурав агакьна нугъаяр Усманрин Империядиз хъфенай. 1793 йисуз Къавкъаздин нугъаяр чеб тайин тир тайифадиз талукьвилин принципдалди арадал гъайнвай приставствойрик акатнай: Калаус-Сабли, Калаус-Джамбойлук, Ачикулак-Джамбойлук ва Къаранугъай приставствояр. И приставствояр гьакӀ кьуру форма патал тешкилнай идараяр тир, амма гьакъикъатда ивидик куьчеривал квай халкьдиз дяведин ведомстводи килизгавай. 1820-й йисарилай эгечӀна нугъай чилерин чӀехи пай Ставропольедин губерниядик кутунай. «Ставрополь губернияда куьчери уьмуьр гьалзавай миллетрикай ведомость»-див кьурвал, 1850 йисуз калаус-сабли, калаус-джембойлук ва бештав-куьми нугъайрин кьадар — 27 124 кас, ачикулак-джембойлук ва едисан нугъайрин кьадар — 7 600 кас, къаранугъайрин ва едишкульрин кьадар 38 819 кас тир. Губерниядин гьукуматди нугъайривай чилер къакъудиз ва гуьгъуьнлай а чилерал цӀийи урус хуьрер кутунин сиясат кардик кутунай. 1795 йисуз II-й Екатеринади ихьтин къарар акъуднай: «Кизлярдин чуьллера авай нугъайриз Таврида вилаятдин Молочные Воды чилериз куьч жедай ихтияр ганва». Гьукуматди нугъайриз Молочная вацӀунни Берда вацӀун арада авай гегьенш чилер чара авунай, яни Мелитополь уезддин вири рагъэкъэчӀдай пад. Академик П. С. Палласа хабар гайивал, Таврида вилаятда нугъайрин кьадар 5 агъзурав агакьнай. ЧӀулав гьуьлуьн кьерерал санал уьмуьр тухузвай нугъайринни урусрин араяр даим ислягьбур тушир. 1796 йисуз урус савдагар Михаил Калугина икӀ кхьенай ''«Молочные Водыдин чкадин эгьлийриз нугъайри секинвал гузвач. Гагь тарашда, гьатта цӀуд яц чуьнуьхда. Зарар галукьайбуру нугъайрин начальникдиз гьикьван шикаят авуртӀани хийир авач»''. Таврида вилаятда авай нугъайривай кьве 500 кьадардин балкӀандар кьушун туькӀуьрнай. Са кьадар геж, нугъайрин арада савдадин алакъаяр ва кеспиятдин крар вилик кутун патал абуруз Обиточное хуьр алай чкадал Ногайск шегьер арадал гъанай. 1823 йисуз Молочные Воды чилерал нугъайрин кьадар 29 717 кас тир. 1853—1856 йисара Крымдин дяве чӀавуз Метропольдин нугъайри Крымдал физвай урус кьушунриз куьмекар ганай. Крым дяведа Урусат кӀаник акатайдалай кьулухъ, урусри нугъайрал Турциядиз симпатия къалурунин тахсир кутунай ва 1856 йисуз абур Урус Империядай акъудунин сиясатдик цӀийи кьилелай эгечӀнай. Турциядиз депортация авур нугъаяр чкадин туьрк агьалидихъ галаз акахьна терг хьанай. Чкадал амай нугъаяр крымдин татаррик акахьнай. 1860 — 1862 йисарин къене Метрополь уездда авай 50 агъзур нугъай (саки вири) Турциядиз хъфенай. Кубаньдин нугъаяр Турциядиз Къавкъаздин дяведин береда пара кьадарралди куьч хьанай. 1862 йисуз Кубань вилаятда вирини-вири 5000 нугъай амукьнай. Гуьгъуьнлай, Ставропольдин генерал-губернаторди ихьтин къарар акъудай «нугъайри кьунвай чилер абурукай там михьна аниз урус лежберар куьчарун». Нугъайрин эмиграциядилай кьулухъ губернияда са нугъай приставствони амукьначир. 1917 йисалди нугъайрин кьилин машгъулат куьчери малдарвал тир. Абуру балкӀанар, лапагар, девеяр, малар хуьзвай. XVIII виш йисуз Кубаньдин нугъайрин даим са чкадал уьмуьр гьалзавай ва лежбервилел алахънай. Мал-лапагдин лап чӀехи пайдин сагьибар мирзеяр ва султӀанар тир. Мирзеяр ва султӀанар вири агьалидин 4 % тешкилзавай, амма девейрин 99 %, балкӀанрин 70 %, лапагрин 55 % ва чӀехи маларин 40 % абуруз талукь тир. Амай 96 % нугъайри уьмуьр кесибвилин дережада тухузвай. Пара пай кесиб лежберар кеспи ийиз маса шегьерриз хъфизвай. Нугъаяр аскервилиз эверзавачир, идан чкадал гьукуматди абурувай кьетӀен харжи къахчузвай. XIX виш йисуз Дагъустандин ва Чечнядин нугъаяр адетдин куьчери уьмуьрдивай ва малар девеяр хуьнин кеспийривай аста-аста къакъатна, лежбервилел, гъетерхъанвилел ва векь ягъунал алахъиз эгечӀнай. Гьа чӀавуз нугъайрин виридалайни чӀехи хуьр Тамаза-Тюбе хуьр тир. ==Антропология== Умуми шикилда къачуртӀа чӀехи пай нугъайриз гьяркьуь чин ва шуькӀуь вилер хас я. И типдиз илимда монголоид раса лугьузвайди я. Ва кьетӀен къаматдин жигьетдай дагъустандин муькуь миллетрин арадай нугъаяр пара тафаватлу я ва фад чир жезва. Нугъайрин миллетдин гьар са субэтник группайриз чара-чара расадин жуьреяр хас я. Месела, Къарачай-Черкесиядин ва Крымдин нугъаяр понтий подтипдиз ва экуь европеодрин расадиз талукь я. Дагъустандин ва Чечнядин къранугъаяр кьиблепатан-сибирьдин расадиз талукь я, Ставропольдин ва Астраханьдин нугъайрик кьиблепатан-сибирьдин ва европеоид расайрин акахьай лишанар ква. ==ЧӀал== Нугъай чӀал — алтай чӀаларин хзандин туьрк чӀаларин группадик акатзава. Халкь чкӀанвай гегьенш ареалдиз килигна нугъай чӀал кьуд нугъатриз пай хьанва: * къаранугъай нугъат (Дагъустан ва Чечня) * къум (куьми) нугъат (Ставропольдин край) * акнугъай ва я кубань нугъат (Къарачай-Черкесия) * къарагаш нугъат (Астрахань вилаят) Крым-татар чӀалан степной (ва я кеферпатан) нугъатни гъакъикъатда нугъай чӀалан нугъатрикай сад язва. Бязи лингвистри фикирзава хьи, юртадин ва алабугат татаррин чӀалар нугъай чӀалан нугъатар я, гьа чӀавузни муькуь алимрин фикирралди и кьве чӀалар нугъай чӀалан таъсирдик акатнай татар чӀалан нугъатар я. Нугъай чӀал, къаракалпаг чӀал, къазах чӀал, гьакӀни крым-татар чӀалан степной нугъат ва узбек чӀалан кыпчак нугъат — ибур вири туьрк чӀаларин группадин кыпчак-нугъай подгруппадик акатзава. Вири кыпчак-нугъай чӀалар ва нугъатар сад садаз акьван мукьва я хьи, дуьньядин чара-чара пипӀера уьмуьр ийизвай и халкьари сада сад гъавурда акьазва. Ва алимрин фикирдалди, и чӀалар дегь девирда авай ва тарихдин къене пай хьанвай са умуми чӀалан нугъатар я. Эдебиятдин нугъай чӀал къранугъай нугъатдин бинедал арадал гъанва. == Литература == * ''Ярлыкапов, Ахмет А.'' Ислам у степных ногайцев. — {{М}}: Инст. этнологии и антропологии, 2008. * {{книга |автор = |часть = Ногайцы |заглавие = Народы России. Атлас культур и религий |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = [[Дизайн. Информация. Картография]] |год = 2010 |страниц = 320 |isbn = 978-5-287-00718-8}} * {{книга |автор= |часть= Ногайцы|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/127|заглавие=Этноатлас Красноярского края |оригинал= |ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |викитека= |ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев |издание=2-е изд., перераб. и доп |место=Красноярск |издательство=Платина (PLATINA) |год=2008 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=224 |серия= |isbn=978-5-98624-092-3 |тираж= |ref=Этноатлас Красноярского края }} * Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 374 * Гизер С. Н. Жилые дома причерноморских ногайцев в записках путешественников // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І.І. Мечникова. — Одеса, 1999. — Вип. 10. — С. 102—107. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://islamngy.blogspot.com/ IslamNGY — Блог группы «Ногайцы в Исламе». Исламский анализ истории ногайцев, призыв ногайских проповедников, статьи, стихи, книги, видео и аудио об Исламе и ногайцах.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141130070453/http://islamngy.blogspot.com/ |date=2014-11-30 }} * [https://web.archive.org/web/20111002223205/http://nogaici.ru/index/0-15 Ногайцы.ру — Информационный сайт посвящённый Ногайцам. История,Информация,Форум,Чат,Видео,Музыка,Радио,Электронные книги,Стихи, и многое другое касающиеся Ногайцев.] {{Туьрк халкьар}} {{Дагъустандин халкьар}} [[Категория:Нугъаяр| ]] [[Категория:Туьрк халкьар]] [[Категория:Дагъустандин халкьар]] [[Категория:Урусатдин халкьар]] [[Категория:Къавкъаздин халкьар]] tk1v1d0vvqa8ke5s9rj5ghaam3s6xh9 0 9043 99443 96509 2026-09-26T00:21:01Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99443 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ-Урусат | статус = Шегьер | тӀвар =Екатеринбург | урус чӀалал тӀвар = | пайдах =Flag of Yekaterinburg (Sverdlovsk oblast).svg | герб =Coat of Arms of Yekaterinburg (Sverdlovsk oblast).svg | региондин карта = <br /><div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Location map of Russia.svg|300px]] {{метка изображения|x=0.19 |y=0.27 |scale=300|text=Екатеринбург <br />[[Файл:Red pog.png|10px|center]]}}</div> | координатар ={{coord|56|50|00|N|60|35|00|E|region:RU_type:city(1323000)|display=title,inline|name=Екатеринбург}} | райондин жуьре =Шегьердин округ | район = шегьер Екатеринбург | регион =[[Свердловск вилаят]] | хуьруьн жуьре = | хуьр = | къенепатан паюнар = 7 административ районар | кьилин жуьре = Регьбервал | кьил = [[Евгений Вадимович Ройзман|Евгений Ройзман]] (шегьердин кьил) <br />[[Александр Эдмундович Якоб|Александр Якоб]] (администрациядин кьил) | бине эцигай тарих = [[1723 йис]] | садлагьай тӀвар кьун = <!-- 1е упоминан--> | виликан тӀварар =1924—1991 — ''Свердловск'' | статус йисалай = 1781 | майдан = 468<ref>[http://екатеринбург.рф/file/a016f70041704b092314f12bc836f24e Шегьердин план] {{ref-ru}}</ref> | ЯШЧ кьакьанвал =270 [[метр|м]] | гьава = юкьван-континенталдин | агьали =↑ 1 444 439 | сиягьдиз кьачур йис =2016 | агьалидин къалинвал =3086,41 | агломерация =2,2 млн | халкьар =[[урусар]] — 89,04 % <br />[[татарар]] — 3,72 %<br />[[украинар]] — 1,03 %<br />[[башкирар]] — 0,96 % ва мас. | динар = | сятдин чӀул =+5 | телефондин код =+7 343 | почтунин индекс =620xxx | автомобилдин код =66, 96, 196 | Код ОКАТО =65 401 | сайт = [http://екатеринбург.рф екатеринбург.рф] | commonscat =Yekaterinburg }} '''Екатеринбу́рг''' — [[Урусат Федерация]]дин [[Свердловск вилаят]]да авай шегьер. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа кьудлагьай чкадал ала. [[Урусатдин шегьер-миллионерар|Шегьер-миллионер я]], [[Уралдин федерал округ]]дин администрациядин юкь я. Шегьер — Екатеринбургдин шегьердин агломерациядин юкь я. Урусатдин ва [[Урал]]дин лап чӀехи метлеб авай транспортдин, кеспиятдин, экономикадин ва илимдин юкь я. == География == === Административ паюн === Шегьер 7 районар акатзава. {| class="standard" ! Екатеринбургдин районар [[Файл:Ekb all districts.png|300px|center|Екатеринбургдин районар]] |- | style="padding:0; border:none;" | |} {|class="standard" !Район !Майдан !Агьали, кас. !Адм. кьил !Сайт |- |1. [[Вини-Исеть район|Вини-Исеть]] |240 |align=right|210 157 |Александр Васильевич Бреденко |http://viadm.ru |- |2. [[Ракьун рекьин район (Екатеринбург)|Ракьун рекьин]] |126 |align=right|160 450 |Валентин Анатольевич Лаппо |http://zhda.ekburg.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130909183749/http://zhda.ekburg.ru/ |date=2013-09-09 }} |- |3. [[Оржоникидзе район (Екатеринбург)|Оржоникидзе]] |102 |align=right|282 814 |Вячеслав Анатольевич Трапезников |http://ordek.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804174653/http://www.ordek.ru/ |date=2020-08-04 }} |- |4. [[Киров район (Екатеринбург)|Киров]] |72 |align=right|225 839 |Александр Юрьевич Лошаков |http://kiradm.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402073945/http://kiradm.ru/ |date=2022-04-02 }} |- |5. [[Октябрдин район (Екатеринбург)|Октябрдин]] |176 |align=right|145 270 |Валерий Петрович Строшков |http://octadmin.ru |- |6. [[Чкалов район (Екатеринбург)|Чкалов]] |402 |align=right|261 880 |Вячеслав Николаевич Мишарин |http://chkadm.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803123338/http://chkadm.ru/ |date=2020-08-03 }} |- |7. [[Ленин район (Екатеринбург)|Ленин]] |25 |align=right|158 029 |Евгений Константинович Архипов |https://web.archive.org/web/20160608132308/http://xn--80ajnflcgn.xn--p1ai/ |} == Стха шегьерар == {| class="standard sortable" ! Уьлкве, регион ! Стха-шегьер ! Йис |- | {{Китайдин пайдах}} [[Китайдин Халкьдин Республика]]|| [[Гуанчжоу]] || align="center" | |- | {{Чехиядин пайдах}} [[Чехия]]|| [[Пльзень]] || align="center" | |- | {{АСШ-дин пайдах}} [[Америкадин Садхьанвай Штатар]]|| [[Сан-Хосе (Калифорния)|Сан-Хосе]] || align="center" | |- | {{Италиядин пайдах}} [[Италия]]|| [[Генуя]] || align="center" | |- | {{Беларусиядин пайдах}} [[Беларусия]]|| [[Могилёв]] || align="center" | |- | {{Германиядин пайдах}} [[Германия]]|| [[Вупперталь]] || align="center" | |- | {{Кьибле Кореядин пайдах}} [[Республика Корея]]|| [[Инчхон]] || align="center" | |- | {{Италиядин пайдах}} [[Италия]]|| [[Ферентино]] || align="center" | |- | {{Болгариядин пайдах}} [[Болгария]]|| [[Пловдив]] || align="center" | |- | {{Украинадин пайдах}} [[Украина]]||[[Днепропетровск]] || align="center" | |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20211018104429/https://xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/ Шегьердин официал сайт] {{ref-ru}} {{Урусатдин шегьерар-миллионерар}} [[Категория:Свердловск вилаят|*]] [[Категория:Урусатдин регионрин кьилин шегьерар]] 7r8h0fxd95gjkawy71jzepm1y5qk395 0 9583 99449 96017 2026-09-26T00:30:29Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99449 wikitext text/x-wiki {{Урусатдин Федерациядин субъектдикай малуматар |RuNm = Красноярскдин край |OfNm1 = |FSFlag = [[Файл:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|150px|Крайдин тӀаратӀ]] |FSCoA = [[Файл:Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg|100px|Крайдин герб]] |FlagLnk = Красноярскдин крайдин тӀаратӀ {{!}}ТӀаратӀ |CoALnk = Красноярскдин крайдин герб {{!}}Герб |Карта=[[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Krasnoyarsk Krai.svg|300px]] |Картадин гьал= Урусат Федерациядин картадал Красноярскдин край |Гимндин тӀвар = |Аудио = |Уьлкве1 =Уьлкве |Уьлкве2 =[[Урусат]] |FSCtrWhat = Кьилин шегьер |FSCtrNm = [[Красноярск]] |AreaRnk = 2-й |TotArea = 2 366 797 |WaterPrcnt = 0,8 |PopRnk = 14-й |PopQty = {{гзаф хьун1}} 2 875 790 |PopCtDate = [[2016 йис|2016]] |PopDens = 1.22 |GDP = 1423,2 млрд ман. |GDPCtDate = [[2010 йис|2010]] |GDP(PPP) = 498,4 агъз. ман. |GDPRnk = 10-й |FedDistrNm = [[Сибирдин федерал округ|Сибир]] |EcRegNm = [[РагъэкъечӀдай патан Сибирдин экономикадин район|РагъэкъечӀдай патан Сибирдин]] |CadNo = 24 |LangLangs = |OfLangs = [[урус чӀал]] |HeadTtl = Губернатор |HeadNm = Виктор Толоконский |ViceTtl = Къанунар акъудзавай кӀватӀалдин председатель |ViceNm = Александр Викторович Усс |LegislTtl =Код ISO 3166-2 |LegislNm = RU-KYA |FSAnthem = |MSK = MSK (UTC+7) |OfSite = http://www.krskstate.ru/ |Phone cod = |пишкешар = }} '''Красноярскдин край''' ({{lang-ru|Красноярский край}}) — [[Урусатдин Федерация]]да авай субъект, [[Сибирдин федерал округ]]дик акатзава. Субъектдин бине [[1934 йис]]ан 9 декабрьда кутунвайди я. Кьилин шегьер — [[Красноярск]] я. ==Эдебият== * {{книга |автор=[[Бажан, Татьяна Алексеевна|Бажан Т. А.]]|заглавие=Религиозные организации Красноярского края: Справочник |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Красноярск |издательство=[[Сибирский юридический институт МВД России]] |год=2003 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=112 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Бажан}} * ''Безруких В.'' Физическая география Красноярского края. Красноярск: [[Красноярское книжное издательство]], 1994 == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20220126080221/http://xn--80aaxebbbcxktdegd6t.xn--p1ai/ Официальный портал Красноярского края] * [http://www.sobranie.info/ Законодательное Собрание Красноярского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107173755/http://www.sobranie.info/ |date=2012-01-07 }} * [http://zakon.krskstate.ru/ Законодательство Красноярского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216100944/http://www.zakon.krskstate.ru/ |date=2022-02-16 }} {{Урусатдин административ паюн}} [[Категория: Красноярскдин край| ]] [[Категория:Урусатдин Федерациядин субъектар]] eyw3ht6d75ad8jcezf5l57yts92q6w4 0 10964 99432 98715 2026-09-25T23:55:58Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99432 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ-Урусат | статус = Шегьер | тӀвар =Агъа Новгород | тамам тӀвар = | урус чӀалал тӀвар = Нижний Новгород | фотография = | кьадар = 280px | пайдах =Flag of Nizhny Novgorod.svg | герб =Coat of Arms of Nizhny Novgorod.svg | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:European Russia laea location map (incl Crimea).svg|300px|border]] {{метка изображения|x=0.42 |y=0.65 |scale=300|text=Агъа Новгород<br />[[Файл:Red pog.png|10px|center]]}} </div> <div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Map of Nizhny Novgorod Region (PosMap).svg|300px|border]] {{метка изображения|x=0.26 |y=0.45 |scale=300|text=Агъа Новгород<br />[[Файл:Locator Dot2.gif|10px|center]]}} </div> | координатар ={{coord|56|19|37|N|44|00|27|E|region:RU_type:city(1278300)|display=title,inline|name=Агъа Новгород}} | райондин жуьре = Шегьердин округ | район = Шегьердин округ шегьер Агъа Новгород | регион =[[Агъа Новгород вилаят]] | хуьруьн жуьре = | хуьр = | кьенепатан паюнар = 8 районар | кьилин жуьре = [[Агъа Новгороддин кьилар|Шегьердин кьил]]: | кьил = Владимир Панов | бине эцигай тарих = [[1221 йис]] | садлагьай тӀвар кьун = [[1221 йис]] | виликан тӀварар = 1924—1991 — ''Горький'' | статус йисалай = | майдан = 410,68—466,5 | ЯШЧ кьакьанвал =200 [[метр|м]] | гьава = юкьван | агьали =↘ 1 266 871 | сиягьдиз кьачур йис =2016 | агьалидин къалинвал = 3084,81 | агломерация = 2 086 972 | халкьар =[[урусар]] — 93,93 %<br />[[татарар]] — 1,33 %<br />[[мордва]] — 0,58 %<br />[[украинар]] — 0,53 %<br />[[эрменияр]] — 0,4 %<br />ва мас.<ref name="2010йпер.">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Всероссийская перепись населения 2010 года]{{ref-ru}}</ref><ref name="2010этночӀалар">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года в отношении демографических и социально-экономических характеристик отдельных национальностей]{{ref-ru}}</ref> | динар = [[хашпара дин]], [[ислам]] | сятдин чӀул =+3 | телефондин код =+7 831 | почтунин индекс =603000-603999 | автомобилдин код =52, 152 | Код ОКАТО =22 401 | сайт = [http://adm.nnov.ru/ adm.nnov.ru] | commonscat = Nizhny Novgorod }} '''Агъа Но́вгород''' ({{lang-ru|Ни́жний Но́вгород}}, [[1932 йис|1932-й йисалай]] [[1990 йис|1990-й йисал]] кьван — '''Го́рький''') — [[Урусат|Урусатдин Федерациядин]] [[Агъа Новгород вилаят]]да авай шегьер. Миллиондилай виниз агьалияр аваз, Агъа Новгород [[Приволжскдин федерал округ]]дин ва Агъа Новгороддин вилаятдин администрациядин юкь я. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа вадлагьай чкадал ала. Адан бине [[Юрий Всеволодович]] 1221-й йисан тӀулдиз кутунва. Урусатдин чӀехи метлеб авай экономикадин, илимдинни медениятдин юкь я. == Административ паюн == Агъа Новгороддик 8 округар акатзава. {| |- |Colspan=2|Шегьердин районар: |rowspan=3|[[Файл:Districts of Nizhny Novgorod City.svg|right|thumb|250px|Агъа Новгороддин административ паюн]] |- | # <span style="color:#FECCCC;">█</span> [[Агьановгород район (Агьа Новгород)|Агьановгород]] # <span style="color:#CCFEFE;">█</span> [[Окадив район|Окадив]] # <span style="color:#FEFEFE;">█</span> [[Совет район (Агьа Новгород)|Совет]] # <span style="color:#CCCCFE;">█</span> [[Канавино район|Канавино]] | # <li value="5"><span style="color:#FECCFE;">█</span> [[Автозавод район (Агьа Новгород)|Автозавод]] # <span style="color:#CCFECC;">█</span> [[Ленин район (Агьа Новгород)|Ленин]] # <span style="color:#CCCCCC;">█</span> [[Москва район (Агьа Новгород)|Москва]] # <span style="color:#FEFECC;">█</span> [[Сормово район|Сормово]] |} == Стха-шегьерар == {| | colspan="2" | | valign="top" | <div class="center">'''Стха-шегьерар'''<ref name="стха">{{Cite web|url = http://www.admgor.nnov.ru/references/inter/twin.html|title = Города-побратимы и города-партнёры|publisher = admgor.nnov.ru|accessdate = 2017-03-23}}</ref></div> {| class="wikitable sortable" |- ! Шегьер ! Регион ! Уьлкве ! Дата |- |'''[[Эссен]]''' |''[[Кеферпатан Рейн-Вестфалия]]'' |{{Германиядин пайдах}} [[Германия]] |1991 |- | '''[[Линц]]''' | ''[[Вини Австрия]]'' | {{Австриядин пайдах}} [[Австрия]] | 1993 |- | '''[[Филадельфия]]''' | ''[[Пенсильвания]]'' | {{АСШ-дин пайдах}} [[Америкадин Садхьанвай Штатар|АСШ]] | 1994 |- | '''[[Цзинань]]''' | ''[[Шаньдун]]'' | {{Китайдин пайдах}} [[Китай]] | 1994 |- | '''[[Тампере]]''' | ''[[Пирканмаа]]'' | {{Финляндиядин пайдах}} [[Финляндия]] | 1995 |- | '''[[Харьков]]''' | ''[[Харьков вилаят]]'' | {{Украинадин пайдах}} [[Украина]] | 2001<ref>[http://www.vremyan.ru/news/pobratimskie_svjazi_mezhdu_n_novgorodom_i_xarkovom_rasshirjatsja.html Побратимские связи между Н.Новгородом и Харьковом расширятся], [[vremyan.ru]], 03.06.2009</ref> |- | '''[[Матансас]]''' | ''[[Матансас (провинция)|Матансас]]'' | {{Кубадин пайдах}} [[Куба]] | 2004 |- | '''[[Сувон]]''' | ''[[Кёнгидо]]'' | {{Кьиблепатан Кореядин пайдах}} [[Республика Корея|Корея]] | 2005 |- | '''[[Нови-Сад]]''' | ''[[Воеводина]]'' | {{Сербиядин пайдах}} [[Сербия]] | 2006 |- | '''[[Минск]]''' |''[[Минск вилаят]]'' |{{Беларусиядин пайдах}} [[Беларусия]] | 2007<ref>[http://admcity.nnov.ru/references/inter/minsk_history.htm Город-побратим Минск<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024933/http://admcity.nnov.ru/references/inter/minsk_history.htm |date=2016-03-05 }}</ref> |- | '''[[Вильнюс]]''' |''[[Вильнюс уезд]]'' |{{Литвадин пайдах}} [[Литва]] | |- | '''[[Сант-Бой-де-Льобрегат]]''' | ''[[Каталония]]'' | {{Испаниядин пайдах}} [[Испания]] | 2008<ref>[http://www.niann.ru/?id=339046 Вопросы укрепления сотрудничества между Нижним Новгородом и испанским городом-побратимом Сант Бой де Ллобрегат будут обсуждаться на заседании круглого стола в НГЛУ 17 сентября, niann.ru, 16.09.08]</ref><ref>[http://www.nta-nn.ru/news/item/?ID=134309 Н.Новгород станет побратимом испанского города Сант Бой, 09.06.2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910101045/http://www.nta-nn.ru/news/item/?id=134309 |date=2016-09-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910101045/http://www.nta-nn.ru/news/item/?id=134309 |date=2016-09-10 }}</ref> |- |'''[[Барселона]]''' |''[[Каталония]]'' |{{Испаниядин пайдах}} [[Испания]] |2009 |- |'''[[Сухум]]''' |''Сухум'' |{{Абхазиядин пайдах}} [[Абхазия]] |2009 |- |'''[[Битола]]''' |''[[Битола (жемият)|Битола]]'' |{{Македониядин пайдах}} [[Македония]] |2010 |- |'''[[Дьёр]]''' |''[[Дьёр-Мошон-Шопрон]]'' |{{Венгриядин пайдах}} [[Венгрия]] |2012 |- |'''[[Бельцы]]''' |''Муниципий Бельцы'' |{{Молдовадин пайдах}} [[Молдова]] |2016 |- |'''[[Симферополь]]''' |''Шегьердин округ Симферополь'' |{{Урусатдин пайдах}} [[Урусат]] |2016 |- |} | valign="top" | <div class="center">'''Шегьерар-партнёрар'''<ref name="стха" /></div> {| class="wikitable sortable" |- ! Шегьер ! Регион ! Уьлкве |- |[[Болонья]] |''[[Эмилия-Романья]]'' |{{Италиядин пайдах}} [[Италия]] |- |[[Брно]] |''[[Кьибле Моравия край]]'' |{{Чехиядин пайдах}} [[Чехия]] |- |[[Лейпциг]] |''[[Саксония (ччил)|Саксония]]'' |{{Германиядин пайдах}} [[Германия]] |- |} |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20160624050039/http://www.adm.nnov.ru/en/ Официал шегьердин сайт]{{ref-ru}} * [http://www.gorduma.nnov.ru/ Шегьердин думадин сайт]{{ref-ru}} {{Урусатдин шегьерар-миллионерар}} [[Категория:Агьа Новгород вилаят]] [[Категория:Урусатдин регионрин кьилин шегьерар]] 0k8pmiicoq9svi2qhjsjgjavbof29sc 0 11440 99459 97746 2026-09-26T00:46:37Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99459 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Такуарембо |тамам тӀвар ={{lang-es|Departamento de Tacuarembó}} |пайдах = No flag.svg |пайдахдин кьадар = 125px |герб = Coat of arms of Tacuarembó Department.png |гербдин кьадар = 90px |карта = Tacuarembo in Uruguay.svg |уьлкве = Уругвай |административ паюн = 2 муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Такуарембо]] |шегьерар = |кьилин жуьре = [[Интендант]] |кьил = Эбер да Роса Васкес |майдан = 15 438 |ччилдин чка = 1 |чӀал = [[испан чӀал|испан]] |агьалияр = 90 053 |агьалийрин чка = |агьалидин чуькьуьнвал = 5,83 |сятдин чӀул = [[UTC−3:00]] |ISO = UY-TA |телефондин код = |автомобилдин код = |сайт = http://www.imtacuarembo.com/ |commonscat = }} '''Такуарембо́''' департамент ({{lang-es|Departamento de Tacuarembó}}) — [[Уругвай]]да авай департамент я. Майдан — 15 438 км². Агьалияр — 90 053 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 5,83 кас/км². Административ юкь — [[Такуарембо]]. == География == Департаментди Уругвайдин юкьванни кефер пата чка кьунва. == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20110809145402/http://www.imtacuarembo.com/index.php/fotos/9-fiesta-de-la-patria-gaucha/detail/index.php?option=com_content&view=article&id=171:fundamentos-culturales-de-tacuarembo Официал сайт]{{ref-es}} {{Uruguay-geo-stub}} {{Уругвайдин департаментар}} [[Категория:Уругвайдин департаментар]] bk6a9sea77slxhwgilzxeraydf0dnym 0 13677 99444 96198 2026-09-26T00:21:55Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99444 wikitext text/x-wiki {{Кас}} '''Илгьам Гьейдаран хва Алиев''' ({{lang-az|İlham Heydər oğlu Əliyev}}, 1961 йисан 24 декабрдиз, [[Баку]]) — [[Азербайжан]]дин гьукуматдинни сиясатдин крархъан, гилан Азербайжандин президент язва. Азербайжандин президент [[Гейдар Алирзадин хва Алиев|Гейдар Алиеван]] хва ва адан чкадал акъвазнавайди. Вад сефер президентвилин хкягъунра винел пад къачурди (2003, 2008, 2013, 2018 ва 2024 йисариз). Халкьарин арада авай специалистрин фикирдалди, Илгьам Алиеван президентвал уьлкведин къене авай сиясатдин уьмуьр стабилизация авунал къейдзава. Гьа са вахтунда, шумудни са специалистри Илгьам Алиева Азербайжанда эцигнавай режим диктаторвилин<ref>''Hill S.'' [https://books.google.ru/books?id=36NM38haLCEC Europe’s Promise: Why the European Way is the Best Hope in an Insecure Age]. — University of California Press, 2010. — P. 217.<br />''Solomon N.'' [https://books.google.ru/books?id=HO6oAUtrEPAC War Made Easy: How Presidents and Pundits Keep Spinning Us to Death]. — [[John Wiley & Sons]], 2010. — Ch. 6 (см. на последней странице главы).<br />''Lushnycky A. N., Riabchuk M.'' [https://books.google.ru/books?id=cQqr7f9QkngC Ukraine on Its Meandering Path Between East and West]. — [[Peter Lang]], 2009. — P. 28.<br />''Scahill J.'' [https://books.google.ru/books?id=vpo5E5JagJEC Blackwater: The Rise of the World’s Most Powerful Mercenary Army]. — Profile Books, 2011. — P. 238, 242.<br />''Chomsky N., Achcar G.'' [https://books.google.ru/books?id=GJjtAAAAMAAJ Perilous power: The Middle East & U.S. Foreign Policy: dialogues on terror, democracy, war, and justice]. — Paradigm Publishers, 2008. — P. 44.<br />''Warshal B.'' [https://books.google.ru/books?id=0bOYSAstqgcC Provocative Columns: A Liberal Rabbi Reflects on Beliefs, Israel & American Politics]. — iUniverse, 2009. — P. 259.<br />''Noble H. B.'' [https://books.google.ru/books?id=15CnJi-PQb4C Cheney’s War Crimes: The Reign of a de Facto President]. — Author House, 2013. — P. 153.<br />''Harris M.'' [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/azerbaijan/9658427/Why-is-a-crucial-conference-on-internet-freedom-taking-place-in-a-dictatorship.html Why is a crucial conference on internet freedom taking place in a dictatorship?] // [[The Daily Telegraph]]. — 7.11.2012.<br />''Peck T.'' [http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/the-prince-the-brutal-dictator-and-a-friendship-he-just-wont-give-up-8270022.html The Prince, the brutal dictator and a friendship he just won’t give up] // [[The Independent]]. — 1.11.2012.<br />''Weiss M.'' [https://foreignpolicy.com/2014/06/10/the-corleones-of-the-caspian/ The Corleones of the Caspian]. // [[Foreign Policy]]. — 10.6.1014.<br />''Hiatt F.'' [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/06/AR2011020603409.html Obama needs a freedom agenda he can believe in]. // [[The Washington Post]]. — 7.2.2011.<br />[Editorial Board] [http://www.washingtonpost.com/opinions/azerbaijan-prosecutes-a-prominent-human-rights-defender-on-absurd-charges/2014/08/13/2971c430-2254-11e4-958c-268a320a60ce_story.html Azerbaijan prosecutes a prominent human rights defenderon absurd charges]. // The Washington Post. — 13.8.2014.</ref> тахьайтӀа авторитарный<ref>{{cite news|title=Azerbaijan: Vulnerable Stability|publisher=International Crisis Group|url=http://old.crisisgroup.org/en/regions/europe/south-caucasus/azerbaijan/207-azerbaijan-vulnerable-stability.html|date=2010-09-03|lang=en|access-date=2017-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171018012810/http://old.crisisgroup.org/en/regions/europe/south-caucasus/azerbaijan/207-azerbaijan-vulnerable-stability.html|archivedate=2017-10-18}}<br />CIA The World Factbook — [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |date=2016-07-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090610081951/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/AJ.html|date=2009-06-10}}: <br />''Landell-Mills P.'' [https://books.google.ru/books?id=ZFYx1hoRaacC Citizens Against Corruption: Report from the Front Line]. — Troubador Publishing Ltd, 2013. — P.. XVI.<br />''Macalister T.'' [http://www.theguardian.com/business/2014/apr/22/energy-supply-russia-ukraine-gas-rich-countries-human-rights UK energy quest highlights human rights concerns in gas-rich countries]/ // [[The Guardian]]. — 22.4.2014.</ref> хьиз гьисабзава. == Уьмьурдин рехъ == 24 декабрь 1961 йисуз [[Баку]]да дидедиз хьанва Азербайжан ССР-дин [[ССРГ Гьукуматдин Хатасузвилин Комитет|КГБ]]-дин контрразведкадин кьил – Алиев Гьейдаран, ва офтолмологиядин институттин чӀехи къуллугъчи – Алиеван Зерифадин хзанда. Адалай гъери хзанда авайтир Илгьаман чӀехи вах – Севил. Адан хва – Азер, [[Азербайжандин залан атлетикадин федерация|Азербайжандин залан атлетикадин федерациядин]] вице-президент я. === КӀелунар === 1977-лагьай йисуз Алиева Баку шегьердин № 6 мектеб акьалтӀарна, гьа йисуз ам [[Москвадин гьукуматдин халкьарин арада авай рафтарвилерин институт]]дик (МГИМО) экечӀна<ref>[https://mgimo.ru/library/dossier/3216/ МГИМО — Илгьам Гейдаран хва Алиев]</ref>. 1982-лагьай йисуз ада МГИМО акьалтӀарна, гуьгъуьнлай адан аспирантурадиз гьахьна. 1985-лагьай йисуз ада тарихдин илимрин кандидатвилин диссертация хвена<ref>[https://mgimo.ru/about/news/smi/ilkham-aliev-nikogda-ne-kozyryal-avtoritetom-ottsa/ МГИМО — «Ильхам Алиев никогда не козырял авторитетом отца»]</ref> 1990-лагьай йисал кьван (маса малуматралди — 1994-лагьай йисал кьван) ада МГИМО-да муаллимвиле кӀвалахна<ref>[https://moscow-baku.ru/news/politics/ilkham_aliev_pozdravil_anatoliya_torkhunova/ Москва-Баку. RU Илгьам Алиева Анатолий Торкуноваз мубарак авуна]</ref><ref>[https://mgimo.ru/about/news/visits/180332/ Кино-Театр. Ру — ИЛЬЯ РЕЗНИК]</ref>. 2004-лагьай йисуз Илгьам Алиеваз «МГИМО-дин лайихлу доктор» лугьудай тӀвар гана<ref>[https://mgimo.ru/about/news/visits/180332/ МГИМО — Азербайджан Республикадин президент Илгьам Алиев]</ref>. МГИМО акьалтӀарнавайбурукай Алиев тек сад тир гьукуматдин президент язва. === Сиясатдин карьера === 1995-лагьай йисуз ам Азербайджандин Милли Межлисдиз депутат хьиз хкяна, 2000-лагьай йисуз ам хкягъ хъувуна. Амма 2003-лагьай йисуз Азербайджандин Республикадин премьер-министрдин чка кьурла ада вичелай депутатвилин ихтиярар алудна. 2003-лагьай йисан июлдиз начагьзавай Гейдар Алиевни ада хва Илгьам уьлкведин президентвиле кандидатар хьана. Адалай гъейри, 4-лагьай августдиз президентдин теклифуналди Милли Межлисди Илгьам Алиев уьлкведин премьер-министр хьиз тайинарна. Кьве варз алатайдалай кьулухъ Азербайджандин гьукуматдин телевидениедай Гьейдар Алиеван патай халкьдив обращение кӀелна, ада хва патал вичин кандидатура алудна<ref name="За родину">{{cite news | title=Президент заболел за родину|publisher=Газета «Коммерсантъ»|author= БОРИС Ъ-ВОЛХОНСКИЙ | url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=5c7da88a-1669-490c-b928-b2e028ae4f3f&docsid=416586| date=2003-10-03| lang=ru}}</ref>. 2003-лагьай йисан 15 октябрдиз уьлкведа кьиле фейи хкягъунрин нетижада Илгьам Алиев Азербайджан президентдиз хкяна, ада 79,46 % сесер кӀватӀна<ref>{{cite news | title=Столкновения в Баку: есть две жертвы |publisher=Русская служба Би-би-си | url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_3197000/3197588.stm| date=2003-10-16| lang=ru}}</ref>. === Къарабагъдин акьунар === Гзаф йисар Илгьам Алиеван президентвилин вахтунда Къарабагъдин суал ачух жезвачир. 2020 йисуз сентябрдин ахирда ам Азербайжандин кьил яз [[Кьведлагьай къарабагъдин дяве|2-й Къарабагъдин дяве]] башламиш хьанва. Гзафбуру фикир ийизвайтир хьи и дяведани Азербайжан гзаф вилик акъатдач, 2016 йисан апрелдин дяведа хьиз. Амма 44 йикъан къене Азербайжандин къушунар Къарабагъдин гзаф чилер вичин контролдихъ къахчуна. 2023 йисан 15 октябрдиз Илгьам Алиев Азербайжандин тӀаратӀ хкажнавай Ханкендидин юкьван майдандал<ref>https://president.az/ru/articles/view/61587</ref> Амма идаз килиг тавуна акьунар ктяхь хьанвач. 2023 йисуз 19-20 сентябрдиз [[Азербайжандин Яракьлу Къуватар|Азербайжандин Яракьлу Къуватарин]] ва хиве кьунвачир [[Суван Къарабагъдин Республика|Суван Къарабагъ Республикадин]] арада ягъунар хьанвай. Адан тахсир хьана и разивилер: ЦӀай акъвазарун, СКЪР-дин армияди яракьар алудун ва СКЪР-дин кьил къул чӀугун адал хьи, 2024 йисан 1 январдлай Суван-Къарабагъ Республика пуч жеда, ва адан чилер Азербайжандин контролдихъ жеда. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Къецепатан элячӀунар}} {{DEFAULTSORT:Алиев, Илгьам Гейдаран хва}} [[Категория:Азербайжандин президентар]] [[Категория:Бакуда дидедиз хьанвайбур]] [[Категория:Москвадин гьукуматдин халкьарин арада авай рафтарвилерин институт акьалтӀарнавайбур]] qfcd0huo7n6v9w3a0q1phmv9l5bulzj 0 14755 99447 97647 2026-09-26T00:29:40Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99447 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Кишерть район |тамам тӀвар ={{lang-ru|Кишертский район}} |пайдах =Flag of Kishertsky rayon (Perm krai).png |пайдахдин кьадар = 125px |герб =Coat of Arms of Kishertsky raion (Perm krai).png |гербдин кьадар = 90px |карта = Location of Kishertckiy Region (Perm Kray).svg |уьлкве = Урусат |региондин жуьре = [[Урусатдин административ паюн|Урусатдин субъект]]: |регион = [[Пермдин край]] |административ паюн = |кьилин шегьер = [[Усть-Кишерть (Пермдин край)|Усть-Кишерть]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Райондин кьил |кьил =Наталья Николаевна Колобова |майдан =1 400,0 |ччилдин чка = |чӀал = [[урус чӀал|урус]] |агьалияр ={{ агьалияр | Кишертский район| тс }} |агьалийрин чка = |агьалидин чуькьуьнвал =7,86 |сятдин чӀул = [[UTC+5:00]] |телефондин код = +7 342 |автомобилдин код = 59, 81, 159 |сайт =http://кишерть.рф/ |commonscat = }} '''Кишерть район''' ({{lang-ru|Кишертский район}}) — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Пермдин край]]да авай район я. Майдан — 1 400 км². Агьалияр — {{ агьалияр |Кишертский район| тс }} кас. Административ юкь — [[Усть-Кишерть (Пермдин край)|Усть-Кишерть]]. == География == Районди Пермдин крайдин кьиблединни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва. == Агьалияр == {{ Агьалияр |Кишертский район| Столбцов=9 }} {{ Агьалияр |Кишертский район| график }} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20220122190245/http://xn--e1aff0ak7a5a.xn--p1ai/ Официал сайт]{{ref-ru}} {{Russia-geo-stub}} {{Пермдин край}} [[Категория:Пермдин крайдин районар]] ij53nhp86ilznbrh6g7gi1mj8ngtsfu 0 14758 99448 97633 2026-09-26T00:30:26Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99448 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Красновишерск район |тамам тӀвар ={{lang-ru|Красновишерский район}} |пайдах =Flag of Krasnovishersky rayon (Perm krai).png |пайдахдин кьадар = 125px |герб =Coat of Arms of Krasnovishersky rayon (Perm krai).png |гербдин кьадар = 90px |карта = Location of Krasnovishersk Region (Perm Kray).svg |уьлкве = Урусат |региондин жуьре = [[Урусатдин административ паюн|Урусатдин субъект]]: |регион = [[Пермдин край]] |административ паюн = |кьилин шегьер = [[Красновишерск]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Райондин кьил |кьил =Евгений Владимирович Верещагин |майдан =15 375,5 |ччилдин чка = |чӀал = [[урус чӀал|урус]] |агьалияр ={{ агьалияр | Красновишерский район| тс }} |агьалийрин чка = |агьалидин чуькьуьнвал =1,25 |сятдин чӀул = [[UTC+5:00]] |телефондин код = +7 342 |автомобилдин код = 59, 81, 159 |сайт =http://красновишерск-адм.рф/ |commonscat = }} '''Красновишерск район''' ({{lang-ru|Красновишерский район}}) — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Пермдин край]]да авай район я. Майдан — 15 376 км². Агьалияр — {{ агьалияр |Красновишерский район| тс }} кас. Административ юкь — [[Красновишерск]]. == География == Районди Пермдин крайдин кефердинни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва. == Агьалияр == {{ Агьалияр |Красновишерский район| Столбцов=9 }} {{ Агьалияр |Красновишерский район| график }} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20220629192730/https://xn----7sbbgmdunexdmxgjg0j.xn--p1ai/ Официал сайт]{{ref-ru}} {{Russia-geo-stub}} {{Пермдин край}} [[Категория:Пермдин крайдин районар]] 6r4ifghuu9n270upohndccz6ayydupw 0 14776 99462 94078 2026-09-26T00:56:56Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99462 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Частые район |тамам тӀвар ={{lang-ru|Частинский район}} |пайдах =Flag of Chastinsky rayon (Perm krai).svg |пайдахдин кьадар = 125px |герб =ChastinskyRaionCoatofArmsSVG.svg |гербдин кьадар = 90px |карта = Location of Chastye Region (Perm Kray).svg |уьлкве = Урусат |региондин жуьре = [[Урусатдин административ паюн|Урусатдин субъект]]: |регион = [[Пермдин край]] |административ паюн = |кьилин шегьер = [[Частые (Частые район)|Частые]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Райондин кьил |кьил =Владимир Афанасьевич Терёхин |майдан =1 629,6 |ччилдин чка = |чӀал = [[урус чӀал|урус]] |агьалияр ={{ агьалияр | Частинский район| тс }} |агьалийрин чка = |агьалидин чуькьуьнвал =7,54 |сятдин чӀул = [[UTC+5:00]] |телефондин код = +7 342 |автомобилдин код = 59, 81, 159 |сайт =https://частинскиймр.рф/ |commonscat = }} '''Частые район''' ({{lang-ru|Частинский район}}) — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Пермдин край]]да авай район я. Майдан — 1 630 км². Агьалияр — {{ агьалияр |Частинский район| тс }} кас. Административ юкь — [[Частые (Частые район)|Частые]]. == География == Районди Пермдин крайдин кьиблединни рагъакӀидайпата чка кьунва. == Агьалияр == {{ Агьалияр |Частинский район| Столбцов=9 }} {{ Агьалияр |Частинский район| график }} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20220124221419/https://xn--80aqaedod2acci1d.xn--p1ai/ Официал сайт]{{ref-ru}} {{Russia-geo-stub}} {{Пермдин край}} [[Категория:Пермдин крайдин районар]] 5sjrirp1o0wsgff2izswrfhxglcst7e