Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Европа 0 224 99583 98583 2026-10-15T00:53:43Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99583 wikitext text/x-wiki [[Файл:Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg|250px|thumb|right|Европа]] '''Европа''' — кеферпатан зур элкъверда ава дуьньядин пай я. Адан къерехар [[Кеферпатан МуркӀарин океан|МуркӀаринни]] [[Атлантик океан]]рин гьуьлери кьунвайди я. Европадин чилин кьадар — 10 млн кьван км² я. Агьалийрин кьадар 740 млн кьван кас я. [[Азия]]дихъ галаз Европади [[Евразия]] континент арадал гъизвайди я. == ТӀвар == [[Файл:Europe serov.jpg|left|thumb|250px|[[Серов, Валентин Александран хва|В. Серов]], «Европа чуьнуьхун», [[1910]]. [[Москва]], [[Третьякован галерея]].]] Европадал [[Дегь чӀаван грециядин мифология|дегьчӀаван-грециядин мифологиядин]] героинядин, [[Зевс (мифология)|Зевса]] чуьнуьхнавай ва [[Крит]]диз тухванвай финикиядин пачагьдин рушан [[Европа (мифология)|Европа]] тӀвар эцигна. Мумкин гьакӀни Европа эпитет [[Гера (мифология)|Герадихъни]] [[Деметра]]дихъ галаз галкӀанвай тир. Француз чӀалархъан [[Пьер Шартрен]]дин фикиррдай нетижа хкудун, и тӀварцӀин арадал атун тийижирди я<ref>''Chantraine P.'' Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots. Paris, 1968. P.388</ref>. Гилан литературада авай виридалайни тӀвар-ван авай этимологийрин гипотезар антик чӀавуз теклифарнава, амма абур гьуьжет алайбур хьиз гьисабзавайди я: * гьакӀ месэла, са этимологияди Европа гафунин арадал атун грециядин '''''«еври-»''''' ва '''''«опс-»''''' дувулрикай — ''«вилер гьяркьуьди»'' баян ийизвайди я;<ref>Гудианов этимологик (''Лосев А. Ф.'' Мифология греков и римлян. М., 1996. С. 223</ref> * [[Милетви Исихий]] лексикографдин фикирдив кьурвал, Европа тӀвар «рагъакӀидайпатан уьлкве, тахьайтӀа мичӀиди»<ref>цит. по: ''Лосев А. Ф.'' Мифология греков и римлян. М., 1996. С. 223</ref> лагьай чӀал я. Са арадлай чӀалархъанри ам рагъакӀидайпатан-семитрин '''''«‘rb»'''''<ref>''Тантлевский И. Р.'' История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма. СПб, 2005. С. 9, со ссылкой на: ''Astour M. C.'' Hellenosemitica: An Ethnic and Cultural Study in West Semitic Impact on Mycenaean Greece. Leiden, 1967. P. 128</ref> ва аккаддин '''''«erebu»''''' (кьведни «ракъинин акӀун»'' лагьай чӀалар) гафарихъ галаз гекъигна. ЯтӀани, [[Уэст, Мартин Личфилд|Мартин Уэстдиз]] и этимология усал хьтинди аквазва.<ref>«phonologically, the match between Europa’s name and any form of the Semitic word is very poor» (''West M. L.'' The east face of Helicon: west Asiatic elements in Greek poetry and myth. Oxford, 1997. P. [http://books.google.com/books?id=fIp0RYIjazQC&pg=PA451 451])</ref> == География == Европади Азиядихъ галаз сад тир Евразия дибчил арадал гъизвайди я. Европадин чилин кьадар 10 532 000 кьван км² я, ада дибчилин вадакай са пай кьван ва вири Чилин къураматдикай 8 вишекайди кьунвайди я. Европа михьиз кеферпатан зурэлкъверда ава, 36° к. гь. ва [[Кеферпатан МуркӀарин океан]]дин арада. РагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван яргъалвал — 4050 км, кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 4530 км я. Европадин къерехар [[Кеферпатан МуркӀарин океан|Кеферпатан МуркӀаринни]] [[Атлантик океан]]ри кьунвайди я. Континентдин къерехрив [[Балтик гьуьл|Балтик]], [[Аравилин гьуьл|Аравилин]], [[ЧӀулав гьуьл|ЧӀулав]], [[Азов гьуьл|Азов]], [[Кеферпатан гьуьл|Кеферпатан]], [[Лигуррин гьуьл|Лигуррин]], [[Адриатикадин гьуьл|Адриатикадин]], [[Тиррен гьуьл|Тиррен]], [[Ионрин гьуьл|Ионийрин]], [[Ирландиядин гьуьл|Ирландиядин]], [[Мармар гьуьл|Мармар]], [[Альборан]], [[Ваттрин гьуьл|Ваттрин]], [[Кельтрин гьуьл|Кельтрин]], [[Эгей гьуьл|Эгей]], [[Балеар гьуьл]]ер гвайди я. === Островарни зуростровар === Европадин къерехдин цӀар лап атӀайди я. Ам пара заливри, островрини зуростроври арадал гъизва. Са чӀавара Европадикай «зуростроврин зуростров» хьиз лугьузвайди я. Авайвал лагьайтӀа, Европа — Евразиядин дибчилин чӀехи зуростров я. Асул зуростровар — [[Скандинавиядин зуростров|Скандинавия]], [[Пиреней зуростров|Пиреней]], [[Балкан зуростров|Балканар]], [[Аппенинрин зуростров|Аппенинрин]], [[Крым (зуростров)|Крым]], [[Ютландия (зуростров)|Ютландия]], [[Бретонь (зуростров)|Бретоньни]] мсб. Островрин вири чилин кьадар 730 агъ. кьван км² я. Зуростроври Европадин вири винел патан кьудай са пай кьван кьунвайди я. {| width="100%" |- | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни чӀехи островар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Кьадар (км²) |- |1 ||align=left| [[ЧӀехибритания (остров)]] || 229 946 |- |2 ||align=left| [[Исландия (остров)]] || 103 000 |- |3 ||align=left| [[Ирландия (остров)]] || 84 116 |- |4 ||align=left| [[Новая Земля (архипелаг)]] || 83 000 |- |5 ||align=left| [[Шпицберген (архипелаг)]] || 61 022 |} | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни чӀехи зуростровар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Кьадар (км²) |- |1 ||align=left| [[Скандинавиядин зуростров|Скандинавия]] || 800 000 |- |2 ||align=left| [[Пиреней зуростров|Пиреней]] || 600 000 |- |3 ||align=left| [[Балкан зуростров|Балканар]] || 505 000 |- |4 ||align=left| [[Аппенинрин зуростров|Аппенинрин]] || 149 000 |- |5 ||align=left| [[Ютландия (зуростров)|Ютландия]] || 40 000 |- |} |} === Рельеф === {|align=right |- |[[Файл:CôteAmantsPanoramic.jpg|thumb|500px|[[Париж бассейн]]дин акунар]] |- |[[Файл:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|400px|Европадин виридалайни кьакьан тӀинкӀ — [[Эльбрус]] сув]] |} Юкьван кьакьанвал 300 м кьван я, лап вини кьилинди — 4808 м. [[Монблан]] сув тахьайтӀа 5642 м. [[Эльбрус]] сув. (Европадин рагъэкъечӀдайпатан сергьятдин цӀар чирунилай аслу я), виридалайни агъа тир 27 м кьван я [[Каспи гьуьл]]уьн дугун. Европадин рельеф — парани пара дугунарни аранар я. ЧӀехи дугунар — [[РагъэкъечӀдай Европадин дугун|РагъэкъечӀдай Европадин]], [[Скифрин плита]], [[Падана дугун|Падана]], [[Юкьван Европадин дугун|Юкьван Европадин]], [[Юкьван Дунайдин дугун|Юкьван Дунайдин]][[Агъа Дунайдин дугун|Агъ Дунайдин]], [[Париж бассейн]]ни я. Сувари вири чиликай 17 вишекайди кьунвайди я. Асул суварин системаяр — [[Альпар]], [[Къавкъаз]], [[Карпатар]], [[Крым сувар]], [[Пиренеяр]], [[Аппенинар]], [[Урал]], [[Скандинавиядин сувар]], [[Балканар зуростровдин сувар]] я. КӀвалахзавай вулканар [[Исландия (остров)|Исландиядани]] [[Аравилин гьуьл]]уьн регионда ава. Европадин сувар 3 акъалтвилин дережедак квайбурукай яз я: * [[Каледониядин акъалтвал]] — [[Скандинавиядин сувар]], [[Каледониядин сувар]]; * [[Герциниядин акъалтвал]] — [[Ибериядин массив]], [[Юкьван массив]], [[Вогезар]], [[Арденнар (сувар)|Арденнар]], [[Урал]]; * [[Альпыйрин акъалтвал]] — [[Пиренеяр]], [[Альпар]], [[Карпатар]], [[Аппенинар]], [[Балканар зуростровдин сувар]], [[Динар сувар]]. {| width="100%" |- | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни кьакьан сувар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !КӀукӀ !Суварин система !Кьакьанвал (м) |- |1 ||align=left| [[Эльбрус]] || [[Къавкъаз сувар]] || 5642 |- |2 ||align=left| [[Къазбек]] || [[Къавкъаз сувар]] || 5033 |- |3 ||align=left| [[Монблан]] || [[РагъакӀидайпатан Альпар]] || 4807 |- |4 ||align=left| [[Монте-Роза]] || [[РагъакӀидайпатан Альпар]] || 4634 |- |5 ||align=left| [[Юнгфрау]] || [[РагъакӀидайпатан Альпар]] || 4158 |} | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни кьакьан вулканар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Алай чка !Кьакьанвал (м) |- |1 ||align=left| [[Этна]] || [[Сицилия]] || 3340 |- |2 ||align=left| [[Хваннадальсхнукур]] || [[Исландия]] || 2 119 |- |3 ||align=left| [[Гекла]] || [[Исландия (остров)]] || 1491 |- |4 ||align=left| [[Везувий]] || [[Италия (остров)]] || 1277 |- |5 ||align=left| [[Стромболи]] || [[Липар островар]] || 926 |- |} |} === Къенепатан ятар === Дибвилин вацӀар: [[Волга]], [[Дунай]], [[Урал (вацӀ)|Урал]], [[Днепр]], [[РагъакӀидайпатан Двина]], [[Дон]], [[Печора (вацӀ)|Печора]], [[Кама]], [[Ока]], [[Белая (Камадин агъавацӀ)|Белая]], [[Днестр]], [[Рейн]], [[Эльба]], [[Висла]], [[Тахо (вацӀ)|Тахо]], [[Луара]], [[Одер]], [[Неман]], [[Эбро]]. Дибвилин вирер: [[Каспи гьуьл]], [[Ладога (вир)|Ладога]], [[Онега (вир)|Онега]], [[Чудни Псков вирер|Чудни Псков]], [[Венерн]], [[Балатон]], [[Женева (вир)|Женева]]. {| width="100%" |- | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни чӀехи вацӀар''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Яргъивал (км) !Бассейн (км²) |- |1 ||align=left| [[Волга]] || 3530 || 1360 |- |2 ||align=left| [[Дунай]] || 2860 || 817 |- |3 ||align=left| [[Урал (вацӀ)|Урал]] || 2428 || 237 |- |4 ||align=left| [[Днепр]] || 2201 || 504 |- |5 ||align=left| [[Дон]] || 1870 || 422 |} | style="vertical-align:top;" width="50%" | '''Виридалайни чӀехи вирер''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !№ !ТӀвар !Кьадар (км²) !Деринвал (м) |- |1 ||align=left| [[Каспи гьуьл]] || 376 000 || 1025 |- |2 ||align=left| [[Ладога (вир)|Ладога]] || 17 700 || 230 |- |3 ||align=left| [[Онега (вир)|Онега]] || 9690 || 127 |- |4 ||align=left| [[Венерн]] || 5585 || 100 |- |5 ||align=left| [[Чудни Псков вирер|Чудни Псков]] || 3550 || 15 |- |} |} <ref>[http://earth06.narod.ru/evr.htm Европа, цифры и факты. Общие сведения]</ref><ref>[http://www.natureal.ru/planeta/planeta11.php Евразия]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/europe-physical-geography/?ar_a=1 Europe: Physical Geography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120913024630/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/europe-physical-geography/?ar_a=1 |date=2012-09-13 }}</ref><ref>[http://allgeo.info/continents/europe/ allGeo.info — Европа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715120259/http://allgeo.info/continents/europe/ |date=2014-07-15 }}</ref><ref>[http://worldgeo.ru/lists/?id=11&loc=europe - Крупнейшие реки Европы]</ref><ref>[http://worldgeo.ru/lists/?id=12&loc=europe - Крупнейшие озёра Европы]</ref> == ТӀебиатдинни климатдин шартӀар == [[Файл:Vegetation Europe.png|thumb|380px|Европадин [[биом]]ар:<br /> <span style="color:#9fd6c9;background-color:#9fd6c9">____</span> — [[тундра]], <span style="color:#a7bddb;background-color:#a7bddb">____</span> — [[альприн тундра]], <span style="color:#006d64;background-color:#006d64">____</span> — [[тайга]], <span style="color:#3c9798;background-color:#3c9798">____</span> — [[суван тамар]], <span style="color:#a4e05d;background-color:#a4e05d">____</span> — [[пешер гьяркьуь тамар]], <span style="color:#907699;background-color:#907699">____</span> — [[аравилин гьуьлуьн тамар]], <span style="color:#f7ec6f;background-color:#f7ec6f">____</span> — [[Чуьл|халисан чуьл]], <span style="color:#9b8447;background-color:#9b8447">____</span> — [[Чуьл|къумлухдин чуьл]]. ]] [[Арктика]]дин островрални [[Кеферпатан МуркӀарин океан]]дин къерехдай тӀуз — арктикадин къумлухарни [[тундра]]яр, абурулай кьибле патахъ гала — тамтундраяр, тайгадин, акахьайни пешер гьяркьуь тамар, тамар-чуьлер, чуьлер, субтропикрин аравилин гьуьлуьн тамарни валар, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата — зуркъумлухар. Виридалайни чӀехи къумлух [[Рин къумлух]] я. Адан кьадар — 40 000 км² я, ам Волгани Урал вацӀарин арада ала, Къазакъстандинни Урусатдин чилерал. Садбуру Испанияда авай [[Табернас къумлух]]ни [[Калмыкия]]дин, [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин сергьятда авай [[Ногъай чуьлер]] зуркъумлухар хьиз гьисабзава. Инсанри авур менфят авачир кӀвалахдин гъиляй [[Калмыкия]]да пара чилер къумлухдиз элкъвена. РагъэкъечӀдай патан Европадин кьурай чуьлерин зонада са шумуд къумадин массив ава: [[Урусат]]дани ([[Арчедадинни Дондин къумар]], [[Цимла къумар]]) [[Украина]]да ([[Олешкидин къумар]]). [[МуркӀадин гьамбарар]] — [[Шпицберген]]дал [[Новая Земля]]дал [[Исландия]]дал [[Альпар|Альпра]] [[Скандинавиядин сувар]]ра (виридан кьадар — 120 агъ. км² кьван я). Саки вири Европа [[юкьван гьалдин климат]]дин зонадал ала (рагъакӀидай пата — океандинди, рагъэкӀечдай пата — континентдинди, пара живер авай мекьи кьуьд гваз), кеферпатан островрал — субарктикадиндини арктикадинди, Кьиблепатан Европада — аравилин гьуьлуьнди, Каспи гьуьлуьхъ галай аранда — зуркъумлухдинди я. Йисан къваларин кьадар — 500—800 мм, суварра (парани-пара рагъакӀидайпатан гуьнейрал) — 2000 мм, [[Котор залив]] винелай цава — 4650 мм я. == АкьалтӀай тӀинкӀер == [[Файл:Cabo da Roca monument.JPG|thumb|left|200px|[[Рока кӀвенкӀвечил]] Европа чӀехичилин виридалайни рагъакӀидайпатан тӀинкӀ хьиз къалурзавай лишан]] Европадин акьалтӀай тӀинкӀерин сиягь — виридалайни кефер, кьибле, рагъакӀидай, рагъэкъечӀдай патарихъ галай географиядин тӀинкӀер. Абурукай садбур виривердериз ахъа я. * кеферпатан — [[Нордкин кӀвенкӀвечил]], [[Норвегия]] (71°08′02″ к. гь. 27°39′00″ р.-э. я.)<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Cape_Nordkinn Wikipedia — Cape Nordkinn]</ref> * кьиблепатан — [[Тарифан кӀвенкӀвечил]], [[Испания]] (36°00′24″ к. гь. 5°36′29″ р.-а. я.)<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Punta_de_Tarifa Wikipedia — Punta de Tarifa]</ref> * рагъакӀидай патан — [[Рока кӀвенкӀвечил]], [[Португалия]] (38°46′51″ к. гь. 9°29′54″ р.-а. я.)<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Cabo_da_Roca Wikipedia — Cabo da Roca]</ref> * рагъэкъечӀдай патан — тӀвар авачир кӀукӀ, [[Урусат]] (68°18′37″ к. гь. 66°37′05″ р.-э. я.) == Европадин юкь == [[Файл:Center of Europe - monument - nearby Rakhiv - Ukraine (5647-49).jpg|thumb|right|200px|[[Европадин географиядин юкь]]&nbsp;— [[геодезиядин лишан]]. [[Закарпаття вилаят]]дик акатзавай [[Дилове]] хуьре]] Европадин географиядин юкь — континентдин географиядин юкь къалурдай гипотезадал диб кьазвай тӀинкӀ я. Юкь алай чка Европадин сергьятрин тайинвилел акъвазнава. Асул гьисабдалди, ам хкяй гьисабунин методикадин куьмекдалди чирун жезва. ГьакӀ яргъа авунвай островар акьалтӀай тӀинкӀер хьиз гьисабдиз къачунватӀани чӀехи метлеб авай шартӀ я. АкӀ хьайила, гилан чӀавуз са шумуд, чеб Европадин географиядин юкь тирбур тӀварцӀяй кьазвай, чка ава: * литвадин Пуршункес хуьр (Вильнюсдилай кеферпатахъ 25 км яргъал чка кьунва);<ref>[http://www.kurier.lt/?r=16&a=188 Литовский курьер — Михаил Киселев. Где центр Европы?]</ref> * кеферпатан Белоруссияда авай Полоцк шегьердилай кьиблединни рагъакӀидай патахъ 50 км яргъал чка кьунвай тӀинкӀ;<ref>[http://by.holiday.by/skarb/819 Holiday.by — Памятник «Географический центр Европы» в Полоцке]</ref> * юкьван Словакияда авай Кремница шегьердин патав гвай Крагуле хуьре авай тӀинкӀ;<ref>[http://ru.infoglobe.cz/tip-na-vylet/sr-kremnicke-bane-geograficky-stred-evropy Infoglobe.cz — Словакия: Кремницке Бане — географический центр Европы]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * украин Рахив шегьердин патав гвай Диловэ хуьруьн арада авай тӀинкӀ;<ref>[http://www.prokarpaty.info/stoit-uvidet/item/geograficheskij-centr-evropy.html prokarpaty.info — Географический центр Европы, Рахов, Закарпатье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213335/http://www.prokarpaty.info/stoit-uvidet/item/geograficheskij-centr-evropy.html |date=2016-03-04 }}</ref> * Польшадин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай Белостокдилай кеферпатахъ чка кьунвай Суховоля гминда авай тӀинкӀ;<ref name="tio">{{cite web|author=Виктор Корбут|datepublished=09 октября 2008|url=http://www.tio.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2600|title=О центре Европы|publisher=Туризм и отдых, №40 (675)|accessdate=2009-03-10|deadlink=404}}</ref> * украин Тэрнопиль областдик акатзавай Теребовля райондин Вышэнькы хуьруьн арада авай тӀинкӀ.<ref name="ternopol">{{cite web|url=http://www.ternopol.com/CenterOfEurope.html|title=Центр Европы|publisher=Информационный портал города Тернополь|accessdate=2009-03-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/68GATq2XM|archivedate=2012-06-08}}</ref> == Административ паюн == === Паюн === [[Файл:Europe subregion map UN geoscheme.svg|thumb|right|300px|Европадин паюн: {{legend|#4080FF|[[Кеферпатан Европа]]}} {{legend|#00FFFF|РагъакӀидайпатан Европа}} {{legend|#FF8080|[[РагъэкъечӀдайпатан Европа]]}} {{legend|#00FF00|[[Кьиблепатан Европа]]}}]] Адетдалди Европа [[РагъакӀидайпатан Европа|РагъакӀидайпатандаз]], [[РагъэкъечӀдайпатан Европа|РагъэкъечӀдайпатандаз]], [[Кеферпатан Европа|Кеферпатандаз]], [[Кьиблепатан Европа|Кьиблепатандазни]] [[Юкьван Европа|Юкьвандаз]] пай ийизвайди я. И паюн лап шартӀ алайди я. Асул гьисабдалди, и чара авун ийидайла географиядин хьиз политикадинни факторар гьисабдиз къачузвайди я. Уьлквейрикай садбур, фикирдалди кьурвал, чара-чара гьукуматрин кӀватӀалдик акатиз жеда. Советрин чӀавуз Европа РагъакӀидайпатазни РагъэкъечӀдайпатаз пай авун пара чӀавуз политикадин ранг авай. РагъэкъечӀдайпатан Европадиз социализмдин гьукуматар, «халкьдин демократиядин уьлквеяр» лугьудайбур ([[Германиядин демократиядин республика|ГДР]], [[Польша]], [[Чехословакия]], [[Венгрия]], [[Румуния]], [[Болгария]], [[Албания]], [[Югославия]] и [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|СССГ]]) талукьарзавай тир. РагъакӀидайпатан Европадиз амай уьлквеяр тайинарзавай тир. ГьакӀни [[Испания]], [[Португалия]], [[Франция]]дин кьиблепад, [[Италия]], [[Мальта]], [[Кипр]], [[Греция]]ни [[Туьркия]] санал Кьиблепатан Европа хьиз гьисабзавай тир, гьа чӀавуз [[Исландия]]диз, [[Норвегия]]диз, [[Швеция]]диз, [[Дания]]дизни [[Финляндия]]диз санал Кеферпатан Европа лугьузвай тир. Гилан чӀавуз, [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|СССГ]], [[Югославия]]ни [[Чехословакия]] чкӀайдилай кьулухъ, Юкьван Европадиз [[Австрия]], [[Швейцария]], гьакӀни идалай виликра РагъэкъечӀдайпатан Европадин гьукуматар хьиз гьисабзавай [[Польша]], [[Чехия]], [[Словакия]], виликан [[Югославия]]дин уьлквеяр, [[Румуния]], [[Венгрия]], са чӀавара [[Балтикадин уьлквеяр]] (абур мадни мукьвал-мукьвал Кеферпатан Европадик кутазава) талукьарзавайди я. РагъэкъечӀдайпатан Европадиз — физикадалдини географиядалди [[Урусат]] (Европада кьилди са пай), [[Украина]], [[Беларуссия]], [[Азербайжан]] (Европада са пай), [[Гуржистан]] (Европада са пай), [[Къазакъстан]] (Европада са пай), [[Молдавия]] (кьабул тахьанвай [[Днистердихъ галай Молдавиядин Республика]]дихъ галаз). РагъакӀидайпатан Европадиз — [[ЧӀехибритания]], [[Ирландия]], [[Франция]]ни маса уьлквеяр, гьакӀни, вич физикадалдини географиядалди юкьван-европадинди яз, [[Германия]]. '''Европадин паюн:''' [[Файл:Europe Asia transcontinental.png|мини|250x250пкс|{{legend|#67e836|Михьиз Европада авай уьлквеяр}}{{legend|#9ac0ea|Европада са пай авай уьлквеяр}}]] * [[РагъакӀидайпатан Европа]] — [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Германия]], [[Ирландия]], [[Лихтенштейн]], [[Люксембург|Луьксембург]], [[Монако]], [[Нидерландар]], [[Франция]], [[ЧӀехибритания]], [[Швейцария]]; * [[РагъэкъечӀдайпатан Европа]] — [[Беларусия]], [[Булгъария]], [[Венгрия]], [[Молдавия]], [[Польша]], [[Румыния|Румуния]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Урусат]], [[Чехия]]; * [[Кеферпатан Европа]] — [[Дания]], [[Исландия]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Швеция]], [[Эстония]]; * [[Кьиблепатан Европа]] — [[Албания]], [[Андорра]], [[Боснияни Герцеговина]], [[Ватикан]], [[Греция]], [[Испания]], [[Италия]], [[Косово]], [[Македония]], [[Мальта]], [[Португалия]], [[Сан-Марино]], [[Сербия]], [[Словения]], [[Хорватия]], [[ЧӀулав Сув]]. '''Азияда чилерин чӀехи пай авай уьлквеяр:''' * [[Азербайжан]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада цӀудакай сад ава); * [[Гуржистан]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада къадакай сад ава); * [[Къазакъстан]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада 14 % кьван ава); * [[Туьркия]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада 3 % кьван ава); * [[Урусат]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада 22-33 % кьван ава). === Гьукуматар === {| class="references-small sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Пайдах]] ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Герб]] ! ТӀвар ! Чилин кьадар<br />(км²) ! Агьалияр<br /> ! Агьалийрин къалинвал<br />(per km²) ! [[Кьилин шегьер]] ! Уьлкведин тӀвар (-ар) чпин чӀалал |- | style="text-align:center;"| {{Австриядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Austria Bundesadler.svg|20px]] | [[Австрия]] | style="text-align:right;"| 83 858 | style="text-align:right;"| 8 700 471 | style="text-align:right;"| 97,4 | [[Вена]] | Österreich |-| | style="text-align:center;"| {{Азербайжандин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Emblem of Azerbaijan.svg|20px]] | [[Азербайджан]] | style="text-align:right;"| 86 600 | style="text-align:right;"| 9 574 000 | style="text-align:right;"| 110,5 | [[Baku]] | Azǝrbaycan |- | style="text-align:center;"| {{Албаниядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Albania state emblem.svg|20px]] | [[Албания]] | style="text-align:right;"| 28 748 | style="text-align:right;"| 2 886 026 | style="text-align:right;"| 98,5 | [[Тирана]] | Shqipëria |- | style="text-align:center;"| {{Андоррадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Andorra.svg|20px]] | [[Андорра]] | style="text-align:right;"| 468 | style="text-align:right;"| 78 014 | style="text-align:right;"| 166,7 | [[Андорра-ла-Велья]] | Andorra |- | style="text-align:center;"| {{Беларусиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Belarus.svg|20px]] | [[Беларусия]] | style="text-align:right;"| 207 560 | style="text-align:right;"| 9 498 700 | style="text-align:right;"| 45,6 | [[Минск]] | Беларусь |- | style="text-align:center;"| {{Бельгиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Great Coat of Arms of Belgium.svg|20px]] | [[Бельгия]] | style="text-align:right;"| 30 528 | style="text-align:right;"| 11 289 853 | style="text-align:right;"| 360,6 | [[Брюссел]] | België/Belgique/Belgien |- | style="text-align:center;"| {{Болгариядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Bulgaria.svg|20px]] | [[Болгария|Болгъария]] | style="text-align:right;"| 110 910 | style="text-align:right;"| 7 153 784 | style="text-align:right;"| 64,5 | [[София]] | България |- | style="text-align:center;"| {{Боснияни Герцеговинадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] | [[Боснияни Герцеговина]] | style="text-align:right;"| 51 129 | style="text-align:right;"| 3 825 334 | style="text-align:right;"| 74,8 | [[Сарайево]] | Bosna i Hercegovina, Босна и Херцеговина |- | style="text-align:center;"| {{Ватикандин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of the Vatican City.svg|20px]] | [[Ватикан]] | style="text-align:right;"| 0,44 | style="text-align:right;"| 800 | style="text-align:right;"| 1818,2 | [[Ватикан]] | Status Civitatis Vaticanæ |- | style="text-align:center;"| {{Венгриядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Hungary.svg|20px]] | [[Венгрия]] | style="text-align:right;"| 93 030 | style="text-align:right;"| 9 830 485 | style="text-align:right;"| 105,7 | [[Будапешт]] | Magyarország |- | style="text-align:center;"| {{Германиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Germany.svg|20px]] | [[Германия]] | style="text-align:right;"| 357 021 | style="text-align:right;"| 82 162 000 | style="text-align:right;"| 230,1 | [[Берлин]] | Deutschland |- | style="text-align:center;"| {{Грециядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Norway.svg|20px]] | [[Греция]] | style="text-align:right;"| 131 957 | style="text-align:right;"| 10 793 526 | style="text-align:right;"| 81,8 | [[Афинар]] | Elláda |- |- | style="text-align:center;"| {{Гуржистандин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Greater coat of arms of Georgia.svg|20px]] | [[Гуржистан]] | style="text-align:right;"| 57 200 | style="text-align:right;"| 3 720 400 | style="text-align:right;"| 65 | [[Тбилиси]] | საქართველო, Сакартве́ло |-| |- | style="text-align:center;"| {{Даниядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:National coat of arms of Denmark.svg|20px]] | [[Дания]] | style="text-align:right;"| 43 094 | style="text-align:right;"| 5 707 251 | style="text-align:right;"| 132,4 | [[Копенгьаген]] | Danmark |- | style="text-align:center;"| {{Ирландиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Ireland.svg|20px]] | [[Ирландия|Ирландиядин Республика]] | style="text-align:right;"| 70 280 | style="text-align:right;"| 4 658 530 | style="text-align:right;"| 66,3 | [[Дублин]] | Éire/Ireland |- | style="text-align:center;"| {{Исландиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Iceland.svg|20px]] | [[Исландия]] | style="text-align:right;"| 103 000 | style="text-align:right;"| 332 529 | style="text-align:right;"| 3,2 | [[Рейкйявик]] | Ísland |- | style="text-align:center;"| {{Испаниядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Spain (corrections of heraldist requests).svg|20px]] | [[Испания]] | style="text-align:right;"| 504 851 | style="text-align:right;"| 46 438 422 | style="text-align:right;"| 92 | [[Мадрид]] | España |- | style="text-align:center;"| {{Италиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Emblem of Italy.svg|20px]] | [[Италия]] | style="text-align:right;"| 301 230 | style="text-align:right;"| 60 665 551 | style="text-align:right;"| 201,4 | [[Рим]] | Italia |- | style="text-align:center;"| {{Македониядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg|20px]] | [[Кеферпатан Македония]] | style="text-align:right;"| 25 713 | style="text-align:right;"| 2 071 278 | style="text-align:right;"| 80,6 | [[Скопье]] | Република Северна Македонија |- | style="text-align:center;"| {{Къазакъстандин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Emblem of Kazakhstan.svg|20px]] | [[Къазакъстан]] | style="text-align:right;"| 2 724 902 | style="text-align:right;"| 17 753 200 | style="text-align:right;"| 6,5 | [[Astana]] | Қазақстан |- | style="text-align:center;"| {{Латвиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Latvia.svg|20px]] | [[Латвия]] | style="text-align:right;"| 64 589 | style="text-align:right;"| 1 971 300 | style="text-align:right;"| 30,5 | [[Рига]] | Latvija |- | style="text-align:center;"| {{Литвадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Lithuania.svg|20px]] | [[Литва]] | style="text-align:right;"| 65 200 | style="text-align:right;"| 2 888 582 | style="text-align:right;"| 44,3 | [[Вилнуьс]] | Lietuva |- | style="text-align:center;"| {{Лихтенштейндин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Staatswappen-Liechtensteins.svg|20px]] | [[Лихтенштейн]] | style="text-align:right;"| 160 | style="text-align:right;"| 37 622 | style="text-align:right;"| 235,1 | [[Вадуц]] | Liechtenstein |- | style="text-align:center;"| {{Люксембургдин пайдах}} | style="text-align:center;"|[[Файл:Grandes armoiries du Grand-Duché de Luxembourg.svg|20px]] | [[Люксембург]] | style="text-align:right;"| 2 586 | style="text-align:right;"| 576 249 | style="text-align:right;"| 222,8 | [[Люксембург (шегьер)|Люксембург]] | Lëtzebuerg/Luxemburg/Luxembourg |- | style="text-align:center;"| {{Мальтадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Malta.svg|20px]] | [[Малта]] | style="text-align:right;"| 316 | style="text-align:right;"| 434 403 | style="text-align:right;"| 1374,7 | [[Валлетта]] | Malta |- | style="text-align:center;"| {{Молдовадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Moldova.svg|20px]] | [[Молдова]] | style="text-align:right;"| 33 843 | style="text-align:right;"| 3 553 100 | style="text-align:right;"| 105 | [[Кишинёв]] | Moldova |- | style="text-align:center;"| {{Монакодин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Monaco.svg|20px]] | [[Монако]] | style="text-align:right;"| 2,02 | style="text-align:right;"| 37 863 | style="text-align:right;"| 18 744 | [[Монако]] | Monaco |- | style="text-align:center;"| {{Нидерландрин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Koninklijk wapen van het koninkrijk der Nederlanden.svg|20px]] | [[Нидерландар]] | style="text-align:right;"| 41 543 | style="text-align:right;"| 16 979 120 | style="text-align:right;"| 408,7 | [[Амстердам]] | Nederland |- | style="text-align:center;"| {{Норвегиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Norway.svg|20px]] | [[Норвегия]] | style="text-align:right;"| 385 178 | style="text-align:right;"| 5 213 985 | style="text-align:right;"| 13,5 | [[Осло]] | Norge |- | style="text-align:center;"| {{Польшадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Herb Polski.svg|20px]] | [[Польша]] | style="text-align:right;"| 312 685 | style="text-align:right;"| 37 967 209 | style="text-align:right;"| 121,4 | [[Варшава]] | Polska |- | style="text-align:center;"| {{Португалиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Portugal.svg|20px]] | [[Португалия]] | style="text-align:right;"| 91 568 | style="text-align:right;"| 10 341 330 | style="text-align:right;"| 112,9 | [[Лиссабон]] | Portugal |- | style="text-align:center;"| {{Румыниядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Romania.svg|20px]] | [[Румыния]] | style="text-align:right;"| 238 391 | style="text-align:right;"| 19 759 968 | style="text-align:right;"| 82,9 | [[Бухарест]] | România |- | style="text-align:center;"| {{Сан-Маринодин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of San Marino.svg|20px]] | [[Сан-Марино]] | style="text-align:right;"| 61 | style="text-align:right;"| 31 950 | style="text-align:right;"| 523,8 | [[Сан-Марино (шегьер)|Сан-Марино]] | San Marino |- | style="text-align:center;"| {{Сербиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Serbia.svg|20px]] | [[Сербия]] | style="text-align:right;"| 88 407 | style="text-align:right;"| 7 076 372 | style="text-align:right;"| 80 | [[Белград]] | Srbija |- | style="text-align:center;"| {{Словакиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Slovakia.svg|20px]] | [[Словакия]] | style="text-align:right;"| 48 845 | style="text-align:right;"| 5 426 252 | style="text-align:right;"| 111,1 | [[Братислава]] | Slovensko |- | style="text-align:center;"| {{Словениядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Slovenia.svg|20px]] | [[Словения]] | style="text-align:right;"| 20 273 | style="text-align:right;"| 2 064 188 | style="text-align:right;"| 101,8 | [[Луьбляна]] | Slovenija |- | style="text-align:center;"| {{Туьркиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Emblem of Azerbaijan.svg|20px]] | [[Туьркия]] | style="text-align:right;"| 783 562 | style="text-align:right;"| 79 463 663 | style="text-align:right;"| 101,4 | [[Ankara]] | Türkiye |- | style="text-align:center;"| {{Украинадин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|20px]] | [[Украина]] | style="text-align:right;"| 576 683 | style="text-align:right;"| 43 117 219 | style="text-align:right;"| 74,8 | [[Киев]] | Україна |- | style="text-align:center;"| {{Урусатдин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|20px]] | [[Урусат]] | style="text-align:right;"| 17 125 187 | style="text-align:right;"| 143 666 931 | style="text-align:right;"| 8,4 | [[Москва]] | Россия |- | style="text-align:center;"| {{Финляндиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Finland Alternative style.svg|20px]] | [[Финляндия]] | style="text-align:right;"| 336 593 | style="text-align:right;"| 5 487 308 | style="text-align:right;"| 16,3 | [[Гьелсинки]] | Suomi/Finland |- | style="text-align:center;"| {{Франциядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Armoiries république française.svg|20px]] | [[Франция]] | style="text-align:right;"| 547 030 | style="text-align:right;"| 64 513 242 | style="text-align:right;"| 117,9 | [[Париж]] | France |- | style="text-align:center;"| {{Хорватиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Croatia.svg|20px]] | [[Хорватия]] | style="text-align:right;"| 56 542 | style="text-align:right;"| 4 190 669 | style="text-align:right;"| 74,1 | [[Загреб]] | Hrvatska |- | style="text-align:center;"| {{Чехиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of the Czech Republic.svg|20px]] | [[Чехия]] | style="text-align:right;"| 78 866 | style="text-align:right;"| 10 553 843 | style="text-align:right;"| 133,8 | [[Прагьа]] | Česká republika |- | style="text-align:center;"| {{ЧӀехибританиядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|20px]] | [[ЧӀехибритания]] | style="text-align:right;"| 244 820 | style="text-align:right;"| 65 341 183 | style="text-align:right;"| 266,9 | [[Лондон]] | United Kingdom |- | style="text-align:center;"| {{Черногориядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Montenegro.svg|20px]] | [[Черногория|ЧӀулав Сув]] | style="text-align:right;"| 13 812 | style="text-align:right;"| 622 218 | style="text-align:right;"| 45 | [[Подгорица]] | Crna Gora |- |- | style="text-align:center;"| {{Швециядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Great coat of arms of Sweden.svg|20px]] | [[Швеция]] | style="text-align:right;"| 449 964 | style="text-align:right;"| 9 851 017 | style="text-align:right;"| 21,9 | [[Стокгольм]] | Sverige |- | style="text-align:center;"| {{Швейцариядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg|20px]] | [[Швейцария]] | style="text-align:right;"| 41 290 | style="text-align:right;"| 8 325 194 | style="text-align:right;"| 201,6 | [[Берн]] | Schweiz/Suisse/Svizzera/Svizra |- | style="text-align:center;"| {{Эстониядин пайдах}} | style="text-align:center;"| [[Файл:Coat of arms of Estonia.svg|20px]] | [[Эстония]] | style="text-align:right;"| 45 226 | style="text-align:right;"| 1 315 944 | style="text-align:right;"| 29 | [[Таллин]] | Eesti Vabariik |-class="sortbottom" style="font-weight:bold;" | colspan="3" | Вири санал | style="text-align:right;"| 10 180 000 | style="text-align:right;"| 742 500 000 | style="text-align:right;"| 70 |} === Кьабул тахьанвай гьукуматар === {| class="references-small sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Пайдах]] ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Герб]] ! ТӀвар ! [[Чилин кьадар]]<br>(км²) ! [[Агьалийрин кьадар]]<br>(2002-й йисан 1 июль) ! [[Агьалийрин къалинвал]]<br>(per км²) ! [[Кьилин шегьер]] |- | style="text-align:center"| {{Абхазиядин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of Abkhazia.svg|20px]] | [[Абхазия]] | style="text-align:right;"| 8.432 | style="text-align:right;"| 216.000 | style="text-align:right;"| 29 | [[Сухум]] |- | style="text-align:center"| {{Косоводин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of Kosovo.svg|20px]] | [[Косово]] | style="text-align:right;"| 10.887 | style="text-align:right;" |<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=29 October 2011}}</ref> 1.804.838 | style="text-align:right;"| 220 | [[Приштина]] |- | style="text-align:center"| {{Кеферпатан Кипрдин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|20px]] | [[Кеферпатан Кипр]] | style="text-align:right;"| 3.355 | style="text-align:right;"| 265.100 | style="text-align:right;"| 78 | [[Никосия]] |- | style="text-align:center"| {{Кьиблепатан Осетиядин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of South Ossetia.svg|20px]] | [[Кьиблепатан Осетия]] | style="text-align:right;"| 3.900 | style="text-align:right;"| 70.000 | style="text-align:right;"| 18 | [[Цхинвал]] |- | style="text-align:center"| {{Молдавиядин Нистрянэ республикадин пайдах}} | style="text-align:center"| [[Файл:Coat of arms of Transnistria.svg|20px]] | [[Молдавиядин Нистрянэ республика|Нистрянэ]] | style="text-align:right;"| 4.163 | style="text-align:right;"| 537.000 | style="text-align:right;"| 133 | [[Тираспол]] |} === Дегь чӀаварилай Европадихъ галаз галкӀанвай гьукуматар === * [[Эрменистан]] ([[Европадин Совет]]дин член) === [[Виртуал гьукумат]]ар === [[Файл:Entrée de Christiania.jpg|thumb|250px|Азад шегьер Христианиядиз гьахьун]] * {{Силэнддин пайдах}} [[Силэнд]] * {{Христианиядин пайдах}} [[Азад шегьер Христиания]] * {{Ладониядин пайдах}} [[Ладония]] ва мсб.<ref>[http://planeta.by/article/639 Общественно политический журнал «Планета» — Виртуальные государства]</ref><ref>[http://www.factroom.ru/facts/54791 factroom.ru — 10 самых удивительных виртуальных государств]</ref><ref>[http://www.minicount.narod.ru/raznoe/raznoe6.html minicount.narod.ru — Виртуальные государства]</ref> === Диндин орденар === * [[Мальтадин орден]] === Маса гьукуматрилай аслу тир чилер === [[Файл:Isle-of-Man-Ramsey-Kirk-Michael.jpg|right|250px|thumb|Мэн островдин аэрошикил: Рамси, Майкл хуьрер]] * {{ЧӀехибританиядин пайдах}} [[Акротирини Декелия]] * {{Аланд островрин пайдах}} [[Аланд островар]] * {{Гернсидин пайдах}} [[Гернси]] * {{Гибралтардин пайдах}} [[Гибралтар]] * {{Мэн Островдин пайдах}} [[Мэн Остров]] * {{Джерсидин пайдах}} [[Джерси]] * {{Фарерин пайдах}} [[Фарерар]] * {{Норвегиядин пайдах}} [[Шпицберген]] * {{Норвегиядин пайдах}} [[Ян-Майен]] <ref>[http://geo.koltyrin.ru/strany_mira_zavisimye.php http://geo.koltyrin.ru - Зависимые территории, спорные и территории с особым статусом]</ref><ref>[http://spravo4niki.com/skolko.php?id=26&zavisimie_territorii_mira http://spravo4niki.com - Полный список зависимых территорий мира]</ref> === Виридалайни чӀехи шегьерар === {|align=right |- |[[Файл:Panorama golden domed St Michael's Kiev.jpg|thumb|[[Киев]]|right|450px]] |- |[[Файл:Gendarmenmarkt berlin 2008 c filtered.jpg|thumb|[[Берлин]]|right|450px]] |} {| class="wikitable sortable" |- ! № ! [[Шегьер]] ! [[Уьлкве]] ! data-sort-type="number"|[[Агьалияр]] ! data-sort-type="number"|[[Йис]] |- |- | 1 | Align="left" | [[Москва]] | Align="left" | {{RUS}} | Align="right" | 12 108 257 | Align="right" | 2014 |- | 2 | Align="left" | [[Лондон]] | Align="left" | {{GBR}} | Align="right" | 8 174 100 | Align="right" | 2011<ref>{{ref-en}} [http://www.ons.gov.uk/ons/rel/mro/news-release/census-result-shows-increase-in-population-of-london-as-it-tops-8-million/censuslondonnr0712.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019123117/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/mro/news-release/census-result-shows-increase-in-population-of-london-as-it-tops-8-million/censuslondonnr0712.html |date=2015-10-19 }}</ref> |- | 3 | Align="left" | [[Истанбул]]<ref>Европада (чӀехи пай) ва Азияд ава.</ref> | Align="left" | {{TUR}} | Align="right" | 6 536 862<ref>Численность населения города, без населения ила Стамбул</ref> | Align="right" | 2010<ref>{{ref-tr}} Oracle Application Server Forms and Reports Services, [http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=buyukbelediye.RDF&p_il1=34&p_kod=2&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env Büyükşehir belediyeleri ve bağlı belediyelerin nüfusları — 2009] ({{lang-ru|Количество населения муниципальных образований на 2013 год}}. Данные Турецкого института статистики)</ref> |- | 4 | Align="left" | [[Санкт-Петербург]] | Align="left" | {{RUS}} | Align="right" | 5 131 942 | Align="right" | 2014 |- | 5 | Align="left" | [[Берлин]] | Align="left" | {{Германиядин пайдах}} [[Германия]] | Align="right" | 3 479 740 | Align="right" | 2011<ref>{{ref-de}} Amt für Statistik Berlin Brandenburg — Homepage, [http://www.statistik-berlin-brandenburg.de//Publikationen/OTab/2011/OT_A01-01-00_124_201104_BE.pdf Bevölkerungsstand in Berlin am 30. April 2011 nach Bezirken] ({{lang-ru |Статистическое управление Берлин-Бранденбург. Население Берлина по состоянию на 30 апреля 2011 }})</ref> |- | 6 | Align="left" | [[Мадрид]] | Align="left" | {{ESP}} | Align="right" | 3 273 049 | Align="right" | 2010<ref>{{ref-es}} Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute), [http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2010%2F&file=pcaxis&N=&L=1 Population Figures referring to 01/01/2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102155711/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2010%2F&file=pcaxis&N=&L=1 |date=2011-01-02 }} ({{lang-ru |Населения испанских провинций состоянию на 1 января 2010 }})</ref> |- | 7 | Align="left" | [[Киев]] | Align="left" | {{UKR}} | Align="right" | 2 815 951 | Align="right" | 2011<ref name='Sz01012011'>[http://stat6.stat.lviv.ua/PXWEB2007/ukr/publ/2010/chisel%202010.rar Статистический сборник " Численность населения Украины на 1 января 2011 года ". — Киев, ГКСУ, 2011. — 112с. (rar)]</ref> |- | 8 | Align="left" | [[Рим]] | Align="left" | {{ITA}} | Align="right" | 2 761 477 | Align="right" | 2011<ref name='ITALY: Major Cities'>{{ref-en}} City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World, [http://citypopulation.de/Italy-Cities.html#Stadt_alpha Italy (Major Cities): Regions & Major Cities] ({{lang-ru| Население крупных городов и регионов Италии }})</ref> |- | 9 | Align="left" | [[Париж]] | Align="left" | {{FRA}} | Align="right" | 2 257 981 | Align="right" | 2009<ref name='FRANCE: Major Cities'>{{ref-en}} City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World, [http://citypopulation.de/France-Cities.html#Stadt_alpha France (Major Cities): Regions & Major Cities] ({{lang-ru| Население крупных городов и регионов Франции }})</ref> |- | 10 | Align="left" | [[Минск]] | Align="left" | {{BLR}} | Align="right" | 1 900 800 | Align="right" | 2013<ref>{{ref-en}} City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World, [http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/demographics.php О демографической ситуации в январе-декабре 2012 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528094018/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/demographics.php |date=2014-05-28 }} ({{lang-ru| Население крупных городов и регионов Беларуси }})</ref> |- |} == Халкьарин арада авай сад-хьунар == {|align=right |[[Файл:Supranational European Bodies-ru.svg|thumb|300px|Европадин икьраррани тешкилатра гьукуматри ийизвай иштараквал]] |- |[[Файл:Flag of Europe.svg|100px|thumb|[[Европадин ГалкӀ|ЕврогалкӀдинни]][[Европадин Совет]]дин пайдах]] |- |[[Файл:Flag of the CIS.svg|100px|thumb|[[Аслу тушир гьукуматрин сакӀиливал]]ин пайдах]] |- |[[Файл:NATO flag.svg|100px|thumb|[[Кеферпатан Атлантикадин Икьрар|Натодин]] пайдах]] |- |[[Файл:OSCE logo-ru.svg|thumb|100px|[[Европада хата авачирвални санал кӀвалахун патал тешкилат]]дин эмблема]] |- | |- | |} Европадин гьукуматар чара-чара халкьарин арада авай тешкилатрин (дибвилин гьисабдалди экономикадинни политикадин тегьердинбурун) членар я. * [[Европадин Совет]] * [[Европадин Садвал|Европадин ГалкӀ]] ** [[Еврозона]] ** [[Шенгензона]] ** [[Таможнядин галкӀ]] ** [[Европадин экономикадин зона]] ** [[Европадин ахъа алишверишдин ассоциация]] * [[Аслу тушир гьукуматрин сакӀиливал]] * [[Кеферпатан Атлантикадин Икьрар|Нато]] * [[Европада хата авачирвални санал кӀвалахун патал тешкилат]] * [[Кеферпатан Совет]] * [[Юкьван Европадин ахъа алишверишдин ассоциация]] * [[Бенилюкс]] * [[ГУАМ]] * [[Евразиядин экономикадин кӀапӀал]] * [[Коллективдаказ чӀугвадай хата авачирвиликай Икьрарин Тешкилат]] * [[Арктикадин Совет]] * [[Балтикадин ассамблея]] * [[Балтик гьуьлуьн гьукуматрин совет]] * [[Баренцеван/Евроартикадин региондин Совет]] * [[Урусатдинни Беларуссиядин галкӀдин гьукумат]] * [[Евразиядин экономикадин кӀапӀалдин таможнядин галкӀ]] == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://ru.europedia.ws/ Европедия: Справочник Европы] * [http://www.euratlas.com/ Евроатлас] * [http://home.versatel.nl/gerardvonhebel Исторический атлас Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203144801/http://home.versatel.nl/gerardvonhebel/ |date=2009-02-03 }} * [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,2929855,00.html Европейская культура] * [http://www.coe.int Официальный сайт Совета Европы] * [https://web.archive.org/web/20090207080225/http://www.cis.minsk.by/main.aspx?uid=180 Устав СНГ] * [http://www.euromag.ru/ Все о Европе] * [http://www.evropa.org.ua/ Страны Европы: информационный портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726203229/http://evropa.org.ua/ |date=2011-07-26 }} {{Европадин гьукуматар}} {{1000}} [[Категория:Европа| ]] euk0lqciyxpj5k9axayitnynu8s3q1f Христофор Колумб 0 2045 99587 98595 2026-10-15T02:29:23Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99587 wikitext text/x-wiki [[Файл:Christopher Columbus .PNG|thumb|Христофор Колумб]] '''Христофо́р Колу́мб''' ({{lang-it|Cristoforo Colombo}}, {{lang-es|Cristóbal Colón}}, {{lang-lat|Christophorus Columbus}}; {{Дидедиз дата|27|10|1451}}, [[Генуя республика]] — {{Кьена дата|20|5|1506}}, [[Вальядолид]], [[Испания]]) — асул италиянви тир испаниядин гьуьлерхъан, [[1492 йис|1492-й]] ийсуз [[Америка]] дуьздал акъуднай кас. == Эдебият == * [http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/K.phtml Дневник первого путешествия Христофора Колумба]. На сайте [http://www.vostlit.info Восточная литература]. * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/spain.htm Письма Христофора Колумба]. На сайте [http://www.vostlit.info Восточная литература]. * ''Klaus Brinkbäumer'' & ''Clemens Höger'': «Die letzte Reise: der Fall Christoph Kolumbus». — München : DVA, [[2004]]. — ISBN 3-421-05823-7 * ''Gianni Granzotto'': «Christoph Kolumbus: eine Biographie». — Reinbek : Rowohlt, [[1988]]. — ISBN 3-499-12378-9 * ''И. П. Магидович, В. И. Магидович.'' «Очерки по истории географических открытий». т. II. М., «Просвещение», 1983. * ''Субботин В. А.'' «[https://web.archive.org/web/20101206084738/http://mesoamerica.narod.ru/Nonmeso/subcolumb.html Великие открытия: Колумб. Васко да Гама. Магеллан]». * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k314347/f367.image.pagination.langFR Enfance de Christophe Colomb] * [https://web.archive.org/web/20131228122506/http://worldpoetry.ru/shiller/index.php?p=30 «Колумб»] — [[Шиллер, Фридрих|Фридрих Шиллер]] * ''Яков Свет'' «[https://web.archive.org/web/20121113113835/http://mesoamerica.narod.ru/Nonmeso/columb_svet.html Колумб]». Издательство «Молодая гвардия», 1973 г. 368 с, с илл., портр. (Жизнь замечательных людей, Серия биографий. Вып. 11(530)). == ЭлячӀунар == * {{commons|Christopher Columbus|Христофор Колумб}} * [http://www.madeira-web.com/PagesD/draw_image.php?current_pic_record=11&total_records=12&current_record=0&search_category=Camara%20de%20Lobos&thumbnail_ratio=5&link_info=%2FPagesD%2Fimages-maps.php%3ABilder%20and%20Karten%3A&cat_id=cam Судно Колумба «Санта Мария» в порту Камара де Лобос на острове Мадейра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051227214014/http://www.madeira-web.com/PagesD/draw_image.php?current_pic_record=11&total_records=12&current_record=0&search_category=Camara%20de%20Lobos&thumbnail_ratio=5&link_info=%2FPagesD%2Fimages-maps.php%3ABilder%20and%20Karten%3A&cat_id=cam |date=2005-12-27 }} * [http://youtube.com/watch?v=v7-Q_qX3yrg Columbus Voyages — History Channel (2007) (USA) (TV)] * {{cite web|url=http://kuprienko.info/carta-portugues-rey-joan-ii-a-cristibal-colon-20-03-1488/|title=Письмо португальского короля Иоанна II к Христофору Колумбу от 20 марта 1488 года|archiveurl=http://archive.is/3n43z|archivedate=2013-01-08}} {{1000}} {{DEFAULTSORT:Колумб, Христофор}} [[Категория:Испаниядин сиягьатчияр]] [[Категория:Италиядин сиягьатчияр]] 9w03882jaaqnsoks1zc0za17cm5dkz8 Иса (пайгъамбар) 0 2128 99584 98150 2026-10-15T01:02:46Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99584 wikitext text/x-wiki [[Файл:Persian depiction of Jesus - Sermon on the Mount.jpg|thumb|right|[[Персия]]дин суьрет]] [[Файл:Christos Acheiropoietos.jpg|thumb|right|[[ЧӀехи Новгород|Новгород]]ин суьрет]] '''Иса шихрин''' ва я '''Иса пайгъамбар''' ({{lang-ar|عيسى}}; {{lang-ru|Иисус Христос}}; ч.э.вилик 12 йисанни — ч.э.вилик 4 йисарин юкьвара), Иса [[Назарет]]дай — [[хашпаравал]] динда кьилин кас. Иса пайгъамбардин умуьрдинни ва чирвилерин асул чешме къачузвай ктабрикай сад я [[Евангелия]] ва маса ктабар [[Новый Завет|Нового Завета]]. Хашпара диндик квачир [[I виш|I]]-[[II виш]] лагьай йисарин авторризни амукьнава адакай шагьадатнама(см. [[Историчность Иисуса Христа]]). <!-- == Уьмуьр == Пайгъамбар хьайила, Исади эгечӀна диндикай квахьнавай израилвийриз хутбаяр кӀелиз. [[Аллагь]]диз кӀан хьана ада къалурна ксариз пара аламатар<ref>[[Кьуръан]], 5: 110</ref>. Мадни Исади виликамаз лагьана эхиримжи пайгъамбар [[Мугьаммед]]дикай<ref>Кьуръан 61: 6</ref>. Исади цӀийи дин кьилик кутуна, Мусадин куьгьне зукунрин чӀав куьтягь авур. Инджилди Таура халисди тирди шийидвал авуна, ахпа ана цӀийи зукунарни авай. Адалай кьулухъ Исадин дин авай са дуьзди хьана дуьньядиз эхиримжи пайгъамбар Мугьаммад къведалди, Инджилдин чӀав акъваз авур. Исадин израилвийрин кьула меслятар тухузвай, абуру Аллагьди вичиз ракъурнавай Инджилдихъ агъун патал. Адан куьмекчияп апостолар тир. Ахпа адан миссиядихъ парабуру агъунач. Исадин ватанэгьлийрин чӀехи пайди адаз ганвай дин кьабулнач. Адалай гъейри, абурун рикӀериз ам рекьидай фикир атана. Абур фена Риман ректордин патаг Иудеяда авай, мад лагьана хьи, Исадиз Риман къуват Иудеядай акъудиз кӀанзава. Ада агъана и табдиз Иса яхъ лагьана, кьилел адан цацар алукӀ ая лагьана, михериг ягъун ам тахтадик. Ибн Касирди лагьайвал, тахтадик кутунвайди маса кас тир, Иса тушир, ахпа вич Иса цавариз тухванвай чан кмаз<ref>Кьуръан, 3: 55</ref>. Иудейри ахъайна виридаз, Иса тахтадик кутунвай, ахпа яз, Аллагьди Кьуръанда лугьузва хьи, ам садани кьенвачир, тахтадикни кутунвачир, ам абуруз гьакӀа тир хьти акунвайди я<ref>Кьуръан, 4:157-158</ref>. Ахиратдилай сакӀус фад, Иса, Аллагьди кхьенвайвал, чилел кьулухъ хкъведа<ref>Кьуръан, 43: 61</ref>. Ахпа вичин кьведлагьай атуниндай адакай пайгъамбар жедач, ада, мусурман дин кьиле тухуда. Ада женгда Даджалодихъ галаз, ахпа рекьида ам. Ахпа, адан тӀалабунривай, Аллагьди кӀукӀварда Яджуджни Маджудж халкьар, дуьньядиз писвилер тухудай. Исади чилел дуьз зукунар эцигда, ахпа ам рекьида. Исадин кьведлагьай атуниндикай пара кхьенва Мугьаммад пайгъамбардин гьадисра. --> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.litblog.ru/musulmanskij-iisus/ Мусульманский Иисус, Антология. 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714152221/http://www.litblog.ru/musulmanskij-iisus/ |date=2010-07-14 }} * [http://www.yro.narod.ru/bibliotheca/Isa.htm Али Алиев. Иисус в Исламе // «Дагестанская правда», 23.12.2004] * [http://yro.narod.ru/bibliotheca/koran/Koran.htm Сергей Путилов. Иисус в Коране // Интернет-портал «Credo.ru», 22.10.2007 г.] * [http://azbyka.ru/knigi/putilov_krest_v_mire_polumesjaca_04-all.shtml «Иса бен Мариам — кто Ты?» (полная версия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812120530/http://azbyka.ru/knigi/putilov_krest_v_mire_polumesjaca_04-all.shtml |date=2014-08-12 }} * [https://web.archive.org/web/20110925232015/http://www.israelinarabic.com/?p=272 هل يسوع النصاري فلسطيني أما اسرائيلي ويهودي؟] * [http://www.pravenc.ru/text/293939.html «Православная Энциклопедия»] * [https://eleven.co.il/article/11776 «Электронная еврейская энциклопедия»] * [http://www.albishara.org/ albishara.org] * [http://www.catolico.org/jesus/a_jesus.htm catolico.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714033512/http://www.catolico.org/jesus/a_jesus.htm |date=2012-07-14 }} {{1000}} [[Категория:Хашпара дин]] [[Категория:Пайгъамбарар]] lekip74mlt888a447eg2o9jsclustkv Неаполь 0 4345 99586 96514 2026-10-15T01:48:51Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99586 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ | статус = Шегьер | тӀвар = Неаполь | тамам тӀвар = Napoli</tr><tr><td colspan="2">[[Файл:Collage Napoli.jpg|center|320px|border|Неаполь]]</td></tr> | пайдах = Flag of Naples.svg | герб = Napoli-Stemma.svg | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Italy location map.svg|300px|border]] {{метка изображения|x=0.48 |y=0.52 |scale=300|text=Неаполь<br />[[Файл:Red pog.png|10px|center]]}} </div> | координатар = | уьлкве = Италия | райондин жуьре = Провинция: | район = Неаполь | регион = [[Кампания]] | хуьруьн жуьре = | хуьр = | кьенепатан паюнар = | кьилин жуьре = Коммунадин мэр: | кьил = [[Луиджи Де Маджистрис]] | бине эцигай тарих = | садлагьай тӀвар кьун = | виликан тӀварар = | статус йисалай = | майдан = 117 | ЯШЧ кьакьанвал =17 | гьава = Аравилин гьуьлуьн | агьали = 963 357 | сиягьдиз кьачур йис = 2009 | агьалидин къалинвал = 12820 | агломерация = | халкьар = | динар = | сятдин чӀул = [[UTC+1]], гатуз [[UTC+2]] | телефондин код = +39 081 | почтунин индекс = 80100 | автомобилдин код = | Код ОКАТО = | сайт = http://www.comune.roma.it | commonscat = Napoli }} '''Неаполь''' (дегь.-грек. ''Νέα Πόλις'' — цӀийи шегьер; итал. ''Napoli'', неап. ''Napule'', лат. ''Neapolis'') — чӀехивияй [[Италия]]дин пуд лагьай шегьер я. Италиядин кьибле патан виридалайни чӀехи ва асул шегьер ва [[Кампания]] тӀвар алай областьдин кьилин шегьер я. Неапольда 963 агъзур кас яшамиш жезва. Шегьер тӀвар-ван авай [[Везувий]] вулкандин мукьув галайди я. Ина дуьньядин халкьарин арадин аэропорт ва [[Тиррена гьуьл]]уьн кьерехдал чӀехи гьуьлуьн порт авайди я. == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20060422084545/http://www.appartamentiischia.it/Panorama_of_Naples.htm Panorama of Naples by Google Earth] * [http://www.everyfoto.com/index.php/english/Photos/Travel-Photos/Europe/Italy/Naples/ Неапольдин шикилар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121222144609/http://www.everyfoto.com/index.php/english/Photos/Travel-Photos/Europe/Italy/Naples/ |date=2012-12-22 }} [[Категория:Италиядин шегьерар]] bn50rubmpyxpjahntgzwo3x9hac8e68 Грем Сунесс 0 8380 99582 99372 2026-10-15T00:28:48Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99582 wikitext text/x-wiki {{Футболист | тӀвар = Гейлард Сунесс<br><small>{{lang-en|Graeme Souness}}</small> | тамам тӀвар = Гейлард Джеймс Сунисс | шикил = Souness (retouched).jpg | кьадар = 230 | дидедиз дата = {{Дидедиз дата|6|5|1953}} | дидедиз хьайи чка = [[Эдинбург]], [[Шотландия]] | гьукумат = {{Шотландиядин пайдах|20px}} [[Велс]] | буй = 180 [[см]] | заланвал = | лакӀабар = ''Суи'' ({{lang-en|Rushie}})<br>Улубатли Сунесс<br>({{lang-en|Ulubatlı Souness}})<ref>[http://www.cimbombom.8k.com/ulubatli.html ulubatli souness]</ref> | гилан клуб = ''къугъвадайдан карьера акьалтӀарна'' | позиция = [[зур-хуьдайди (футбол)|зур-хуьдайди]] | жегьилрин клубар = {{футболдин карьера | |{{Шотландиядин пайдах|20px}} [[Тайнкасл (футболдин клуб)|Тайнкасл Бойс]]|&nbsp; }} | клубар = {{футболдин карьера |1970—1972|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|0 (0) |1972|{{Аренда}}{{Канададин пайдах|20px}} [[Монреаль Олимпик]]|10 (2) |1972—1978|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Мидлсбро (футболдин клуб)|Мидлсбро]]|176 (22) |1978|{{Аренда}}{{Австралиядин пайдах|20px}} [[Вест Аделаида]]|6 (1) |1978—1984|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Ливерпул (футболдин клуб)|Ливерпул]]|247 (38) |1984—1986|{{Италиядин пайдах|20px}} [[Сампдория]]|56 (8) |1986—1991|{{Шотландиядин пайдах|20px}} [[Рейнджерс (футболдин клуб)|Рейнджерс]]|50 (3) |1970—1991|'''Вири карьерадин къене''' |'''539 (73)''' }} | милли хкянавайди = {{футболдин карьера |1974—1976|{{Шотландиядин пайдах|20px}} [[Футболдай Шотландиядин миллетдин жегьилрин кӀеретӀ|Шотландия (23-далди)]]|2 (0) |1974—1986|{{Шотландиядин пайдах}} [[Футболдай Шотландиядин миллетдин кӀеретӀ|Шотландия]]|54 (4)}} | тренердин клубар ={{футболдин карьера |1986—1991|{{Шотландиядин пайдах|20px}} [[Рейнджерс (футболдин клуб)|Рейнджерс]]|&nbsp; |1991—1994|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Ливерпуль (футболдин клуб)|Ливерпуль]]|&nbsp; |1995—1996|{{Туьркиядин пайдах|20px}} [[Галатасарай (футболдин клуб)|Галатасарай]]|&nbsp; |1996—1997|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Саутгемптон (футболдин клуб)|Саутгемптон]]|&nbsp; |1997|{{Италиядин пайдах|20px}} [[Торино]]|&nbsp; |1997—1999|{{Португалиядин пайдах|20px}} [[Бенфика (футболдин клуб)|Бенфика]]|&nbsp; |2000—2004|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Блэкберн Роверс]]|&nbsp; |2004—2006|{{Англиядин пайдах|20px}} [[Ньюкасл Юнайтед]]|&nbsp; }} | клубдин цӀийи авун = | хкянавайдин цӀийи авун = |медалар = }} '''Гейлард Джеймс Су́нис''' ({{lang-en|Geilard James Sounis}}; {{Дидедиз дата|6|5|1953}}; [[Эдинбург]], [[Шотландия]]) — [[шотландия]]дин [[футболхъан]]ни тренер я. [[Зур-хуьдайди (футбол)|зур-хуьдайдан]] позициядал къугъвазавай тир, [[1980-лагьай йисар]]рин эвел кьиляй ам «[[Ливерпул (футболдин клуб)|Ливерпулдин]]» капитан тир. ГьакӀни [[1980-лагьай йисар]]рин эхирда ам «[[Рейнджерс (футболдин клуб)|Рейнджерсдин]]» къугъвадайдини тренер тир, ва гьакӀни [[Футболдай Шотландиядин миллетдин кӀеретӀ]]дин капитан тир. ГьакӀни «[[Тоттенхэм Хотспур]]», «[[Мидлсбро (футболдин клуб)|Мидлсбро]]» ва [[Сампдория (футболдин клуб)|Сампдория]] клубрин патахъай экъечӀзавай тир. Са кьадар вахтунилай ада «[[Рейнджерс (футболдин клуб)|Рейнджерс]]», «Ливерпуль», «[[Галатасарай (футболдин клуб)|Галатасарай]]», «[[Саутгемптон (футболдин клуб)|Саутгемптон]]», «[[Бенфика (футболдин клуб, Лиссабон)|Бенфику]]», «[[Блекберн Роверс]]» ва «[[Ньюкасл Юнайтед]]» вердишарзавай тир. Грем Сунесс вири футболдин тарихдин къене квайни квай агалтдай зур-хуьдайбурукай сад яз гьисабзава.<ref>[http://www.rankopedia.com/Best-Defensive-Midfielder-Player-Ever-(1930-2009)/Step1/18631/.htm rankopedia.com — Best Defensive Midfielder Player Ever (1930—2009)]</ref><ref>[http://xtraimmortal.blogspot.com/2013/07/Central-Midfielder.html The Greatest Central Midfielders of All-Time]</ref><ref>[http://bleacherreport.com/articles/231097-greatest-ever-football-the-top-10-defensive-midfielders-of-all-time Bleacher Report, Inc. — Greatest Ever: Football’s Top 10 Defensive Midfielders of All Time]</ref> Алай чӀаван футболдин тарихда Грем Сунесс виридалайни кӀеви, векъи, кичӀевал тийиджир къугъвадайбурукай сад яз гьисабзава.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/sport/football/8329354/Debate-who-are-the-hardest-men-ever-in-football.html The Guardian — The Joy of Six: Rob Smyth on football’s hard men]</ref><ref>[http://www.footandball.net/eleven-hardest-players-of-the-modern-era/ footandball.net — Eleven hardest players of the modern era] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227113903/http://www.footandball.net/eleven-hardest-players-of-the-modern-era/ |date=2015-12-27 }}</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2604722/Roy-Keane-Stuart-Pearce-Graeme-Souness-Footballs-hard-men-Golden-Years.html Golden Years: Bite Yer Legs and Chopper, a bloodied Butcher and the defender they called Psycho… Sportsmail’s nostalgic series focuses this week on some of the game’s hard men]</ref> Гила ТВ-дин аналитик яз RTÉ, ESPN, Sky Sports ва Al Jazeera Sports каналрал кӀвалахзава. == Агалкьунар == === Къугъвадайди яз === ; {{Англиядин пайдах|20px}} Тоттенхэм Хотспур * [[Англиядин жегьилрин кубок]]: 1969 ; {{Англиядин пайдах|20px}} Мидлсбро * [[Футболдин лигадин Кьведлагьай дивизион|Кьведлагьай дивизиондин гъалибхъан]]: 1974 ; {{Англиядин пайдах|20px}} Ливерпуль * [[Футболдин лигадин Садлагьай дивизион|Англиядин чемпион]]: 1979, 1980, 1982, 1983, 1984 * [[Футболдин лигадин кубок|Лигадин кубок]]: 1981, 1982, 1983, 1984 * [[Футболдай Англиядин суперкубок|Англиядин суперкубок]]: 1979, 1980, 1982 * [[УЕФА-дин Европадин чемпионрин кубок]]: 1978, 1981, 1984 ; {{Италиядин пайдах|20px}} Сампдория * [[Футболдай Италиядин кубок|Италиядин кубок]]: 1985 ; {{Шотландиядин пайдах|20px}} Рейнджерс * [[Футболдай Шотландиядин чемпионат|Шотландиядин чемпион]]: 1987 * [[Шотландиядин лигадин кубок|Лигадин кубок]]: 1987, 1988 === Тренер яз === ; {{Шотландиядин пайдах|20px}} Рейнджерс * [[Футболдай Шотландиядин чемпионат|Шотландиядин чемпион]]: 1987, 1989, 1990, 1991 * [[Кубок шотландской лиги|Кубок Лиги]]: 1987, 1988, 1989, 1991 ; {{Англиядин пайдах|20px}} Ливерпуль * [[Футболдай Англиядин кубок|Англиядин кубок]]: 1992 ; {{Туьркиядин пайдах|20px}} Галатасарай * [[Футболдай Туьркиядин кубок|Туьркиядин кубок]]: 1995 * [[Футболдай Туьркиядин суперкубок|Туьркиядин суперкубок]]: 1996 ; {{Англиядин пайдах|20px}} Блэкбёрн Роверс * [[Футболдин лигадин кубок|Лигадин кубок]]: 2002 === Кьилдинбур === * [[Футболдин журналистрин Шотландиядин ассоциациядин версиядай йисан квайни квай тренер]]: 1987 * 1988-лагьай йисуз ам [[Футболдай Шотландиядин миллетдин кӀеретӀдин къугъвадайбурун гьуьрметдин сиягь]]дик кутунва. * 1998-лагьай йисуз ам «Футболдин лигадин виш легенда» лугьудай сиягьдик кутунва.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/football/144986.stm BBC Sport — Football Legends list in full]</ref> * [[Ливерпул (футболдин клуб)|Ливерпулдин]] 110 агъзур фанатдин арада хабар кьунин нетижайрив кьурвал туькӀуьрнавай «[[Энфилд (стадион)|Kop-диз]] кӀевиз таъсир ганвай 100 къугъвадайди» лугьудай сиягьда ада кӀуьдлагьай мукь (чка) кьунва.<ref>[http://www.liverpoolfc.tv/news/archivedirs/news/2006/oct/8/N153706061008-0859.htm Сообщение на сайте liverpoolfc.tv]</ref> * 2004-лагьай йисуз ам [[Шотландиядин футболдин баркаллувилин зал]]дик кутунва.<ref>[http://scottishfootballhalloffame.co.uk/graeme-souness-1953/ Scottish Football Hall of Fame — Graeme Souness] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150914164548/http://scottishfootballhalloffame.co.uk/graeme-souness-1953/ |date=2015-09-14 }}</ref> * Къугъуник кутунвай чӀехи метлеб авай кьилдин кардин патахъай 2007-лагьай йисуз ам [[Англиядин футболдин баркаллувилин зал]]дик кутунва. * «[[Рейнджерс (футболдин клуб)|Рейнджерсдин]]» баркаллувилин залдик кутунва.<ref>[http://rangers.co.uk/club/history/hall-of-fame/graeme-souness/ Rangers FC: Hall of Fame — GRAEME SOUNESS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409092528/http://rangers.co.uk/club/history/hall-of-fame/graeme-souness/ |date=2016-04-09 }}</ref> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://www.lfchistory.net/Players/Player/Profile/415 LFChistory.net сайтдал алай къугъвадайдан профиль]{{ref-en}} * [http://www.liverbird.ru/player/387 Liverbird.ru сайтдал алай къугъвадайдан профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718230046/http://www.liverbird.ru/player/387 |date=2013-07-18 }}{{ref-ru}} * [http://www.liverbird.ru/manager/graeme_souness Liverbird.ru сайтдал алай менеджердин профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130112123700/http://www.liverbird.ru/manager/graeme_souness |date=2013-01-12 }}{{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Сунесс, Грем}} [[Категория:Шотландиядин футболхъанар]] [[Категория:«Тоттенхэм Хотспур» ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:«Мидлсбро» ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:«Ливерпуль» ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:«Сампдория» ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:«Рейнджерс» ФК-дин къугъвадайбур]] [[Категория:Футболдай Шотландиядин миллетдин кӀеретӀдин къугъвадайбур]] [[Категория:«Рейнджерс» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Ливерпуль» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Галатасарай» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Саутгемптон» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Торино» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Бенфика» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Блэкберн Роверс» ФК-дин тренерар]] [[Категория:«Ньюкасл Юнайтед» ФК-дин тренерар]] [[Категория:Шотландиядин футболдин тренерар]] [[Категория:Ингилис Футболдин баркаллувилин залдин членар]] [[Категория:Шотландиядин Футболдин баркаллувилин залдин членар]] 87a6duubpoak56xvku2utdvn86dhtss Киев 0 12331 99585 96034 2026-10-15T01:15:00Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99585 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ | статус = Шегьер | тӀвар =Киев | тамам тӀвар ={{lang-uk|Київ}} | фотография = | кьадар = 300px | къул = Киевдин шикилар | пайдах =Flag of Kyiv Kurovskyi.svg | герб = COA of Kyiv Kurovskyi.svg | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Ukraine location map.svg|300px|border]] {{метка изображения|x=0.46 |y=0.11 |scale=300|text=Киев<br />[[Файл:Red pog.png|10px|center]]}} </div> | координатар ={{coord|50|27|00|N|30|31|24|E|type:city(2661299)_region:UA|display=title,inline|name=Киев}} | уьлкве =Украина | райондин жуьре = [[Украинадин административ паюн|Вилаят]] | район = [[Киев вилаят]] | регион = | хуьруьн жуьре = | хуьр = | кьенепатан паюнар = 10 районар | кьилин жуьре = Шегьердин кьил | кьил = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]] | бине эцигай тарих = [[VI вишйис|VI]]—[[VII вишйис|VII вишйис]] | садлагьай тӀвар кьун = <!-- 1е упоминан--> | виликан тӀварар =<!-- прежн. названия --> | статус йисалай = 882 | майдан = 847,66 | ЯШЧ кьакьанвал = 203 м | гьава = юкьван гьалдин континенталдин | агьали = ↑ 2 934 522 | сиягьдиз кьачур йис =2018 | агьалидин къалинвал = {{#expr: 2934522 / 847.66 round 1}} | агломерация =4 071 000 | халкьар =[[украинар]] (82,2 %), [[урусар]] (13,1 %) ва мас. | динар =православиедин гвай ксар, грекрин католикар, католикар, мусурманар, чувудар, атеистар | сятдин чӀул =[[UTC+2]] (UTC+3) | телефондин код =+380 44 | почтунин индекс =01001—06999 | автомобилдин код =AI, КӀ / 10, AA, КА / 11, 28 | сайт = [http://kievcity.gov.ua/ kievcity.gov.ua] | commonscat =Kiev }} '''Киев'''<ref>{{cite web | url = http://samurpress.net/story.php?sid=2568 | title = Сулейманан чӀехи тӀвар | publisher = «[[Самур (газет)|Самур]]» | author = | date = 2018-06 | accessdate = 2019-02-05 | lang = lez}}</ref><ref>{{cite web | url = https://lezgigazet.ru/?lezgihabarar=berlin-kachuna-htaj-hva | title = Берлин къачуна хтай хва | publisher = «[[Лезги газет]]» | author = Сулейман Пашаев | date = 2018-05-19 | accessdate = 2019-02-05 | lang = lez}}</ref><ref>{{Талибов-1966}}</ref> ({{lang-uk|Київ|Kyiv}}; {{lang-ru|Киев|Kiyev}}) — [[Украина]]дин меркез, [[Европа]]дин виридалайни чӀехи ва цӀуру шегьеррикай сад я. Ада [[Днепр]] вацӀун юкьван авахьуна, кефердин [[Днепрдин Украина]]дин чка кьунва. Уьлкведин сиясатдин, жемятдинни экономикадин, улакьдин, маарифдинни илимдин юкь я. Украинадик акатзавай кьилдин административни территориал тек, [[Киев вилаят]]дин административ юкь я. [[Киев-Святошин район]]дин юкь я. АкӀ ятӀани, ам Киев вилаятдик акатзавач. Ина Украинадин гьукуматдин кьилин идарайри, чара уьлквейрин миссийри, Украинада кӀвалахзавай карханайринни жемятдин тешкилатрин чӀехи паюни чка кьунва. Шегьердин кьил — тӀвар-ван авай [[бокс|гъуту-гъутархъан]] [[Виталий Владимиран хва Кличко|Виталий Кличко]] я. «Повесть временных лет» лугьудай ктабдиз килигна Киевдин бине кутурбур полянрин княз [[Кий]], адан стхаяр [[Щек]]ни [[Хорив]], гьакӀни абурун вах [[Либид]] язва. Археологиядин малуматралди ва кхьенвай чешмейралди, V-лагаьй виш йисан кьведлагьай паюнилай — VI-лагьай виш йисан садлагьай паюнилай гатӀумна Киев датӀана вилик физвай. Замкова сув шегьер хкаж хьунин юкь хьана. Русдин, Киевдин князвилин, ЧӀехи Урус князвилин, Украинадин Халкьдин Республикадин, Украинадин гьукуматдин ва Украинадин шурайрин социализмдин республикадин кьилин шегьер тир. == Административ паюнар == {{main|Киевдин административ паюнар}} Шегьердин территория 10 административ райондиз чара жезва: {| class="standard" ! Административ паюнар [[Файл:Адміністративний поділ Києва.gif|325px|center|Киевдин административ паюндин карта]] |- | style="padding:0; border:none;" | |} {| Class="wikitable" width="60%" |- Bgcolor="# 77D7D7" ! Район!! Майдан, км ²!! Агьалияр, кас!!Къалинвал, кас/км ² |- | Colspan = 3 |''''' Днепрдин эрчӀи къерех:''''' |- | [[Голосийив район (Киев)|Голосийив]] || 160,78 || 232,9 агъ. |1449 |- | [[Оболон район (Киев)|Оболон]] || 110,32 || 315,8 агъ. |2863 |- | [[Печера район (Киев)|Печера]] || 19,57 || 141,4 агъ. |7225 |- | [[Подол район (Киев)|Подол]] || 34,08 || 192,2 агъ. |5640 |- | [[Святошин район (Киев)|Святошин]] || 102,63 || 336,0 агъ. |3274 |- | [[Соломянка район (Киев)|Соломянка]] || 40,52 || 343,8 агъ. |8485 |- | [[Шевченко район (Киев)|Шевченко]] || 26,63 || 229,0 агъ. |8599 |- | Colspan = 3 |''''' Днепрдин чапла къерех:''''' |- | [[Дарница район (Киев)|Дарница]] || 132,24 || 316,8 агъ. |2396 |- | [[Десна район (Киев)|Десна]] || 154,2 || 359,5 агъ. |2331 |- | [[Днепрдин район (Киев)|Днепрдин]] || 66,7 || 346,5 агъ. |5195 |- | '''Вири''' || 847,67 || 2 888 470||3408 |} <small>Майдандикай малуматрин чешме [http://atu.gki.com.ua/atu/26])</small>{{clear}}. == Стхавилин шегьерар == 1961-лагьай йисуз Киев мукьва хьанвай шегьеррин гьерекатдик экечӀна. [[Краков]] ([[Польша]]) ва [[Тампере]] ([[Финляндия]]) адан садлагьай стхавилин шегьерар хьана. 2018-лагьай йисан малуматралди, адаз 54 стхавилин шегьер ава. Алай чӀавуз абур [[Ханчжоу]] ([[Китай]]) шегьердихъ галаз стхавиликай рахазва<ref>[http://kmr.gov.ua/uk/content/kyyiv-mozhe-staty-pobratymom-tehnologichnogo-mista-lidera-hanchzhou Киевдикай технологиядин лидер тир шегьер Ханчжоудиз стхавилин шегьер жедайвал я] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919103746/http://kmr.gov.ua/uk/content/kyyiv-mozhe-staty-pobratymom-tehnologichnogo-mista-lidera-hanchzhou |date=2018-09-19 }}</ref>. Киев шегьердин территориал жемятдин статутдин 7-лагьай макъаладив кьурвал, стхавилин шегьерар Киевдин шегьердин шуради кьве патан икьрардиз килигна хкязва<ref>[http://kmr.gov.ua/uk/content/status-terytorialnoyi-gromady-mista-kyyeva Киев шегьердин территориал жемятдин статут] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209081224/http://www.kmr.gov.ua/uk/content/status-terytorialnoyi-gromady-mista-kyyeva |date=2018-12-09 }}</ref>. Украинадинни Урусатдин арада авай конфликтдин гъиляй 2016-лагьай йисан 11-лагьай февралдиз Киев шегьердин шуради украин меркездинни [[Москва|Маскавдин]] арада стхавиликай, кӀиливаликайни санал кӀвалахуникай кутӀуннавай икьрар чӀурна<ref>[https://ukranews.com/ua/news/427748-kyiv-rozryvaye-bratski-vidnosyny-z-moskvoyu Киевди Москвадихъ галаз араяр чӀурзава]</ref>. ГьакӀни гьа юкъуз Киевдин шегьердин шуради [[Санкт-Петербург]]дихъ, [[Волгоград]]дихъ, [[Магьачкъала]]дихъ, [[Улан-Уде]]дихъни [[Коми Республика]]дихъ галаз араяр чӀурна<ref>[https://gazeta.ua/articles/life/_kiyiv-rozirvav-pobratimski-vidnosini-z-6-rosijskimi-mistami/677962 Киевдин ругуд Урусатдин шегьердихъ галаз стхавилин араяр чӀурна]</ref>.   {| | valign="top" | * {{Финляндиядин пайдах}} [[Тампере]], [[Финляндия]] ([[1954 йис|1954-лагьай йисан]] 30-лагьай декабрдиз) * {{Германиядин пайдах}} [[Лейпциг]], [[Германия]] ([[1956 йис|1956-лагьай йисан]] 7-лагьай октябрдиз) * {{Италиядин пайдах}} [[Флоренция]], [[Италия]] ([[1967 йис|1967-лагьай йисан]] 27-лагьай июлдиз) * {{Словакиядин пайдах}} [[Братислава]], [[Словакия]] ([[1969 йис|1969-лагьай йисан]] 3-лагьай апрелдиз) * {{Япониядин пайдах}} [[Киото]], [[Япония]] ([[1971 йис|1971-лагьай йисан]] 7-лагьай сентябрдиз) * {{Франциядин пайдах}} [[Тулуза]], [[Франция]] ([[1975 йис|1975-лагьай йисан]] 9-лагьай июндиз) * {{Даниядин пайдах}} [[Оденсе]], [[Дания]] ([[1989 йис|1989-лагьай йисан]] 22-лагьай апрелдиз) * {{ЧӀехибританиядин пайдах}} [[Эдинбург]], [[ЧӀехибритания]] ([[1989 йис|1989-лагьай йисан]] 17-лагьай июлдиз) * {{Германиядин пайдах}} [[Мюнхен]], [[Германия]] ([[1989 йис|1989-лагьай йисан]] 6-лагьай октябрдиз) * {{Китайдин пайдах}} [[Ухань]], [[Китай]] ([[1990 йис|1990-лагьай йисан]] 19-лагьай октябрдиз) * {{Литвадин пайдах}} [[Вилнюс]], [[Литва]] ([[1991 йис|1991-лагьай йисан]] 21-лагьай июндиз) * {{АСШ-дин пайдах}} [[Чикаго]], [[АСШ]] ([[1991 йис|1991-лагьай йисан]] 17-лагьай июндиз) * {{Канададин пайдах}} [[Торонто]], [[Канада]] ([[1991 йис|1991-лагьай йисан]] 29-лагьай июлдиз) * {{Туьркиядин пайдах}} [[Анкара]], [[Турция]] ([[1992 йис|1992-лагьай йисан]] 10-лагьай февралдиз) * {{Австриядин пайдах}} [[Вена]], [[Австрия]] ([[1992 йис|1992-лагьай йисан]] 26-лагьай майдиз) * {{Польшадин пайдах}} [[Краков]], [[Польша]] ([[1993 йис|1993-лагьай йисан]] 19-лагьай февралдиз) * {{Финляндиядин пайдах}} [[Гьелсинки]], [[Финляндия]] ([[1993 йис|1993-лагьай йисан]] 12-лагьай мартдиз) * {{Молдовадин пайдах}} [[Кишинёв]], [[Молдова]] ([[1993 йис|1993-лагьай йисан]] 1-лагьай октябрдиз) * {{Кьибле-Африкадин Республикадин пайдах}} [[Тсване]], [[Кьибле-Африкадин Республика|КьАР]] ([[1993 йис|1993-лагьай йисан]] 5-лагьая октябрдиз) * {{Венгриядин пайдах}} [[Будапешт]], [[Венгрия]] ([[1993 йис|1993-лагьай йисан]] 19-лагьай октябрдиз) * {{Китайдин пайдах}} [[Пекин]], [[Китай]] ([[1993 йис|1993-лагьай йисан]] 13-лагьай декабрдиз) * {{Польшадин пайдах}} [[Варшава]], [[Польша]] ([[1994 йис|1994-лагьай йисан]] 4-лагьай февралдиз) * {{Кубадин пайдах}} [[Гьавана]], [[Куба]] ([[1994йис|1994-лагьай йисан]] 21-лагьай февралдиз) * {{Эстониядин пайдах}} [[Таллин]], [[Эстония]] ([[1994 йис|1994-лагьай йисан]] 7-лагьай декабрдиз) * {{Эрменистандин пайдах}} [[Ереван]], [[Эрменистан]] ([[1995 йис|1995-лагьай йисан]] 14-лагьай сентябрдиз) * {{Грециядин пайдах}} [[Афинар]], [[Греция]] ([[1996 йис|1996-лагьай йисан]] 12-лагьай ноябрдиз) * {{Беларусиядин пайдах}} [[Минск]], [[Беларусия]] ([[1997 йис|1997-лагьай йисан]] 5-лагьай июлдиз) * {{Болгариядин пайдах}} [[София]], [[Болгария]] ([[1997 йис|1997-лагьай йисан]] 11-лагьай сентябрдиз) * {{Азербайжандин пайдах}} [[Баку]], [[Азербайжан]] ([[1997 йис|1997-лагьай йисан]] 12-лагьай сентябрдиз) * {{Мексикадин пайдах}} [[Мехико]], [[Мексика]] ([[1997 йис|1997-лагьай йисан]] 25-лагьай сентябрдиз) | valign="top" | * {{Киргизиядин пайдах}} [[Бишкек]], [[Киргизия]] ([[1997 йис|1997-лагьай йисан]] 2 октябрдиз) * {{Бельгиядин пайдах}} [[Брюссель]], [[Бельгия]] ([[1997 йис|1997-лагьай йисан]] 8-лагьай декабрдиз) * {{Узбекистандин пайдах}} [[Ташкент]], [[Узбекистан]] ([[1998 йис|1998-лагьай йисан]] 16-лагьай январдиз) * {{Латвиядин пайдах}} [[Рига]], [[Латвия]] ([[1998 йис|1998-лагьай йисан]] 29-лагьай майдиз) * {{Къазакъстандин пайдах}} [[Астана]], [[Къазакъстан]] ([[1998 йис|1998-лагьай йисан]] 11-лагьай июндиз) * {{Чилидин пайдах}} [[Сантьяго]], [[Чили]] ([[1998 йис|1998-лагьай йисан]] 5-лагьай августдиз) * {{Швециядин пайдах}} [[Стокгьолм]], [[Швеция]] ([[1999 йис|1999-лагьай йисан]] 24-лагьай мартдиз) * {{Гуржистандин пайдах}} [[Тбилиси]], [[Гуржистан]] ([[1999 йис|1999-лагьай йисан]] 29-лагьай майдиз) * {{Италиядин пайдах}} [[Рим]], [[Италия]] ([[1999 йис|1999-лагьай йисан]] 2-лагьай ноябрдиз) * {{Израилдин пайдах}} [[Иерусалим|Алкъудс]], [[Израиль]] ([[2000 йис|2000-лагьай йисан]] 2-лагьай февралдиз) * {{Бразилиядин пайдах}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]] ([[2000 йис|2000-лагьай йисан]] 4-лагьай сентябрдиз) * {{Бразилиядин пайдах }} [[Бразилиа]], [[Бразилия]] ([[2000 йис|2000-лагьай йисан]] 5-лагьай сентябрдиз) * {{Аргентинадин пайдах}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] ([[2000 йис|2000-лагьай йисан]] 7-лагьай сентябрдиз) * {{Португалиядин пайдах}} [[Лиссабон]], [[Португалия]] ([[2000 йис|2000-лагьай йисан]] 26-лагьай октябрдиз) * {{Туьркмениядин пайдах}} [[Ашгъабат]], [[Туркмения]] ([[2001 йис|2001-лагьай йисан]] 14-лагьай майдиз) * {{Ливиядин пайдах}} [[Триполи]], [[Ливия]] ([[2001 йис|2001-лагьай йисан]] 29-лагьай майдиз) * {{Сербиядин пайдах}} [[Белград]], [[Сербия]] ([[2002 йис|2002-лагьай йисан]] 4-лагьай июндиз) * {{Киргизиядин пайдах}} [[Ош вилаят]], [[Киргизия]] ([[2002 йис|2002-лагьай йисан]] 1-лагьай июлдиз) * {{Швейцариядин пайдах}} [[Женева]], [[Швейцария]] ([[2003 йис|2003-лагьай йисан]] 29-лагьай сентябрдиз) * {{Индонезиядин пайдах}} [[Джакарта]], [[Индонезия]] ([[2005 йис|2005-лагьай йисан]] 30-лагьай майдиз) * {{Китайдин пайдах}} [[Сучжоу]], [[Китай]] ([[2005 йис|2005-лагьай йисан]] 14-лагьай йисан июндиз) * {{Перудин пайдах}} [[Лима]], [[Перу]] ([[2005 йис|2005-лагьай йисан]] 14-лагьай октябрдиз) * {{Германиядин пайдах}} [[Берлин]], [[Германия]] ([[2007 йис|2007-лагьай йисан]] 6-лагьай июндиз) |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://kievcity.gov.ua/ Шегьердин официал сайт]{{ref-uk}} {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Украинадин шегьерар]] spm5llqdgdvfj29645uc9efne5alpmu Алазани 0 12828 99588 80173 2026-10-15T02:56:45Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99588 wikitext text/x-wiki '''Алазани''' (гуржи ალაზანი, азер. Qanıx) - Кьибле [[Къавказ]]да авай вацӀ я. [[Кура]] вацӀуз авахьзавай вацӀарикай виридалайни чӀехибурукай я. [[Гуржистан]]дин чӀехивиляй кьведлагьай вацӀ я - Курадин гугъуьна. Адан яргъивал 391 км<ref name="unece.org">{{cite web|url = https://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/documents/2014/WAT/09Sept_8-9_Geneva/Alazani_Ganikh_River_Basin_Water-Food-Energy_-Ecosystems_Nexus_assessment_RUS.pdf |title = Бассейн реки Алазани/Ганых Оценка взаимосвязи между водой, продовольствием, энергией и экосистемами. Подготовлено Королевским технологическим институтом (KTH, Стокгольм) под руководством секретариата Конвенции по трансграничным водам ЕЭК ООН Первый проект отчета для комментариев со стороны соответствующих государственных органов 19 июня 2014 года|publisher = |date = 19-06-2014|accessdate = 2019-11-16|archiveurl = |archivedate = }}</ref> я, вичин агъа пата адакай Гуржистандинни [[Азербайжан]]дин сергьят жезва. [[Мингечевир]] цин гьамбарханада Алазани Курадиз авахьзава. [[Страбон]]ди адал ''Алазониус'' лугьузвай, [[Плиний]]ди ''Алазон''. [[Плутарх]]ди адаз ''Абас вацӀ'' лугьузвай. == География == ВацӀ ЧӀехи Къавкъаздин сувара кьве гъвечӀи вацӀар садаз акахьзавай чкадилай эгечӀзавайди я, абурун кьил 2837 метр кьакьан сув Барбалодилай эгечӀзавайди я. Кьилин кьатӀдал вацӀун тӀвар Циплованисхеви я. Вини пата авай Биркиани хуьруьн патаг Алазани шкӀуь таман камун кӀанай физавай суван вацӀ я, чӀехи къванер тухузвай. Са чкайралди адан аватун 9 - 10 м/км я. Ахпа ам Панкиси камай акъатна къванцӀин кьердай авахьзава. Гуьгъуьна ам кьибле патахъ Ахмета шегьердалди физава. Ахпа вацӀ вичин тӀварунихъ галай Гуржистандин чехир акъудзавай важиб чка Алазани-дигедай физава. ХъуьтӀуьз Алазани кьуркьазава. Йисан кьиле ам сувара цӀразвай живерикай хкат ийиз пара мукьвал-мукьвал чилер ятарик ацӀурзава. Ятар кӀватӀунин майдан 10 800 км² я.<ref>[http://bse.sci-lib.com/article9583.html Алазани - БСЭ (урус)]</ref> Цин кьулан харж 98 м3/сек я. Виликра вич вичиз вацӀ Кура вацӀуз авахьзавай, [[СССР|советрин]] девирда абур акахьзавай чкадал Мингечевир цин гьамбархана эцигна. Алазанидин яргъивилин 104 км Грузияда ава, 282 км кьве гьукуматдин сергьятдал ала, 5 км Азербайжандин къене ава. Ятар кӀватӀдай чкадин майдан 11455 м² я, гьабурукай 6700 км² (58,5%) Гуржистанда, 4755 м² (41,5%) Азербайжанда ава. ВацӀун йисан кьулан авахьун 2999,5 млн м³ я. Виридалайни акахьзавай вацӀ [[Катехчай]] я, ам Азербайжанда авайди я, Гуржистандин сергьятдин патаг. [[Файл:Alazani_River_2.jpg|thumb|Алазани вацӀ]] == Экономика == Алазани пара гуржи чехиррин тӀварцӀик квай гаф я, гьабурукай Марани Алазани Диге, ЦӀуру Тбилиси Алазани, Бинехи Алазани Диге. Гьабурулай гъейри чехирдин цӀийи жуьреярни акъатзава, месала лацу чехир Цинандали.<ref>[https://glossar.wein-plus.eu/tsinandali-wein Цинандали чехир (немц.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009212902/https://glossar.wein-plus.eu/tsinandali-wein |date=2019-10-09 }}</ref> ЧӀехи пай ам салариз ятар гунизни хъвадай циз кардик кутазвайди я. ВацӀун рекьел [[Китай]]дин инвесторри 1990 йисара Алазанидин ятарин фад фидай цел гьар жуьре гъвечӀи ГЭСар эцигна. Туризм патал Алазани рафтингдиз машгъур я. ВацӀун къерехрал гьар жуьре курортар ала, гьабурукай сад [[Лагодехи]] я. ГьакӀни вацӀал кӀизрияр кьазвайди я - судак, лещ, воблани амайбур. [[Файл:Alazani.jpg|left|thumb|Алазани диге]] == Экология == Шегьеррин сервисрини лежбервилин карханайри Алазани пара кьацӀурзава. Виридалайни цин гьал [[Кварели]]дани Лагодехида пис я.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S151218871630063X Гуржистандин вацӀарин экологиядин писвилер (англ.)]</ref> == Баянар == {{баянар}} == ЭлячӀунар == [[Категория:ВацӀар]] [[Категория:Гуржистан]] [[Категория:Азербайжан]] gy8rwam9d5uwh24012wrw9g191nq6x8