Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 503 99801 90562 2026-10-19T01:34:07Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99801 wikitext text/x-wiki '''Ортажа''' ({{lang-tr|Ortaca}}) — хуьр, Балакесир вилайатда. Иски тӀвар '''Кирне''' (''Kirne'' 1961 йисал). [[Къавкьаз]]-[[Урусат|Урус]] дяве фидайла иниз гзаф [[лезгияр]] катна, алай береда гзаф ксар лезгияр.<ref>[http://lezgin.h1.ru/lezgi_diaspora.htm Лезгияр Туьркиада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120613214740/http://lezgin.h1.ru/lezgi_diaspora.htm |date=2012-06-13 }}</ref> == Баянар == {{Баянар}} [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Туьркиадин халкьар]] ryjl1xamr7ye9xd3z0lzv8e7mzvzdcr 0 6309 99803 98699 2026-10-19T01:52:07Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99803 wikitext text/x-wiki {{ЧӀал2 |тӀвар = Табасаран чӀал |вичин тӀвар = Табасаран чӀал |уьлквеяр = {{Урусатдин пайдах|20px}} [[Урусат]] |регионар = |карта = Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар лез.svg |картадин алцум =295 |къул = 13-й номердив къейднавай рангуналди табасаран чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава |официал чӀал = {{Дагъустандин пайдах|20px}} Дагъустан |Къайдада твазвай тешкилат = |рахазвайбурун кьадар = 126 136 кас <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> |рейтинг = |статус = |терг хьана = |категория = [[Евразиядин чӀалар]] |классификация = * [[Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар]] :* [[Нах-дагъустан чӀалар]]ин хзан ::* [[Лезги чӀалар]]ин хел ::: |квай чӀалар = |кхьинар = [[кирилл]] |ГОСТ 7.75–97 = таб 635 |ISO1 = — |ISO2 = — |ISO3 = tab }} '''Табасаран чӀал''' — [[Табасаранар|табасаран]] халкьдин хайи [[чӀал]]. И чӀалал кьиблединни — рагъэкъечӀдай патан [[Дагъустан]]да уьмуьр гьалзавай 126 136-дав агакьна агьалияр рахазва. [[Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар]]ин агъа хзандин [[нах-дагъустан чӀалар]]ин группадин [[лезги чӀалар]]ин хилек акатзава <ref>Ханмагомедов Б.-Г. К. Табасаранский язык // Языки мира: Кавказские языки. — М., 1999. «Табасаранский язык относится к лезгинской группе дагестанских языков».</ref>. Табасаран чӀалаз виридалайни мукьва чӀалар [[лезги чӀал|лезги]] ва, иллаки [[агъул чӀал]]ар я. Эхиримжидахъ галаз ада [[лезги чӀалар]]ин хзандин рагъэкъечӀдай патан лезги чӀаларин хел туькӀуьрзава. Табасаран чӀал, [[чиппева чӀал|чиппева]], [[хайда чӀал|хайда]], [[Эскимос-алеут чӀалар|эскимос]] ва [[китай чӀал|китай]] чӀаларихъ галаз са сиягьда, [[Гиннессан рекордрин улуб]]диз дуьньядин виридалайни четин чӀал хьиз кутунвайди я <ref>[http://www.speakrus.ru/articles/guinlang.htm Книга рекордов Гиннесса. Языковые рекорды. Самые сложные языки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825095510/http://www.speakrus.ru/articles/guinlang.htm |date=2011-08-25 }}</ref>. ЧӀалаз кьетӀен жуьредин ва фикир гуниз лайих тир падежрин система талукь я: 48 кьван падежар ава, абурукай 40 чка къалурзавай падежар я. Табасаран чӀалал «[[Табасарандин нурар]]», «[[Аку хяд]]» ''(Экуь гъед)'', «Ас-Салам», «Табасарандин сес» ''(Табасарандин ван)'' газетар акъатзава. ==Табасаран чӀалал рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал== [[2010 йис]]уз тухвай Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Урусат]]да табасаран чӀалал рахазвайбурун кьадар 126 136 кас тир. Им вири табасаранрин 84 % пай я. [[Дагъустан]]да табасаранрин хуьрер: '''[[Табасаран район]]да''' (82,6 %): Арак, ЦӀийи Лидже, Цухдыг, Лидже, Аркит, Рущуль, Ушниг, Бурганкент, Хюряк, Кюряг, Гуми, Афна, Сикух, Гувлиг, Сертиль, Ханак, Гурик, Ляхе, Дагни, Гисик, Гюгряг, Куваг, Гюхряг, Джульджаг, Юргулиг, Кулиф, Джульджиниф, Ергюняг, Хархни, Гасик, Дюбек, Хустиль, Гурхунь, Ерси, Зиль, Куркак, Джугдиль, Вечрик, Сика, Сиртич, Тинит, Туруф, Фиргил, Тураг, Ничрас, Халаг, Джули, Бухнаг, Хапил, Татиль, Хараг, Кужник, Шиле, Улуз, Чурдаф, Кюрек, Урзиг, Хурик, Ханаг, Ругудж, Пилиг, Цантиль, Хучни, Акка, Цуртиль, Ягдыг, Чулат. '''[[Хив район]]да''' (57,25 %): [[Арчуг]], [[Атрик]], [[Агъа Ярагъ (Хив район)|Агъа-Ярагъ]], [[Вертил]], [[Вини-Ярагъ]], [[Гарик]], [[Зилдик]], [[Зирдаг]], [[Гъвандик]], [[Кувиг]], [[Кулик]], [[Лака]], [[Ляхля]], [[Межгуьл]], [[Урга]], [[Уртил]], [[Фурдаг]], [[Хвереж (Хив район)|Хвереж]], [[Хурсатил]], [[Цудук]], [[Чере]], [[Чувек]]. '''[[Дербент район]]да''' (10,7%): [[Вавилово (Дагъустан)|Вавилово]], [[Дуьзлер]], [[Дагъустандин ЦӀаяр]] Ина табасаранар маса халкьарихъ галаз акахьай хуьрер къалурнавач. ==Тарих== ===Куьруь очерк=== [[1890 йис|1890]] - [[1907 йис]]ара акъатай [[Брокгаузанни Ефронаг Энциклопедиядин гафарган]]да къейд авурвал: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''ТӀимил чирна-жагъурнавай рагъэкъечӀдай патан суван группадин чӀаларик, [[Кьиблепатан Дагъустан]]да, [[Рубас вацӀ]]ун дугуна гегьенш хьанвай табасаран чӀални акатзава. Кефер патай и чӀал [[къайтагъ чӀал]]ахъ галаз, кьибле патай [[лезги чӀал]]ахъ галаз, рагъакӀидай патай [[агъул чӀал]]ахъ галаз (садбурун фикирдай агъул чӀал табасаран чӀалаз, муькуьбурунни лезги чӀалаз ухшар тир) ва рагъэкъечӀдай патайни, табасаранринни [[Каспи гьуьл]]уьн арада уьмуьр гьалзавай туьрк тайифайрин чӀаларихъ галаз са сергьятра авай. Эхиримжибурухъ галаз кӀеви алакъайра хьунин нетижада табасаранри чпиз азербайжан нугъат къачуна ва къвез - къвез чпин хайи чӀал квадарзава. Табасаран чӀалан чирна-жагъурун [[Услар Пётр Карлович|П. К. Услар]]ан эхиримжи зегьметрикай сад тир. Чан аламаз адавай и кӀвалах кьилиз акъудиз агакьнавачир. Усларан зегьмет [[Л. П. Загурский]]ди давам авунай, амма адавайни и кар куьтягьна эхирдиз акъудиз агакьнавачир <ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Кавказские языки}}</ref>. ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Табасаран чӀал П. К. Услара чирна-жагъурнавай эхиримжи чӀал тир. Ада ам чириз [[1870 йис]]уз эгечӀнавай, Услара къейд авунай хьи, «дагъустандин вири чӀаларин арадай заз виридалайни чӀехи четинвилер ганвайди табасаран чӀал тир». ЧӀал чирна-жагъуруниз чӀехи манийвилер гъанвай кар, Усларавай табасаран чӀал виже къведай дережада чизвай кас (информант) яргъал вахтунда жагъуриз тахьун тир. [[1871 йис]]ан сентябрьда ада Шифнераз ихьтин чар ракъурнай: «Саки са йис я за табасаран чӀал чириз, амма грамматикадикай са жизви кьванни чирвилер авай кас жагъуриз ва абуруз сифте кьилин грамматика гъавурда тваз тежезвайвиляй, за абур чара авачиз датӀана дегишарзава». [[Табасаран]]да чӀалакай малуматар кӀватӀунин кӀвалахар, азербайжан агьалияр авай [[Ерси]] хуьре кьиле тухузвай, гьиниз маса хуьрерай информантар эверзавай. Табасаран чӀалан материалар Услара я Дагъустандин вилаятдин администрациядин юкь тир [[Темир-Хан-Шура]] шегьерда, ва я асул гьисабдалди [[Твер губерния]]дин [[ЦӀуру Курово]] хуьре авай вичин несилдин мулкуна расзавай, гьиниз ам кӀватӀай материалар кьуна гад акъудиз физвай. Кьилин чар ва алфавит басма авунвайтӀани, [[1875 йис]]уз Усларан рагьметдиз финин себебдалди табасаран чӀалакай монография куьтягь тавуна амукьнай. Рагьметлудан руша табасаран чӀалан грамматикадикай гъилив кхьинар, лингвистикадин ва лингвистикадиз талукь тушир вири материалар ва гьатта дахдин чурна чарарни академик [[Шифнер Антон Антонович|Шифнераз]] ракъурнай. Амма [[1879 йис]]уз рагьметдиз фейи Шифнеравайни Усларан эхиримжи монографиядал алахъиз хьанвачир, ва ам 100 йисалай гзаф дуьньядиз акъат тавуна амукьнай. Анжах [[1953 йис|1953]] - [[1954 йис|1954]] йисара Дагъустан чирзавай алим [[Магометов Александр Амарович|А. А. Магометова]] Усларан грамматикадин кхьинар вичин гъилелди цӀийи кьилелай кхьин хъувуна [[Тбилиси]] шегьерда табасаран чӀалан грамматика басмадай акъудна [[1979 йис]]уз баянарни алаваяр кваз дуьньядиз малумарнай. [[1905 йис]]уз немецви лингвист ва этнограф [[Адольф Дирр]]а «Табасаран чӀалан грамматикадин очерк» улуб басмадай акъуднай. [[1930 йис]]уз, вичелай кьулухъ «Диалектологиядин очерк ва табасаран чӀалан гафарган» улуб тунвай [[Генко Анатолий Несторович|А. Н. Генко]]ди табасаран чӀалан нугъатар чирна-жагъурнай <ref name="Языки народов СССР"/>. Табасаран чӀалан виридалайни зурба специалист, филологиядин илимрин доктор, ДНЦ РАН чӀалан, литературадин ва харусенятдин институтдин профессор, ДАССР-дин илимдин лайихвилер авай кӀвалахдар — [[Бейдуллагь Гьажи-Къурбанович Ханмагомедов]] тир (1927 - 1999). И лингвистдин зегьметрин сиягьдик 4 бинедин монографияяр, цӀудралди мектебдин улубар, маса чӀаларин поэззияррай пара кьадарда таржумаяр, Табасаранни - урус, Урусни - табасаран, табасаран чӀалан Орфографиядин ва Терминологиядин гафарганар ква. Адавай вичин эхиримжи кӀвалах тир «Табасаран - лезги - урус гафарган» кьилиз акъудиз агакьнавачир. [[«777» газета]]дин шеф-редактор, Бейдуллагь Гьажи-Къурбановичан хтул тир Риад Ханмагомедова Раиса Ханмагомедовадихъ галаз чпин хайи чӀалал [[кроссворд]]ар ва табасаран чӀалал сифте яз акъатнавай [[сканворд]] басмадиз акъуднай <ref>[http://diogen.h1.ru/crossword/cross.html Табасаранские кроссворды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913124822/http://diogen.h1.ru/crossword/cross.html |date=2014-09-13 }}</ref>. ===Табасаран нугъат лезги чӀалавай гьикӀ къакъатнатӀа=== Лезги чӀалалай алатайла, кьвед лагьай чка табасаран чӀала кьазва. Алай чӀавуз чпин кьадар 100 агъзурдалай виниз тир табасаранвийрин чӀал машгьур алимрикай М. Гьажиева, М. Ихилова, А. Гуьлмегьамедова кхьизвайвал, агъул ва рутул чӀаларни галаз лезги чӀалаз лап мукьва чӀаларикай я. Гьа инал суалдиз куьрелди жаваб гуз жеда: табасаранвияр лезгийриз лап мукьва тирвиляй, кьадардал гьалтайла генани чӀехи лезги халкьарикай я лугьуз чавай къакъудиз кӀанзава. Амма и ниятди кьил кьун мумкин туш, вучиз лагьайтӀа як кӀарабдивай къакъудиз кӀанзавай ксариз Табасарандин, табасаранвийрин ва абурун чӀалан патахъай дегьне чирвилер авач. Табасарандин тӀвар тарихдин чешмейра кьилди [[V виш йис]]алай гьатнаватӀани, табасаранвийри лезги чӀал геждалди хвенай. Табасаран нугъат лезги чӀалавай къакъатунин ва кьилди чӀал арадиз атунин процесс [[агъул чӀал|агъул]], [[рутул чӀал|рутул]] ва [[цӀахур чӀал|цӀахур]] чӀалара хьиз, лап явашдиз кьиле фенай. Месела, агъулрин тӀвар этник группа хьиз тарихдин чешмейра [[XVIII виш йис]]ан сифте кьилера гьатнава. Гуьгъуьнай арадиз атай агъул жемиятдин тарихни XVIII-XIX виш йисарихъ галаз алакъалу я. Им акӀ лагьай чӀал я хьи, гьеле [[XVIII виш йис]]ал къведалди агъулрин нугъат лезги чӀалавай къакъатнавачир ва абурухъ кьилдин чӀал авачир. [[1253 йис]]уз Франциядин корол [[IX Людовик]]а монголрин [[Мангъу хан]]дин кьилив ракъурай Вилгьелм Рубрука лезгияр, агъулар, рутулар ва цӀахурар са халкь тирди къалурнай ва кхьенай <ref>А. Н. Генко. Арабский язык и кавказоведение//Труды второй сессии арабистов. М.-Л. 1941. ч.1б</ref>: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''[[ЦӀахур]] лезгийрин уьлкведин кьилин шегьер я.” ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Къазвиниди хьиз, Бакувидини [[Шиназ]]дин агьалийринни (рутулрин) [[ЦӀахур]]дин агьалийрин (цӀахуррин) арада этник тафават ава лугьузвач ва абур вири лезгияр тирди малумарзава. Абурун чӀаларни кьилди чӀалар хьиз и малуматрилай кьве виш йисалайни виниз вахтар алатайла арадиз атана. М. Ихилова кхьизвайвал: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''XV виш йисал къведалди цӀахурарни рутулар гьеле лезги этник гьаларикай чара хьанвачир ва лезгийрихъ галаз санал, са халкь хьиз амай.''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Чи фикирдалди, табасаран нугъат лезги чӀалавай генани геж къакъатна, вучиз лагьайтӀа икьван гагьди са XV виш йисуз ваъ, гьатта XVI-XVIII виш йисарани табасаран чӀалалди кхьенвай затӀни жагъанвач. Муькуь патахъай, Семен Броневскийди кӀватӀнавай документрин бинедаллаз чапнавай "Кавказцы. 17501820" улубда (ИПК ПО. "Адыгея", 1991) кхьенвайвал, [[XVIII виш йис]]уз Табасарандин агьалияр кьиляй-кьилиз лезги чӀалалди рахазвай. Гьавиляй гзаф йисара Кьиблепатан Табасарандин наибвиле кӀвалахай, [[XIX виш йис]]ан тӀвар-ван авай лезги алим [[Алкьвадар Гьасан]]а вичин «Асари Дагъустан» улубда кхьенай хьи, табасаран чӀалалай гъейри амай вири лезги чӀаларалди везинлу шиирарни иер манияр теснифнава. КӀвенкӀве "Табасаран" топонимдихъ авсиятда са бязи фикирар ава. Дагъустандин алимрикай В. Гьажиева и этноним гьикӀ арадиз атанватӀа тайинариз хьанвач лугьузва. М. Р. Гьасанова гъиле са делилни авачиз, гьакӀ гимандалди Къавказдин Албаниядин 26 халкьдикай сад табасаранвияр я лугьузва <ref>Гасанов М.Р. Из истории Табасарана XVIII - нач. XIX вв. Махачкала, 1978. ч. 8.</ref>. Дегь чешмейра, гьабурукай яз, Гекатей Милетскидин, Геродотан, Дионисиян, Стефан Византийскийдин, Помпоний Мелан ва масадбурун малуматра Албанияда уьмуьр гьалнай къадалай гзаф тайифайрин тӀварар гьатнава. Амма абурун арада табасаранвийрин тӀвар авач. Дегь лезги улубра - Алупан улубдани 31 лезги тайифадин арада кьилди "табасаран" тӀвар алай тайифа авайди къалурнавач. Сифте яз анжах [[V виш йис]]уз кхьенвай Ф. Бузацдан "Арминидин тарих" улубда табасаранвийрин тӀвар "таваспор" хьиз гьатнава. Гуьгъуьнлай Табасараццин тӀвар араб тарихдаррин улубра дуьшуьш жезва. Ал-Истагьриди Лезгандинни Дербентдин арада Табасаран вилаят авайди къалурзава <ref>Ал-Истахри. Книга путей и государств. Пер. Н. А. Караулова. СМОМПК. Тифлис. 1901. Вып. 29. ч. 17.</ref>. Араб тарихдаррал къведалди Фавстос Бузандан, Егишедин, Моисей КьакьанкъатвацӀвидин улубра вилаятдин тӀвар "Таваспор" хьиз кхьенва. XII виш йисан кирам Йакъут ал-Гьамавиди араб авторрин [[X виш йис]]аз талукь малуматар делил яз къачуна Лезгандинни Дербентдин арада Табасараншагь тӀвар алай уьлкве авайди къалурнава. Ада Табасараншагьдин агьалиярни Лезганшагьдин агьалияр хьиз къуватлу ва кьадардал гьалтайла пара тирди къейд авунва. Амма Лезгандин агьалияр Табасарандин агьалийрилай генани пара тирди ва абурухъ генани чӀехи чилер авайди къалурнава <ref>Иакут, I. ч. 438 (араб. текст). Русск. пер.: СМОМПК, вып. 29.</ref>. Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, лезги пачагьвалриз Лезганшагь, Лараншагь, Филаншагь, Табасараншагь хьтин тӀварар гайиди Ирандин шагь Хосров I Ануширван (531-579 йй.) я. Бязи чешмейра [[VI виш йис]]ан эхирра [[Рубас вацӀ]]ун кьере, Лезгандинни Дербентдин арада Таваспоран тӀвар алай пачагьвал арадиз атайди къалурнава. [[XIV виш йис]]ан эхирра Табасаран феодал гьакимди - майсумди идара ийизвай уьлкве тир. Тарихда кьегьал ксар хьиз гел тунвай табасаранвийри чпин нугъат лезги чӀалавай къакъатайдалай гуьгъуьниз чӀалан къайгъу чӀугунач. ИкӀ тирди Гьасан Алкьвадарвидин "Асари Дагъустан", гьакӀ урус чӀалални чап хьанвай П. К. Усларан "Табасаран чӀал" (Тбилиси, 1979), Л. И. Жиркован "Табасаран чӀал: Грамматика ва текстар" (М. -Л. 1948), Б.Г.-К Ханмагомедован "Табасаран чӀалан синтаксисдиз талукь очеркар" (Магьачкъала, 1970) тӀварар алай улубар ва табасаран чӀалаз талукьарнавай маса чешмеяр кӀелдайла генани хъсандиз кьатӀуниз жеда. Гьасан Алкьвадарвиди лезги чӀаларикай икӀ кхьенва <ref>Гьасан эфенди Алкъадари. Асари Дагъустан (урус чӀалалди) Магьачкъала, 1994.ч.38</ref>: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' "Лезгийри чпин чӀалар вилик тухузва, а чӀаларал манияр теснифзава, а чӀалар мецей хьайитӀани чириз алахъзава ва икӀ герек тирвал чпин чӀаларин къайгъу чӀугвазва. Анжах абурукай тек са табасаранвийри чпин чӀалаз (кабкан чӀалаз) къайгъу къалурзавач ва гьисаба кьазвач. Абуру чпин чӀалалди махар ва манияр туькӀуьрзавач, халкьдин чӀехи пай хайи чӀал кваз такьуна, куьре ва туьрк чӀаларалди рахазва. Гьатта абурун дишегьлийрини мехъерик ва тазиятдик чпин чӀалалди шад ва гъам квай манияр лугьудач, чпин гьиссер акатайвал рахазвай туьрк чӀалалди ва куьре чӀалалди ахъайда. Амма ихьтин гьалариз килиг тавуна лугьуз жеда хьи, кабкан чӀални маса лезги чӀалар хьиз, махар ва манияр туькӀуьрун патал кутугай чӀал я. Гьавиляй ихьтин гьалар акур, винидихъ вичин тӀвар кьур генералди (барон П.К.Услара - М.М.) табасаранвияр айибнай." ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Кьвед лагьай жаваб Семен Броневскийди, Гьасан Алкьадарвиди, табасаранви авторри чпи, месела, Б.Ханмагомедова, М.Къурбанова ва масадбуру кхьизвайвал, табасаранвияр дегь диде чӀалалди - лезги чӀалалди рахун я. Къени абур табасаран чӀалалди, гьакӀни лезги чӀалалди рахазва. Гьавиляй табасаранви алим Мегьамед Къурбанова кхьенва <ref>М.Курбанов. Поэтическое наследие дореволюционного Табасарана. Махачкала. 1986. ч. 68</ref>: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' "Виш йисарин мукьвавилин алакъайрин нетижа я хьи, кьибле ва вини Табасарандин вири яшар авай агьалийриз лезги чӀал чизва." ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Пуд лагьай жаваб чи чӀаларин лугьуз тежедай кьван мукьвавал я. Амма тарих тирвал маса лезги чӀалар хьиз, табасаран чӀалан кьилелни чӀехи мусибатар атана. [[1959 йис]]уз Табасаранда хьайи машгьур этнограф Л. Лаврова вичин "Этнография Кавказа" (Ленинград, 1982) улубда кхьенай хьи, маса чӀалари къвердавай табасаран чӀал арадай акъудзава. М. М. Ихилова и месэладин гьакъиндай ихьтин малумат ганва <ref>Ихилов М.М. Народности лезгинской группы. Махачкала, 1967. ч. 2б</ref>: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' "[[Дербент]]дин къвалав гвай Табасарандин агьалийрин са паюни ([[Ерси]], [[Зиль]], [[Гимейди]], [[Мугарты]], [[Дарваг]] хуьрер ва мсб.) чпин хайи чӀал фадлай дегишарнава. Тарихдинни этнографиядин делилри субутзавайвал, и хуьрерин агьалияр табасаранвияр тир. Гзаф топонимрин тӀварар (хуьрер, тӀулар, сурар ва мсб.) табасаран чӀалан гафарикай арадиз атанвайбур я. Алай вахтунда Табасарандин и чилерал уьмуьр гьалзавай агьалияр азербайжанвийрихъ галаз ассимиляция хьанва ва [[азербайжан чӀал]]ан кьетӀен жуьредин нугъатдалди рахазва." ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Алимди къейд ийизвайвал, чпин диде чӀал - лезги чӀал хвеначиртӀа, абур мадни пара ассимиляция хьунухь мумкин тир. Лезги чӀал табасаранвияр паталди къалхан хьана. Исятдани табасаран чӀалан лексикадин чӀехи пай лезги гафари туькӀуьрзава <ref>М.Е. Алексеев, С.Х. Шихалиева. Табасаранский язык. М., 2003. ч. 113</ref>. Гзаф лезги гафарикай авайвал менфят къачузва. Месела: ''"чӀал"'', ''"кӀвал"'', ''"къуд"'', ''"кьайи"'', ''"кьакьан"'', ''"хьел"'', ''"тавхана"'', ''"буьркьуь"'', ''"гел"'', ''"вах"'', ''"рикӀ"'', ''"ван"'', ''"гаф"'', ''"кьун"'', ''"гатфар"'', ''"цӀйи"'', ''"лалакӀ"'', ''"цӀару"'', ''"хизан"'', ''"ичӀи"'', ''"цӀар"'', ''"гапур"'', ''"кас"'', ''"зун"'', ''"вун"'', ''"усал"'', ''"кӀан"'', ''"хвар"'', ''"хар"'', ''"тӀвар"'', ''"югь"'', ''"хьар"'', ''"афар"'', ''"масан"'', ''"накь"'', ''"кьул"'', ''"кавха"'', ''"гардан"'', ''"кьван"'', ''"бицӀи"'', ''"цӀай"'', ''"чӀур"'' ва икӀ мад. Бязи гафар лезги гафарихъ галаз дувул сад яз, дибда са кьве фонемдин дегишвал аваз лугьузва. Месела: ''"цав-цав"'', ''"цан-цен"'', ''"цӀегь-цӀегь"'', ''"рагь-ригь"'', ''"варз-ваз"'', ''"вири-вари"'', ''"вил-ул"'', ''"муг-мукь"'', ''"кӀараб-кӀураб"'', ''"сад-саб"'', ''"тар-гьар"'', ''"валчагь-валжагь"'', ''"чил-жил"'', ''"чам-жам"'', ''"квар-гварм"'', ''"апай-абай"'', ''"лиф-луф"'', ''"гум-кум"'', ''"ич-вич"'', ''"яру-уьру"'', ''"мирг-мирш"'', ''"гьуьл-гьюл"'', ''"югь-йигь"'', ''"ишел-ишил"'', ''"йикь-йикӀ"'', ''"циф-диф"'', ''"чуьнгуьр-чюнгюр"'', ''"кал-кӀал"'', ''"яц-оц"'', ''"кӀани-ккуни"'', ''"руш-риш"'', ''"кьулай-гьулай"'', ''"мичӀи-мучӀу"'', ''"гъуд-гъурд"'', ''"кьуьд-кьуӀрд"'', ''"гад-хьад"'', ''"чӀем-ччим"'', ''"регъ-раӀгъ"'', ''"китӀиз-утӀуз"'', ''"карч-кӀарч"'', ''"цӀуцӀул-цӀурцӀул"'' ва икӀ мад. Гьа инал лагьана кӀанда хьи, табасаранвийри ихьтин гафарин чӀехи пай чи бязи лезги нугъатра авайвал лугьузва. Месела: ''"вари"'', ''"ул"'', ''"кӀураб"'', ''"луф"'', ''"гвар"'', ''"йигъ"'', ''"абай"'', ''"цӀигь"'', ''"мяъли"'', ''"ифи"'', ''"йикӀ"'', ''"цен"'', ''"кӀал"'', ''"кум"'' ва мсб. Исятда табасаранвийри менфят къачузвай гзаф умуми формулаярни лезги чӀала авай хьиз лугьузва. Месела: ''"кӀани яр"'' - ''"ккуни яр"'', ''"ирид етим"'' - ''"ургур етим"'', ''"ирид гьуьлер"'' - ''"ургур гьюлер"'', ''"ирид чилер"'' - ''"ургур жилер"'', ''"магьидин кӀараб"'' - ''"магьдин кӀураб"'', ''"вили цавар"'' - ''"укӀу завар"'', ''"лацу лифер"'' - ''"лизи луфар"'', ''"бегьерлу йис"'' - ''"бегьерлу йис"'', ''"ризкьи бул хьурай"'' - ''"ризкь бул ибшричвуз"'', ''"къветре вилер"'' - ''"къюдра улар"'', ''"чан дидедин"'' - ''"жан дадайин"'', ''"я руш"'' - ''"яв риш"'', ''"жейрандиз ухшар"'' - ''"жейрандиз ухшар"'', ''"вири дуьнья"'' - ''"вари дюнья"'', ''"са геренда"'' - ''"саб геренди"'', ''"цӀийи мани"'' - ''"цӀийи мяъли"'', ''"масан вах"'' - ''"масан вах"'', ''"са чан"'' - ''"саб жан"'', ''"залум дуьнья"'' - ''"залум дюнья"'' ва икӀ мад. ТӀапӀас тайифадикай рахадайла лагьана кӀанца хьи, адан тӀвар алай сихилар Къуба патан лезги хуьрера исятдани дуьшуьш жезва. Месела, [[Манкъулидхуьр]]е "тӀапӀасар", [[Хъимил]]а "тӀапӀас", [[Куьснет]]а "тӀпӀасан" тӀварар алай сихилар ава. Гьа и делилрини "Табасаран" топоним тайифадин тӀвар тир "тӀапӀас"дикай арадиз атанвай "ТӀапӀасан" гафунихъ галаз алакъалу тирди субутзава. Лезги чӀалан цӀийи гаф арадиз гъизвай "-ан" формантдин куьмекдалди туькӀуьр хьанвай и гафуни тӀапӀас тайифадиз махсус чка, чил къалурзава. Гьа икӀ, лезгийри гзафвилин кьадарда кардик кутунвай "тӀапӀасарин" гаф тарихдин чешмейра "Табасаран" хьиз гьатна. Аквазвайвал, "тӀапӀасар", "таваспорар", "табасаранар" гафара са акьван фонетикадин дегишвилерни кьиле фенвач ва абурун диб сад я. Амма актив тушиз и тайифадин тӀвар [[V виш йис]]ал къведалди тарихдин чешмейра гьатнач. Кьиблепатан Дагъустандин ва Азербайжандин маса лезги хуьрерай чи амай тайифайрин тӀварарни жагъуриз жеда. Са гафуналди, бязи ксар гьикьван чи тарихдиз кьец гуз алахъайтӀани, чун алпанар тирди субутзавай Къавкъаздин Албаниядин дегь тайифайрин тӀварар къедалди чи чӀала амазма. Ихьтин делилар садни кьвед туш. Гьи патахъай вил вегьейтӀани, делилри табасаранвияр лезгияр, абурун чӀал вилик лезги чӀал тирди субутзава. ==Нугъатар== Гилан табасаран чӀала пуд асул нугъатар ава: нитрих, сувак, гали (этег), абурун виридак хуьрерин рахунрин группаяр акатзава. Табасаран чӀалан литературадин чӀал нитрих нугъатдин фонетикадинни - грамматикадин системадал бинеламиш хьанва. '''Табасаран чӀалан нугъатар:''' * Нитрих нугъат: ** дырчи рахун (субдиалект) ** калук рахун (субдиалект) ** нитрик рахун (субдиалект) ** аркит (субдиалект) * Сувак нугъат: ** гумгум (хурикский) рахун (субдиалект) ** хирга рахун (субдиалект) ** чуркула рахун (субдиалект) ** сувак рахун (субдиалект) ** кухрик рахун (субдиалект) * Гали нугъат: ** этег рахун (субдиалект) ** дюбек (тивканский) рахун (субдиалект) ** аркит рахун (субдиалект) ==Алфавит== Табасаран чӀалан алфавит сифте яз [[1928 йис]]уз, латин графикадин бинедал алаз туькӀуьрнай. И алфавитдикай садлагьай улуб [[1931 йис]]уз акъатнавай. Алфавитдин садлагьай версияда кьилин гьарфар авачир, абур [[1933 йис]]уз кутунвай. [[1938 йис]]уз, [[СССР]]-дин халкьарин вири алфавитар хьиз табасаран алафавитни кирилл гьарфариз элячӀнавай. Гуьгъуьнлай алфавит са шумудра дегишвилер ттуна цӀийикӀа туькӀуьрнавай. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Аь аь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГӀ гӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Джв джв | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Жв жв | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Жъ жъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КӀ кӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПӀ пӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТӀ тӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ХӀ хӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦӀ цӀ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Чв чв | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Чъ чъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧӀ чӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧӀв чӀв | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Шв шв | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӏ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ' |} ==Лингвистикадин характеристика== ===Лексика=== Табасаран чӀалан лексика, сифте нубатда, дегь лезги чӀалай (алпан чӀалай, дегь дагъустандин чӀаларай) виниз акъатзавай диб-чӀалан гафарикай ва вич табасаран чӀалан тарихдин къене арадал атанай цӀийи гафарикай ибарат я. ЧӀалан лексика туькӀуьруниз чӀехи куьмек къеце патан чӀаларай атай гафари гузва. Чара чӀаларай къачур гафарин виридалайни цӀуру къатар — [[фарс чӀал|фарси]] ва [[араб чӀал|араб]] чӀаларай къачур гафар я. Фарс чӀалай табасаран чӀалаз дяведин, кӀвалин, хуьруьн майишатдин, савдавилин лексикаяр, араб чӀалайни — диндин, илимдин ва философиядин саки вири терминология акатна <ref name="Языки народов СССР">{{книга |автор = |заглавие = Языки народов СССР: в 5-ти томах. Иберийско-кавказские языки |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М |том =4 |год = 1967 |страницы = 545-559 |isbn = }}</ref>. Табасаран чӀала авай и гафарин саки вири лезги чӀалани ава. Табасаран чӀалак зурба кьадарда азербайжан гафар ква. Им, эхиримжи виш йисан къене чӀала арадал атанвай цӀийи ва виридалайни чӀехи къат я. Малум тирвал [[1930 йис]]уз Кьибле Дагъустанда [[урус чӀал]] виниз жедалди, лезги халкьарик акатзавай халкьар (агъулар, лезгияр, табасаранар, цӀахурар ва мсб.) сад-садахъ галаз азербайжан чӀалалди рахазвай. А чӀавуз азербайжан чӀал, гила урус чӀал хьиз, де-факто гьукуматдин чӀал хьиз физвай. Мектебра тарсар туьрк чӀалал тухузвай. Табасаран чӀалак пара кьадарда туьркни азербайжан гафар акатуниз чӀехи роль и кьве халкьарин сад-садахъ галаз кӀеви алакъайра хьуни къугъванвай. [[Табасаран район]]дин рагъэкъечӀдай пата ва [[Дербент район]]да уьмуьр гьалзавай табасаранрин чӀала авай азербайжан гафарин кьадар критик дережадив агакьзава. И тегьерда цӀудралди табасаран хуьрер терг хьана азербайжан хуьрериз элкъвенва. Месела: [[Ерси]], [[Зиль]], [[Гимейди]], [[Мугарты]], [[Дарваг]] хуьрер ва мсб. Гьатта гила ахьтин хуьрерин жегьил эгьлийри чеб са мус ятӀа табасаранар тирди кьатӀузвач. ЦӀап чӀала табасаран чӀалаз гузвай чӀуру таъсирдикай гьеле Совет береда чӀалан алим А. А. Магометова вичин кӀвалахра кхьенай <ref>Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая Кавказский этнографический сборник. — Изд-во Академии наук СССР, 1989. — Т. 9. — С. 113-114.</ref>: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' «Табасаран чӀални къати таъсирдик акатна. Сифте нубатда им, азербайжан чӀалай табасаран чӀалаз атанвай пара кьадарда гафар хуьзвай чӀалан лексикада ашкара жезва. ЦӀап чӀалай къачур гафари табасаран чӀалан бинедин гафар гагь-гагь чуькьвена арадай акъудзава.» ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Табасаранри азербайжан чӀалай къачунвай ''-лу'' ва ''-суз'' суффиксрин куьмекдалди туькӀуьр хьанвай гафарикай лап гегьеншдиз менфят къачузва. И суффиксар тек са вич азербайжан гафарихъ ваъ, гьатта бинедин табасаран гафарихъни гилиг жезва, месела: ''“адлу”'' (тӀвар-ван авай) ''“адсуз”'' (тӀвар-ван авачирди), ''“жилсуз”'' (чил авачирди). ГьакӀни азербайжан чӀалай са шумуд паярикай ибарат тир глаголар къачунвайди я, месела: ''“ишлетмиш апӀуб”'' (кардик кутун, менфят къачун), ''“бахиш апӀуб”'' (пишкешун, бигъиш авун), ''“тебрик апӀуб”'' (мубарак авун), ''“къаршулимиш апӀуб”'' (вилик экъечӀун) ва мсб. == Литература == * Алексеев М. Е., Шихалиева С. Х. Табасаранский язык. — М.: Academia, 2003. ISBN 5-87444-196-4 * [[Магометов, Александр Амарович|Магометов А. А.]] Табасаранский язык: Исследование и тексты. — Тбилиси, 1965. * Народы Кавказа. Т. 1. — М., 1960. * Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. VII. [[Табасаранский язык]]. Тбилиси, 1979. — 1072 с. === Гафарганар === * ''Гаджиев А.'' Русско-табасаранский школьный словарь. Махачкала: Дагучепдгиз, 1957. * {{книга | автор = [[Генко, Анатолий Несторович|Генко А. Н.]] | часть = | ссылка часть = | заглавие = Табасаранско-русский словарь | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = Под общей редакцией д-ра филол. наук, проф. [[Алексеев, Михаил Егорович|М. Е. Алексеева]]; [[Институт языкознания РАН]] | издание = | место = М. | издательство = Academia | год = 2005 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 332 | серия = Справочники. Энциклопедии. Словари | isbn = 5-87444-167-0 | тираж = 800 | ref = }} (в пер.) (подготовлен в 1930-х гг.) * ''Ханмагомедов Б. Г.-К., Шалбузов К. Т.'' Табасаранско-русский словарь. — М.: Наука, 2001. 477 с. ISBN 5-02-022620-3. Включает грамматический очерк табасаранского языка, сост. К. К. Курбановым&nbsp;(с. 395—476). == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.eki.ee/books/redbook/tabasarans.shtml Entry in the Red Book of the Peoples of the Russian Empire] * [http://english.in.ua/useful.php?id=13 Языковые рекорды из Книги рекордов Гиннесса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806112041/http://english.in.ua/useful.php?id=13 |date=2013-08-06 }} * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/texte/caucasica/tabasar/raghnt.htm Sample text] * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/caucasus/nekklaut.htm#tabas The consonant system of Tabasaran] * [http://languageserver.uni-graz.at/ls/desc?id=31&type=r Description at Languages of the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218115836/http://languageserver.uni-graz.at/ls/desc?id=31&type=r |date=2019-12-18 }} * [http://rosettaproject.org/archive/tab/view?searchterm=Tabassaran Entry at the Rosetta Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927193107/http://rosettaproject.org/archive/tab/view?searchterm=Tabassaran |date=2007-09-27 }} * [http://www.mirrabot.com/work/work_36914.html Тема: Нитрикский диалект табасаранского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191118021330/http://www.mirrabot.com/work/work_36914.html |date=2019-11-18 }} {{Нах-Дагъустан чӀалар}} {{Урусатдин гьукуматдин чӀалар}} [[Категория:Дагъустандин чӀалар]] [[Категория:Табасаранар]] [[Категория:Лезги чӀалар]] [[Категория:Нах-дагъустан чӀалар]] t9n1k40dd2ws9id53hkukwan92fngyi 0 12876 99802 98834 2026-10-19T01:49:08Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 99802 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Суьник марз |тамам тӀвар ={{lang-hy|Սյունիքի մարզ}} |пайдах =Flag of None.svg |пайдахдин кьадар = 125px |герб =Coats of arms of None.svg |гербдин кьадар = 90px |карта = Syunik.svg |уьлкве = Эрменистан |административ паюн =5 шегьердин ва 3 хуьруьн муниципалитетар |кьилин шегьер = [[Капан]] |шегьерар = Капан, [[Горис]], [[Сисиан]] |кьилин жуьре = [[Марзпет]] |кьил =Унан Погосян |майдан =4 505 |ччилдин чка = |чӀал = [[эрмен чӀал|эрмен]] |агьалияр =141 771 |агьалийрин чка =8 |агьалидин чуькьуьнвал =31,46 |сятдин чӀул = [[UTC+4:00]] |ISO =AM.SU |телефондин код = |автомобилдин код = |сайт =http://syunik.mtad.am/ |commonscat = }} '''Суьник вилаят''', '''Суьник марз''' ({{lang-hy|Սյունիքի մարզ}}) — [[Эрменистан]]дин кьибле пата авай вилаят ([[Эрмени чӀал|эрм.]] մարզ [марз]) я. Чилин кьадар — 4 505 км² я. Агьалийрин кьадар — 141 771 кас я. Агьалийрин къалинвал — 31,46 кас/км². Административ юкь — [[Капан]] шегьер я. Гилан вилаятдин кьил Унан Погосян я, ам 2018-лагьай йисан 16-лагьай октябрдиз тайинарна<ref>[https://www.gov.am/ru/regions/923/ Эрменистан гьакиматдин сайт — Унан Погосян]</ref>. == География == Суьник марзди рагъакӀидай патахъай [[Азербайжан]]дик акатзавай [[Нахичеван Республика]]дин ва рагъэкъечӀдай патахъай де-факто аслу тушир Суван-Къарабагъ Республикадин арада чка кьунва. Кефердин пата адаз [[Вайоц Дзор марз]]дихъ галаз умуми сергьят ава. Кьибледин пата Аракс вацӀу ам [[Иран]]дивай чара ийизва. Вилаятдин чилин кьадар 4506 км², (вири гилан Эрменистадин майдандикай адал 15 % гьалтзава), и къалурзавай лишандиз килигна ам уьлкведа кьведлагьай чкадал ала, [[Гехаркуник марз|Гегъаркуникдилай]] гуьгъуьниз. Тарихдалди, гилан вилаятди Сур Эрменистандин тарихдин Суьник региондин чилер чӀехи пай кьунва. Суьник — суван араяр я, асул гьисабдалди ам къалин къацу тамарив девлетлу я. Вичин чилерин чӀехи пай Зангезур сувари кьунва. Марздин виридалайни кьакьан кукӀвар — Капутджух (3905 м) ва Газанасар (3828 м) сувар я. Зангезур сувари ам Нахичевандивай чара ийизва. Пара Суьник марзда авай тамар гьакиматди хуьдайбуря, гьа гьисабдик Аревик милли парк, Шикахог гьукуматдин заповедник, Бокахар пак тир, Горис пак тир чка, Кьулусуван пак тир чка, Сев вирен пак тир ва Зангезур пак тир чка. Воротан, Вохчи, Сисиан, Мегри ва Вачаган вацӀари вилаятдин асул цин бассейн туькӀуьрзава. Гатун температура 40 ° C-див агакьзава, акӀ ятӀани юкьван гьалдин температура 22° C кьван я, хъуьтӀуьн −12,5 ° C-дал аватизни жеда. == Тарих == Тарихдалди [[Суьник]] (адаз гьакӀни «Сисакан» лугьузвай тир) — ЧӀехи Эрменистандин 15 вилаятдикай сад я. Къейд ийин хьи, сур Суьник нахангдик (вилаятдик), гилан Суьник (гуьгъуьнлай [[Зангезур]]) квачиз, мад Севан вирен къвалав гвай ва Аракс вацӀалай пара кьиблепатахъ галай чилер, акатзавай тир. РагъкъечӀдай пата ам [[Арцах]]дихъ галаз, рагъакӀидай патахъ [[Айрарат]] нахангдихъ галаз са сергьятра авай тир. ЧӀехи Эрменистан пай авурдалай кьулухъ 387-лагьай йисуз ам Эрмени Марзпанвилин сергьятдин къене аваз Сасанидрин Ирандик акатна, VII-лагьай виш йисуз Сасанидрин гьукуматдихъ галаз ам арабри дяведалди къачуна. VI-лагьай виш йисан эрмени географ [[Анания Ширакаци]]ди вилаятдикай агъадихъ галай къайдада лугьузвай тир: <blockquote>Айраратдилай рагъэкъечӀдай патахъ галай, Ераксдинни (Араксдин) Арцахдин арада авай Суьникдиз 12 вилаят ава: 1. Ернджак, 2. Чагук, 3. Вайоц-дзор, 4. Гелакуни с морем, 5. Сотк, 6. Агахечк, 7. Цгак, 8. Габанд, 9. Багк или Балк, 10. Дзорк, 11. Аревик, 12. Кусакан. Вилаятда пара мирт, герери ва анардин тарар экъечӀзава. Ина пара суван чкаяр ава<ref name="Ширакаци">[http://vehi.net/istoriya/armenia/geographiya/04.html Анания Ширакаци. Эрменистандин география]</ref>.</blockquote> IX-лагьай гуьгъуьниз — Багратидрин эрмени гьукуматдин вилаят я. 904-лагьай йисалай гуьгъуьниз Суьникдик гьакӀни Нахичеван акатна, виликра [[Васпуракан]]дин пай тирди. 987-лагьай йисуз ина Суьник пачагьвал арадал акъатна, абуру эрменийрин Багратидрин лап кьилин гьакиматвал хиве кьазвай тир. Суьникдиз регьбервал авур эрмени сихилрикай виридалайни чӀехи метлеб авайбур Орбелянринни Прошиянрин сихилар тир. XV-лагьай виш йисан испаниядин тариххъанди Тохтамышанан гужалди гьахьуникай икӀа лугьузвай тир: <blockquote>Гьа чӀавалди вичи барбатӀнавай чиляй тӀуз векилар фенава, им — Колмарин (Суьрмари) шегьер, эрменийрин чилера авай тирди, гьакӀни Сисакания (Сисакан) шегьр ва адан мулкар, ва пара маса чилер<ref>Гонсалес Де Клавихо. [http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm Руи Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура. Часть 4]</ref>.</blockquote> Геж Юкьван виш йисариз Суьник (Зангезур) суван вилаятриз эрменийрин меликри регьбервал ийизвай тир, абур мусурманрин гьакимрин гъилик квай тир. Гуьгъуьнлай регион Къарабагъ ханвилик акатзавай тир. 1828-лагьай йисалай гуьгъуьниз Суьник — Урусатдин Империядик квай тир. Урусатдин 1917-лагьай йисан инкъилаб, Кьибледин Къавкъаз Урусатдин Империядикай хкечӀун ва адан чилерал пуд милли гьукумат туькӀуьрун хьайидлай кьулухъ, 1919-1920-лагьай йисарин къене Суьник Эрменистан Республикадик акатзавай тир. Эрменистандинни Туьркиядин арада 1920-лагьай йисан 2-лагьай октябрдиз кутӀуннавай Александрополдин икърардалди, Эрменистанди акахьай агьалияр авай (эрмениярни мусурманар) Суьник (Зангезурни Нахичеван) вугун хиве кьуна. Амма Зангезурда эрменийри Гарегин Нжде кьиле аваз икърар ва гуьгъуьнлай атай Эрменистандин большевизация хиве кьуначир. Абуру Суван Эрменистан Республика малумарна. 1921-лагьай йисан гатфариз Яру армияди яракьар гвай дашнакрин дестеяр Ирандиз чуькьвена акъудна. ГьакӀ ятӀани, Москвади Зангезур Эрменистандин ибаратдик кваз туна. Гилан Суьник вилаят 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам [[Горис район|Горис]], [[Капан район|Капан]], [[Мегри район|Мегри]], [[Сисиан район]]ар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава<ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=2243&lang=rus Эрменистан республикадин административни территориал паюникай тир къанун]</ref>. == Экономика == Цур акъудунни расун — Суьник вилаятдин экономикадин бине я. Зурба индустриядин карханаяр — Зангезурдин цурунни молибдендин комбинат (Эрменистанди виридалайни чӀехи мяден-металлургиядин кархана), Агаракдин цурунни молибдендин комбинат ва Капандин ери хъасанардай комбинат я. ГьакӀни ина кьезил промышленностдин ва недай-хъвадай затӀарин карханаяр ава. Воротандин гидроэлектростанцийрин каскадди (Татевдин ГЭС, Спандаряндин ГЭС ва Шамбдин ГЭС) 2002-лагьай йисуз 1150 млн кВт/с акъудзавай тир. 2011-лагьай йисуз вири Эрменистандин ГЭС-ри акъудзавай энергиядикай зур кьван Воротандин каскаддал гьалтзавай тир<ref>[https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/234249/ Кавказский Узел — Эрменистанди АСШ-рай тир компаниядиз пуд электростанция маса гана]</ref>. 2015-лагьай йисуз Эрменистанди вичин Воротандин каскад американ тир ContourGlobal компаниядиз маса гана. Армения продала Воротанский каскад<ref>[https://www.vestifinance.ru/articles/56401 Вести. Экономика: Эрменистанди Воротандин ГЭС-рин каскад маса гана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103232639/https://www.vestifinance.ru/articles/56401 |date=2019-11-03 }}</ref>. ГьакӀни Эрменистандини Иранди Аракс вацӀал Мегридин ГЭС эцигуникай икърар кутӀунна, патари и проект 2006-лагьай йисалай гуьгъуьниз веревирдзава, амма финансрин себебдай гьамиша кьулухъ вигьезва<ref>[https://ru.armeniasputnik.am/economy/20190918/20445587/Iran-v-techenie-10-15-let-budet-pokupat-vse-elektrichestvo-u-buduschey-Megrinskoy-GES.html Спутник. Армения — Иранди 10-15 йисан къене жезмай Мегридин ГЭС-ди акъудзавай вири электричество къачуда]</ref>. Пландив кьурвал, объектдин къуват 100 МВт хьана кӀанзва, йисан къене станцияди 750—800 млн кВт*сят акъудна кӀанзава. Патара Аракс вацӀал кьве станция эцигун фикирнава — кьведлагьайди Иранда авай Карачилирда арадал акъатда<ref>[https://neftegaz.ru/news/energy/194041-armeniya-ishchet-sponsorov-dlya-stroitelstva-ges-v-megri/ Neftegaz.RU — Мегрида ГЭС эцигун патал Эрменистан спонсоррихъ къекъвезва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191104000744/https://neftegaz.ru/news/energy/194041-armeniya-ishchet-sponsorov-dlya-stroitelstva-ges-v-megri/ |date=2019-11-04 }}</ref>. 2006-лагьай йисалай гуьгъуьниз Суьник марздиз Ирандай тӀебии газ къвезва. Мегрида газ пайдай станция ава. Хуьруьн майишат асул гьисабдалди якӀун ва некӀедин индустриядал бинеламиш жезва. Капанда ири къушарин фабрика ава. Мегрида консерваяр акъудзавай завод ава. Ина тварцин магьсулар цана агакьрун вилик фенва. == Баянар == {{Баянар}} {{Къецепатан элячӀунар}} == ЭлячӀунар == * [http://syunik.mtad.am/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191104142312/http://syunik.mtad.am/ |date=2019-11-04 }}{{ref-hy}} {{Armenia-geo-stub}} {{Эрменистандин административ паюн}} [[Категория:Эрменистандин марзар]] 53jjgr4dlwut254djnv7r8ph6dwp3vb