Кьурагь

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lez">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>lezwiki</dbname>
    <base>https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Служебная</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Веревирд авун</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Уртах</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Уртахдин веревирд авун</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия веревирд авун</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл веревирд авун</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki веревирд авун</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблон веревирд авун</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Справка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Обсуждение справки</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория веревирд авун</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Кьурагь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>372</id>
    <revision>
      <id>99731</id>
      <parentid>90221</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7226" sha1="gffrx8tjf8cxe9d8nqst4vhj4whby72" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Кьурагь
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Курах}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min = 35 |lat_sec = 3
  |lon_deg = 47 |lon_min = 47 |lon_sec = 3
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         = Кьурагь район
 |в регион = нет
 |C в регион               = нет
 |B в регион               = справа	
 |в район                  = нет
 |C в район                = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьурагь хуьруьнсовет|«Кьурагь»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар          = 
 |садлагьай тӀвар кьун     = XIV виш йисуз
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;1822 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 5 142
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262
 |почтунин индекс         = 368180
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 830 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Кьурагь''' ({{lang-ru|Курах}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай, [[Кьурагь хуьруьнсовет|«Кьурагь хуьруьнсовет»]]дик акатзавай хуьр. Райондин ва хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин кьибле пата, [[Кьурагь вацӀ]]ун кьерел ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Кьурагь хуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусатдин империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Кьурагь наибвал]]диз талукь тир ва кьилдин Кьурагь хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 5 142 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кьурагь хуьруьн агьалияр 1 867 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurax1886.html КУРАХСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

== Сихил ==
Ц1уру Муграгърин сихилар:

1. Мирчӏияр

2. Хъикъерар

3. Манчарар

4. Къурбалияр

5. Кьадияр

6. Цӏахъарар

7. Афатар

8. Тӏулаяр 

Тухумар: (ч1ехи пай вине авай сихилрин къене ава)

''Абдулгъанияр, Адияр, Агьмадар, Атадбур, Атасияр, Бакарар, Бакълаяр, Бакьалар, Бахурар, Биретӏар, Битӏияр, Бицӏидахар, Бубайринбур, Будайбур, Бугъаяр, Булурар, Бурукар, Гьарусар, Гьашумар, Гъвечӏихваяр, Джгъаяр, Зарбафар, Камалар, Кветер, Келар, Кешар, Кицӏер, Кукаяр, Куьцияр, Кӏамаяр, Кӏаламар, Кӏарацар, Кӏахар, Кӏуртар, Къадирбур, Къандалаяр, Къарчагъаяр, Къафарар, Къудуцӏар, Къутабур, Къушаяр, Кьимияр, Кьифер, Лехъияр, Лутӏар, Мансурар, Манучар, Манчарар (Мехъандибур, Маллаяр, Идрисбур, Гьадисбур), Менягьар, Мукурар, Мукьуяр, Мисридбур, Мяцар, Набияр, Надурар, Назаралидбур (Къучагъаяр, Чӏурунбур), Псияр, Пурар, Рагьимхананбур (Яргъаяр), Север, Тӏагьтӏилар, Тӏуьхшерар, Уьрдихананбур, Фурухар, Хатусар, Хваджадбур, Хитӏар, Хъамаяр, Хъмуцӏар, Хъуркъушар, Цӏарухваяр, Цикьер, Цӏегьер, Цӏемпияр, Чамбулар, Ченеяр, Чишар, Чинерар, Чумурар, Чӏачӏаяр, Чӏакьар, Чӏафарар, Чӏимчӏирар, Чӏурхьунар, Чӏуьчияр, Шаттаяр, Шунтӏар, Эмирар, Эмиралияр, Яралидбур.''

==ИнфратуькӀуьрун==
==ТӀвар - ван авай ксар==
* [[Гьасанова Жамиля Гьасанан руш]] — лезги шаир ва журналист.
* [[Гьамидова Людмила]] — лезги шаир.
* [[Кьурагь Афизат]] — лезги шаир-дишегьли.
* [[Шамсудин Исаев]] — лезги шаир, кхьираг ва публицист.

== Шикилар ==
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==


{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>gffrx8tjf8cxe9d8nqst4vhj4whby72</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99732</id>
      <parentid>99731</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сихил */</comment>
      <origin>99732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7226" sha1="tbb5fyufj0ysl2avi4wqzireonpn2xd" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Кьурагь
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Курах}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min = 35 |lat_sec = 3
  |lon_deg = 47 |lon_min = 47 |lon_sec = 3
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         = Кьурагь район
 |в регион = нет
 |C в регион               = нет
 |B в регион               = справа	
 |в район                  = нет
 |C в район                = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьурагь хуьруьнсовет|«Кьурагь»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар          = 
 |садлагьай тӀвар кьун     = XIV виш йисуз
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;1822 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 5 142
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262
 |почтунин индекс         = 368180
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 830 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Кьурагь''' ({{lang-ru|Курах}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай, [[Кьурагь хуьруьнсовет|«Кьурагь хуьруьнсовет»]]дик акатзавай хуьр. Райондин ва хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин кьибле пата, [[Кьурагь вацӀ]]ун кьерел ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Кьурагь хуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусатдин империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Кьурагь наибвал]]диз талукь тир ва кьилдин Кьурагь хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 5 142 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кьурагь хуьруьн агьалияр 1 867 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurax1886.html КУРАХСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

== Сихил ==
Кьурагьдин ц1уру сихилар:

1. Мирчӏияр

2. Хъикъерар

3. Манчарар

4. Къурбалияр

5. Кьадияр

6. Цӏахъарар

7. Афатар

8. Тӏулаяр 

Тухумар: (ч1ехи пай вине авай сихилрин къене ава)

''Абдулгъанияр, Адияр, Агьмадар, Атадбур, Атасияр, Бакарар, Бакълаяр, Бакьалар, Бахурар, Биретӏар, Битӏияр, Бицӏидахар, Бубайринбур, Будайбур, Бугъаяр, Булурар, Бурукар, Гьарусар, Гьашумар, Гъвечӏихваяр, Джгъаяр, Зарбафар, Камалар, Кветер, Келар, Кешар, Кицӏер, Кукаяр, Куьцияр, Кӏамаяр, Кӏаламар, Кӏарацар, Кӏахар, Кӏуртар, Къадирбур, Къандалаяр, Къарчагъаяр, Къафарар, Къудуцӏар, Къутабур, Къушаяр, Кьимияр, Кьифер, Лехъияр, Лутӏар, Мансурар, Манучар, Манчарар (Мехъандибур, Маллаяр, Идрисбур, Гьадисбур), Менягьар, Мукурар, Мукьуяр, Мисридбур, Мяцар, Набияр, Надурар, Назаралидбур (Къучагъаяр, Чӏурунбур), Псияр, Пурар, Рагьимхананбур (Яргъаяр), Север, Тӏагьтӏилар, Тӏуьхшерар, Уьрдихананбур, Фурухар, Хатусар, Хваджадбур, Хитӏар, Хъамаяр, Хъмуцӏар, Хъуркъушар, Цӏарухваяр, Цикьер, Цӏегьер, Цӏемпияр, Чамбулар, Ченеяр, Чишар, Чинерар, Чумурар, Чӏачӏаяр, Чӏакьар, Чӏафарар, Чӏимчӏирар, Чӏурхьунар, Чӏуьчияр, Шаттаяр, Шунтӏар, Эмирар, Эмиралияр, Яралидбур.''

==ИнфратуькӀуьрун==
==ТӀвар - ван авай ксар==
* [[Гьасанова Жамиля Гьасанан руш]] — лезги шаир ва журналист.
* [[Гьамидова Людмила]] — лезги шаир.
* [[Кьурагь Афизат]] — лезги шаир-дишегьли.
* [[Шамсудин Исаев]] — лезги шаир, кхьираг ва публицист.

== Шикилар ==
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==


{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>tbb5fyufj0ysl2avi4wqzireonpn2xd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мегьарамдхуьр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>446</id>
    <revision>
      <id>99749</id>
      <parentid>93912</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5112" sha1="sfbvqtps22ghm9frjidy9c90gfqrd48" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Магъар (Мегьарамдхуьр) 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Магарамкент}} [[Файл:Magaramkent village.jpg|center|border|310px|Мегьарамдхуьр]]
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 | lat_deg                  = 41|lat_min = 36|lat_sec = 57
 | lon_deg                  = 48|lon_min = 20|lon_sec = 55
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Мегьарамдхуьруьнсовет|«Мегьарамдхуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br&gt;436 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 6 953
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368792 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82637475 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    =
 }}

'''Магъар''' (гьакIани '''Магъ''', '''Мегьарамдхуьр''', {{lang-ru|Магарамкент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Мегьарамдхуьруьнсовет|«Мегьарамдхуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр. Райондин кьилин хуьр я.

== ТӀвар-ван авай ксар ==
* [[Гьажимурадов Мурад Къурбанмегьамедан хва]], лакӀаб ''Марлен Каиди'' — урус чӀалал теснифзавай лезги шаир.
* [[Гьажиев Мегьамед Мегьамедан хва]] (1897—1958) — чӀехи лезги алим-филолог ва шаир.
* [[Гьажиев Фикрет Мирзоевич]] — лезги шаир ва журналист.
* [[Ибрагьимов Имирали]] — лезги шаир.
* [[Искендеров Абдуллагь Гьажимурадан хва]] — чӀехи лезги шаир.
* [[Мурадалиев Желил Пиралидин хва]] — лезги шаир ва журналист.
* [[Ахмедов Ибрагим Ахмедович|Агьмедов Ибрагьим Агьмедан хва]] (1921—2007) — лезги шаир ва журналист, педагог.

== ЭлячӀунар ==
* [http://skfo.ru/reference/city/Magaramkent/ Село Магарамкент / Дагестан / Справка / СКФО.РУ (Северо-Кавказский федеральный округ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901091340/http://skfo.ru/reference/city/Magaramkent/ |date=2011-09-01 }}
* [http://magaramkent.com/ Официальный сайт Муниципального района «Магарамкентский район» РД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215000806/http://www.magaramkent.com/ |date=2012-12-15 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>sfbvqtps22ghm9frjidy9c90gfqrd48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушугъ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>622</id>
    <revision>
      <id>99591</id>
      <parentid>93984</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:39:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Усугъчай]] макъаладин тӀвар [[Ушугъ]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>93984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5194" sha1="mjc1m6qtocskw08gzt9iwom6r05hsl0" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Усугъчай
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Усухчай}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =25 |lat_sec =19
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =54 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Усугъчай хуьруьнсовет|«Усугъчай»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;846 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1 836
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368750
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 001
 |Commons-ра категория    = Usukhchay
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Усугъчай''', '''Ушугъ''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. Райондин администрациядин юкь ва кьилин хуьр я. [[Усугъчай хуьруьнсовет|«Усугъчай» хуьруьнсовет]]дин администрациядин кьилин хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин лап кефер пата, [[Мегьарамдхуьруьн район]]дихъ галаз сергьятдин патав, [[Кьулан вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, [[Гъуцар сув]], [[Яру сув]] ва [[Гитин кьил]] суварин кӀанив чка кьунвайди я. Хуьруьн къваларив емишрин багъар ва хуьруьнвийрин майишатар ава.

== Тарих==
Тарихдин малуматрикай Усугъчай [[Лезгистан]]дин дегь хуьрерикай сад тирди чир жезва. «Абумуслиман тарих» улубда Усугъчай хуьруьн тӀвар сияте яз кьунва ва ина кьиле фейи вакъиаяр чи эрадин [[VIII виш йис]]уз талукь тирди къалурнава.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 836 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Инфраструктура==
Хьуре райондин начагъхана, юкьван мектеб, клуб, улубхана, почта, райондин алакъарин крар кьиле тухузвай идара ва дарманхана (аптека) кӀвалахзава.

==ТӀвар-ван авай ксар==
[[Багъишев Багъиш Малладин хва]] — лезги кхьираг, драматург ва журналист.
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dokuz-para.ru/usuhchay Докъузпара райондин официал сайтуна Усугъчай хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906190712/http://dokuz-para.ru/usuhchay |date=2013-09-06 }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>mjc1m6qtocskw08gzt9iwom6r05hsl0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99595</id>
      <parentid>99591</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5182" sha1="91n0ftdda4tlz0chfb30em1t1fr3jmi" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Ушугъ
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Усухчай}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =25 |lat_sec =19
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =54 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Усугъчай хуьруьнсовет|«Усугъчай»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;846 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1 836
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368750
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 001
 |Commons-ра категория    = Usukhchay
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Усугъ''', '''Ушугъ''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. Райондин администрациядин юкь ва кьилин хуьр я. [[Усугъчай хуьруьнсовет|«Усугъчай» хуьруьнсовет]]дин администрациядин кьилин хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин лап кефер пата, [[Мегьарамдхуьруьн район]]дихъ галаз сергьятдин патав, [[Кьулан вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, [[Гъуцар сув]], [[Яру сув]] ва [[Гитин кьил]] суварин кӀанив чка кьунвайди я. Хуьруьн къваларив емишрин багъар ва хуьруьнвийрин майишатар ава.

== Тарих==
Тарихдин малуматрикай Усугъчай [[Лезгистан]]дин дегь хуьрерикай сад тирди чир жезва. «Абумуслиман тарих» улубда Усугъчай хуьруьн тӀвар сияте яз кьунва ва ина кьиле фейи вакъиаяр чи эрадин [[VIII виш йис]]уз талукь тирди къалурнава.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 836 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Инфраструктура==
Хьуре райондин начагъхана, юкьван мектеб, клуб, улубхана, почта, райондин алакъарин крар кьиле тухузвай идара ва дарманхана (аптека) кӀвалахзава.

==ТӀвар-ван авай ксар==
[[Багъишев Багъиш Малладин хва]] — лезги кхьираг, драматург ва журналист.
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dokuz-para.ru/usuhchay Докъузпара райондин официал сайтуна Усугъчай хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906190712/http://dokuz-para.ru/usuhchay |date=2013-09-06 }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>91n0ftdda4tlz0chfb30em1t1fr3jmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99724</id>
      <parentid>99595</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5227" sha1="o485jri82e1s9t3dv7h993a1ydoj7rb" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Ушугъ
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Усухчай}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =25 |lat_sec =19
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =54 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Усугъчай хуьруьнсовет|«Усугъчай»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;846 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1 836
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368750
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 001
 |Commons-ра категория    = Usukhchay
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Усугъ''', '''Ушугъ''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. Райондин администрациядин юкь ва кьилин хуьр я. [[Усугъчай хуьруьнсовет|«Усугъчай» хуьруьнсовет]]дин администрациядин кьилин хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин лап кефер пата, [[Мегьарамдхуьруьн район]]дихъ галаз сергьятдин патав, [[Кьулан вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, [[Гъуцар сув]], [[Яру сув]] ва [[Гитин кьил]] суварин кӀанив чка кьунвайди я. Хуьруьн къваларив емишрин багъар ва хуьруьнвийрин майишатар ава.

== Тарих==
Тарихдин малуматрикай Усугъчай [[Лезгистан]]дин дегь хуьрерикай сад тирди чир жезва. «Абумуслиман тарих» улубда Усугъчай хуьруьн тӀвар сияте яз кьунва ва ина кьиле фейи вакъиаяр чи эрадин [[VIII виш йис]]уз талукь тирди къалурнава.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 836 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Сихил ==
Крар

К1елет1ар

== Инфраструктура==
Хьуре райондин начагъхана, юкьван мектеб, клуб, улубхана, почта, райондин алакъарин крар кьиле тухузвай идара ва дарманхана (аптека) кӀвалахзава.

==ТӀвар-ван авай ксар==
[[Багъишев Багъиш Малладин хва]] — лезги кхьираг, драматург ва журналист.
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dokuz-para.ru/usuhchay Докъузпара райондин официал сайтуна Усугъчай хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906190712/http://dokuz-para.ru/usuhchay |date=2013-09-06 }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>o485jri82e1s9t3dv7h993a1ydoj7rb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99725</id>
      <parentid>99724</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарих */</comment>
      <origin>99725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5215" sha1="0lmcfzjpw3wavix5u5yqbkc0exhkcd6" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Ушугъ
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Усухчай}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =25 |lat_sec =19
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =54 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Усугъчай хуьруьнсовет|«Усугъчай»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;846 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1 836
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368750
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 001
 |Commons-ра категория    = Usukhchay
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Усугъ''', '''Ушугъ''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. Райондин администрациядин юкь ва кьилин хуьр я. [[Усугъчай хуьруьнсовет|«Усугъчай» хуьруьнсовет]]дин администрациядин кьилин хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин лап кефер пата, [[Мегьарамдхуьруьн район]]дихъ галаз сергьятдин патав, [[Кьулан вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, [[Гъуцар сув]], [[Яру сув]] ва [[Гитин кьил]] суварин кӀанив чка кьунвайди я. Хуьруьн къваларив емишрин багъар ва хуьруьнвийрин майишатар ава.

== Тарих==
Тарихдин малуматрикай Усугъ [[Лезгистан]]дин дегь хуьрерикай сад тирди чир жезва. «Абумуслиман тарих» улубда Усугъ хуьруьн тӀвар сияте яз кьунва ва ина кьиле фейи вакъиаяр чи эрадин [[VIII виш йис]]уз талукь тирди къалурнава.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 836 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Сихил ==
Крар

К1елет1ар

== Инфраструктура==
Хьуре райондин начагъхана, юкьван мектеб, клуб, улубхана, почта, райондин алакъарин крар кьиле тухузвай идара ва дарманхана (аптека) кӀвалахзава.

==ТӀвар-ван авай ксар==
[[Багъишев Багъиш Малладин хва]] — лезги кхьираг, драматург ва журналист.
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dokuz-para.ru/usuhchay Докъузпара райондин официал сайтуна Усугъчай хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906190712/http://dokuz-para.ru/usuhchay |date=2013-09-06 }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>0lmcfzjpw3wavix5u5yqbkc0exhkcd6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99726</id>
      <parentid>99725</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5276" sha1="d7g8j61f9z5ohgebki53wxeztu8shtp" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Усугъ
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Усухчай, Усух}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =25 |lat_sec =19
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =54 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Усугъчай хуьруьнсовет|«Усугъчай»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;846 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1 836
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368750
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 001
 |Commons-ра категория    = Usukhchay
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Усугъ'''  (гьак1ани '''''Ушугъ,''''' урус: '''''Усух''''')— [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. Райондин администрациядин юкь ва кьилин хуьр я. [[Усугъчай хуьруьнсовет|«Усугъчай» хуьруьнсовет]]дин администрациядин кьилин хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин лап кефер пата, [[Мегьарамдхуьруьн район]]дихъ галаз сергьятдин патав, [[Кьулан вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, [[Гъуцар сув]], [[Яру сув]] ва [[Гитин кьил]] суварин кӀанив чка кьунвайди я. Хуьруьн къваларив емишрин багъар ва хуьруьнвийрин майишатар ава.

== Тарих==
Тарихдин малуматрикай Усугъ [[Лезгистан]]дин дегь хуьрерикай сад тирди чир жезва. «Абумуслиман тарих» улубда Усугъ хуьруьн тӀвар сияте яз кьунва ва ина кьиле фейи вакъиаяр чи эрадин [[VIII виш йис]]уз талукь тирди къалурнава.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 836 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Сихил ==
Крар

К1елет1ар

== Инфраструктура==
Хьуре райондин начагъхана, юкьван мектеб, клуб, улубхана, почта, райондин алакъарин крар кьиле тухузвай идара ва дарманхана (аптека) кӀвалахзава.

==ТӀвар-ван авай ксар==
[[Багъишев Багъиш Малладин хва]] — лезги кхьираг, драматург ва журналист.
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dokuz-para.ru/usuhchay Докъузпара райондин официал сайтуна Усугъчай хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906190712/http://dokuz-para.ru/usuhchay |date=2013-09-06 }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>d7g8j61f9z5ohgebki53wxeztu8shtp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Веревирд авун:Ушугъ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1402</id>
    <revision>
      <id>99593</id>
      <parentid>88275</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Веревирд авун:Усугъчай]] макъаладин тӀвар [[Веревирд авун:Ушугъ]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>46258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="378" sha1="b4xjuzybzwi58vq4pyphffe96xt5hv1" xml:space="preserve">Словарда Усухчай лезги чIалал &lt;big&gt;Ушугъ&lt;/big&gt; я (Лезгинско-русский словарь. Москва, 1966. 424 с.) &lt;small&gt;[[Участник:Suv78]]&lt;/small&gt;
* Подтверждаю.--[[Участник:Soul Train|Soul Train]] ([[Обсуждение участника:Soul Train|обсуждение]]) 14:21, 3 Нава 2012 (MSK)</text>
      <sha1>b4xjuzybzwi58vq4pyphffe96xt5hv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мискискар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1476</id>
    <revision>
      <id>99707</id>
      <parentid>95235</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8090" sha1="hishi01ubr23wd5lbats975i41hoz9s" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Мискискар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Мискинджа}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41|lat_min = 25|lat_sec = 
  |lon_deg = 47|lon_min = 51|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Мискискарин хуьруьнсовет|«Мискискарин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;924 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 3 608
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368687 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 005
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.425513&amp;lon=47.851810&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Мискискар''' ({{lang-ru|Мискинджа}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. [[Мискискарин хуьруьнсовет|«Мискискарин» хуьруьнсовет]]дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефердинни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай рагъакӀидай патахъ 6 км яргъал, [[Кьулан вацӀ]]ун кьерел чка кьунвайди я.

== Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Мискискар  хуьр вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Самур округдин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. Кьилдин Мискискарин хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

== Агьалияр ==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3 608 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматрив кьурвал хуьре 3 522 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3 373 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири, вилик иранвияр тир, амма тарихдин къене лезгийрин юкьва гьатна, ассимиляция хьана лезгийриз элкъвенвай [[лезгияр]], [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] я.
[[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мискискар хуьруьн агьалияр 2 833 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html ДОКУЗ-ПАРИНСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

== Сихилар ==
Мискискарин сихилар:

1. Агьмедар

2. Агъацарар (Мисрияр)

3. Бинетар

4. Гылар

5. Какамар

6. Келбияр

7. Къайитар

8. Къараяр (Тумбулар)

9. Кӏаркӏарар

10. Кӏачӏамар

11. Лезгерар

12. Миримар

13. [[СтӀур|Стӏурар]]

14. Такацар (Хъутер)

15. Фезлияр

16. Хартӏукӏар

Ва са са тухумар:

''Ашар, Бацар, Давутар, Джардаяр, Качумар, [[КӀурукӀун|Курукӏнар]], Къантарар, Кӏашар, Кӏипӏичар, Лгар, Махтумар, Мемекьар, Мемехар, Мидикьар, Пир-Незерар, Саларар, Ташкьуяр, [[Ушур|Усурар]], [[Храх|Храхар]], Хъукъуяр, [[Чепер]], Чӏимикьар, Шагь-Асварар, Шебияр, Ших-Керимар, Ших-Мурадар, Ших-Саравар, Ялцугъар, Яралияр'' ва мсб...

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Айдаев Багъиш Мустафадин хва]] — тӀвар-ван авай лезги кхьираг, режиссер ва драматург.
* [[Къурбан Мискинжви]] — XVIII виш йисуз Мискискарин хуьре уьмуьр авур лезги шаир ва мазан.
* [[Мискинжви Жабраил]] — лезги шаир.
* [[Сфиев Сфибуба Юсуфан хва]], лакӀаб Сфи-Буба — лезги кхьираг ва журналист.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dokuz-para.ru/miskindzha Докъузпара райондин официал сайтуна Мискискар хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906181045/http://dokuz-para.ru/miskindzha |date=2013-09-06 }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>hishi01ubr23wd5lbats975i41hoz9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миграгъар (Докъузпара район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1762</id>
    <revision>
      <id>99708</id>
      <parentid>98245</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ксар */</comment>
      <origin>99708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15051" sha1="a45e5lqm8joo21vhywq8fvfxrh64hdb" xml:space="preserve">{{Муькуь манаяр|Миграгъар}}
{{ЯШЧ2
|тӀвар=Миграгъ 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Микрах}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min = 22 |lat_sec = 00
  |lon_deg = 47 |lon_min = 52 |lon_sec = 60
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Миграгърин хуьруьнсовет|«Миграгърин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1449 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1541 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
  |виликан тӀварар          = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368755
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 855
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://kurushar.ru 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=527 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.370851&amp;lon=47.882838&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

[[Файл:The Spring of Mikrakh.jpg|thumb|right|Миграгъ хуьре булах]]

'''Миграгъ''' са нугъатра '''Муграгъ''' ({{lang-ru|Микрах}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. [[Миграгърин хуьруьнсовет|«Миграгърин» хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. [[Лезгистан]]дин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. [[1994 ийс]]ан чиле вацра миграгъвийри тарихдин Вгьрен ТӀул тӀвар алай майданда чпин хуьруьн 5000 ийсан юбилей гурлудаказ къейднай.

== География ==
Миграгъ хуьр Докъузпара райондин юкьван пата, Шалбуздагъ (4142), Ярудагъ(Нисиндагъ) (3925) ва Гитин кьил (2788) дагъларин кукушрин арада авай кӀама ава, ЧӀехи вацӀ вацӀун чапла къерехда. Мукьва авай хуьрер — КӀлетар, Текипиркент, Килер, Кавалар.

== Тарих ==
Тарихдин илимрин доктор Амри Шихсаидова кхьизва: «Миграгъ къадим хуьрерикай сад я. Миграгърикай сифте делилар кӀуьдлагьай вишйиса кхьенвай „Ахцегь-Намеда“ гузва. Хуьруьн патав археологиядин рекьяй ахтармиш тавунвай куьгьне къеле гва. Ада куьнуьдин регъ хьиз, игисна эцигнавай сад-кьве мертебадин кӀвалерай ацӀанвай. Къеледиз хъенчӀин гунгаратуна ирид булахрин яд гъанвай. Къеледа чка амукь тавурла, гьикьван хата тиртӀани, цӀийи кӀвалер къецихъ, рагъ акӀидай патахъ акъатнавай варарин вилик, эцигзавай. Абурукай Варар мягьле арадал атана.

VII—XIX виш йисара Миграгъар мазанринни сазандаррин, алимринни сухтайрин, савдагарринни тажиррин меркездиз элкъвена. Миграгъа манийризни макьамриз ябгуналди тух тежедай уьзденар, диндин ва тӀебии илимрал машгъул алимар, эфендияр гьазурзавай медреса, къуьрен карчни къачуз жедай гьафте базар, цӀудралди туьвенар, чатар, заргарринни чекмечийрин карханаяр, карвансара, хуьрекхана авай».

== Этимология ==
«Арабрин тарихчийри лезгийрин Кьвепеле, Шабран, Билисан, Муьшкуьр, Алан, Билижар, Хьелар, Йаргу, Лакгу, Миг Рагъ, ТӀип хьтин шегьеррикай малуматар ганва», — кхьизва М.Меликмамедова вичин «Лезги тӀвар алатӀа» лагьай ктабда. Арабрин тарихчийрилай чешне къачуна, и авторди Миграгърин тӀвар кьве гаф яз кхьенва — «Миг Рагъ». М. М. Ихилова «Лезги дестедин халкьар» ктабда вичи Миграгъ акӀ ватӀай малуматар ва рикӀел хкунар ганва. Хуьруьн тӀвар «мугни» «рагъ» гафарихъ галаз алакъалу тирди тестикьарзава. Хуьр алай чкадин, ам элкъуьрна кьунвай сувайрин шикилар ганва. Нисин сувдиз «Сятдин цӀикьведан сув» лагьана икӀа кхьизва: «Рагъ суван кукӀвалай дуьм-дуьз йикъан сятдин цӀикьведаз пайда жезва ва ада югъ куьтягь жедалди хуьруьз экв гузва». КӀелай касдин фикирдиз къузадик квай хуьр къвезва. Рагъ пакамахъ экуьн сувдикай хкатзава, мадни ада югъди хуьруьз экв гузва. Рагъ Шагьдагъдин юкьвал атайла, сятдин цӀикьвед жезва, гьавиляй адаз Нисинин сув лугьузва!!! Гьин фикир дуьз я. Гуржи тарихчидизни яб гана кӀанда: къадим чӀавара чи сувайрин гьар са дереда са тайифа яшамиш жезвай. Мумкин я, '''микӀар''' миграгъвийрин ата-бубаяр я.

== Ксар ==
Хуьре яшамиш жезвай ксар суьннуь-мусурман тир лезгияр я. Хуьрун мягьлеяр: Агъа, Варар, Кьилихъ, Латар, Салахъ, ТӀулан, Шахшандарин, Ягъухъ.

== Сихилар ==
Муграгъавай сихилар:

''1. Шахшандерар''

''2. Шрикӏар (Агьмадар)''

''3. Чӏулавар''

''4. Ханар''

''5. Цӏаруяр''

''6. Цӏандияр''

''7. Гьанчӏияр''

''8. Джагьанар''

''9. Пилелар''

''10. Кӏамчӏахар''

''11. Санкьуяр''

''12. Кьияр''

''13. Пӏгьезар''

''14. Гьашравар''

''15. Мундузар''

''16. Гьантерар''

''17. Шаълияр''


Муграгъ-Кьилерал алайбур:

''1. Реседар''

''2. Ккамавайбур''

''3. Хъркьар''

''4. Цфияр''

''5. Ханар''

''6. Хъртак квайбур''

''7. Хъалияр''

''8. Качалар''

''9. Гандурар''

''10. Сапаяр''

''11. Эсетар''

''12. Кьавалар''

''13. Демирар''

''14. Керимханар''

''15. Чӏулавар''

''16. Эмирар''

''17. Жимирар''

''18. Камалар''

''19. Шихалияр''

''20. Атӏацар''

''21. Бишар''

== Меденият ==
Миграгъ — Лезгистандин, ва гьакӀни Дагъустан халичачивилин сенетдин юкьварикай сад я. Миграгъдин халичаяр вири дуьньядиз сейли я. ГьакӀни и хуьр гзаф тӀвар-ван авай шаирринни кхьирагрин диге (ватан) я. Мисал яз, и тӀварар кьаз жеда: [[Миграгъ Къемер]] (15-й виш ийс) — дишегьли шаир-мазан (ашугъ),[[Миграгъ Мардали]](1820—1927) — шаир, Шихнесир Къафланов- шаир, [[Арбен Къардаш]] — шаир, кхьираг ва таржумачи ва масадбур. 14-й виш ийса инал тарсар гайи ва илимдин трактатар кхьей [[шейх Шурван]] яшамиш хьанай.

Хуьруьн кефер пата, 500 метрда юкьван виш ийсариз талукь инсан яшамиш жезвай чкайрин амукьаяр ава. Кьиблепатанни рагъэкъечӀдайпатан арада юкьван виш йисарин сурар ава. Хуьрьун кеферпатанни рагъакӀидай патан арада, 500 метрда, гзаф медениятдни объектар авай къванцин склепар авай сурар ава. Санлай лугьудатӀа, хьуруьн кьуд чкаданни 20 гектардилай гзаф майдан кьазвай сурар ава ва и сурар Миграгъ хуьруьн дегь хуьр тирди малумат гузва. Са бязи сурара гзаф гьавадин (сад-садан винел) сурар акваз жеда. И дегь сурара амукьнавай инсандин кӀарабар миграгъвийрин чӀехи бубаяр къуватлу ва кьакьан буйдин ксар тирди субутзава.

=== Миграгъдин халичачивал ===
==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Адигуьзелов Алим]] (1939–1987) — лезги шаир.
* [[Гьажимурадрин Жамидин Гьажимурадан хва]] — лезги шаир, сатирик.
* [[Жалилов Мердали Абдулазизан хва]], лакӀаб Мерд Али — тӀвар-ван авай лезги шаир, кхираг, журналист ва публицист.
* [[Къафланов Руслан]] — лезги шаир.
* [[Къафланов Зульфикъар Шихнесиран хва]] — лезги шаир ва публицист.
* [[Къафланов Шихнесир Къафланан хва]] — машгьур лезги шаир. [[Дагъустан]]дин халкьдин шаир.
* [[Къардашев Арбен Мегьединан хва]] — тӀвар-ван авай лезги шаир ва таржумачи.
* [[Къурбалиев Абдурагьман Нуралидин хва]] — лезги шаир.
* [[Магьманов Нариман Ширинан хва]] — лезги шаир.
* [[Миграгъ Угълангерек]] — лезги шаир-дишегьли.
* [[Ражабов Ражаб Сулейманан хва]] — лезги шаир.
* [[Фетягьов Къафкъаз]] — лезги шаир.
* [[Шугъаев Гуьлмегьамед]] — лезги шаир.

== Инизни килига ==
* [[Лезги халичачивал]]

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.pdf Сельское поселение сельсовет Микрахский. Перепись-2010.] {{ref-ru}}
* [http://mikrah.dagschool.com/glavnaya_stranica.php Микрахская СОШ им. З. З. Зейналова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161208182531/http://mikrah.dagschool.com/glavnaya_stranica.php |date=2016-12-08 }}
* [http://dokuz-para.ru/mikrah Официальный сайт муниципального образования «Докузпаринский район»/Микрах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122003011/http://dokuz-para.ru/mikrah |date=2013-01-22 }}
* [http://foto-planeta.com/np/84825/mikrah.html Микрах/Фото Планета — фотографии городов, поселков, сел и деревень]
* [http://www.lezghins.com/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=71&amp;Itemid=160&amp;limitstart=20  Фонд «Лезгины»/Микрахское поселение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408222556/http://www.lezghins.com/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=71&amp;Itemid=160&amp;limitstart=20 |date=2014-04-08 }}
* [http://www.dagestan.rgo.ru/2011/06/16/gora-shalbuzdag/5-2/ Фотографии Микраха и окрестностей]
* [http://www.pogoda.zborg.ru/pogoda/ru/Dagestan/Mikrakh/4049658 Погода в Микрахе]
* [http://www.town-map.ru/mikrakh_17_412213_475247.htm Микрах на спутниковой карте]
* [http://www.lezgi-yar.ru/index/selo_mikrakh/0-89 Микрах — Лезгинский национальный портал ЛезгиЯр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206084825/http://lezgi-yar.ru/index/selo_mikrakh/0-89 |date=2012-02-06 }}

{{stub}}
{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>a45e5lqm8joo21vhywq8fvfxrh64hdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КӀележугъ (КцӀар район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4291</id>
    <revision>
      <id>99688</id>
      <parentid>98081</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Къалажух (КцӀар район)]] макъаладин тӀвар [[КӀележугъ (КцӀар район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>98081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4745" sha1="c9q0es6hr8pfvk5yny8wh7kbnk2rdfh" xml:space="preserve">{{Муькуь манаяр|Къалажух}}
{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Къалажух
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Азербайжан
 |герб = 
 |пайдах = 
 |гербдин гьал = 
 |пайдахдин гьал = 
 |гербдин гьяркьуьвал = 
 |пайдахдин гьяркьуьвал =
  |lat_deg = 41.5094129
  |lon_deg = 48.5145092
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =300
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = 
 |регион                  = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = КцӀар район
 |район таблицада         = КцӀар район{{!}}КцӀар
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къалажух хуьруьнсовет (КцӀар район)|«Къалажух» хуьруьнсовет]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |виликан тӀварар          =  
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |майдан                  = 
 |агьалияр                =
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4, +5
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +994 23
 |почтунин индекс         = AZ 3800
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 38
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                   = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.509413&amp;lon=48.514509&amp;z=14&amp;m=ys Wikimapia]
 }}

'''Къалажух''' ({{lang-az|Qalacıq}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай сувун хуьр. [[Къалажух хуьруьнсовет (КцӀар район)|«Къалажух» хуьруьнсоветдик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

== География ==
Хуьр [[КцӀар район]]дин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 17 км яргъал ала.

== Тарих ==

== Агьалияр==
Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

Къалажухда агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Мегьтияр, Мензифар, Улуяр, Машахар, БалбутӀар, Самалчияр, Небияр, КьецӀилар, Тачанар &lt;ref&gt;[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.''

==ТӀвар-ван авай ксар==
* И хуьре [[1953 йис]]ан 30-мартдиз лезги зари [[Керимрин Седакъет Къайинбеган руш]] дидедиз хьанва.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:КцӀар райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>c9q0es6hr8pfvk5yny8wh7kbnk2rdfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99690</id>
      <parentid>99688</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4748" sha1="fl1yin7nllufphy8snht7gkshbdostf" xml:space="preserve">{{Муькуь манаяр|Къалажух}}
{{ЯШЧ2+
|тӀвар=КӀележугъ
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Азербайжан
 |герб = 
 |пайдах = 
 |гербдин гьал = 
 |пайдахдин гьал = 
 |гербдин гьяркьуьвал = 
 |пайдахдин гьяркьуьвал =
  |lat_deg = 41.5094129
  |lon_deg = 48.5145092
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =300
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = 
 |регион                  = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = КцӀар район
 |район таблицада         = КцӀар район{{!}}КцӀар
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къалажух хуьруьнсовет (КцӀар район)|«Къалажух» хуьруьнсовет]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |виликан тӀварар          =  
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |майдан                  = 
 |агьалияр                =
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4, +5
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +994 23
 |почтунин индекс         = AZ 3800
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 38
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                   = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.509413&amp;lon=48.514509&amp;z=14&amp;m=ys Wikimapia]
 }}

'''КӀележугъ''' ({{lang-az|Qalacıq}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай сувун хуьр. [[Къалажух хуьруьнсовет (КцӀар район)|«Къалажух» хуьруьнсоветдик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

== География ==
Хуьр [[КцӀар район]]дин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир [[КцӀар]] шегьердилай 17 км яргъал ала.

== Тарих ==

== Агьалияр==
Хуьруьн агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

Къалажухда агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Мегьтияр, Мензифар, Улуяр, Машахар, БалбутӀар, Самалчияр, Небияр, КьецӀилар, Тачанар &lt;ref&gt;[http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ КцӀарин хуьрера авай сихилрин тӀварар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004458/http://alpan365.ru/biblioteka/istoriya-lezgin-rizvanov/nazvaniya-kvartalov-i-tuxumov-v-lezginskix-selax-kusarskogo-rajona/ |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.''

==ТӀвар-ван авай ксар==
* И хуьре [[1953 йис]]ан 30-мартдиз лезги зари [[Керимрин Седакъет Къайинбеган руш]] дидедиз хьанва.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:КцӀар райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Азербайжанда авай лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>fl1yin7nllufphy8snht7gkshbdostf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Храхуба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4492</id>
    <revision>
      <id>99666</id>
      <parentid>91076</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5401" sha1="01oy4uknsw5rqrouv4tz5rvyk5wgw7y" xml:space="preserve">{{ЯШЧ
| статус = Хуьр
| тӀвар ={{lang-lez|Храхуба}}
| тамам тӀвар =
| пайдах =
| герб =
| региондин карта =&lt;div style=&quot;position: relative; width: 300px;&quot;&gt;
[[Файл:Khachmaz District in Azerbaijan 2021.svg|300px|border]]
{{Image label|x=0.59 |y=0.09 |scale=300|text=[[Файл:Red pog.png|8px|center]]Храхуба}}
&lt;/div&gt;
| координатар =
| уьлкве =Азербайжан
| райондин жуьре = Район:
| район =[[Хъачмаз район]]
| регион =
| хуьруьн жуьре =
| хуьр =
| кьенепатан паюнар =
| кьилин жуьре =
| кьил =
| бине эцигай тарих =
| садлагьай тӀвар кьун =
| виликан тӀварар =
| статус йисалай =
| майдан =
| ЯШЧ кьакьанвал =
| гьава =
| агьалияр =210
| сиягьдиз кьачур йис =2008
| агьалийрин къалинвал =
| агломерация =
| халкьар =[[лезгияр]]
| динар =
| сятдин чӀул = [[UTC+4]], гатуз [[UTC+5]]
| телефондин код =172
| почтунин индекс =AZ 2700
| автомобилдин код =AZ27
| сайт =
| commonscat =
}}
'''Храхуба''' ([[Азербайжан чӀал|азерб]]. ''Палыдлы'')— [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай хуьр. [[КцӀар вацӀ]]ун чапла патан къерехда чка кьунвай хуьр я.

== Агьалияр ==
Хуьруьн агьалияр — 210 кас тир. Вири [[лезгияр]] тир.

== Тарих ==
Храхуба Урусатдин Пачайгьлугъдин Дагъустандин областдин Самурский округдин Храх лугьудай хуьряй куьч хьайи хизанри 20-асирдин сифте кьиляй кутуна. 1920-йисус цӀийиз хьанвай Азербайджандин гьукуматди Дагъустандик акатзавай Храх хуьруьн жемят КӀцар вацӀун чапла пата 148 га чилин иеси я лагьай чар гана. Ватандин чӀехи дяведилай вилик Храхубада кӀвалер, колхоздин ферма ва маса ицигнавай дараматар авай. [[1954]]-йисуз СССР-дин гьукуматдин къарардалди Дагъустандин АССР-дин ва Азербайжандин ССР-дин арада вахтуналди яз (20 йис) хпер хуьнуьн кӀвалахра кардик кутаз сада-садан гъиле ччилер (50 000 га) вуганай. И кардин нетижада Дагъустанди, гьалзавай малар-лапагар хъуьтӀуьз хуьн патал вахтуналди Азербайжандин ччилер къачунвай. Са бязибуру къвез-къвез а чкайра нехирбанар ял ягъаз акъваззавай чкаяр, инсанри уьмуьр гьалзавай кӀвалер арадал къвезвай. Са бязибуру гьа и тегьерда, гьа чӀвавуз [[Ахцегьрин район]]дик акатзавай Храхуба ва [[Урьянуба]] лезги хуьрер арадал атанвай лугьузва. Амма ибур таб ихтилатар я. Сад лагьайди, Советрин гьукуматди 1954-йисан 28-майдиз кьабуднавай 1023-нумрадин къарар, вичин бинедал Азербайджандини Дагъустанди ччилер сада-садав вугай, ерли Храхубадикайни Урьянубадикай туш: ана ихтилат физвайди хъуьтӀуьз хпер хуьдай Мугъанда авай чилерикай я. Кьвед лагьайди, Храхубани Урьянуба а 1954-йис алукьдалди авай хуьрер тир.

[[1991]]-йисуз СССР чкӀайдалай кьулухъ, республикайрин сергьятриз гьукуматдин статус хьана ва и хуьрер [[Азербайжан]] пата амукьнавай урусатдин [[анклав]]риз элкъвенай. ГьакӀ ятӀани и кьве, сад-садан мукьув гвай хуьрерин агьалийри и чӀавалди, Урусатдин ватанагьлияр яз, Урусатдин хкягъунра иштиракзавай, Урусатдин пенсиярни пулунин куьмекар къачузвай, ва эскервилиз анин жегьилриз Урусатдиз эверзавай. Храхуба хуьре урус чӀалан мектеб кардик квай ва кӀелзавайбуру Урусатдин программадалди чирвилер къачузвайди тир.

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.xachmaz-ih.gov.az/ Хъачмаз райондин официал сайт]
* {{Топонимика Меликмегьеммедов}}
{{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}}

[[Категория:Хъачмаз райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>01oy4uknsw5rqrouv4tz5rvyk5wgw7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КьепӀир (Мегьарамдхуьруьн район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4596</id>
    <revision>
      <id>99627</id>
      <parentid>98237</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[КьепӀир Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[КьепӀир ( Мегьарамдхуьруьн район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>98237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9328" sha1="nac7iyrpnf4q4t6gxge4ibr6fw78h3c" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=КьепӀир Къазмаяр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кабир-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg =41 |lat_min =44 |lat_sec = 49.5
  |lon_deg =48 |lon_min = 29|lon_sec = 23.9
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 1878—1880 йисара
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;124 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 1 982
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 807 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://kapirhur.ru
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.746278&amp;lon=48.487816&amp;z=14&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''КьепӀир Къазмаяр''' ({{lang-ru|Кабир-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 22,3 км яргъал, [[Каспи гьуьл]]елай 16 км яргъал ала. КьепӀир Къазмаяр, [[Кучун Къазмаяр]] ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] хуьрер сад-садахъ гилиг хьана сад хьанвайди я. Хуьруьн чилерин майдан — 29 км² я.

== Тарих ==
КьепӀир Къазмайрин тарих вичин бинедин [[КьепӀир]] хуьруьхъ галкӀанва.

Хуьруьн бине, [[1878 йис]]алай [[1930 йис]]ал кьван [[Кьурагь район]]дин суван [[КьепӀир]] хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. КьепӀир Къазмайрилай гъейри, кьепӀирвийри [[Ярукьвалар]] хуьрни арадал гъанвай. [[1966 йис]]ан чукӀурдай чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район]]дин [[Хуьрехуьр]]уьн са пай куьч хьанвай. Гила хуьре кьепӀирвийрилай гъейри Кьурагь райондин Хуьрехуьруьнни [[Кукваз]] хуьруьн, [[Докъузпара район]]дин [[КӀама Кучун]] хуьруьн ва [[Рутул район]]дин [[Вруш]] хуьруьн ([[рутулар]]) эгьлиярни ава. 

[[1936 йис]]уз хуьре пуд классрин кабинетар авай сифте кьилин мектеб эцигнай. [[1948 йис]]уз и мектеб сифте ирид йисан мектебдиз, гуьгъуьнлайни юкьван мектебдиз элкъуьрнай &lt;ref&gt;[http://www.kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php КьепӀир Къазмайрин ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713215852/http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-13 }}&lt;/ref&gt;

[[1966 йис]]уз КьепӀир Къазмаяр, [[Кучун Къазмаяр]] ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] «Яру Октябрь» колхоздин составдик акатнай. Гьа а йисузни «Яру Октябрь» колхоз цӀийикӀа туьхкӀуьрна «Мирный» колхоз арадал гъанвай. А чӀавуз хуьр электричестводив таъмин хьанай, радио кӀвалахзавай.

Къе КьепӀир Къазмаяр, райондин вилик физвай абад хуьрерикай сад я. Хуьре хуьруьн администрациядин мукьвал кирпичар атӀузвай завод, чехирдин завод, идарадин азархана, 400 кас гьакьарзавай шадвилерин кӀвал, юкьван мектеб, мискӀин, фельдшервилинни-акушервилин пункт кардик ква, кафеяр, барар туьквенар ава. Хуьруьн къваларив гегьенш чӀурар, ципицӀрин багъар, чуьхверрин, хутарин, алучайрин, ичерин мулкар, цанвай никӀер экӀя хьанва. 

[[2007 йис]]уз «Мирный» колхозди вичин уьмуьр акьалтӀарна, адан майишатар кьилдин иесийриз маса хганай. [[1995 йис]]уз хуьруьз газдинни цин гунгар чӀугунай, кьилин куьчедиз асфальт янай.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 982 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КьепӀир хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 1 932 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

Хуьре лезгийрилай гъейри, маса суван хуьрерай куьч хьанвай миллетарни ава, ибур: [[рутулар]], [[агъулар]], [[табасаранар]], [[аварар]] я. Абурун виридаз [[лезги чӀал]] хайи чӀалан дережада чизва ва бинедин агьалидихъ галаз акахьна абурувай чара жезвач.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://lezgi-yar.ru/index/selo_kapir/0-80 «Lezgi-yar» сайтуна КьепӀир Къазмайрикай гегьенш малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php КьепӀир Къазмайрин ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713215852/http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-13 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>nac7iyrpnf4q4t6gxge4ibr6fw78h3c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99629</id>
      <parentid>99627</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[КьепӀир ( Мегьарамдхуьруьн район)]] макъаладин тӀвар [[КьепӀир (Мегьарамдхуьруьн район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>98237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9328" sha1="nac7iyrpnf4q4t6gxge4ibr6fw78h3c" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=КьепӀир Къазмаяр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кабир-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg =41 |lat_min =44 |lat_sec = 49.5
  |lon_deg =48 |lon_min = 29|lon_sec = 23.9
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 1878—1880 йисара
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;124 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 1 982
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 807 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://kapirhur.ru
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.746278&amp;lon=48.487816&amp;z=14&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''КьепӀир Къазмаяр''' ({{lang-ru|Кабир-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 22,3 км яргъал, [[Каспи гьуьл]]елай 16 км яргъал ала. КьепӀир Къазмаяр, [[Кучун Къазмаяр]] ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] хуьрер сад-садахъ гилиг хьана сад хьанвайди я. Хуьруьн чилерин майдан — 29 км² я.

== Тарих ==
КьепӀир Къазмайрин тарих вичин бинедин [[КьепӀир]] хуьруьхъ галкӀанва.

Хуьруьн бине, [[1878 йис]]алай [[1930 йис]]ал кьван [[Кьурагь район]]дин суван [[КьепӀир]] хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. КьепӀир Къазмайрилай гъейри, кьепӀирвийри [[Ярукьвалар]] хуьрни арадал гъанвай. [[1966 йис]]ан чукӀурдай чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район]]дин [[Хуьрехуьр]]уьн са пай куьч хьанвай. Гила хуьре кьепӀирвийрилай гъейри Кьурагь райондин Хуьрехуьруьнни [[Кукваз]] хуьруьн, [[Докъузпара район]]дин [[КӀама Кучун]] хуьруьн ва [[Рутул район]]дин [[Вруш]] хуьруьн ([[рутулар]]) эгьлиярни ава. 

[[1936 йис]]уз хуьре пуд классрин кабинетар авай сифте кьилин мектеб эцигнай. [[1948 йис]]уз и мектеб сифте ирид йисан мектебдиз, гуьгъуьнлайни юкьван мектебдиз элкъуьрнай &lt;ref&gt;[http://www.kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php КьепӀир Къазмайрин ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713215852/http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-13 }}&lt;/ref&gt;

[[1966 йис]]уз КьепӀир Къазмаяр, [[Кучун Къазмаяр]] ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] «Яру Октябрь» колхоздин составдик акатнай. Гьа а йисузни «Яру Октябрь» колхоз цӀийикӀа туьхкӀуьрна «Мирный» колхоз арадал гъанвай. А чӀавуз хуьр электричестводив таъмин хьанай, радио кӀвалахзавай.

Къе КьепӀир Къазмаяр, райондин вилик физвай абад хуьрерикай сад я. Хуьре хуьруьн администрациядин мукьвал кирпичар атӀузвай завод, чехирдин завод, идарадин азархана, 400 кас гьакьарзавай шадвилерин кӀвал, юкьван мектеб, мискӀин, фельдшервилинни-акушервилин пункт кардик ква, кафеяр, барар туьквенар ава. Хуьруьн къваларив гегьенш чӀурар, ципицӀрин багъар, чуьхверрин, хутарин, алучайрин, ичерин мулкар, цанвай никӀер экӀя хьанва. 

[[2007 йис]]уз «Мирный» колхозди вичин уьмуьр акьалтӀарна, адан майишатар кьилдин иесийриз маса хганай. [[1995 йис]]уз хуьруьз газдинни цин гунгар чӀугунай, кьилин куьчедиз асфальт янай.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 982 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КьепӀир хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 1 932 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

Хуьре лезгийрилай гъейри, маса суван хуьрерай куьч хьанвай миллетарни ава, ибур: [[рутулар]], [[агъулар]], [[табасаранар]], [[аварар]] я. Абурун виридаз [[лезги чӀал]] хайи чӀалан дережада чизва ва бинедин агьалидихъ галаз акахьна абурувай чара жезвач.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://lezgi-yar.ru/index/selo_kapir/0-80 «Lezgi-yar» сайтуна КьепӀир Къазмайрикай гегьенш малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php КьепӀир Къазмайрин ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713215852/http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-13 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>nac7iyrpnf4q4t6gxge4ibr6fw78h3c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99632</id>
      <parentid>99629</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9319" sha1="jxdw4drrwcajhdoyytg3dm9x55e6lgv" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=КьепӀир
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кабир-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg =41 |lat_min =44 |lat_sec = 49.5
  |lon_deg =48 |lon_min = 29|lon_sec = 23.9
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 1878—1880 йисара
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;124 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 1 982
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 807 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://kapirhur.ru
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.746278&amp;lon=48.487816&amp;z=14&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''КьепӀир''' ({{lang-ru|Кабир-Казмаляр, Нижний Кабир}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 22,3 км яргъал, [[Каспи гьуьл]]елай 16 км яргъал ала. КьепӀир Къазмаяр, [[Кучун Къазмаяр]] ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] хуьрер сад-садахъ гилиг хьана сад хьанвайди я. Хуьруьн чилерин майдан — 29 км² я.

== Тарих ==
КьепӀир Къазмайрин тарих вичин бинедин [[КьепӀир]] хуьруьхъ галкӀанва.

Хуьруьн бине, [[1878 йис]]алай [[1930 йис]]ал кьван [[Кьурагь район]]дин суван [[КьепӀир]] хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. КьепӀир Къазмайрилай гъейри, кьепӀирвийри [[Ярукьвалар]] хуьрни арадал гъанвай. [[1966 йис]]ан чукӀурдай чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район]]дин [[Хуьрехуьр]]уьн са пай куьч хьанвай. Гила хуьре кьепӀирвийрилай гъейри Кьурагь райондин Хуьрехуьруьнни [[Кукваз]] хуьруьн, [[Докъузпара район]]дин [[КӀама Кучун]] хуьруьн ва [[Рутул район]]дин [[Вруш]] хуьруьн ([[рутулар]]) эгьлиярни ава. 

[[1936 йис]]уз хуьре пуд классрин кабинетар авай сифте кьилин мектеб эцигнай. [[1948 йис]]уз и мектеб сифте ирид йисан мектебдиз, гуьгъуьнлайни юкьван мектебдиз элкъуьрнай &lt;ref&gt;[http://www.kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php КьепӀир Къазмайрин ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713215852/http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-13 }}&lt;/ref&gt;

[[1966 йис]]уз КьепӀир Къазмаяр, [[Кучун Къазмаяр]] ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] «Яру Октябрь» колхоздин составдик акатнай. Гьа а йисузни «Яру Октябрь» колхоз цӀийикӀа туьхкӀуьрна «Мирный» колхоз арадал гъанвай. А чӀавуз хуьр электричестводив таъмин хьанай, радио кӀвалахзавай.

Къе КьепӀир Къазмаяр, райондин вилик физвай абад хуьрерикай сад я. Хуьре хуьруьн администрациядин мукьвал кирпичар атӀузвай завод, чехирдин завод, идарадин азархана, 400 кас гьакьарзавай шадвилерин кӀвал, юкьван мектеб, мискӀин, фельдшервилинни-акушервилин пункт кардик ква, кафеяр, барар туьквенар ава. Хуьруьн къваларив гегьенш чӀурар, ципицӀрин багъар, чуьхверрин, хутарин, алучайрин, ичерин мулкар, цанвай никӀер экӀя хьанва. 

[[2007 йис]]уз «Мирный» колхозди вичин уьмуьр акьалтӀарна, адан майишатар кьилдин иесийриз маса хганай. [[1995 йис]]уз хуьруьз газдинни цин гунгар чӀугунай, кьилин куьчедиз асфальт янай.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 982 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КьепӀир хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 1 932 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

Хуьре лезгийрилай гъейри, маса суван хуьрерай куьч хьанвай миллетарни ава, ибур: [[рутулар]], [[агъулар]], [[табасаранар]], [[аварар]] я. Абурун виридаз [[лезги чӀал]] хайи чӀалан дережада чизва ва бинедин агьалидихъ галаз акахьна абурувай чара жезвач.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://lezgi-yar.ru/index/selo_kapir/0-80 «Lezgi-yar» сайтуна КьепӀир Къазмайрикай гегьенш малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php КьепӀир Къазмайрин ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713215852/http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-13 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>jxdw4drrwcajhdoyytg3dm9x55e6lgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гъугъан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4598</id>
    <revision>
      <id>99602</id>
      <parentid>97799</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Азадугъли]] макъаладин тӀвар [[Гъугъан]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>97799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7422" sha1="aw37t53uzc9bj1b2xgjrdkwd4ymzdbq" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Гъугъанар (Азадугъли)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Нижний Гоган, Азадоглы}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41|lat_min =49|lat_sec =44
  |lon_deg =48 |lon_min =26|lon_sec =42
  |CoordAddon             = RU
  |CoordScale             = 20000
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Азадугъли хуьруьнсовет|«Азадугъли»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = Хуьруьнсоветдин кьил
 |кьил                    = Яралиев Эльмар Букарович
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   = 18
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;41 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 1707
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87225
 |почтунин индекс         = 368795
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 000 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.831264&amp;lon=48.447132&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Гъугъанар, Агъа Гъугъан, Азадугъли''' ({{lang-ru|Гоганар, Нижний Гоган, Азадоглы}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Азадугъли хуьруьнсовет|«Азадугъли»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, дуьз [[Дербент район]]дихъ галаз сергьятдал, [[Кьулан вацӀ]]ун чапла кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 39,5 км яргъал ала.

==Тарих==
[[ЛукӀар (Дербент район)|ЛукӀар]] хуьруьз [[Дербент]]дай 30 лукӀ хзанар куьчарнай. Туьрк чӀалал «Кул» - «ЛукӀ» лагьай чӀал я. «Куллар» гзафвилин форма я. Голландви сиягьатхъан Ян Стрейса вичин гъилив кхьей тарихдин документра къейд ийизва хьи, девлет авай ксари, чпиз сувабар къазанмишун патал а лукӀар пулунихъ къачуна тухвана абуруз азадвал багъишзавай. Азад хьайи лукӀари чпиз мукьварал Азадугъли хуьр арадал гъанвай. Фарс чӀалал «Азад» - «Азад», туьрк чӀалал «Оглы» - «Хва» лагьай чӀал я, яни «Азад хва».

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз Азадугъли хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Уллу магьал]]диз талукь тир. [[ЛукӀар (Дербент район)|ЛукӀар]], [[Нюгди]] ва [[Салик (Дагъустан)|Салик]] хуьрерихъ галаз ЛукӀарин хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1707 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1697 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1656 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Азадугъли хуьруьн агьалидин кьадар, вири [[азербайжанар]] яз 36 кас тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ulus1886.html УЛУССКИЙ  МАГАЛ  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Агьмедханов Тажидин Жабраилан хва]] — лезги шаир ва публицист.
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://www.magaramkent.com/ Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607050545/https://www.magaramkent.com/ |date=2023-06-07 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}

[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>aw37t53uzc9bj1b2xgjrdkwd4ymzdbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99604</id>
      <parentid>99602</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7358" sha1="6jxpqht622vq86kcxyizh1unnontn42" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Гъугъан (Азадугъли)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Нижний Гоган, Азадоглы}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41|lat_min =49|lat_sec =44
  |lon_deg =48 |lon_min =26|lon_sec =42
  |CoordAddon             = RU
  |CoordScale             = 20000
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Азадугъли хуьруьнсовет|«Азадугъли»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = Хуьруьнсоветдин кьил
 |кьил                    = Яралиев Эльмар Букарович
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   = 18
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;41 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 1707
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87225
 |почтунин индекс         = 368795
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 000 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.831264&amp;lon=48.447132&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Гъугъа, Азадугъли''' ({{lang-ru|Гоган, Азадоглы}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Азадугъли хуьруьнсовет|«Азадугъли»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, дуьз [[Дербент район]]дихъ галаз сергьятдал, [[Кьулан вацӀ]]ун чапла кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 39,5 км яргъал ала.

==Тарих==
[[ЛукӀар (Дербент район)|ЛукӀар]] хуьруьз [[Дербент]]дай 30 лукӀ хзанар куьчарнай. Туьрк чӀалал «Кул» - «ЛукӀ» лагьай чӀал я. «Куллар» гзафвилин форма я. Голландви сиягьатхъан Ян Стрейса вичин гъилив кхьей тарихдин документра къейд ийизва хьи, девлет авай ксари, чпиз сувабар къазанмишун патал а лукӀар пулунихъ къачуна тухвана абуруз азадвал багъишзавай. Азад хьайи лукӀари чпиз мукьварал Азадугъли хуьр арадал гъанвай. Фарс чӀалал «Азад» - «Азад», туьрк чӀалал «Оглы» - «Хва» лагьай чӀал я, яни «Азад хва».

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз Азадугъли хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Уллу магьал]]диз талукь тир. [[ЛукӀар (Дербент район)|ЛукӀар]], [[Нюгди]] ва [[Салик (Дагъустан)|Салик]] хуьрерихъ галаз ЛукӀарин хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1707 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1697 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1656 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Азадугъли хуьруьн агьалидин кьадар, вири [[азербайжанар]] яз 36 кас тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ulus1886.html УЛУССКИЙ  МАГАЛ  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Агьмедханов Тажидин Жабраилан хва]] — лезги шаир ва публицист.
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://www.magaramkent.com/ Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607050545/https://www.magaramkent.com/ |date=2023-06-07 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}

[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>6jxpqht622vq86kcxyizh1unnontn42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99605</id>
      <parentid>99604</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7332" sha1="g7gzaw27g5mkhhala8daohmn7y870i9" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Гъугъан
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Нижний Гоган, Азадоглы}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41|lat_min =49|lat_sec =44
  |lon_deg =48 |lon_min =26|lon_sec =42
  |CoordAddon             = RU
  |CoordScale             = 20000
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Азадугъли хуьруьнсовет|«Азадугъли»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = Хуьруьнсоветдин кьил
 |кьил                    = Яралиев Эльмар Букарович
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   = 18
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;41 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 1707
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87225
 |почтунин индекс         = 368795
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 000 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.831264&amp;lon=48.447132&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Гъугъан''' ({{lang-ru|Нижний Гоган, Азадоглы}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Азадугъли хуьруьнсовет|«Азадугъли»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, дуьз [[Дербент район]]дихъ галаз сергьятдал, [[Кьулан вацӀ]]ун чапла кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 39,5 км яргъал ала.

==Тарих==
[[ЛукӀар (Дербент район)|ЛукӀар]] хуьруьз [[Дербент]]дай 30 лукӀ хзанар куьчарнай. Туьрк чӀалал «Кул» - «ЛукӀ» лагьай чӀал я. «Куллар» гзафвилин форма я. Голландви сиягьатхъан Ян Стрейса вичин гъилив кхьей тарихдин документра къейд ийизва хьи, девлет авай ксари, чпиз сувабар къазанмишун патал а лукӀар пулунихъ къачуна тухвана абуруз азадвал багъишзавай. Азад хьайи лукӀари чпиз мукьварал Азадугъли хуьр арадал гъанвай. Фарс чӀалал «Азад» - «Азад», туьрк чӀалал «Оглы» - «Хва» лагьай чӀал я, яни «Азад хва».

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз Азадугъли хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Уллу магьал]]диз талукь тир. [[ЛукӀар (Дербент район)|ЛукӀар]], [[Нюгди]] ва [[Салик (Дагъустан)|Салик]] хуьрерихъ галаз ЛукӀарин хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1707 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1697 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1656 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Азадугъли хуьруьн агьалидин кьадар, вири [[азербайжанар]] яз 36 кас тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ulus1886.html УЛУССКИЙ  МАГАЛ  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Агьмедханов Тажидин Жабраилан хва]] — лезги шаир ва публицист.
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://www.magaramkent.com/ Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607050545/https://www.magaramkent.com/ |date=2023-06-07 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}

[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>g7gzaw27g5mkhhala8daohmn7y870i9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4599</id>
    <revision>
      <id>99608</id>
      <parentid>93541</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Билбилахуьруьн Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Бил]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>93541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5903" sha1="2b24tgvy67mkhn8bb1iejieahwnp7f8" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Билбилахуьруьн Къазмаяр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Бильбиль-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41|lat_min =49 |lat_sec =05
  |lon_deg =48 |lon_min =32 |lon_sec =29
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Билбилахуьруьнсовет|«Билбилахуьруьн»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;26
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1847
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 807 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=862 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.821606&amp;lon=48.544207&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Билбилахуьруьн Къазмаяр''' ({{lang-ru|Бильбиль-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Билбилахуьруьнсовет|«Билбилахуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 39 км, [[Каспи гьуьл]]елай 4,8 км яргъал ала.

==Тарих==
Билбилахуьруьн Къазмайрин бине [[СтӀал Сулейман район]]дин сувун [[Билбилахуьр]]уьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[Билбилахуьр]] вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[Берекехуьр]], [[Вини Арагъ]], [[Кансовахуьр]] ва [[Агъа Арагъ]] хуьрерихъ галаз Вини Арагъ хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1847 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Билбилахуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 429 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://www.magaramkent.com/ Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607050545/https://www.magaramkent.com/ |date=2023-06-07 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>2b24tgvy67mkhn8bb1iejieahwnp7f8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99610</id>
      <parentid>99608</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5825" sha1="gttecawpqccpfwtigmgnq2fa2k652st" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Бил
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Бильбиль-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41|lat_min =49 |lat_sec =05
  |lon_deg =48 |lon_min =32 |lon_sec =29
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Билбилахуьруьнсовет|«Билбилахуьруьн»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;26
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1847
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 807 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=862 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.821606&amp;lon=48.544207&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Бил''' ({{lang-ru|Бильбиль-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Билбилахуьруьнсовет|«Билбилахуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 39 км, [[Каспи гьуьл]]елай 4,8 км яргъал ала.

==Тарих==
Билбилахуьруьн Къазмайрин бине [[СтӀал Сулейман район]]дин сувун [[Билбилахуьр]]уьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[Билбилахуьр]] вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[Берекехуьр]], [[Вини Арагъ]], [[Кансовахуьр]] ва [[Агъа Арагъ]] хуьрерихъ галаз Вини Арагъ хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1847 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Билбилахуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 429 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://www.magaramkent.com/ Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607050545/https://www.magaramkent.com/ |date=2023-06-07 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>gttecawpqccpfwtigmgnq2fa2k652st</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бут</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4609</id>
    <revision>
      <id>99618</id>
      <parentid>96898</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8030" sha1="5zddceopxr6977wxzbaywq2ayytbdgu" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Бут
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Бут-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min =42 |lat_sec =5 
  |lon_deg = 48  |lon_min =24 |lon_sec = 0
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Бутахуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Бутахуьруьн Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;240 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 3215 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368788
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 000 003
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://bytar.ucoz.ru/
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=863 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.704511&amp;lon=48.399067&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Бут''' ({{lang-ru|Бут-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Бутахуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Бутахуьруьн Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин юкьван пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 10 км, [[Самур вацӀ]]алай 1,6 км яргъал ала. Хуьрелай 3 км яргъал, рагъакӀидай пата [[Кавказ (авто-рехъ)|Р217 «Кавказ»]] авто-рехъ физва.

==Тарих==
Хуьруьн тарих вичин улу-буба тир тарихдин [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман район)|Бутахуьр]]уьн тарихдихъ галкӀанва.

Бутахуьруьн Къазмайрин бине [[СтӀал Сулейман район]]дин сувун [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман район)|Бутахуьр]]уьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай. ГьакӀни, иниз [[Ахцегь район]]дин [[Чихъискар]] хуьруьн эгьлиярни куьч хьанай.

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман район)|Бутахуьр]] вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал]]диз талукь тир. [[Зугьрабхуьр]] ва [[Хтун]] хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

=== Археология ===
Хуьрелай 1 километр райгъакӀидай пата, яд тухудай «Бер-Къубудин» патав «Бутахуьруьн Къазмайрин кӀунтӀар» тӀвар алай археологиядин имарат ава. Им цӀуру сурарин виней алай 15 элкъвей кӀалубдин кӀунтӀар я &lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Материалы по археологии Дагестана , Том 7|ссылка=http://books.google.ru/books?id=fjjrAAAAMAAJ&amp;q=%22%D0%91%D1%83%D1%82-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%80%22&amp;dq=%22%D0%91%D1%83%D1%82-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%80%22&amp;source=bl&amp;ots=eS7TVqpbxO&amp;sig=nyqneWZAo8uuhE9gm0yeJr_prNU&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=TykzUN_PFtGDhQen84HIDw&amp;ved=0CEEQ6AEwAw|издательство=Дагестанское книжное изд-во|год=1977}}&lt;/ref&gt;.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3215 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 3182 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2676 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман)|Бутахуьр]]уьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 328 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.moidagestan.ru/blogs/24773/20690 Село Бут-казмаляр]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>5zddceopxr6977wxzbaywq2ayytbdgu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99619</id>
      <parentid>99618</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Бутахуьруьн Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Бут]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8030" sha1="5zddceopxr6977wxzbaywq2ayytbdgu" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Бут
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Бут-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min =42 |lat_sec =5 
  |lon_deg = 48  |lon_min =24 |lon_sec = 0
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Бутахуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Бутахуьруьн Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;240 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 3215 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368788
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 000 003
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://bytar.ucoz.ru/
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=863 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.704511&amp;lon=48.399067&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Бут''' ({{lang-ru|Бут-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Бутахуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Бутахуьруьн Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин юкьван пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 10 км, [[Самур вацӀ]]алай 1,6 км яргъал ала. Хуьрелай 3 км яргъал, рагъакӀидай пата [[Кавказ (авто-рехъ)|Р217 «Кавказ»]] авто-рехъ физва.

==Тарих==
Хуьруьн тарих вичин улу-буба тир тарихдин [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман район)|Бутахуьр]]уьн тарихдихъ галкӀанва.

Бутахуьруьн Къазмайрин бине [[СтӀал Сулейман район]]дин сувун [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман район)|Бутахуьр]]уьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай. ГьакӀни, иниз [[Ахцегь район]]дин [[Чихъискар]] хуьруьн эгьлиярни куьч хьанай.

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман район)|Бутахуьр]] вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал]]диз талукь тир. [[Зугьрабхуьр]] ва [[Хтун]] хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

=== Археология ===
Хуьрелай 1 километр райгъакӀидай пата, яд тухудай «Бер-Къубудин» патав «Бутахуьруьн Къазмайрин кӀунтӀар» тӀвар алай археологиядин имарат ава. Им цӀуру сурарин виней алай 15 элкъвей кӀалубдин кӀунтӀар я &lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Материалы по археологии Дагестана , Том 7|ссылка=http://books.google.ru/books?id=fjjrAAAAMAAJ&amp;q=%22%D0%91%D1%83%D1%82-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%80%22&amp;dq=%22%D0%91%D1%83%D1%82-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%80%22&amp;source=bl&amp;ots=eS7TVqpbxO&amp;sig=nyqneWZAo8uuhE9gm0yeJr_prNU&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=TykzUN_PFtGDhQen84HIDw&amp;ved=0CEEQ6AEwAw|издательство=Дагестанское книжное изд-во|год=1977}}&lt;/ref&gt;.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3215 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 3182 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2676 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман)|Бутахуьр]]уьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 328 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.moidagestan.ru/blogs/24773/20690 Село Бут-казмаляр]{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>5zddceopxr6977wxzbaywq2ayytbdgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гъебцегь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4610</id>
    <revision>
      <id>99639</id>
      <parentid>97488</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7368" sha1="duve2xas8cgtwata0k0pmke4xi27ori" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Гъебцегь
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Гапцах}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.667914 |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = 48.376408 |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Гъебцегь хуьруьнсовет|«Гъебцегь»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 1961 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;307 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 3547 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368785
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 000 004 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=865 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.673553&amp;lon=48.378210&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Гъебцегь''' ({{lang-ru|Гапцах}}, халкьдин юкьа ''Ново-Гапцах'') — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Гъебцегь хуьруьнсовет|«Гъебцегь»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин юкьван пата, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 5,5 км яргъал, [[Кавказ (авто-рехъ)|Р217 «Кавказ»]] авто-рекьел ала.

== Тарих ==
Хуьруьн тарих, вичин улу-буба тир тарихдин [[ЦӀуру Гъебцегь]] (Вини Гъебцегь) хуьруьн тарихдихъ галкӀанва.

Гъебцегьрин бине, [[СтӀал Сулейман район]]да авай сувун [[ЦӀуру Гъебцегь]] хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьунин рекьелди кутунай.

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[ЦӀуру Гъебцегь]] хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[ЦӀуру Филер]] хуьруьхъ галаз Филеррин хуьруьнжемятдик акатзавай.

[[1928 йис]]уз Гъебцегьра сифте кьилин мектеб эцигнай. [[1938 йи]]суз и мектеб ирид йисан мектебдиз элкъуьрнай.

== Агьалияр ==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3547 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 3547 кас тир&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3270 кас тир&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] — [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[ЦӀуру Гъебцегь]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 939 кас тир&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

== ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр ==
* [[Айдунбекрин Ражив Сеферан хва]] — Анжи (дубль) футбол клуб патай экъечӀзавай спортсмен.
* [[Алискендаррин Эльдар Кухмазан хва]] — армрестлингдай урусатдин чемпион.
* [[Рамазанрин Нурдин Мирзажан хва]] — рок музыкант, Ампер группадин бине кутурди.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://gapcah.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php История нашей школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713202829/http://gapcah.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-13 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>duve2xas8cgtwata0k0pmke4xi27ori</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ГазардкӀам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4622</id>
    <revision>
      <id>99621</id>
      <parentid>89493</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5786" sha1="cqp59iptukkfi5tg8299p5rwc34cqtd" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ГазардкӀам
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Газардкам-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min =46 |lat_sec =01 
  |lon_deg = 48 |lon_min =28 |lon_sec =56
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;102 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 302
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368795 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 825 003 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.768047&amp;lon=48.481636&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''ГазардкӀам''' ({{lang-ru|Газардкам-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 27,6 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: [[Кучун Къазмаяр]], [[КьепӀир Къазмаяр]], [[Чахчах Къазмаяр]].

==Тарих==
Хуьруьн тарих, вичин бинедин хуьр тир [[ГазардкӀам]] хуьруьн тарихдихъ галкӀанва.

ГазардкӀам Къазмайрин бине [[СтӀал Сулейман район]]дин сувун [[ГазардкӀам]] хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[ГазардкӀам]] хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[Хужадхуьр]] ва [[Чахчах]] хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 302 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[ГазардкӀам]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 119 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>cqp59iptukkfi5tg8299p5rwc34cqtd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99622</id>
      <parentid>99621</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[ГазардкӀам Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[ГазардкӀам]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5786" sha1="cqp59iptukkfi5tg8299p5rwc34cqtd" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ГазардкӀам
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Газардкам-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min =46 |lat_sec =01 
  |lon_deg = 48 |lon_min =28 |lon_sec =56
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;102 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 302
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368795 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 825 003 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.768047&amp;lon=48.481636&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''ГазардкӀам''' ({{lang-ru|Газардкам-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 27,6 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: [[Кучун Къазмаяр]], [[КьепӀир Къазмаяр]], [[Чахчах Къазмаяр]].

==Тарих==
Хуьруьн тарих, вичин бинедин хуьр тир [[ГазардкӀам]] хуьруьн тарихдихъ галкӀанва.

ГазардкӀам Къазмайрин бине [[СтӀал Сулейман район]]дин сувун [[ГазардкӀам]] хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[ГазардкӀам]] хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[Хужадхуьр]] ва [[Чахчах]] хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 302 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[ГазардкӀам]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 119 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>cqp59iptukkfi5tg8299p5rwc34cqtd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гъарагь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4623</id>
    <revision>
      <id>99640</id>
      <parentid>97485</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4847" sha1="8gsqby2u6rrkgpuxp022p3z357lx2qw" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Гъарагь
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Гарах}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min =28 |lat_sec = 54
  |lon_deg = 48 |lon_min =02 |lon_sec = 53
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Гарагърин хуьруьнсовет|«Гарагърин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;479
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 479
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368790 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 815 001 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=866 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.482605&amp;lon=48.048363&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Гъарагь''' ({{lang-ru|Гарах}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Гарагърин хуьруьнсовет|«Гарагърин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни - рагъакӀидай пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 30,5 км яргъал ала. 

==Тарих==

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 479 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр==
* [[МутӀалибов Абдул]] — лезги шаир.
* [[Къарибов Къариб Алавудинан хва]] — лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://garah.dagschool.com/nemnogo_istorii_o_shkole.php История нашей школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714183820/http://garah.dagschool.com/nemnogo_istorii_o_shkole.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>8gsqby2u6rrkgpuxp022p3z357lx2qw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99641</id>
      <parentid>99640</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Гарагъар]] макъаладин тӀвар [[Гъарагь]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4847" sha1="8gsqby2u6rrkgpuxp022p3z357lx2qw" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Гъарагь
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Гарах}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min =28 |lat_sec = 54
  |lon_deg = 48 |lon_min =02 |lon_sec = 53
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Гарагърин хуьруьнсовет|«Гарагърин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;479
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 479
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368790 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 815 001 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=866 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.482605&amp;lon=48.048363&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Гъарагь''' ({{lang-ru|Гарах}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Гарагърин хуьруьнсовет|«Гарагърин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни - рагъакӀидай пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 30,5 км яргъал ала. 

==Тарих==

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 479 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр==
* [[МутӀалибов Абдул]] — лезги шаир.
* [[Къарибов Къариб Алавудинан хва]] — лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://garah.dagschool.com/nemnogo_istorii_o_shkole.php История нашей школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714183820/http://garah.dagschool.com/nemnogo_istorii_o_shkole.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>8gsqby2u6rrkgpuxp022p3z357lx2qw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КӀартас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4625</id>
    <revision>
      <id>99636</id>
      <parentid>97493</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17210" sha1="7om8v9i5c55g8fqyndfq4h85szbsijo" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=КӀартас
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Картас-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.8138025|lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = 48.3972645|lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къартас Къазмайрин хуьруьнсовет|«Къартас Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;68 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 1791
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368793
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82637430  
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.813802&amp;lon=48.397264&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''КӀартас''' ({{lang-ru|Картас-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Къартас Къазмайрин хуьруьнсовет|«Къартас Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин тек сад тир хуьр ва администрациядин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кефердинн-рагъэкъечӀдай пата, [[Дербент район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 28,2 км яргъал, [[Кавказ (авто-рехъ)|Р217 «Кавказ»]] авто-рекьин къвалав гала. Алай чкадин рельефдал гьалтайла, хуьр Каспийдин кьерин кьулувилел [[Гуьлгери вацӀ]]ун чапла кьерел ала. Виридалайни мукьвал алай ракьун рекьин «Билиж» станция хуьрелай 6 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[Вини Къартас]] хуьр вири [[Куьредин ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал]]диз талукь тир. [[Агъа Къартас]] ва [[ЦӀарахуьр]] хуьрерихъ галаз Агъа Къартас хуьруьнжемятдик акатзавай.

Кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай малум хьайивал, Къартас Къазмайрин бине, [[XIX виш йис]]арин эхирра хьайи лежбервилин реформайрин береда арандиз куьч хьанвай [[Куьре округ]]дин (гилан [[СтӀал Сулейман район]]дин) [[Вини Къартас]] хуьруьн лежберри кутунай. Хуьре уьмуьр гьализ ацукьай садлагьай кас Данил тир. Гьатта гилан хуьруьн рагъэкъечӀдай пата «Бетон» рекьин мукьвал «Данил-къазма» тӀвар алай чка ава. Гуьгъуьнин йисара иниз Вини Къартасрин чилер, девлетар авачир лежберар куьч хьана, къуьл, мух, сил цун патал чкадин тарарин гапӀалар, валар дувулрай акъудна цан цадан никӀер гьазуриз эгечӀзавай. Суван хуьряй атанвай лежберрив арандин зегьем квай гьава кьазвачир ва мурдарарни ветӀер авайвиляй никӀерин кӀвалахар чӀехи жафадалди кьилиз акъудзавай. Абурун зегьметдин алатар акӀв ва гъилин мишер тир, чилер туьрезрив расзавай. Хуьруьз сифте куьч хьанвайбур: Агьадуллагь, Мегьарам, Сулейман, Гьуьсейн, Рамазан, Киримхан ва мсб. тир. Чиликай атӀанвай кӀвалера ([[азербайжан чӀал|азерб.]] ''Къазмайра'') вирини вири са шумуд хзанар авай. Гьа и себебдалди хуьруьн тӀварцӀихъ “Къазмаяр” топоним гилиг хьанвай. Накьвад кирпичрикай кӀвалер эцигиз ахпа гатӀумнай. [[Октябрдин революция]]дин вилик квай береда Къартас Къазмайра 15-20 хзанар авай. Вини Къартасра а чӀавуз са шумуд сихилри уьмуьр гьалзавай, ибур: ''Гьасанар, Будаяр, Кучумар, Жигерханар, Фекьияр, Гьуьмияр, Зейфатар, Байрамар'' ва мсб. тир. Октябрдин революция къведалди хуьруьз куьч хьанвай са кьадар девлетлу лежберар лежбервилелни малдарвилел алахънавай. Яд гайи чилерал абуру къуьл, сил, мух, дуьгуь хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини суван хуьруьн мулкарай акъудзавай бегьердив гекъигайла инай абуруз са шумудра пара ва хъсан бегьерар къвезвай. Дигидай яд абуру [[Гуьлгери вацӀ]]укай чпин гъилелди эгъуьнна хуьруьз чӀугунай 5-6 километр яргъивал авай къубудай къачузвай.

Лежберри, гьакӀни карч алай чӀехи малар ва лапагар хуьзвай: гамишар, калер, хпер ва чӀугвадай къуват хьиз — балкӀанар. Са тӀимил геж абур емишрин багъар цунин кӀвалахрив эгечӀнай. Багъра пӀинияр, шурван пӀинияр, машмашар ва къарпузар, халияр, буранар хьтин халид салан магьсулар цазвай. Са бязи майишатри хуьруьн майишатдин магьсулар цунин кӀвалахра гьакъидихъ фялеяр кьуна кардик кутузвай, иллаки эчӀел эчӀидай ва бегьерар кӀватӀдай береда.

[[XX виш йис]]ан 30-й йисарал къведалди, хуьре хзанар анжах са тайин сезонда амукьзавай, яни гатуз папарни аялар суван хуьруьз чпин мукьвабурун патав ракъурзавай, вучиз лагьайтӀа ина гатуз эхи ийиз тежер хьтин чимивал авай ва а чӀавуз хуьруьн къваларив гвай уьленра ветӀер гзаф жезвайвиляй инсариз мукьвал-мукьвал [[цӀай (азар)|цӀаяр]] къвезвай.

[[1934 йис]]уз, Дагъустанда коллективизация йигиндаказ физвай чӀавуз Къартас Къазмайра «Рокоши» колхоз арадал атанвай. И колхоз [[Вини Къартас]]ризни талукь тир. Вири колхозникрин кӀватӀалда кьабулнай къарардалди колхоздин садлагьай председательвиле Кахлеров Рамазан хкянай, ам рагьметдиз фейила кьулухъ адан чка Нагиев Абдалхана кьунвай.

[[1952 йис]]уз Къартас Къазмайрин ва [[Вини Къартас]]рин «Куйбишев» колхозар сад хьанвай, амма кьве йис алатайла, колхозникрин чпин тӀалабуналди и колхозар мад чара хъувунай. АкӀ ятӀани и кьве хуьрерин арада мукьвавилинни дуствилин алакъаяр гилалди амукьнава.

Хуьруьн колхоз а чӀавуз [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин виридалайни кӀвенкӀве аваз физвай ва гзаф хилен колхозрикай тир. Ина къуьл, мух, гьажибугъда хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини дережадин бегьерар кӀватӀзавай. Гьавадинни-накьвадин шартӀари ина, къарпуз, хали ва буран хьтин халид салан емишар цадай къулай мумкинвилер гузвай. Ина экъечӀзавай емишрин тӀвар [[Кьибле Дагъустан]]дин вири районриз чкӀанвай.

===Археологиядин имаратар===
[[Гуьлгери вацӀ]]ун дугуна, Къартас Къазмайрин мукьвал 100-лай пара дегь чӀаван сурарин кӀунтӀар ала. Абурукай, 9-10 метр кьакьанвални 70-80 м диаметр авай азербайжан чӀалал “Коркмас-тепе” ''(КичӀевал квачир кӀунтӀ)'' тӀвар алай кӀунтӀ чара жезва &lt;ref&gt;[http://lezghins.com/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=75&amp;Itemid=164 Фонд «Лезгины» 1528. Картасказмалярские курганы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205111314/http://lezghins.com/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=75&amp;Itemid=164 |date=2019-12-05 }}&lt;/ref&gt;.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1791 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Таблица 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1814 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1699 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Вини Къартас]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 649 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

== ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр==
* [[Мирзебекрин Тажиб]] — [[Харьков]] шегьерда микроблогиядин университет акьалтӀарна [[Москва вилаят]]дин [[Пущино-на-Оке]] шегьерда кӀвалахзавай. [[1992 йис]]уз ада, [[Ломоносован тӀварунихъ галай МГьУ]]да микроблогиядин илимрин кандидатдин алимвилин дережадин диссертация хвенай. 1992-1994 йисара теклифдай Италияда Миландин университетда кӀвалахзавай, ва [[1995 йис]]уз ам [[АСШ]]дин, [[Лос-Анджелес]], [[Бостон]] хьтин шегьерра, халкьар арадин Гарвард университетда кӀвалахзавай. Адав кьве гражданвал гва, Урусатдинни АСШдин. Алай чӀавуз, микроблогиядин халкьар арадин компаниядин член я.
* [[Гьуьсейнрин Асланшах]] — техникадин илимирин кандидат тир, Дагъустандин политехникадин унивеситетда элетктротехникадин кафедрадин регьбер тир.
* [[Мирзебекрин Гьабиб]] — [[Дербент]] шегьерда уьмуьр гьалзавай чӀугвар.

Гзафбуру Урусатдинни Дагъустандин къуватдин органра кӀвалахна кьакьан везифайрив агакьнай: 
* Агьадуллайрин Агьадуллагь — РОВД-дин виликан начальник, милициядин подполковник, гила [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин дуванбег я.
* Ш. Сайдалиев – Дагъустандин [[Къенепатан Крарин Министерство|КъКМ]]-дин полковник.
* Агьадуллайрин Жаруллагь — [[Рязань]] шегьердин полковник. 
* Агьадуллайрин Сабир — [[Екатеринбург]] шегьердин полковник. 
* Мурадрин Альберт — [[Чита]] шегьердин полковник. 
* Гьасанов Кучум — Азербайжанда кӀвалахзавай чӀавуз «Ленинан Орден»-диз лайихвилер аваз хьанай.
* Абдуселимрин А. — 
* Мегьарамрин Д. —

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://kartaskaz.dagschool.com/istoriya_sela_kartaskazmalyar.php Къартас Къазмайрин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714033738/http://kartaskaz.dagschool.com/istoriya_sela_kartaskazmalyar.php |date=2014-07-14 }}
* [http://www.rgvktv.ru/news/11268 В с.Картас-Казмаляр Магарамкентского района открыли детский сад и спортзал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701222829/https://www.rgvktv.ru/news/11268 |date=2022-07-01 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}

[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>7om8v9i5c55g8fqyndfq4h85szbsijo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99637</id>
      <parentid>99636</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Къартас Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[КӀартас]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17210" sha1="7om8v9i5c55g8fqyndfq4h85szbsijo" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=КӀартас
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Картас-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.8138025|lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = 48.3972645|lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къартас Къазмайрин хуьруьнсовет|«Къартас Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;68 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 1791
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368793
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82637430  
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.813802&amp;lon=48.397264&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''КӀартас''' ({{lang-ru|Картас-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Къартас Къазмайрин хуьруьнсовет|«Къартас Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин тек сад тир хуьр ва администрациядин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кефердинн-рагъэкъечӀдай пата, [[Дербент район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 28,2 км яргъал, [[Кавказ (авто-рехъ)|Р217 «Кавказ»]] авто-рекьин къвалав гала. Алай чкадин рельефдал гьалтайла, хуьр Каспийдин кьерин кьулувилел [[Гуьлгери вацӀ]]ун чапла кьерел ала. Виридалайни мукьвал алай ракьун рекьин «Билиж» станция хуьрелай 6 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[Вини Къартас]] хуьр вири [[Куьредин ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал]]диз талукь тир. [[Агъа Къартас]] ва [[ЦӀарахуьр]] хуьрерихъ галаз Агъа Къартас хуьруьнжемятдик акатзавай.

Кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай малум хьайивал, Къартас Къазмайрин бине, [[XIX виш йис]]арин эхирра хьайи лежбервилин реформайрин береда арандиз куьч хьанвай [[Куьре округ]]дин (гилан [[СтӀал Сулейман район]]дин) [[Вини Къартас]] хуьруьн лежберри кутунай. Хуьре уьмуьр гьализ ацукьай садлагьай кас Данил тир. Гьатта гилан хуьруьн рагъэкъечӀдай пата «Бетон» рекьин мукьвал «Данил-къазма» тӀвар алай чка ава. Гуьгъуьнин йисара иниз Вини Къартасрин чилер, девлетар авачир лежберар куьч хьана, къуьл, мух, сил цун патал чкадин тарарин гапӀалар, валар дувулрай акъудна цан цадан никӀер гьазуриз эгечӀзавай. Суван хуьряй атанвай лежберрив арандин зегьем квай гьава кьазвачир ва мурдарарни ветӀер авайвиляй никӀерин кӀвалахар чӀехи жафадалди кьилиз акъудзавай. Абурун зегьметдин алатар акӀв ва гъилин мишер тир, чилер туьрезрив расзавай. Хуьруьз сифте куьч хьанвайбур: Агьадуллагь, Мегьарам, Сулейман, Гьуьсейн, Рамазан, Киримхан ва мсб. тир. Чиликай атӀанвай кӀвалера ([[азербайжан чӀал|азерб.]] ''Къазмайра'') вирини вири са шумуд хзанар авай. Гьа и себебдалди хуьруьн тӀварцӀихъ “Къазмаяр” топоним гилиг хьанвай. Накьвад кирпичрикай кӀвалер эцигиз ахпа гатӀумнай. [[Октябрдин революция]]дин вилик квай береда Къартас Къазмайра 15-20 хзанар авай. Вини Къартасра а чӀавуз са шумуд сихилри уьмуьр гьалзавай, ибур: ''Гьасанар, Будаяр, Кучумар, Жигерханар, Фекьияр, Гьуьмияр, Зейфатар, Байрамар'' ва мсб. тир. Октябрдин революция къведалди хуьруьз куьч хьанвай са кьадар девлетлу лежберар лежбервилелни малдарвилел алахънавай. Яд гайи чилерал абуру къуьл, сил, мух, дуьгуь хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини суван хуьруьн мулкарай акъудзавай бегьердив гекъигайла инай абуруз са шумудра пара ва хъсан бегьерар къвезвай. Дигидай яд абуру [[Гуьлгери вацӀ]]укай чпин гъилелди эгъуьнна хуьруьз чӀугунай 5-6 километр яргъивал авай къубудай къачузвай.

Лежберри, гьакӀни карч алай чӀехи малар ва лапагар хуьзвай: гамишар, калер, хпер ва чӀугвадай къуват хьиз — балкӀанар. Са тӀимил геж абур емишрин багъар цунин кӀвалахрив эгечӀнай. Багъра пӀинияр, шурван пӀинияр, машмашар ва къарпузар, халияр, буранар хьтин халид салан магьсулар цазвай. Са бязи майишатри хуьруьн майишатдин магьсулар цунин кӀвалахра гьакъидихъ фялеяр кьуна кардик кутузвай, иллаки эчӀел эчӀидай ва бегьерар кӀватӀдай береда.

[[XX виш йис]]ан 30-й йисарал къведалди, хуьре хзанар анжах са тайин сезонда амукьзавай, яни гатуз папарни аялар суван хуьруьз чпин мукьвабурун патав ракъурзавай, вучиз лагьайтӀа ина гатуз эхи ийиз тежер хьтин чимивал авай ва а чӀавуз хуьруьн къваларив гвай уьленра ветӀер гзаф жезвайвиляй инсариз мукьвал-мукьвал [[цӀай (азар)|цӀаяр]] къвезвай.

[[1934 йис]]уз, Дагъустанда коллективизация йигиндаказ физвай чӀавуз Къартас Къазмайра «Рокоши» колхоз арадал атанвай. И колхоз [[Вини Къартас]]ризни талукь тир. Вири колхозникрин кӀватӀалда кьабулнай къарардалди колхоздин садлагьай председательвиле Кахлеров Рамазан хкянай, ам рагьметдиз фейила кьулухъ адан чка Нагиев Абдалхана кьунвай.

[[1952 йис]]уз Къартас Къазмайрин ва [[Вини Къартас]]рин «Куйбишев» колхозар сад хьанвай, амма кьве йис алатайла, колхозникрин чпин тӀалабуналди и колхозар мад чара хъувунай. АкӀ ятӀани и кьве хуьрерин арада мукьвавилинни дуствилин алакъаяр гилалди амукьнава.

Хуьруьн колхоз а чӀавуз [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин виридалайни кӀвенкӀве аваз физвай ва гзаф хилен колхозрикай тир. Ина къуьл, мух, гьажибугъда хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини дережадин бегьерар кӀватӀзавай. Гьавадинни-накьвадин шартӀари ина, къарпуз, хали ва буран хьтин халид салан емишар цадай къулай мумкинвилер гузвай. Ина экъечӀзавай емишрин тӀвар [[Кьибле Дагъустан]]дин вири районриз чкӀанвай.

===Археологиядин имаратар===
[[Гуьлгери вацӀ]]ун дугуна, Къартас Къазмайрин мукьвал 100-лай пара дегь чӀаван сурарин кӀунтӀар ала. Абурукай, 9-10 метр кьакьанвални 70-80 м диаметр авай азербайжан чӀалал “Коркмас-тепе” ''(КичӀевал квачир кӀунтӀ)'' тӀвар алай кӀунтӀ чара жезва &lt;ref&gt;[http://lezghins.com/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=75&amp;Itemid=164 Фонд «Лезгины» 1528. Картасказмалярские курганы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205111314/http://lezghins.com/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=75&amp;Itemid=164 |date=2019-12-05 }}&lt;/ref&gt;.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1791 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Таблица 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1814 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1699 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Вини Къартас]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 649 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

== ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр==
* [[Мирзебекрин Тажиб]] — [[Харьков]] шегьерда микроблогиядин университет акьалтӀарна [[Москва вилаят]]дин [[Пущино-на-Оке]] шегьерда кӀвалахзавай. [[1992 йис]]уз ада, [[Ломоносован тӀварунихъ галай МГьУ]]да микроблогиядин илимрин кандидатдин алимвилин дережадин диссертация хвенай. 1992-1994 йисара теклифдай Италияда Миландин университетда кӀвалахзавай, ва [[1995 йис]]уз ам [[АСШ]]дин, [[Лос-Анджелес]], [[Бостон]] хьтин шегьерра, халкьар арадин Гарвард университетда кӀвалахзавай. Адав кьве гражданвал гва, Урусатдинни АСШдин. Алай чӀавуз, микроблогиядин халкьар арадин компаниядин член я.
* [[Гьуьсейнрин Асланшах]] — техникадин илимирин кандидат тир, Дагъустандин политехникадин унивеситетда элетктротехникадин кафедрадин регьбер тир.
* [[Мирзебекрин Гьабиб]] — [[Дербент]] шегьерда уьмуьр гьалзавай чӀугвар.

Гзафбуру Урусатдинни Дагъустандин къуватдин органра кӀвалахна кьакьан везифайрив агакьнай: 
* Агьадуллайрин Агьадуллагь — РОВД-дин виликан начальник, милициядин подполковник, гила [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин дуванбег я.
* Ш. Сайдалиев – Дагъустандин [[Къенепатан Крарин Министерство|КъКМ]]-дин полковник.
* Агьадуллайрин Жаруллагь — [[Рязань]] шегьердин полковник. 
* Агьадуллайрин Сабир — [[Екатеринбург]] шегьердин полковник. 
* Мурадрин Альберт — [[Чита]] шегьердин полковник. 
* Гьасанов Кучум — Азербайжанда кӀвалахзавай чӀавуз «Ленинан Орден»-диз лайихвилер аваз хьанай.
* Абдуселимрин А. — 
* Мегьарамрин Д. —

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://kartaskaz.dagschool.com/istoriya_sela_kartaskazmalyar.php Къартас Къазмайрин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714033738/http://kartaskaz.dagschool.com/istoriya_sela_kartaskazmalyar.php |date=2014-07-14 }}
* [http://www.rgvktv.ru/news/11268 В с.Картас-Казмаляр Магарамкентского района открыли детский сад и спортзал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701222829/https://www.rgvktv.ru/news/11268 |date=2022-07-01 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}

[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>7om8v9i5c55g8fqyndfq4h85szbsijo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кчун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4626</id>
    <revision>
      <id>99624</id>
      <parentid>97492</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Кучун Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Кчун]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>97492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8011" sha1="kdnhc1u2da9a25q45r7jc2d3806mf8t" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Кучун Къазмаяр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кчун-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg =41 |lat_min =44 |lat_sec = 49.5
  |lon_deg =48 |lon_min = 29|lon_sec = 23.9
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;101 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 650
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 807 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.746278&amp;lon=48.487816&amp;z=14&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Кучун Къазмаяр''' ({{lang-ru|Кчун-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 23,3 км яргъал, [[Каспи гьуьл]]елай 15 км яргъал ала. [[КьепӀир Къазмаяр]], Кучун Къазмаяр ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] хуьрер сад-садахъ гилиг хьанвайди я.

== Тарих ==
{{main|Кучун}}
Хуьруьн бине [[1960 йис]]алай [[1961 йис]]ал кьван суван [[Кучун]] хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. А йисара, вини хуьруьн эгьлийрин вири аранда кутунай хуьруьз куьч жедалди кьве Кучун хуьрер авай: гилан Кучун Къазмаяр ва Вини Кучун. Гуьгъуьнлай, Вини Кучунрин эгьлиярни арандиз куьч хьанвай.

Дуьз 1950-й йисарал кьван Кучун Къазмаяр 20-далай пара куьчеяр авачир гъвечӀи къазмаяр тир. Кьуьзуь несилрин эхтилатрикай, и къазмаяр [[XX виш йис]]ан 10-й йисара вини хуьряй куьч жезвай са-кьве хзанри арадал гъанвайди малум хьанва. Вилик и чилер валари, нацӀари кьунвай баябан чкаяр тир. Иниз вини хуьряй чпин малар хуьз чубанар эвичӀзавай, абур чиликай атӀанвай кӀвалера (къазмайра) амукьзавай, ва маларизни лапагриз махсус парахар эцигзавай. Вини ва ЦӀийи хуьрерин арада даим алакъа авай.

60-й йисарин сифте кьилера Кучун Къазмайра кьве гьавадин кӀвалерин эцигунар йигиндаказ гатӀумнай. Кучун Къазмаяр, [[КьепӀир Къазмаяр]] ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] «Яру Октябрь» колхоздин составдик акатнай. [[1964 йис]]уз хуьре сифте кьилин мектебдин цӀийи дарамат эцигнай, [[1966 йис]]уз муьжуьд йисан мектеб ахъайнай. Идалай вилик аялар [[КьепӀир Къазмаяр|КьепӀир Къазмайрин]] мектебдиз кӀелиз физвай. Гьа а 1966 йисуз «Яру Октябрь» колхоз цӀийикӀа тӀуьхкӀуьрна «Мирный» колхоз арадал гъанвай. А вахтунда хуьр электричестводив тамамдаказ таъмин хьанай, радио алакъа туькӀуьрнай.

Алай чӀавуз хуьре са шумуд туьквенар, улубхана, ФАП, юкьван мектеб, [[Колхоз Садвал|колхоз «Садвал»]] кардик ква. Хуьр газдив, цив таъмин я, юкьван куьче асфальтдив кӀевнава.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 650 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Кучун|Вини Кучун]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 261 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://kchunkaz.dagschool.com/istoiya_nashego_sela.php “Чи хайи хуьруьн тарих”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714113617/http://kchunkaz.dagschool.com/istoiya_nashego_sela.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>kdnhc1u2da9a25q45r7jc2d3806mf8t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99626</id>
      <parentid>99624</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7973" sha1="ki6h0ipl0004lm8ptx0qvlmie3x31aw" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Кчун
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кчун-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg =41 |lat_min =44 |lat_sec = 49.5
  |lon_deg =48 |lon_min = 29|lon_sec = 23.9
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;101 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 650
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 807 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.746278&amp;lon=48.487816&amp;z=14&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Кчун''' ({{lang-ru|Кчун-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 23,3 км яргъал, [[Каспи гьуьл]]елай 15 км яргъал ала. [[КьепӀир Къазмаяр]], Кучун Къазмаяр ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] хуьрер сад-садахъ гилиг хьанвайди я.

== Тарих ==
{{main|Кучун}}
Хуьруьн бине [[1960 йис]]алай [[1961 йис]]ал кьван суван [[Кучун]] хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. А йисара, вини хуьруьн эгьлийрин вири аранда кутунай хуьруьз куьч жедалди кьве Кучун хуьрер авай: гилан Кучун Къазмаяр ва Вини Кучун. Гуьгъуьнлай, Вини Кучунрин эгьлиярни арандиз куьч хьанвай.

Дуьз 1950-й йисарал кьван Кучун Къазмаяр 20-далай пара куьчеяр авачир гъвечӀи къазмаяр тир. Кьуьзуь несилрин эхтилатрикай, и къазмаяр [[XX виш йис]]ан 10-й йисара вини хуьряй куьч жезвай са-кьве хзанри арадал гъанвайди малум хьанва. Вилик и чилер валари, нацӀари кьунвай баябан чкаяр тир. Иниз вини хуьряй чпин малар хуьз чубанар эвичӀзавай, абур чиликай атӀанвай кӀвалера (къазмайра) амукьзавай, ва маларизни лапагриз махсус парахар эцигзавай. Вини ва ЦӀийи хуьрерин арада даим алакъа авай.

60-й йисарин сифте кьилера Кучун Къазмайра кьве гьавадин кӀвалерин эцигунар йигиндаказ гатӀумнай. Кучун Къазмаяр, [[КьепӀир Къазмаяр]] ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] «Яру Октябрь» колхоздин составдик акатнай. [[1964 йис]]уз хуьре сифте кьилин мектебдин цӀийи дарамат эцигнай, [[1966 йис]]уз муьжуьд йисан мектеб ахъайнай. Идалай вилик аялар [[КьепӀир Къазмаяр|КьепӀир Къазмайрин]] мектебдиз кӀелиз физвай. Гьа а 1966 йисуз «Яру Октябрь» колхоз цӀийикӀа тӀуьхкӀуьрна «Мирный» колхоз арадал гъанвай. А вахтунда хуьр электричестводив тамамдаказ таъмин хьанай, радио алакъа туькӀуьрнай.

Алай чӀавуз хуьре са шумуд туьквенар, улубхана, ФАП, юкьван мектеб, [[Колхоз Садвал|колхоз «Садвал»]] кардик ква. Хуьр газдив, цив таъмин я, юкьван куьче асфальтдив кӀевнава.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 650 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Кучун|Вини Кучун]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 261 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://kchunkaz.dagschool.com/istoiya_nashego_sela.php “Чи хайи хуьруьн тарих”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714113617/http://kchunkaz.dagschool.com/istoiya_nashego_sela.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>ki6h0ipl0004lm8ptx0qvlmie3x31aw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гуьлуьнхуьр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4628</id>
    <revision>
      <id>99611</id>
      <parentid>97500</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Приморск (Дагъустан)]] макъаладин тӀвар [[Гуьлуьнхуьр]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>97500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5829" sha1="oi80d3qdu8jvawbjhqhytn6i4qbls5l" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Приморск 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Приморский}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min = 50 |lat_sec = 49
  |lon_deg = 48 |lon_min = 34 |lon_sec = 58
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Билбилахуьруьнсовет|«Билбилахуьруьн»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-16
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 457
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 807 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=880 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.846739&amp;lon=48.581243&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Приморск''' ({{lang-ru|Приморский}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Билбилахуьруьнсовет|«Билбилахуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 39 км, [[Каспи гьуьл]]уьн дуьз кьерел ала.

== Тарих ==
Хуьруьн бине, [[XX виш йис]]ан 30-й йисара Дондай ва [[Кубан]]дай иниз куьчарнай [[казакар|казакри]] кутунай. Вилик ина авай, бакудин промышленник Ахундован гъедер кьунин ватагайрин чкадал, казакрин паталай Ворошилован тӀварунихъ галай гъедер кьунин колхоз арадал гъанвай, гьавиляй хуьру «Ворошилов» тӀвар къачунай&lt;ref&gt;[http://primor.dagschool.com/nemnogo_o_nashem_sele.php История села на сайте Приморской ООШ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714045843/http://primor.dagschool.com/nemnogo_o_nashem_sele.php |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;. &lt;br /&gt; 1976 йисуз колхоздин чкадал «Приморский» гъедер кутунин завод эцигнай.

1960-й йисара, хуьруьн чкадал [[Сочи]] хьтин курорт — шегьер туькӀуьрунин проект авай.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 457 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] — [[мусурманар]] я. Вилик хуьруьн агьалияр вири [[урусар]] тир.

== Экономика ==
Приморский гъедер расунин завод.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.odnoselchane.ru/?sect=880 Приморск хуьруьн тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701181143/http://odnoselchane.ru/?sect=880 |date=2014-07-01 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>oi80d3qdu8jvawbjhqhytn6i4qbls5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99613</id>
      <parentid>99611</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5877" sha1="3otcl1wbb1pr5zqggw21kdin820d1ur" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Гуьлуьнхуьр, Примурск 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Приморский}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min = 50 |lat_sec = 49
  |lon_deg = 48 |lon_min = 34 |lon_sec = 58
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Билбилахуьруьнсовет|«Билбилахуьруьн»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-16
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 457
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 807 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=880 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.846739&amp;lon=48.581243&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Гуьлуьнхуьр, Примурск''' ({{lang-ru|Приморский}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Билбилахуьруьнсовет|«Билбилахуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 39 км, [[Каспи гьуьл]]уьн дуьз кьерел ала.

== Тарих ==
Хуьруьн бине, [[XX виш йис]]ан 30-й йисара Дондай ва [[Кубан]]дай иниз куьчарнай [[казакар|казакри]] кутунай. Вилик ина авай, бакудин промышленник Ахундован гъедер кьунин ватагайрин чкадал, казакрин паталай Ворошилован тӀварунихъ галай гъедер кьунин колхоз арадал гъанвай, гьавиляй хуьру «Ворошилов» тӀвар къачунай&lt;ref&gt;[http://primor.dagschool.com/nemnogo_o_nashem_sele.php История села на сайте Приморской ООШ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714045843/http://primor.dagschool.com/nemnogo_o_nashem_sele.php |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;. &lt;br /&gt; 1976 йисуз колхоздин чкадал «Приморский» гъедер кутунин завод эцигнай.

1960-й йисара, хуьруьн чкадал [[Сочи]] хьтин курорт — шегьер туькӀуьрунин проект авай.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 457 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] — [[мусурманар]] я. Вилик хуьруьн агьалияр вири [[урусар]] тир.

== Экономика ==
Приморский гъедер расунин завод.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.odnoselchane.ru/?sect=880 Приморск хуьруьн тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701181143/http://odnoselchane.ru/?sect=880 |date=2014-07-01 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>3otcl1wbb1pr5zqggw21kdin820d1ur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КӀевежугъ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4630</id>
    <revision>
      <id>99614</id>
      <parentid>98287</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10329" sha1="dt1swjz58a96yf96pm6ll43cc82wa7k" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=КIевежугъ
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Советское}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.7302019  |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = 48.3281708  |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Советский хуьруьнсовет|«Советский»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;226 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =  
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 4331 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368791
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 000 010
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.730202&amp;lon=48.328171&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''КIeвежугъ''' (гьакIани '''''Саветски''''', {{lang-ru|Советское}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Советский хуьруьнсовет|«Советский хуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[СтӀал Сулейман район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 14 км яргъал,  «М-29 Къавкъаз» авто рекьел ала. 

== Тарих ==
Хуьруьн бине, [[суван-чувудар|суван-чувудрин]] дегь [[Мамрач]] ва [[ХенжелкӀеле]] хуьрер алай чкадал, суван лезги хуьрерай куьч хьанвайбуру кутунвай.  XX виш йисан 1960-й йисара чувудар хуьряй тамамвилелди куьч хьана хъфенай &lt;ref&gt;[http://www.rujen.ru/index.php/МАМРАШ Мамраш Российская еврейская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113020/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9C%D0%90%D0%9C%D0%A0%D0%90%D0%A8 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. Асул гьисабдалди [[Ахцегь район|Ахцегь]] ва [[Кьурагь район]]дин кьакьан суван хуьрерай иниз эгьлийрин куьч хьунар [[1953 йис]]уз гатӀумнай. Сифте Ахцегь райондин [[Ялцугъ]], [[Филискъар]] ва [[Филифар]] хуьрер, гуьгъуьнлайни Кьурагь райондин тек сад тир [[яхулар|яхулрин]] хуьр — [[Бурши Макьар]] хуьр куьч хьанвай. Эхиримжи цӀуд йисарин къене Советский хуьруьз Мегьарамдхуьруьн райондин — [[Мамрач]], [[ХенжелкӀеле]], [[Магьмутахуьр]], [[ЦӀелегуьн]] хуьрер, ва [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Агъа Къартас]]рин агьалидин са пай ва [[Рутул район]]дин чара-чара мулкар куьч хьанвай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 4331 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 4269 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3926 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. Хуьре урбанизациядин, яни хуьряй шегьерриз куьч хьунин процесс йигиндаказ физвайвиляй хуьруьн агьалидин кьадар йисандивай тӀимил жезва.

[[2002 йис]]ан малуматрив кьурвал хуьруьн миллетрин состав &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/magaramkent02.html 2002 йисан Мегьарамдхуьруьн агьалияр сиягьдиз къачунин нетижаяр]&lt;/ref&gt;:

* [[лезгияр]] — 3820 кас (97,3 %)
* [[урусар]] — 68 кас (1,7 %)
* [[яхулар]] — 19 кас (0,5 %)
* масабур — 19 кас (0,5 %)

==Экономика ва инфратуькӀуьрун==
Советский хуьр Кьибле Дагъустандин виридалайни абад хуьрерикай сад я. Ам генпландив кьурвал туькӀуьрзавай, гьяркьуь ва дуьз куьчеяр, хъсан ери авай кьве гьавадин кӀвалер, дараматарни объектар. Хуьре Гьукуматдин Садхьанвай кархана «Фрунзенский» (ГУП), почтадин идара, сагърунин амбулатория, культурадин КӀвал, кьве аялрин бахчаяр, мискӀин, Республикадин краеведениедин музей ва хуьруьн виридалайни иер дарамат тир — Советский хуьруьн умуми чирвилерин юкьван мектебдин пуд гьавадин дарамат кардик ква.

Хуьре, Кьибле Дагъустанда виридалайни хъсан ва абад спорткомплекс ава. [[2004 йис]]уз мектебдин краевединиедин музей цӀийикӀа туьхкӀуьрна Республикадин краевединиедин музей арадал гъанвай.

[[2008 йис]]ан августдиз хуьре, штат 10 касдикай ибарат тир «Гьукуматдин контроль кьиле тухвайла юриспруденциядиз талукь тир ксарин ва предпринимательрин гьакьар хуьзвай региондин тешкилат» туькӀуьрнай. Идарадин кӀвалахдик Дагъустандин [[Агъул район|Агъул]], [[Ахцегь район|Ахцегь]], [[Хив район|Хив]], [[Кьурагь район|Кьурагь]], [[Рутул район|Рутул]], [[Дукъузпара район|Дукъузпара]], [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Мегьарамдхуьруьн район]], [[Табасаран район|Табасаран]], [[Дербент район|Дербент]] районар ва [[Дагъустандин ЦӀаяр]] шегьер акатзава.&lt;ref&gt;Лезги Газет, №33, 14 август 2008, стр. 21&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://sovetskaya.dagschool.com/istoriya_sela.php Советский хуьруьн ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226204639/http://sovetskaya.dagschool.com/istoriya_sela.php |date=2018-12-26 }}
* [http://www.dagpravda.ru/article/1089 Евреи Восточного Кавказа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530075105/http://www.dagpravda.ru/article/1089 |date=2008-05-30 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>dt1swjz58a96yf96pm6ll43cc82wa7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99615</id>
      <parentid>99614</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Советский (Мегьарамдхуьруьн район)]] макъаладин тӀвар [[КӀевежугъ]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10329" sha1="dt1swjz58a96yf96pm6ll43cc82wa7k" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=КIевежугъ
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Советское}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.7302019  |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = 48.3281708  |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Советский хуьруьнсовет|«Советский»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;226 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =  
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 4331 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368791
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 000 010
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.730202&amp;lon=48.328171&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''КIeвежугъ''' (гьакIани '''''Саветски''''', {{lang-ru|Советское}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Советский хуьруьнсовет|«Советский хуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[СтӀал Сулейман район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 14 км яргъал,  «М-29 Къавкъаз» авто рекьел ала. 

== Тарих ==
Хуьруьн бине, [[суван-чувудар|суван-чувудрин]] дегь [[Мамрач]] ва [[ХенжелкӀеле]] хуьрер алай чкадал, суван лезги хуьрерай куьч хьанвайбуру кутунвай.  XX виш йисан 1960-й йисара чувудар хуьряй тамамвилелди куьч хьана хъфенай &lt;ref&gt;[http://www.rujen.ru/index.php/МАМРАШ Мамраш Российская еврейская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113020/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9C%D0%90%D0%9C%D0%A0%D0%90%D0%A8 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. Асул гьисабдалди [[Ахцегь район|Ахцегь]] ва [[Кьурагь район]]дин кьакьан суван хуьрерай иниз эгьлийрин куьч хьунар [[1953 йис]]уз гатӀумнай. Сифте Ахцегь райондин [[Ялцугъ]], [[Филискъар]] ва [[Филифар]] хуьрер, гуьгъуьнлайни Кьурагь райондин тек сад тир [[яхулар|яхулрин]] хуьр — [[Бурши Макьар]] хуьр куьч хьанвай. Эхиримжи цӀуд йисарин къене Советский хуьруьз Мегьарамдхуьруьн райондин — [[Мамрач]], [[ХенжелкӀеле]], [[Магьмутахуьр]], [[ЦӀелегуьн]] хуьрер, ва [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Агъа Къартас]]рин агьалидин са пай ва [[Рутул район]]дин чара-чара мулкар куьч хьанвай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 4331 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 4269 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3926 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. Хуьре урбанизациядин, яни хуьряй шегьерриз куьч хьунин процесс йигиндаказ физвайвиляй хуьруьн агьалидин кьадар йисандивай тӀимил жезва.

[[2002 йис]]ан малуматрив кьурвал хуьруьн миллетрин состав &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/magaramkent02.html 2002 йисан Мегьарамдхуьруьн агьалияр сиягьдиз къачунин нетижаяр]&lt;/ref&gt;:

* [[лезгияр]] — 3820 кас (97,3 %)
* [[урусар]] — 68 кас (1,7 %)
* [[яхулар]] — 19 кас (0,5 %)
* масабур — 19 кас (0,5 %)

==Экономика ва инфратуькӀуьрун==
Советский хуьр Кьибле Дагъустандин виридалайни абад хуьрерикай сад я. Ам генпландив кьурвал туькӀуьрзавай, гьяркьуь ва дуьз куьчеяр, хъсан ери авай кьве гьавадин кӀвалер, дараматарни объектар. Хуьре Гьукуматдин Садхьанвай кархана «Фрунзенский» (ГУП), почтадин идара, сагърунин амбулатория, культурадин КӀвал, кьве аялрин бахчаяр, мискӀин, Республикадин краеведениедин музей ва хуьруьн виридалайни иер дарамат тир — Советский хуьруьн умуми чирвилерин юкьван мектебдин пуд гьавадин дарамат кардик ква.

Хуьре, Кьибле Дагъустанда виридалайни хъсан ва абад спорткомплекс ава. [[2004 йис]]уз мектебдин краевединиедин музей цӀийикӀа туьхкӀуьрна Республикадин краевединиедин музей арадал гъанвай.

[[2008 йис]]ан августдиз хуьре, штат 10 касдикай ибарат тир «Гьукуматдин контроль кьиле тухвайла юриспруденциядиз талукь тир ксарин ва предпринимательрин гьакьар хуьзвай региондин тешкилат» туькӀуьрнай. Идарадин кӀвалахдик Дагъустандин [[Агъул район|Агъул]], [[Ахцегь район|Ахцегь]], [[Хив район|Хив]], [[Кьурагь район|Кьурагь]], [[Рутул район|Рутул]], [[Дукъузпара район|Дукъузпара]], [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Мегьарамдхуьруьн район]], [[Табасаран район|Табасаран]], [[Дербент район|Дербент]] районар ва [[Дагъустандин ЦӀаяр]] шегьер акатзава.&lt;ref&gt;Лезги Газет, №33, 14 август 2008, стр. 21&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://sovetskaya.dagschool.com/istoriya_sela.php Советский хуьруьн ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226204639/http://sovetskaya.dagschool.com/istoriya_sela.php |date=2018-12-26 }}
* [http://www.dagpravda.ru/article/1089 Евреи Восточного Кавказа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530075105/http://www.dagpravda.ru/article/1089 |date=2008-05-30 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>dt1swjz58a96yf96pm6ll43cc82wa7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99648</id>
      <parentid>99615</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10340" sha1="rsflxy7vztfv7yviopfj38ou3rcw984" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=КIевежугъ
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Советское}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.7302019  |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = 48.3281708  |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Советский хуьруьнсовет|«Советский»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;226 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |виликан тӀварар         =  
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 4331 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368791
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 000 010
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.730202&amp;lon=48.328171&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''КIeвежугъ''' (халкьдин юкьа: '''''Саветски''''', {{lang-ru|Советское}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Советский хуьруьнсовет|«Советский хуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. 

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[СтӀал Сулейман район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 14 км яргъал,  «М-29 Къавкъаз» авто рекьел ала. 

== Тарих ==
Хуьруьн бине, [[суван-чувудар|суван-чувудрин]] дегь [[Мамрач]] ва [[ХенжелкӀеле]] хуьрер алай чкадал, суван лезги хуьрерай куьч хьанвайбуру кутунвай.  XX виш йисан 1960-й йисара чувудар хуьряй тамамвилелди куьч хьана хъфенай &lt;ref&gt;[http://www.rujen.ru/index.php/МАМРАШ Мамраш Российская еврейская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113020/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9C%D0%90%D0%9C%D0%A0%D0%90%D0%A8 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. Асул гьисабдалди [[Ахцегь район|Ахцегь]] ва [[Кьурагь район]]дин кьакьан суван хуьрерай иниз эгьлийрин куьч хьунар [[1953 йис]]уз гатӀумнай. Сифте Ахцегь райондин [[Ялцугъ]], [[Филискъар]] ва [[Филифар]] хуьрер, гуьгъуьнлайни Кьурагь райондин тек сад тир [[яхулар|яхулрин]] хуьр — [[Бурши Макьар]] хуьр куьч хьанвай. Эхиримжи цӀуд йисарин къене Советский хуьруьз Мегьарамдхуьруьн райондин — [[Мамрач]], [[ХенжелкӀеле]], [[Магьмутахуьр]], [[ЦӀелегуьн]] хуьрер, ва [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Агъа Къартас]]рин агьалидин са пай ва [[Рутул район]]дин чара-чара мулкар куьч хьанвай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 4331 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 4269 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3926 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. Хуьре урбанизациядин, яни хуьряй шегьерриз куьч хьунин процесс йигиндаказ физвайвиляй хуьруьн агьалидин кьадар йисандивай тӀимил жезва.

[[2002 йис]]ан малуматрив кьурвал хуьруьн миллетрин состав &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/magaramkent02.html 2002 йисан Мегьарамдхуьруьн агьалияр сиягьдиз къачунин нетижаяр]&lt;/ref&gt;:

* [[лезгияр]] — 3820 кас (97,3 %)
* [[урусар]] — 68 кас (1,7 %)
* [[яхулар]] — 19 кас (0,5 %)
* масабур — 19 кас (0,5 %)

==Экономика ва инфратуькӀуьрун==
Советский хуьр Кьибле Дагъустандин виридалайни абад хуьрерикай сад я. Ам генпландив кьурвал туькӀуьрзавай, гьяркьуь ва дуьз куьчеяр, хъсан ери авай кьве гьавадин кӀвалер, дараматарни объектар. Хуьре Гьукуматдин Садхьанвай кархана «Фрунзенский» (ГУП), почтадин идара, сагърунин амбулатория, культурадин КӀвал, кьве аялрин бахчаяр, мискӀин, Республикадин краеведениедин музей ва хуьруьн виридалайни иер дарамат тир — Советский хуьруьн умуми чирвилерин юкьван мектебдин пуд гьавадин дарамат кардик ква.

Хуьре, Кьибле Дагъустанда виридалайни хъсан ва абад спорткомплекс ава. [[2004 йис]]уз мектебдин краевединиедин музей цӀийикӀа туьхкӀуьрна Республикадин краевединиедин музей арадал гъанвай.

[[2008 йис]]ан августдиз хуьре, штат 10 касдикай ибарат тир «Гьукуматдин контроль кьиле тухвайла юриспруденциядиз талукь тир ксарин ва предпринимательрин гьакьар хуьзвай региондин тешкилат» туькӀуьрнай. Идарадин кӀвалахдик Дагъустандин [[Агъул район|Агъул]], [[Ахцегь район|Ахцегь]], [[Хив район|Хив]], [[Кьурагь район|Кьурагь]], [[Рутул район|Рутул]], [[Дукъузпара район|Дукъузпара]], [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Мегьарамдхуьруьн район]], [[Табасаран район|Табасаран]], [[Дербент район|Дербент]] районар ва [[Дагъустандин ЦӀаяр]] шегьер акатзава.&lt;ref&gt;Лезги Газет, №33, 14 август 2008, стр. 21&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://sovetskaya.dagschool.com/istoriya_sela.php Советский хуьруьн ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226204639/http://sovetskaya.dagschool.com/istoriya_sela.php |date=2018-12-26 }}
* [http://www.dagpravda.ru/article/1089 Евреи Восточного Кавказа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530075105/http://www.dagpravda.ru/article/1089 |date=2008-05-30 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>rsflxy7vztfv7yviopfj38ou3rcw984</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уружба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4631</id>
    <revision>
      <id>99661</id>
      <parentid>97511</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8859" sha1="k8y6ji6whc4f4ststw5jkggs5z04dbb" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Уружба 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Оружба}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.7757284 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.4351158 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Уружба хуьруьнсовет|«Уружба»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = Агьмедрин Маидин Загьидинан хва
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;113 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 1862
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368798 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 850 001 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=en&amp;lat=41.776945&amp;lon=48.434258&amp;z=12&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Уружба''' ({{lang-ru|Оружба}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Уружба хуьруьнсовет|«Уружба»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин юкьван пата, [[Самур вацӀ]]ун чапла кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 22 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]ан [[1866 йис]]уз Уружба хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал]]диз талукь тир. [[Фаргат]] хуьруьхъ галаз Уружба хуьруьнжемятдик акатзавай.

Уружба хуьруьн арадал атуникай са шумуд фикирар ава. Кьуьзуь эгьлийри рикӀел хкизвайвал, хуьре сифте кӀвалер [[XIX виш йис]]ан юкьвара эцигнай ва инин садлагьай эгьлияр [[Хив район]]дин [[Цнал]] хуьряй куьч хьанвай Гьажиеврин чӀехи бубаяр ва Агъасийринни Къагьриманрин чӀехи бубаяр тир. Къагьриманрин чӀехи бубаяр иниз [[Кьиблепатан Лезгистан]]дин [[Къуба район]]дай куьч хьана атанай. Бязибуру, хуьруьн бине кутунвайди Къуба райондай тир Уруж тӀвар алай кас тирди тестикьарзава. Вилик хуьруьн тӀвар ''Уруж уба'' тир. ЦӀап чӀалал “Уба” - ''хуьр'' лагьай чӀал я. Хуьруьн тарихдикай мадни дуьз малуматар чав агакьнач. Амма малум я хьи, хуьруьн сифте кӀвалер Самур вацӀун дуьз кьерел алай. Гатфариз, [[Гъуцар Сув]]ал алай живер цӀрадай береда вацӀун цин дережа садлагьана хкаж хьанвай ва кӀвалер цик акатунин кичӀевилик квай. Гьавиляй хуьруьнвияр вацӀалай са кӀус яргъал, гилан Уружба хуьр алай чкадиз куьч хьанай. ЦӀуру хуьр алай чкадал цӀуру сурар къедалди амукьнава. [[Октябрьдин революция]]дилай кьулухъ хуьре вирини вири 14 кӀвал авай, абурукай кьве кӀвал кьве гьавадинбур амайбурни са гьавадин кӀвалер тир. Хуьруьнэгьлийри гзаф кесиб уьмуьр гьалзавай. Абурун асул кӀвалах [[лежбервал]] тир.

[[Ватандин ЧӀехи дяве]] чӀавуз хуьруьн чӀехи пай фронтдиз рекье гьатнай. Абурукай садбур женгера терг хьана, садбурни хабар авачиз квахьнай. Элкъвена хайи хуьруьз хтайбурун гзафбур пишкешар гваз хтанай, месела: Ибрагьимрин Алимегьамед, Гьажийри Къурбансмяли.

[[1965 йис]]уз Уружбадиз [[СтӀал Сулейман район]]дин [[КӀеле]] хуьруьн эгьлияр куьчарнай. Хуьр кьведра чӀехи хьанай. Дяведин кьулухъан йисара хуьруьнвийрин такьатралди хуьре садлагьай сифте кьилин мектеб эцигнай. [[1965 йис]]уз, КӀеле хуьруьн эгьлияр иниз куьчарна ацукьардалай кьулухъ, и кьве хуьрерин колхозар сад-садак гилигна «Правда» совхоз арадал гъанвай. Уружба а совхоздин кьилин хуьр тир. Хуьре чӀехи гьамбархана, чехирдин завод, аялрин бахча, хьракхана (пекарня), гьайванар хуьдай комплекс эцигнай. Эхиримжи йисара хуьруз газ чӀугунай ва юкьван рекьиз асфальт янай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1862 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Уружба хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 143 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвал  (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://orujba.dagschool.com/istoriya_nashego_sela.php Уружба хуьруьн тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713221432/http://orujba.dagschool.com/istoriya_nashego_sela.php |date=2014-07-13 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>k8y6ji6whc4f4ststw5jkggs5z04dbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хтун (Мегьарамдхуьруьн район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4635</id>
    <revision>
      <id>99668</id>
      <parentid>97516</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5737" sha1="l0hdk6gvxqu1oqx5f7bmc5waxmzi1wf" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Хтун
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Хтун-Казмаляр}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.8086846 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.5211182 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тигьирхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Тигьирхуьруьн Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;44 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1514
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 865 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=en&amp;lat=41.808685&amp;lon=48.521118&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Хтун''' ({{lang-ru|Хтун-Казмаляр, Нижний Хтун}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Тигьирхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Тигьирхуьруьн Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 32,5 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: [[Тигьирхуьруьн Къазмаяр]], [[Бутахуьруьн Къазмаяр]].

==Тарих==
Хтун Къазмайрин бине, [[Мегьарамдхуьр]]елай тахминан кьуд км яргъал алай [[Хтун Тигьирхуьр]]яй арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.

[[XIX виш йис]]ан [[1866 йис]]уз [[ЦӀуру Хтун]] (Вини Хтун) вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[Бутухуьр]]уьхъни [[Зугьрабхуьр]]уьхъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1514 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[ЦӀуру Хтун|Вини Хтун]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 277 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://htunkaz.dagschool.com/istoriya_nashego_sela.php Хтун Къазмайрин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714151707/http://htunkaz.dagschool.com/istoriya_nashego_sela.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>l0hdk6gvxqu1oqx5f7bmc5waxmzi1wf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99669</id>
      <parentid>99668</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Хтун Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Хтун (Мегьарамдхуьруьн район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5737" sha1="l0hdk6gvxqu1oqx5f7bmc5waxmzi1wf" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Хтун
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Хтун-Казмаляр}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.8086846 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.5211182 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тигьирхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Тигьирхуьруьн Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;44 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1514
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 865 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=en&amp;lat=41.808685&amp;lon=48.521118&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Хтун''' ({{lang-ru|Хтун-Казмаляр, Нижний Хтун}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Тигьирхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Тигьирхуьруьн Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 32,5 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: [[Тигьирхуьруьн Къазмаяр]], [[Бутахуьруьн Къазмаяр]].

==Тарих==
Хтун Къазмайрин бине, [[Мегьарамдхуьр]]елай тахминан кьуд км яргъал алай [[Хтун Тигьирхуьр]]яй арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.

[[XIX виш йис]]ан [[1866 йис]]уз [[ЦӀуру Хтун]] (Вини Хтун) вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[Бутухуьр]]уьхъни [[Зугьрабхуьр]]уьхъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1514 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[ЦӀуру Хтун|Вини Хтун]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 277 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://htunkaz.dagschool.com/istoriya_nashego_sela.php Хтун Къазмайрин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714151707/http://htunkaz.dagschool.com/istoriya_nashego_sela.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>l0hdk6gvxqu1oqx5f7bmc5waxmzi1wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀуру ТӀигьирхуьр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4637</id>
    <revision>
      <id>99649</id>
      <parentid>97508</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Тигьирхуьр]] макъаладин тӀвар [[ТӀигьирхуьр]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>97508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8281" sha1="doo8vzukcst0vkqyvg5i46x9dhu1w5o" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Тигьирхуьр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Тагиркент}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.6087684 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.3073997 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Мегьарамдхуьруьнсоветдик|«Мегьарамдхуьруьн»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;437 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 321
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368792 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 840 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.608768&amp;lon=48.307400&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Тигьирхуьр''' ({{lang-ru|Тагиркент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Мегьарамдхуьруьнсовет|«Мегьарамдхуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин юкьван пата, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 3 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]ан [[1866 йис]]уз [[ЦӀуру Тигьирхуьр]] (Вини Тигьирхуьр) вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[ЦӀуру Къуйсун]] ва [[Мегьарамдхуьр]]уьхъ галаз Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай. 

Тигьирхуьруьн бине, кӀунтӀал алай ЦӀуру Тигьирхуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунай. Вини хуьр, винел пад кьулу кӀунтӀал, чӀехи тамун агъа кьиле алай. Хуьруьн кьибле пата алгъай там ала. Вини хуьр гилан хуьрелай тахминан 550 метр кефер пата ала. Гила ЦӀуру Тигьирхуьруьн чкадал анжах кӀвалерин харапӀаяр ва кьулухъ чӀехи сур амукьнава. Хуьруьн тӀвар, адан бине кутур Тагьир тӀвар алай касдихъ галаз алакъалу я (Тагьиран хуьр). Гзаф дегь ва гъвечӀи хуьр тир, ина вирини вири 60-70 кӀвалер авай. Хуьруьн кьулухъ пара гегьенш сур ала, а сурал [[араб чӀал]]ал эпиграфиядин шикилар ва кхьинар алай сурун кьилин къванер ама. Са тӀимил вилик вахтунда хуьре, цларал араб чӀалал кхьинар алай цӀуру мискӀин амукьнай, амма гуьгъуьнлай амни чкӀана. Тигьирхуьруьнвийрин рикӀел цӀуру хуьре кьилдин чӀурарин, мулкарин ва багърин тӀварар къедалди амукьнава, ибур: «Загьиран чӀур», «Загьиран никӀер», «Къафланан багъ», «Къафланан ник» тӀварар тир. Хуьруьн гьар са кӀвалин кӀане къуьл хуьдай фур авай. Совет береда хуьре сифте кьилин мектебдин дарамат эцигнай. 

[[1958 йис]]алай гатӀумна хуьруьн эгьлияр хуьруьн агъана авай дигизвай чилериз куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи чкадал садлагьай кӀвал Фергьатрин Барзухана эцигнай. Гьугъуьнлай иниз амай эгьлиярни куьч хьана ацукьнай. Гьа икӀ гилан Тигьирхуьр арадал атанвай. ЦӀийи хуьре, хуьруьн эгьлийринни колхоздин куьмекдалди мектебдин дарамат эцигнай. И мектеб гилалди ама. А чӀавуз колхоздин председатель Саруханов Сарухан тир. Мектебдин кьилерни директорар Абдурагьманрин Абдуллагь (1958-1960 йисара), Къадимрин Гьейдар ( 1960-1974 йисара), Абдулмежидрин Абдулмежид (1974-2007 йисара). [[2007 йис]]алай къедалди мектебдин директорвилин везифадал Амирханрин Гьадижат ала.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 321 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вини Тигьирхуьр хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 465 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://tagirke.dagschool.com/istoriya_nashego_sela.php Тигьирхуьруьн тарихдикай]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>doo8vzukcst0vkqyvg5i46x9dhu1w5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99651</id>
      <parentid>99649</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8285" sha1="4sh20vnlm74zdpwfi9qh8826unnp4si" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ТӀигьирхуьр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Тагиркент}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.6087684 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.3073997 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Мегьарамдхуьруьнсоветдик|«Мегьарамдхуьруьн»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;437 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 321
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368792 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 840 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.608768&amp;lon=48.307400&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''ТӀигьирхуьр''' ({{lang-ru|Тагиркент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Мегьарамдхуьруьнсовет|«Мегьарамдхуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин юкьван пата, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 3 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]ан [[1866 йис]]уз [[ЦӀуру Тигьирхуьр]] (Вини Тигьирхуьр) вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[ЦӀуру Къуйсун]] ва [[Мегьарамдхуьр]]уьхъ галаз Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай. 

Тигьирхуьруьн бине, кӀунтӀал алай ЦӀуру Тигьирхуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунай. Вини хуьр, винел пад кьулу кӀунтӀал, чӀехи тамун агъа кьиле алай. Хуьруьн кьибле пата алгъай там ала. Вини хуьр гилан хуьрелай тахминан 550 метр кефер пата ала. Гила ЦӀуру Тигьирхуьруьн чкадал анжах кӀвалерин харапӀаяр ва кьулухъ чӀехи сур амукьнава. Хуьруьн тӀвар, адан бине кутур Тагьир тӀвар алай касдихъ галаз алакъалу я (Тагьиран хуьр). Гзаф дегь ва гъвечӀи хуьр тир, ина вирини вири 60-70 кӀвалер авай. Хуьруьн кьулухъ пара гегьенш сур ала, а сурал [[араб чӀал]]ал эпиграфиядин шикилар ва кхьинар алай сурун кьилин къванер ама. Са тӀимил вилик вахтунда хуьре, цларал араб чӀалал кхьинар алай цӀуру мискӀин амукьнай, амма гуьгъуьнлай амни чкӀана. Тигьирхуьруьнвийрин рикӀел цӀуру хуьре кьилдин чӀурарин, мулкарин ва багърин тӀварар къедалди амукьнава, ибур: «Загьиран чӀур», «Загьиран никӀер», «Къафланан багъ», «Къафланан ник» тӀварар тир. Хуьруьн гьар са кӀвалин кӀане къуьл хуьдай фур авай. Совет береда хуьре сифте кьилин мектебдин дарамат эцигнай. 

[[1958 йис]]алай гатӀумна хуьруьн эгьлияр хуьруьн агъана авай дигизвай чилериз куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи чкадал садлагьай кӀвал Фергьатрин Барзухана эцигнай. Гьугъуьнлай иниз амай эгьлиярни куьч хьана ацукьнай. Гьа икӀ гилан Тигьирхуьр арадал атанвай. ЦӀийи хуьре, хуьруьн эгьлийринни колхоздин куьмекдалди мектебдин дарамат эцигнай. И мектеб гилалди ама. А чӀавуз колхоздин председатель Саруханов Сарухан тир. Мектебдин кьилерни директорар Абдурагьманрин Абдуллагь (1958-1960 йисара), Къадимрин Гьейдар ( 1960-1974 йисара), Абдулмежидрин Абдулмежид (1974-2007 йисара). [[2007 йис]]алай къедалди мектебдин директорвилин везифадал Амирханрин Гьадижат ала.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 321 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вини Тигьирхуьр хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 465 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://tagirke.dagschool.com/istoriya_nashego_sela.php Тигьирхуьруьн тарихдикай]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>4sh20vnlm74zdpwfi9qh8826unnp4si</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99652</id>
      <parentid>99651</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[ТӀигьирхуьр]] макъаладин тӀвар [[ЦӀуру ТӀигьирхуьр]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8285" sha1="4sh20vnlm74zdpwfi9qh8826unnp4si" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ТӀигьирхуьр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Тагиркент}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.6087684 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.3073997 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Мегьарамдхуьруьнсоветдик|«Мегьарамдхуьруьн»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;437 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 321
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368792 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 840 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.608768&amp;lon=48.307400&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''ТӀигьирхуьр''' ({{lang-ru|Тагиркент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Мегьарамдхуьруьнсовет|«Мегьарамдхуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин юкьван пата, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 3 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]ан [[1866 йис]]уз [[ЦӀуру Тигьирхуьр]] (Вини Тигьирхуьр) вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[ЦӀуру Къуйсун]] ва [[Мегьарамдхуьр]]уьхъ галаз Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай. 

Тигьирхуьруьн бине, кӀунтӀал алай ЦӀуру Тигьирхуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунай. Вини хуьр, винел пад кьулу кӀунтӀал, чӀехи тамун агъа кьиле алай. Хуьруьн кьибле пата алгъай там ала. Вини хуьр гилан хуьрелай тахминан 550 метр кефер пата ала. Гила ЦӀуру Тигьирхуьруьн чкадал анжах кӀвалерин харапӀаяр ва кьулухъ чӀехи сур амукьнава. Хуьруьн тӀвар, адан бине кутур Тагьир тӀвар алай касдихъ галаз алакъалу я (Тагьиран хуьр). Гзаф дегь ва гъвечӀи хуьр тир, ина вирини вири 60-70 кӀвалер авай. Хуьруьн кьулухъ пара гегьенш сур ала, а сурал [[араб чӀал]]ал эпиграфиядин шикилар ва кхьинар алай сурун кьилин къванер ама. Са тӀимил вилик вахтунда хуьре, цларал араб чӀалал кхьинар алай цӀуру мискӀин амукьнай, амма гуьгъуьнлай амни чкӀана. Тигьирхуьруьнвийрин рикӀел цӀуру хуьре кьилдин чӀурарин, мулкарин ва багърин тӀварар къедалди амукьнава, ибур: «Загьиран чӀур», «Загьиран никӀер», «Къафланан багъ», «Къафланан ник» тӀварар тир. Хуьруьн гьар са кӀвалин кӀане къуьл хуьдай фур авай. Совет береда хуьре сифте кьилин мектебдин дарамат эцигнай. 

[[1958 йис]]алай гатӀумна хуьруьн эгьлияр хуьруьн агъана авай дигизвай чилериз куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи чкадал садлагьай кӀвал Фергьатрин Барзухана эцигнай. Гьугъуьнлай иниз амай эгьлиярни куьч хьана ацукьнай. Гьа икӀ гилан Тигьирхуьр арадал атанвай. ЦӀийи хуьре, хуьруьн эгьлийринни колхоздин куьмекдалди мектебдин дарамат эцигнай. И мектеб гилалди ама. А чӀавуз колхоздин председатель Саруханов Сарухан тир. Мектебдин кьилерни директорар Абдурагьманрин Абдуллагь (1958-1960 йисара), Къадимрин Гьейдар ( 1960-1974 йисара), Абдулмежидрин Абдулмежид (1974-2007 йисара). [[2007 йис]]алай къедалди мектебдин директорвилин везифадал Амирханрин Гьадижат ала.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 321 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вини Тигьирхуьр хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 465 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://tagirke.dagschool.com/istoriya_nashego_sela.php Тигьирхуьруьн тарихдикай]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>4sh20vnlm74zdpwfi9qh8826unnp4si</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99654</id>
      <parentid>99652</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8342" sha1="4ap8uzj2wdsmdjsdujl65nw19rsppy2" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ЦӀуру ТӀигьирхуьр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Тагиркент}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.6087684 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.3073997 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Мегьарамдхуьруьнсоветдик|«Мегьарамдхуьруьн»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;437 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 321
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368792 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 840 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.608768&amp;lon=48.307400&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''ЦӀуру ТӀигьирхуьр''' ({{lang-ru|Тагиркент, Верхний Тагиркент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Мегьарамдхуьруьнсовет|«Мегьарамдхуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин юкьван пата, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 3 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]ан [[1866 йис]]уз [[ЦӀуру Тигьирхуьр]] (Вини Тигьирхуьр) вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[ЦӀуру Къуйсун]] ва [[Мегьарамдхуьр]]уьхъ галаз Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай. 

Тигьирхуьруьн бине, кӀунтӀал алай ЦӀуру Тигьирхуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунай. Вини хуьр, винел пад кьулу кӀунтӀал, чӀехи тамун агъа кьиле алай. Хуьруьн кьибле пата алгъай там ала. Вини хуьр гилан хуьрелай тахминан 550 метр кефер пата ала. Гила ЦӀуру Тигьирхуьруьн чкадал анжах кӀвалерин харапӀаяр ва кьулухъ чӀехи сур амукьнава. Хуьруьн тӀвар, адан бине кутур Тагьир тӀвар алай касдихъ галаз алакъалу я (Тагьиран хуьр). Гзаф дегь ва гъвечӀи хуьр тир, ина вирини вири 60-70 кӀвалер авай. Хуьруьн кьулухъ пара гегьенш сур ала, а сурал [[араб чӀал]]ал эпиграфиядин шикилар ва кхьинар алай сурун кьилин къванер ама. Са тӀимил вилик вахтунда хуьре, цларал араб чӀалал кхьинар алай цӀуру мискӀин амукьнай, амма гуьгъуьнлай амни чкӀана. Тигьирхуьруьнвийрин рикӀел цӀуру хуьре кьилдин чӀурарин, мулкарин ва багърин тӀварар къедалди амукьнава, ибур: «Загьиран чӀур», «Загьиран никӀер», «Къафланан багъ», «Къафланан ник» тӀварар тир. Хуьруьн гьар са кӀвалин кӀане къуьл хуьдай фур авай. Совет береда хуьре сифте кьилин мектебдин дарамат эцигнай. 

[[1958 йис]]алай гатӀумна хуьруьн эгьлияр хуьруьн агъана авай дигизвай чилериз куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи чкадал садлагьай кӀвал Фергьатрин Барзухана эцигнай. Гьугъуьнлай иниз амай эгьлиярни куьч хьана ацукьнай. Гьа икӀ гилан Тигьирхуьр арадал атанвай. ЦӀийи хуьре, хуьруьн эгьлийринни колхоздин куьмекдалди мектебдин дарамат эцигнай. И мектеб гилалди ама. А чӀавуз колхоздин председатель Саруханов Сарухан тир. Мектебдин кьилерни директорар Абдурагьманрин Абдуллагь (1958-1960 йисара), Къадимрин Гьейдар ( 1960-1974 йисара), Абдулмежидрин Абдулмежид (1974-2007 йисара). [[2007 йис]]алай къедалди мектебдин директорвилин везифадал Амирханрин Гьадижат ала.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 321 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вини Тигьирхуьр хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 465 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://tagirke.dagschool.com/istoriya_nashego_sela.php Тигьирхуьруьн тарихдикай]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>4ap8uzj2wdsmdjsdujl65nw19rsppy2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99657</id>
      <parentid>99654</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8397" sha1="ojj7kr2ew4xije0k2jzj7s7gen5pgxl" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ЦӀуру ТӀигьирхуьр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Тагиркент}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.6087684 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.3073997 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Мегьарамдхуьруьнсоветдик|«Мегьарамдхуьруьн»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;437 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 321
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368792 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 840 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.608768&amp;lon=48.307400&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''ЦӀуру ТӀигьирхуьр''' (гьакIани '''Вини ТӀигьирхуьр''', {{lang-ru|Тагиркент, Верхний Тагиркент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Мегьарамдхуьруьнсовет|«Мегьарамдхуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин юкьван пата, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 3 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]ан [[1866 йис]]уз [[ЦӀуру Тигьирхуьр]] (Вини Тигьирхуьр) вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[ЦӀуру Къуйсун]] ва [[Мегьарамдхуьр]]уьхъ галаз Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай. 

Тигьирхуьруьн бине, кӀунтӀал алай ЦӀуру Тигьирхуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунай. Вини хуьр, винел пад кьулу кӀунтӀал, чӀехи тамун агъа кьиле алай. Хуьруьн кьибле пата алгъай там ала. Вини хуьр гилан хуьрелай тахминан 550 метр кефер пата ала. Гила ЦӀуру Тигьирхуьруьн чкадал анжах кӀвалерин харапӀаяр ва кьулухъ чӀехи сур амукьнава. Хуьруьн тӀвар, адан бине кутур Тагьир тӀвар алай касдихъ галаз алакъалу я (Тагьиран хуьр). Гзаф дегь ва гъвечӀи хуьр тир, ина вирини вири 60-70 кӀвалер авай. Хуьруьн кьулухъ пара гегьенш сур ала, а сурал [[араб чӀал]]ал эпиграфиядин шикилар ва кхьинар алай сурун кьилин къванер ама. Са тӀимил вилик вахтунда хуьре, цларал араб чӀалал кхьинар алай цӀуру мискӀин амукьнай, амма гуьгъуьнлай амни чкӀана. Тигьирхуьруьнвийрин рикӀел цӀуру хуьре кьилдин чӀурарин, мулкарин ва багърин тӀварар къедалди амукьнава, ибур: «Загьиран чӀур», «Загьиран никӀер», «Къафланан багъ», «Къафланан ник» тӀварар тир. Хуьруьн гьар са кӀвалин кӀане къуьл хуьдай фур авай. Совет береда хуьре сифте кьилин мектебдин дарамат эцигнай. 

[[1958 йис]]алай гатӀумна хуьруьн эгьлияр хуьруьн агъана авай дигизвай чилериз куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи чкадал садлагьай кӀвал Фергьатрин Барзухана эцигнай. Гьугъуьнлай иниз амай эгьлиярни куьч хьана ацукьнай. Гьа икӀ гилан Тигьирхуьр арадал атанвай. ЦӀийи хуьре, хуьруьн эгьлийринни колхоздин куьмекдалди мектебдин дарамат эцигнай. И мектеб гилалди ама. А чӀавуз колхоздин председатель Саруханов Сарухан тир. Мектебдин кьилерни директорар Абдурагьманрин Абдуллагь (1958-1960 йисара), Къадимрин Гьейдар ( 1960-1974 йисара), Абдулмежидрин Абдулмежид (1974-2007 йисара). [[2007 йис]]алай къедалди мектебдин директорвилин везифадал Амирханрин Гьадижат ала.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 321 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вини Тигьирхуьр хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 465 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://tagirke.dagschool.com/istoriya_nashego_sela.php Тигьирхуьруьн тарихдикай]{{Deadlink|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>ojj7kr2ew4xije0k2jzj7s7gen5pgxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чахчах (цӀийи)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4639</id>
    <revision>
      <id>99672</id>
      <parentid>97524</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Чахчах Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Чахчах (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>97524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6605" sha1="g8joqnojj5u7v5i469dkn85hos7re4c" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Чахчах Къазмаяр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Чахчах-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min =47 |lat_sec =08
  |lon_deg = 48 |lon_min =30 |lon_sec =03
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Чахчах Къазмайрин хуьруьнсовет|«Чахчах Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;73 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 1945 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 637 478 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.787057&amp;lon=48.499146&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Чахчах Къазмаяр''' ({{lang-ru|Чахчах-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Чахчах Къазмайрин хуьруьнсовет|«Чахчах Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 29,6 км яргъал ала. 

==Тарих==
{{main|Чахчах}}
Хуьруьн тарих, вичин бинедин хуьр тир [[Чахчах]] хуьруьн тарихдихъ галаз алакъалу я.

Чахчах Къазмайрин бине сувун [[Чахчах]] хуьруьн эгьлийри [[1967 йис]]уз арандиз куьч хьана кутунай.

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[Чахчах]] хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[Хужадхуьр]] ва [[ГазардкӀам]] хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1945 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1938 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1904 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Чахчах]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 463 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://chah.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php Чахчах Къазмайрин хуьруьн юкьван мектебдин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714030519/http://chah.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-14 }}
{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>g8joqnojj5u7v5i469dkn85hos7re4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99674</id>
      <parentid>99672</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6571" sha1="0ypqsihir61jqf3ntso7oweqob09sla" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Чахчах
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Чахчах-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min =47 |lat_sec =08
  |lon_deg = 48 |lon_min =30 |lon_sec =03
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Чахчах Къазмайрин хуьруьнсовет|«Чахчах Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;73 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 1945 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 637 478 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.787057&amp;lon=48.499146&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Чахчах''' ({{lang-ru|Чахчах-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Чахчах Къазмайрин хуьруьнсовет|«Чахчах Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 29,6 км яргъал ала. 

==Тарих==
{{main|Чахчах}}
Хуьруьн тарих, вичин бинедин хуьр тир [[Чахчах]] хуьруьн тарихдихъ галаз алакъалу я.

Чахчах Къазмайрин бине сувун [[Чахчах]] хуьруьн эгьлийри [[1967 йис]]уз арандиз куьч хьана кутунай.

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[Чахчах]] хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[Хужадхуьр]] ва [[ГазардкӀам]] хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1945 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1938 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1904 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Чахчах]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 463 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://chah.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php Чахчах Къазмайрин хуьруьн юкьван мектебдин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714030519/http://chah.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-14 }}
{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>0ypqsihir61jqf3ntso7oweqob09sla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ярагъ (цӀийи)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4640</id>
    <revision>
      <id>99617</id>
      <parentid>97527</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6001" sha1="h43mpgd4hf1t0jst644ifj6owg9mwon" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Яргъу (Ярагъ)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Яраг-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.6476469 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.3844757 |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Ярагъ Къазмайрин хуьруьнсовет|«Ярагъ Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = Къазагьмедрин Къазагьмед Небидин хва 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;240 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 2980
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368789 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 637 492 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=863 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.648417&amp;lon=48.385506&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Яргъу''', гьакIани '''Ярагъ''' ({{lang-ru|Яраг-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Ярагъ Къазмайрин хуьруьнсовет|«Ярагъ Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьибле пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун чапла кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 7 км яргъал ала. 
==Тарих==
Хуьруьн тарих вичин бинедин хуьрер тир [[Агъа Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Агъа]] ва [[Вини Ярагъ]]рин тарихдихъ галаз алакъалу я.

Ярагъ Къазмайрин бине, сувун Агъа ва Вини Ярагъ хуьрерин эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2980 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Таблица 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 2989 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2846 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://yargkaz.dagschool.com/istoriya_sela_Yarag.php?page=2 Ярагъ Къазмайрин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241216171946/http://yargkaz.dagschool.com/istoriya_sela_Yarag.php?page=2 |date=2024-12-16 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>h43mpgd4hf1t0jst644ifj6owg9mwon</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99675</id>
      <parentid>99617</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Ярагъ Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Ярагъ (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6001" sha1="h43mpgd4hf1t0jst644ifj6owg9mwon" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Яргъу (Ярагъ)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Яраг-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.6476469 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.3844757 |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Ярагъ Къазмайрин хуьруьнсовет|«Ярагъ Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = Къазагьмедрин Къазагьмед Небидин хва 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;240 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 2980
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368789 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 637 492 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=863 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.648417&amp;lon=48.385506&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Яргъу''', гьакIани '''Ярагъ''' ({{lang-ru|Яраг-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Ярагъ Къазмайрин хуьруьнсовет|«Ярагъ Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьибле пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун чапла кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 7 км яргъал ала. 
==Тарих==
Хуьруьн тарих вичин бинедин хуьрер тир [[Агъа Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Агъа]] ва [[Вини Ярагъ]]рин тарихдихъ галаз алакъалу я.

Ярагъ Къазмайрин бине, сувун Агъа ва Вини Ярагъ хуьрерин эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2980 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Таблица 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 2989 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2846 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://yargkaz.dagschool.com/istoriya_sela_Yarag.php?page=2 Ярагъ Къазмайрин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241216171946/http://yargkaz.dagschool.com/istoriya_sela_Yarag.php?page=2 |date=2024-12-16 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>h43mpgd4hf1t0jst644ifj6owg9mwon</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99677</id>
      <parentid>99675</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6024" sha1="0tunrhbwy8c86zp46bndx8a5is430sx" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Яргъу (Ярагъ)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Яраг-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.6476469 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.3844757 |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Ярагъ Къазмайрин хуьруьнсовет|«Ярагъ Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = Къазагьмедрин Къазагьмед Небидин хва 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;240 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 2980
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368789 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 637 492 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=863 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.648417&amp;lon=48.385506&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Яргъу''', гьакIани '''Ярагъ''' ({{lang-ru|Яраг-Казмаляр, Нижний Яраг}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Ярагъ Къазмайрин хуьруьнсовет|«Ярагъ Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьибле пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун чапла кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 7 км яргъал ала. 
==Тарих==
Хуьруьн тарих вичин бинедин хуьрер тир [[Агъа Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Агъа]] ва [[Вини Ярагъ]]рин тарихдихъ галаз алакъалу я.

Ярагъ Къазмайрин бине, сувун Агъа ва Вини Ярагъ хуьрерин эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2980 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Таблица 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 2989 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2846 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://yargkaz.dagschool.com/istoriya_sela_Yarag.php?page=2 Ярагъ Къазмайрин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241216171946/http://yargkaz.dagschool.com/istoriya_sela_Yarag.php?page=2 |date=2024-12-16 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>0tunrhbwy8c86zp46bndx8a5is430sx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЯрукӀвалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4641</id>
    <revision>
      <id>99678</id>
      <parentid>91428</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Ярукьвалар]] макъаладин тӀвар [[ЯрукӀвалар]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>91428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4190" sha1="71ejtgmazvkanso1ofnetxwau44x9ah" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Ярукьвалар 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Яруквалар}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.7980637 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.4119415 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Уружба хуьруьнсовет|«Уружба»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;84 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 355
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368798 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 850 003  
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.798064&amp;lon=48.411942&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Ярукьвалар ''' ({{lang-ru|Яруквалар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Уружба хуьруьнсовет|«Уружба»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кефердинни-райгъакӀидай пата, [[Гуьлгери вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 31,9 км яргъал ала.

==Тарих==

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 355 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://yarkvalar.dagschool.com/ Ярукьвалрин УЧМ]

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>71ejtgmazvkanso1ofnetxwau44x9ah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99680</id>
      <parentid>99678</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4189" sha1="dibjal6ep283su6lrtyvut11r8b2u2z" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ЯрукӀвалар 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Яруквалар}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.7980637 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.4119415 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Уружба хуьруьнсовет|«Уружба»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;84 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 355
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368798 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 850 003  
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.798064&amp;lon=48.411942&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''ЯрукӀвалар '''({{lang-ru|Яруквалар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Уружба хуьруьнсовет|«Уружба»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кефердинни-райгъакӀидай пата, [[Гуьлгери вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 31,9 км яргъал ала.

==Тарих==

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 355 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://yarkvalar.dagschool.com/ Ярукьвалрин УЧМ]

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>dibjal6ep283su6lrtyvut11r8b2u2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тигьирхуьруьн Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4642</id>
    <redirect title="ТӀигьирхуьр" />
    <revision>
      <id>99655</id>
      <parentid>97509</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5818" sha1="r5i7bgxxeucp5a5s2g7ilk4uqkbtcuo" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ТӀигьирхуьр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Тагиркент-Казмаляр, Нижний Тагиркент}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.8152098 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.5061836 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тигьирхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Тигьирхуьруьн Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;39 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 2765
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 865 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=884 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.815210&amp;lon=48.506184&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''ТӀигьирхуьр''' ({{lang-ru|Тагиркент-Казмаляр, Нижний Тагиркент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Тигьирхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Тигьирхуьруьн Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 31,5 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: [[Самур (Мегьарамдхуьруьн район)|Самур]], [[Хтун Къазмаяр]].

==Тарих==
Тигьирхуьруьн Къазмайрин бине, [[Мегьарамдхуьр]]елай тахминан кьуд км яргъал алай [[ЦӀуру Тигьирхуьр]]яй арандиз куьч хьанвайбуру кутунай. Вини хуьр, винел пад кьулу кӀунтӀал, чӀехи тамун агъа кьиле алай.

[[XIX виш йис]]ан [[1866 йис]]уз [[ЦӀуру Тигьирхуьр]] (Вини Тигьирхуьр) вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[ЦӀуру Къуйсун]] ва [[Мегьарамдхуьр]]уьхъ галаз Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2765 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://tagirkent.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php Тигьирхуьруьн Къазмайрин мектебдин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714121140/http://tagirkent.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>r5i7bgxxeucp5a5s2g7ilk4uqkbtcuo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99656</id>
      <parentid>99655</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарих */</comment>
      <origin>99656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5852" sha1="ho3lg2oiudpmsql2gz0eh7kqs665jfh" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ТӀигьирхуьр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Тагиркент-Казмаляр, Нижний Тагиркент}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.8152098 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.5061836 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тигьирхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Тигьирхуьруьн Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;39 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 2765
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 865 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=884 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.815210&amp;lon=48.506184&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''ТӀигьирхуьр''' ({{lang-ru|Тагиркент-Казмаляр, Нижний Тагиркент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Тигьирхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Тигьирхуьруьн Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 31,5 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: [[Самур (Мегьарамдхуьруьн район)|Самур]], [[Хтун Къазмаяр]].

==Тарих==
Тигьирхуьруьн Къазмайрин бине, [[Мегьарамдхуьр]]елай тахминан кьуд км яргъал алай [[ЦӀуру ТӀигьирхуьр|ЦӀуру Тигьирхуьряй]] арандиз куьч хьанвайбуру кутунай. Вини хуьр, винел пад кьулу кӀунтӀал, чӀехи тамун агъа кьиле алай.

[[XIX виш йис]]ан [[1866 йис]]уз [[ЦӀуру Тигьирхуьр]] (Вини Тигьирхуьр) вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[ЦӀуру Къуйсун]] ва [[Мегьарамдхуьр]]уьхъ галаз Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2765 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://tagirkent.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php Тигьирхуьруьн Къазмайрин мектебдин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714121140/http://tagirkent.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>ho3lg2oiudpmsql2gz0eh7kqs665jfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99660</id>
      <parentid>99656</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Перенаправление на [[ТӀигьирхуьр]]</comment>
      <origin>99660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="c8viiv6k1xr8p7a3tmufq0ghp5qv710" xml:space="preserve">#перенаправление [[ТӀигьирхуьр]]</text>
      <sha1>c8viiv6k1xr8p7a3tmufq0ghp5qv710</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀийи Филер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4643</id>
    <revision>
      <id>99662</id>
      <parentid>97520</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8587" sha1="l1lt9szvqpwsscgdx5vc2nb7urfedy7" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Филер
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Филя}} [[File:Таблица у въезда в село.jpg|310px]]
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.7190555 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.4579468 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Филерин хуьруьнсовет|«Филерин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;181 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 2419
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368785 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 637 470 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=3352 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=en&amp;lat=41.719824&amp;lon=48.457260&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Филер''' (халкьдин юкьа '''''ЦӀийи Филер''''', {{lang-ru|Филя}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Филерин хуьруьнсовет|«Филерин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. 

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьибле пата, дуьз [[Азербайжан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 19 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: [[Хужадхуьруьн Къазмаяр]] ва [[КцӀар район]]дин [[Ширвановка]], [[Кьведлагьай ЦӀехуьлуба]].

==Тарих==
{{main|ЦӀуру Филер}}
ЦӀийи Филерин бине, иниз [[Докъузпара район]]дин [[Къара Куьре]] хуьруьвай къакъатна куьч хьанвай киривийри кутунай. Гуьгъуьнлай, [[1966 йис]]уз къати чилин зурзунрин нетижада иниз Мегьарамдхуьруьн райондин лап рагъакӀидай пата авай суван [[ЦӀуру Филер]] хуьруьн эгьлиярни эвичӀнай. Амма куьревийрилай филивияр пара авайвиляй хуьруьн тӀварни гзаф авайбурун гуьрметдай ЦӀийи Филер эцигнай. 

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[ЦӀуру Филер|Вини Филер]] хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[ЦӀуру Гъебцегь|Вини Гъебцегь]] хуьруьхъ галаз Филерин хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2419 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 2427 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2757 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[ЦӀуру Филер]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 3270 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

Филивияр агъадихъ галай [[сихил]]риз пай хьанва: ''Гачалар, Иридар, Мундугъар, КӀвахъар.''

Хуьре урбанизациядин, яни хуьряй шегьерриз куьч хьунин процесс йигиндаказ кьиле физвайвиляй ЦӀийи Филерин агьалийрин кьадар йисандивай тӀимил жезва.

==Шикилар==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; perrow=5 &gt;
Image:Объявление.jpg|Хуьруьнсоветдин ракӀарал лезги чӀалал малумат
Image:Кьведлагьай мягьле.jpg|Асфальт алай кьведлагьай мягьле
Image:Юкьван мектеб.jpg|Филерин Юкьван мектеб
Image:Юкьван мектеб1.jpg|Филерин Юкьван мектеб
Image:Филерин ю.мектеб.jpg|Филерин Юкьван мектеб
Image:Сифте кьилин мектеб.jpg|Филерин Сифте кьилин мектеб
Image:ВЧӀД-да кьенвайбуруз тимтал.jpg|ВЧӀД-да рагьметдиз фейи аскеррин тимтал
Image:Хуьруьнсовет.jpg|Хуьруьнсовет
&lt;/gallery&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://filya.dagschool.com/nemnogo_o_istorii_nashego_sela.php ЦӀийи Филер хуьруьн тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714103920/http://filya.dagschool.com/nemnogo_o_istorii_nashego_sela.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>l1lt9szvqpwsscgdx5vc2nb7urfedy7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хажалхуьр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4644</id>
    <revision>
      <id>99663</id>
      <parentid>97517</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6778" sha1="f5w4ncqhi4gxwx8ntik6unje40e19hh" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Хажалхуьр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Ходжа-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min =43 |lat_sec =31
  |lon_deg = 48 |lon_min =26 |lon_sec =20
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Хужадхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Хужадхуьруьн Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;186 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 1449 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368798 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 637 472 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=886 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.726487&amp;lon=48.439837&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Хажалхуьр''' ({{lang-ru|Ходжа-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Хужадхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Хужадхуьруьн Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Самур вацӀ]]ун чапла кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 17 км яргъал ала. 

==Тарих==
Хуьруьн тарих, вичин бинедин хуьр тир  '''ЦӀуру''' '''Хажалхуьр'''  хуьруьн тарихдихъ галаз алакъалу я.

Хужадхуьруьн Къазмайрин бине [[СтӀал Сулейман район]]дин сувун [[Хужадхуьр]] хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[Хужадхуьр]] хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[ГазардкӀам]] ва [[Чахчах]] хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1449 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1459 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1069 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Хужадхуьр]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 463 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://hodjakaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php Хужадхуьруьн Къазмайрин хуьруьн юкьван мектебдин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714124014/http://hodjakaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>f5w4ncqhi4gxwx8ntik6unje40e19hh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99664</id>
      <parentid>99663</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Хужадхуьруьн Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Хажалхуьр]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6778" sha1="f5w4ncqhi4gxwx8ntik6unje40e19hh" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Хажалхуьр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Ходжа-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min =43 |lat_sec =31
  |lon_deg = 48 |lon_min =26 |lon_sec =20
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Хужадхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Хужадхуьруьн Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;186 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 1449 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368798 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 637 472 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=886 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.726487&amp;lon=48.439837&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Хажалхуьр''' ({{lang-ru|Ходжа-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Хужадхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Хужадхуьруьн Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Самур вацӀ]]ун чапла кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 17 км яргъал ала. 

==Тарих==
Хуьруьн тарих, вичин бинедин хуьр тир  '''ЦӀуру''' '''Хажалхуьр'''  хуьруьн тарихдихъ галаз алакъалу я.

Хужадхуьруьн Къазмайрин бине [[СтӀал Сулейман район]]дин сувун [[Хужадхуьр]] хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[Хужадхуьр]] хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[ГазардкӀам]] ва [[Чахчах]] хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1449 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1459 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1069 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Хужадхуьр]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 463 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://hodjakaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php Хужадхуьруьн Къазмайрин хуьруьн юкьван мектебдин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714124014/http://hodjakaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>f5w4ncqhi4gxwx8ntik6unje40e19hh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀийи Ушур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4773</id>
    <revision>
      <id>99599</id>
      <parentid>94123</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[ЦӀийи Усур]] макъаладин тӀвар [[ЦӀийи Ушур]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>94123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6956" sha1="qza3wh8bzook9yc2cx4lsv9dxfkjed1" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ЦӀийи Усур
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Новый Усур}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =41 |lat_sec =47 
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21 |lon_sec =16 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Ахцегь район{{!}}Ахцегь
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Луткунрин хуьруьнсовет|«Луткунрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = [[1966 йис]]уз
 |садлагьай тӀвар кьун     = 
 |виликан тӀварар          = Луткун-Ятаг
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АП-дин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 274
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 910
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |вич-вичиз гузвай тӀвар  = усуржуь
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87263
 |почтунин индекс         = 368740
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 206 845 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=276 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.697398&amp;lon=48.353319&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''ЦӀийи Усур''' ({{lang-ru|Новый Усур}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин чилерал алай [[Ахцегь район]]дин хуьр (анклав). [[Луткунрин хуьруьнсовет|«Луткунрин» хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 9,5 км яргъал ала. Ростов-Баку (М-29) федерал рекьин патав, Азербайжандин сергьятдилай 20 км яргъал чка кьунва. 

==Тарих==
ЦӀийи хуьруьн бине вилик [[Ахцегь район]]да [[Самур цӀиргъ]]инин кьиблепатан гуьнедал кьакьан сувал алай Вини [[Усур]]рай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай. Куьч хьунин себеб, сувун хуьрериз зурба зарарар галукьарнавай [[1966 йис]]ан чилин къати зурзунар хьанвай. Гьа чӀавуз гзаф сувун хуьрерин эгьлийри чпин кӀвалер туна арандиз куьч хьана цӀийи хуьрер арадал гъанай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна ЦӀийи Усур агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|390 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/axtypara1886.html Население Ахтыпаринского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 913 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 910 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 910 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

==Экономика==
Хуьруьн майишат, асул гьисабдалди лежбервилел бинеламиш хьанва. 

Хуьре хуьруьн майишатдин гьасил авунин кооператив «Умуд-5» кардик ква.

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://www.ahtymo.ru/ Ахцегь райондин сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026011819/http://ahtymo.ru/ |date=2014-10-26 }}

{{Ахцегь райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Ахцегь райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>qza3wh8bzook9yc2cx4lsv9dxfkjed1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99601</id>
      <parentid>99599</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6956" sha1="9pcf6a6ebq1b8de42fxcku5wimxsiuo" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ЦӀийи Ушур
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Новый Усур}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =41 |lat_sec =47 
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21 |lon_sec =16 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Ахцегь район{{!}}Ахцегь
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Луткунрин хуьруьнсовет|«Луткунрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = [[1966 йис]]уз
 |садлагьай тӀвар кьун     = 
 |виликан тӀварар          = Луткун-Ятаг
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АП-дин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 274
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 910
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |вич-вичиз гузвай тӀвар  = усуржуь
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87263
 |почтунин индекс         = 368740
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 206 845 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=276 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.697398&amp;lon=48.353319&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''ЦӀийи Ушур''' ({{lang-ru|Новый Усур}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин чилерал алай [[Ахцегь район]]дин хуьр (анклав). [[Луткунрин хуьруьнсовет|«Луткунрин» хуьруьнсовет]]дик акатзава. 

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 9,5 км яргъал ала. Ростов-Баку (М-29) федерал рекьин патав, Азербайжандин сергьятдилай 20 км яргъал чка кьунва. 

==Тарих==
ЦӀийи хуьруьн бине вилик [[Ахцегь район]]да [[Самур цӀиргъ]]инин кьиблепатан гуьнедал кьакьан сувал алай Вини [[Усур]]рай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай. Куьч хьунин себеб, сувун хуьрериз зурба зарарар галукьарнавай [[1966 йис]]ан чилин къати зурзунар хьанвай. Гьа чӀавуз гзаф сувун хуьрерин эгьлийри чпин кӀвалер туна арандиз куьч хьана цӀийи хуьрер арадал гъанай.

==Агьалияр==
Йисариз килигна ЦӀийи Усур агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|390 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/axtypara1886.html Население Ахтыпаринского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{гзаф хьун1}} 913 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 910 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 910 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

==Экономика==
Хуьруьн майишат, асул гьисабдалди лежбервилел бинеламиш хьанва. 

Хуьре хуьруьн майишатдин гьасил авунин кооператив «Умуд-5» кардик ква.

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://www.ahtymo.ru/ Ахцегь райондин сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026011819/http://ahtymo.ru/ |date=2014-10-26 }}

{{Ахцегь райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Ахцегь райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>9pcf6a6ebq1b8de42fxcku5wimxsiuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4817</id>
    <revision>
      <id>99596</id>
      <parentid>94539</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Усур]] макъаладин тӀвар [[Ушур]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>94539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7142" sha1="fm3arly34y550e09kwvvlt2utay50ne" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Усур
|статус= Тунвай хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Усур}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =31 |lat_sec =31.6
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =41 |lon_sec =22.6
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    = 300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахцегь район
 |район таблицада         = Ахцегь район{{!}}Ахцегь 
 |жемятдин жуьре          = 
 |жемят                   = 
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 0
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = усуржуь
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = 
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.525423&amp;lon=47.689751&amp;z=18&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Усур''' ({{lang-ru|Усур}}) — [[Дагъустан республика]]дин [[Ахцегь район]]да авай гадарнавай сувун хуьр.

== География ==
Хуьр [[Ахцегь район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Ахцегь]] хуьрелай 7 км яргъал, [[Самур цӀиргъ]]инин кьиблепатан хушал, Шекиз пел рагун кьуьнтел, Усур-кӀам булахдин вини кьиле ала.

== Тарих ==
Лап сифте кьилера Усур хуьруьн чкадал Ахцегьрин хуьруьн эгьлийрин чӀурар авай. [[XVI виш йис]]уз хуьр [[Рутул бегвал]]дик акатнай. [[Хуьруьг]]дихъ галаз дяведа ахцегьвийринни рутулвийрин дуствилин паталай, [[1775 йис]]уз [[Гуьгъвез]], Усур ва [[КьакӀар]] хуьрер [[Ахцегьпарадин азад жемият]]дин гъиле вуганвай. 1775—1839 йисара хуьр [[Ахцегьпарадин азад жемият]]дик акатзавай «Ахцегьпара — 1» хуьрерин жемиятдик квай. 

[[1839 йис]]уз Усур хуьр вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. [[Урусат империя]]дик квай чӀавуз хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Самур округ]]дин [[Ахцегьпарадин наибвал]]диз талукь тир. [[Гъуьгъвезар|Гъуьгъвез]] хуьруьхъ галаз Усуррин хуьруьн-жемятдик квай. [[1929 йис]]уз Усур, цӀийиз арадал гъайи [[Ахцегь район]]дик кутунай. Ахцегь районда садлагьай колхоз тир Ленинан тӀварунихъ галай колхоз Усур хуьре арадал гъанвай. 

[[1869 йис]]уз хуьре 42 мягьлеяр авай.

[[Ватандин ЧӀехи дяве]]да 20 усурви рагьметдиз фенай. 

[[1966 йис]]ан къати зурзунрилай кьулухъ хуьруьн эгьлияр [[сув]]алай арандиз куьч хьана [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин чилерал [[ЦӀийи Усур]] хуьр арадал гъанай.

== Агьалияр ==
[[1886]] йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 390 касди уьумуьр ийизвай &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/axtypara1886.html Население Ахтыпаринского наибства по сёлам в 1886 году]&lt;/ref&gt;. Вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] тир.

Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.

== ТӀвар-ван авай усурвияр ==
* [[Асланов Имам Исламан хва]] — лезги шаир ва алим.
* [[Бабаев Гьемдулагь]] — тӀвар-ван авай лезги шаир ва драматург.
* [[Вагьабов Михаил Вагьабан хва]] (16.04.1923) — философиядин илимрин доктор, профессор. Урусат Федерациядинни Дагъустан Республикадин илимрин лайихлу кардар. Урусат Федерациядин Гьукуматдин Советдин Кавхайрин Советдин член. [[Ватандин ЧӀехи дяве]]да иштаракнавай кас.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.odnoselchane.ru/?sect=276 Усур — Односельчане.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028222924/http://www.odnoselchane.ru/?sect=276 |date=2012-10-28 }}
* [http://www.akhtymr.ru/places/sela-ruinyi/ Хуьрер «ХарапӀаяр»]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Ахцегь райондин яшамиш жезвай чкаяр}}

[[Категория:Ахцегь райондин хуьрер]]
[[Категория:Ахцегь райондин тунвай хуьрер]]
[[Категория:Гадарнавай лезги хуьрер]]
[[Категория:Дагъустандин гадарнавай хуьрер]]</text>
      <sha1>fm3arly34y550e09kwvvlt2utay50ne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99598</id>
      <parentid>99596</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7142" sha1="21bhu075qr9mda8c6lptduh49rol5sk" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Ушур
|статус= Тунвай хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Усур}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =31 |lat_sec =31.6
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =41 |lon_sec =22.6
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    = 300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахцегь район
 |район таблицада         = Ахцегь район{{!}}Ахцегь 
 |жемятдин жуьре          = 
 |жемят                   = 
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 0
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = усуржуь
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = 
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Космосдай акунар
 |add1                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.525423&amp;lon=47.689751&amp;z=18&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Ушур''' ({{lang-ru|Усур}}) — [[Дагъустан республика]]дин [[Ахцегь район]]да авай гадарнавай сувун хуьр.

== География ==
Хуьр [[Ахцегь район]]дин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир [[Ахцегь]] хуьрелай 7 км яргъал, [[Самур цӀиргъ]]инин кьиблепатан хушал, Шекиз пел рагун кьуьнтел, Усур-кӀам булахдин вини кьиле ала.

== Тарих ==
Лап сифте кьилера Усур хуьруьн чкадал Ахцегьрин хуьруьн эгьлийрин чӀурар авай. [[XVI виш йис]]уз хуьр [[Рутул бегвал]]дик акатнай. [[Хуьруьг]]дихъ галаз дяведа ахцегьвийринни рутулвийрин дуствилин паталай, [[1775 йис]]уз [[Гуьгъвез]], Усур ва [[КьакӀар]] хуьрер [[Ахцегьпарадин азад жемият]]дин гъиле вуганвай. 1775—1839 йисара хуьр [[Ахцегьпарадин азад жемият]]дик акатзавай «Ахцегьпара — 1» хуьрерин жемиятдик квай. 

[[1839 йис]]уз Усур хуьр вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. [[Урусат империя]]дик квай чӀавуз хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Самур округ]]дин [[Ахцегьпарадин наибвал]]диз талукь тир. [[Гъуьгъвезар|Гъуьгъвез]] хуьруьхъ галаз Усуррин хуьруьн-жемятдик квай. [[1929 йис]]уз Усур, цӀийиз арадал гъайи [[Ахцегь район]]дик кутунай. Ахцегь районда садлагьай колхоз тир Ленинан тӀварунихъ галай колхоз Усур хуьре арадал гъанвай. 

[[1869 йис]]уз хуьре 42 мягьлеяр авай.

[[Ватандин ЧӀехи дяве]]да 20 усурви рагьметдиз фенай. 

[[1966 йис]]ан къати зурзунрилай кьулухъ хуьруьн эгьлияр [[сув]]алай арандиз куьч хьана [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин чилерал [[ЦӀийи Усур]] хуьр арадал гъанай.

== Агьалияр ==
[[1886]] йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 390 касди уьумуьр ийизвай &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/axtypara1886.html Население Ахтыпаринского наибства по сёлам в 1886 году]&lt;/ref&gt;. Вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] тир.

Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.

== ТӀвар-ван авай усурвияр ==
* [[Асланов Имам Исламан хва]] — лезги шаир ва алим.
* [[Бабаев Гьемдулагь]] — тӀвар-ван авай лезги шаир ва драматург.
* [[Вагьабов Михаил Вагьабан хва]] (16.04.1923) — философиядин илимрин доктор, профессор. Урусат Федерациядинни Дагъустан Республикадин илимрин лайихлу кардар. Урусат Федерациядин Гьукуматдин Советдин Кавхайрин Советдин член. [[Ватандин ЧӀехи дяве]]да иштаракнавай кас.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.odnoselchane.ru/?sect=276 Усур — Односельчане.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028222924/http://www.odnoselchane.ru/?sect=276 |date=2012-10-28 }}
* [http://www.akhtymr.ru/places/sela-ruinyi/ Хуьрер «ХарапӀаяр»]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Ахцегь райондин яшамиш жезвай чкаяр}}

[[Категория:Ахцегь райондин хуьрер]]
[[Категория:Ахцегь райондин тунвай хуьрер]]
[[Категория:Гадарнавай лезги хуьрер]]
[[Категория:Дагъустандин гадарнавай хуьрер]]</text>
      <sha1>21bhu075qr9mda8c6lptduh49rol5sk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АскӀан СтӀал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4856</id>
    <revision>
      <id>99760</id>
      <parentid>88876</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19054" sha1="flsspc30kqq8uzlbwb50mft2o57d1w8" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=АскӀан СтӀал
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Ашага-Стал}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =42 |lat_sec =00
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =12 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =0
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = СтӀал Сулейман район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Агъа СтӀалрин хуьруьнсовет|«Агъа СтӀалрин» хуьруьнсовет]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 490
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 2749
  |сиягьдиз къачур йис    = 2008
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7928
 |почтунин индекс         = 368775
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 247 820 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://ashagastal.ru/
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''АскӀан СтӀал''' (ц1уру ч1авуз '''АскӀан Кран,''' {{lang-ru|Ашага-Стал}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[СтӀал Сулейман район]]да авай хуьр. [[Агъа СтӀалрин хуьруьнсовет|«Агъа СтӀалрин» хуьруьнсовет]]дин административ юкь.

== География ==
ЧӀехивилел гьалтайла [[СтӀал Сулейман район]]дин виридалай чӀехи хуьрерикай сад я. [[Магьачкъала]]дилай 184 км кьибле пата ала. 

Хуьрелай 1,5 км рагъэкъечӀдай пата, чилин винел пата дараматрин къванер ва юкьван виш йисариз талукь тир хъенчӀин кӀусар жагъанвай, инсанар яшамиш хьайи дегь чӀаван чка ава. ХъенчӀин са бязи кӀусар кьиляй - кьилиз физвай цӀарарив ва лепе гузвай хьтин ва кьулу цӀарарив кӀевирнава. 

Агъа СтӀал хуьрелай 1 км рагъакӀидай пата, [[Кьулан СтӀал]]риз тухузвай рехъ физвай кьакьан чкадин синел дегь заманадин сур авайди я. Эгъуьнна хкуднай кьве кучудуникай садан къеняй гимишдин цамар, хтар ва япагьанар, муькьудан — гимишдин са япагьан жагъанвай. 

Хуьрелай тахминан 1 км кьибле пата, цин регъуьн мукьув, 3 м кьакьанвал ва 120 м пун авай элкъвей, винел пад вацӀун къванери кӀевирнай кӀунтӀ ава. КӀунтӀунин кьиблединни - рагъакӀидай патан гуьнедин кьецӀил чкада, чепедин къапарин яру ва чӀулав кӀусарикай, гьайванрин кӀарабрикай ва цӀивинрикай ибарат тир, культурадин къат аквазва.

Агъа СтӀалрилай 6 - 7 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, [[Гуьлгьери вацӀ]]ун эрчӀи къерехда ва Арал чӀурал алай фермадилай 0,2 км рагъакӀидай пата, чилин винел пата дараматрин амукьаяр ва ч. э. вилик VII-IV виш йисариз талукь тир хъенчӀин хайи кӀусар авай, дегь заманада шегьер хьайи чка авайди я. Чкадин улу - бубайрилай амай сивяй - сивиз атай кьисайрив кьурвал, и чкадал юкьван виш йисарин шегьер алайди тир.

==Тарих==
[[Къавкъаздин Алпан]]дин заманада, гилан хуьр алай чкадал Кран вилаятдин кьилин шегьеррикай сад авайди тир. [[1610 йис]]уз [[Вини СтӀал]], [[Кьулан СтӀал]] ва Агъа СтӀал хуьрерин мукьув иранвийрин лезгийрихъни [[кьабгъанар|кьабгъанрихъ]] галаз ягъунар хьанвай. Хуьруьн агьалияр, [[1877 йис]]ан [[Урусат империя]]дин аксиниз кьиле тухвай къарагъунда активдаказ иштирак авунвай. Империядин кьушинри гужалди бамишрай къарагъундилай кьулухъ, иштиракнавайбурун чӀехи пайдиз кьиникьалди жазаяр ганвай ва хуьряй акъудна [[Сибир]]диз ракъурнай. 

Агъа СтӀалда, сурун кьилихъ галай къванерал алай кхьинри шагьидвалзавайвал, абурун яшар 600 йис кьван я. Кхьнар гьич алачир къванерни ава. Гьа са чкадал са шумуд къатарин сурун гуьмбетар дуьздал акъатзавай чкаярни ава. Латарин пӀирен патав, тандин диаметр 7 метр ва 700 йис яшар авай тар кьакьан жезва. 

Вилик хуьре кьве [[чад]] кӀвалахзавай. Майишатдин крара вишелай пара куьтенан, пуд вишелай пара жуьт яцар ва 12 - дилай гзаф регьвер: Тайибан, Ферзилагьан, Бедеван, Нурдинан, Кериман, Шахмирзедин, Кайибан, Эмирханан, Шихжамалан ва муькуь регъвер кардик квай. Вири йиса кьиляй - кьилиз иниз къуншидал алай хуьрерай гъуьр регъвез къвезвай, вучиз лагьайтӀа, Мамрачрилай, [[Кьасумхуьр]]елай ва [[СтӀал вацӀ]]алай эгечӀна, [[КӀварчагъ дугун]]дал кьван яргъи хьанвай чилер агъастӀалвийриз талукь тир. АгъастӀалвияр 2522 гектардилай пара майдандин чилерин иесияр тир. Магьсулар кӀватӀ хъувунин къати кӀвалахрин вахтара, векьер ядай вахтара, абуруз куьмек гуз суван хуьрерай цӀудралди инсанар къвезвай. ЧӀугвазвай зегьмет паталай абуру техилдив кутугай гьакъи къачузвай. Гьар йисуз ина техилдин магьсулрин, емишрин ва салан мейвайрин бул бегьерар кӀватзавай.

Хуьре вад мискӀин авай, абурукай сад — жуьме мискӀин гилани амазма. Абдуллагь - эфендидин гьуьжре кардик квай.

«''ЧӀурухуьр''» тӀвар алай кӀунтӀунин кӀаник галай чкадал, [[Кьвевар]]дихъ, [[Шеки]]дихъ ва [[Ширван]]дихъ галаз жемиятдинни - экономикадин, савдавилин алакъайра чӀехи метлеб авай роль къугъвазвай, [[Къавкъаз Алпан]]дин Кран вилаятдин кьилин шегьеррикай сад авайди тир.
ЧӀурухуьруьн къваларив гвай чкайра, «''ХъуцӀу''» кӀунтӀал са чӀавуз цур цӀурурдай завод кӀвалахзавайди тестикьарзавай шагъидвилер ава. Райондин хуьрериз газ тухудай гунгар чӀугвадайла, «''ЧӀурухуьр''» кӀунтӀалай 50 км яргъал сур дуьздал акъуднай. Жагъанвай затӀарин арада авай са бязи затӀари шагьидвалзава хьи, и чкайрин яшайишдин дин мус ятӀа христианвал хьанвай. Жинеррин кӀунтӀарин муькув археологиядин эгъуьнар тухвадайла Александр Македонский девирдиз талукь тир хьилерин [[чахмахд къван]]цин кӀвенкӀвер жагъанвайди тир.

Тахминан X-XII виш йисара Агъа-Кран хуьр «''ЧӀурухуьр''» чкадай гилан чкадиз тухванвай.

[[XIX виш йис]]уз Агъа СтӀал хуьр вири Куьре округдихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[Вини СтӀал]] ва [[Кьулан СтӀал]] хуьрерихъ галаз Агъа СтӀалрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2008 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, хуьруьн 1425 майишатра 2749 кас яшамиш жезвай. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]уз хуьре 246 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 1269 кас тир: 630 итим ва 639 паб. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html 1886 йисуз Гуьней наибвалдин агьалияр]&lt;/ref&gt; Хуьруьнэгьлийрин гзафбур куьч хьана [[Агъа СтӀалрин Къазмаяр]] хуьр арадал гъанвай.

==Килигиз лайихвал авай чкаяр==
* Зурба зариди [[СтӀал Сулейман]]а уьмуьр гьалзавай кӀвал, [[1950 йис]]алай музей я.
* Агъа СтӀалрин юкьван пата архитектурадин имарат тир — кӀвалахзазай Жуьме  - мискӀин ава. Архитектурадин пак - имаратрин сиягьдик гьакӀни, хуьрелай 3 км кеферни - рагъэкъечӀдай пата авай Латар-пӀир, хуьруьн кеферни - рагъакӀидай къерехда авай Цацун-пӀир ва хуьруьн сурун кеферни - рагъакӀидай къерехда авай Леле-пӀир мавзолеяр акатзава.

==ТӀвар - ван авай ксар==
* [[Билалов Альдер]] — машгьур лезги шаир, кхьираг ва муаллим.
* [[Гьасанбегов Мусайиб Сулейманан хва]], лакӀаб '''СтӀал Мусайиб''' — лезги шаир, Ватандин ЧӀехи дяведин иштиракчи.
* [[СтӀал Сулейман]] — [[XX виш йис]]ан Гомер тӀвар къачунвай Дагъустандин халкьдин зурба лезги [[зари]].
* [[Стальская Лидия Мирзеюсуфовна]] — лезги шаир, чӀехи лезги шаир СтӀал Сулейманан хтул я.
* [[Нагъиев Фейзудин Рамазанан хва|Нагъиев Фейзуддин]] — урусатдин лезги зари, зариятхъан ва публицист.
* [[Атлухан-эфенди]] (тахминан 1770 – 1860 йисар) — [[фарс чӀал|фарс]], [[туьрк чӀал|туьрк]] ва [[араб чӀал|араб]] поэззияр чидай, вичини шийирар кхьизвай, математикадал ва астрономиядал гьевес авай, диндин - макитис (алим). Ада, вичин дах тир зурба арабист - макит (алим) Абдулвагьид - фекьидин гуьжреда кӀелзавай. Гуьгъуьнлай Атлухан-эфендиди и [[гьуьжре]]да вичи тарсар гузвай. Агъа СтӀалрин гьуьжреда тахминан 1882-1884 йисара [[Мегьамед Эфенди|Мегьамед Ярагъви]]ди ва 1857-1859 йисара [[Етим Эмин]]а кӀелзавай. Атлухан-эфенди Мегьамед Ярагъвидин дидедин патай чӀехи амледин хва тир.
* [[Абдул Гьамид-эфенди]] (тахминан 1805-1877 йисар) — зари ва диндин алим, адаз фарс, туьрк ва араб чӀалар чидай. [[яхулар|Яхулви]] тариххъан Али Каяевди вичин «Дагъустандин алимрир биография» улубда  Абдулгьамид-эфендидиз ''«Куьредин виридалай тӀвар - ван авай ва гьар патахъай зигьин авай макитис (алим)»'' лугьузва. [[1877 йис]]ан къарагъундин кьилел алайди хьиз [[Кьвевар]] шегьерда кьиникьалди жаза къачунвай. Етим Эмина адаз вичин и шийирар бахш авунай: ''«Абдулгьамид – чирвилерин гьуьл, гзаф акьул авай эсерар чаз туна, кьил Женнет авай патахъ рекье гьатна.»''
* [[Абдулвагьид-эфенди]] (тахминан 1811-1896 йисар) — философ ва логик, гьуьжреда тарсар гузвай зурба арабист - макитис (алим). ЦӀуру эгьлийрин ихтилатралди, Атлухан-эфендидин и сихил муькуьбурукай бедендин зурба кӀалубдив ва масабрув гекъигиз тежер хьтин чӀехи кьуватдив тафават аваз тир.  Вичин шийирин сада Етим Эмина Абдулвагьид-эфендидин балкӀан икӀ тарифарзава: ''«Шарвилидин вичиз лайих тир кегьер шиврев мубаракзава за вун. Ви экв чукӀурзавай вилер, нур гузвай шив мубаракзава за.»'' Эфенди Абдулвагьида гьуьжреда вичин тарсар гунин кӀвалахдилай гъейри, хуьруьн [[дуванхъан]]дин буржини кьиле тухвазвай. [[1877 йис]]ан къарагъунда иштирак авурвиляй ам [[Сибир]]диз ракъурнай ва анай 10 йисалай элкъвена хтанвай. Урусат империядин пачагьдин къуллугъэгьлийри Абдулгьамид ва Абдулвагьид стхайирин кӀвал, къене абурун мал-девлетар, [[улуб]]ар ва кхьиналди тир докуметар гваз цӀай яна курнай.
* [[Абдулфатагь-эфенди]] ([[XIX виш йис]]ан юкьвар) — диндин - макитис (алим), Эфенди - Абдулгьамидан хва, адаз муькуь макитрани (илимра) гзаф гегьенш чирвилер авай.
* [[Каиб Тегьирбеган хва]] (XIX виш йисан сифтеяр) — пачагьдин армиядин подпоручик, араб, туьрк, урус чӀалар чидай. Адан хва Мегьамад пуд СтӀал хуьрерин дуванхъан тир, ва Мегьамадкерим хва Агъа СтӀалрин кавха тир.

* [[Саяд Пери]] (СтӀал Саяд) (1880-1900 йисар) — [[XIX виш йис]]ан эхирда Агъа СтӀалрин тӀвар акъуднай поэтесса.
* [[Муьгьуьддин Садикьан хва]] — 19-й виш йисан машгьур лезги муаллим ва диндар.
* [[Мегьамед-Гъалиб эфенди]] Муьгьудинан хва — лезги алим ва кхьираг.
* [[Мегьамед-Ариф Садыкъи]] Мегьамед-Гъалибан хва — машгьур лезги алим ва шаир.

* [[Саидгьасанов Сажидин]] — машгьур лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?sect=106 СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Агъа СтӀал хуьруькай куьруь малуматар]
* [http://suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&amp;task=view&amp;page=page&amp;id=144 СтӀал Сулейманан кӀвал - музей]
* [http://magazines.russ.ru/continent/2009/142/kr3.html Крамов И. В ауле Ашага-Стал (Октябрь 1965)]// [[Континент (журнал)|Континент]]. 2009. № 142.

{{СтӀал Сулейман райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:СтӀал Сулейман райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>flsspc30kqq8uzlbwb50mft2o57d1w8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99761</id>
      <parentid>99760</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Агъа СтӀал]] макъаладин тӀвар [[АскӀан СтӀал]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19054" sha1="flsspc30kqq8uzlbwb50mft2o57d1w8" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=АскӀан СтӀал
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Ашага-Стал}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =42 |lat_sec =00
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =12 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =0
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = СтӀал Сулейман район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Агъа СтӀалрин хуьруьнсовет|«Агъа СтӀалрин» хуьруьнсовет]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 490
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 2749
  |сиягьдиз къачур йис    = 2008
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7928
 |почтунин индекс         = 368775
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 247 820 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://ashagastal.ru/
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''АскӀан СтӀал''' (ц1уру ч1авуз '''АскӀан Кран,''' {{lang-ru|Ашага-Стал}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[СтӀал Сулейман район]]да авай хуьр. [[Агъа СтӀалрин хуьруьнсовет|«Агъа СтӀалрин» хуьруьнсовет]]дин административ юкь.

== География ==
ЧӀехивилел гьалтайла [[СтӀал Сулейман район]]дин виридалай чӀехи хуьрерикай сад я. [[Магьачкъала]]дилай 184 км кьибле пата ала. 

Хуьрелай 1,5 км рагъэкъечӀдай пата, чилин винел пата дараматрин къванер ва юкьван виш йисариз талукь тир хъенчӀин кӀусар жагъанвай, инсанар яшамиш хьайи дегь чӀаван чка ава. ХъенчӀин са бязи кӀусар кьиляй - кьилиз физвай цӀарарив ва лепе гузвай хьтин ва кьулу цӀарарив кӀевирнава. 

Агъа СтӀал хуьрелай 1 км рагъакӀидай пата, [[Кьулан СтӀал]]риз тухузвай рехъ физвай кьакьан чкадин синел дегь заманадин сур авайди я. Эгъуьнна хкуднай кьве кучудуникай садан къеняй гимишдин цамар, хтар ва япагьанар, муькьудан — гимишдин са япагьан жагъанвай. 

Хуьрелай тахминан 1 км кьибле пата, цин регъуьн мукьув, 3 м кьакьанвал ва 120 м пун авай элкъвей, винел пад вацӀун къванери кӀевирнай кӀунтӀ ава. КӀунтӀунин кьиблединни - рагъакӀидай патан гуьнедин кьецӀил чкада, чепедин къапарин яру ва чӀулав кӀусарикай, гьайванрин кӀарабрикай ва цӀивинрикай ибарат тир, культурадин къат аквазва.

Агъа СтӀалрилай 6 - 7 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, [[Гуьлгьери вацӀ]]ун эрчӀи къерехда ва Арал чӀурал алай фермадилай 0,2 км рагъакӀидай пата, чилин винел пата дараматрин амукьаяр ва ч. э. вилик VII-IV виш йисариз талукь тир хъенчӀин хайи кӀусар авай, дегь заманада шегьер хьайи чка авайди я. Чкадин улу - бубайрилай амай сивяй - сивиз атай кьисайрив кьурвал, и чкадал юкьван виш йисарин шегьер алайди тир.

==Тарих==
[[Къавкъаздин Алпан]]дин заманада, гилан хуьр алай чкадал Кран вилаятдин кьилин шегьеррикай сад авайди тир. [[1610 йис]]уз [[Вини СтӀал]], [[Кьулан СтӀал]] ва Агъа СтӀал хуьрерин мукьув иранвийрин лезгийрихъни [[кьабгъанар|кьабгъанрихъ]] галаз ягъунар хьанвай. Хуьруьн агьалияр, [[1877 йис]]ан [[Урусат империя]]дин аксиниз кьиле тухвай къарагъунда активдаказ иштирак авунвай. Империядин кьушинри гужалди бамишрай къарагъундилай кьулухъ, иштиракнавайбурун чӀехи пайдиз кьиникьалди жазаяр ганвай ва хуьряй акъудна [[Сибир]]диз ракъурнай. 

Агъа СтӀалда, сурун кьилихъ галай къванерал алай кхьинри шагьидвалзавайвал, абурун яшар 600 йис кьван я. Кхьнар гьич алачир къванерни ава. Гьа са чкадал са шумуд къатарин сурун гуьмбетар дуьздал акъатзавай чкаярни ава. Латарин пӀирен патав, тандин диаметр 7 метр ва 700 йис яшар авай тар кьакьан жезва. 

Вилик хуьре кьве [[чад]] кӀвалахзавай. Майишатдин крара вишелай пара куьтенан, пуд вишелай пара жуьт яцар ва 12 - дилай гзаф регьвер: Тайибан, Ферзилагьан, Бедеван, Нурдинан, Кериман, Шахмирзедин, Кайибан, Эмирханан, Шихжамалан ва муькуь регъвер кардик квай. Вири йиса кьиляй - кьилиз иниз къуншидал алай хуьрерай гъуьр регъвез къвезвай, вучиз лагьайтӀа, Мамрачрилай, [[Кьасумхуьр]]елай ва [[СтӀал вацӀ]]алай эгечӀна, [[КӀварчагъ дугун]]дал кьван яргъи хьанвай чилер агъастӀалвийриз талукь тир. АгъастӀалвияр 2522 гектардилай пара майдандин чилерин иесияр тир. Магьсулар кӀватӀ хъувунин къати кӀвалахрин вахтара, векьер ядай вахтара, абуруз куьмек гуз суван хуьрерай цӀудралди инсанар къвезвай. ЧӀугвазвай зегьмет паталай абуру техилдив кутугай гьакъи къачузвай. Гьар йисуз ина техилдин магьсулрин, емишрин ва салан мейвайрин бул бегьерар кӀватзавай.

Хуьре вад мискӀин авай, абурукай сад — жуьме мискӀин гилани амазма. Абдуллагь - эфендидин гьуьжре кардик квай.

«''ЧӀурухуьр''» тӀвар алай кӀунтӀунин кӀаник галай чкадал, [[Кьвевар]]дихъ, [[Шеки]]дихъ ва [[Ширван]]дихъ галаз жемиятдинни - экономикадин, савдавилин алакъайра чӀехи метлеб авай роль къугъвазвай, [[Къавкъаз Алпан]]дин Кран вилаятдин кьилин шегьеррикай сад авайди тир.
ЧӀурухуьруьн къваларив гвай чкайра, «''ХъуцӀу''» кӀунтӀал са чӀавуз цур цӀурурдай завод кӀвалахзавайди тестикьарзавай шагъидвилер ава. Райондин хуьрериз газ тухудай гунгар чӀугвадайла, «''ЧӀурухуьр''» кӀунтӀалай 50 км яргъал сур дуьздал акъуднай. Жагъанвай затӀарин арада авай са бязи затӀари шагьидвалзава хьи, и чкайрин яшайишдин дин мус ятӀа христианвал хьанвай. Жинеррин кӀунтӀарин муькув археологиядин эгъуьнар тухвадайла Александр Македонский девирдиз талукь тир хьилерин [[чахмахд къван]]цин кӀвенкӀвер жагъанвайди тир.

Тахминан X-XII виш йисара Агъа-Кран хуьр «''ЧӀурухуьр''» чкадай гилан чкадиз тухванвай.

[[XIX виш йис]]уз Агъа СтӀал хуьр вири Куьре округдихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[Вини СтӀал]] ва [[Кьулан СтӀал]] хуьрерихъ галаз Агъа СтӀалрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2008 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, хуьруьн 1425 майишатра 2749 кас яшамиш жезвай. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]уз хуьре 246 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 1269 кас тир: 630 итим ва 639 паб. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html 1886 йисуз Гуьней наибвалдин агьалияр]&lt;/ref&gt; Хуьруьнэгьлийрин гзафбур куьч хьана [[Агъа СтӀалрин Къазмаяр]] хуьр арадал гъанвай.

==Килигиз лайихвал авай чкаяр==
* Зурба зариди [[СтӀал Сулейман]]а уьмуьр гьалзавай кӀвал, [[1950 йис]]алай музей я.
* Агъа СтӀалрин юкьван пата архитектурадин имарат тир — кӀвалахзазай Жуьме  - мискӀин ава. Архитектурадин пак - имаратрин сиягьдик гьакӀни, хуьрелай 3 км кеферни - рагъэкъечӀдай пата авай Латар-пӀир, хуьруьн кеферни - рагъакӀидай къерехда авай Цацун-пӀир ва хуьруьн сурун кеферни - рагъакӀидай къерехда авай Леле-пӀир мавзолеяр акатзава.

==ТӀвар - ван авай ксар==
* [[Билалов Альдер]] — машгьур лезги шаир, кхьираг ва муаллим.
* [[Гьасанбегов Мусайиб Сулейманан хва]], лакӀаб '''СтӀал Мусайиб''' — лезги шаир, Ватандин ЧӀехи дяведин иштиракчи.
* [[СтӀал Сулейман]] — [[XX виш йис]]ан Гомер тӀвар къачунвай Дагъустандин халкьдин зурба лезги [[зари]].
* [[Стальская Лидия Мирзеюсуфовна]] — лезги шаир, чӀехи лезги шаир СтӀал Сулейманан хтул я.
* [[Нагъиев Фейзудин Рамазанан хва|Нагъиев Фейзуддин]] — урусатдин лезги зари, зариятхъан ва публицист.
* [[Атлухан-эфенди]] (тахминан 1770 – 1860 йисар) — [[фарс чӀал|фарс]], [[туьрк чӀал|туьрк]] ва [[араб чӀал|араб]] поэззияр чидай, вичини шийирар кхьизвай, математикадал ва астрономиядал гьевес авай, диндин - макитис (алим). Ада, вичин дах тир зурба арабист - макит (алим) Абдулвагьид - фекьидин гуьжреда кӀелзавай. Гуьгъуьнлай Атлухан-эфендиди и [[гьуьжре]]да вичи тарсар гузвай. Агъа СтӀалрин гьуьжреда тахминан 1882-1884 йисара [[Мегьамед Эфенди|Мегьамед Ярагъви]]ди ва 1857-1859 йисара [[Етим Эмин]]а кӀелзавай. Атлухан-эфенди Мегьамед Ярагъвидин дидедин патай чӀехи амледин хва тир.
* [[Абдул Гьамид-эфенди]] (тахминан 1805-1877 йисар) — зари ва диндин алим, адаз фарс, туьрк ва араб чӀалар чидай. [[яхулар|Яхулви]] тариххъан Али Каяевди вичин «Дагъустандин алимрир биография» улубда  Абдулгьамид-эфендидиз ''«Куьредин виридалай тӀвар - ван авай ва гьар патахъай зигьин авай макитис (алим)»'' лугьузва. [[1877 йис]]ан къарагъундин кьилел алайди хьиз [[Кьвевар]] шегьерда кьиникьалди жаза къачунвай. Етим Эмина адаз вичин и шийирар бахш авунай: ''«Абдулгьамид – чирвилерин гьуьл, гзаф акьул авай эсерар чаз туна, кьил Женнет авай патахъ рекье гьатна.»''
* [[Абдулвагьид-эфенди]] (тахминан 1811-1896 йисар) — философ ва логик, гьуьжреда тарсар гузвай зурба арабист - макитис (алим). ЦӀуру эгьлийрин ихтилатралди, Атлухан-эфендидин и сихил муькуьбурукай бедендин зурба кӀалубдив ва масабрув гекъигиз тежер хьтин чӀехи кьуватдив тафават аваз тир.  Вичин шийирин сада Етим Эмина Абдулвагьид-эфендидин балкӀан икӀ тарифарзава: ''«Шарвилидин вичиз лайих тир кегьер шиврев мубаракзава за вун. Ви экв чукӀурзавай вилер, нур гузвай шив мубаракзава за.»'' Эфенди Абдулвагьида гьуьжреда вичин тарсар гунин кӀвалахдилай гъейри, хуьруьн [[дуванхъан]]дин буржини кьиле тухвазвай. [[1877 йис]]ан къарагъунда иштирак авурвиляй ам [[Сибир]]диз ракъурнай ва анай 10 йисалай элкъвена хтанвай. Урусат империядин пачагьдин къуллугъэгьлийри Абдулгьамид ва Абдулвагьид стхайирин кӀвал, къене абурун мал-девлетар, [[улуб]]ар ва кхьиналди тир докуметар гваз цӀай яна курнай.
* [[Абдулфатагь-эфенди]] ([[XIX виш йис]]ан юкьвар) — диндин - макитис (алим), Эфенди - Абдулгьамидан хва, адаз муькуь макитрани (илимра) гзаф гегьенш чирвилер авай.
* [[Каиб Тегьирбеган хва]] (XIX виш йисан сифтеяр) — пачагьдин армиядин подпоручик, араб, туьрк, урус чӀалар чидай. Адан хва Мегьамад пуд СтӀал хуьрерин дуванхъан тир, ва Мегьамадкерим хва Агъа СтӀалрин кавха тир.

* [[Саяд Пери]] (СтӀал Саяд) (1880-1900 йисар) — [[XIX виш йис]]ан эхирда Агъа СтӀалрин тӀвар акъуднай поэтесса.
* [[Муьгьуьддин Садикьан хва]] — 19-й виш йисан машгьур лезги муаллим ва диндар.
* [[Мегьамед-Гъалиб эфенди]] Муьгьудинан хва — лезги алим ва кхьираг.
* [[Мегьамед-Ариф Садыкъи]] Мегьамед-Гъалибан хва — машгьур лезги алим ва шаир.

* [[Саидгьасанов Сажидин]] — машгьур лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?sect=106 СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Агъа СтӀал хуьруькай куьруь малуматар]
* [http://suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&amp;task=view&amp;page=page&amp;id=144 СтӀал Сулейманан кӀвал - музей]
* [http://magazines.russ.ru/continent/2009/142/kr3.html Крамов И. В ауле Ашага-Стал (Октябрь 1965)]// [[Континент (журнал)|Континент]]. 2009. № 142.

{{СтӀал Сулейман райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:СтӀал Сулейман райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>flsspc30kqq8uzlbwb50mft2o57d1w8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вини КӀартас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4897</id>
    <revision>
      <id>99633</id>
      <parentid>89460</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:10:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5787" sha1="k0p1zny758cuwn6u0hc3vjxv0n5yt6w" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Вини КӀартас
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Юхари Картас}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =37 |lat_sec =23
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =06 |lon_sec =07
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =0
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = СтӀал Сулейман район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Уллугъетягърин хуьруьнсовет|«Уллугъетягърин» хуьруьнсовет]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гуьлуьн дережадилай &lt;br /&gt; 744
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 252
  |сиягьдиз къачур йис    = 2008
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87236
 |почтунин индекс         = 368764 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 247 865 006 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Вини КӀартас''' ({{lang-ru|Юхари Картас}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[СтӀал Сулейман район]]да авай, [[Уллугъетягърин хуьруьнсовет|«Уллугъетягърин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[СтӀал Сулейман район]]дин кьибле пата, райондин юкь тир [[Кьасумхуьр]]елай 6,5 км агъа пата чка кьунвайди я. Патав галай хуьр: [[Агъа Къартас]].

==Тарих==
Хуьруьн бине эцигай дуьз тарих малум туш. ТӀварцин арадал атуникайни баянар гуз мумкин туш. Хуьр кьве, Вини ва Агъа, мягьлейриз пай жезва.

[[1839 йис]]уз Вини Къартасар вири Куьре округдихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал]]диз талукь тир. [[Агъа Къартас]] ва [[ЦӀарахуьр]] хуьрерихъ галаз Агъа Къартасрин хуьруьнжемятдик квай. 

Фад заманарилай хуьруьнэгьлияр малдарвилел, хуьруьн майишадал, бахчахъанвилел ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавайди тир, гзаф кьадарда [[гамиш]]ар хуьзвай.

[[XIX виш йис]]ан эхирра Вини Къартас хуьруьн эгьлияр арандиз куьч хьана [[Мегьарамдхуьруьн район]]да [[Къартас Къазмаяр]] хуьр кутунвай.

==Агьалияр==
Алай чӀавуз хуьре 73 майишатар гваз 252 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 111 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 649 кас тир: 330 итим ва 320 паб. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html 1886 йисуз Гуьней наибвалдин агьалияр]&lt;/ref&gt;

Хуьруьнвияр [[лезги чӀал]]ан куьре нугъатдик акатзавай гуьней агъа - нугъатдал рахазвайди я.

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[СултӀанов Балакъардаш СултӀанан хва]] — лезги шаир ва кхьираг.
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?sect=185 СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Вини Къартас хуьруькай куьруь малуматар]

{{СтӀал Сулейман райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:СтӀал Сулейман райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>k0p1zny758cuwn6u0hc3vjxv0n5yt6w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99634</id>
      <parentid>99633</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Вини Къартас]] макъаладин тӀвар [[Вини КӀартас]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5787" sha1="k0p1zny758cuwn6u0hc3vjxv0n5yt6w" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Вини КӀартас
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Юхари Картас}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =37 |lat_sec =23
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =06 |lon_sec =07
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =0
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = СтӀал Сулейман район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Уллугъетягърин хуьруьнсовет|«Уллугъетягърин» хуьруьнсовет]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гуьлуьн дережадилай &lt;br /&gt; 744
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 252
  |сиягьдиз къачур йис    = 2008
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87236
 |почтунин индекс         = 368764 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 247 865 006 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Вини КӀартас''' ({{lang-ru|Юхари Картас}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[СтӀал Сулейман район]]да авай, [[Уллугъетягърин хуьруьнсовет|«Уллугъетягърин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[СтӀал Сулейман район]]дин кьибле пата, райондин юкь тир [[Кьасумхуьр]]елай 6,5 км агъа пата чка кьунвайди я. Патав галай хуьр: [[Агъа Къартас]].

==Тарих==
Хуьруьн бине эцигай дуьз тарих малум туш. ТӀварцин арадал атуникайни баянар гуз мумкин туш. Хуьр кьве, Вини ва Агъа, мягьлейриз пай жезва.

[[1839 йис]]уз Вини Къартасар вири Куьре округдихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал]]диз талукь тир. [[Агъа Къартас]] ва [[ЦӀарахуьр]] хуьрерихъ галаз Агъа Къартасрин хуьруьнжемятдик квай. 

Фад заманарилай хуьруьнэгьлияр малдарвилел, хуьруьн майишадал, бахчахъанвилел ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавайди тир, гзаф кьадарда [[гамиш]]ар хуьзвай.

[[XIX виш йис]]ан эхирра Вини Къартас хуьруьн эгьлияр арандиз куьч хьана [[Мегьарамдхуьруьн район]]да [[Къартас Къазмаяр]] хуьр кутунвай.

==Агьалияр==
Алай чӀавуз хуьре 73 майишатар гваз 252 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 111 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 649 кас тир: 330 итим ва 320 паб. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html 1886 йисуз Гуьней наибвалдин агьалияр]&lt;/ref&gt;

Хуьруьнвияр [[лезги чӀал]]ан куьре нугъатдик акатзавай гуьней агъа - нугъатдал рахазвайди я.

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[СултӀанов Балакъардаш СултӀанан хва]] — лезги шаир ва кхьираг.
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?sect=185 СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Вини Къартас хуьруькай куьруь малуматар]

{{СтӀал Сулейман райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:СтӀал Сулейман райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>k0p1zny758cuwn6u0hc3vjxv0n5yt6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хтун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5001</id>
    <revision>
      <id>99667</id>
      <parentid>98255</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5648" sha1="b4ewo9kow9u099svu89sfvttg954oy6" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Хтун
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Хтун}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =34|lat_sec =58
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =10|lon_sec =30
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =0
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = СтӀал Сулейман район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Шихидхуьруьнсовет|«Шихидхуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;835
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 492
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87236
 |почтунин индекс         = 368763 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 247 875 004  
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Хтун''' (гьакIани '''''ЦӀуру Хтун''''', {{lang-ru|Хтун, Верхний Хтун}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[СтӀал Сулейман район]]да авай, [[Шихидхуьруьнсовет|«Шихидхуьруьнсовет»дик]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[СтӀал Сулейман район]]дин кьибледа, райондин юкь тир [[Кьасумхуьр]]елай кьибле патаp 10 км аргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман)|Бутахуьр]], [[Шихидхуьр]], [[Зугьрабхуьр]].

==Тарих==
Хуьруьн '''«Хтун»''' тӀвар, ''хтун тарар авай чка'' ва ''элкъвена хтун'' манаяр хьиз таржума ийиз жеда. Виридалайни мумкин тирди, ам садлагьай манадихъ галаз алакъа аваз я, вучиз лагьайтӀа элкъвена къваларив гвай тӀебиатдихъ галаз алакъа авай хуьрерин тӀварар фад-фад гьалтзава (мис: [[Пиперхуьр]], [[Чухверхуьр]] ва мсб.). Хуьр арадал атай тарих малум туш.

[[XIX виш йис]]уз Бутахуьр вири Куьре округдихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[Зугьрабхуьр]] ва [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман)|Бутахуьр]] хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
Алай чӀавуз хуьре 138 кӀвале 492 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 57 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 277 кас тир: 150 итим ва 155 паб. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html 1886 йисуз Гуьней наибвалдин агьалияр]&lt;/ref&gt;

==Килигиз лайихвал авай чкаяр==
* «Шенби» булах.
== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?sect=175 СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Хтун хуьруькай куьруь малуматар]
* [https://www.tarimmakinasi.com/urun-kategori/hayvancilik-ekipmanlari/ot-dograma-makinasi/ Ot doğrama makinesi]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{СтӀал Сулейман райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:СтӀал Сулейман райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>b4ewo9kow9u099svu89sfvttg954oy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тркал (цӀийи)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5556</id>
    <redirect title="Хпеж (цӀийи)" />
    <revision>
      <id>99727</id>
      <parentid>98208</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7422" sha1="g5q7ud3c3u3v6806bc4wjwgtsvyxfmd" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Хпеж (Аладаш)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Аладаш}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =54|lat_sec =21
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21|lon_sec =11
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада             =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;4
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1053 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368191 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 830 004 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Хпеж''' (гьак1ани '''''Хпеж-Аладаш, Каму Хпеж'',''' {{lang-ru|Аладаш}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш хуьруьнсовет»]]дин юкь ва сад тир хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Агълаб]], [[Рубас]].

==Тарих==
[[1932 йис]]уз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил [[Кьурагь]] хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. [[1944 ийс]]уз Кьурагь райондин [[Хпеж]] хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, [[1950 йис|1950]]-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. [[1960 йис]]уз ина 15 майишатар авайдт тир. [[1961 йис]]уз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. [[1969 йис]]уз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.

20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район|Хив]] райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди [[1979 йис]]уз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.

==Агьалияр==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_aladash/0-135 «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>g5q7ud3c3u3v6806bc4wjwgtsvyxfmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99728</id>
      <parentid>99727</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7726" sha1="k60gg3uitjngx6zuauw6i2efjbppizm" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Хпеж (Аладаш)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Аладаш}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =54|lat_sec =21
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21|lon_sec =11
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада             =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;4
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1053 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368191 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 830 004 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Хпеж''' (гьак1ани '''''Хпеж-Аладаш, Каму Хпеж'',''' {{lang-ru|Аладаш}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш хуьруьнсовет»]]дин юкь ва сад тир хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Агълаб]], [[Рубас]].

==Тарих==
[[1932 йис]]уз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил [[Кьурагь]] хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. [[1944 ийс]]уз Кьурагь райондин [[Хпеж]] хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, [[1950 йис|1950]]-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. [[1960 йис]]уз ина 15 майишатар авайдт тир. [[1961 йис]]уз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. [[1969 йис]]уз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.

20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район|Хив]] райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди [[1979 йис]]уз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.

==Агьалияр==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;.

== Сихил ==
''1. Сиркъияр''

''2. Тиргьияр''

''3. Бермекар''

''4. Пахъар''

''5. Гьамбалар''

''6. Мамитар''

''7. Баданар''

''8. Гъезияр''

''9. Хатунар''

''10. Керемар''

''11. Кесибар''

''12. Вердияр''

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_aladash/0-135 «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>k60gg3uitjngx6zuauw6i2efjbppizm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99729</id>
      <parentid>99728</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7776" sha1="4ios64b4p7kaymn84bcn4xgmdimg7az" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Хпеж (Аладаш)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпедж}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =54|lat_sec =21
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21|lon_sec =11
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада             =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;4
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1053 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368191 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 830 004 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Хпеж''' (гьак1ани '''''Хпеж-Аладаш, Каму Хпеж'',''' {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпедж}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш хуьруьнсовет»]]дин юкь ва сад тир хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Агълаб]], [[Рубас]].

==Тарих==
[[1932 йис]]уз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил [[Кьурагь]] хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. [[1944 ийс]]уз Кьурагь райондин [[Хпеж]] хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, [[1950 йис|1950]]-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. [[1960 йис]]уз ина 15 майишатар авайдт тир. [[1961 йис]]уз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. [[1969 йис]]уз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.

20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район|Хив]] райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди [[1979 йис]]уз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.

==Агьалияр==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;.

== Сихил ==
''1. Сиркъияр''

''2. Тиргьияр''

''3. Бермекар''

''4. Пахъар''

''5. Гьамбалар''

''6. Мамитар''

''7. Баданар''

''8. Гъезияр''

''9. Хатунар''

''10. Керемар''

''11. Кесибар''

''12. Вердияр''

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_aladash/0-135 «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>4ios64b4p7kaymn84bcn4xgmdimg7az</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99730</id>
      <parentid>99729</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7757" sha1="n6di6tnn64t5u09b526moe73gnp0o5a" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Хпеж (Аладаш)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпедж}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =54|lat_sec =21
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21|lon_sec =11
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада             =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;4
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1053 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368191 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 830 004 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Хпеж''' (гьак1ани '''''Хпеж-Аладаш,''''' {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпедж}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш хуьруьнсовет»]]дин юкь ва сад тир хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Агълаб]], [[Рубас]].

==Тарих==
[[1932 йис]]уз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил [[Кьурагь]] хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. [[1944 ийс]]уз Кьурагь райондин [[Хпеж]] хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, [[1950 йис|1950]]-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. [[1960 йис]]уз ина 15 майишатар авайдт тир. [[1961 йис]]уз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. [[1969 йис]]уз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.

20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район|Хив]] райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди [[1979 йис]]уз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.

==Агьалияр==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;.

== Сихил ==
''1. Сиркъияр''

''2. Тиргьияр''

''3. Бермекар''

''4. Пахъар''

''5. Гьамбалар''

''6. Мамитар''

''7. Баданар''

''8. Гъезияр''

''9. Хатунар''

''10. Керемар''

''11. Кесибар''

''12. Вердияр''

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_aladash/0-135 «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>n6di6tnn64t5u09b526moe73gnp0o5a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99737</id>
      <parentid>99730</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Аладаш]] макъаладин тӀвар [[Хпеж (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7757" sha1="n6di6tnn64t5u09b526moe73gnp0o5a" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Хпеж (Аладаш)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпедж}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =54|lat_sec =21
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21|lon_sec =11
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада             =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;4
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1053 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368191 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 830 004 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Хпеж''' (гьак1ани '''''Хпеж-Аладаш,''''' {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпедж}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш хуьруьнсовет»]]дин юкь ва сад тир хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Агълаб]], [[Рубас]].

==Тарих==
[[1932 йис]]уз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил [[Кьурагь]] хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. [[1944 ийс]]уз Кьурагь райондин [[Хпеж]] хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, [[1950 йис|1950]]-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. [[1960 йис]]уз ина 15 майишатар авайдт тир. [[1961 йис]]уз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. [[1969 йис]]уз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.

20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район|Хив]] райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди [[1979 йис]]уз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.

==Агьалияр==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;.

== Сихил ==
''1. Сиркъияр''

''2. Тиргьияр''

''3. Бермекар''

''4. Пахъар''

''5. Гьамбалар''

''6. Мамитар''

''7. Баданар''

''8. Гъезияр''

''9. Хатунар''

''10. Керемар''

''11. Кесибар''

''12. Вердияр''

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_aladash/0-135 «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>n6di6tnn64t5u09b526moe73gnp0o5a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99745</id>
      <parentid>99737</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Хпеж (цӀийи)]] макъаладин тӀвар [[Тркал (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7757" sha1="n6di6tnn64t5u09b526moe73gnp0o5a" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Хпеж (Аладаш)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпедж}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =54|lat_sec =21
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21|lon_sec =11
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада             =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;4
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1053 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368191 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 830 004 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Хпеж''' (гьак1ани '''''Хпеж-Аладаш,''''' {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпедж}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш хуьруьнсовет»]]дин юкь ва сад тир хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Агълаб]], [[Рубас]].

==Тарих==
[[1932 йис]]уз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил [[Кьурагь]] хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. [[1944 ийс]]уз Кьурагь райондин [[Хпеж]] хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, [[1950 йис|1950]]-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. [[1960 йис]]уз ина 15 майишатар авайдт тир. [[1961 йис]]уз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. [[1969 йис]]уз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.

20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район|Хив]] райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди [[1979 йис]]уз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.

==Агьалияр==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;.

== Сихил ==
''1. Сиркъияр''

''2. Тиргьияр''

''3. Бермекар''

''4. Пахъар''

''5. Гьамбалар''

''6. Мамитар''

''7. Баданар''

''8. Гъезияр''

''9. Хатунар''

''10. Керемар''

''11. Кесибар''

''12. Вердияр''

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_aladash/0-135 «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>n6di6tnn64t5u09b526moe73gnp0o5a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99748</id>
      <parentid>99745</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7752" sha1="s5didb0qcxa1vgaek13myd58ed4kxts" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Тркал (Аладаш)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Аладаш, Нижний Тркал}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =54|lat_sec =21
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21|lon_sec =11
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада             =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;4
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1053 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368191 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 830 004 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Тркал''' (гьак1ани Аладаш''''',''''' {{lang-ru|Аладаш, Нижний Тркал}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш хуьруьнсовет»]]дин юкь ва сад тир хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Агълаб]], [[Рубас]].

==Тарих==
[[1932 йис]]уз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил [[Кьурагь]] хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. [[1944 ийс]]уз Кьурагь райондин [[Хпеж]] хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, [[1950 йис|1950]]-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. [[1960 йис]]уз ина 15 майишатар авайдт тир. [[1961 йис]]уз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. [[1969 йис]]уз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.

20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район|Хив]] райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди [[1979 йис]]уз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.

==Агьалияр==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;.

== Сихил ==
''1. Сиркъияр''

''2. Тиргьияр''

''3. Бермекар''

''4. Пахъар''

''5. Гьамбалар''

''6. Мамитар''

''7. Баданар''

''8. Гъезияр''

''9. Хатунар''

''10. Керемар''

''11. Кесибар''

''12. Вердияр''

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_aladash/0-135 «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>s5didb0qcxa1vgaek13myd58ed4kxts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99751</id>
      <parentid>99748</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Перенаправление на [[Хпеж (цӀийи)]]</comment>
      <origin>99751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="pr4n3c32931tr6g5b9h3w16kjutgrj1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Хпеж (цӀийи)]]</text>
      <sha1>pr4n3c32931tr6g5b9h3w16kjutgrj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахниг (цӀийи)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5557</id>
    <revision>
      <id>99739</id>
      <parentid>98312</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Арабляр]] макъаладин тӀвар [[Ахниг (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>98312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4605" sha1="o2qnqd7uxpbhzts82fgcsqshy8qlhtp" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Арабляр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Арабляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =56|lat_sec =06
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =22|lon_sec =59
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         = Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Муллахуьруьнсовет|«Муллахуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br&gt;-21
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 549
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]] (96 %)
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]]-[[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 856 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}
'''Арабляр''' ({{lang-ru|Арабляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Муллахуьр]]уьхъ галаз «[[Муллахуьруьнсовет]]дик» акатзава.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас вацӀ]]ал, [[Дербент]] шегьердилай 16 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: [[Муллахуьр]].

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 549 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин чӀехи пай [[лезгияр]], тӀимил пай [[азербайжанар]] я, [[суьннияр|суьнни]] — [[мусурманар]] я&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}

[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>o2qnqd7uxpbhzts82fgcsqshy8qlhtp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99741</id>
      <parentid>99739</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4774" sha1="paba5dzr7b40av6yhg8x9o4j9k0xl2j" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Ахниг
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Арабляр, Нижний Ахниг}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =56|lat_sec =06
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =22|lon_sec =59
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         = Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Муллахуьруьнсовет|«Муллахуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br&gt;-21
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 549
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]] (96 %)
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]]-[[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 856 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}
'''Ахниг''' (хлакьдин юкьа '''''Арабляр'',''' {{lang-ru|Арабляр, Нижний Ахниг}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Муллахуьр]]уьхъ галаз «[[Муллахуьруьнсовет]]дик» акатзава.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас вацӀ]]ал, [[Дербент]] шегьердилай 16 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: [[Муллахуьр]].

== Тарих ==
[[Ахнигар|Ахниг]] хуьрей атанва.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 549 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин чӀехи пай [[лезгияр]], тӀимил пай [[азербайжанар]] я, [[суьннияр|суьнни]] — [[мусурманар]] я&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}

[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>paba5dzr7b40av6yhg8x9o4j9k0xl2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кутул (цӀийи)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5558</id>
    <revision>
      <id>99733</id>
      <parentid>98306</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8123" sha1="0lgttwqbmpf081o1622jz3097z20wa5" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=ЦIийи Кутул
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кутул, Моллакент}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =55|lat_sec =10
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =22|lon_sec =52
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Муллахуьруьнсовет|«Муллахуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-17
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 978
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368198
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 856 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Кутул (Муллахуьр)''' ({{lang-ru|Нижний Кутул, Моллакент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Арабляр]] хуьруьхъ галаз [[Муллахуьруьнсовет|«Муллахуьруьнсовет»]]дик акатзава.

Хуьруьнсоветдин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀун сивел, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: [[Арабляр]].

==Тарих==
[[1895 йис]]уз Муллахуьр [[Куьре округ]]дин [[Уллу магал]]дин Аглоби хуьруьнжемятдик квай гъвечӀи азербайжан хуьр тир. Хуьруьн 7 кӀвале 36 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;Памятная книжка Дагестанской области, составитель Е. И. Козубский, 1895&lt;/ref&gt;. [[XX виш йис]]ан 1920-й йисарай гатӀумна иниз [[Кьурагь район]]дин [[Кутул]] хуьруьн эгьлияр къвез - къвез куьч жезвай &lt;ref&gt;[http://www.kurah.su/local_government/mo-mollakentskii Муниципальное образование «Сельсовет Моллакентский»]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, хуьруьз сифте куьч хьанвай ксар [[19 виш йис]]ан, тахминан [[1880 йис]]уз, арадал акъатнай. Къе хуьре кутулвийрилай гъейри, гьакӀни эхнигвияр, штулвияр ва муькуь хуьрерин эгьлийрини уьмуьр гьалзавайди я.

Хуьре кьулан мектеб, культурадин КӀвал, клуб, 10 тахтунин идарадин начагъхана, улубхана, аялрин бахча ва администрациядин дараматар авайди я. Вири хуьр газдив таъмин я, гила рекьериз асфальт чӀугунин кӀвалахар гатӀумнавайди я. Халкьдин «Образование» проэктдин куьмекдалди хуьре 240 чка гьакьарзавай, вири къулайвилер авай мектеб эцигнава.

Кьве вишелай пара ксариз вини дережадин чирвилер ава. Мирзоев Аллагьверди, Хаметов Сабир ва Нагиев Рамазан хьтин ксар — докторар ва илимрин кандидатар, ибур хуьруьн дамах я. Эхиримжи йисара, бизнесдал алахънавай ксарни пара хьана, абурукай Мирзоев Мирза, Алиев Нурмет хьтин бизнесменар хуьруьн социалвилинни - экономикадин ва культурадин уьмуьрда активдаказ иштирак ийизвайди я. Абурун такьатрин куьмекдалди хуьре цӀийи мискӀиндин эцигунар кьилиз акъатзава.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 978 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. [[1886 йис]]ан [[Урусат Империя]]дин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, 1886 йисуз хуьре 40 касди уьмуьр гьалзавай, вири [[азербайжанар]] тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ulus1886.html УЛУССКИЙ  МАГАЛ  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/molakent.html «Лезгин» сайтуна Муллахуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325143003/http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/molakent.html |date=2016-03-25 }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}

[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>0lgttwqbmpf081o1622jz3097z20wa5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99734</id>
      <parentid>99733</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8158" sha1="ckn7wmxsck6saeprezu8zovbtdfc1ak" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=ЦIийи Кутул
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кутул, Моллакент}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =55|lat_sec =10
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =22|lon_sec =52
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Муллахуьруьнсовет|«Муллахуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-17
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 978
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368198
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 856 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Кутул''' (халкьдин юкьа '''''Муллахуьр'',''' {{lang-ru|Нижний Кутул, Моллакент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Арабляр]] хуьруьхъ галаз [[Муллахуьруьнсовет|«Муллахуьруьнсовет»]]дик акатзава.

Хуьруьнсоветдин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀун сивел, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: [[Арабляр]].

==Тарих==
[[1895 йис]]уз Муллахуьр [[Куьре округ]]дин [[Уллу магал]]дин Аглоби хуьруьнжемятдик квай гъвечӀи азербайжан хуьр тир. Хуьруьн 7 кӀвале 36 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;Памятная книжка Дагестанской области, составитель Е. И. Козубский, 1895&lt;/ref&gt;. [[XX виш йис]]ан 1920-й йисарай гатӀумна иниз [[Кьурагь район]]дин [[Кутул]] хуьруьн эгьлияр къвез - къвез куьч жезвай &lt;ref&gt;[http://www.kurah.su/local_government/mo-mollakentskii Муниципальное образование «Сельсовет Моллакентский»]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, хуьруьз сифте куьч хьанвай ксар [[19 виш йис]]ан, тахминан [[1880 йис]]уз, арадал акъатнай. Къе хуьре кутулвийрилай гъейри, гьакӀни эхнигвияр, штулвияр ва муькуь хуьрерин эгьлийрини уьмуьр гьалзавайди я.

Хуьре кьулан мектеб, культурадин КӀвал, клуб, 10 тахтунин идарадин начагъхана, улубхана, аялрин бахча ва администрациядин дараматар авайди я. Вири хуьр газдив таъмин я, гила рекьериз асфальт чӀугунин кӀвалахар гатӀумнавайди я. Халкьдин «Образование» проэктдин куьмекдалди хуьре 240 чка гьакьарзавай, вири къулайвилер авай мектеб эцигнава.

Кьве вишелай пара ксариз вини дережадин чирвилер ава. Мирзоев Аллагьверди, Хаметов Сабир ва Нагиев Рамазан хьтин ксар — докторар ва илимрин кандидатар, ибур хуьруьн дамах я. Эхиримжи йисара, бизнесдал алахънавай ксарни пара хьана, абурукай Мирзоев Мирза, Алиев Нурмет хьтин бизнесменар хуьруьн социалвилинни - экономикадин ва культурадин уьмуьрда активдаказ иштирак ийизвайди я. Абурун такьатрин куьмекдалди хуьре цӀийи мискӀиндин эцигунар кьилиз акъатзава.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 978 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. [[1886 йис]]ан [[Урусат Империя]]дин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, 1886 йисуз хуьре 40 касди уьмуьр гьалзавай, вири [[азербайжанар]] тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ulus1886.html УЛУССКИЙ  МАГАЛ  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/molakent.html «Лезгин» сайтуна Муллахуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325143003/http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/molakent.html |date=2016-03-25 }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}

[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>ckn7wmxsck6saeprezu8zovbtdfc1ak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99735</id>
      <parentid>99734</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:46:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Муллахуьр]] макъаладин тӀвар [[Кутул (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8158" sha1="ckn7wmxsck6saeprezu8zovbtdfc1ak" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=ЦIийи Кутул
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кутул, Моллакент}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =55|lat_sec =10
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =22|lon_sec =52
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Муллахуьруьнсовет|«Муллахуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-17
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 978
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368198
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 856 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Кутул''' (халкьдин юкьа '''''Муллахуьр'',''' {{lang-ru|Нижний Кутул, Моллакент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Арабляр]] хуьруьхъ галаз [[Муллахуьруьнсовет|«Муллахуьруьнсовет»]]дик акатзава.

Хуьруьнсоветдин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀун сивел, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: [[Арабляр]].

==Тарих==
[[1895 йис]]уз Муллахуьр [[Куьре округ]]дин [[Уллу магал]]дин Аглоби хуьруьнжемятдик квай гъвечӀи азербайжан хуьр тир. Хуьруьн 7 кӀвале 36 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;Памятная книжка Дагестанской области, составитель Е. И. Козубский, 1895&lt;/ref&gt;. [[XX виш йис]]ан 1920-й йисарай гатӀумна иниз [[Кьурагь район]]дин [[Кутул]] хуьруьн эгьлияр къвез - къвез куьч жезвай &lt;ref&gt;[http://www.kurah.su/local_government/mo-mollakentskii Муниципальное образование «Сельсовет Моллакентский»]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, хуьруьз сифте куьч хьанвай ксар [[19 виш йис]]ан, тахминан [[1880 йис]]уз, арадал акъатнай. Къе хуьре кутулвийрилай гъейри, гьакӀни эхнигвияр, штулвияр ва муькуь хуьрерин эгьлийрини уьмуьр гьалзавайди я.

Хуьре кьулан мектеб, культурадин КӀвал, клуб, 10 тахтунин идарадин начагъхана, улубхана, аялрин бахча ва администрациядин дараматар авайди я. Вири хуьр газдив таъмин я, гила рекьериз асфальт чӀугунин кӀвалахар гатӀумнавайди я. Халкьдин «Образование» проэктдин куьмекдалди хуьре 240 чка гьакьарзавай, вири къулайвилер авай мектеб эцигнава.

Кьве вишелай пара ксариз вини дережадин чирвилер ава. Мирзоев Аллагьверди, Хаметов Сабир ва Нагиев Рамазан хьтин ксар — докторар ва илимрин кандидатар, ибур хуьруьн дамах я. Эхиримжи йисара, бизнесдал алахънавай ксарни пара хьана, абурукай Мирзоев Мирза, Алиев Нурмет хьтин бизнесменар хуьруьн социалвилинни - экономикадин ва культурадин уьмуьрда активдаказ иштирак ийизвайди я. Абурун такьатрин куьмекдалди хуьре цӀийи мискӀиндин эцигунар кьилиз акъатзава.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 978 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. [[1886 йис]]ан [[Урусат Империя]]дин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, 1886 йисуз хуьре 40 касди уьмуьр гьалзавай, вири [[азербайжанар]] тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ulus1886.html УЛУССКИЙ  МАГАЛ  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/molakent.html «Лезгин» сайтуна Муллахуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325143003/http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/molakent.html |date=2016-03-25 }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}

[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>ckn7wmxsck6saeprezu8zovbtdfc1ak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99756</id>
      <parentid>99735</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8426" sha1="ttydhx2uro2gnq19ltb1cu9s5hvruc6" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=ЦIийи Кутул
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кутул, Моллакент}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =55|lat_sec =10
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =22|lon_sec =52
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Муллахуьруьнсовет|«Муллахуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-17
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 978
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368198
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 856 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Кутул''' (халкьдин юкьа '''''Муллахуьр'',''' {{lang-ru|Нижний Кутул, Моллакент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Арабляр]] хуьруьхъ галаз [[Муллахуьруьнсовет|«Муллахуьруьнсовет»]]дик акатзава.

Хуьруьнсоветдин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀун сивел, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: [[Арабляр]].

==Тарих==
[[1895 йис]]уз Муллахуьр [[Куьре округ]]дин [[Уллу магал]]дин Аглоби хуьруьнжемятдик квай гъвечӀи азербайжан хуьр тир. Хуьруьн 7 кӀвале 36 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;Памятная книжка Дагестанской области, составитель Е. И. Козубский, 1895&lt;/ref&gt;. [[XX виш йис]]ан 1920-й йисарай гатӀумна иниз [[Кьурагь район]]дин [[Кутул]] хуьруьн эгьлияр къвез - къвез куьч жезвай &lt;ref&gt;[http://www.kurah.su/local_government/mo-mollakentskii Муниципальное образование «Сельсовет Моллакентский»]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, хуьруьз сифте куьч хьанвай ксар [[19 виш йис]]ан, тахминан [[1880 йис]]уз, арадал акъатнай. Къе хуьре кутулвийрилай гъейри, гьакӀни эхнигвияр, штулвияр ва муькуь хуьрерин эгьлийрини уьмуьр гьалзавайди я.

Хуьре кьулан мектеб, культурадин КӀвал, клуб, 10 тахтунин идарадин начагъхана, улубхана, аялрин бахча ва администрациядин дараматар авайди я. Вири хуьр газдив таъмин я, гила рекьериз асфальт чӀугунин кӀвалахар гатӀумнавайди я. Халкьдин «Образование» проэктдин куьмекдалди хуьре 240 чка гьакьарзавай, вири къулайвилер авай мектеб эцигнава.

Кьве вишелай пара ксариз вини дережадин чирвилер ава. Мирзоев Аллагьверди, Хаметов Сабир ва Нагиев Рамазан хьтин ксар — докторар ва илимрин кандидатар, ибур хуьруьн дамах я. Эхиримжи йисара, бизнесдал алахънавай ксарни пара хьана, абурукай Мирзоев Мирза, Алиев Нурмет хьтин бизнесменар хуьруьн социалвилинни - экономикадин ва культурадин уьмуьрда активдаказ иштирак ийизвайди я. Абурун такьатрин куьмекдалди хуьре цӀийи мискӀиндин эцигунар кьилиз акъатзава.

2017 йисуз хуьре митинг хьана Замир Азизов т1вар алайдан хуьруьвириз гайи зулумдиз гекъи.&lt;ref&gt;https://ndelo.ru/novosti/administraciya-kurahskogo-rajona-prokommentirovala-protestnye-akcii-v-&lt;/ref&gt;

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 978 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. [[1886 йис]]ан [[Урусат Империя]]дин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, 1886 йисуз хуьре 40 касди уьмуьр гьалзавай, вири [[азербайжанар]] тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/ulus1886.html УЛУССКИЙ  МАГАЛ  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/molakent.html «Лезгин» сайтуна Муллахуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325143003/http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/molakent.html |date=2016-03-25 }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}

[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>ttydhx2uro2gnq19ltb1cu9s5hvruc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куачхуьр (цӀийи)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5597</id>
    <revision>
      <id>99742</id>
      <parentid>96097</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7050" sha1="s4lk8cvv8c4dltugspxf21a2g6xmcbt" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Куачхуьр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Нижний Кочхюр, Бугдатепе}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =45|lat_sec =35
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =23|lon_sec =28
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьуьчхуьруьнсовет|«Кьуьчхуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 1975
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар          = ЦӀийи Кьуьчхуьр
 |кьакьанвилин жуьре      =
 |ЯШЧдин кьакьанвал       =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 716 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368192 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 825 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Куачхуьр''' ({{lang-ru|Нижний Кочхюр, Бугдатепе}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Кьуьчхуьр]]уьхъ галаз [[Кьуьчхуьруьнсовет|&quot;Кьуьчхуьруьнсовет&quot;дик]] акатзава.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, [[Гуьлгери вацӀ]]ун кьере чка кьунвайди я.

== ТӀвар ==
Хуьруьн виликан тӀвар '''«ЦӀийи Кьуьчхуьр»''' тир, гуьгъуьнлай адаз ''Къуьлуьн кӀунтӀ'' мана гузвай цӀап чӀалан '''«Бугъда тепе»''' тӀвар эцигнавай.

== Тарих ==
Тарихдин малуматри шагьидвалзавайвал, [[1935 йис]]уз [[Кьуьчхуьр]]е совхоз арадал гъанвай, ва [[1937 йис]]уз Мегьарамдхуьруьн районда Гуьлгери вацӀун мукьвал кьуьчхуьрвийриз никӀериз ва тӀулариз цӀийи чилер чара авунвай. И чилел [[Самур вацӀ]]унни Гуьлгери вацӀун юкьва авай чӀехи кӀунтӀал алай. Инлай мукьвал алай хуьрериз тухудай рекьер авачир. Чилер валари тамарин массиври кьунвай. Амма абурун арада авай ахъа чкайра кьуьчхуьрвийри гьажибугъда цазвай. Сувавийриз и чкадикай хуш атанвай. Куьруь муьгьлетдин къене абуру чилер валарикайни эчӀелин хъчарикай михьна, къуьл ва цил цадай накьв раснавай. [[1938 йис]]ан хъуьтӀуьз абуру Кьуьчхуьрдай иниз чпин маларни лапагар гьалнавай. Пара четин вахтар тир, кьетӀендаказ гатуз. Гатун зегьемдив вердиш тахьанвай сувавияр [[цӀай (азар)|цӀай]] азардикай хажалатар чӀугузвай, телефвилерни тӀимил тушир. Амма къвез къвез абур цӀийи климатдив вердиш хьанвай. [[1957 йис]]уз Эхмед тӀвар алай кьуьчхуьрвиди ина садлагьай кӀвал эцигнавай. Адан гуьгъуьнаваз иниз муькуь кьуьчхуьрвиярни куьч хьана ацукьнавай. Алай чӀавуз хуьре 300 кьван майишатар ва 716 — далай пара касди уьмуьр гьалзава.

Хуьре кьулан мектеб, алакъадин идара, фельдшервилинни — акушервилин идара, рахунрин идара, клуб, улубхана кардик ква. Хуьруьн эгьлияр электричестводив, газдив ва са кьадар цив таъмин я. Гуьлгери вацӀал муьгъ эцигнавайди я.

Бугъда тепеда кьуьчхуьруьн эгьлийрилай гъейри, [[Ахцегь район]]дин хуьрерай атайбурни авайди я.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 706 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] — [[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-kochhyurskii.html Бугъда-тепе хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706054134/http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-kochhyurskii.html |date=2015-07-06 }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>s4lk8cvv8c4dltugspxf21a2g6xmcbt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99743</id>
      <parentid>99742</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Бугъда тепе]] макъаладин тӀвар [[Куачхуьр (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7050" sha1="s4lk8cvv8c4dltugspxf21a2g6xmcbt" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Куачхуьр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Нижний Кочхюр, Бугдатепе}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =45|lat_sec =35
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =23|lon_sec =28
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьуьчхуьруьнсовет|«Кьуьчхуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 1975
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар          = ЦӀийи Кьуьчхуьр
 |кьакьанвилин жуьре      =
 |ЯШЧдин кьакьанвал       =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 716 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368192 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 825 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Куачхуьр''' ({{lang-ru|Нижний Кочхюр, Бугдатепе}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Кьуьчхуьр]]уьхъ галаз [[Кьуьчхуьруьнсовет|&quot;Кьуьчхуьруьнсовет&quot;дик]] акатзава.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, [[Гуьлгери вацӀ]]ун кьере чка кьунвайди я.

== ТӀвар ==
Хуьруьн виликан тӀвар '''«ЦӀийи Кьуьчхуьр»''' тир, гуьгъуьнлай адаз ''Къуьлуьн кӀунтӀ'' мана гузвай цӀап чӀалан '''«Бугъда тепе»''' тӀвар эцигнавай.

== Тарих ==
Тарихдин малуматри шагьидвалзавайвал, [[1935 йис]]уз [[Кьуьчхуьр]]е совхоз арадал гъанвай, ва [[1937 йис]]уз Мегьарамдхуьруьн районда Гуьлгери вацӀун мукьвал кьуьчхуьрвийриз никӀериз ва тӀулариз цӀийи чилер чара авунвай. И чилел [[Самур вацӀ]]унни Гуьлгери вацӀун юкьва авай чӀехи кӀунтӀал алай. Инлай мукьвал алай хуьрериз тухудай рекьер авачир. Чилер валари тамарин массиври кьунвай. Амма абурун арада авай ахъа чкайра кьуьчхуьрвийри гьажибугъда цазвай. Сувавийриз и чкадикай хуш атанвай. Куьруь муьгьлетдин къене абуру чилер валарикайни эчӀелин хъчарикай михьна, къуьл ва цил цадай накьв раснавай. [[1938 йис]]ан хъуьтӀуьз абуру Кьуьчхуьрдай иниз чпин маларни лапагар гьалнавай. Пара четин вахтар тир, кьетӀендаказ гатуз. Гатун зегьемдив вердиш тахьанвай сувавияр [[цӀай (азар)|цӀай]] азардикай хажалатар чӀугузвай, телефвилерни тӀимил тушир. Амма къвез къвез абур цӀийи климатдив вердиш хьанвай. [[1957 йис]]уз Эхмед тӀвар алай кьуьчхуьрвиди ина садлагьай кӀвал эцигнавай. Адан гуьгъуьнаваз иниз муькуь кьуьчхуьрвиярни куьч хьана ацукьнавай. Алай чӀавуз хуьре 300 кьван майишатар ва 716 — далай пара касди уьмуьр гьалзава.

Хуьре кьулан мектеб, алакъадин идара, фельдшервилинни — акушервилин идара, рахунрин идара, клуб, улубхана кардик ква. Хуьруьн эгьлияр электричестводив, газдив ва са кьадар цив таъмин я. Гуьлгери вацӀал муьгъ эцигнавайди я.

Бугъда тепеда кьуьчхуьруьн эгьлийрилай гъейри, [[Ахцегь район]]дин хуьрерай атайбурни авайди я.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 706 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] — [[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-kochhyurskii.html Бугъда-тепе хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706054134/http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-kochhyurskii.html |date=2015-07-06 }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>s4lk8cvv8c4dltugspxf21a2g6xmcbt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хъал (Авадан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5921</id>
    <revision>
      <id>99694</id>
      <parentid>98202</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Авадан]] макъаладин тӀвар [[Хъал (Авадан)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>98202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5463" sha1="rygkuvj61c8kiqgx67de5bd3g4stazm" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Хъал (Авадан)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Авадан}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min = 56 |lat_sec = 06
  |lon_deg = 48 |lon_min = 20 |lon_sec = 19
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Авадан хуьруьнсовет|«Авадан»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-2
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = &lt;span style=&quot;color: #0c0; font-size: larger;&quot;&gt;▲&lt;/span&gt; 2854 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]], [[агъулар]], [[рутулар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368659
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 860 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Хъал''' ('''''Авадан''''' {{lang-ru|Авадан}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Докъузпара район]]дин хуьр - анклав. [[Авадан хуьруьнсовет|«Авадан» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр. 

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Дербент район]]дин кьибле пата, [[Рубас вацӀ]]ун патав, [[Дербент]] шегьердилай 15 км кьибле пата чка кьунва. 

==Тарих==
[[XX виш йис]]ан 60-й йисара, [[Ахцегь район]]дин — [[Мичегь]], [[Хълар]], [[Докъузпара район]]дин — [[Мискискар]], [[Рутул район]]дин — [[Ихрек]] ва [[Агъул район]]дин — [[Курагъ]] хуьруьн эгьлияр [[Дербент район]]дин чилер алай Мискискарин белгендиз куьч хьунин рекьелди Авадан хуьр арадал гъанвай.

==Агьалияр==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2854 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматрикай, хуьруьн агьалияр 2506 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин чӀехи пай [[лезгияр]], тӀимил пай [[агъулар]]ни [[рутулар]] я, вири [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_avadan/0-390 «Лезгияр.ру» сайтуна Авадан хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>rygkuvj61c8kiqgx67de5bd3g4stazm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99709</id>
      <parentid>99694</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5915" sha1="b8wvkau9bnixfrtqwmze6zviszsbh4m" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Хъал (Авадан)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Авадан}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min = 56 |lat_sec = 06
  |lon_deg = 48 |lon_min = 20 |lon_sec = 19
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Авадан хуьруьнсовет|«Авадан»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;-2
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = &lt;span style=&quot;color: #0c0; font-size: larger;&quot;&gt;▲&lt;/span&gt; 2854 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]], [[агъулар]], [[рутулар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368659
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 860 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Хъал''' ('''''ЦIийи Хъал''''', '''''Авадан''''' {{lang-ru|Авадан}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Докъузпара район]]дин хуьр - анклав. [[Авадан хуьруьнсовет|«Авадан» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр. 

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Дербент район]]дин кьибле пата, [[Рубас вацӀ]]ун патав, [[Дербент]] шегьердилай 15 км кьибле пата чка кьунва. 

==Тарих==
[[XX виш йис]]ан 60-й йисара, [[Ахцегь район]]дин — [[Мичегь]], [[Хълар]], [[Докъузпара район]]дин — [[Мискискар]], [[Рутул район]]дин — [[Ихрек]] ва [[Агъул район]]дин — [[Курагъ]] хуьруьн эгьлияр [[Дербент район]]дин чилер алай Мискискарин белгендиз куьч хьунин рекьелди Авадан хуьр арадал гъанвай.

==Агьалияр==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2854 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматрикай, хуьруьн агьалияр 2506 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин чӀехи пай [[лезгияр]], тӀимил пай [[агъулар]]ни [[рутулар]] я, вири [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== Сихилар ==
'''Хълар''':

''1. Къарамар (Пашаяр)''

''2. Сикӏер (Селимар)''

''3. Пӏиретӏар''

''4. Шепӏенар''

'''Мичегьар''':

''1. Зангалар''

''2. Лапашар''

''3. Цӏефингар''

''4. Камилар''

''5. Кӏамуханар''

''6. Асварар''

''7. Чакамилар''

''8. Шкӏунтар''

''9. Кӏацӏаяр''

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_avadan/0-390 «Лезгияр.ру» сайтуна Авадан хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>b8wvkau9bnixfrtqwmze6zviszsbh4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гандурар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5923</id>
    <revision>
      <id>99710</id>
      <parentid>89499</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3984" sha1="duek429z7jdzjba6pizptcm2unacig1" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Гандурар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Гандурар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =23 |lat_sec =28
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =37
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1022 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 50 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368680 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 835 009 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Гандурар''' ({{lang-ru|Гандурар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Керимханар]], [[Кьилер]], [[Демирар]], [[Кьвалар]], [[ЧӀулавар]], [[Эсетар]] хуьрерихъ галаз [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 3,4 км кьибле пата, [[Усугъчай вацӀ]]ун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Демирар]], [[Керимханар]], [[Эсетар]].

== Тарих==

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 50 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Сихилар ==
Гандурар

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>duek429z7jdzjba6pizptcm2unacig1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Керимханар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5924</id>
    <revision>
      <id>99712</id>
      <parentid>89971</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3977" sha1="1ka8vkyeixp916i89pktmmjfa6bj6se" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Керимханар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Керимханар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =23 |lat_sec =11
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =24
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1022 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 92  
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368680 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 835 004 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Керимханар''' ({{lang-ru|Керимханар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Гандурар]], [[Кьилер]], [[Демирар]], [[Кьвалар]], [[ЧӀулавар]], [[Эсетар]] хуьрерихъ галаз [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 3,6 км кьибле пата, [[Усугъчай вацӀ]]ун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Кьилер]], [[Гандурар]].

== Тарих==

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 92 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Сихилар ==
Керимханар

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>1ka8vkyeixp916i89pktmmjfa6bj6se</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Демирар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5925</id>
    <revision>
      <id>99711</id>
      <parentid>89716</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4026" sha1="qthq0xhy9qq95lpabp8bur6k6q9uldz" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Демирар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Демирар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =23 |lat_sec =53
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =29
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1022 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 121
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368680 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 835 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Демирар''' ({{lang-ru|Демирар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Гандурар]], [[Кьилер]], [[Керимханар]], [[Кьвалар]], [[ЧӀулавар]], [[Эсетар]] хуьрерихъ галаз [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 2,8 км кьибле пата, [[Усугъчай вацӀ]]ун чапла кьерел чка кьунвайди я.

==ТӀварцӀикай==
Хуьруьн «Демирар» гаф азербайжан чӀалал «[[Ракь]]ар» лагьай чӀал я.

== Тарих==

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 121 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Сихилар ==
Демирар

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>qthq0xhy9qq95lpabp8bur6k6q9uldz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кавалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5926</id>
    <revision>
      <id>99713</id>
      <parentid>90192</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Кьвалар]] макъаладин тӀвар [[Кавалар]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>90192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3838" sha1="pe1u7lv4ghdsu91ejfo6wswuhk0catm" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Кьвалар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кавалар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =24 |lat_sec =01
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =46
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1022 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 101
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368680 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 835 005 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Кьвалар''' ({{lang-ru|Кавалар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Гандурар]], [[Демирар]], [[Кьилер]], [[Керимханар]], [[ЧӀулавар]], [[Эсетар]] хуьрерихъ галаз [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 2,6 км кьибле пата, [[Усугъчай вацӀ]]ун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я.

== Тарих==

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 101 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>pe1u7lv4ghdsu91ejfo6wswuhk0catm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99715</id>
      <parentid>99713</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3838" sha1="j37ly631l13t3zj7refjunfbbg0qj00" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Кавалар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кавалар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =24 |lat_sec =01
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =46
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1022 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 101
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368680 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 835 005 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Кавалар''' ({{lang-ru|Кавалар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Гандурар]], [[Демирар]], [[Кьилер]], [[Керимханар]], [[ЧӀулавар]], [[Эсетар]] хуьрерихъ галаз [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 2,6 км кьибле пата, [[Усугъчай вацӀ]]ун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я.

== Тарих==

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 101 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>j37ly631l13t3zj7refjunfbbg0qj00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99719</id>
      <parentid>99715</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3875" sha1="a9iqaw07z3mivu4jbgs0r9a1pbwjt08" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Кавалар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кавалар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =24 |lat_sec =01
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =46
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1022 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 101
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368680 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 835 005 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Кавалар''' ({{lang-ru|Кавалар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Гандурар]], [[Демирар]], [[Кьилер]], [[Керимханар]], [[ЧӀулавар]], [[Эсетар]] хуьрерихъ галаз [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 2,6 км кьибле пата, [[Усугъчай вацӀ]]ун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я.

== Тарих==

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 101 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Сихилар ==
Кавалар

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>a9iqaw07z3mivu4jbgs0r9a1pbwjt08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чувалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5927</id>
    <revision>
      <id>99720</id>
      <parentid>91285</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[ЧӀулавар]] макъаладин тӀвар [[Чувалар]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>91285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3840" sha1="rgtdjd9k1ltcmzrst0uqyy9y6znik2f" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=ЧӀулавар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Чувалар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =24 |lat_sec =22
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =35
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1022 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 101
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368680 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 835 007 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''ЧӀулавар''' ({{lang-ru|Чувалар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Гандурар]], [[Демирар]], [[Кьилер]], [[Керимханар]], [[Кьвалар]], [[Эсетар]] хуьрерихъ галаз [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 1,6 км кьибле пата, [[Усугъчай вацӀ]]ун чапла кьерел чка кьунвайди я.

== Тарих==

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 101 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>rgtdjd9k1ltcmzrst0uqyy9y6znik2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99722</id>
      <parentid>99720</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3869" sha1="6e38ulfwixeav8rpia3bn8wdlewuzcs" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Чувалар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Чувалар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =24 |lat_sec =22
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =35
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1022 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 101
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368680 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 835 007 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Чувалар''' ({{lang-ru|Чувалар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Гандурар]], [[Демирар]], [[Кьилер]], [[Керимханар]], [[Кьвалар]], [[Эсетар]] хуьрерихъ галаз [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 1,6 км кьибле пата, [[Усугъчай вацӀ]]ун чапла кьерел чка кьунвайди я.

== Тарих==

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 101 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Сихил ==
Чувалар

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>6e38ulfwixeav8rpia3bn8wdlewuzcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эсетар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5928</id>
    <revision>
      <id>99723</id>
      <parentid>91366</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарих */</comment>
      <origin>99723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3951" sha1="so6k0f9zqx0zu0s8vyl2abwmfjnc6go" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Эсетар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Эсетар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =23 |lat_sec =46
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =42
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1022 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 101
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368680 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 835 008 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Эсетар''' ({{lang-ru|Эсетар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Гандурар]], [[Демирар]], [[Кьилер]], [[Керимханар]], [[Кьвалар]], [[ЧӀулавар]] хуьрерихъ галаз [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 2,6 км кьибле пата, [[Усугъчай вацӀ]]ун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я.

== Тарих==
Эсетар чиб [[Миграгъар (Докъузпара район)|Муграгърин]] сихилдай я.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 101 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>so6k0f9zqx0zu0s8vyl2abwmfjnc6go</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Килер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5929</id>
    <revision>
      <id>99716</id>
      <parentid>90214</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Кьилер]] макъаладин тӀвар [[Килер]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>90214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4437" sha1="4awgshzoid01icce6zv2f8qbfkf36k5" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Кьилер
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Килер}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =22 |lat_sec =49
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =01
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1264 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 361
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368680 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 835 001 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Кьилер''' ({{lang-ru|Килер}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Гандурар]], [[Демирар]], [[Керимханар]], [[Кьвалар]], [[ЧӀулавар]], [[Эсетар]] хуьрерихъ галаз [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр яз администрациядин юкь я.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 4,5 км кьибле пата, [[Усугъ вацӀ]]ун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я.

== Тарих==

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 361 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Бабаев Саидмегьамед Жабраилан хва]] — лезги шаир.
* [[Гьакимов Къурбан Халикан хва]] ''(лакӀаб Гьаким Къурбан)'' — лезги кхьираг, алимни публицист.
* [[Къенберов Усман Хелилан хва]] — лезги шаир ва публицист.
* [[Шихвердиев Мурадхан Шихвердидин хва]] — лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>4awgshzoid01icce6zv2f8qbfkf36k5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99718</id>
      <parentid>99716</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5056" sha1="cksozsvl6elndvf11mujrlnouq5iio9" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Килер
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Килер}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =22 |lat_sec =49
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =54 |lon_sec =01
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1264 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 361
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368680 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 835 001 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Килер''' ({{lang-ru|Килер}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Гандурар]], [[Демирар]], [[Керимханар]], [[Кьвалар]], [[ЧӀулавар]], [[Эсетар]] хуьрерихъ галаз [[Кьилерин хуьруьнсовет|«Кьилерин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр яз администрациядин юкь я.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 4,5 км кьибле пата, [[Усугъ вацӀ]]ун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я.

== Тарих==
[[Миграгъар (Докъузпара район)|Муграгъай]] атанва.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 361 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Сихилар ==
''1. Реседар''

''2. Ккамавайбур''

''3. Хъркьар''

''4. Цфияр''

''5. Ханар''

''6. Хъртак квайбур''

''7. Хъалияр''

''8. Качалар''

''9. Гандурар''

''10. Сапаяр''

''11. Эсетар''

''12. Кьавалар''

''13. Демирар''

''14. Керимханар''

''15. Чӏулавар''

''16. Эмирар''

''17. Жимирар''

''18. Камалар''

''19. Шихалияр''

''20. Атӏацар''

''21. Бишар''

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Бабаев Саидмегьамед Жабраилан хва]] — лезги шаир.
* [[Гьакимов Къурбан Халикан хва]] ''(лакӀаб Гьаким Къурбан)'' — лезги кхьираг, алимни публицист.
* [[Къенберов Усман Хелилан хва]] — лезги шаир ва публицист.
* [[Шихвердиев Мурадхан Шихвердидин хва]] — лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>cksozsvl6elndvf11mujrlnouq5iio9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КӀележугъ (Докъузпара район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5930</id>
    <revision>
      <id>99682</id>
      <parentid>94981</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Къалажух (Докъузпара район)]] макъаладин тӀвар [[КӀележугъ (Докъузпара район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>94981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21129" sha1="g0lh2h7fcxqdzf1kyeuu5qzgyguatzf" xml:space="preserve">{{Муькуь манаяр|Къалажух}}
{{ЯШЧ2
|тӀвар=Къалажух 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Каладжух}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 22 |lat_sec = 00
 |lon_deg = 47 |lon_min = 54 |lon_sec = 20
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къалажух хуьруьнсовет (Докъузпара район)|«Къалажух»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1264 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1 758 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368688
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.panoramio.com/user/7679037?with_photo_id=90416568 www.panoramio.com]
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.365150&amp;lon=47.907515&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Къалажух ''' ({{lang-ru|Каладжух}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. [[Къалажух хуьруьнсовет (Докъузпара район)|«Къалажух» хуьруьнсоветдин]] администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 9 км кьибле пата, [[Усугъ вацӀ]]ун эрчӀи кьерел ала.

== Тарих ==
Хуьруьн сифтегьан тӀвар, ''къеле'' мана гузвай «Къала» тир. Гилан Къалажух авай чкадилай са тӀимил вине, цӀуру эгьлийри «Хуьруьн кьил», «ЦӀуру хуьр хьайи чка» лугьудай, кӀунтӀар авай чкадал къеле алайди тир. [[XX виш йис]]ан 50 — й йисара, хуьруьн мектебдин тарихдин муаллим Жаватов Пирим ва хайи дигедин тарих чирунал рикӀ алай муаллим Эмиралиев Али, юкьван мектебдин чӀехи классра кӀелзавай шакӀуртрихъ галаз цӀуру «Къала» алай чкада археологиядин эгъуьнар кьиле тухванвай. Эгъуьнар ийизвай чӀавуз, чилин кӀаник тахминан кьве метр дегьнедай абуру къеледин цлан хандакӀ, пара кьадарда сагъдиз амукьнавай кӀвалин затӀар (хъенчӀин гетӀеяр, кӀуьцуьяр, кварар, цурцин синияр, нек ацадай гетӀеяр) ва къайи яракьар (гапурар, ракьун жидаяр, хьилерин кӀвенкӀер ва мсб.) дуьздал акъуднай. КӀвалерин элкъвена къваларив 3 — 4 метр кьакьанвилин къванцин цлар хкаж хьанвай. Хуьруьнвияр Къаладиз кӀарасдин чӀехи варарай гьахна экъечӀзавай.

НикӀин кӀвалахар ийизвай чӀавуз, варар къенепатай дапӀардал кӀевзавай, ва куьлегар нубатдалди хуьруьнви къаравулри хуьзвай. Къеледин эгьлийрин асул кӀвалах — малдарвал тир. Тварцин магьсулрикай, асул гьисабдалди, мух, къуьл, сил ва харар цазвай. Къеледа пара кьадарда инсанри уьмуьр гьалзвай. Им тестикьарзавайди, къеледин мукьвал алай «РегъверачӀ» ва «Гаралай ягъв» тӀварар авай чкайра авай, 2 гектардилай пара майдан кьунвай дегь чӀаван гегьенш сурар я. Хуьруьн эгьлийрин ислягь уьмуьр [[XI виш йис]]ан юкьварай [[XII виш йис]]ан сифте кьилерал кьван давам хьанвай. Гуьгъуьнлай, сад-садан къвалав гвай хуьруьнжемятрин арада къенепатан дявеяр эгечӀнавай. Нетижада «Къала» къеле чкӀана ичӀи хьана терг хьанвай. Зарар галукьай хуьруьнвийрин куьмекдал [[Къара Куьре]]дин эгьлияр атанай. «Экуьнин сув» сувун пата куьревийри къелевийриз кӀвалер эцигуниз ва магьсулар цуниз чилер чара авунай ва чпини абуруз дараматар хкажиз куьмекар ганвай.

Алай чӀавуз, Къара Куьре хуьре, агьалийрин ва кьунвай майдандин кьадардай саки са хуьр кьван язвай, «КӀелетрин мягьле» лугьудай къалажухвийрин чӀехи мягьле ава. Къалурнавай чӀавуз ([[XI виш йис|XI]] — [[XII виш йис]]ара) Къала хуьруьн эгьлийрин гъиляй чпиз талукь тир «Агъа кӀри», «Вини кӀри», «Там», «Бекеранд рук», «Тухьур», «ЦӀарубур», «Бахчаяр», «Агъа тӀун» мулкар акъатнай. Масаниз куьч жез мажбур хьайи къалавийрин са пайди гилан [[Азербайжан]]дин [[Исмаиллы район]]да авай [[Къалажух (Исмаиллы район)|Къалажух]] хуьруьн бине, муькуь пайдини [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]да авай [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух]] хуьруьн бинеяр кутунвай. Гила Исмаиллыдин Къалажух хуьре 2000-дилай пара къалавийрин несилри уьмуьр гьалзава, амма абурун чӀехи пай азербайжанарихъ галаз ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвена. Асулдай Къаладай тир са шумуд хзанар гила [[Рутул район]]да секин хьана уьмуьр гьалзава. ГьакӀни, виликан Къала хуьруьн чара-чара сихилар гила [[КцӀар район]]дин — [[Лацар (КцӀар район)|Лацар]], [[Зинданмуругъ]], [[Къаяхуьр]], [[ЦӀуру Худат]], [[Киригар]], [[Бидиркъеле]], [[Хъачмаз район]]дин — [[Къусарчай (Хъачмаз)|Къусарчай]], [[Худат]], [[Мукьтадир]], [[Набран]], [[Хъачмаз]] хуьрерани шегьерра ва [[Баку]] шегьерда секин хьанвайди я.

Гьар саниз чӀканвай къалавийрин рикӀера чпин хайи дигедиз, ватандиз кьарувал туьхвенвачир. Чара чкайда яргъалди къекъуьнрикай кьулухъ, къалавийрин бязибур хайи ватандиз элкъвена ва цӀийи, яни гилан Къалажух хуьруьн бине кутунвай. Хуьр, вилик цӀуру Къала хуьр алай чкадилай 500 метр агъа пата авайди я. Лезги тарихдаррин тахминан тир гьисабриз килигна, хуьруьн бинедал атунин тарих [[1400 йис|1400]] — [[1450 йис]]арал къвезва. ЧӀехи сурарин садлагьай жергеда авай сурал, араб хатӀаралди: «Мирзеханан сур. Кьиникьин йис: 1662 йис» кхьенвай къван ала. А къванцел гьакӀни, цӀийи хуьруьн мискӀин Мирзехана эцигнавайди кхьенва.

Хуьр, пара кьадарда куьчеяр авай 15 '''мягьлейрикай''' ибарат я. Гьар мягьледа компактдаказ чара-чара сихилрин векилар амукьзава.

[[XIX виш йис]]уз Къалажух хуьр вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Самур округдин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. Кьилдин Къалажух хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

Самур дугундин эгьлийрин арада, [[Лезгистан]]динни [[Ширван]]дин гьаким, лезгийрин сунивилин ругьани лидер [[Гьажи Давуд Муьшкуьрви]]дин диде-бубаяр асулдай [[Ахцегь район]]дин [[Чепер]] хуьряй тирди лугьузва. Хайи халкь чара халкьарин лукӀвиляй хкудна азад авун патал, Гьажи Давуда, ватанэгьлийриз вичин кьушундиз гуьгьуьллувилелди акатна интервентрин аксиниз санал женг чӀугуниз эверун патал вичин ихтибарнавай амадагар вири лезги хуьрериз ракъурнавай. Гьажи Давудан кьушундин аскеррин арада [[ЧӀехичай вацӀ]]ун дугундин хуьрерин, абурук Къалажухни кваз, эгьлияр авай. Ибур Тажибрин Хазран ва Шейхрин Рамазан тир. Амма къарагъун кӀаник акатнавай, женгера Шейхрин Рамазанни телеф хьанвай. Им мецяй мециз атай кьиса я, ва чав агакьай тарихдин документрин малуматар авач. Идан гуьгъуьна аваз, [[1848 йис]]уз [[имам Шамил]]а урусрин аксиниз Самур дугундиз дяведин фин кьиле туванвай. Чкадин эгьлияр адан куьмекдиз атанвай, абурун арада Башларрин Мамедшагь, Бедирханрин Бедирхан ва Испатрин Ханали хьтин къалажухвиярни авай. КичӀ квачир кьегьалар жуьрэтлувилелди женг чӀугузвай. Кафиррин аксиниз дяведа къалурай итимвалинни викӀегьвал паталай имам Шамила вичи Испатрин Ханалидиз тур пишкешнавай, и тур Ханалидин несилри къенин йикъалди хуьзва.

[[Октябрьдин революция]]дилай кьулухъ, хуьрера, жемиятдин уьмуьр хъсанарна регьят хъувун патал, гьукуматдин идараяр туькӀуьриз эгечӀнавай. АкӀ, [[1926 йис]]уз Къалажухрин хуьруьн советдини вичин уьмуьрдин сифте кьил кутунвай. Вири Урусатда колхозарни совхозар ахъайзавай, хуьруьн чкайра кулакар дуьздал акъудна терг авун патал [[Кесибвилин Комитет]]ар ({{lang-ru|Комбед}}) арадал гъизвай. Къалажухра [[1928 йис]]уз арадал гъанвай Комбеддин членар: Къаибханов Надиршагь, Эвленов Эвлен, Гуьлнезеров Каибханов, Седрединов Седредин, Атемова Дусту, Сутаев Султан, Сардарова Шагьнисе, Жамалудинов Жамалудин, Муксаев Тураб тир. Комбеддин председательвиле Сархатов Мердали, ва адан заместительвиле — Ишрефов Жават хкянай. А чӀавуз хуьре савад авай са касни авачир. Савад авачирвал терг авун патал хуьрера махсус курсар — ликбезар ({{lang-ru|Ликвидация безграмотности}}) (Савад авачирвал терг ийидай курсар) ахъайзавай. Къалажухра садлагьай ликбез [[1922 йис]]уз кардик кутунвай. Тарсар, хуьруьнви Микаилова Гевилан кьилдин кӀвале тухузвай. Сифте муаллимар: Къара Куьредай — Расулов Мугудин, [[Чепер]] хуьряй — Эфендиев Нажмудин ва [[Миграгъ]]рай — Зейналов Зиядин тир.

Совет гьукум тайин жедалди хуьре хуьруьнжемятдин крар юзбашиди (виш ксарин кьил) кьиле тухузвай. Хуьруьн эхиримжи юзбаши, кар чидай, гафуни атӀудай, девлетар авай хуьруьнэгьли Гьасанбеков Гуьлагьмед тир. Совет, гьукумдин орган яз кардик [[1926 йис]]уз эгечӀнавай. Советдин садлагьай председательвиле Къурбанов Къурбан хкянавай. [[1936 йис]]уз, коллективизацияди йисара, хуьруьн эгьлийрин гьисабдай 14 касдиз жазадин серенжемар акунвай: Гасанбегрин Гуьлахмед, Гьасанбек ва Эмирбег, Михралиев Гьажали, Мамедшагь Мамедгьахов, Сейидкъули Атемов, Алипанах Шайдаев, Муртаза Шекиев, Шагь Шагьов, Агъалар — Эфенди, Расул Расулов, Шагькеримрин Шагькерим ва Шихкерим, Мамедали Мамедалиев.

[[Ватандин ЧӀехи дяве]] чӀавуз Къалажух хуьряй фронтдиз 138 кас рекье гьатнай. Абурукай 63 кас хабар амачиз квахьнай ва женгера телеф хьанвай. Элкъвена ватандиз хтанвайбурун гзафбур инвалидар ва херер квайбур тир. Абурун авангардда коммунистарни комсомолар авай. Къалажухвияр блокададик квай [[Ленинград]], [[Москва]], [[Воронеж]], [[Одесса]], [[Киев]], [[Сталинград]], [[Севастополь]], [[Новороссийск]], [[Керч]], [[Белоруссия]], [[Молдавия]], [[Украина]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Къавкъаз]] фашистрин гъиляй азад авунин женгера кьегьалдаказ иштирай авунай. Абурун жергедай дяве тухунин тактикани теория фад кьадай, хъсан командирар акъатнавай. Абуруз виридай медаларни орденар пишкешнавай. Ибур: капитан Агъабалаев Султангьамид, чӀехи лейтенант политрук Жаватов Пирим, лейтенант Эмиралиев Али, капитан Селимов Челеби, чӀехи лейтенант кавалерист Примов Жават, чӀехи лейтенант Сардаров Шихбуба, лейтенант Шамилов Азай, капитан Седрединов Филядин ва масабур. Гвардиядин фронтра тафаватлувилелди лейтенант [[Эмиралиев Али]]ди жуьрэтдалди женг чӀугунай.

== Агьалияр ==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 758 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1750 кас тир&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] — [[мусурманар]] я.
[[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къалажух хуьруьн агьалияр 1 335 кас тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html ДОКУЗ-ПАРИНСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

Къалажухрин эгьлияр '''сихилриз''' пай жезва ибур: ''Балбутар, Жибияр, Машахар, Мегьдияр, Мензифар, Небияр, Самалчияр, Тажанар, Кекишар, Кишияр, Кажинар, Улуяр, КӀецӀилар, Эрменияр'' я.

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Ашурагъаев Абдул Наврузбеган хва]] — лезги шаир.
* [[Къалажухви Забит]] — [[XVII виш йис]]ан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dokuz-para.ru/kaladzhuh Докъузпара райондин официал сайтуна Къалажух хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906192945/http://dokuz-para.ru/kaladzhuh |date=2013-09-06 }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>g0lh2h7fcxqdzf1kyeuu5qzgyguatzf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99684</id>
      <parentid>99682</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21132" sha1="b87jo7hc2kv3btceeyj03rbn4wz8i7q" xml:space="preserve">{{Муькуь манаяр|Къалажух}}
{{ЯШЧ2
|тӀвар=КӀележугъ 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Каладжух}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 22 |lat_sec = 00
 |lon_deg = 47 |lon_min = 54 |lon_sec = 20
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къалажух хуьруьнсовет (Докъузпара район)|«Къалажух»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1264 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1 758 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368688
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.panoramio.com/user/7679037?with_photo_id=90416568 www.panoramio.com]
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.365150&amp;lon=47.907515&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''КӀележугъ '''({{lang-ru|Каладжух}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. [[Къалажух хуьруьнсовет (Докъузпара район)|«Къалажух» хуьруьнсоветдин]] администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 9 км кьибле пата, [[Усугъ вацӀ]]ун эрчӀи кьерел ала.

== Тарих ==
Хуьруьн сифтегьан тӀвар, ''къеле'' мана гузвай «Къала» тир. Гилан Къалажух авай чкадилай са тӀимил вине, цӀуру эгьлийри «Хуьруьн кьил», «ЦӀуру хуьр хьайи чка» лугьудай, кӀунтӀар авай чкадал къеле алайди тир. [[XX виш йис]]ан 50 — й йисара, хуьруьн мектебдин тарихдин муаллим Жаватов Пирим ва хайи дигедин тарих чирунал рикӀ алай муаллим Эмиралиев Али, юкьван мектебдин чӀехи классра кӀелзавай шакӀуртрихъ галаз цӀуру «Къала» алай чкада археологиядин эгъуьнар кьиле тухванвай. Эгъуьнар ийизвай чӀавуз, чилин кӀаник тахминан кьве метр дегьнедай абуру къеледин цлан хандакӀ, пара кьадарда сагъдиз амукьнавай кӀвалин затӀар (хъенчӀин гетӀеяр, кӀуьцуьяр, кварар, цурцин синияр, нек ацадай гетӀеяр) ва къайи яракьар (гапурар, ракьун жидаяр, хьилерин кӀвенкӀер ва мсб.) дуьздал акъуднай. КӀвалерин элкъвена къваларив 3 — 4 метр кьакьанвилин къванцин цлар хкаж хьанвай. Хуьруьнвияр Къаладиз кӀарасдин чӀехи варарай гьахна экъечӀзавай.

НикӀин кӀвалахар ийизвай чӀавуз, варар къенепатай дапӀардал кӀевзавай, ва куьлегар нубатдалди хуьруьнви къаравулри хуьзвай. Къеледин эгьлийрин асул кӀвалах — малдарвал тир. Тварцин магьсулрикай, асул гьисабдалди, мух, къуьл, сил ва харар цазвай. Къеледа пара кьадарда инсанри уьмуьр гьалзвай. Им тестикьарзавайди, къеледин мукьвал алай «РегъверачӀ» ва «Гаралай ягъв» тӀварар авай чкайра авай, 2 гектардилай пара майдан кьунвай дегь чӀаван гегьенш сурар я. Хуьруьн эгьлийрин ислягь уьмуьр [[XI виш йис]]ан юкьварай [[XII виш йис]]ан сифте кьилерал кьван давам хьанвай. Гуьгъуьнлай, сад-садан къвалав гвай хуьруьнжемятрин арада къенепатан дявеяр эгечӀнавай. Нетижада «Къала» къеле чкӀана ичӀи хьана терг хьанвай. Зарар галукьай хуьруьнвийрин куьмекдал [[Къара Куьре]]дин эгьлияр атанай. «Экуьнин сув» сувун пата куьревийри къелевийриз кӀвалер эцигуниз ва магьсулар цуниз чилер чара авунай ва чпини абуруз дараматар хкажиз куьмекар ганвай.

Алай чӀавуз, Къара Куьре хуьре, агьалийрин ва кьунвай майдандин кьадардай саки са хуьр кьван язвай, «КӀелетрин мягьле» лугьудай къалажухвийрин чӀехи мягьле ава. Къалурнавай чӀавуз ([[XI виш йис|XI]] — [[XII виш йис]]ара) Къала хуьруьн эгьлийрин гъиляй чпиз талукь тир «Агъа кӀри», «Вини кӀри», «Там», «Бекеранд рук», «Тухьур», «ЦӀарубур», «Бахчаяр», «Агъа тӀун» мулкар акъатнай. Масаниз куьч жез мажбур хьайи къалавийрин са пайди гилан [[Азербайжан]]дин [[Исмаиллы район]]да авай [[Къалажух (Исмаиллы район)|Къалажух]] хуьруьн бине, муькуь пайдини [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]да авай [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух]] хуьруьн бинеяр кутунвай. Гила Исмаиллыдин Къалажух хуьре 2000-дилай пара къалавийрин несилри уьмуьр гьалзава, амма абурун чӀехи пай азербайжанарихъ галаз ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвена. Асулдай Къаладай тир са шумуд хзанар гила [[Рутул район]]да секин хьана уьмуьр гьалзава. ГьакӀни, виликан Къала хуьруьн чара-чара сихилар гила [[КцӀар район]]дин — [[Лацар (КцӀар район)|Лацар]], [[Зинданмуругъ]], [[Къаяхуьр]], [[ЦӀуру Худат]], [[Киригар]], [[Бидиркъеле]], [[Хъачмаз район]]дин — [[Къусарчай (Хъачмаз)|Къусарчай]], [[Худат]], [[Мукьтадир]], [[Набран]], [[Хъачмаз]] хуьрерани шегьерра ва [[Баку]] шегьерда секин хьанвайди я.

Гьар саниз чӀканвай къалавийрин рикӀера чпин хайи дигедиз, ватандиз кьарувал туьхвенвачир. Чара чкайда яргъалди къекъуьнрикай кьулухъ, къалавийрин бязибур хайи ватандиз элкъвена ва цӀийи, яни гилан Къалажух хуьруьн бине кутунвай. Хуьр, вилик цӀуру Къала хуьр алай чкадилай 500 метр агъа пата авайди я. Лезги тарихдаррин тахминан тир гьисабриз килигна, хуьруьн бинедал атунин тарих [[1400 йис|1400]] — [[1450 йис]]арал къвезва. ЧӀехи сурарин садлагьай жергеда авай сурал, араб хатӀаралди: «Мирзеханан сур. Кьиникьин йис: 1662 йис» кхьенвай къван ала. А къванцел гьакӀни, цӀийи хуьруьн мискӀин Мирзехана эцигнавайди кхьенва.

Хуьр, пара кьадарда куьчеяр авай 15 '''мягьлейрикай''' ибарат я. Гьар мягьледа компактдаказ чара-чара сихилрин векилар амукьзава.

[[XIX виш йис]]уз Къалажух хуьр вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Самур округдин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. Кьилдин Къалажух хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

Самур дугундин эгьлийрин арада, [[Лезгистан]]динни [[Ширван]]дин гьаким, лезгийрин сунивилин ругьани лидер [[Гьажи Давуд Муьшкуьрви]]дин диде-бубаяр асулдай [[Ахцегь район]]дин [[Чепер]] хуьряй тирди лугьузва. Хайи халкь чара халкьарин лукӀвиляй хкудна азад авун патал, Гьажи Давуда, ватанэгьлийриз вичин кьушундиз гуьгьуьллувилелди акатна интервентрин аксиниз санал женг чӀугуниз эверун патал вичин ихтибарнавай амадагар вири лезги хуьрериз ракъурнавай. Гьажи Давудан кьушундин аскеррин арада [[ЧӀехичай вацӀ]]ун дугундин хуьрерин, абурук Къалажухни кваз, эгьлияр авай. Ибур Тажибрин Хазран ва Шейхрин Рамазан тир. Амма къарагъун кӀаник акатнавай, женгера Шейхрин Рамазанни телеф хьанвай. Им мецяй мециз атай кьиса я, ва чав агакьай тарихдин документрин малуматар авач. Идан гуьгъуьна аваз, [[1848 йис]]уз [[имам Шамил]]а урусрин аксиниз Самур дугундиз дяведин фин кьиле туванвай. Чкадин эгьлияр адан куьмекдиз атанвай, абурун арада Башларрин Мамедшагь, Бедирханрин Бедирхан ва Испатрин Ханали хьтин къалажухвиярни авай. КичӀ квачир кьегьалар жуьрэтлувилелди женг чӀугузвай. Кафиррин аксиниз дяведа къалурай итимвалинни викӀегьвал паталай имам Шамила вичи Испатрин Ханалидиз тур пишкешнавай, и тур Ханалидин несилри къенин йикъалди хуьзва.

[[Октябрьдин революция]]дилай кьулухъ, хуьрера, жемиятдин уьмуьр хъсанарна регьят хъувун патал, гьукуматдин идараяр туькӀуьриз эгечӀнавай. АкӀ, [[1926 йис]]уз Къалажухрин хуьруьн советдини вичин уьмуьрдин сифте кьил кутунвай. Вири Урусатда колхозарни совхозар ахъайзавай, хуьруьн чкайра кулакар дуьздал акъудна терг авун патал [[Кесибвилин Комитет]]ар ({{lang-ru|Комбед}}) арадал гъизвай. Къалажухра [[1928 йис]]уз арадал гъанвай Комбеддин членар: Къаибханов Надиршагь, Эвленов Эвлен, Гуьлнезеров Каибханов, Седрединов Седредин, Атемова Дусту, Сутаев Султан, Сардарова Шагьнисе, Жамалудинов Жамалудин, Муксаев Тураб тир. Комбеддин председательвиле Сархатов Мердали, ва адан заместительвиле — Ишрефов Жават хкянай. А чӀавуз хуьре савад авай са касни авачир. Савад авачирвал терг авун патал хуьрера махсус курсар — ликбезар ({{lang-ru|Ликвидация безграмотности}}) (Савад авачирвал терг ийидай курсар) ахъайзавай. Къалажухра садлагьай ликбез [[1922 йис]]уз кардик кутунвай. Тарсар, хуьруьнви Микаилова Гевилан кьилдин кӀвале тухузвай. Сифте муаллимар: Къара Куьредай — Расулов Мугудин, [[Чепер]] хуьряй — Эфендиев Нажмудин ва [[Миграгъ]]рай — Зейналов Зиядин тир.

Совет гьукум тайин жедалди хуьре хуьруьнжемятдин крар юзбашиди (виш ксарин кьил) кьиле тухузвай. Хуьруьн эхиримжи юзбаши, кар чидай, гафуни атӀудай, девлетар авай хуьруьнэгьли Гьасанбеков Гуьлагьмед тир. Совет, гьукумдин орган яз кардик [[1926 йис]]уз эгечӀнавай. Советдин садлагьай председательвиле Къурбанов Къурбан хкянавай. [[1936 йис]]уз, коллективизацияди йисара, хуьруьн эгьлийрин гьисабдай 14 касдиз жазадин серенжемар акунвай: Гасанбегрин Гуьлахмед, Гьасанбек ва Эмирбег, Михралиев Гьажали, Мамедшагь Мамедгьахов, Сейидкъули Атемов, Алипанах Шайдаев, Муртаза Шекиев, Шагь Шагьов, Агъалар — Эфенди, Расул Расулов, Шагькеримрин Шагькерим ва Шихкерим, Мамедали Мамедалиев.

[[Ватандин ЧӀехи дяве]] чӀавуз Къалажух хуьряй фронтдиз 138 кас рекье гьатнай. Абурукай 63 кас хабар амачиз квахьнай ва женгера телеф хьанвай. Элкъвена ватандиз хтанвайбурун гзафбур инвалидар ва херер квайбур тир. Абурун авангардда коммунистарни комсомолар авай. Къалажухвияр блокададик квай [[Ленинград]], [[Москва]], [[Воронеж]], [[Одесса]], [[Киев]], [[Сталинград]], [[Севастополь]], [[Новороссийск]], [[Керч]], [[Белоруссия]], [[Молдавия]], [[Украина]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Къавкъаз]] фашистрин гъиляй азад авунин женгера кьегьалдаказ иштирай авунай. Абурун жергедай дяве тухунин тактикани теория фад кьадай, хъсан командирар акъатнавай. Абуруз виридай медаларни орденар пишкешнавай. Ибур: капитан Агъабалаев Султангьамид, чӀехи лейтенант политрук Жаватов Пирим, лейтенант Эмиралиев Али, капитан Селимов Челеби, чӀехи лейтенант кавалерист Примов Жават, чӀехи лейтенант Сардаров Шихбуба, лейтенант Шамилов Азай, капитан Седрединов Филядин ва масабур. Гвардиядин фронтра тафаватлувилелди лейтенант [[Эмиралиев Али]]ди жуьрэтдалди женг чӀугунай.

== Агьалияр ==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 758 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1750 кас тир&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] — [[мусурманар]] я.
[[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къалажух хуьруьн агьалияр 1 335 кас тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html ДОКУЗ-ПАРИНСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

Къалажухрин эгьлияр '''сихилриз''' пай жезва ибур: ''Балбутар, Жибияр, Машахар, Мегьдияр, Мензифар, Небияр, Самалчияр, Тажанар, Кекишар, Кишияр, Кажинар, Улуяр, КӀецӀилар, Эрменияр'' я.

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Ашурагъаев Абдул Наврузбеган хва]] — лезги шаир.
* [[Къалажухви Забит]] — [[XVII виш йис]]ан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dokuz-para.ru/kaladzhuh Докъузпара райондин официал сайтуна Къалажух хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906192945/http://dokuz-para.ru/kaladzhuh |date=2013-09-06 }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>b87jo7hc2kv3btceeyj03rbn4wz8i7q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99704</id>
      <parentid>99684</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:48:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21304" sha1="by8vmnwp61fdjqi2ce5myaj9es6jal7" xml:space="preserve">{{Муькуь манаяр|Къалажух}}
{{ЯШЧ2
|тӀвар=КӀележугъ 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Каладжух}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 22 |lat_sec = 00
 |lon_deg = 47 |lon_min = 54 |lon_sec = 20
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къалажух хуьруьнсовет (Докъузпара район)|«Къалажух»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1264 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1 758 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368688
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.panoramio.com/user/7679037?with_photo_id=90416568 www.panoramio.com]
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.365150&amp;lon=47.907515&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''КӀележугъ '''({{lang-ru|Каладжух}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. [[Къалажух хуьруьнсовет (Докъузпара район)|«Къалажух» хуьруьнсоветдин]] администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 9 км кьибле пата, [[Усугъ вацӀ]]ун эрчӀи кьерел ала.

== Тарих ==
Хуьруьн сифтегьан тӀвар, ''къеле'' мана гузвай «Къала» тир. Гилан Къалажух авай чкадилай са тӀимил вине, цӀуру эгьлийри «Хуьруьн кьил», «ЦӀуру хуьр хьайи чка» лугьудай, кӀунтӀар авай чкадал къеле алайди тир. [[XX виш йис]]ан 50 — й йисара, хуьруьн мектебдин тарихдин муаллим Жаватов Пирим ва хайи дигедин тарих чирунал рикӀ алай муаллим Эмиралиев Али, юкьван мектебдин чӀехи классра кӀелзавай шакӀуртрихъ галаз цӀуру «Къала» алай чкада археологиядин эгъуьнар кьиле тухванвай. Эгъуьнар ийизвай чӀавуз, чилин кӀаник тахминан кьве метр дегьнедай абуру къеледин цлан хандакӀ, пара кьадарда сагъдиз амукьнавай кӀвалин затӀар (хъенчӀин гетӀеяр, кӀуьцуьяр, кварар, цурцин синияр, нек ацадай гетӀеяр) ва къайи яракьар (гапурар, ракьун жидаяр, хьилерин кӀвенкӀер ва мсб.) дуьздал акъуднай. КӀвалерин элкъвена къваларив 3 — 4 метр кьакьанвилин къванцин цлар хкаж хьанвай. Хуьруьнвияр Къаладиз кӀарасдин чӀехи варарай гьахна экъечӀзавай.

НикӀин кӀвалахар ийизвай чӀавуз, варар къенепатай дапӀардал кӀевзавай, ва куьлегар нубатдалди хуьруьнви къаравулри хуьзвай. Къеледин эгьлийрин асул кӀвалах — малдарвал тир. Тварцин магьсулрикай, асул гьисабдалди, мух, къуьл, сил ва харар цазвай. Къеледа пара кьадарда инсанри уьмуьр гьалзвай. Им тестикьарзавайди, къеледин мукьвал алай «РегъверачӀ» ва «Гаралай ягъв» тӀварар авай чкайра авай, 2 гектардилай пара майдан кьунвай дегь чӀаван гегьенш сурар я. Хуьруьн эгьлийрин ислягь уьмуьр [[XI виш йис]]ан юкьварай [[XII виш йис]]ан сифте кьилерал кьван давам хьанвай. Гуьгъуьнлай, сад-садан къвалав гвай хуьруьнжемятрин арада къенепатан дявеяр эгечӀнавай. Нетижада «Къала» къеле чкӀана ичӀи хьана терг хьанвай. Зарар галукьай хуьруьнвийрин куьмекдал [[Къара Куьре]]дин эгьлияр атанай. «Экуьнин сув» сувун пата куьревийри къелевийриз кӀвалер эцигуниз ва магьсулар цуниз чилер чара авунай ва чпини абуруз дараматар хкажиз куьмекар ганвай.

Алай чӀавуз, Къара Куьре хуьре, агьалийрин ва кьунвай майдандин кьадардай саки са хуьр кьван язвай, «КӀелетрин мягьле» лугьудай къалажухвийрин чӀехи мягьле ава. Къалурнавай чӀавуз ([[XI виш йис|XI]] — [[XII виш йис]]ара) Къала хуьруьн эгьлийрин гъиляй чпиз талукь тир «Агъа кӀри», «Вини кӀри», «Там», «Бекеранд рук», «Тухьур», «ЦӀарубур», «Бахчаяр», «Агъа тӀун» мулкар акъатнай. Масаниз куьч жез мажбур хьайи къалавийрин са пайди гилан [[Азербайжан]]дин [[Исмаиллы район]]да авай [[Къалажух (Исмаиллы район)|Къалажух]] хуьруьн бине, муькуь пайдини [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]да авай [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух]] хуьруьн бинеяр кутунвай. Гила Исмаиллыдин Къалажух хуьре 2000-дилай пара къалавийрин несилри уьмуьр гьалзава, амма абурун чӀехи пай азербайжанарихъ галаз ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвена. Асулдай Къаладай тир са шумуд хзанар гила [[Рутул район]]да секин хьана уьмуьр гьалзава. ГьакӀни, виликан Къала хуьруьн чара-чара сихилар гила [[КцӀар район]]дин — [[Лацар (КцӀар район)|Лацар]], [[Зинданмуругъ]], [[Къаяхуьр]], [[ЦӀуру Худат]], [[Киригар]], [[Бидиркъеле]], [[Хъачмаз район]]дин — [[Къусарчай (Хъачмаз)|Къусарчай]], [[Худат]], [[Мукьтадир]], [[Набран]], [[Хъачмаз]] хуьрерани шегьерра ва [[Баку]] шегьерда секин хьанвайди я.

Гьар саниз чӀканвай къалавийрин рикӀера чпин хайи дигедиз, ватандиз кьарувал туьхвенвачир. Чара чкайда яргъалди къекъуьнрикай кьулухъ, къалавийрин бязибур хайи ватандиз элкъвена ва цӀийи, яни гилан Къалажух хуьруьн бине кутунвай. Хуьр, вилик цӀуру Къала хуьр алай чкадилай 500 метр агъа пата авайди я. Лезги тарихдаррин тахминан тир гьисабриз килигна, хуьруьн бинедал атунин тарих [[1400 йис|1400]] — [[1450 йис]]арал къвезва. ЧӀехи сурарин садлагьай жергеда авай сурал, араб хатӀаралди: «Мирзеханан сур. Кьиникьин йис: 1662 йис» кхьенвай къван ала. А къванцел гьакӀни, цӀийи хуьруьн мискӀин Мирзехана эцигнавайди кхьенва.

Хуьр, пара кьадарда куьчеяр авай 15 '''мягьлейрикай''' ибарат я. Гьар мягьледа компактдаказ чара-чара сихилрин векилар амукьзава.

[[XIX виш йис]]уз Къалажух хуьр вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Самур округдин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. Кьилдин Къалажух хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

Самур дугундин эгьлийрин арада, [[Лезгистан]]динни [[Ширван]]дин гьаким, лезгийрин сунивилин ругьани лидер [[Гьажи Давуд Муьшкуьрви]]дин диде-бубаяр асулдай [[Ахцегь район]]дин [[Чепер]] хуьряй тирди лугьузва. Хайи халкь чара халкьарин лукӀвиляй хкудна азад авун патал, Гьажи Давуда, ватанэгьлийриз вичин кьушундиз гуьгьуьллувилелди акатна интервентрин аксиниз санал женг чӀугуниз эверун патал вичин ихтибарнавай амадагар вири лезги хуьрериз ракъурнавай. Гьажи Давудан кьушундин аскеррин арада [[ЧӀехичай вацӀ]]ун дугундин хуьрерин, абурук Къалажухни кваз, эгьлияр авай. Ибур Тажибрин Хазран ва Шейхрин Рамазан тир. Амма къарагъун кӀаник акатнавай, женгера Шейхрин Рамазанни телеф хьанвай. Им мецяй мециз атай кьиса я, ва чав агакьай тарихдин документрин малуматар авач. Идан гуьгъуьна аваз, [[1848 йис]]уз [[имам Шамил]]а урусрин аксиниз Самур дугундиз дяведин фин кьиле туванвай. Чкадин эгьлияр адан куьмекдиз атанвай, абурун арада Башларрин Мамедшагь, Бедирханрин Бедирхан ва Испатрин Ханали хьтин къалажухвиярни авай. КичӀ квачир кьегьалар жуьрэтлувилелди женг чӀугузвай. Кафиррин аксиниз дяведа къалурай итимвалинни викӀегьвал паталай имам Шамила вичи Испатрин Ханалидиз тур пишкешнавай, и тур Ханалидин несилри къенин йикъалди хуьзва.

[[Октябрьдин революция]]дилай кьулухъ, хуьрера, жемиятдин уьмуьр хъсанарна регьят хъувун патал, гьукуматдин идараяр туькӀуьриз эгечӀнавай. АкӀ, [[1926 йис]]уз Къалажухрин хуьруьн советдини вичин уьмуьрдин сифте кьил кутунвай. Вири Урусатда колхозарни совхозар ахъайзавай, хуьруьн чкайра кулакар дуьздал акъудна терг авун патал [[Кесибвилин Комитет]]ар ({{lang-ru|Комбед}}) арадал гъизвай. Къалажухра [[1928 йис]]уз арадал гъанвай Комбеддин членар: Къаибханов Надиршагь, Эвленов Эвлен, Гуьлнезеров Каибханов, Седрединов Седредин, Атемова Дусту, Сутаев Султан, Сардарова Шагьнисе, Жамалудинов Жамалудин, Муксаев Тураб тир. Комбеддин председательвиле Сархатов Мердали, ва адан заместительвиле — Ишрефов Жават хкянай. А чӀавуз хуьре савад авай са касни авачир. Савад авачирвал терг авун патал хуьрера махсус курсар — ликбезар ({{lang-ru|Ликвидация безграмотности}}) (Савад авачирвал терг ийидай курсар) ахъайзавай. Къалажухра садлагьай ликбез [[1922 йис]]уз кардик кутунвай. Тарсар, хуьруьнви Микаилова Гевилан кьилдин кӀвале тухузвай. Сифте муаллимар: Къара Куьредай — Расулов Мугудин, [[Чепер]] хуьряй — Эфендиев Нажмудин ва [[Миграгъ]]рай — Зейналов Зиядин тир.

Совет гьукум тайин жедалди хуьре хуьруьнжемятдин крар юзбашиди (виш ксарин кьил) кьиле тухузвай. Хуьруьн эхиримжи юзбаши, кар чидай, гафуни атӀудай, девлетар авай хуьруьнэгьли Гьасанбеков Гуьлагьмед тир. Совет, гьукумдин орган яз кардик [[1926 йис]]уз эгечӀнавай. Советдин садлагьай председательвиле Къурбанов Къурбан хкянавай. [[1936 йис]]уз, коллективизацияди йисара, хуьруьн эгьлийрин гьисабдай 14 касдиз жазадин серенжемар акунвай: Гасанбегрин Гуьлахмед, Гьасанбек ва Эмирбег, Михралиев Гьажали, Мамедшагь Мамедгьахов, Сейидкъули Атемов, Алипанах Шайдаев, Муртаза Шекиев, Шагь Шагьов, Агъалар — Эфенди, Расул Расулов, Шагькеримрин Шагькерим ва Шихкерим, Мамедали Мамедалиев.

[[Ватандин ЧӀехи дяве]] чӀавуз Къалажух хуьряй фронтдиз 138 кас рекье гьатнай. Абурукай 63 кас хабар амачиз квахьнай ва женгера телеф хьанвай. Элкъвена ватандиз хтанвайбурун гзафбур инвалидар ва херер квайбур тир. Абурун авангардда коммунистарни комсомолар авай. Къалажухвияр блокададик квай [[Ленинград]], [[Москва]], [[Воронеж]], [[Одесса]], [[Киев]], [[Сталинград]], [[Севастополь]], [[Новороссийск]], [[Керч]], [[Белоруссия]], [[Молдавия]], [[Украина]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Къавкъаз]] фашистрин гъиляй азад авунин женгера кьегьалдаказ иштирай авунай. Абурун жергедай дяве тухунин тактикани теория фад кьадай, хъсан командирар акъатнавай. Абуруз виридай медаларни орденар пишкешнавай. Ибур: капитан Агъабалаев Султангьамид, чӀехи лейтенант политрук Жаватов Пирим, лейтенант Эмиралиев Али, капитан Селимов Челеби, чӀехи лейтенант кавалерист Примов Жават, чӀехи лейтенант Сардаров Шихбуба, лейтенант Шамилов Азай, капитан Седрединов Филядин ва масабур. Гвардиядин фронтра тафаватлувилелди лейтенант [[Эмиралиев Али]]ди жуьрэтдалди женг чӀугунай.

== Агьалияр ==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 758 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1750 кас тир&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] — [[мусурманар]] я.
[[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къалажух хуьруьн агьалияр 1 335 кас тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html ДОКУЗ-ПАРИНСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

Кӏелетӏрихъ ихьтин сихилар ава:

''1. Мегьдияр''

''2. Мензифар''

''3. Балбутӏар''

''4. Самалчияр''

''5. Тачанар''

''6. Кекишар''

''7. Кишияр''

''8. Къажинар''

''9. Жибияр''

''10. Улуяр''

''11. Набияр''

''12. Кьецӏилар''

''13. Машахар''

''14. Эремар''

''15. Хъирхъишар''

''16. Тӏекьилар''

''17. Фунцӏар''

''18. Пилелар''

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Ашурагъаев Абдул Наврузбеган хва]] — лезги шаир.
* [[Къалажухви Забит]] — [[XVII виш йис]]ан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dokuz-para.ru/kaladzhuh Докъузпара райондин официал сайтуна Къалажух хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906192945/http://dokuz-para.ru/kaladzhuh |date=2013-09-06 }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>by8vmnwp61fdjqi2ce5myaj9es6jal7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99705</id>
      <parentid>99704</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21325" sha1="k4ce7qrvhgah4gftgoufy1161o7jokd" xml:space="preserve">{{Муькуь манаяр|Къалажух}}
{{ЯШЧ2
|тӀвар=КӀележугъ 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Каладжух}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 22 |lat_sec = 00
 |lon_deg = 47 |lon_min = 54 |lon_sec = 20
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къалажух хуьруьнсовет (Докъузпара район)|«Къалажух»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1264 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1 758 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368688
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 002
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.panoramio.com/user/7679037?with_photo_id=90416568 www.panoramio.com]
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.365150&amp;lon=47.907515&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''КӀележугъ '''({{lang-ru|Каладжух}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. [[Къалажух хуьруьнсовет (Докъузпара район)|«Къалажух» хуьруьнсоветдин]] администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефер пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 9 км кьибле пата, [[Усугъ вацӀ]]ун эрчӀи кьерел ала.

== Тарих ==
Хуьруьн сифтегьан тӀвар, ''къеле'' мана гузвай «Къала» тир. Гилан Къалажух авай чкадилай са тӀимил вине, цӀуру эгьлийри «Хуьруьн кьил», «ЦӀуру хуьр хьайи чка» лугьудай, кӀунтӀар авай чкадал къеле алайди тир. [[XX виш йис]]ан 50 — й йисара, хуьруьн мектебдин тарихдин муаллим Жаватов Пирим ва хайи дигедин тарих чирунал рикӀ алай муаллим Эмиралиев Али, юкьван мектебдин чӀехи классра кӀелзавай шакӀуртрихъ галаз цӀуру «Къала» алай чкада археологиядин эгъуьнар кьиле тухванвай. Эгъуьнар ийизвай чӀавуз, чилин кӀаник тахминан кьве метр дегьнедай абуру къеледин цлан хандакӀ, пара кьадарда сагъдиз амукьнавай кӀвалин затӀар (хъенчӀин гетӀеяр, кӀуьцуьяр, кварар, цурцин синияр, нек ацадай гетӀеяр) ва къайи яракьар (гапурар, ракьун жидаяр, хьилерин кӀвенкӀер ва мсб.) дуьздал акъуднай. КӀвалерин элкъвена къваларив 3 — 4 метр кьакьанвилин къванцин цлар хкаж хьанвай. Хуьруьнвияр Къаладиз кӀарасдин чӀехи варарай гьахна экъечӀзавай.

НикӀин кӀвалахар ийизвай чӀавуз, варар къенепатай дапӀардал кӀевзавай, ва куьлегар нубатдалди хуьруьнви къаравулри хуьзвай. Къеледин эгьлийрин асул кӀвалах — малдарвал тир. Тварцин магьсулрикай, асул гьисабдалди, мух, къуьл, сил ва харар цазвай. Къеледа пара кьадарда инсанри уьмуьр гьалзвай. Им тестикьарзавайди, къеледин мукьвал алай «РегъверачӀ» ва «Гаралай ягъв» тӀварар авай чкайра авай, 2 гектардилай пара майдан кьунвай дегь чӀаван гегьенш сурар я. Хуьруьн эгьлийрин ислягь уьмуьр [[XI виш йис]]ан юкьварай [[XII виш йис]]ан сифте кьилерал кьван давам хьанвай. Гуьгъуьнлай, сад-садан къвалав гвай хуьруьнжемятрин арада къенепатан дявеяр эгечӀнавай. Нетижада «Къала» къеле чкӀана ичӀи хьана терг хьанвай. Зарар галукьай хуьруьнвийрин куьмекдал [[Къара Куьре]]дин эгьлияр атанай. «Экуьнин сув» сувун пата куьревийри къелевийриз кӀвалер эцигуниз ва магьсулар цуниз чилер чара авунай ва чпини абуруз дараматар хкажиз куьмекар ганвай.

Алай чӀавуз, Къара Куьре хуьре, агьалийрин ва кьунвай майдандин кьадардай саки са хуьр кьван язвай, «КӀелетрин мягьле» лугьудай къалажухвийрин чӀехи мягьле ава. Къалурнавай чӀавуз ([[XI виш йис|XI]] — [[XII виш йис]]ара) Къала хуьруьн эгьлийрин гъиляй чпиз талукь тир «Агъа кӀри», «Вини кӀри», «Там», «Бекеранд рук», «Тухьур», «ЦӀарубур», «Бахчаяр», «Агъа тӀун» мулкар акъатнай. Масаниз куьч жез мажбур хьайи къалавийрин са пайди гилан [[Азербайжан]]дин [[Исмаиллы район]]да авай [[Къалажух (Исмаиллы район)|Къалажух]] хуьруьн бине, муькуь пайдини [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]да авай [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух]] хуьруьн бинеяр кутунвай. Гила Исмаиллыдин Къалажух хуьре 2000-дилай пара къалавийрин несилри уьмуьр гьалзава, амма абурун чӀехи пай азербайжанарихъ галаз ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвена. Асулдай Къаладай тир са шумуд хзанар гила [[Рутул район]]да секин хьана уьмуьр гьалзава. ГьакӀни, виликан Къала хуьруьн чара-чара сихилар гила [[КцӀар район]]дин — [[Лацар (КцӀар район)|Лацар]], [[Зинданмуругъ]], [[Къаяхуьр]], [[ЦӀуру Худат]], [[Киригар]], [[Бидиркъеле]], [[Хъачмаз район]]дин — [[Къусарчай (Хъачмаз)|Къусарчай]], [[Худат]], [[Мукьтадир]], [[Набран]], [[Хъачмаз]] хуьрерани шегьерра ва [[Баку]] шегьерда секин хьанвайди я.

Гьар саниз чӀканвай къалавийрин рикӀера чпин хайи дигедиз, ватандиз кьарувал туьхвенвачир. Чара чкайда яргъалди къекъуьнрикай кьулухъ, къалавийрин бязибур хайи ватандиз элкъвена ва цӀийи, яни гилан Къалажух хуьруьн бине кутунвай. Хуьр, вилик цӀуру Къала хуьр алай чкадилай 500 метр агъа пата авайди я. Лезги тарихдаррин тахминан тир гьисабриз килигна, хуьруьн бинедал атунин тарих [[1400 йис|1400]] — [[1450 йис]]арал къвезва. ЧӀехи сурарин садлагьай жергеда авай сурал, араб хатӀаралди: «Мирзеханан сур. Кьиникьин йис: 1662 йис» кхьенвай къван ала. А къванцел гьакӀни, цӀийи хуьруьн мискӀин Мирзехана эцигнавайди кхьенва.

Хуьр, пара кьадарда куьчеяр авай 15 '''мягьлейрикай''' ибарат я. Гьар мягьледа компактдаказ чара-чара сихилрин векилар амукьзава.

[[XIX виш йис]]уз Къалажух хуьр вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Самур округдин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. Кьилдин Къалажух хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

Самур дугундин эгьлийрин арада, [[Лезгистан]]динни [[Ширван]]дин гьаким, лезгийрин сунивилин ругьани лидер [[Гьажи Давуд Муьшкуьрви]]дин диде-бубаяр асулдай [[Ахцегь район]]дин [[Чепер]] хуьряй тирди лугьузва. Хайи халкь чара халкьарин лукӀвиляй хкудна азад авун патал, Гьажи Давуда, ватанэгьлийриз вичин кьушундиз гуьгьуьллувилелди акатна интервентрин аксиниз санал женг чӀугуниз эверун патал вичин ихтибарнавай амадагар вири лезги хуьрериз ракъурнавай. Гьажи Давудан кьушундин аскеррин арада [[ЧӀехичай вацӀ]]ун дугундин хуьрерин, абурук Къалажухни кваз, эгьлияр авай. Ибур Тажибрин Хазран ва Шейхрин Рамазан тир. Амма къарагъун кӀаник акатнавай, женгера Шейхрин Рамазанни телеф хьанвай. Им мецяй мециз атай кьиса я, ва чав агакьай тарихдин документрин малуматар авач. Идан гуьгъуьна аваз, [[1848 йис]]уз [[имам Шамил]]а урусрин аксиниз Самур дугундиз дяведин фин кьиле туванвай. Чкадин эгьлияр адан куьмекдиз атанвай, абурун арада Башларрин Мамедшагь, Бедирханрин Бедирхан ва Испатрин Ханали хьтин къалажухвиярни авай. КичӀ квачир кьегьалар жуьрэтлувилелди женг чӀугузвай. Кафиррин аксиниз дяведа къалурай итимвалинни викӀегьвал паталай имам Шамила вичи Испатрин Ханалидиз тур пишкешнавай, и тур Ханалидин несилри къенин йикъалди хуьзва.

[[Октябрьдин революция]]дилай кьулухъ, хуьрера, жемиятдин уьмуьр хъсанарна регьят хъувун патал, гьукуматдин идараяр туькӀуьриз эгечӀнавай. АкӀ, [[1926 йис]]уз Къалажухрин хуьруьн советдини вичин уьмуьрдин сифте кьил кутунвай. Вири Урусатда колхозарни совхозар ахъайзавай, хуьруьн чкайра кулакар дуьздал акъудна терг авун патал [[Кесибвилин Комитет]]ар ({{lang-ru|Комбед}}) арадал гъизвай. Къалажухра [[1928 йис]]уз арадал гъанвай Комбеддин членар: Къаибханов Надиршагь, Эвленов Эвлен, Гуьлнезеров Каибханов, Седрединов Седредин, Атемова Дусту, Сутаев Султан, Сардарова Шагьнисе, Жамалудинов Жамалудин, Муксаев Тураб тир. Комбеддин председательвиле Сархатов Мердали, ва адан заместительвиле — Ишрефов Жават хкянай. А чӀавуз хуьре савад авай са касни авачир. Савад авачирвал терг авун патал хуьрера махсус курсар — ликбезар ({{lang-ru|Ликвидация безграмотности}}) (Савад авачирвал терг ийидай курсар) ахъайзавай. Къалажухра садлагьай ликбез [[1922 йис]]уз кардик кутунвай. Тарсар, хуьруьнви Микаилова Гевилан кьилдин кӀвале тухузвай. Сифте муаллимар: Къара Куьредай — Расулов Мугудин, [[Чепер]] хуьряй — Эфендиев Нажмудин ва [[Миграгъ]]рай — Зейналов Зиядин тир.

Совет гьукум тайин жедалди хуьре хуьруьнжемятдин крар юзбашиди (виш ксарин кьил) кьиле тухузвай. Хуьруьн эхиримжи юзбаши, кар чидай, гафуни атӀудай, девлетар авай хуьруьнэгьли Гьасанбеков Гуьлагьмед тир. Совет, гьукумдин орган яз кардик [[1926 йис]]уз эгечӀнавай. Советдин садлагьай председательвиле Къурбанов Къурбан хкянавай. [[1936 йис]]уз, коллективизацияди йисара, хуьруьн эгьлийрин гьисабдай 14 касдиз жазадин серенжемар акунвай: Гасанбегрин Гуьлахмед, Гьасанбек ва Эмирбег, Михралиев Гьажали, Мамедшагь Мамедгьахов, Сейидкъули Атемов, Алипанах Шайдаев, Муртаза Шекиев, Шагь Шагьов, Агъалар — Эфенди, Расул Расулов, Шагькеримрин Шагькерим ва Шихкерим, Мамедали Мамедалиев.

[[Ватандин ЧӀехи дяве]] чӀавуз Къалажух хуьряй фронтдиз 138 кас рекье гьатнай. Абурукай 63 кас хабар амачиз квахьнай ва женгера телеф хьанвай. Элкъвена ватандиз хтанвайбурун гзафбур инвалидар ва херер квайбур тир. Абурун авангардда коммунистарни комсомолар авай. Къалажухвияр блокададик квай [[Ленинград]], [[Москва]], [[Воронеж]], [[Одесса]], [[Киев]], [[Сталинград]], [[Севастополь]], [[Новороссийск]], [[Керч]], [[Белоруссия]], [[Молдавия]], [[Украина]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Къавкъаз]] фашистрин гъиляй азад авунин женгера кьегьалдаказ иштирай авунай. Абурун жергедай дяве тухунин тактикани теория фад кьадай, хъсан командирар акъатнавай. Абуруз виридай медаларни орденар пишкешнавай. Ибур: капитан Агъабалаев Султангьамид, чӀехи лейтенант политрук Жаватов Пирим, лейтенант Эмиралиев Али, капитан Селимов Челеби, чӀехи лейтенант кавалерист Примов Жават, чӀехи лейтенант Сардаров Шихбуба, лейтенант Шамилов Азай, капитан Седрединов Филядин ва масабур. Гвардиядин фронтра тафаватлувилелди лейтенант [[Эмиралиев Али]]ди жуьрэтдалди женг чӀугунай.

== Агьалияр ==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 758 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1750 кас тир&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] — [[мусурманар]] я.
[[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къалажух хуьруьн агьалияр 1 335 кас тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html ДОКУЗ-ПАРИНСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

== Сихилар ==
Кӏелетӏрихъ ихьтин сихилар ава:

''1. Мегьдияр''

''2. Мензифар''

''3. Балбутӏар''

''4. Самалчияр''

''5. Тачанар''

''6. Кекишар''

''7. Кишияр''

''8. Къажинар''

''9. Жибияр''

''10. Улуяр''

''11. Набияр''

''12. Кьецӏилар''

''13. Машахар''

''14. Эремар''

''15. Хъирхъишар''

''16. Тӏекьилар''

''17. Фунцӏар''

''18. Пилелар''

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Ашурагъаев Абдул Наврузбеган хва]] — лезги шаир.
* [[Къалажухви Забит]] — [[XVII виш йис]]ан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dokuz-para.ru/kaladzhuh Докъузпара райондин официал сайтуна Къалажух хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906192945/http://dokuz-para.ru/kaladzhuh |date=2013-09-06 }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>k4ce7qrvhgah4gftgoufy1161o7jokd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ккрар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5938</id>
    <revision>
      <id>99696</id>
      <parentid>98234</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23273" sha1="j65xty3o254y7fengmfu14qvvb20yxy" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Ккрар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Каракюре}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 25 |lat_sec = 00
 |lon_deg = 47 |lon_min = 57 |lon_sec = 30
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къара Куьредин хуьруьнсовет|«Къара Куьредин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;1174 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 1 209 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = киривияр
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368683
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 003 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?page=photos_of_category&amp;sect=523&amp;pg=1&amp;com=photogallery www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.421845&amp;lon=47.967510&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Ккрар''' (халкьди юкьа '''''Къара Куьре''''' {{lang-ru|Каракюре}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. [[Къара Куьредин хуьруьнсовет|«Къара Куьредин» хуьруьнсовет]]дик акатзава.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 6 км яргъал ала.

== Тарих==
Докъузпара районда «Къара-Куьре» тӀвар алай кьве хуьр ава, ибур Вини Къара-Куьре ва Кьулан вацӀун кьерел кутунвай [[ЦӀийи Къара-Куьре]] хуьрер я. Лезгистандин дегь хуьрерикай сад тир Вини Къара-Куьре ЧӀехи Къавкъаздин цӀиргъерин суварин тик хурал ала. Хуьруьн кьилихъ галай рагарал алай харапӀа-кӀвалерин перишан вилер хьиз цавуз килигзавай ичӀи дакӀарри ва вацӀун цӀалцӀам къванерив чӀугунвай гуьтӀуь куьчейри хуьруьн дегьвиликай ва абад тир алатай вахтарикай хабар гузва. Виняй хуьруьн къвалариз гьиниз вил вегьейтӀани, хайи чилерин вафалу къаравулар хьиз акъвазнавай, пара кьадар гегьенш сурар аквада. Абурун арада, чиликай анжах чӀулав кьилин къванер хкатнай лап дегь чӀаван сурар, ва гьакӀни кьилин къванерал рагьметдиз фейидакай араб гьарфаралди кхьинар алай са кьадар цӀийи сурарни авазва. Хуьре археологиядин чирунар кьиле тухудайла, мус ятӀа хуьруьн къваларив кӀеле авайди малум хьанай. Вичин вахтунда Къара-Куьре лап чӀехи хуьрерикай сад тирди субутарзавайди К. Умаханован «XVII-XIX виш йисара Дагъустандин тарихдин география» тӀвар алай ктабдин кхьинар я. Ктабда кхьенвайди я хьи, 17 виш йисара Къара-Куьреда 900 кӀвал авай. А чӀавуз лезги хуьрера адет яз са чӀехи кӀвале кьвед-пуд хзан санал амукьзавай. Хуьруьн лап кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай чаз малум хьанай хьи, XIX виш йисан юкьвара Атаманрин хзанда, са кӀвале 54 касди уьмуьр тухузвай. Гила, юкьван гьисабдалди къачуна са кӀвале тахминан 18-20 касди уьмуьр тухузвайди гиман авуртӀа, им хуьруьн агьалидин кьадар 16-18 агъзур кас тирди гьисабиз жеда.

[[1689 йис]]уз Кьиблепатан Дагъустандин гзаф пай хуьрера хьайи чумадин тӀегъун Къара-Куьрединни патавай алатнач. Азарди лезги хуьрера пара кьадар телефвилер гъанай. Къара-Куьредин 900 кӀвалерикай сагъдиз амукьайбур вирини-вири 60 кӀвал хьанай. Гьа тӀегъунилай кьулухъ амукьнавай «Хкун Сурар» къдалди амазма. Телеф хьайи инсанрин кьадар акьван пара тир хьи, вири бегьем кучудиз агакьариз тежез, мийит чилик кутуна сур алай чка чир хьун паталди адан винелай кӀарасдин хкар язавай. Гьвиляй сурариз халкьдин арада «Хкун Сурар» тӀвар ганвай.

Къара-Куьре хуьр ругуд гъвечӀи хуьрерин сад хьуналди арадал атанвайди лугьузвай малуматар ава. Ибур: «ЧӀуру хуьр», «ЧӀейар», «Урук», «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер тир. «ЧӀуру хуьр» Къара-Куьредилай муьжуьд километр яргъал ала, «ЧӀейар» хуьр трассадин мукьвал ала. Къавкъаздин дяве чӀавуз «ЧӀейар» хуьре къаравулдин минара авай. Къаншардал алай сувун хурал «Урук» хуьр алай. Вич алай чкада чилин уьцӀунар мукьвал-мукьвал жезвай виляй, дуьздал инсанрин кӀарабар акъатзавай. Бязи малуматрив кьурвал, Урук хуьре Алпандин пачагьрин резиденция авай. Алпандин пачагь Вараза Урук хуьре ял ягъайди малум я. Тажубардай кар я хьи, Къара-Куьре хуьре чпи-чпиз ''&quot;Варазар&quot;'' лугьузвай сихил къедалди ама. Котовичан ва Исакован экспедицияди  «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер алай чкадал археологиядин эгъуьнар тухудайла юкьван вишсариз талукь хъенчӀин цин гунгарадин амукьаяр дуьздал акъуднай. Хуьруьн кимел алай булахдини вичин сифте кьил суварилай къачузва ва хуьруьз лап фад заманарилай чӀугунвайди я. Адан хвалан бязи чкайра гьакӀни хъенчӀин сахсияр амазма.

Хуьруьн патав галай тамун сувара инсанрин уьмуьрдин гелер амай кьветӀер ава. Кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай, ана гьеле юкьван виш йисара малар-хпер хъсан сувун векьерал гьална хуьзвай маларбанар амукьзавай.

Инсанар са кьадар агъадиз куьч хьанвай виляй хуьруьн лап вини кьиле авай кӀвалер харапӀайриз элкъвена. Къара-Куьредин кӀеле гьа инал алай ва сифте киривийри гьа и вини кьиле хуьр кутуна ацукьнай. И чкадилай хуьруьн къваларив галай гегьенш чилер яргъаз аквада. Вилик, яргъалай ягъияр акун кумазди къаравулдал алай аскерди минарадин кьилел гьасятда цӀай курна хуьруьз къвезвай хатадикай хабар гузвай. Хайи хуьруьз душмандин рехъ атӀун паталди хуьруьн итимри чпин яракьар кьуна Самур вацӀун кӀамуз эвичӀна ягъийрин вилик гьана экъечӀзавай.

[[1864 йис]]уз Къара Куьре хуьр вири [[Куьредин ханвал]]дихъ галаз [[Урусатдин империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Самурдин округ|Самур округ]]дин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. Кьилдин Къара Куьредин хуьруьнжемят туькӀуьрзавай ва хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Бинедилай малдарвилел ва лежбервилел алахънавай киривияр уьмуьр гьализ къулай чкадихъ къекъвезвай ва 1990-й йисарин сифте кьилера хуьруьн эгьлияр Самур вацӀун кьерел алай «Бахчаяр» ва «Кьер» тӀварар алай мулкариз куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи чкадал садлагьай кӀвал эцигайди Аббасов Къиримхан тир, гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал атанай. Киривийрин адетдалди, цӀийиз свас гъанвай жегьилди вичиз кӀвал эцигна диде-бубадикай аслу тушир кьилдин уьмуьр туькӀуьрна кӀанзавай. И рекьелди, жегьил несилрин чӀехи пай Бахчайриз куьч жез ацукьзавай. ГьакӀ, ЦӀийи Къара-Куьре хуьр арадал атанай.

Аббасов Къиримханан ва Сулейман Керимован санал куьмекралди цӀийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай. Сулейман Керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай.

Сулейманан паталай киривийриз чӀехи савкьат яз, вини Къара-Куьреда цӀийи гьейбатлу мискӀин эцигнай. МискӀин эцигай чкадал Алпандин девирда Къабил пачагьди гьукум тухузвай чӀавуз христианвилин клиса алай, 913 йисуз лезгияр мусурманвилиз элкъуьрнай арабри и клиса чукӀурна адан чкадал мискӀин эцигнай. Ун, им виринриз тӀвар акъатнай дегь Къара-Куьредин мискӀин тир. Гьайиф, и мукьвара хъуьтуьз мискӀин цӀаю кьуна канай. Сагъдиз амукьай затӀарикай сад, месела, атӀай нехишар алай надир гулар я. Кайи мискӀиндин хандакӀ чукӀурдайла тарихдаррин фикир желбнай затӀар дуьздал акъатнай, ибур атӀай нехишар алай лацу къванцин розетка, къванцин нажах ва тийижир чӀалалди са гаф кхьенвай къван тир. Лезги профессорар А. Р. Шихсаидовавай ва Я. А. Яралиевавай а къванцел алай гафунин мана ахъайиз хьаначир.

Къара-Куьредин абадвилин жегьетдай вилик финиз чӀехи крар райондин кьил тир Аббасов Къиримхана кутунвайди я. Ада хуьруьз тухузвай рекьер чӀугуна, цӀийи муьгъ эцигна, виликди вацӀариз сел атайла виже текъвей гьалариз атанвай цӀуру муькъвер ци чуьхвена уьцӀуьзвай. ГьакӀни, ада вири шартӀар авай чӀехи спортзал эцигна.

Ватандин ЧӀехи дяведин четин вахтара пара кьадарда киривияр Азербайжандиз куьч хьанай. СССР чкӀайдалай кьулухъ вини хуьруьхъ галаз, мукьвабурухъ галаз алакъа саки амачирди лагьайтӀани жеда. Азербайжанда киривияр виридалайни пара кьадарда авай чка [[Хъачмаз район]]дин [[Худат]] шегьер, [[Мукьтадир]] ва [[Набран]] посёлокар я. Иниз киривияр сихилралди куьч хьанай. И хуьрерин кьуьзуь несилри, кьиблепатан лезгийрин нугъатдилай тафаватлу тир вини Къара-Куьредин кьетӀен нугъат хвена. Месела, литер. ''«рацӀам»''-дин чкадал ''«галцӀам»'' лугьузва, къубадин нугъатдин гаф тир ''«цӀи?»'' (вучиз?) чкадал ''«тӀа?»'' лугьузва, ''«вил»'' гафунин чкадал ''«уьл»'', литер. ''«кӀерец»''-дин чкадал ''«кӀеребичӀ»'', литер. ''«афни»''-дин чкадал ''«арфунаг»'' лугьузва ва икӀ маса. Амма, жегьил несилар къвердавай азербайжан чӀалал элячӀзава. Лезги чӀалакай гьич хабар авачир киривийрин кьадар йисандавай пара жезва. Идан себебар, азербайжанрихъ галаз са хуьре санал уьмуьр тухун, мектебра лезги чӀалан тарсариз тефин ва акахьай хзанра кӀвале азербайжан чӀалалди рахун я.  Месела, Мукьтадир посёлокда адет хьайивал, гьатта гъуьл лезги паб азербайжан тир хзанра аялдиз азербайжан чӀал чирзавайди я. Худатда авай киривийрин чӀалан гьалар идалайни усал я. Ана лезги чӀалакай хабар авай киривияр тупӀаралди гьисабиз жеда. Вучиз лагьайтӀа шегьердин агьалидин чӀехи пай азербайжанар я ва лезгияр жемиятдивай къакъат тавун паталди азербайжанарин культура ва чӀал кьабулнава.

2013 йисан май вацра Урухгана , Къара-Куьредиз талукь тир 1500 гектардин «Елаха» чӀур ва 110 гектар майдан авай «Пуд булахдин чка» тӀвар алай векьин чкаяр Азербайжандиз маса хгана &lt;ref&gt;[http://rusplt.ru/news/predstaviteli-lezginskoy-avtonomii-obespokoenyi-dannyimi-ob-ocherednoy-peredache-azerbaydjanu-dagestanskih-zemel.html Представители лезгинской автономии против передачи Азербайджану российских земель]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://warsonline.info/geostrategiya/rossiya-snova-otdala-chast-svoey-territorii-azerbaydzhanu.html Россия опять передала Азербайджану часть своей территории]&lt;/ref&gt;.

Киривийри кутунвай ва чеб пара кьадарда авай хуьрер:

* [[ЦӀийи Къара Куьре]] (кутунва)
* [[ЦӀийи Филер]] (кутунва)
* [[Усугъчай]] (кутунва)
* [[Мукьтадир]] (куьч хьанва)
* [[Набран]] (куьч хьанва)

== Агьалияр ==
Йисариз килигна Къара-Куьре хуьруьн агьалидин кьадар:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|3 073 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html Докъузпарадин найибвао  (1886 йис)]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 960 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 1 209 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къара-Куьре хуьруьн агьалияр 3 073 кас тир.

Тарихдин къене Къара-Куьре хуьре пуд чӀехи сихилар ава, ибур ''Югулар, Пугъуцар ва Тварквар'' я. Вичин нубатда и сихилрик 39 гъвечӀи сихилар акатзава. Месела, Югулар сихилдик 16 гъвечӀи сихилар ква, ибур: ''Шататар, Кавхаяр, Кердеяр, Мумахаяр, Илагьидинбур, Птугьар, Иверкъар, Надиранбур, Мавланар, Фустанбур, Назаранбур, Фетегьанбур, Пацаранбур, Мугьуланбур, Мардананбур, Телерар'' я. Амай кьве чӀехи сихилрик акатзавай гъвечӀи сихилрин тӀварар гьеле чирзава.

==ТӀвар-ван авай киривияр==
* [[Агъарагьимов Агъарагьим Темиршагьан хва]] — лезги шаир.
* [[Гьамидуллаев Букар]] — Урусатдин Медицинадинни-Техникадин Илимрин Академиядин академик, техникадин илимрин доктор, техникадин кьушунрин генерал-майор.
* [[Керимов Сулейман Абусаидан хва]] — урусатдин бизнесмен, миллиардер, «Нафта Москва»-дин инвестициядин холдингдин кьил, Дагъустандин Федерациядин Советдин член. 
* [[Шагьбалаев Шагьбала Умаран хва]] — лезги шаир.
* [[Эфендиев Насруллагь Нуридин хва]], лакӀаб Насруллагь Нури — лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/kara_kjure/0-92 «Лезгияр» сайтуна Къара Куьре хуьруькай гегьенш малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331073526/http://lezgi-yar.ru/index/kara_kjure/0-92 |date=2014-03-31 }}
* [http://dokuz-para.ru/karakyure Докъузпара райондин официал сайтуна Къара Куьре хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906180529/http://dokuz-para.ru/karakyure |date=2013-09-06 }}
* [http://flnka.ru/peshkom-po-lezgistanu/603-peshkom-po-lezgistanu-karakyure-i-tyurkizaciya-lezginskogo-naslediya.html Каракюре и тюркизация лезгинского наследия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806152007/http://flnka.ru/peshkom-po-lezgistanu/603-peshkom-po-lezgistanu-karakyure-i-tyurkizaciya-lezginskogo-naslediya.html |date=2013-08-06 }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>j65xty3o254y7fengmfu14qvvb20yxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99697</id>
      <parentid>99696</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Къара Куьре]] макъаладин тӀвар [[Ккрар]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23273" sha1="j65xty3o254y7fengmfu14qvvb20yxy" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Ккрар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Каракюре}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 25 |lat_sec = 00
 |lon_deg = 47 |lon_min = 57 |lon_sec = 30
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къара Куьредин хуьруьнсовет|«Къара Куьредин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;1174 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 1 209 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = киривияр
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368683
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 003 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?page=photos_of_category&amp;sect=523&amp;pg=1&amp;com=photogallery www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.421845&amp;lon=47.967510&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Ккрар''' (халкьди юкьа '''''Къара Куьре''''' {{lang-ru|Каракюре}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. [[Къара Куьредин хуьруьнсовет|«Къара Куьредин» хуьруьнсовет]]дик акатзава.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 6 км яргъал ала.

== Тарих==
Докъузпара районда «Къара-Куьре» тӀвар алай кьве хуьр ава, ибур Вини Къара-Куьре ва Кьулан вацӀун кьерел кутунвай [[ЦӀийи Къара-Куьре]] хуьрер я. Лезгистандин дегь хуьрерикай сад тир Вини Къара-Куьре ЧӀехи Къавкъаздин цӀиргъерин суварин тик хурал ала. Хуьруьн кьилихъ галай рагарал алай харапӀа-кӀвалерин перишан вилер хьиз цавуз килигзавай ичӀи дакӀарри ва вацӀун цӀалцӀам къванерив чӀугунвай гуьтӀуь куьчейри хуьруьн дегьвиликай ва абад тир алатай вахтарикай хабар гузва. Виняй хуьруьн къвалариз гьиниз вил вегьейтӀани, хайи чилерин вафалу къаравулар хьиз акъвазнавай, пара кьадар гегьенш сурар аквада. Абурун арада, чиликай анжах чӀулав кьилин къванер хкатнай лап дегь чӀаван сурар, ва гьакӀни кьилин къванерал рагьметдиз фейидакай араб гьарфаралди кхьинар алай са кьадар цӀийи сурарни авазва. Хуьре археологиядин чирунар кьиле тухудайла, мус ятӀа хуьруьн къваларив кӀеле авайди малум хьанай. Вичин вахтунда Къара-Куьре лап чӀехи хуьрерикай сад тирди субутарзавайди К. Умаханован «XVII-XIX виш йисара Дагъустандин тарихдин география» тӀвар алай ктабдин кхьинар я. Ктабда кхьенвайди я хьи, 17 виш йисара Къара-Куьреда 900 кӀвал авай. А чӀавуз лезги хуьрера адет яз са чӀехи кӀвале кьвед-пуд хзан санал амукьзавай. Хуьруьн лап кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай чаз малум хьанай хьи, XIX виш йисан юкьвара Атаманрин хзанда, са кӀвале 54 касди уьмуьр тухузвай. Гила, юкьван гьисабдалди къачуна са кӀвале тахминан 18-20 касди уьмуьр тухузвайди гиман авуртӀа, им хуьруьн агьалидин кьадар 16-18 агъзур кас тирди гьисабиз жеда.

[[1689 йис]]уз Кьиблепатан Дагъустандин гзаф пай хуьрера хьайи чумадин тӀегъун Къара-Куьрединни патавай алатнач. Азарди лезги хуьрера пара кьадар телефвилер гъанай. Къара-Куьредин 900 кӀвалерикай сагъдиз амукьайбур вирини-вири 60 кӀвал хьанай. Гьа тӀегъунилай кьулухъ амукьнавай «Хкун Сурар» къдалди амазма. Телеф хьайи инсанрин кьадар акьван пара тир хьи, вири бегьем кучудиз агакьариз тежез, мийит чилик кутуна сур алай чка чир хьун паталди адан винелай кӀарасдин хкар язавай. Гьвиляй сурариз халкьдин арада «Хкун Сурар» тӀвар ганвай.

Къара-Куьре хуьр ругуд гъвечӀи хуьрерин сад хьуналди арадал атанвайди лугьузвай малуматар ава. Ибур: «ЧӀуру хуьр», «ЧӀейар», «Урук», «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер тир. «ЧӀуру хуьр» Къара-Куьредилай муьжуьд километр яргъал ала, «ЧӀейар» хуьр трассадин мукьвал ала. Къавкъаздин дяве чӀавуз «ЧӀейар» хуьре къаравулдин минара авай. Къаншардал алай сувун хурал «Урук» хуьр алай. Вич алай чкада чилин уьцӀунар мукьвал-мукьвал жезвай виляй, дуьздал инсанрин кӀарабар акъатзавай. Бязи малуматрив кьурвал, Урук хуьре Алпандин пачагьрин резиденция авай. Алпандин пачагь Вараза Урук хуьре ял ягъайди малум я. Тажубардай кар я хьи, Къара-Куьре хуьре чпи-чпиз ''&quot;Варазар&quot;'' лугьузвай сихил къедалди ама. Котовичан ва Исакован экспедицияди  «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер алай чкадал археологиядин эгъуьнар тухудайла юкьван вишсариз талукь хъенчӀин цин гунгарадин амукьаяр дуьздал акъуднай. Хуьруьн кимел алай булахдини вичин сифте кьил суварилай къачузва ва хуьруьз лап фад заманарилай чӀугунвайди я. Адан хвалан бязи чкайра гьакӀни хъенчӀин сахсияр амазма.

Хуьруьн патав галай тамун сувара инсанрин уьмуьрдин гелер амай кьветӀер ава. Кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай, ана гьеле юкьван виш йисара малар-хпер хъсан сувун векьерал гьална хуьзвай маларбанар амукьзавай.

Инсанар са кьадар агъадиз куьч хьанвай виляй хуьруьн лап вини кьиле авай кӀвалер харапӀайриз элкъвена. Къара-Куьредин кӀеле гьа инал алай ва сифте киривийри гьа и вини кьиле хуьр кутуна ацукьнай. И чкадилай хуьруьн къваларив галай гегьенш чилер яргъаз аквада. Вилик, яргъалай ягъияр акун кумазди къаравулдал алай аскерди минарадин кьилел гьасятда цӀай курна хуьруьз къвезвай хатадикай хабар гузвай. Хайи хуьруьз душмандин рехъ атӀун паталди хуьруьн итимри чпин яракьар кьуна Самур вацӀун кӀамуз эвичӀна ягъийрин вилик гьана экъечӀзавай.

[[1864 йис]]уз Къара Куьре хуьр вири [[Куьредин ханвал]]дихъ галаз [[Урусатдин империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Самурдин округ|Самур округ]]дин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. Кьилдин Къара Куьредин хуьруьнжемят туькӀуьрзавай ва хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Бинедилай малдарвилел ва лежбервилел алахънавай киривияр уьмуьр гьализ къулай чкадихъ къекъвезвай ва 1990-й йисарин сифте кьилера хуьруьн эгьлияр Самур вацӀун кьерел алай «Бахчаяр» ва «Кьер» тӀварар алай мулкариз куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи чкадал садлагьай кӀвал эцигайди Аббасов Къиримхан тир, гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал атанай. Киривийрин адетдалди, цӀийиз свас гъанвай жегьилди вичиз кӀвал эцигна диде-бубадикай аслу тушир кьилдин уьмуьр туькӀуьрна кӀанзавай. И рекьелди, жегьил несилрин чӀехи пай Бахчайриз куьч жез ацукьзавай. ГьакӀ, ЦӀийи Къара-Куьре хуьр арадал атанай.

Аббасов Къиримханан ва Сулейман Керимован санал куьмекралди цӀийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай. Сулейман Керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай.

Сулейманан паталай киривийриз чӀехи савкьат яз, вини Къара-Куьреда цӀийи гьейбатлу мискӀин эцигнай. МискӀин эцигай чкадал Алпандин девирда Къабил пачагьди гьукум тухузвай чӀавуз христианвилин клиса алай, 913 йисуз лезгияр мусурманвилиз элкъуьрнай арабри и клиса чукӀурна адан чкадал мискӀин эцигнай. Ун, им виринриз тӀвар акъатнай дегь Къара-Куьредин мискӀин тир. Гьайиф, и мукьвара хъуьтуьз мискӀин цӀаю кьуна канай. Сагъдиз амукьай затӀарикай сад, месела, атӀай нехишар алай надир гулар я. Кайи мискӀиндин хандакӀ чукӀурдайла тарихдаррин фикир желбнай затӀар дуьздал акъатнай, ибур атӀай нехишар алай лацу къванцин розетка, къванцин нажах ва тийижир чӀалалди са гаф кхьенвай къван тир. Лезги профессорар А. Р. Шихсаидовавай ва Я. А. Яралиевавай а къванцел алай гафунин мана ахъайиз хьаначир.

Къара-Куьредин абадвилин жегьетдай вилик финиз чӀехи крар райондин кьил тир Аббасов Къиримхана кутунвайди я. Ада хуьруьз тухузвай рекьер чӀугуна, цӀийи муьгъ эцигна, виликди вацӀариз сел атайла виже текъвей гьалариз атанвай цӀуру муькъвер ци чуьхвена уьцӀуьзвай. ГьакӀни, ада вири шартӀар авай чӀехи спортзал эцигна.

Ватандин ЧӀехи дяведин четин вахтара пара кьадарда киривияр Азербайжандиз куьч хьанай. СССР чкӀайдалай кьулухъ вини хуьруьхъ галаз, мукьвабурухъ галаз алакъа саки амачирди лагьайтӀани жеда. Азербайжанда киривияр виридалайни пара кьадарда авай чка [[Хъачмаз район]]дин [[Худат]] шегьер, [[Мукьтадир]] ва [[Набран]] посёлокар я. Иниз киривияр сихилралди куьч хьанай. И хуьрерин кьуьзуь несилри, кьиблепатан лезгийрин нугъатдилай тафаватлу тир вини Къара-Куьредин кьетӀен нугъат хвена. Месела, литер. ''«рацӀам»''-дин чкадал ''«галцӀам»'' лугьузва, къубадин нугъатдин гаф тир ''«цӀи?»'' (вучиз?) чкадал ''«тӀа?»'' лугьузва, ''«вил»'' гафунин чкадал ''«уьл»'', литер. ''«кӀерец»''-дин чкадал ''«кӀеребичӀ»'', литер. ''«афни»''-дин чкадал ''«арфунаг»'' лугьузва ва икӀ маса. Амма, жегьил несилар къвердавай азербайжан чӀалал элячӀзава. Лезги чӀалакай гьич хабар авачир киривийрин кьадар йисандавай пара жезва. Идан себебар, азербайжанрихъ галаз са хуьре санал уьмуьр тухун, мектебра лезги чӀалан тарсариз тефин ва акахьай хзанра кӀвале азербайжан чӀалалди рахун я.  Месела, Мукьтадир посёлокда адет хьайивал, гьатта гъуьл лезги паб азербайжан тир хзанра аялдиз азербайжан чӀал чирзавайди я. Худатда авай киривийрин чӀалан гьалар идалайни усал я. Ана лезги чӀалакай хабар авай киривияр тупӀаралди гьисабиз жеда. Вучиз лагьайтӀа шегьердин агьалидин чӀехи пай азербайжанар я ва лезгияр жемиятдивай къакъат тавун паталди азербайжанарин культура ва чӀал кьабулнава.

2013 йисан май вацра Урухгана , Къара-Куьредиз талукь тир 1500 гектардин «Елаха» чӀур ва 110 гектар майдан авай «Пуд булахдин чка» тӀвар алай векьин чкаяр Азербайжандиз маса хгана &lt;ref&gt;[http://rusplt.ru/news/predstaviteli-lezginskoy-avtonomii-obespokoenyi-dannyimi-ob-ocherednoy-peredache-azerbaydjanu-dagestanskih-zemel.html Представители лезгинской автономии против передачи Азербайджану российских земель]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://warsonline.info/geostrategiya/rossiya-snova-otdala-chast-svoey-territorii-azerbaydzhanu.html Россия опять передала Азербайджану часть своей территории]&lt;/ref&gt;.

Киривийри кутунвай ва чеб пара кьадарда авай хуьрер:

* [[ЦӀийи Къара Куьре]] (кутунва)
* [[ЦӀийи Филер]] (кутунва)
* [[Усугъчай]] (кутунва)
* [[Мукьтадир]] (куьч хьанва)
* [[Набран]] (куьч хьанва)

== Агьалияр ==
Йисариз килигна Къара-Куьре хуьруьн агьалидин кьадар:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|3 073 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html Докъузпарадин найибвао  (1886 йис)]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 960 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 1 209 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къара-Куьре хуьруьн агьалияр 3 073 кас тир.

Тарихдин къене Къара-Куьре хуьре пуд чӀехи сихилар ава, ибур ''Югулар, Пугъуцар ва Тварквар'' я. Вичин нубатда и сихилрик 39 гъвечӀи сихилар акатзава. Месела, Югулар сихилдик 16 гъвечӀи сихилар ква, ибур: ''Шататар, Кавхаяр, Кердеяр, Мумахаяр, Илагьидинбур, Птугьар, Иверкъар, Надиранбур, Мавланар, Фустанбур, Назаранбур, Фетегьанбур, Пацаранбур, Мугьуланбур, Мардананбур, Телерар'' я. Амай кьве чӀехи сихилрик акатзавай гъвечӀи сихилрин тӀварар гьеле чирзава.

==ТӀвар-ван авай киривияр==
* [[Агъарагьимов Агъарагьим Темиршагьан хва]] — лезги шаир.
* [[Гьамидуллаев Букар]] — Урусатдин Медицинадинни-Техникадин Илимрин Академиядин академик, техникадин илимрин доктор, техникадин кьушунрин генерал-майор.
* [[Керимов Сулейман Абусаидан хва]] — урусатдин бизнесмен, миллиардер, «Нафта Москва»-дин инвестициядин холдингдин кьил, Дагъустандин Федерациядин Советдин член. 
* [[Шагьбалаев Шагьбала Умаран хва]] — лезги шаир.
* [[Эфендиев Насруллагь Нуридин хва]], лакӀаб Насруллагь Нури — лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/kara_kjure/0-92 «Лезгияр» сайтуна Къара Куьре хуьруькай гегьенш малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331073526/http://lezgi-yar.ru/index/kara_kjure/0-92 |date=2014-03-31 }}
* [http://dokuz-para.ru/karakyure Докъузпара райондин официал сайтуна Къара Куьре хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906180529/http://dokuz-para.ru/karakyure |date=2013-09-06 }}
* [http://flnka.ru/peshkom-po-lezgistanu/603-peshkom-po-lezgistanu-karakyure-i-tyurkizaciya-lezginskogo-naslediya.html Каракюре и тюркизация лезгинского наследия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806152007/http://flnka.ru/peshkom-po-lezgistanu/603-peshkom-po-lezgistanu-karakyure-i-tyurkizaciya-lezginskogo-naslediya.html |date=2013-08-06 }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>j65xty3o254y7fengmfu14qvvb20yxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99703</id>
      <parentid>99697</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23405" sha1="d1rxwunk4lkc1j2pocw30u6xzmhkms4" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Ккрар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Каракюре}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 25 |lat_sec = 00
 |lon_deg = 47 |lon_min = 57 |lon_sec = 30
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къара Куьредин хуьруьнсовет|«Къара Куьредин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;1174 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 1 209 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = киривияр
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368683
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 003 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?page=photos_of_category&amp;sect=523&amp;pg=1&amp;com=photogallery www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.421845&amp;lon=47.967510&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Ккрар''' (халкьди юкьа '''''Къара Куьре''''' {{lang-ru|Каракюре}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай хуьр. [[Къара Куьредин хуьруьнсовет|«Къара Куьредин» хуьруьнсовет]]дик акатзава.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 6 км яргъал ала.

== Тарих==
Докъузпара районда «Къара-Куьре» тӀвар алай кьве хуьр ава, ибур Вини Къара-Куьре ва Кьулан вацӀун кьерел кутунвай [[ЦӀийи Къара-Куьре]] хуьрер я. Лезгистандин дегь хуьрерикай сад тир Вини Къара-Куьре ЧӀехи Къавкъаздин цӀиргъерин суварин тик хурал ала. Хуьруьн кьилихъ галай рагарал алай харапӀа-кӀвалерин перишан вилер хьиз цавуз килигзавай ичӀи дакӀарри ва вацӀун цӀалцӀам къванерив чӀугунвай гуьтӀуь куьчейри хуьруьн дегьвиликай ва абад тир алатай вахтарикай хабар гузва. Виняй хуьруьн къвалариз гьиниз вил вегьейтӀани, хайи чилерин вафалу къаравулар хьиз акъвазнавай, пара кьадар гегьенш сурар аквада. Абурун арада, чиликай анжах чӀулав кьилин къванер хкатнай лап дегь чӀаван сурар, ва гьакӀни кьилин къванерал рагьметдиз фейидакай араб гьарфаралди кхьинар алай са кьадар цӀийи сурарни авазва. Хуьре археологиядин чирунар кьиле тухудайла, мус ятӀа хуьруьн къваларив кӀеле авайди малум хьанай. Вичин вахтунда Къара-Куьре лап чӀехи хуьрерикай сад тирди субутарзавайди К. Умаханован «XVII-XIX виш йисара Дагъустандин тарихдин география» тӀвар алай ктабдин кхьинар я. Ктабда кхьенвайди я хьи, 17 виш йисара Къара-Куьреда 900 кӀвал авай. А чӀавуз лезги хуьрера адет яз са чӀехи кӀвале кьвед-пуд хзан санал амукьзавай. Хуьруьн лап кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай чаз малум хьанай хьи, XIX виш йисан юкьвара Атаманрин хзанда, са кӀвале 54 касди уьмуьр тухузвай. Гила, юкьван гьисабдалди къачуна са кӀвале тахминан 18-20 касди уьмуьр тухузвайди гиман авуртӀа, им хуьруьн агьалидин кьадар 16-18 агъзур кас тирди гьисабиз жеда.

[[1689 йис]]уз Кьиблепатан Дагъустандин гзаф пай хуьрера хьайи чумадин тӀегъун Къара-Куьрединни патавай алатнач. Азарди лезги хуьрера пара кьадар телефвилер гъанай. Къара-Куьредин 900 кӀвалерикай сагъдиз амукьайбур вирини-вири 60 кӀвал хьанай. Гьа тӀегъунилай кьулухъ амукьнавай «Хкун Сурар» къдалди амазма. Телеф хьайи инсанрин кьадар акьван пара тир хьи, вири бегьем кучудиз агакьариз тежез, мийит чилик кутуна сур алай чка чир хьун паталди адан винелай кӀарасдин хкар язавай. Гьвиляй сурариз халкьдин арада «Хкун Сурар» тӀвар ганвай.

Къара-Куьре хуьр ругуд гъвечӀи хуьрерин сад хьуналди арадал атанвайди лугьузвай малуматар ава. Ибур: «ЧӀуру хуьр», «ЧӀейар», «Урук», «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер тир. «ЧӀуру хуьр» Къара-Куьредилай муьжуьд километр яргъал ала, «ЧӀейар» хуьр трассадин мукьвал ала. Къавкъаздин дяве чӀавуз «ЧӀейар» хуьре къаравулдин минара авай. Къаншардал алай сувун хурал «Урук» хуьр алай. Вич алай чкада чилин уьцӀунар мукьвал-мукьвал жезвай виляй, дуьздал инсанрин кӀарабар акъатзавай. Бязи малуматрив кьурвал, Урук хуьре Алпандин пачагьрин резиденция авай. Алпандин пачагь Вараза Урук хуьре ял ягъайди малум я. Тажубардай кар я хьи, Къара-Куьре хуьре чпи-чпиз ''&quot;Варазар&quot;'' лугьузвай сихил къедалди ама. Котовичан ва Исакован экспедицияди  «Яр-къил», «Усух» ва «Сутар алай хев» хуьрер алай чкадал археологиядин эгъуьнар тухудайла юкьван вишсариз талукь хъенчӀин цин гунгарадин амукьаяр дуьздал акъуднай. Хуьруьн кимел алай булахдини вичин сифте кьил суварилай къачузва ва хуьруьз лап фад заманарилай чӀугунвайди я. Адан хвалан бязи чкайра гьакӀни хъенчӀин сахсияр амазма.

Хуьруьн патав галай тамун сувара инсанрин уьмуьрдин гелер амай кьветӀер ава. Кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай, ана гьеле юкьван виш йисара малар-хпер хъсан сувун векьерал гьална хуьзвай маларбанар амукьзавай.

Инсанар са кьадар агъадиз куьч хьанвай виляй хуьруьн лап вини кьиле авай кӀвалер харапӀайриз элкъвена. Къара-Куьредин кӀеле гьа инал алай ва сифте киривийри гьа и вини кьиле хуьр кутуна ацукьнай. И чкадилай хуьруьн къваларив галай гегьенш чилер яргъаз аквада. Вилик, яргъалай ягъияр акун кумазди къаравулдал алай аскерди минарадин кьилел гьасятда цӀай курна хуьруьз къвезвай хатадикай хабар гузвай. Хайи хуьруьз душмандин рехъ атӀун паталди хуьруьн итимри чпин яракьар кьуна Самур вацӀун кӀамуз эвичӀна ягъийрин вилик гьана экъечӀзавай.

[[1864 йис]]уз Къара Куьре хуьр вири [[Куьредин ханвал]]дихъ галаз [[Урусатдин империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Самурдин округ|Самур округ]]дин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. Кьилдин Къара Куьредин хуьруьнжемят туькӀуьрзавай ва хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Бинедилай малдарвилел ва лежбервилел алахънавай киривияр уьмуьр гьализ къулай чкадихъ къекъвезвай ва 1990-й йисарин сифте кьилера хуьруьн эгьлияр Самур вацӀун кьерел алай «Бахчаяр» ва «Кьер» тӀварар алай мулкариз куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи чкадал садлагьай кӀвал эцигайди Аббасов Къиримхан тир, гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал атанай. Киривийрин адетдалди, цӀийиз свас гъанвай жегьилди вичиз кӀвал эцигна диде-бубадикай аслу тушир кьилдин уьмуьр туькӀуьрна кӀанзавай. И рекьелди, жегьил несилрин чӀехи пай Бахчайриз куьч жез ацукьзавай. ГьакӀ, ЦӀийи Къара-Куьре хуьр арадал атанай.

Аббасов Къиримханан ва Сулейман Керимован санал куьмекралди цӀийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай. Сулейман Керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай.

Сулейманан паталай киривийриз чӀехи савкьат яз, вини Къара-Куьреда цӀийи гьейбатлу мискӀин эцигнай. МискӀин эцигай чкадал Алпандин девирда Къабил пачагьди гьукум тухузвай чӀавуз христианвилин клиса алай, 913 йисуз лезгияр мусурманвилиз элкъуьрнай арабри и клиса чукӀурна адан чкадал мискӀин эцигнай. Ун, им виринриз тӀвар акъатнай дегь Къара-Куьредин мискӀин тир. Гьайиф, и мукьвара хъуьтуьз мискӀин цӀаю кьуна канай. Сагъдиз амукьай затӀарикай сад, месела, атӀай нехишар алай надир гулар я. Кайи мискӀиндин хандакӀ чукӀурдайла тарихдаррин фикир желбнай затӀар дуьздал акъатнай, ибур атӀай нехишар алай лацу къванцин розетка, къванцин нажах ва тийижир чӀалалди са гаф кхьенвай къван тир. Лезги профессорар А. Р. Шихсаидовавай ва Я. А. Яралиевавай а къванцел алай гафунин мана ахъайиз хьаначир.

Къара-Куьредин абадвилин жегьетдай вилик финиз чӀехи крар райондин кьил тир Аббасов Къиримхана кутунвайди я. Ада хуьруьз тухузвай рекьер чӀугуна, цӀийи муьгъ эцигна, виликди вацӀариз сел атайла виже текъвей гьалариз атанвай цӀуру муькъвер ци чуьхвена уьцӀуьзвай. ГьакӀни, ада вири шартӀар авай чӀехи спортзал эцигна.

Ватандин ЧӀехи дяведин четин вахтара пара кьадарда киривияр Азербайжандиз куьч хьанай. СССР чкӀайдалай кьулухъ вини хуьруьхъ галаз, мукьвабурухъ галаз алакъа саки амачирди лагьайтӀани жеда. Азербайжанда киривияр виридалайни пара кьадарда авай чка [[Хъачмаз район]]дин [[Худат]] шегьер, [[Мукьтадир]] ва [[Набран]] посёлокар я. Иниз киривияр сихилралди куьч хьанай. И хуьрерин кьуьзуь несилри, кьиблепатан лезгийрин нугъатдилай тафаватлу тир вини Къара-Куьредин кьетӀен нугъат хвена. Месела, литер. ''«рацӀам»''-дин чкадал ''«галцӀам»'' лугьузва, къубадин нугъатдин гаф тир ''«цӀи?»'' (вучиз?) чкадал ''«тӀа?»'' лугьузва, ''«вил»'' гафунин чкадал ''«уьл»'', литер. ''«кӀерец»''-дин чкадал ''«кӀеребичӀ»'', литер. ''«афни»''-дин чкадал ''«арфунаг»'' лугьузва ва икӀ маса. Амма, жегьил несилар къвердавай азербайжан чӀалал элячӀзава. Лезги чӀалакай гьич хабар авачир киривийрин кьадар йисандавай пара жезва. Идан себебар, азербайжанрихъ галаз са хуьре санал уьмуьр тухун, мектебра лезги чӀалан тарсариз тефин ва акахьай хзанра кӀвале азербайжан чӀалалди рахун я.  Месела, Мукьтадир посёлокда адет хьайивал, гьатта гъуьл лезги паб азербайжан тир хзанра аялдиз азербайжан чӀал чирзавайди я. Худатда авай киривийрин чӀалан гьалар идалайни усал я. Ана лезги чӀалакай хабар авай киривияр тупӀаралди гьисабиз жеда. Вучиз лагьайтӀа шегьердин агьалидин чӀехи пай азербайжанар я ва лезгияр жемиятдивай къакъат тавун паталди азербайжанарин культура ва чӀал кьабулнава.

2013 йисан май вацра Урухгана , Къара-Куьредиз талукь тир 1500 гектардин «Елаха» чӀур ва 110 гектар майдан авай «Пуд булахдин чка» тӀвар алай векьин чкаяр Азербайжандиз маса хгана &lt;ref&gt;[http://rusplt.ru/news/predstaviteli-lezginskoy-avtonomii-obespokoenyi-dannyimi-ob-ocherednoy-peredache-azerbaydjanu-dagestanskih-zemel.html Представители лезгинской автономии против передачи Азербайджану российских земель]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://warsonline.info/geostrategiya/rossiya-snova-otdala-chast-svoey-territorii-azerbaydzhanu.html Россия опять передала Азербайджану часть своей территории]&lt;/ref&gt;.

Киривийри кутунвай ва чеб пара кьадарда авай хуьрер:

* [[ЦӀийи Къара Куьре]] (кутунва)
* [[ЦӀийи Филер]] (кутунва)
* [[Усугъчай]] (кутунва)
* [[Мукьтадир]] (куьч хьанва)
* [[Набран]] (куьч хьанва)

== Агьалияр ==
Йисариз килигна Къара-Куьре хуьруьн агьалидин кьадар:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|3 073 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html Докъузпарадин найибвао  (1886 йис)]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 960 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 1 209 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къара-Куьре хуьруьн агьалияр 3 073 кас тир.

== Сихилар ==
Ккрарин сихилар:

''1. '''Йугулар''':''

''Шататӏар, Кавхаяр, Кердеяр, Мумахаяр, Илагьидинбур, Птугъар, Иверкъар, Надиранбур, Мавланар, Фустанбур, Назаранбур, Фетегьанбур, Пацаранбур, Мугъуланбур, Мардананбур, Телерар''

''2. '''Пугъуцӏар''':''

''Келетар, Айдаяр, Жигенанбур, Аштияр, Небияр, Варазар, Алибегенбур, Хуркаяр, Беганбур, Муражар, Шегридинбур, Магьамданбур, Пуританбур, Фезлияр''

''3. '''Тварквар''''':

''Атаманбур, Гатарар, Кьикьар, Мухтаранбур, Пӏинтӏерар, Бинетар, Кашатавар, Кьаранбур, Тахдинбур, Исламанбур, Эмирбегенбур''

==ТӀвар-ван авай киривияр==
* [[Агъарагьимов Агъарагьим Темиршагьан хва]] — лезги шаир.
* [[Гьамидуллаев Букар]] — Урусатдин Медицинадинни-Техникадин Илимрин Академиядин академик, техникадин илимрин доктор, техникадин кьушунрин генерал-майор.
* [[Керимов Сулейман Абусаидан хва]] — урусатдин бизнесмен, миллиардер, «Нафта Москва»-дин инвестициядин холдингдин кьил, Дагъустандин Федерациядин Советдин член. 
* [[Шагьбалаев Шагьбала Умаран хва]] — лезги шаир.
* [[Эфендиев Насруллагь Нуридин хва]], лакӀаб Насруллагь Нури — лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/kara_kjure/0-92 «Лезгияр» сайтуна Къара Куьре хуьруькай гегьенш малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331073526/http://lezgi-yar.ru/index/kara_kjure/0-92 |date=2014-03-31 }}
* [http://dokuz-para.ru/karakyure Докъузпара райондин официал сайтуна Къара Куьре хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906180529/http://dokuz-para.ru/karakyure |date=2013-09-06 }}
* [http://flnka.ru/peshkom-po-lezgistanu/603-peshkom-po-lezgistanu-karakyure-i-tyurkizaciya-lezginskogo-naslediya.html Каракюре и тюркизация лезгинского наследия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806152007/http://flnka.ru/peshkom-po-lezgistanu/603-peshkom-po-lezgistanu-karakyure-i-tyurkizaciya-lezginskogo-naslediya.html |date=2013-08-06 }}

{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>d1rxwunk4lkc1j2pocw30u6xzmhkms4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀийи Крар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5939</id>
    <revision>
      <id>99699</id>
      <parentid>91172</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[ЦӀийи Къара Куьре]] макъаладин тӀвар [[ЦӀийи Крар]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>91172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5242" sha1="jhw87nqg6mcf0q7kk9od65q62x4whx2" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=ЦӀийи Къара Куьре
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Ново-Каракюре}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 26 |lat_sec = 14
 |lon_deg = 47 |lon_min = 56 |lon_sec = 43
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[ЦӀийи Къара Куьредин хуьруьнсовет|«ЦӀийи Къара Куьредин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1174 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 850
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368683 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 006
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.437386&amp;lon=47.946396&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''ЦӀийи Къара Куьре''' ({{lang-ru|Ново-Каракюре}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[ЦӀийи Къара Куьредин хуьруьнсовет|«Къара Куьредин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 5 км яргъал, [[Кьулан вацӀ]]ун кьерел ала.

== Тарих==
Хуьруьн бине 1993 йисуз вини Къара-Куьре хуьряй вацӀун кьерел куьч хьанвай киривийри кутунай. Вилик и чкадал абурун ''«Бахчаяр»'' ва ''«Кьер»'' тӀварар алай мулкар авай. ЦӀийи хуьре садлагьай кӀвал Аббасов Къиримхана эцигнай. Гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал тайинарнай. 

Аббасов Къиримханан ва Сулейман Керимован санал куьмекралди цӀийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай. Сулейман Керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай.

== Агьалияр ==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 850 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.pdf Вири Урусатдин 2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижаяр]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматрив кьурвал хуьре 512 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{stub}}
{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>jhw87nqg6mcf0q7kk9od65q62x4whx2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99701</id>
      <parentid>99699</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5286" sha1="g8uajdfhc711p4cwztgnna5hjblpfuh" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=ЦӀийи Крар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Ново-Каракюре}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 26 |lat_sec = 14
 |lon_deg = 47 |lon_min = 56 |lon_sec = 43
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[ЦӀийи Къара Куьредин хуьруьнсовет|«ЦӀийи Къара Куьредин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1174 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 850
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368683 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 006
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.437386&amp;lon=47.946396&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''ЦӀийи Крар''' (халкьдин юкьа '''''ЦӀийи Къара Куьре''''', {{lang-ru|Ново-Каракюре}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[ЦӀийи Къара Куьредин хуьруьнсовет|«Къара Куьредин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 5 км яргъал, [[Кьулан вацӀ]]ун кьерел ала.

== Тарих==
Хуьруьн бине 1993 йисуз вини Къара-Куьре хуьряй вацӀун кьерел куьч хьанвай киривийри кутунай. Вилик и чкадал абурун ''«Бахчаяр»'' ва ''«Кьер»'' тӀварар алай мулкар авай. ЦӀийи хуьре садлагьай кӀвал Аббасов Къиримхана эцигнай. Гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал тайинарнай. 

Аббасов Къиримханан ва Сулейман Керимован санал куьмекралди цӀийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай. Сулейман Керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай.

== Агьалияр ==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 850 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.pdf Вири Урусатдин 2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижаяр]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматрив кьурвал хуьре 512 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{stub}}
{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>g8uajdfhc711p4cwztgnna5hjblpfuh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99702</id>
      <parentid>99701</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6247" sha1="jg28gjpleze11zokaoe81xe807e77io" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=ЦӀийи Крар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Ново-Каракюре}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 26 |lat_sec = 14
 |lon_deg = 47 |lon_min = 56 |lon_sec = 43
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[ЦӀийи Къара Куьредин хуьруьнсовет|«ЦӀийи Къара Куьредин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1174 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 850
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368683 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 006
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.437386&amp;lon=47.946396&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''ЦӀийи Крар''' (халкьдин юкьа '''''ЦӀийи Къара Куьре''''', {{lang-ru|Ново-Каракюре}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[ЦӀийи Къара Куьредин хуьруьнсовет|«Къара Куьредин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 5 км яргъал, [[Кьулан вацӀ]]ун кьерел ала.

== Тарих==
Хуьруьн бине 1993 йисуз вини Къара-Куьре хуьряй вацӀун кьерел куьч хьанвай киривийри кутунай. Вилик и чкадал абурун ''«Бахчаяр»'' ва ''«Кьер»'' тӀварар алай мулкар авай. ЦӀийи хуьре садлагьай кӀвал Аббасов Къиримхана эцигнай. Гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал тайинарнай. 

Аббасов Къиримханан ва Сулейман Керимован санал куьмекралди цӀийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай. Сулейман Керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай.

== Агьалияр ==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 850 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.pdf Вири Урусатдин 2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижаяр]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматрив кьурвал хуьре 512 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

== Сихилар ==
Ккрарин сихилар:

''1. '''Йугулар''':''

''Шататӏар, Кавхаяр, Кердеяр, Мумахаяр, Илагьидинбур, Птугъар, Иверкъар, Надиранбур, Мавланар, Фустанбур, Назаранбур, Фетегьанбур, Пацаранбур, Мугъуланбур, Мардананбур, Телерар''

''2. '''Пугъуцӏар''':''

''Келетар, Айдаяр, Жигенанбур, Аштияр, Небияр, Варазар, Алибегенбур, Хуркаяр, Беганбур, Муражар, Шегридинбур, Магьамданбур, Пуританбур, Фезлияр''

''3. '''Тварквар''''':

''Атаманбур, Гатарар, Кьикьар, Мухтаранбур, Пӏинтӏерар, Бинетар, Кашатавар, Кьаранбур, Тахдинбур, Исламанбур, Эмирбегенбур''

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{stub}}
{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>jg28gjpleze11zokaoe81xe807e77io</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Текъияр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5940</id>
    <revision>
      <id>99691</id>
      <parentid>95236</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Текипиркент]] макъаладин тӀвар [[Текъияр]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>95236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5524" sha1="k7lm0kq1z00s6v9c0q6p2ccbrn2e4ec" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Текипиркент
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Текипиркент}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 20 |lat_sec = 34
 |lon_deg = 47 |lon_min = 53 |lon_sec = 03
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Миграгърин хуьруьнсовет|«Миграгърин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1567  
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 291
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368685 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 855 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=530 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.342987&amp;lon=47.884619&amp;z=16&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Текипиркент''' ({{lang-ru|Текипиркент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Миграгъ]] хуьруьхъ галаз [[Миграгърин хуьруьнсовет|«Миграгърин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин юкьван пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 6 км кьибле патахъ яргъал, [[Усугъчай вацӀ]]ун чапла кьерел чка кьунвайди я.

== Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Текипиркент хуьр вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Самур округдин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. [[Миграгъ]] хуьруьхъ галаз Миграгърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 291 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Текипиркент хуьруьн агьалияр 322 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html ДОКУЗ-ПАРИНСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Мингьажев Серкер Субгьанвердидин хва]] (1912–1996) — лезги шаир ва журналист.
* [[Чигалиев Жамалдин]] — лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dokuz-para.ru/tekipirkent Докъузпара райондин официал сайтуна Текипиркент хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622044615/http://dokuz-para.ru/tekipirkent |date=2013-06-22 }}

{{stub}}
{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>k7lm0kq1z00s6v9c0q6p2ccbrn2e4ec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99693</id>
      <parentid>99691</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5792" sha1="8xa7z3msl1drl8n6z9k4ejyglyqsj3l" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Текъияр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Текипиркент}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
 |lat_deg = 41 |lat_min = 20 |lat_sec = 34
 |lon_deg = 47 |lon_min = 53 |lon_sec = 03
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Миграгърин хуьруьнсовет|«Миграгърин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;1567  
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 291
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368685 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 855 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=530 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.342987&amp;lon=47.884619&amp;z=16&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Текъияр''' (гьакIани '''Текъихуьр''', {{lang-ru|Текипиркент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Миграгъ]] хуьруьхъ галаз [[Миграгърин хуьруьнсовет|«Миграгърин» хуьруьнсовет]]дик акатзавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин юкьван пата, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 6 км кьибле патахъ яргъал, [[Усугъчай вацӀ]]ун чапла кьерел чка кьунвайди я.

== Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Текипиркент хуьр вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Самур округдин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. [[Миграгъ]] хуьруьхъ галаз Миграгърин хуьруьнжемятдик акатзавай.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 291 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Текипиркент хуьруьн агьалияр 322 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html ДОКУЗ-ПАРИНСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

== Сихилар ==
Текъийрин сихилар:

''1. Гьасананбур''

''2. Магьмутар''

''3. Мевланар''

''4. Гьажияр''

''5. Герейханар''

''6. Къунагъар''

''7. Лехинар''

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Мингьажев Серкер Субгьанвердидин хва]] (1912–1996) — лезги шаир ва журналист.
* [[Чигалиев Жамалдин]] — лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dokuz-para.ru/tekipirkent Докъузпара райондин официал сайтуна Текипиркент хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622044615/http://dokuz-para.ru/tekipirkent |date=2013-06-22 }}

{{stub}}
{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>8xa7z3msl1drl8n6z9k4ejyglyqsj3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къуруш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5941</id>
    <revision>
      <id>99706</id>
      <parentid>98235</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агьалияр */</comment>
      <origin>99706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11533" sha1="9k07bz0xxfxy2683kwhjga2vkrpg5l1" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Къуруш
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Куруш}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg =41 |lat_min =16 |lat_sec =51 
  |lon_deg =47 |lon_min =49 |lon_sec =48 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Докъузпара район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къуруш хуьруьнсовет|«Къуруш»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадалай  &lt;br /&gt;2560
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 826 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
  |виликан тӀварар          = Калер
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 368684 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 221 000 004
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://kurushar.ru 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=96 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Хуьруьн космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.281580&amp;lon=47.841511&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}
[[Файл:Highlanders from the aul of Kurush in the Dagestan.jpg|мини|''fot. Witold Marczewski, Górale z aułu (osady) Kurusz we wschodnim Kaukazie, Dagestan'']]
'''Къуруш''', '''ЦӀуру Къуруш''' ({{lang-ru|Куруш, Старый Куруш}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Къуруш хуьруьнсовет|«Къуруш» хуьруьнсовет]]дик акатзавай кьакьан сувун хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

Гьуьлуьн дережадилай 2560 метр вине авай Къуруш хуьр, вири [[Европа]]да, [[Урусат]]дани [[Къавкъаз]]да виридалайни кьакьанда авай агьалийрин пункт я &lt;ref&gt;[http://www.bibliotekar.ru/divo/31-75.htm Библиотекарь.ру]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://president.e-dag.ru/map/42/ Официальный сайт Президента Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424064654/http://president.e-dag.ru/map/42/ |date=2012-04-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.outdoors.ru/news/2006/11/26_2.php Outdoors.ru — Мир путешествий и развлечений]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush/ Турометр — социальная сеть туристов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106093919/http://turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush/ |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.djami.ru/goroda/ Агентство путешествий]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. ГьакӀни, [[Урусат Федерация]]дин виридалайни кьибледа авай агьалийрин пункт я. Къуруш хуьряй альпинистри [[КичӀен сув]] (4466 м), [[Гъуцар сув]] (4150 м) ва [[Яру сув]] (3925 м) суварин кукӀварал хкаж жезва.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин юкьван пата, [[Гъуцар сув]]ун кьиблединни - рагъэкъечӀдай патан гуьнеда, [[ЧӀехивацӀ]]ун дугунда, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 5 км яргъал чка кьунвайди я. Къуруш санлай 9 суву - Шалбуздагъ суву, [[Яру сув]]у, [[КичӀен сув]]у, Нисен суву, гьакӀни Гедик (Базардуьзуь), ТӀурфан, Рагъдан, Вахчаг, Мулар хьтин сувари элкъуьрна юкьва тунва.

== Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Къуруш хуьр вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Самур округдин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. Кьилдин Къуруш хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

[[XIX виш йис]]ан сифте кьилера Семён Броневскийди кхьейвал, Иранди ва Россияди кьуркьушум лезгийрин Къуруш хуьряй къачузвай. И хуьруь гьакӀни вири
Къафкъаз кьуркьушумдалди таъминарзавай. Гила Къурушдал къизилдин чӀехи игьтиятар авайди тайин хьанва. Мукьвал йисара ина къизил хкудунин кардив эгечӀда. И карди лезги чилер тӀебиатдин серветралди бул тирди мад гъилера субутзава &lt;ref&gt;[http://samurpress.net/pdf/239.pdf Къурушдал къизил хкудда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160903213123/http://samurpress.net/pdf/239.pdf |date=2016-09-03 }}&lt;/ref&gt;.
Дагъустандин Гьукуматдин Архивдин материалра къалурнавайвал, XIX асирда Къуруш Къафкъаздин виридалайни девлетлу хуьр тир. 1886-йисуз ина 3 агъзур балкӀанар, 5 агъзур калер, 92 агъзурдалай гзаф хипер авай. 1907-йисуз ина лапагрин кьадар 194 агъзурдав агакьнай. Хуьруьхъ 50-далай гзаф яйлахар авай &lt;ref&gt;[http://samurpress.net/story.php?sid=2015 Дагъдин хуьре шегьердин къулайвилер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161218021756/http://samurpress.net/story.php?sid=2015 |date=2016-12-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Агьалияр ==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 826 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматрив кьурвал хуьре 804 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан [[Урусат Империя]]дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къуруш хуьруьн агьалияр 4 760 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html ДОКУЗ-ПАРИНСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

== Сихилар ==
Къурушрин сихилар:

''1. Авурар''

''2. Къуьлдуьрар''

''3. Чӏулавар''

''4. Хъиртар''

''5. Гьилевар''

''6. Хайтӏакьар''

''7. Тетецӏар''

''8. Фалакьар''

''9. Къызырар''

''10. Зангавар''

''11. Гьебешар''

''12. Мисрияр''

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Гьажиев Межид Жирасан хва]] (1929–1985) — машгьур лезги кхьираг ва таржумахъан.
* [[Гьажиев Малик Жирасан хва]] — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим.
* [[Мурадов Ибрагьим Демиран хва]] — лезги шаир ва журналист.
* [[Мурадов Шагь-Эмир Билалан хва]] — лезги шаир. Дагъустандин АССР-дин халкьдин шаир.
* [[Къарибов Нариман Алибеган хва]] — лезги шаир.
* [[Къуруш Мегьамед]] (Гьажиев Мегьамед) — лезги шаир ва драматург.
* [[Фаталиев Кьасум Оружан хва]] — лезги шаир, сатирик.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://dokuz-para.ru/kurush Докъузпара райондин официал сайтуна Къуруш хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021173101/http://dokuz-para.ru/kurush |date=2019-10-21 }}
* [http://lezgi-yar.ru/index/aul_kurush/0-77 «Лезгияр» сайтуна Къуруш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://lezgi-yar.ru/news/kurush_chast_ii_specialnyj_reportazh/2016-03-14-4166 Куруш. Часть II (Специальный репортаж)]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}

{{stub}}
{{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>9k07bz0xxfxy2683kwhjga2vkrpg5l1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кличхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6427</id>
    <revision>
      <id>99681</id>
      <parentid>97491</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4212" sha1="e9x3yuett3m3non3s46qvkwp1b9y6db" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Кличхан (ЦIийи Грар)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кличхан}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.7603645 |lat_min =|lat_sec = 
  |lon_deg = 48.4240437 |lon_min =|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[ЦӀийихуьруьнсовет|«ЦӀийихуьр»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 403
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368788
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 845 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.759852&amp;lon=48.423786&amp;z=14&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Кличхан ('''халкьдин юкьа '''''ЦIийи Грар,''''' {{lang-ru|Кличхан}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[ЦӀийихуьруьнсовет|«ЦӀийихуьр»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин юкьван пата, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 18,5 км яргъал ала. 

==Тарих==
[[Грар]] хуьрей атанва.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 403 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://klich.dagschool.com/index.php Кличханрин УЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714090522/http://klich.dagschool.com/index.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>e9x3yuett3m3non3s46qvkwp1b9y6db</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макьар (Мегьарамдхуьруьн район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6428</id>
    <revision>
      <id>99643</id>
      <parentid>90339</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Макьар Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Макьар (Мегьарамдхуьруьн район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>90339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4238" sha1="qrf6dlzu8y00oemdika5sitqc5o7ofn" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Макьар Къазмаяр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Мака-Казмаляр}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.4767534 |lat_min =|lat_sec = 
  |lon_deg = 48.0179358 |lon_min =|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Гарагърин хуьруьнсовет|«Гарагъар»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;718 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 140
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368790 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 815 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.477268&amp;lon=48.016949&amp;z=14&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Макьар Къазмаяр''', '''ЦӀийи Макьар''' ({{lang-ru|Мака-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Гарагърин хуьруьнсовет|«Гарагъар»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъакӀидай пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 32,5 км яргъал ала.

==Тарих==

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 140 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>qrf6dlzu8y00oemdika5sitqc5o7ofn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99645</id>
      <parentid>99643</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4235" sha1="iaw53w0yy2r5i2nepmepb3sl188y69o" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Макьар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Мака-Казмаляр}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.4767534 |lat_min =|lat_sec = 
  |lon_deg = 48.0179358 |lon_min =|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Гарагърин хуьруьнсовет|«Гарагъар»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;718 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 140
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368790 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 815 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.477268&amp;lon=48.016949&amp;z=14&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Макьар''' (халкьдин юкьа: '''''ЦӀийи Макьар''''', {{lang-ru|Мака-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Гарагърин хуьруьнсовет|«Гарагъар»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъакӀидай пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 32,5 км яргъал ала.

==Тарих==

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 140 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>iaw53w0yy2r5i2nepmepb3sl188y69o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99646</id>
      <parentid>99645</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4352" sha1="cc11jbzfhe7jkog80rp2ozaoxib6zbr" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Макьар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Мака-Казмаляр}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.4767534 |lat_min =|lat_sec = 
  |lon_deg = 48.0179358 |lon_min =|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Гарагърин хуьруьнсовет|«Гарагъар»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;718 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 140
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368790 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 815 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.477268&amp;lon=48.016949&amp;z=14&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Макьар''' (халкьдин юкьа: '''''ЦӀийи Макьар''''', {{lang-ru|Мака-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Гарагърин хуьруьнсовет|«Гарагъар»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъакӀидай пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 32,5 км яргъал ала.

==Тарих==
Хуьруьз [[Макьар (СтӀал Сулейман район)|Макьарар]] хуьрей атанва.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 140 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>cc11jbzfhe7jkog80rp2ozaoxib6zbr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99647</id>
      <parentid>99646</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4368" sha1="7grdfj4brwmwm11h9i765fb1trh8uth" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Макьар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Мака-Казмаляр}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.4767534 |lat_min =|lat_sec = 
  |lon_deg = 48.0179358 |lon_min =|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Гарагърин хуьруьнсовет|«Гарагъар»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;718 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 140
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368790 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 815 002 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.477268&amp;lon=48.016949&amp;z=14&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Макьар''' ({{lang-ru|Мака-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Гарагърин хуьруьнсовет|«Гарагъар»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъакӀидай пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 32,5 км яргъал ала.

==Тарих==
Хуьруьз [[Макьар (СтӀал Сулейман район)|Макьарар]] хуьрей атанва, халкьдин юкьа '''''ЦӀийи Макьар''''' лугуьзва.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 140 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>7grdfj4brwmwm11h9i765fb1trh8uth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АскӀан Арагъ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6433</id>
    <revision>
      <id>99757</id>
      <parentid>88855</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Агъа Арагъ]] макъаладин тӀвар [[АскӀан Арагъ]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>88855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4637" sha1="lmgllpurm2cjv83238auvciicj4ziez" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Агъа Арагъ
|статус= Тунвай хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Ашага Араг}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.6585493|lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = 48.116169 |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = СтӀал Сулейман район
 |район таблицада         = СтӀал Сулейман район{{!}}СтӀал Сулейман
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = 
 |жемят                   = 
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 0
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[чувудар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  =
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.675220&amp;lon=48.161144&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''Агъа Арагъ''' ({{lang-ru|Ашага Араг}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[СтӀал Сулейман район]]да авай тунвай хуьр.

== География ==
Хуьр [[СтӀал Сулейман район]]дин юкьван пата, райондин юкь тир [[Кьасумхуьр]]елай 3,5 км яргъал ала. 

==Тарих==
[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз Агъа Арагъ хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир ва кьилдин Агъа Арагърин хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

[[1966 йис]]уз агьалидин чӀехи пай Кьасумхуьруьз куьч хьанай. [[1970 йис]]уз хуьре гьеле 17 кӀвални 20 кас авай.

==Агьалияр==
Куьч жедалди агьалидин вири [[чувудар]]ни [[лезгияр]] тир. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Агъа Арагъ хуьруьн агьалидин кьадар, вири чувудар яз 713 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней  наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?sect=155 СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Хтун хуьруькай куьруь малуматар]

{{СтӀал Сулейман райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:СтӀал Сулейман райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>lmgllpurm2cjv83238auvciicj4ziez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99759</id>
      <parentid>99757</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4645" sha1="lcb8tqyfzz6b5y9hibnep30f3gpyeuv" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=АскӀан Арагъ
|статус= Тунвай хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Ашага Араг}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.6585493|lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = 48.116169 |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = СтӀал Сулейман район
 |район таблицада         = СтӀал Сулейман район{{!}}СтӀал Сулейман
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = 
 |жемят                   = 
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 0
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[чувудар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  =
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.675220&amp;lon=48.161144&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''АскӀан Арагъ''' ({{lang-ru|Ашага Араг}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[СтӀал Сулейман район]]да авай тунвай хуьр.

== География ==
Хуьр [[СтӀал Сулейман район]]дин юкьван пата, райондин юкь тир [[Кьасумхуьр]]елай 3,5 км яргъал ала. 

==Тарих==
[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз Агъа Арагъ хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир ва кьилдин Агъа Арагърин хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.

[[1966 йис]]уз агьалидин чӀехи пай Кьасумхуьруьз куьч хьанай. [[1970 йис]]уз хуьре гьеле 17 кӀвални 20 кас авай.

==Агьалияр==
Куьч жедалди агьалидин вири [[чувудар]]ни [[лезгияр]] тир. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Агъа Арагъ хуьруьн агьалидин кьадар, вири чувудар яз 713 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней  наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?sect=155 СтӀал Сулейман райондин официал сайтуна Хтун хуьруькай куьруь малуматар]

{{СтӀал Сулейман райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:СтӀал Сулейман райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>lcb8tqyfzz6b5y9hibnep30f3gpyeuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чахчах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6464</id>
    <revision>
      <id>99671</id>
      <parentid>97523</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5590" sha1="q9hb2xmg1a8zpi3zycnxrn19np0fuzh" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Чахчах
|статус= Тунвай хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Чахчах}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.5090272|lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.1274986|lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = 
 |жемят                   = 
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      =
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 0
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.509091&amp;lon=48.127241&amp;z=14&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''ЦӀуру Чахчах''' ({{lang-ru|Старый Чахчах}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай тунвай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъакӀидай пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин лап мукьвал, [[Кьулан вацӀ]]ун чапла кьерел ала.

== Тарих==
[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз Чахчах хуьр вири [[Куьредин ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьредин округ]]дин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[Хужадхуьр]] ва [[ГазардкӀам]] хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.

[[1944 йис]]уз Чахчахра са сифте кьилин мектеб эцигнай. Гьа а йисузни хуьре тамам тушир юкьван мектеб кардик кутунай.

[[Ватандин ЧӀехи дяве]]дин йисара хуьре тек са кьуьзекарни аялар амукьнай. Абуру фронтдиз куьмек гун ва гьа вахтунда чпин кьил хуьн патал тежер хьтин четин кӀвалахар ийизвай, зегьметар чӀугузвай.

[[1967 йис]]уз хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъэкъечӀдай патаз, арандиз куьч хьана [[Чахчах Къазмаяр]] хуьр кутунай.

== Агьалияр ==
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] тир. [[1886 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 463 тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвал (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://chah.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php Чахчахрин юкьван мектебдин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714030519/http://chah.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин тунвай хуьрер]]
[[Категория:Гадарнавай лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>q9hb2xmg1a8zpi3zycnxrn19np0fuzh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гъугъанар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7766</id>
    <revision>
      <id>99606</id>
      <parentid>89613</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19442" sha1="d41lhpg3mobdvtvvndn53xm6bxyhf8k" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Гъугъанар
|статус= Тунвай хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Гоган}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.5036279
  |lon_deg = 48.021369
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = 
 |жемят                   = 
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      =
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 0
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.503612&amp;lon=48.021734&amp;z=16&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Гъугъанар''' ({{lang-ru|Гоган, Верхний Гоган}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай гадарнавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъакӀидай пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин лап мукьвал, [[Кьулан вацӀ]]ун чапла кьерел ала.

==Гъугъанар зариятда==
''Сувун хурал алай хуьр'' &lt;br /&gt;
''мал-хеб хуьдай хевлет я.''&lt;br /&gt;
''Инсандиз къулай уьмуьр''&lt;br /&gt;
''кьиле тухудай женнет я.''&lt;br /&gt;

''Ви чуьлерал, никӀерал ''&lt;br /&gt;
''ашукь тушир вуж ава!''&lt;br /&gt;
''Жархарин булахдин яд ''&lt;br /&gt;
''дадмиш тавур вуж ама?''&lt;br /&gt;

''Зи хайи хуьр Гъугъанар,''&lt;br /&gt;
''гьикьван хуш я зи рикӀиз.''&lt;br /&gt;
''Зи хайи хуьр Гъугъанар,''&lt;br /&gt;
''икрамзава ви чилиз.''&lt;br /&gt;

Агьмедова Бесбажи

== Тарих==
[[1864 йис]]уз [[Къавкъаздин Дяве]]дин финифра Гъугъан хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[Эхниг]], [[КӀама Кучун]] ва [[Кучун]] хуьрерихъ галаз Гъугъанрин хуьруьнжемятдик акатзавай. Гъугъанар гьа хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Гъугъанар Куьре округдин чӀехи хуьрерикай сад тир. Ам [[Кетин сув]]ун ценерив, Самур вацӀун къерехдал, тахминан 1200 метр гьуьлелай кьакьанда, тик гуьнедин кьилел кьулу чкадал ала. Ам мус арадал атайди ятӀа, тарихдин са жуьрединни делилар авач. Са шумуд гектарда экӀя хьанвай сурари ва абурун кьилихъ галай къванери шагьидвалзавайвал, хуьруьн 800 йисалай гзаф хьун мумкин я. Адан чӀурар [[Филер]]ин, [[Эхниг]]рин, [[КӀири]]йрин, [[КьепӀир]]рин ва [[КӀама Кучун]]рин мулкарихъ галаз са сергьятра алай. 

[[1884 йис]]уз хуьре кьуд синез гъанвай къванерикай 300 кас гьакьдай мискӀин эцигнай. Адахъ гьамамни галай. И кардин патахъай [[Москва]]да акъатай «Возрождение» ва Магьачкъалада чап авур «Дагъустандин халкьар» журналра кхьенвай.

[[1886 йис]]ан 10 июньдиз тухвай агьалияр сиягьриз къачунин делилралди, [[Куьре округ]]дин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]дин Гъугъанрин хуьре 121 кӀвал авай, 634 агьалиди уьмуьр ийизвай. Жемятди 337 карч алай чӀехи мал, 18 балкӀан, 558 лапаг хуьзвай. Хуьрьухъ чӀехи там, гегьенш мулк-чӀур, ядай векьин чкаяр галай. ЧӀурар гьар жуьредин емишар экъечӀзавай: инияр, кицикар, чуьхверар ва икӀ мад.

Хуьрьун тӀвар гьикӀ ва квелай арадал атанатӀа, квехъ галаз алакъалу ятӀа лугьун четин я. Ам кьулу чкадал экӀя хьанва. Са мус ятӀа инал, жегьилар кӀватӀ жез, къугъунар тешкилдай лугьуда. Анал хуьр кутурла, мумкин я, тӀварни гьа гафунилай Къугъунар - Гъугъанар эцигна жеди.

Гъугъанвияр куьре нугъатдал рахазва. Мукьвавилер вилик девирра [[Филер]]ихъ, [[КьепӀир]]рихъ, [[Макьар (Докъузпара район)|Макьар]]ихъ (Докъузпара район) галаз гзаф тир. Анра къавум-стхаяр, халу-хтулар гзаф авай. Гъугъандал кьисметди машгьур заи [[Етим Эмин]]ан вах акъуднай. Идан патахъай вичин [[Гъалиб Садыкьи]]ди «Вил атӀудач дуьньядихъай» ктабда кхьенва. Хуьруьнвийрихъ хейлин сивин эсерар ава. [[КьепӀир Айисат]]ни Гъугъандал гъуьлуьк квай. Гьайиф хьи, адан вири шиирар кӀватӀиз хьанач. Гзаф хуьрерин жемятар хьиз, гъугъанвиярни фадлай гьарнихъ чкӀанва. ИкӀ, [[КцӀар район]]дин [[Мучугъ]]рин хуьре хуьре гъугъанвийрикай 24 кӀвал ава, [[Чепел]]рик, [[Къуйсун]]дал ва масанрани гъугъанвийри уьмуьр ийизва. Санлай къачуртӀа, абурун кьадар 3000-далай алатнава. Революциядилай виликан йисара хуьряй са шумуд касди [[Баку]]да нафтӀадин мяденра кӀвлахзавай. Абурун арада тӀвар -ван авай буругърин устӀар Дашди, хуьре садлагьай большевик Жарсов Селимхан ва масабур авай. Граждан дяведа хуьряй пуд касди иштиракна: Ягъибегов Кичигеба, Мегьамедов Агъарзади ва Жалилов Жалила. Абуру Советрин гьукум паталай зегьметар чӀугуна. 

[[1984 йис]]уз Гъугъандал сифтегьан классрин мектеб ахъайна. Садлагьай муаллим ина Гьамидов Азиз хьана. Ам гзаф савад авай, азаддаказ [[араб чӀал]]алди рахазвай хуьре авай са кас тир. Хуьруьнбурукай сифте яз кьилин чирвилер гьада къачуна. Мектебда кӀелзавай аялрин кьадар къвердавай пара жезвай. Гуьгъуьнин йисара чирвилер къачурдалай кьулухъ цӀийи муаллмарни хтана: Эмирханов Ширин, ПӀирмегьамедов Мегьамедрасул, Гъафуров АбдулмутӀалиб, Мегьамедов Мегьамедшериф, Къарибов Шагьбуба, Шагьгьуьсейнов Зикера ва мсб. 1930-й йисара ина тамам тушир юкьван 7 йисан мектеб кардик акатна. Интернатни галайвиляй ана КӀама Кучунрин ва Кучунрин жегьлил-аялриз кӀелдай мумкинвал хьана. [[1937 йис]]уз хуьре колхоз тешкилнай. Адан садлагьай председательвиле Эмирханов Панагь хкянай.

[[Ватандин ЧӀехи дяве]]диз хуьряй 95 кас фена, абурукай 45-даз элкъвена хтун кьисмет хьанач. Абур гьамишанда рикӀел хуьн яз, хуьруьн юкьни-юкьвал гуьмбет хкажнава. Дяведин йисара хуьруьнвийрикай 23 касдикай офицерар хьана, абуру женгера кьегьалвтлелди иштиракна. Гзафбуруз гьукуматдин орденар, медалар ва маса пишкешар гана. Талибов Талиб, Мамедов Неби, Медетов Эмираслан, Мегьамедов Мегьамедшерив «Яру Гъед» ордендиз лайих хьана.

Дяведилай гуьгъуьнин йисарни гзаф четинбур тир. Майишат гуьн-гуьниз хкана кӀанзавай. И карда чӀехиз къуьн кутуна гъугъанви Даштемиров Расул Даштиевича. Ада сифте яз [[1932 йис]]уз хуьруьн майишатдин институт куьтягьна. Дяведин ва адалай гуьгъуьнин йисара ам [[Докъузпара район]]дин кьилин агроном тир. Ам кьиле аваз районда сифте яз Гъугъандал кеспиятдин жуьреда гзаф иер багъ кутунай. И багъдин емишрин тариф виринриз акъатнай. Машгьур алим, ципицӀбан тир ада гуьгъуьнлай яргъал йисара Дербентдин ципицӀбанвилин тежрибадин станциядиз регьбервал гана. Гьукуматдин гзаф орденринни медалрин сагьиб [[1983 йис]]уз рагьметдиз фена. Дербентда ада уьмуьр авур кӀвалин цлал (Буйнакский 36) мемориал плита алкӀурнава.

Гъугъанар арандиз чпин уьруьшрал куьч хьана, кьве вацӀун арада (Самур ва СтӀал) ери-бине кутунва. И кардин тарих ихьтинди я. Вини Гъугъандал мал-къара хуьдай чӀурарикай са кьадар дарвал авай. Гзаф хуьруьнвияр кьуьд акъудун патал арандиз къвезвай. Ина бес кьадар чил ава. Абур аранда пуд чкадал пай пай хьана: 12-13 хзан [[Кучун Къазмаяр|Кучун Къазмайрин]] патав гвай. Ина абурун сурарни ама. 30-далай виниз хзанар Уружбайрин хуьруьвай са километр агъадихъ, 14-15 хзан ракьун-рекьин кӀаник пата, къазмаяр атӀана, уьмуьр гьализ хьана. Гатун береда вири сувуз Гъугъандал хъфидай.

ЦӀийи чкадал хуьр кутадайла, гьелбетда, четинвилерни хьана. Гъугъанар куьч хьанвай чкадин патахъай чӀехи гьуьжетар авай. Жемятди къейдзавайвал, гъугъанви Багъир лугьудай кас виликрай [[Бабаюрт|Темир-Хан-Шурадиз]] арза гваз фенай. Ана арзадиз яб гана, месэла рази жедайвал гьялна, ганвай чилин сергьятарни тестикьарна. Жемятдиз аранда чил хъуьтӀуьн чӀур яз вугана, кӀвалер эцигдай ихтияр авачиз. Гъугъанрин хуьруьн сергьятар аранда ихьтинбур хьана: [[Уружба]] хуьруьн кӀанелай агъадихъ [[Ярукьвалар]]ив агакьадалди кьве вацӀун арада 1150 гектар чил. ЦӀийиз абуру хуьр Самур вацӀун къерехдал кутуна. Районар арадал атайла, гъугъанвийрин 14-15 хзан Кьасумхуьруьн райондик, амай 150 хзан Докъузпара райондик, абурухъни аранда 450 га чил туна. 1961 йисуз хуьр куьчарунин къарар кьабулна ва цӀийи хуьр жемятди арада авай чпин чилел кутуна. Исятда хуьр авадан хьанва. Ина юкьван мектеб, клуб, медпункт ава. Агьалийри Гъугъанрин тежибадинни чирна-жагъурунрин майишатда (ОПХ &quot;Гоганское&quot;) зегьмет чӀугвазва. ЦӀуру хуьруьн чилерни жемятдин ихтиярда ава. Сувал авай чилер вахчун, чи жемятдин ихтиярда хъхьун Жарасов Агьмедханан, Агьмедов Сулейманан ва райондин кӀватӀалдин депутат яз хьайи Мамед Мегьамедован зегьметрин нетижа я. 

Алай аямда Вини Гъугъандал пуд кӀвалер арадал хканва. ЦӀуру хуьр арадал хкун патал зегьметар Яралиев Букара чӀугвазва. Ада вичин гадайриз ана кьве гьавадин цӀийи кьве кӀвалер эцигна. Гъугъанвийри сувал алай хуьруькай кӀвач атӀанвач, фин-хтун авазва. Умуд ийизва, хуьр арадал хкведа. И жигьетдай алахъунар хуьруьн администрациядин кьил Яралиев Элмарани гзаф ийизва. Вири четинвилер алуддай бес кьадар къуватар хуьре ава.

== Агьалияр ==
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] тир. [[1886 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 634 тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвал (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

Алай чӀавуз хуьр харапӀайриз элкъвена. 

==ТӀвар-ан авай ксар==
* Даштемиров Багьадин Расулович — Гъугъанвийри дамахарзава чпин баркаллу хва Даштемиров Багьадин Расуловичал. Адан агалкьунар хуьруьн майишатдин хиле чӀехибур я. Алимди ципицӀрин багъар кутунин цӀийи къайдаяр в ципицӀрин цӀийи сортар арадал гъун патал вичин бубадин рехъ лайихлудаказ давамарна.
* Жарасов Далгат — Гъугъанрин С. Орджоникидзедин тӀварунихъ галай кохоздин председательвиле, хейлин йисара Азадогълийрин мектебдин директорвиле зегьмет чӀугуна.
* Жалалдин Сулейманович Агьмедов — юкьван мектеб куьтягьай ам кӀвалахиз кьве йисуз колхозда акъвазна, ахпа вичин вири уьмуьр хуьруьн майишат вилик тухуниз бахшна. Ада Ленинградда агалкьунралди хуьруьн майишатдин институт куьтягьна, [[Герейханован совхоз]]да кьилин агрономвиле, ахпа Дербентдин ципицӀбанвилин тежрибадин станцияда кӀвалахна. Алимди яргъал йисара «Аламишинский» совхоз кьиле тухвана. Гуьгъуьнлай ада тежрибадинни чирна-жагъурунрин «Гоганское» майишатда директорвална.
* Гьамидов Фрид Азизович — яргъал йисара жавабдар къуллугъ авур, медицинадин илимрин кандидат.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgigazet.ru/ 2015 йисан 14 май №20 «Икрамзава ви чилиз...»]

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин тунвай хуьрер]]
[[Категория:Гадарнавай лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>d41lhpg3mobdvtvvndn53xm6bxyhf8k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99607</id>
      <parentid>99606</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19440" sha1="svzzd1hwdf7el4ahha83ys1q66qsrll" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Гъугъанар
|статус= Тунвай хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Гоган}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.5036279
  |lon_deg = 48.021369
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = 
 |жемят                   = 
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      =
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 0
  |сиягьдиз къачур йис    = 
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87269 
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.503612&amp;lon=48.021734&amp;z=16&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Гъугъанар''' ({{lang-ru|Гоган, Старый Гоган}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай гадарнавай хуьр.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъакӀидай пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин лап мукьвал, [[Кьулан вацӀ]]ун чапла кьерел ала.

==Гъугъанар зариятда==
''Сувун хурал алай хуьр'' &lt;br /&gt;
''мал-хеб хуьдай хевлет я.''&lt;br /&gt;
''Инсандиз къулай уьмуьр''&lt;br /&gt;
''кьиле тухудай женнет я.''&lt;br /&gt;

''Ви чуьлерал, никӀерал ''&lt;br /&gt;
''ашукь тушир вуж ава!''&lt;br /&gt;
''Жархарин булахдин яд ''&lt;br /&gt;
''дадмиш тавур вуж ама?''&lt;br /&gt;

''Зи хайи хуьр Гъугъанар,''&lt;br /&gt;
''гьикьван хуш я зи рикӀиз.''&lt;br /&gt;
''Зи хайи хуьр Гъугъанар,''&lt;br /&gt;
''икрамзава ви чилиз.''&lt;br /&gt;

Агьмедова Бесбажи

== Тарих==
[[1864 йис]]уз [[Къавкъаздин Дяве]]дин финифра Гъугъан хуьр вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[Эхниг]], [[КӀама Кучун]] ва [[Кучун]] хуьрерихъ галаз Гъугъанрин хуьруьнжемятдик акатзавай. Гъугъанар гьа хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Гъугъанар Куьре округдин чӀехи хуьрерикай сад тир. Ам [[Кетин сув]]ун ценерив, Самур вацӀун къерехдал, тахминан 1200 метр гьуьлелай кьакьанда, тик гуьнедин кьилел кьулу чкадал ала. Ам мус арадал атайди ятӀа, тарихдин са жуьрединни делилар авач. Са шумуд гектарда экӀя хьанвай сурари ва абурун кьилихъ галай къванери шагьидвалзавайвал, хуьруьн 800 йисалай гзаф хьун мумкин я. Адан чӀурар [[Филер]]ин, [[Эхниг]]рин, [[КӀири]]йрин, [[КьепӀир]]рин ва [[КӀама Кучун]]рин мулкарихъ галаз са сергьятра алай. 

[[1884 йис]]уз хуьре кьуд синез гъанвай къванерикай 300 кас гьакьдай мискӀин эцигнай. Адахъ гьамамни галай. И кардин патахъай [[Москва]]да акъатай «Возрождение» ва Магьачкъалада чап авур «Дагъустандин халкьар» журналра кхьенвай.

[[1886 йис]]ан 10 июньдиз тухвай агьалияр сиягьриз къачунин делилралди, [[Куьре округ]]дин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]дин Гъугъанрин хуьре 121 кӀвал авай, 634 агьалиди уьмуьр ийизвай. Жемятди 337 карч алай чӀехи мал, 18 балкӀан, 558 лапаг хуьзвай. Хуьрьухъ чӀехи там, гегьенш мулк-чӀур, ядай векьин чкаяр галай. ЧӀурар гьар жуьредин емишар экъечӀзавай: инияр, кицикар, чуьхверар ва икӀ мад.

Хуьрьун тӀвар гьикӀ ва квелай арадал атанатӀа, квехъ галаз алакъалу ятӀа лугьун четин я. Ам кьулу чкадал экӀя хьанва. Са мус ятӀа инал, жегьилар кӀватӀ жез, къугъунар тешкилдай лугьуда. Анал хуьр кутурла, мумкин я, тӀварни гьа гафунилай Къугъунар - Гъугъанар эцигна жеди.

Гъугъанвияр куьре нугъатдал рахазва. Мукьвавилер вилик девирра [[Филер]]ихъ, [[КьепӀир]]рихъ, [[Макьар (Докъузпара район)|Макьар]]ихъ (Докъузпара район) галаз гзаф тир. Анра къавум-стхаяр, халу-хтулар гзаф авай. Гъугъандал кьисметди машгьур заи [[Етим Эмин]]ан вах акъуднай. Идан патахъай вичин [[Гъалиб Садыкьи]]ди «Вил атӀудач дуьньядихъай» ктабда кхьенва. Хуьруьнвийрихъ хейлин сивин эсерар ава. [[КьепӀир Айисат]]ни Гъугъандал гъуьлуьк квай. Гьайиф хьи, адан вири шиирар кӀватӀиз хьанач. Гзаф хуьрерин жемятар хьиз, гъугъанвиярни фадлай гьарнихъ чкӀанва. ИкӀ, [[КцӀар район]]дин [[Мучугъ]]рин хуьре хуьре гъугъанвийрикай 24 кӀвал ава, [[Чепел]]рик, [[Къуйсун]]дал ва масанрани гъугъанвийри уьмуьр ийизва. Санлай къачуртӀа, абурун кьадар 3000-далай алатнава. Революциядилай виликан йисара хуьряй са шумуд касди [[Баку]]да нафтӀадин мяденра кӀвлахзавай. Абурун арада тӀвар -ван авай буругърин устӀар Дашди, хуьре садлагьай большевик Жарсов Селимхан ва масабур авай. Граждан дяведа хуьряй пуд касди иштиракна: Ягъибегов Кичигеба, Мегьамедов Агъарзади ва Жалилов Жалила. Абуру Советрин гьукум паталай зегьметар чӀугуна. 

[[1984 йис]]уз Гъугъандал сифтегьан классрин мектеб ахъайна. Садлагьай муаллим ина Гьамидов Азиз хьана. Ам гзаф савад авай, азаддаказ [[араб чӀал]]алди рахазвай хуьре авай са кас тир. Хуьруьнбурукай сифте яз кьилин чирвилер гьада къачуна. Мектебда кӀелзавай аялрин кьадар къвердавай пара жезвай. Гуьгъуьнин йисара чирвилер къачурдалай кьулухъ цӀийи муаллмарни хтана: Эмирханов Ширин, ПӀирмегьамедов Мегьамедрасул, Гъафуров АбдулмутӀалиб, Мегьамедов Мегьамедшериф, Къарибов Шагьбуба, Шагьгьуьсейнов Зикера ва мсб. 1930-й йисара ина тамам тушир юкьван 7 йисан мектеб кардик акатна. Интернатни галайвиляй ана КӀама Кучунрин ва Кучунрин жегьлил-аялриз кӀелдай мумкинвал хьана. [[1937 йис]]уз хуьре колхоз тешкилнай. Адан садлагьай председательвиле Эмирханов Панагь хкянай.

[[Ватандин ЧӀехи дяве]]диз хуьряй 95 кас фена, абурукай 45-даз элкъвена хтун кьисмет хьанач. Абур гьамишанда рикӀел хуьн яз, хуьруьн юкьни-юкьвал гуьмбет хкажнава. Дяведин йисара хуьруьнвийрикай 23 касдикай офицерар хьана, абуру женгера кьегьалвтлелди иштиракна. Гзафбуруз гьукуматдин орденар, медалар ва маса пишкешар гана. Талибов Талиб, Мамедов Неби, Медетов Эмираслан, Мегьамедов Мегьамедшерив «Яру Гъед» ордендиз лайих хьана.

Дяведилай гуьгъуьнин йисарни гзаф четинбур тир. Майишат гуьн-гуьниз хкана кӀанзавай. И карда чӀехиз къуьн кутуна гъугъанви Даштемиров Расул Даштиевича. Ада сифте яз [[1932 йис]]уз хуьруьн майишатдин институт куьтягьна. Дяведин ва адалай гуьгъуьнин йисара ам [[Докъузпара район]]дин кьилин агроном тир. Ам кьиле аваз районда сифте яз Гъугъандал кеспиятдин жуьреда гзаф иер багъ кутунай. И багъдин емишрин тариф виринриз акъатнай. Машгьур алим, ципицӀбан тир ада гуьгъуьнлай яргъал йисара Дербентдин ципицӀбанвилин тежрибадин станциядиз регьбервал гана. Гьукуматдин гзаф орденринни медалрин сагьиб [[1983 йис]]уз рагьметдиз фена. Дербентда ада уьмуьр авур кӀвалин цлал (Буйнакский 36) мемориал плита алкӀурнава.

Гъугъанар арандиз чпин уьруьшрал куьч хьана, кьве вацӀун арада (Самур ва СтӀал) ери-бине кутунва. И кардин тарих ихьтинди я. Вини Гъугъандал мал-къара хуьдай чӀурарикай са кьадар дарвал авай. Гзаф хуьруьнвияр кьуьд акъудун патал арандиз къвезвай. Ина бес кьадар чил ава. Абур аранда пуд чкадал пай пай хьана: 12-13 хзан [[Кучун Къазмаяр|Кучун Къазмайрин]] патав гвай. Ина абурун сурарни ама. 30-далай виниз хзанар Уружбайрин хуьруьвай са километр агъадихъ, 14-15 хзан ракьун-рекьин кӀаник пата, къазмаяр атӀана, уьмуьр гьализ хьана. Гатун береда вири сувуз Гъугъандал хъфидай.

ЦӀийи чкадал хуьр кутадайла, гьелбетда, четинвилерни хьана. Гъугъанар куьч хьанвай чкадин патахъай чӀехи гьуьжетар авай. Жемятди къейдзавайвал, гъугъанви Багъир лугьудай кас виликрай [[Бабаюрт|Темир-Хан-Шурадиз]] арза гваз фенай. Ана арзадиз яб гана, месэла рази жедайвал гьялна, ганвай чилин сергьятарни тестикьарна. Жемятдиз аранда чил хъуьтӀуьн чӀур яз вугана, кӀвалер эцигдай ихтияр авачиз. Гъугъанрин хуьруьн сергьятар аранда ихьтинбур хьана: [[Уружба]] хуьруьн кӀанелай агъадихъ [[Ярукьвалар]]ив агакьадалди кьве вацӀун арада 1150 гектар чил. ЦӀийиз абуру хуьр Самур вацӀун къерехдал кутуна. Районар арадал атайла, гъугъанвийрин 14-15 хзан Кьасумхуьруьн райондик, амай 150 хзан Докъузпара райондик, абурухъни аранда 450 га чил туна. 1961 йисуз хуьр куьчарунин къарар кьабулна ва цӀийи хуьр жемятди арада авай чпин чилел кутуна. Исятда хуьр авадан хьанва. Ина юкьван мектеб, клуб, медпункт ава. Агьалийри Гъугъанрин тежибадинни чирна-жагъурунрин майишатда (ОПХ &quot;Гоганское&quot;) зегьмет чӀугвазва. ЦӀуру хуьруьн чилерни жемятдин ихтиярда ава. Сувал авай чилер вахчун, чи жемятдин ихтиярда хъхьун Жарасов Агьмедханан, Агьмедов Сулейманан ва райондин кӀватӀалдин депутат яз хьайи Мамед Мегьамедован зегьметрин нетижа я. 

Алай аямда Вини Гъугъандал пуд кӀвалер арадал хканва. ЦӀуру хуьр арадал хкун патал зегьметар Яралиев Букара чӀугвазва. Ада вичин гадайриз ана кьве гьавадин цӀийи кьве кӀвалер эцигна. Гъугъанвийри сувал алай хуьруькай кӀвач атӀанвач, фин-хтун авазва. Умуд ийизва, хуьр арадал хкведа. И жигьетдай алахъунар хуьруьн администрациядин кьил Яралиев Элмарани гзаф ийизва. Вири четинвилер алуддай бес кьадар къуватар хуьре ава.

== Агьалияр ==
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] тир. [[1886 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 634 тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвал (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

Алай чӀавуз хуьр харапӀайриз элкъвена. 

==ТӀвар-ан авай ксар==
* Даштемиров Багьадин Расулович — Гъугъанвийри дамахарзава чпин баркаллу хва Даштемиров Багьадин Расуловичал. Адан агалкьунар хуьруьн майишатдин хиле чӀехибур я. Алимди ципицӀрин багъар кутунин цӀийи къайдаяр в ципицӀрин цӀийи сортар арадал гъун патал вичин бубадин рехъ лайихлудаказ давамарна.
* Жарасов Далгат — Гъугъанрин С. Орджоникидзедин тӀварунихъ галай кохоздин председательвиле, хейлин йисара Азадогълийрин мектебдин директорвиле зегьмет чӀугуна.
* Жалалдин Сулейманович Агьмедов — юкьван мектеб куьтягьай ам кӀвалахиз кьве йисуз колхозда акъвазна, ахпа вичин вири уьмуьр хуьруьн майишат вилик тухуниз бахшна. Ада Ленинградда агалкьунралди хуьруьн майишатдин институт куьтягьна, [[Герейханован совхоз]]да кьилин агрономвиле, ахпа Дербентдин ципицӀбанвилин тежрибадин станцияда кӀвалахна. Алимди яргъал йисара «Аламишинский» совхоз кьиле тухвана. Гуьгъуьнлай ада тежрибадинни чирна-жагъурунрин «Гоганское» майишатда директорвална.
* Гьамидов Фрид Азизович — яргъал йисара жавабдар къуллугъ авур, медицинадин илимрин кандидат.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgigazet.ru/ 2015 йисан 14 май №20 «Икрамзава ви чилиз...»]

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин тунвай хуьрер]]
[[Категория:Гадарнавай лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>svzzd1hwdf7el4ahha83ys1q66qsrll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КӀележугъ (Исмаиллы район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11105</id>
    <revision>
      <id>99685</id>
      <parentid>90121</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Къалажух (Исмаиллы район)]] макъаладин тӀвар [[КӀележугъ (Исмаиллы район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>90121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6647" sha1="p7ekf5qh3n7je8w2s81l1cp9szm5h5n" xml:space="preserve">{{Муькуь манаяр|Къалажух}}
{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Къалажух 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-az|Qalacıq}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Азербайжан
 |герб = 
 |пайдах = 
 |гербдин гьал = 
 |пайдахдин гьал = 
 |гербдин гьяркьуьвал = 
 |пайдахдин гьяркьуьвал =
   |lat_deg= 40|lat_min= 57|lat_sec= 33
   |lon_deg= 48|lon_min= 03|lon_sec= 09
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =300
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = 
 |регион                  = 
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Исмаиллы район‎
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет 
 |жемят                   = [[Къалажух хуьруьнсовет (Исмаиллы район)|«Къалажух»]] 
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |виликан тӀварар          =  
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |майдан                  = 
 |агьалияр                =1700
  |сиягьдиз къачур йис    =
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суни]]-[[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4, +5
 |DST                     = 
 |телефондин код          = 
 |почтунин индекс         =
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 31
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    =
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал      = 
 |сайтдин чӀал 2     = 
|сайтдин чӀал 3     = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = Навигациядин картадал
 |add2                    =[https://goo.gl/maps/EnKwbB98nZ12 Google Map]
 }}

'''Къалажух''' ({{lang-az|Qalacıq}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[Исмаиллы район]]да авай хуьр. [[Къалажух хуьруьнсовет (Исмаиллы район)|«Къалажух» хуьруьнсоветдик]] акатзава.

==География==
Хуьруь [[Исмаиллы район]]дин кефер пата, [[Исмаиллы]] шегьердилай 30 км яргъал, сувун кӀане чка кьунва.

Чкадин топонимар: 

РагъэкъечӀдай пата (хуьруьнвийри а патаз &quot;гьуутӀа пад&quot;, &quot;вацӀалай анихъ галай пад&quot;ни лугьуда): ''Пирсултанан кӀукӀ, Ширинбеган кӀам, Гьекиман кӀам, Гажиагьмадан гуьне, Усманан кӀам, Къардашан мырз, (топонимар чкадин нугъат хвена кхьизва) Веледан кӀукӀ, Шефидин дагъ, БалкӀанар ахъайдай кӀам, Меликан къуза, Сенгер къала.''
                  
Кефер пата:'' Машанлы яйлах, Жырлых яйлах, Пир Давудан  мизре, Нунай, Къавкъадар яйлах, Уьрер (бабахьлух), Тегьмез тала (рук), Келер тукӀвар тала.''

РагъакӀидай пата: ''Арчанар квай тел, Пирсидан кӀам, Даштидин къуза, Къерибан кӀукӀ, Зингдин багъ, Шалбуз бубадин ник цай чка (лат авай чка), Шерифан гуьне,  Къерибан гуьне, Къасиман чуькек, Къарди къуза, Йулчыз мырз, Касиман къуза.''

Кьибле пад: ''Гьасанбеган къуза, Гуьлметан къуза, Челебирдин къуза, Жеферан къуза, Малгьаман тахта, Алибалаз къуза, Садыхан къуза, Фекьиз кӀукӀ, Чырыз тахта, Исмиз къуза, Умаран къуза, Къедик (кечид), Жанъалидин дагъ.''

ВацӀар - булахар (гьидронимар): ''ГъвечӀи вацӀ, ЧӀехи вацӀ, Зекералидин булах, Касыз булах, Фекьиз булах, ЦӀегьрен булах, Жи булах, Куькуьрд яд, Сырхабыл булах, Кызын булах, Къефер булах,  Абасан булах, Пелешан булах, Тагьиран булах, Бидиран булах, Дустарин булах (ПӀир Давутан чкадавай).''

==Тарих==

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан малуматриз килигна, Къалажух хуьревай кӀвалерин кьадар 400 тир, 1700 касди уьмуьрзавай. Саки вири [[лезгияр]], суни мезгьебдиз талукь мусурманар я. 

Агьалидин кьилин машгъулатар лежбервал, малдарвал ва саларбанвал я.

Хуьре уьмуьр ийизвай сихилар: ''Умахар, Самалчияр, Къурушар, Муграгъвияр, Гьезерар, Кызынар, ЦӀевенар, Игъирар, Чепевияр (Жибияр), Дембилар, Занговар, Талакьар, Къулдуьрар, Крар.&quot;

==ЭлячӀунар==
* [http://www.alamjurnal.com/stati/196-ismailrin-k-alazhug-kieleti «Алам» журнал — КӀелетӀар]
*[http://www.masimovasif.net/галаджик-исмаиллы/ Село Галаджик - Асиф Масимов]

[[Категория:Исмаиллы райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>p7ekf5qh3n7je8w2s81l1cp9szm5h5n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99687</id>
      <parentid>99685</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6651" sha1="ai1i3cxxu6wl2ni9geudgfycn6ftw0a" xml:space="preserve">{{Муькуь манаяр|Къалажух}}
{{ЯШЧ2+
|тӀвар=КӀележугъ 
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-az|Qalacıq}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Азербайжан
 |герб = 
 |пайдах = 
 |гербдин гьал = 
 |пайдахдин гьал = 
 |гербдин гьяркьуьвал = 
 |пайдахдин гьяркьуьвал =
   |lat_deg= 40|lat_min= 57|lat_sec= 33
   |lon_deg= 48|lon_min= 03|lon_sec= 09
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =300
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = 
 |регион                  = 
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Исмаиллы район‎
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет 
 |жемят                   = [[Къалажух хуьруьнсовет (Исмаиллы район)|«Къалажух»]] 
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |виликан тӀварар          =  
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |майдан                  = 
 |агьалияр                =1700
  |сиягьдиз къачур йис    =
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суни]]-[[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4, +5
 |DST                     = 
 |телефондин код          = 
 |почтунин индекс         =
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 31
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    =
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал      = 
 |сайтдин чӀал 2     = 
|сайтдин чӀал 3     = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = Навигациядин картадал
 |add2                    =[https://goo.gl/maps/EnKwbB98nZ12 Google Map]
 }}

'''КӀележугъ''' ({{lang-az|Qalacıq}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[Исмаиллы район]]да авай хуьр. [[Къалажух хуьруьнсовет (Исмаиллы район)|«Къалажух» хуьруьнсоветдик]] акатзава.

==География==
Хуьруь [[Исмаиллы район]]дин кефер пата, [[Исмаиллы]] шегьердилай 30 км яргъал, сувун кӀане чка кьунва.

Чкадин топонимар: 

РагъэкъечӀдай пата (хуьруьнвийри а патаз &quot;гьуутӀа пад&quot;, &quot;вацӀалай анихъ галай пад&quot;ни лугьуда): ''Пирсултанан кӀукӀ, Ширинбеган кӀам, Гьекиман кӀам, Гажиагьмадан гуьне, Усманан кӀам, Къардашан мырз, (топонимар чкадин нугъат хвена кхьизва) Веледан кӀукӀ, Шефидин дагъ, БалкӀанар ахъайдай кӀам, Меликан къуза, Сенгер къала.''
                  
Кефер пата:'' Машанлы яйлах, Жырлых яйлах, Пир Давудан  мизре, Нунай, Къавкъадар яйлах, Уьрер (бабахьлух), Тегьмез тала (рук), Келер тукӀвар тала.''

РагъакӀидай пата: ''Арчанар квай тел, Пирсидан кӀам, Даштидин къуза, Къерибан кӀукӀ, Зингдин багъ, Шалбуз бубадин ник цай чка (лат авай чка), Шерифан гуьне,  Къерибан гуьне, Къасиман чуькек, Къарди къуза, Йулчыз мырз, Касиман къуза.''

Кьибле пад: ''Гьасанбеган къуза, Гуьлметан къуза, Челебирдин къуза, Жеферан къуза, Малгьаман тахта, Алибалаз къуза, Садыхан къуза, Фекьиз кӀукӀ, Чырыз тахта, Исмиз къуза, Умаран къуза, Къедик (кечид), Жанъалидин дагъ.''

ВацӀар - булахар (гьидронимар): ''ГъвечӀи вацӀ, ЧӀехи вацӀ, Зекералидин булах, Касыз булах, Фекьиз булах, ЦӀегьрен булах, Жи булах, Куькуьрд яд, Сырхабыл булах, Кызын булах, Къефер булах,  Абасан булах, Пелешан булах, Тагьиран булах, Бидиран булах, Дустарин булах (ПӀир Давутан чкадавай).''

==Тарих==

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан малуматриз килигна, Къалажух хуьревай кӀвалерин кьадар 400 тир, 1700 касди уьмуьрзавай. Саки вири [[лезгияр]], суни мезгьебдиз талукь мусурманар я. 

Агьалидин кьилин машгъулатар лежбервал, малдарвал ва саларбанвал я.

Хуьре уьмуьр ийизвай сихилар: ''Умахар, Самалчияр, Къурушар, Муграгъвияр, Гьезерар, Кызынар, ЦӀевенар, Игъирар, Чепевияр (Жибияр), Дембилар, Занговар, Талакьар, Къулдуьрар, Крар.&quot;

==ЭлячӀунар==
* [http://www.alamjurnal.com/stati/196-ismailrin-k-alazhug-kieleti «Алам» журнал — КӀелетӀар]
*[http://www.masimovasif.net/галаджик-исмаиллы/ Село Галаджик - Асиф Масимов]

[[Категория:Исмаиллы райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>ai1i3cxxu6wl2ni9geudgfycn6ftw0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усугъчай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17667</id>
    <redirect title="Ушугъ" />
    <revision>
      <id>99592</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:39:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Усугъчай]] макъаладин тӀвар [[Ушугъ]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="5xly9gaq424r97vg7znhoeuq9dzvjmq" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ушугъ]]</text>
      <sha1>5xly9gaq424r97vg7znhoeuq9dzvjmq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Веревирд авун:Усугъчай</title>
    <ns>1</ns>
    <id>17668</id>
    <redirect title="Веревирд авун:Ушугъ" />
    <revision>
      <id>99594</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Веревирд авун:Усугъчай]] макъаладин тӀвар [[Веревирд авун:Ушугъ]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="l3e4kgjjdbv666cdg09egup66p6eodv" xml:space="preserve">#перенаправление [[Веревирд авун:Ушугъ]]</text>
      <sha1>l3e4kgjjdbv666cdg09egup66p6eodv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17669</id>
    <redirect title="Ушур" />
    <revision>
      <id>99597</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Усур]] макъаладин тӀвар [[Ушур]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="jev5aufluhlz9qk0md5v463ck6h59yk" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ушур]]</text>
      <sha1>jev5aufluhlz9qk0md5v463ck6h59yk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀийи Усур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17670</id>
    <redirect title="ЦӀийи Ушур" />
    <revision>
      <id>99600</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[ЦӀийи Усур]] макъаладин тӀвар [[ЦӀийи Ушур]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="83wjgg2nvdwigotbvn9ngx8d55tb2rh" xml:space="preserve">#перенаправление [[ЦӀийи Ушур]]</text>
      <sha1>83wjgg2nvdwigotbvn9ngx8d55tb2rh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азадугъли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17671</id>
    <redirect title="Гъугъан" />
    <revision>
      <id>99603</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Азадугъли]] макъаладин тӀвар [[Гъугъан]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="e58of5jbip8grktn1yet758rsf7j3pe" xml:space="preserve">#перенаправление [[Гъугъан]]</text>
      <sha1>e58of5jbip8grktn1yet758rsf7j3pe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Билбилахуьруьн Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17672</id>
    <redirect title="Бил" />
    <revision>
      <id>99609</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Билбилахуьруьн Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Бил]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="5bqpdk53h3tbeop7879japfliflucu6" xml:space="preserve">#перенаправление [[Бил]]</text>
      <sha1>5bqpdk53h3tbeop7879japfliflucu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Приморск (Дагъустан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17673</id>
    <redirect title="Гуьлуьнхуьр" />
    <revision>
      <id>99612</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Приморск (Дагъустан)]] макъаладин тӀвар [[Гуьлуьнхуьр]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="gbcc35zcqgvu53fgirwazgf7z935t3z" xml:space="preserve">#перенаправление [[Гуьлуьнхуьр]]</text>
      <sha1>gbcc35zcqgvu53fgirwazgf7z935t3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Советский (Мегьарамдхуьруьн район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17674</id>
    <redirect title="КӀевежугъ" />
    <revision>
      <id>99616</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Советский (Мегьарамдхуьруьн район)]] макъаладин тӀвар [[КӀевежугъ]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="hjnpp1ll1pxbt7b0dqid8cwhzgjigjw" xml:space="preserve">#перенаправление [[КӀевежугъ]]</text>
      <sha1>hjnpp1ll1pxbt7b0dqid8cwhzgjigjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бутахуьруьн Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17675</id>
    <redirect title="Бут" />
    <revision>
      <id>99620</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Бутахуьруьн Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Бут]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="bso3fsdf0b39iabnknkvvlokw0esu9t" xml:space="preserve">#перенаправление [[Бут]]</text>
      <sha1>bso3fsdf0b39iabnknkvvlokw0esu9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ГазардкӀам Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17676</id>
    <redirect title="ГазардкӀам" />
    <revision>
      <id>99623</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[ГазардкӀам Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[ГазардкӀам]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="rqx8vq8ad5ihzhwtvg7g1q65txcdk64" xml:space="preserve">#перенаправление [[ГазардкӀам]]</text>
      <sha1>rqx8vq8ad5ihzhwtvg7g1q65txcdk64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кучун Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17677</id>
    <redirect title="Кчун" />
    <revision>
      <id>99625</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Кучун Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Кчун]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="qe94pt1yur0hwzrfmgerk6witajztmd" xml:space="preserve">#перенаправление [[Кчун]]</text>
      <sha1>qe94pt1yur0hwzrfmgerk6witajztmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КьепӀир Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17678</id>
    <redirect title="КьепӀир (Мегьарамдхуьруьн район)" />
    <revision>
      <id>99628</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[КьепӀир Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[КьепӀир ( Мегьарамдхуьруьн район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="diari3yq4hxtwwunmf14a6rn8pnh5jk" xml:space="preserve">#перенаправление [[КьепӀир ( Мегьарамдхуьруьн район)]]</text>
      <sha1>diari3yq4hxtwwunmf14a6rn8pnh5jk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99631</id>
      <parentid>99628</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Перенаправление изменено с [[КьепӀир ( Мегьарамдхуьруьн район)]] на [[КьепӀир (Мегьарамдхуьруьн район)]]</comment>
      <origin>99631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="noefuc4h1rt7uekmlcn7ksvd3yj8uak" xml:space="preserve">#перенаправление [[КьепӀир (Мегьарамдхуьруьн район)]]</text>
      <sha1>noefuc4h1rt7uekmlcn7ksvd3yj8uak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КьепӀир ( Мегьарамдхуьруьн район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17679</id>
    <redirect title="КьепӀир (Мегьарамдхуьруьн район)" />
    <revision>
      <id>99630</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[КьепӀир ( Мегьарамдхуьруьн район)]] макъаладин тӀвар [[КьепӀир (Мегьарамдхуьруьн район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="noefuc4h1rt7uekmlcn7ksvd3yj8uak" xml:space="preserve">#перенаправление [[КьепӀир (Мегьарамдхуьруьн район)]]</text>
      <sha1>noefuc4h1rt7uekmlcn7ksvd3yj8uak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вини Къартас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17680</id>
    <redirect title="Вини КӀартас" />
    <revision>
      <id>99635</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Вини Къартас]] макъаладин тӀвар [[Вини КӀартас]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="jjgwu1vd9r2vlrekbkyfk4p3syw5e9o" xml:space="preserve">#перенаправление [[Вини КӀартас]]</text>
      <sha1>jjgwu1vd9r2vlrekbkyfk4p3syw5e9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къартас Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17681</id>
    <redirect title="КӀартас" />
    <revision>
      <id>99638</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Къартас Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[КӀартас]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="ixkgy2ah8g5w6aeqkskwium35aoet8v" xml:space="preserve">#перенаправление [[КӀартас]]</text>
      <sha1>ixkgy2ah8g5w6aeqkskwium35aoet8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарагъар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17682</id>
    <redirect title="Гъарагь" />
    <revision>
      <id>99642</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Гарагъар]] макъаладин тӀвар [[Гъарагь]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="8fythyo5tlpuu981nkno4p4k91uwskc" xml:space="preserve">#перенаправление [[Гъарагь]]</text>
      <sha1>8fythyo5tlpuu981nkno4p4k91uwskc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макьар Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17683</id>
    <redirect title="Макьар (Мегьарамдхуьруьн район)" />
    <revision>
      <id>99644</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Макьар Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Макьар (Мегьарамдхуьруьн район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="ergzdc9dquriniqiqqx3yagv63b2e6q" xml:space="preserve">#перенаправление [[Макьар (Мегьарамдхуьруьн район)]]</text>
      <sha1>ergzdc9dquriniqiqqx3yagv63b2e6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тигьирхуьр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17684</id>
    <redirect title="ТӀигьирхуьр" />
    <revision>
      <id>99650</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Тигьирхуьр]] макъаладин тӀвар [[ТӀигьирхуьр]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="c8viiv6k1xr8p7a3tmufq0ghp5qv710" xml:space="preserve">#перенаправление [[ТӀигьирхуьр]]</text>
      <sha1>c8viiv6k1xr8p7a3tmufq0ghp5qv710</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ТӀигьирхуьр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17685</id>
    <revision>
      <id>99653</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[ТӀигьирхуьр]] макъаладин тӀвар [[ЦӀуру ТӀигьирхуьр]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="2nfalb8k5k54wims4uxyeql4flygyfq" xml:space="preserve">#перенаправление [[ЦӀуру ТӀигьирхуьр]]</text>
      <sha1>2nfalb8k5k54wims4uxyeql4flygyfq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99658</id>
      <parentid>99653</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Перенаправление изменено с [[ЦӀуру ТӀигьирхуьр]] на [[Тигьирхуьруьн Къазмаяр]]</comment>
      <origin>99658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="icnn9ophwhe9hhrpn3hfsstozlxqk9j" xml:space="preserve">#перенаправление [[Тигьирхуьруьн Къазмаяр]]</text>
      <sha1>icnn9ophwhe9hhrpn3hfsstozlxqk9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99659</id>
      <parentid>99658</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Удалено перенаправление на [[Тигьирхуьруьн Къазмаяр]]</comment>
      <origin>99659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5852" sha1="ho3lg2oiudpmsql2gz0eh7kqs665jfh" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=ТӀигьирхуьр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Тагиркент-Казмаляр, Нижний Тагиркент}} 
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.8152098 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 48.5061836 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион              = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Тигьирхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Тигьирхуьруьн Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                  =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;39 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 2765
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар   = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368796 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 865 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=884 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.815210&amp;lon=48.506184&amp;z=13&amp;m=yh www.wikimapia.org]
 }}

'''ТӀигьирхуьр''' ({{lang-ru|Тагиркент-Казмаляр, Нижний Тагиркент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Тигьирхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Тигьирхуьруьн Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 31,5 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: [[Самур (Мегьарамдхуьруьн район)|Самур]], [[Хтун Къазмаяр]].

==Тарих==
Тигьирхуьруьн Къазмайрин бине, [[Мегьарамдхуьр]]елай тахминан кьуд км яргъал алай [[ЦӀуру ТӀигьирхуьр|ЦӀуру Тигьирхуьряй]] арандиз куьч хьанвайбуру кутунай. Вини хуьр, винел пад кьулу кӀунтӀал, чӀехи тамун агъа кьиле алай.

[[XIX виш йис]]ан [[1866 йис]]уз [[ЦӀуру Тигьирхуьр]] (Вини Тигьирхуьр) вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьней наибвал]]диз талукь тир. [[ЦӀуру Къуйсун]] ва [[Мегьарамдхуьр]]уьхъ галаз Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2765 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. 

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://tagirkent.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php Тигьирхуьруьн Къазмайрин мектебдин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714121140/http://tagirkent.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-14 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>ho3lg2oiudpmsql2gz0eh7kqs665jfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хужадхуьруьн Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17686</id>
    <redirect title="Хажалхуьр" />
    <revision>
      <id>99665</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Хужадхуьруьн Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Хажалхуьр]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="st1tpwtkyhiyrasd7xdm6zsu2afhm39" xml:space="preserve">#перенаправление [[Хажалхуьр]]</text>
      <sha1>st1tpwtkyhiyrasd7xdm6zsu2afhm39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хтун Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17687</id>
    <redirect title="Хтун (Мегьарамдхуьруьн район)" />
    <revision>
      <id>99670</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Хтун Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Хтун (Мегьарамдхуьруьн район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="nyizpkmx7vxsripay8fyqajupykzeux" xml:space="preserve">#перенаправление [[Хтун (Мегьарамдхуьруьн район)]]</text>
      <sha1>nyizpkmx7vxsripay8fyqajupykzeux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чахчах Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17688</id>
    <redirect title="Чахчах (цӀийи)" />
    <revision>
      <id>99673</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Чахчах Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Чахчах (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="jkoyy5nxhd9nncmzdpov56h51asoby2" xml:space="preserve">#перенаправление [[Чахчах (цӀийи)]]</text>
      <sha1>jkoyy5nxhd9nncmzdpov56h51asoby2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ярагъ Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17689</id>
    <redirect title="Ярагъ (цӀийи)" />
    <revision>
      <id>99676</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Ярагъ Къазмаяр]] макъаладин тӀвар [[Ярагъ (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="qxzzwut9gsf2qjdbeksgygbnyxceygk" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ярагъ (цӀийи)]]</text>
      <sha1>qxzzwut9gsf2qjdbeksgygbnyxceygk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ярукьвалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17690</id>
    <redirect title="ЯрукӀвалар" />
    <revision>
      <id>99679</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Ярукьвалар]] макъаладин тӀвар [[ЯрукӀвалар]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="5yy7px78agwp2owp15vde3qh4jve1fw" xml:space="preserve">#перенаправление [[ЯрукӀвалар]]</text>
      <sha1>5yy7px78agwp2owp15vde3qh4jve1fw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къалажух (Докъузпара район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17691</id>
    <redirect title="КӀележугъ (Докъузпара район)" />
    <revision>
      <id>99683</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Къалажух (Докъузпара район)]] макъаладин тӀвар [[КӀележугъ (Докъузпара район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="h2kxo3tp03qoyxvtsokv1m2y4u1anpp" xml:space="preserve">#перенаправление [[КӀележугъ (Докъузпара район)]]</text>
      <sha1>h2kxo3tp03qoyxvtsokv1m2y4u1anpp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къалажух (Исмаиллы район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17692</id>
    <redirect title="КӀележугъ (Исмаиллы район)" />
    <revision>
      <id>99686</id>
      <timestamp>2026-10-16T20:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Къалажух (Исмаиллы район)]] макъаладин тӀвар [[КӀележугъ (Исмаиллы район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="psqdp7k4lyk4fcfccvc91i1myl7tjj9" xml:space="preserve">#перенаправление [[КӀележугъ (Исмаиллы район)]]</text>
      <sha1>psqdp7k4lyk4fcfccvc91i1myl7tjj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къалажух (КцӀар район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17693</id>
    <redirect title="КӀележугъ (КцӀар район)" />
    <revision>
      <id>99689</id>
      <timestamp>2026-10-16T20:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Къалажух (КцӀар район)]] макъаладин тӀвар [[КӀележугъ (КцӀар район)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="tmvvodbeb4minxe0uzzjwk7cqth511j" xml:space="preserve">#перенаправление [[КӀележугъ (КцӀар район)]]</text>
      <sha1>tmvvodbeb4minxe0uzzjwk7cqth511j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Текипиркент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17694</id>
    <redirect title="Текъияр" />
    <revision>
      <id>99692</id>
      <timestamp>2026-10-16T20:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Текипиркент]] макъаладин тӀвар [[Текъияр]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="ijnmt83acqqk1legunckrl4nlxxh2a5" xml:space="preserve">#перенаправление [[Текъияр]]</text>
      <sha1>ijnmt83acqqk1legunckrl4nlxxh2a5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авадан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17695</id>
    <redirect title="Хъал (Авадан)" />
    <revision>
      <id>99695</id>
      <timestamp>2026-10-16T20:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Авадан]] макъаладин тӀвар [[Хъал (Авадан)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="pq9lc0de1xcl8fgnubyycxbf0uebtg1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Хъал (Авадан)]]</text>
      <sha1>pq9lc0de1xcl8fgnubyycxbf0uebtg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къара Куьре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17696</id>
    <redirect title="Ккрар" />
    <revision>
      <id>99698</id>
      <timestamp>2026-10-16T20:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Къара Куьре]] макъаладин тӀвар [[Ккрар]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="35apyhzf8hafudl3w8spktotawxqfgb" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ккрар]]</text>
      <sha1>35apyhzf8hafudl3w8spktotawxqfgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀийи Къара Куьре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17697</id>
    <redirect title="ЦӀийи Крар" />
    <revision>
      <id>99700</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[ЦӀийи Къара Куьре]] макъаладин тӀвар [[ЦӀийи Крар]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="rbnk1vnepdvxut84jaocskxxh7te00m" xml:space="preserve">#перенаправление [[ЦӀийи Крар]]</text>
      <sha1>rbnk1vnepdvxut84jaocskxxh7te00m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кьвалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17698</id>
    <redirect title="Кавалар" />
    <revision>
      <id>99714</id>
      <timestamp>2026-10-17T09:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Кьвалар]] макъаладин тӀвар [[Кавалар]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="a62bpsu13snjtq3kz8a6h9qpg8ri0xv" xml:space="preserve">#перенаправление [[Кавалар]]</text>
      <sha1>a62bpsu13snjtq3kz8a6h9qpg8ri0xv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кьилер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17699</id>
    <redirect title="Килер" />
    <revision>
      <id>99717</id>
      <timestamp>2026-10-17T09:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Кьилер]] макъаладин тӀвар [[Килер]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="50jhwgup9x6jbc1spahppm1naeyo1a8" xml:space="preserve">#перенаправление [[Килер]]</text>
      <sha1>50jhwgup9x6jbc1spahppm1naeyo1a8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЧӀулавар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17700</id>
    <redirect title="Чувалар" />
    <revision>
      <id>99721</id>
      <timestamp>2026-10-17T09:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[ЧӀулавар]] макъаладин тӀвар [[Чувалар]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="67inmukhlss0g3r8vckrsjkrvg2q1vn" xml:space="preserve">#перенаправление [[Чувалар]]</text>
      <sha1>67inmukhlss0g3r8vckrsjkrvg2q1vn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муллахуьр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17701</id>
    <redirect title="Кутул (цӀийи)" />
    <revision>
      <id>99736</id>
      <timestamp>2026-10-17T09:46:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Муллахуьр]] макъаладин тӀвар [[Кутул (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="ce28r1xnpz9bj7yexzroeqv949nwa9g" xml:space="preserve">#перенаправление [[Кутул (цӀийи)]]</text>
      <sha1>ce28r1xnpz9bj7yexzroeqv949nwa9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аладаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17702</id>
    <redirect title="Хпеж (цӀийи)" />
    <revision>
      <id>99738</id>
      <timestamp>2026-10-17T09:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Аладаш]] макъаладин тӀвар [[Хпеж (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="pr4n3c32931tr6g5b9h3w16kjutgrj1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Хпеж (цӀийи)]]</text>
      <sha1>pr4n3c32931tr6g5b9h3w16kjutgrj1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99747</id>
      <parentid>99738</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Перенаправление изменено с [[Хпеж (цӀийи)]] на [[Тркал (цӀийи)]]</comment>
      <origin>99747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="shcnk4y52en0p6qwj5kfnmim73fvsyo" xml:space="preserve">#перенаправление [[Тркал (цӀийи)]]</text>
      <sha1>shcnk4y52en0p6qwj5kfnmim73fvsyo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99752</id>
      <parentid>99747</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Перенаправление изменено с [[Тркал (цӀийи)]] на [[Хпеж (цӀийи)]]</comment>
      <origin>99752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="pr4n3c32931tr6g5b9h3w16kjutgrj1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Хпеж (цӀийи)]]</text>
      <sha1>pr4n3c32931tr6g5b9h3w16kjutgrj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арабляр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17703</id>
    <redirect title="Ахниг (цӀийи)" />
    <revision>
      <id>99740</id>
      <timestamp>2026-10-17T09:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Арабляр]] макъаладин тӀвар [[Ахниг (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="5t11gilxtzy2htiwasuu9g5k4j3ss7u" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ахниг (цӀийи)]]</text>
      <sha1>5t11gilxtzy2htiwasuu9g5k4j3ss7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бугъда тепе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17704</id>
    <redirect title="Куачхуьр (цӀийи)" />
    <revision>
      <id>99744</id>
      <timestamp>2026-10-17T09:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Бугъда тепе]] макъаладин тӀвар [[Куачхуьр (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="tp5hy3hyda8fp9tfxazj37gm51gz511" xml:space="preserve">#перенаправление [[Куачхуьр (цӀийи)]]</text>
      <sha1>tp5hy3hyda8fp9tfxazj37gm51gz511</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хпеж (цӀийи)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17705</id>
    <revision>
      <id>99746</id>
      <timestamp>2026-10-17T09:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Хпеж (цӀийи)]] макъаладин тӀвар [[Тркал (цӀийи)]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="shcnk4y52en0p6qwj5kfnmim73fvsyo" xml:space="preserve">#перенаправление [[Тркал (цӀийи)]]</text>
      <sha1>shcnk4y52en0p6qwj5kfnmim73fvsyo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99750</id>
      <parentid>99746</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Удалено перенаправление на [[Тркал (цӀийи)]]</comment>
      <origin>99750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7752" sha1="s5didb0qcxa1vgaek13myd58ed4kxts" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Тркал (Аладаш)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Аладаш, Нижний Тркал}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =54|lat_sec =21
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21|lon_sec =11
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада             =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;4
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1053 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368191 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 830 004 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Тркал''' (гьак1ани Аладаш''''',''''' {{lang-ru|Аладаш, Нижний Тркал}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш хуьруьнсовет»]]дин юкь ва сад тир хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Агълаб]], [[Рубас]].

==Тарих==
[[1932 йис]]уз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил [[Кьурагь]] хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. [[1944 ийс]]уз Кьурагь райондин [[Хпеж]] хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, [[1950 йис|1950]]-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. [[1960 йис]]уз ина 15 майишатар авайдт тир. [[1961 йис]]уз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. [[1969 йис]]уз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.

20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район|Хив]] райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди [[1979 йис]]уз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.

==Агьалияр==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;.

== Сихил ==
''1. Сиркъияр''

''2. Тиргьияр''

''3. Бермекар''

''4. Пахъар''

''5. Гьамбалар''

''6. Мамитар''

''7. Баданар''

''8. Гъезияр''

''9. Хатунар''

''10. Керемар''

''11. Кесибар''

''12. Вердияр''

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_aladash/0-135 «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>s5didb0qcxa1vgaek13myd58ed4kxts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99753</id>
      <parentid>99750</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7766" sha1="mut945tg6vdb8j0d55npka0bfiv0ody" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Хпеж (Аладаш)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпеж}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =54|lat_sec =21
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21|lon_sec =11
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада             =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;4
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1053 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368191 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 830 004 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Хпеж-Тркал''' (гьак1ани Аладаш''''',''''' {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпеж-Тркал}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш хуьруьнсовет»]]дин юкь ва сад тир хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Агълаб]], [[Рубас]].

==Тарих==
[[1932 йис]]уз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил [[Кьурагь]] хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. [[1944 ийс]]уз Кьурагь райондин [[Хпеж]] хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, [[1950 йис|1950]]-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. [[1960 йис]]уз ина 15 майишатар авайдт тир. [[1961 йис]]уз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. [[1969 йис]]уз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.

20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район|Хив]] райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди [[1979 йис]]уз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.

==Агьалияр==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;.

== Сихил ==
''1. Сиркъияр''

''2. Тиргьияр''

''3. Бермекар''

''4. Пахъар''

''5. Гьамбалар''

''6. Мамитар''

''7. Баданар''

''8. Гъезияр''

''9. Хатунар''

''10. Керемар''

''11. Кесибар''

''12. Вердияр''

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_aladash/0-135 «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>mut945tg6vdb8j0d55npka0bfiv0ody</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99754</id>
      <parentid>99753</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:44:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарих */</comment>
      <origin>99754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8034" sha1="tddosshm8i4zv4r6jqqxpz85msqqhop" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Хпеж (Аладаш)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпеж}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =54|lat_sec =21
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21|lon_sec =11
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада             =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;4
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1053 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368191 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 830 004 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Хпеж-Тркал''' (гьак1ани Аладаш''''',''''' {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпеж-Тркал}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш хуьруьнсовет»]]дин юкь ва сад тир хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Агълаб]], [[Рубас]].

==Тарих==
[[1932 йис]]уз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил [[Кьурагь]] хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. [[1944 ийс]]уз Кьурагь райондин [[Хпеж]] хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, [[1950 йис|1950]]-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. [[1960 йис]]уз ина 15 майишатар авайдт тир. [[1961 йис]]уз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. [[1969 йис]]уз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.

20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район|Хив]] райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди [[1979 йис]]уз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.

2017 йисуз хуьре митинг хьана Замир Азизов т1вар алайдан хуьруьвириз гайи зулумдиз гекъи.&lt;ref&gt;https://ndelo.ru/novosti/administraciya-kurahskogo-rajona-prokommentirovala-protestnye-akcii-v-&lt;/ref&gt;

==Агьалияр==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;.

== Сихил ==
''1. Сиркъияр''

''2. Тиргьияр''

''3. Бермекар''

''4. Пахъар''

''5. Гьамбалар''

''6. Мамитар''

''7. Баданар''

''8. Гъезияр''

''9. Хатунар''

''10. Керемар''

''11. Кесибар''

''12. Вердияр''

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_aladash/0-135 «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>tddosshm8i4zv4r6jqqxpz85msqqhop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>99755</id>
      <parentid>99754</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>99755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8023" sha1="d1wskeijp2wp37bi07ak6fc9yfzb8l5" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Хпеж (Аладаш)
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпеж}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =54|lat_sec =21
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21|lon_sec =11
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада             =  Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;4
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1053 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368191 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 830 004 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Хпеж''' (гьак1ани Аладаш''''',''''' {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпеж-Тркал}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш хуьруьнсовет»]]дин юкь ва сад тир хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Агълаб]], [[Рубас]].

==Тарих==
[[1932 йис]]уз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил [[Кьурагь]] хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. [[1944 ийс]]уз Кьурагь райондин [[Хпеж]] хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, [[1950 йис|1950]]-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. [[1960 йис]]уз ина 15 майишатар авайдт тир. [[1961 йис]]уз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. [[1969 йис]]уз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.

20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район|Хив]] райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди [[1979 йис]]уз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.

2017 йисуз хуьре митинг хьана Замир Азизов т1вар алайдан хуьруьвириз гайи зулумдиз гекъи.&lt;ref&gt;https://ndelo.ru/novosti/administraciya-kurahskogo-rajona-prokommentirovala-protestnye-akcii-v-&lt;/ref&gt;

==Агьалияр==
[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;.

== Сихил ==
''1. Сиркъияр''

''2. Тиргьияр''

''3. Бермекар''

''4. Пахъар''

''5. Гьамбалар''

''6. Мамитар''

''7. Баданар''

''8. Гъезияр''

''9. Хатунар''

''10. Керемар''

''11. Кесибар''

''12. Вердияр''

== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_aladash/0-135 «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>d1wskeijp2wp37bi07ak6fc9yfzb8l5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агъа Арагъ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17706</id>
    <redirect title="АскӀан Арагъ" />
    <revision>
      <id>99758</id>
      <timestamp>2026-10-17T11:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Агъа Арагъ]] макъаладин тӀвар [[АскӀан Арагъ]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="l8lg72the720bxxzjtydmbljf8defln" xml:space="preserve">#перенаправление [[АскӀан Арагъ]]</text>
      <sha1>l8lg72the720bxxzjtydmbljf8defln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агъа СтӀал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17707</id>
    <redirect title="АскӀан СтӀал" />
    <revision>
      <id>99762</id>
      <timestamp>2026-10-17T11:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Агъа СтӀал]] макъаладин тӀвар [[АскӀан СтӀал]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="mqw8gxkt77dcdu2ko4kocssduzl4sm4" xml:space="preserve">#перенаправление [[АскӀан СтӀал]]</text>
      <sha1>mqw8gxkt77dcdu2ko4kocssduzl4sm4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>